Bädertdinneñ Amerikaga Säyähäte

(Povest-monolog)

Minem kaynar kanlı ikänemne dä, gayrät-kuätne dä beläsez. Berkönne Gıyzzebanat ciñgägez açuımnı kitergän ide, ber poçmagınnan totıp munçanı äyländerep taşladım da büränälärennän keçeräk bulsa da sal yasadım. Karçıkka sizdermi genä salga altı kapçık sohari, täpäne belän may töyädem. Tutırgan ike tavık, ber çiläk salkın su, äçmuhası belän gruzin çäye saldım. Kabı belän toz, öç kap şırpı, kiräge çıganitä kalsa dip, margantsovka, sädäfle darular häm şifalı ülännär aldım. Dönya hälen kem belä. Karmaklarnı urmanga utınga barganda da üzemnän kaldırgan yuk, anısın äytmim dä. Karmak bulgaç, seläüçänsez yaramıy, tires kazıp, seläü cıydım.
Tü-tü, Gıyzzebanat! Qaderemne belmäsäñ, şulay bula ul, cankisägem! Menä irsez yäşäp kara äle sin! Salnı bäyläp kuygan baunı balta belän çabıp özdem dä, bismillamnı äytep, koyaş çıkkanda Kärim tugayınnan kuzgalıp kittem. Aşıkmıyça gına Cämil buasın üttem, Miträygä cittem. Rähät soñ!
Peşkän tavıklarnıñ bersen aşauga, Stärle betep, Ikka kilep çıktım. Äy, andagı agımnıñ gayräten belsägez! Salla tügel, reaktiv samoletta baram sıman. Ara-tirä işep tä ciffäräm. Sarlı turında atka atlangan orçık hätle genä ber malay minem belän uzışırga kereşte. Tezgen oçı belän atın uñlı-sullı kualıy-kualıy, yar buyınnan eldertä genä bu. Atın ak kübekkä batırdı. Minem dä kalışasım kilmi, ser birep öyränmägän — ber kulda kolga, ikençesendä işkäk — say cirdä kolga belän etäm, tiränräktä işkäk belän işäm. Alay da tege aldıra başladı bit, minsiñaytim. Ni eşlärgä? Äle dä yarıy baş yomrı: bargan uñayga kolgalık tallar kisep aldım da, şularnı büränä arasına kıstırıp, cilkän urınına östemdäge külmäkne tarttırıp kuydım. Cil nıgrak tulsın «öçen ciñ oçların bäylädem. Piratlarnıñ da andıy ş,ş cilkännäre bulmagandır, çönki anıñ öçen minekedäy blş kiräk, ba-aş!
Färeştälärneñ «amin!» digän çagına turı kildeme, kinät köçle cil isä başladı häm tege caydak malayım «ä» digänçe artta kaldı.
Vakıtnı buşka uzdırası kilmi, bargan uñayga balık totam. Totam dip, salıp-alıp kına ölger: bot buyı çurtannar elägä, minem baş qadär avızlı cäyennär kaba, söyäksez şambılar kilep çıga, vagın-töyägen äytkän dä yuk. Mıclap tora balık. Peşerep tä aşıym, kipterergä dä kuyam, dönya hälen kem belä, kiräge çıgar, dim.
Möslimne uzganda karañgı töşä başladı. Tagın öç-dürt avıl artta kaldı. İnde yoklarga da cıyıngan idem, cay gına yözep bargan salım şıp tuktadı. İşkäk belän işep karıym, faydası yuk, kolga belän etmäkçe idem — kolgam töpkä timi. Mögayın, salım agaç tamırına eläkkänder, dim. Yarar, irtä kiçtän häyerle, yattım da yokladım. Tañ atkanda karasam, küzläremä ışanmıym — salım kabat Möslim turında. Ällä sataşammı, mäytäm. Küzläremne uıp-uıp karıym, yuk, sataşmıym, çınlap ta kiregä ürlibez ikän. Şunda karmak töbenä küzem töşte: ul soñ çikkä citep tartılgan. Başka beräü, älbättä, şır cibärer ide, minem andıylardan tügel ikänne beläsez. Baltanı aldım da suga sikerdem. Karmak cebenä totınıp yözä torgaç, barıp törteldem ber karaçkıga. Su iyäseme ällä digän idem, kotoçkıç zur cäyen bulıp çıktı. Üze mine kürmi. Karap-karap tordım da balta tütäse belän tegeneñ başına kizänep torıp berne tondırdım. Avırtuga çıdıy almıyça, cäyen koyrıgın bolgap torıp cibärmäsenme... Karmak cebenä totınıp kalmas.am, kaya sılar ide, belgän yuk. Can açuı belän tagın berne suktım. Bu yulı käkräyep töşte. Min üzem su astında unbiş minuttan da artık tora almıym, tın alıp kabat çumıym gına digän idem, ap-ak korsagın kürsätep, cäyen dä öskä kalıktı. Zurlıgın kürsäge-ez, kit qadär bar ide, billähi!
Şul akulanıñ, äy, kit, tfü, cäyenneñ östenä menep atlandım da häl cıyıp utıram. Karıym, bez kabat agım uñayına taban yözep kittek. Beraz yal itkäç, salga küçtem dä baş vatam: bu cäyenne ni eşlätergä? Salga söyräp meñgerü turında uylıysı da yuk — sıymayaçak. Sıygan oçrakta da sal anı kütärmäyäçäk. Taşlap kaldırsañ, kızganıç, küpme ite äräm bula. Tizräk okeanga citäse kilsä dä, tuktamıyça çara kalmadı.
Uñaylırak urın tabıp, yarga söyräp çıgardım tegene.. Başın gına da altı säğat kistem. Korsagın yarıp cibärgän idem, eçennän ber sıyırnıñ sıñar ayagı, ike işkäge belän keçeräk kenä köymä kilep çıktı. Cäyen eçendäge vagrak balıklarnıñ isäbe-hisabı yuk, kayberläre hätta isän dä ide. Kızganıp, isännären suga cibärdem. Şul yäşemä citep, balıklarnıñ söyläşkänen işetkänem yuk. ide. Bolar tavış-tınsız gına ber safka tezeldelär dä:
— Yäşäsen Bädertdin Biktimirov! Zur rähmät! — dip kıçkırdılar, häm yukka çıktılar.
Küñelem tulıp, küzdän yäş aga başladı. Küzne sugan5 belän ışkıp kına tuktattım.
- Tabıldık köymäne salga bäyläp kuydım: kiräge çıkmıy kalmas. Cäyenneñ iten menä ni eşlätergä? Taşlap kitär idem/rizıknı äräm-şäräm itep öyränmägän. Ik buyındagı avıllarda balıknıñ qadere yuk, satıp küpme genä maytarırsıñ, oçsız kitäçäk. Uylap-uylap tordım da, yılgadan dürt-biş çakrım yıraklıkta urnaşkan ber avılga kapçıklarga tutırıp alıp kittem. Avıl başına kerep:
— Balık satam, balık! — dip sörän salırga ölgermädem, cıyıldı halık, cıyıldı halık — çiratta gına da biş yöz keşe bulgandır. Äyterseñ, talonsız şikär satam. Akçaga minem is kitmägänne beläsez. Kıymmät soramıym — kilosı ber täñkä. Yartı säğattä satıp beterdem. Kaytkaç sanap karagan idem, dürt yöz tuksan täñkä akça çıktı.
Bismillamnı äytep yänä kuzgaldım. Ä üzemä tege akça tıngı birmi. Nik kiräge bar anıñ miña? Yulda pirat-mirat işelär oçratıp talavı da bar. Ällä soñ, mäytäm,, berär matur, yağni dbigatel satıp alırga da salga köyläp kuyargamı?
Minzälä bazarınnan taptım bit dbigatel. Kıymmät tä tügel, ike yözlär çaması gına. Kalgan akçanı, poçtaga kerep, Gıyzzebanatka saldım. Rähätlänsen äydä, minnän kürsen izgelek. Qaderemne arurak belmäsme...
Dbigatelne köylägäç, cilkänneñ kiräge kalmadı. Külmäklärne tarttırgan kolgalarnı bolgap bärdem.
Iktan Kamaga, Kamadan İdelgä çıktım. Balıklar minem seläüçänneñ üzenä tügel, isenä huştan yazarday kılanalar, salıp-alıp kına ölger. İdel buylap aşıkmıy gına barganda, kötmägändä-uylamaganda, tagın gayät zur balık kaptı. Iktatı cäyennän dä zurrak. Karmak cebe biş kat unlı kätük cebennän ide, şuña kürä genä özelmägänder.
Balık satıp yörep, tege vakıtta da könemne äräm ittem, ä üzemneñ aşarga citärlek. Avızga keräm dip torgan malnı cibärsäñ dä kızganıç. Ni eşlärgä?
Kiräge çıga kalsa, dip algan bau bar ide, şunıñ belän balıknı başınnan, sañaklarına kertep, ıçkınmaslık itep çornadım da yulımnı dävam ittem. İllä dä mägär gayrätle ikän ul kırpı digäneñ. Şundıy kızu barabız, karşıga kilgän korablarnıñ kürenüe bula, artta kalıp küzdän dä yugalalar. İdeldä yözgän korablarnı ä digänçe kuıp citäbez dä vıct itep uzıp kitäbez. Minem Äsäyski Bädertdin ikänemne çak tanıp ölgerälär.
Tik ul kahär sukkan su büreseneñ akılı barmıni! Agım uñayına yözäse urında, äle uñga taba alıp kitä, äle sulga tarta, yä gel kiregä österi.
Anıñ belän şulay köräşä torgaç, yagulık da betep kitte. Minzälädä salgan köye bit. Ber gramm da zapas almaganmın. Korablarnı tuktatıp sorap karıym, kapitannarı:
— Sineñ kebek ataklı keşegä, tanılgan säyähätçegä cäl tügel, bik birer idek tä bit, bezneñ dbigatellär sälärgä eşli şul. Gafu it inde, Bädertdin Biktimiroviç,— dilär. Uñaysızlanalar.— Ällä soñ tiz genä Saratovtan alıp kilep birikme?
— Yuk,— mäytäm,— mäşäqatlänmägez. Minem benzinsız eşli torgan matur da bar.— Kırpıga kürsätäm.
Monıñ qadär zur balık kürgäç, tegelärneñ is-akılları kitte, ikese telsez kaldı, berse, huşın yugaltıp, korabınnan suga barıp töşte.
— Niçek tottıñ? — dip sorıylar avız açıp süz äytä algannarı.
— hi,— mäytäm,— anıñ närsäse bar! Bezneñ öçen çüp tä tügel ul,— dim. Üzemneñ tirä-yündä iñ ataklı balıkçı, berençe osta ikänemne äytmim. Nişlim soñ, maktanunı cenem söymägäç. Tegelärne kızganıp, şulay da ber uç tires seläve birdem üzlärenä. Minnän bulsın izgelek, rähätlänsennär äydä!
Tübän taba sal bolay da aga. Tik häzer inde min andıy tizlekkä genä riza tügel. Baş yomrı bit minem. Uylana torgaç, täki çarasın taptım. Baudan yögän sıman närsä ämällädem, yöz illele kadaktan avızlık ta yasadım. Şunı tege sabotacniknıñ başına kigerdem. Üzem sırtına menep atlandım. Kırpım çıgımçılaunıñ ni ikänen dä onıttı, maylagan kebek bara. Tezgen minem kulda, kaya teläsäm, şunda boram. Sabantuyda at çabışına çıkkanmıni! Akrınaya başlasa, sırtına berne şalt!
Kırpı sırtında yözü kızıgın kızık ta, tiz ardıra ikän. İ, min başsız! Soñ bit tezgen urınına dilbegä yaramıymıni? Balık belän saldan torıp ta idarä itärgä mömkin bit. Elegräk niçek başka kilmägän. Çeregän mi dip sügäm üzemne.
Balık östenä atlanıp yözüneñ uñaysız yakları da küp anıñ. Berençedän, aşar öçen salga küçep torası bar, vakıt äräm kitä. İkençedän, ayaklarıñ härvakıt suda, ır-matiz eläkterüeñ bar. Annan soñ min bit Çapay kavaleristı tügel, avılda atka atlanıp karamaganga bnş bıltır, citmäsä, iyär dä yuk.
Niçänçe kön yözgänbezder, tañ ata da kiç bula, tan, ata da kiç bula. Saratovnı da uzdım, Kamışin da artta kaldı. Möslim tiräsendä beraz çerem itep alunı isäplämägändä, öydän çıgıp kitkännän birle kerfek kakkan yuk. Üterep yokı kilä başladı. Küzlär üzlärennän üzläre yomılalar. Yoklap kitmäs öçen küz kabakları arasına barmak yuanlıgı çıbık ta kıstırıp kuyıp karadım. Yuk kına bit, minsiñaytim, çıdamıy gına terätep kuygan çıbık, şartlap sına.
Bolay yaramas, mäytäm, çerem itep alırga kiräk. Başta salnı yakorgä kuyarga uylagan idem, annan soñ, çurtım bulsınmıni balıkka dip, yattım da yokladım. Äydä, mäytäm, bara torsın.
Uyanıp, küzemne açıp cibärsäm, isem-akılım kitte; kırpıga, kanal aşa Donga küçärseñ, dip äytep kuyarga onıtkanmın. Ä ul Äçterhanga citkän dä, ni eşlärgä belmi tuktap kalgan. Yılga balıgı bit, diñgez suı yaramıy. Mine uyatırga kıyınsıngan. Kire borılmıyça çara kalmadı.
Agımga karşı sal tartıp baru minem su aygırına da ciñel tügel ikän. Tırışa-tırmaşa torgaç, tirläp, ap-ak kübekkä battı.
Kanal aşa çıgularnı söyläsäñ, üze ber tamaşa. Urtadan bez barabız, yar buyları kamışlar, suüsemnär belän tulgan. Kamış tamırın balıklar şıtır-şıtır kimerä. Tavışlarınnan kolaklarım tonıp bette. Ahırda, tüzälmi, kolakka mamık tutırırga turı kilde.
Hävef-hätärsez Tsimlän diñgezen -utep, Rostov-Donga kilep cittem. Annan soñ Azov diñgeze başlanganın beläsez. Menä şunda aptıraşka kaldım: kırpını ni eşlätergä? Niçä könnär turılıklı hezmät kürsätkäç cigep yörgän atıñ kebek qaderle bit ul. Aşarga da kızganıç. Säyähätne bergä dävam itär idek, aña diñgez suı yaramıy. Cibärdem tegene ahırda. Küzlären mölderätep karap kaluları äle bulsa häterdä. Söyläşergä tele genä yuk ide meskenneñ! Kaygısınnan suga battı fakır.
Rostovta yagulık yünättem. Baknı da tutırdım, oç çiläk çaması bolay da aldım. Diñgez-okean siña şutke tügel, işkäkkä genä ışansañ, köymäñ komga teräler.
Kara diñgezgä kilep kergäç, uyga kaldım: kay tarafka yul totarga? Sugış yıllarında böten Yaurupanı arkılıga-buyga atlap çıktım. İspaniyägä barırga, ügez sugışı kürergä genä turı kilmäde. Ällä soñ şunda taba yul totargamı?
Kara diñgezdän soñ Märmär diñgezenä kerdem. Mine-kürgäç, diñgezneñ ike yarınnan da başlarına çalma uragan, kızıl fäs kigän töreklär kul bolgıy:
— Äydä, Bädertdin tugan, bezneñ yanda tuktalıp kit. Çäy, kähva eçerterbez,— dilär. İsememne kaydan belgännärder.
İ-i, dip uylıym eçemnän genä. Sez çakırgan sayın tuktıy başlasañ, Urta diñgezgä dä citä almassıñ.
Şulay da ber tapkır tuktarga turı kilde. Öydän alıp çıkkan çişmä suı betkän ide. Çıktım töreklär yanına.. Bardak (törekçä stakan şulay atala ikän) belän çäy eçep, gäpläşep utırdık. Mine şulkadär yarattılar, aradan iñ hörmätlese hätta keçe kızın birmäkçe ide.
— Yuk,— mäytäm,— öydä nikahlı häläl cefetem baru Yaramıy,— dim.
— Ber genä hatın bulu çüp tä tügel ul, möselmanga dürtkä qadär farız,— dip kıstıylar. Kızlarınıñ ul çibärlegen, ul insaflılıgın, ul belemlelegen kat-kat söylilär. Tege hörmätle törek hätta ber tapkır «Bädertdin kiyäü» dip tä ıçkındırdı. Minem kebek möhtäräm keşegä aldau kileşmäsä dä, kalım belän yañadan kilermen dip, köç-häl belän taydım tegelärdän. Mähälläläre belän-ozata kildelär, bozlı su, pählävä, kapçık-kapçık yözem,, älvän-mälvän cimeşlär töyäp cibärdelär.
Tagın ber diñgezgä çıktım. İseme İgäy ideme, İgäü ideme şunda. Ul diñgezdäge utraularnıñ küplege! Kara-mıyçarak barsañ, häzer kilep bäreläseñ. Sineñ karşıña yüri çıgarıp utırtkan kebek. Bervakıt ällä yokımsırap bara idem, ällä Gıyzzebanatnı uylap onıtılıp kitelgän, nindider köçneñ mine alıp ırgıtkanın sizmi dä kalganmın. Barıp töşkäç karıym: salım cirne şaktıy gına certıp kergän. Kermäs ide, maturı bik gayrätle şul. Cäyen satkan akçaga algan tege dbigatelne äytäm.
Kire söyräp çıgardım salnı. Şul arada sal törtelgän urında kultık barlıkka kilep ölgergän. Kuzgalıp ta kitkän idem, küñelgä "şik töşte: tuktale, mäytäm, äzergä-bäzer toruçılar küp, isemsez kaldırırga yaramas bu kultıknı. Kire borılıp kildem dä ber käğaz kisägenä böten şartın kiterep «Biktimirov Bädertdin Äsäyskiy kultıgı» dip yazıp eldem. Kartaga töşergändä isem ezläp intekmäsennär.
Tuktagan ber urında ozaklap yatarga vakıt yuk. Avıl da sagındıra başladı, ciñgägez Gıyzzebanat ta iskä -eşrak töşä. Kittem tagın kuzgalıp. İgäy diñgezeneñ çitenä citkän idem, salnıñ karşısına çıgıp, çik sakçıları tuktattılar. Sorıylar:
— Däkümitläreñ kaya?
Ni kürsätergä mikän bolarga dip baş vatam. Ul çaklarda avıl halkına paşport birmilär ide, ä härbi biletnı alırga uylamadım da. Äbi märhümäneñ sugışka qadär ük yazıp birgän nindider dogalıgı kesädä yöri ide, şul iskä töşte. Ayatelkersi digän ideme ikän. Eçke ıştan kesäsennän alıp birdem tegene. Dogalıknı kulına totuı buldı, çik sakçılarınıñ ölkäne ayagıma yıgıldı:
— Zinhar, gafu it, bezemez sezlärneñ dä möemin-möselman ikänen belmädek! —di. Küz yäşläre belän yılıy bu. Aña karap başkaları da ularga kereşte. Köçkä tınıçlandırdım üzlären.
Kıybla tarafka karap bergäläp doga kıldık ta kittem Urta diñgezgä çıgıp, hi-i, ul Urta diñgez digännären kürsägez ikän, bezneñ Cämil buasınnan da öç-dürt tapkır zurrak. Urtasında kötü-kötü kaz-ürdäk yözgep yöri. Keşedän dä kurıkmıylar, kahärlär. Salnı çukıylar. Karmaknıñ tältäveçenä kızıgıp teñkämä tidelär. Kilälär dä kabalar, kilälär dä kabalar, bal yakkan diyärseñ. Ahırda karmaknı cıyıp kuyarga turı kilde.
Baram şulay Urta diñgezdän. Ber yakta üzebezneñ Yaurupa, sulda Äfrikä. Ul Äfrikä tulı negrmı şunda, kom garäbeme,— keşeläre kara munça taşınnan da kararak. Neftkä çumırıp çıgargannar diyärseñ. Öslärenä ozın-ozın külmäklär kigännär, üzläre yalanayak.
Alar miña kul bolgıy, üzlärençä nider kıçkıralar. Sugışta çakta nimeççäne su urınına eçsäm dä, negrçanı işetkän keşe tügel min. Ber kälimä süzlären dä añlamıym. Şulay da ser birü kileşmi. Köymä belän karşıma kilä başlaganına kıçkırıp äyttem:
— Tatarmın, botıñnan totıp atarmın!
Monı nik äytkänemä ükendem. Kurkudan tege der kaltırıy başladı. Totrıklılıgın yugaltıp, köymäse kaplandı. Suda mıclap torgan akulalarnıñ berse şunda uk kabıp yottı tege negrnı. Tik, ällä oşatmadı, o.llo tamagınnan ütmäde — tökerep kire çıgardı.
Busı isän-sau kotılgaç, başkaları yanına kabat kilep borçıp tormadılar.
Yözä torgaç, İspaniyä yarlarına cittem. Ütep kenä kitäse ide dä bit, andagı ügez sugıştırgannarı isemä töşep, şul bar tınıçlıgımnı aldı. Sugışta çakta bezneñ rota komandirı Tazov Mikulay Çtapanoviç söylägän ide. İ, küp belä ide dä soñ Mikulay Çtapanoviç! Menä şul gomerdän birle ügez sugışın küräse kilä ide.
Baruın da barırsıñ, karavın da kararsıñ. Tik menä salnı kaya kuyarga? Uylıy torgaç, anısınıñ da cayın taptım. Tal arasına söyräp kerttem dä östennän sırma belän kaplap kuydım. Kittem menep şähärgä.
Kızık ikän bu ispan digän halık. Barısı da ki-iñ çitle eşläpä kigän. İrläre kap-kara mıyıklı. Mıyıkları salidur belän maylaganday yaltırap tora. Avızlarına törepkä kapkannar da paravız sıman tötenlilär.
Karap-karap yördem dä, ügez sugıştıra torgan abzarların oçratmagaç, bersennän soradım:
— Sinor-minor,— mäytäm,— kayda monda sezneñ mister-tvister ügezlärne sugıştıra torgan cir? — dim.
Dönyada ber añgıra ikän, täki añlamadı närsä soragannı.
— Närsä ul ügez? — di.
Küzlären tasraytıp, Taşbay kebek karap kattı. Täfsilläbräk añlatırga turı kilde:
— Ügez, ügez sugıştıra torgan ciregez kayda dim? Ügezne belmiseñme ällä, sıyırnıñ ire, mu-u! — İke kulnı mañgayıma mögez sıman itep kuydım da kasıgına berne törtkän idem, şunda gına barıp citte tegeneñ ipi şürlegenä. Añlagaç:
— O, korrida! — dip üzemne koçaklap aldı. Annan soñ yözemä tekälep karap-karap tordı da,— sin — Biktimirov. Bädertdin Äsäyskiy bit, äyeme? — dip soradı.
— Kayan beldeñ? — Gacäplänüdän küzlärem mañgayga mende. Gomereñdä berençe tapkır ayak baskan İspaniyä mämläkätendä hiç kürmägän keşelär isemeñ belän endäşsennär äle!
— O, sinor! — Bu da minem kebek kulturnıy keşe ikän.— Sineñ hakta bez barısın da beläbez. Şähärebez tufragına ayak basuıña çiksez şatbız. Biktimirov Bädertdin Äsäyskiy dönyadagı iñ tanılgan säyähätçe. Gäcitlär sineñ hakta menä närsä yazalar! — Kesäsennän çıgarıp, miña gäcit suza. Karasam, üz küzemä üzem ışanmıym: - sal östenä bastırıp, mçps töşerep kuygannar. İkençe surättä minem kırnı balıgı östenä atlanıp yözgän çak. Kayçan, kem töşerep algan, niçek gäcitlärgä taratkannar — hiç akılga sıymıy.
Min surätlärne karap torgan arada, yanımda torgan ispan törepkäsen taşka bolgap bärde dä bar köçenä akırırga kereşte:
— Urra! Bezneñ şähärgä ataklı säyähätçe Biktimirov Bädertdin Äsäyskiy kilde! Urra! Vivat!
Şunı gına kötep torgannar diyärseñ, i cıyıldı halık, i cıyıldı halık. Bezneñ saban tuydagıdan hiç kim tügel. Miña inde häzer ügez sugışı da kiräkmi, tizräk tayu yagın karıym. Kaya ul, ıçkındıralarmı soñ! Kullarına kütärep aldılar da havaga çöyä başladılar. Yegerme sigez tapkır çöydelär. Vallahi! Annan soñ alıp kittelär uram buylap. Üzläre adım sayın diyärlek:
— Yäşäsen sinor-minor Bädertdin äfände!— dip kıçkıralar.
Ayagında basıp tora algan hämmäse uramga çıkkan. Urın östendä yatkan kart-korı belän bişektäge sabıy balalar gına öydä kalgan, didelär.
Halıknıñ dulkınlanuın söyläp añlata gına torgan tügel. Bersennän-berse uzdırırga tırışıp:
— Sin dönyaga bezneñ bähettän tugansıñ, monda kal! — dip kıçkıralar.— Şähärebezneñ patşası bul! — dip yalvaralar, kapçık-kapçık altın-kömeş väğdä itälär.
Äüväl bik katı torgan idem, şulkadär gozerlängäç, küñel yomşıy töşte. Tügäräk başımda ber isäp tudı:
— Minem arttan bişärläp tezelegez! — dip ämer birdem. Tezeldelär tegelär. Çeben oçkan tavış ta yuk, minem süzne kötälär. Kiñ kükrägemne tutırıp, ike-öç çiläk hava aldım da Levitannıkı sıman tavışım belän şähär uramın yañgırattım:
— Ayt-dva, mayt-dva, ber-ike! Gaynicamal karçıknıñ käcäse kırık ike! Tavıkları yegerme, ätäç kaya yögerde?
Kolak yarılarım şartlıy dip toram, baraban kagıp cibärdelär. Kittek tegelärneñ Kışkı sarayların alırga. Burcuylarnıñ kotı botına citkän, kurkularınnan timer kapkaların eçtän imän büränä belän terätep kuygannar. Kilep citkän uñayga kapkanı etep karadım. Zeñgeldäp kuydı. Yuk, bireşmi. Nıgıtıp berne tiptem, selkenmi. Ah, äle sin şulaymı?! Açu kilde. Yögerep kilep kuşayaklap sılagan idem, bezneñ kibet işege tikle kapka görseldäp barıp töşte. Kügänennän kayırılıp çıkkan: ikän.
— Pirut! — mäytäm. Yağni alga digän süz.
Burcuy digäç tä, alar da ahmak tügel, eşne kan koyuga uk citkermädelär. Karşı torunıñ faydasız ikänen añlagaç, kapitulätsiyä yasarga patşa da, anıñ baş ministrı da, ğaskär başlıgı da bezneñ yanga öçäüläp yögerep çıktılar. Çıkkan uñayga ayagıma yıgıldılar da galu-şımnı übär öçen tartkalaşa başladılar. Patşası:
— Bädertdin tugan, harap itmä, patşalıknı da, kızımnı da siña biräm! Tik timä genä,— dip küz yäşläre: belän yalvara bu.
— Tor! — Tegene yakasınnan tartıp torgızdım.— häm, iseñdä tot: berençedän, min sävit kalhuznigı, sineñ kebek, kaneçkeç burcuyga tugan tügel. İkençedän, sineñ kızıñnı alırga minem öydä zifa buylı, çäçäk kebek güzäl zakunnıy häläl cefetem Gıyzzebanat bar! İñe-buyı metr da yegerme,— mäytäm,— yäşe dä illene uzgan, kırıkka citmägän.
Törek bayınıñ kızınnan da baş tartkanımnı äytep; tormadım, ul çerek mi barıber añlamas. Şulay da kızgandım tegelärne.
— Sez, burcuy kaldıkları, kontrlar, kaneçkeçlar, №şe kanın bütän eçmässezme? — dim.
— Yuk-yuk,— dilär bertavıştan.— Keşe kanın eçü tügel, avızga da almıybız. Bügennän, menä şuşı minuttan fäbrikkä eşkä keräbez, prlitär bulabız.
— Yarar,— mäytäm,— ber yulga gafu itäm. Ä häzer,— mäytäm,— min sezgä yaña patşa bilgelim.
Halık kızıksınuınnan ni eşlärgä belmi:
— Kemne? — dip kıçkıralar.
Gäcittäge räsemnän mine tanıp algan adämne alga çıgardım:
— Menä bu iptäş-täväriş prlitarnı küräsezme?
— Küräbez, küräbez!
— Ul bügennän sezneñ patşagız bulır. Bik akıllı, bik ğadel keşegä ohşagan.
— Akıllı, akıllı,— dip kıçkıralar törkemnän.—-Citär-citmäslege dä küp tügel. Ğadellegen äytkän do yuk,. un barmagı da üzenä käkre. Patşa öçen añardan da kulayrak keşe yuk...
— Tınıçlanıgız,— dip köçkä tuktattım tegelärne.—-Min sezgä dönyada ber äybät patşa tabıp birdem. Häzer tizräk ügez sugışı kürsätegez. Yugıysä, şuşı yäşkä citep, ügezlärneñ sözeşkänen genä kürgän bar. Äydä, iptäş patşa, oyıştır! Pardup,— mäytäm,— vakıt tar, aşıgam.
— Çiças, çiças, hozer, häzer! — dilär, äyt digängä täy-t dip kenä toralar. Kullarına kütärep alıp kittelär mäydanga.
Mäydandagı halıknıñ küplegen äyt sin! İh, mäytäm, bu eşsezlärne alıp kaytıp çögender basuına cibärergä! Yatsınnar ide bilçän utap, et zçägese belän tartışıp, çögender siräkläp.
Yanıma ügez sugışınıñ başlıgı kilde:
— Sinor Bädertdin Biktimirov äfände,— di,— sezneñ fikeregezne beläsebez kilä. Sugışka sezdän alıp kaytkan halmagur ügezen çıgarıykmı, ällä hindstannan
kaytarganınmı?
Avır sorau. Şulay da ozak uylap tormadım. Baş şäp
eşli iç, beläsez.
— hindstannıkın çıgar,— mäytäm,— halmagurnıkın-:nan üzebezdä dä garık inde. Yä bulmasa, ikesen beryulı çıgar, urın irken, küñel kiñ.
— Alay yaramıy,— di ügezlär başlıgı.
— Närsä yaramıy?
— İkesen beryulı çıgarırga yaramıy.
— Yaramagaç yaramıy. Çıgar bersen genä.
Mäydan urtasına fil qadär ügez çıgıp baskaç, cir teträgändäy toyıldı. Küzlären kan baskan, urınıñda biyep kenä tora, cirne tırnıy, mögeze belän dönyasın aykap
çıgarırga äzer.
Ügez karşına yarımşärä ispan kilde. Ber kulında kılıç tegeneñ, ikençesendä yaulık qadär genä kızıl çüpräk. Ügez baştarak ällä kürmäde, ällä kürep tä añışmıyça-rak tordı, karşısında tege ir maymıl kebek sikerenep ürti başlagan ide, borın tişeklären kiyerep, ükerep torıp cibärde. Cir yarıldımı dip toram. Kurkudan bar halık yıgıldı, ber min genä selkenmädem dä. Şulay da küzle yomganmın. Açsam küräm, ügez tege fäqıyrne bastırıp alıp kitkän.
İspan adämen äytäm, cen belän ber ikän. Ügez oçlı mögezenä eldem genä digändä, çitkä taypıla, kızıl çüprägen ber yakka seltäp cibärä dä tagın kotılıp kala. İspannar tıyıla almıyça kıçkıralar, urınnarında utırıp tora almıylar, hatın-kızları pirçätkälären, kolaklarındagı alkaların yolkıp ırgıtalar. Mäydanga çäçäk, akça yava.
Yartı säğatläp tartışkaç, ügez kotırtuçınıñ häle «imi başladı bit, ber-ike märtäbä sörlegep tä aldı.
Ä ügezneñ äle haman da gayräte taşıp tora, arunıñ ni ikänen dä belmi. Beterä, mäytäm, bu yegetne.
Ügez menä-menä anı mögezenä eläkteräm digändä, halık «ah» itep kıçkırıp cibärde. Ä min tüzälmiçä sikerep tordım da mäydanga atıldım. Bädertdin başım belän niçek keşe ütergänne karap torıym?
hind ügezeneñ karşısına çıgıp bastım. Kinät kenä-mine kürüdän ul divana başta aptırap kaldı, soñınnan toyakları belän cirne tırnap cibärde dä ükerep östemä taşlandı. Beterä inde digändä, başı arkılı sikerdem dä hindstan ügezeneñ sırtına menep atlandım. Ügez minem kaya kitkänemne belmiçä, ezläp, urınında böterelergä kereşte. Bigräk taza, zur ide, avırlıgımnı sizmäde dä.
Üzemdä etlek tä, citezlek tä citärlek ikän. Sırtında tik utıru tuydıra başlasa, sikerep töşäm dä ügezne tagın ürtäp alam. Annan kabat sırtına menep kunaklıym. Tora-bara bu kämitneñ dä kızıgı bette. Ügezne yüri kotırtıp arttan çaptırdım-çaptırdım da kinät kenä mögezlärennän eläkterep borıp saldım. Görseldäp barıp töşte. Kim digändä ike tonnalap bulgandır. Anıñ yanında min kırmıska qadär genä ikän.
Halık «ura» kıçkıra, minem isemne yazıp, bayraklar çıgarıp eldelär. Añıma kilergä ölgermädem, çöyärgä kereştelär häm, kullarına kütärep, salga iltep kuydılar. Saubullaşkan çakta yaña patşa äytte:
— Sinor-minor Bädertdin äfände, sinnän ayırılu bezneñ öçen koyaş totıludan da avırrak. Zinaharlap dip ütenep sorıym, kire kaytkanda bezgä kagıl, nurlı yözläreñne kürü bähetenä ireşter,— di. Yılap ta cibärde bu. Patşaları yılagaç, ozata töşkän halık ta tıyılıp kala almadı. Şulkadär yıladılar, alarnıñ küz yäşennän diñgez suı kütärelep, şähärne çak su basmıy kaldı. Köçkä kitep kotıldım.
Kuzgalgan çakta patşalarına äyttem:
— Mätri anı, işetsen kolagıñ,— mäytäm,— halıkka cäber-zolım kürsätmä, yugıysä kaytıp kolagıñnı borırmın!
Cil arkan, dbigätel säğat tösle tın gına ükerep eşli. Koş kebek oçıp baram. Hävef-hätärsez genä Gıybrät al digän kultıkların uzdım..
Öydän alıp çıkkan tavık betkän ide inde, töreklärneñ küçtänäç yözemen kabam da ispannarnıñ sıy-hörmätennän avız itäm. Ber akılga utırgaç, häzer karmaknı da kiräktä genä salam: tege cäyen belän kırpıdan da zurrak balık elägep, ällä kaya söyräp kitsä, ni eşlärseñ. Annan soñ aldagı könnärne dä belgän yuk, seläüçenne saklap totarga kiräk.
Okeanı okean inde, diñgez belän genä çagıştırırlık tügel. Kaya karasañ da — su. Borın belän çamalap baram
şunda.
Sezneñ akula digän yırtkıç turında işetkänegez barmı? Berzaman menä şular sırıp aldı. Sal çitenä başların kuyalar da teşlären şıkırdatalar. Başka beräü bulsa, kurkuınnan şır cibärer ide. Min ipläp kenä söyläşäm tegelär 6elän, kitegez, komaçaulıysız bit, dip äytep karıym. Yuk, kitärgä uylamıylar da. Bik açunı kiterä başlagaç, tüzmädem, berseneñ başına yodrık belän; sıladım. I-ık kına itte dä srazı çalkan barıp töşte. İkençesenä tiptem, anısı da korsagın kürsätte. Öçençesenä işkäk belän sıladım. Başkaları şularnı isnäş-tergän arada, ul tirädän tizräk taydım.
Okeanda ocmah rähäte ikän. Ni abzar çistartası yuk; ni tavıklarga cim biräse yuk; ni kaytmıy kalgan sarıklarnı ucımnan ezläp integäse yuk; kırıyda hatın da mıgırdap, açu kiterep yörmi — sam häcäyen, sam huca. Teläsäñ yatıp yokla, teläsäñ «Suda, suda, suda yözäläseñ-me?» dip cırla. Ber tıyuçı yuk.
Yäştän ük yokı belän dus bulmadım. Häzer, olıgaya* töşkäç tä, täülegenä yegerme dürt säğattän artık töş kürgän yuk. Beryalgızım dip kenä köne-töne yokı simertergä dimägän. Eç poşa başlasa, totam da cırlıym. Äle «Ramay»nı suzam, äle «Balamişkin» belän «Almagaç-ları»n ciffäräm. Çit il korabları kürensä, Gimn belän «İnternatsional»nı başlıym. Belsennär bezneñ kaydan ikänne! Annan soñ okeannıñ havası da ikençe, tozlı su belän tamagıñnı da çaykap ciffärsäñ, tavışlar açılıp kitä, ber dä İlham Şakirovnıkınnan kim tügel. Bälki artıgraktır da äle.
Şulay da vakıtlı-vakıtsız cırlap, başsız kaluıñ da bar ikän.
Okeanda yözgän tönnärneñ bersenä tulgan ayga karap «Zöläyha»nı suza idem, sal yanına nindider korabnıñ, kilgänen işetmi dä kalganmın. Nider sizenep kütärelep karaganda, soñ ide inde. Östemä dip äyterlek cide-sigez keşe sikerep töşte dä, min torıp ölgergänçe, avızıma çüpräk tutırıp, kullarımnı artka kayırıp bäyläp tä kuydılar. Bähetläre, kullarnı bäyläp ölgerdelär, yugıysä, üzegez beläsez, cide-sigez keşene «eh» tä itmim min.
İnde suga tomıralar, inde äcälem citkän ikän disäm, cilterätep üz korablarına söyräp mengerdelär. Berse salnı korablarına tagıp kaldı, tagın ikese minem oy-berläriye aktarırga totındı. Ul ahmaklar, mögayın, altın-kömeş bardır dip uylagannardır.
Korablarına ayak baskaç kına min bolarnıñ piratlar ikänen añladım, ya rabbem, mäytäm, betülärem tuşı ikän.
Etkäläp-törtkälop, mine ataman kayutasına alıp kerdelär. Ataman digännäre kap-kara sakallı, sıñar kolaklı, bronicilit kigän, bil kayışına öç pistolet, dürt granata kıstırgan, ber kulına ähtämät, ikençesenä ozın käkre pıçak totkan, peläş başlı, äzmäver qadär gäüdäle kotoçkıç bändä ide.
— Sineñ tavışıñ kebek matur tavışnı bezneñ gomerdä işetkänebez yuk ide,— dide ul, mine baştan alıp ayakka qadär küzdän kiçergäç.— Piratlarnıñ Revolyutsion Sovetı kararı nigezendä bez sine üzebezneñ korabnıñ Baş cırçısı itep bilgelärgä karar kıldık. Aşarıña-eçäreñä birgälärbez, ä sin, cırlap, bezneñ küñellärne kütärerseñ, piratlar arasında cır-biyü buyınça sotsialistik yarış oyıştırırsıñ. Başka eş kuşmabız. Ara-tirä keşe ütergälärseñ dä bank baskalarsıñ, kıymmätle asıltaşlar, altın-kömeş talarsıñ. Aylık planıñ un meñ altın, hezmät hakıñ köngä ber altın bulır. Min sine bezneñ danlı, berdäm kollektivıbızda mene digän yulbasar itep tärbiyäläyäçäkmen. Bu sineñ öçen zur märtäbä, däräcä. Añlıysıñmı? Min sine ireksezlämim, ämma, kirelänsäñ, okeanga başıñ gäüdäñnän aldarak oçaçak. Akulalar siña küptän teş kayrıylardır. Rähätlänsennär!
Ähä, mäytäm, Bädertdin iptäş, yaktı dönya belän bähilläşer minutlarıñ citteme? Ni dip tä cavap birä almıym, avızga çönki çüpräk tıgılgan.
— Anıñ avızınnan çüprägen alırga kiräk, hörmätle Frelino-Hrelino Çoh,— dide, minem bähetkä karşı, piratlarnıñ berse.
Atamannarı röhsät digänne añlatkan işarä yasadı.
Miña niçek tä yugalıp kalmaska, vakıtnı otarga kiräk ide. Tik, üç itkän şikelle, kiräk çakta gına başka nik berär yünle fiker kilsen. Suga batkanda salamga yabışsam gına inde. Tukta:
— O,— didem min,-— meñ märtäbä hörmätle vä kodrät-.le, sönnätle vä himmätle Frelino-Hrelino Çoh cänaplä-
re! Sezne kürüemä häm tanışuıma bik şatmın. Sezne kürü minem iñ zur hıyalım ide. Häzer ülsäm dä ükenmäyäçäkmen. Min kürergä turı kilgän prezidentlar häm premerlar, generallar häm admirallar, yulbasarlar häm banditlar arasında sez iñ zur, iñ baş pirat, iñ tanılgan ataman. Ägär dä kullarımnı çişsälär häm küreşergä röhsät tä itsälär, şatlıgımnan dönyada iñ bähetle keşegä ävereler idem.
— Röhsät,— dide ataman, häm gacäplänüdän zur açıl- gan küzlären çelt-çelt yoma-yoma soradı.— Ä minem isemne kaydan beläseñ? Sin yolkış belän küreşkän yuk iç minem!
Menä kayda kiräk ul baş, tugankaylarım. İsän kalasıñ kilsä, şariklarıñnı eşlätäseñ ikän anı.
— O, kodrätle Frelino-Hrelino Çoh! Sezne dönyada-belmägän, hörmät itmägän berär can iyäse barmı ikän? Sez bit moña qadär yäşägän häm yäşäyaçäk barlık piratlar arasında iñ ataklısı,-— dim tegeñä. Sandugaçlar bulıp sayrıym.-—-Bezneñ öyneñ türendä sineñ at başı zurlı--tındagı suräteñ elenep tora. Koyaş çıkkanda häm batkanda,— mäytäm,— barıbız da siña ozın gomer, baylık teläp, doga kılabız. Sineñ istälekkä,— mäytäm,— öç ulımnıñ öçesenä dä Frelino-Hrelino Çoh dip isem kuştırdım.
Küräm, minem sayravım atamannıñ küñelenä may bulıp yattı.
— Minem isememne birep yalgışmagansıñ. Akıllı keşe ikäneñ ber kürüdä bilgele ide,— di bu.— Tik äyt äle, äçese dä ber isemdä bulgaç, alarnı niçek butamıysız?
— hi,— mäytäm,— anıñ ni kıyınlıgı bar? Avıldaşlar da, äydä dä ölkänen Çoh Ber, kalgannarın Çoh İke,,. Çoh Öç dip yörtäbez.
Atamannıñ küzenä yäş kilde. Mine koçaklap aldı da:.:
— Sineñ yahşı cırçı gına tügel, äybät keşe dä ikäneñä ışandık,— di.— Tik üzeñne kem dip belik?
Eçemä, nihayät, cılı kerä başladı. Ya hoda, mäytäm, äle şuşı minutta uk can täslim kıylmıym ikän,, dim.
— Biktimirov Bädertdin Äsäyskiy. Bälki, işetkänseñder? — Häzer tegeñä «sin» dip kenä däşäm.
Ataman urınınnan sikerep tordı:
— Kit äle! Çınlapmı? İh, sez küzle bükännär! —<-Gayrät belän seltänep, kırıyda torgan piratnı sugış yıktı.— Tanımadıgızmıni salda kem utırganın? Bar, kızıl poçmaktan tege gäcitne alıp kil äle!
Piratlarnıñ berse, küz açıp yomgançı, ataman soragannı kiterep citkerde.
— Täk, täk, täk,— dide ataman ber miña, ber gäcittage surätkä karap.— Täk, döres bit, äy! Sin çıpllp ta Bädertdin Äsäyskiy ikänseñ bit.
— Şulay şul,— dim tıynak kına. Piratlar bulıp piratlarnıñ da belülären işetkäç, minem urında başka beräü bulsa, maktana, şapırına başlar, kırpı cigep yözgännären, İspaniyädä ügezne niçek itep mögezennän borıp yıkkanın söylär ide. Ä minnän yuk inde ul, gomerem buyına maktanunı cenem söymäde, anı inde beläsez.
Ataman piratlarına küzlären akaytıp karadı da:
— Närsä katıp kaldıgız? Barıgız, tiz genä Märäkkä kärüleneñ kar bazınnan algan iñ yahşı şärabnı kiteregez! — dip kıçkırdı. Tavışı yaman üzeneñ, bezneñ prsidätel Häyrineke kebek.
Şärä hatınnar suräte töşerelgän ber zatlı şeşädän ataman, sırlı stakan tutırıp, ikebezgä dä kuyı-kızıl eçemlek agızdı.
— Menä bu — bälzäm,— dide ul, küzlären tasraytıp,— anı elek Märäkkä kärüle genä eçkän, häzer sineñ belän min eçäbez. Çönki bez sineñ belän dönyanıñ iñ böyek, iñ äybät keşeläre. Bu bälzämneñ meñ törle çirdän dävası bar. Eç! — Üze miña sınap karıy.
Şulay da min başta ul eçkänne karap tordım, hi, aña yaragaç, miña da yarar, dim. Min dä stakannıñ töbendäge kläymäsen kürsättem.
Karıym, yandagı ike pirat, küzläre belän tişärgä citeşep, şeşägä karap katkannar. Imsınudan selägäylären tıya almıylar.
— Alarga da beraz avız itter inde, hörmätle Frelino-Hrelino Çoh cänapläre,— mäytäm.— Kızganıç bit, bez eçkänne alar yotıp tora.
— Bütän yotmaslar,—dide dä ataman piratlarnıñ ikesen beryulı sugıp äyländerde.— Mondıy zatlı eçemlek alarnıñ korsagına yaramıy. Sezneñ tatarlar närsä di äle: «Et korsagına sarı may kileşmi»,— dip äytälärme? Başları yäş, yäşläre baş!
Ataman ike miçkäne ber-yulı yotkanday yuan korsaklı piratnı çakırtıp, kiçke yakka minem hörmätkä mäcles äzerlärgä kuştı. Min, kiräkmäs, mäşäqatlänmägez, dip äytep karagan idem dä, kaya ul, kirebetkän, tıñlıymı soñ.
İa hoda, bar ikän küräselär, rähättä üläselär! Säyähät vakıtında kötelmägän törle hällärgä, avırlıklarga oçrayaçagımnı, citärlek nuca çigäsemne küz aldına kitergän idem. Ämma piratlar kulına äsir töşep, atamannarı belän Märäkkä kärüleneñ bazınnan alıngan bälzäm çümerep utırırmın dip yalgış ta töşemä kermägän ide. Citmäsä, minem hörmätkä tabın häzerlärgä dä ämer birelde. Yarar, karap kararbız mäcleslären. Sugışta üze dä peşekçe bulıp dan kazangan Bädertdin abzagıznı şakkattıra alırsızmı? Küñeldä yäşerenep pıskıp yatkan ömet tä uyandı. Bälki... Salga küz saldım, anıñ öçen borçılası yuk — piratlar nık berketkännär. Uylarımnı täqatsez ataman bülderde:
— Bädertdin dus,— di bu,— cırla äle. Sineñ tavışıñnı tıñlar öçen canım fida!
Yalındırıp tormadım, kükräk tutırıp okean havası suladım da «Karurman»nı suzıp ciffärdem. Çoh mälgun ni eşlärgä belmi, kerfeklären ber aça, ber yoma, küzennän akkan yäşlären ıştan balagı belän sörtä. Üze lışık-lışık borının tarta. Yöräge yanuga çıdıy almıyça bugay, tege bälzämneñ kalganın da töpläde, şunnan soñ yoklap kitte.
Ataman yoklap kitte kitüen, ämma piratları uyau, ber dä küzdän ıçkındırmıylar. Açıktan-açık köräşkä taşlanu hakında uylap ta karıysı yuk, taza bulsam da bu qadär diñgez yulbasarına berüzem karşı tora almayaçakmın. Dimäk, böten ömet häylädä genä.
Piratlar yalgızımnı gına kaldırmıylar, şulay da, häzer, kemlegemne belgäç, korabta miña kırın karauçı yuk. Kiresençä:
— Boyırıgız, äfändem! — dip, niçek yararga belmiçä, ayak astımda butalalar, tıngı birmilär. Piratlarnıñ berse miña korabların kürsätep yöri başladı. Öske katka mengän idek, isem-akılım kitte: korallanıp ta kuygannar soñ, minsiñaytim! Unlap puşka, turpedalar, pu-lämütlär diseñme,— enä töşär urın da yuk.
Yöri torgaç, ber zur bülmägä kerdek.
— Monda bezneñ talap cıygan altınnarıbız,— dip maktandı pirat. Bezneke qadär baylık dönyada ber genä ildä dä yuk. Atamannıñ, teläsä, Cir şarın satıp alırga da hälennän kilä,—dip şapırına yünsez.
Ber işek yanınnan uzganda, borınga tanış tämle islär kilep bärelde. Kersäk, unlap keşe min ataman yanında kürgän tege yuan korsaklı pirat citäkçelegendä aşarga häzerlilär: par baskan bülmädä berse it turıy, berse nider kızdıra, berse kamır belän mäş kilä. Üzem dä aş-suga osta keşe bularak, şunda uk kaya kergänebezne añlap aldım.
Bezne kürügä, maylı kulların pıçrak alyapkıçına sörtä-sörtä, yuan korsak yanıbızga aşıktı.
— Bezneñ gambuz menä şuşı inde, hörmätle Bädert-din äfände,— di.— Kiçkelekkä äzerlänäbez. Siña ser itep kenä äytäm: menä bu miçkädä fıransuz şärabe,— ul ber kırıydagı işekne açıp, zur miçkägä kürsätte.— Sezneñ belän tanışu hörmätenä danlıklı piratlarnıñ korsak Şäriflärenä küçäçäk ul bügen.
Ähä, piratlar bügen şunı eçäçäk, dideme? İhtıyarsız-dan, çalbarnıñ yan -kesäsen kapşap kuydım.
— Ä sineñ yaratkan rizıgıñ närsä? — dip yuan korsak uyımnı bülderde.
— Çikmänle bäräñge,— didem, küptännän, öydän çıgıp kitkännän birle, bäräñge aşaganım yuk ide, tansıklagan ikänmen. Çikmänlesen peşerergä dä uñay, ällä ni mäşäqate yuk.
Korabların karap yörep tämam garık buldım. Ul piratlar arasında kemnär genä yuk digen: bezneñ sıman ak tänlelär dä, çuyın tösle kap-karaları da, sargıltları da citärlek. Üzläre barısı da tazalar. Tik mine kürügä, general karşı algandagı sıman ürä katuları gına açu kiterde.
Yörep argaç, ber kayutaga alıp -kerep äyttelär:
— Monısı sineñ bülmä, tuygançı yal it, bez kiräksäk, menä şuşı töymägä basarsıñ,— didelär.
Yatam berüzem yomşak koykada ike ayagımnı kütärep. Baş tulı uylar, tege fıransuz şärabe tıngı birmi. Tüzmädem, ahırda gambuzga kerep kittem.
— Sin minem küñelemä bik huş kildeñ,— dim yuan korsak peşekçegä.— İkäü genä söyläşep utırası kilä, vakıtıñ barmı?
— Bar, bar! — di tege, kabalanıp.
— Fıransuz şärabeneñ dä ise borınnı kıtıklıy. Ällä soñ,-— mäytäm,— avız itep karıybızmı?
Tege mähluk üzenä minem taraftan ayırım iğtibar kürsätelgängä şat, yanımda böterelep kenä yöri. Alıp kerde miçkäle bülmägä, agızıp aldı ber çiläkkä şärab, utırttı östäl östenä.
— Eç,— di,— kiräksä, tagın salıp biräm.
Minem bit, beläsez, niyät eçüdä tügel, ul şärab miña häylä öçen sıltau gına. Yuan korsaknıñ üzen kıstıym:
— Korabta sin atamannan kala ikençe keşe ikänseñ. Tot äle, tanışu hörmätenä totıyk.-—Arapiyän isemle ikän. Belep aldım.
— Sineñ hörmätkä cırlıymmı berne? — dim Arapiyänga. Karşı töşmäslegen belep toram. Üzemä dä kiç belän hörmätle piratlar aldında hurlıkka kalmas öçen erpi-titsä kiräk.
— Gomerem buyına sineñ cırıñnı tıñlarga hıyallandım,— di yuan korsak.— Cırlasañ, bähetle itär ideñ.
Beraz cırladım da:
— İh, garmun da bulsa ide! — dip tuktap kaldım. Arapiyän kaptı bit karmakka:
— Häzer, häzer alıp keräm! — dip çıgıp yögerde. Yögerde dip, yomgak kebek tägäräde disäñ, döresräk bulır ide. Ä miña şul gına kiräk tä. Ul çıgıp kitügä, kesädäge baylıknıñ yartısınnan kübrägen tiz genä miçkägä çumırdım. Amin! Bu qadär hörmätle piratlar öçen berni dä cäl tügel.
Eçtän genä dogamnı ukıp beterügä, Arapiyän garmun alıp kayttı. Tartıp torıp uynap cibärdem garmunnı! Uynamıy, sayrıy garmun. Barmaklar iyäläşä töşkäç, kuşılıp cırlıy başladım. Arapiyän dönyasın onıttı, ällä sulış ta almıy inde?
Berzaman kütärelep karasam, gambuzdagılar, işektän başların tıgarga tırışıp, eteşä-törteşä basıp toralar. Arapiyän alarga karamıy, kürmi, ä miña alar ällä bar, ällä yuk. Öçençe cırımnı tögällärgä ölgermädem, kaysısıdır:
— Pirog kaya? — dip äçe tavış belän kıçkırıp cibärde.
Piratlar, şul isäptän min niçek tizräk kotılırga belmi torgan Arapiyän da küz açıp yomgançı yukka çıktılar. Min dä, garmunnı miçkä östendä kaldırıp, kayutama kaytıp yıgıldım.
Kiçke mäcleskä mine kapitan üze kerep aldı. Ul aynıgan, yaña kiyemnär kigän, hätta köncälänep betkän sakal-mıyıgın da beraz tärtipkä kitergän ide.
Mäcles digännären paluba digän cirgä äzerlägännär ikän. Bezneñ kilüne piratlar ayagürä basıp karşı aldı. Öç piratnıñ berse gitara çirtä, ikençese bayan totkan, öçençese kuray sızgırta. «Galiyäbanu» köyenä cırlap ta cibärdelär bolar:
Kilep bezne kuandırdıñ,
Bädertdin Äsäyskiy.
Bergä talap altın-kömeş,
Küñelle yäşäyski.

Frelino-Hrelino Çoh belän türgä barıp utırdık. Utıruga, ataman ber tapkır kul çabıp aldı. Şunı gına kötkännär, küräseñ, Arapiyän citäkçelegendäge peşekçelär komandası, podnoslarga salıp, törle rizıklar kertä başladı. Arapiyän östäl başında kıçkırıp äytep tora:
— Zäytün mayında kızdırılgan ike aylık kaban duñgızı!
— Ak vermutta tomalap peşerelgän şampion gömbäse!
— Kıtay borçagı sousında häzerlängän Äfrikä sarançası!
Öställärdä urın citmi başladı. Ä Arapiyän yañadan-yañaların çıgarta. Kürü, aşap karau tügel, kübeseneñ isemnären dä işetkänem yuk. Tik mindä alar kaygısı tügel, tüzemsezlek belän tege şärab miçkäsen kertkännären kötäm. Nik alıp kermilär inde? Işan piratlarga, ul imansızlar kinät kenä miçkäneñ bütänen alıp kilsälär?
Nihayät, eçemä cılı kerde: dürt pirat, mış-mış kilep, min kötkän miçkäne tägärätep alıp kerdelär. Çiläklärgä agızıp, öställärgä şärab utırtıldı. Minem üzemä bu fransuznıkı yaramıy bit. Ni eşlärgä? Ataman üze genä işetelerlek itep kolagına pışıldadım:
— Tege,— mäytäm.— Märäkkä kärüleneñ bazınnan algan bälzämeñ kaldımı äle? Şunı kitertsäñ ide minem öçen,— dim.— Fıransuz şärabennän minem ällirgäy.
Ataman öçen bu çüp tä tügel. İkebezge un şeşä bälzäm kiterergä kuştı.
İ başlandı mähşär, başlandı mähşär! Piratlar äytkänne dä kötep tormıylar, salalar da eçälär, salalar da eçälär. Ä min cay çıkkan çakta kesädäge «daru»dan ataman stakanına da öleş çıgaram. Täesir itärme, yukmı?
Piratlarnıñ başına şaktıy kitkäç, Arapiyän:
— O, bezneñ qaderle kunagıbız Bädertdin Äsäyskiy cänapläre! O, bezneñ ziräklärneñ ziräge, ğadellärneñ ğadele, kansızlarnıñ kansızı, atamannarnıñ atamanı — hörmätle Frelino-Hrelino Çoh! O, bezneñ üz anasın üterüdän dä tartınıp tormagan danlı piratlarıbız — ir-eget asılları! Ber genä minutka barıgıznıñ da iğtibar itüegez sorala. Häzer tabınga mäclesebezneñ iñ kürkäm rizıgı — Bädertdin cänapläreneñ yaratkan aşı — çikmänle bäräñge çıgarıla. Ayak basıp karşı aluıgıznı sorıym, hörmätle iblis kavemnäre!
Aynıgı da, iserä töşkännäre dä ayagürä bastı. Kul çabular astında un podnoska töyäp... ya hoda, närsä bu? Küzlärem genä yalgış kürmime? Äy, añgıra disäñ dä añgıra ikän bolar. Ärçep peşerelgän bäräñgelärne tanırlık tügel—härbersenä çüpräktän çikmän sıman närsä tegep kigertelgän ide.
Utırıştık. Piratlarnıñ berse, täqatsezlänep, karşındagı bäräñgegä ürelgän ide, ataman tüzmäde, urınınnan torıp, tege bähetsezne yolkıp çıgardı da sugıp yıktı:
— Östäldäge rizıkka qaderle kunagıbızdan alda ürelgän härkemne änä şul kötä. Ministrlarnıñ da töşenä kermi torgan bu rizık aldınnan kunagıbız iptäş Bädertdinneñ cırlavın sorıyk.
— Sorıybız, sorıybız! — digän tavışlar palubanı der selkette.
— İptäş Bädertdin, min «Sarmak»nı cırlavıñnı ütener idem.
Min dä töşep kalgannardan tügel bit inde, niçek cavap birergä ikänen inde beläm:
— Baş öste,— mäytäm,— cırlıybız anı!
Tartıp cibärdem garmunnı, cırlıy başladım «Sar-man»nı. Kullarına totkan stakannarın da eçmiçä, tın da almıyça tıñladılar piratlar.
— Häzer aşarga-eçärgä dä yarıy,— dide Çoh, min cırnı tögällägäç.
Karap toram: bolarnıñ çikmänle bäräñgene kürgännäre, aşagannarı yuk. Kayberse bäräñgene östenä kigertel-gän «çikmäne» belän kaba. Çäyni-çäyni dä, yota almagaç, çüprägen çartlatıp kürşeseneñ çırayına tökerä.
Ä min ike ut arasında utıram: niyätem tormışka aşarmı, yukmı? Ägär uylagança barıp çıkmasa?
Ataman da hälemne sizde:
— Sin nişläp, iptäş Bädertdin, aşamıy-eçmi utırasıñ? Bezneñ arada küñelsezme ällä?—dip soradı.
— Kiresençä,— mäytäm,— sezneñ araga elägüemä haman da ışanıp betä alganım yuk. Bähetemnän iserek min. Gomer buyı şul hakta hıyallangan idem,— dim. Üzem Çohnı koçaklap algan bulam. Gamil Afzal äytkändäy, yomışıñ töşsä ata kazga da «Cizni» diyep endäşerseñ.
— Miñ dä,— dip pışıldıy ataman.
Küräm, kayber piratlarnıñ üz-üzlären totışında säyerlek ğalämätläre sizelä başladı. Niçek tä kübräk eçertergä, eçertergä, eçertergä kiräk ide bolarnı. Kazan astına şundıy itep yagarga, taş bulıp taş ta eresen, çuyın kaynasın.
Üzem «Balamişkin»nı cırlıym, üzem sizdermi genä küzätäm: piratlar haman kıza baralar. Häzer inde kayberläre şärabnı stakannarına bülep tä tormıylar, çiläkkä başların tıgıp kına çömerälär. Cırlıylar, biilär, sugışıp ta alalar. Berse kaysısınıñdır kolagın teşläp özep algan da mançıp kabar öçen kaymak taptıra. Menä berse biyep yörgän cirennän görseldäp idängä audı. Tip-käläp anısın çitkä çıgarıp taşladılar. Äkrenläp östäl yanında utıruçılarnıñ tagın berniçäse başların çüñkäytte. Ähä, mäytäm, barıp çıga bu bolay bulsa. Häzer inde üzem dä tartınıp tormıym, stakanımnı totıp, ayagında nıgrak basıp toruçılarnı yanıyaa barıp, mahsus kıstıym. İ küñelläre bula tegelärneñ Bädertdin bulıp Bädertdin üze kıstagaç. Üzem isä, eçkän bulıp, bälzämgä irenemne genä tiderep alam. Tora-bara atamannan kala barısı da avıp bette. Ataman isä ayagında haman nık basıp tora.
— O batır Frelino-Hrelino Çoh! Min häzer sineñ, küpme genä eçsäñ dä, isermäveñä ışana başladım. Dönyada sineñ belän yarışırday bütän ber genä keşene dä belmim min,— dip tegeneñ salpı yagına salam kıstıram.
— Döres äytäseñ, iptäş Bädertdin Äsäyskiy,— di ataman, körmäklänä başlagan telen köçkä äyländerep.-— Min küpme genä eçsäm dä isermim. Miçkäseneñ eçendä tön kunganım bar. Teliseñme, küz aldıñda ber çiläkne eçep beteräm?
İreşteräm tegene:
— Monısı uk bulmas inde, hörmätle ataman,— mäytäm.-— Ber çiläk bik küp bit ul, anı sıyır da eçep beterä almıy.
—Işanmıysıñmı? — di ataman.— Minem öçen çüp kenä ul. Menä karap tor!
Ber çiläkkä miçkädän çümäkäy itep şärab agızıp aldı da totındı ataman çümerergä. Küz aldında korsagı kabargannan kabara bara. Menä-menä şartlar sıman. Kulları kaltırıy başladı. Mögayın şul köye eçep tä betergän bulır ide, kinät kenä ayakları sıgılıp töştelär dä ataman häräkätsez kaldı. Ura, dim, yäşäsen tilebärän orlıgı, dim! Menä şulay ul, ütmäs balta da faydaga yarıy, dilär. Yulda gel kiräkmäs dip uylagan närsälärneñ dä kiräge çıga şul. Kuzgalıp kitär aldınnan Kärim tugayı tiräsennän cıyıp algan idem min ul tilebärän orlıgın.
Eçenä tilebärän eläkkän keşeneñ kübese bolay da aynıy almıy, bolarnıñ da kübese, şul isäptän ataman da bütän tora almas ide. Tik barıber här karışı kan ise añkıgan, häram rizık belän sugarılgan bu korabnı şul käye genä kaldırıp kitü yaramıy ide. Ezli torgaç, kügärep betkän ber kendek boravı ezläp taptım da dürt-biş cirdän korabnıñ töben tiştem. Tişeklärdän urgılıp okean suı kerä häm idängä cäyelä başladı. Häzer inde korabnı tınıç küñel belän kaldırıp kitärgä bula ide. Üzemneñ salga küçep utırdım da, bäyläp kuygan baunı özep, dbigatelne kabızdım. Yäşäsen okean! Yäşäsen irek!
Yaşäsen yalgızlık! Başta, ällä soñ berär yıandc altınnarın alırgamı, dip uylagan idem dä, soñınnan kiräkmäs, keşe talap cıygan malnıñ kemgä rähät kürsätkäne bar dip, uyımnan kire kayttım.
Korab küz aldımda bata başladı. Urınıgız okean töbendä bulsın, cähännäm kisäüläre! Sezdän, küpme genä tırışsañ da, keşe çıkmas ide inde. Şuña kürä bersen dä kızganmadım. İsän-sau äylänep kayta alsam, militsiyägä korabnıñ batkan urının äytermen äle. Yahşılap häterläp kaldım min anı: baka yafragı belän ber koçak salam arasında battı. Altının kilep alırlar. Hökümätkä faydası tisen.
İkençe tapkır borılıp karaganda, diñgez-okeannar-nı der selketkän piratlar korabınıñ su östendä eze dä kalmagan ide.
Korab küzdän yugalgaç kına üzemneñ nindi afättän kotılganımnı añladım bugay, tänem kaltırap kuydı. Kotılgan şatlıktan yatıp yokladım, dbigatelne dä sünderdem. Şul yatudan, mäyet kebek, altı täülek buyı yoklaganmın.
Uyanıp kitsäm, töş küräm dip toram. Salım suga timi, kütärelgän dä zur tizlek belän könbatışka bara. Ya hoda, ni hikmät, piratlar belän sugışıp yörep, ällä soñ akılıma zägıyflek kildeme? Yäki kemneñ dä bulsa tılsımı ilä sal digänem samoletka äverelgänme? Suzılıp yattım da sal çitennän başımnı çıgarıp karıym. Küzemä genä kürenäme soñ: salnıñ dürt yaktan dürt delfin sırtlarına salgannar da eldertälär genä. Äytsäñ, keşe ışanmas. Küzläremä ışanmıyça, kulım belän bersen kapşap karadım. Tege delfin şırık-şırık kölä başladı. .
— Kıtıklama, üteräseñ bit, Bädertdin abzıy,— di. Delfin ikänleklärenä tämam ışangaç, tınıçlanıp
kittem. Sırma östenä caylap utırdım da tik baram törek tugannarnıñ küçtänäçkä kitergän yözemnären aşap. Töşlären çert itterep suga tökeräm. Erele-vaklı balıklar anı kötep kenä tora, şunda uk börtegen dä äräm itmiçä aşap beterälär.
Sävitski gracdanin bit min, il öçen kan koygan keşe, buşka eşlätü kileşmi dim,— bu ocmah cimeşen delfinnarga da kaptıram.
İke kön şulay ber mäşäqatsez yözgäç, delfinnarım kinät tuktadılar da äytälär:
— Menä, Bädertdin abzıy,— dilär,— Käiär agımına kiterep citkerdek. Kaygırma, borçılma, şuşı agım üze sine Ämrikägä ilter.
Äytüläre buldı, koyrıkların bolgap sälam birdelär dä yukka çıktılar. Küreşergä suzgan kulım havada asılınıp kaldı. Rähmät äytergä dä ölgerä almadım.
Yarıy, hup, mäytäm, karap karıyk sezneñ Känär digän närsägezne, ilter mikän Ämrikägä.
Yatam tüş kiyerep. Öydän çıgıp kitkängä niçä kön uzganın iskä töşerergä tırışıp karıym, oçına çıgal-mıym. yokımsırap kitkän idem, töşemdä üzebezneñ avılnı kürdem. İşegaldındagı yäşel çirämdä yatıp toram, imeş. Yanıma, tabagaçın totıp, Gıyzzebanat ciñgägez kilep çıktı:
— Kaylarga kitep olaktıñ sin, kart cen? Äydä, yatma buşnı yukka audarıp, tor! —di bu.
Karçıkka ni dip cavap birergä dä ölgerä almıy kaldım, kinät cir selkenergä kereşte. Yuk, cir selkenmi, mine kolhoznıñ näsel ügeze sözä ahrı. Ügezne mögezennän eläkterep yıga torgan ğadätemne beläsez, kirägen birim dip sikerep torgan idem, çak suga yıgılıp töşmädem. Yokı isereklege belän üzemneñ okeanda ikänemne bötenläy onıtıp cibärgänmen. Ni bulganın añlıy almıy azaplanam: minem munça büränälärennän yasagan salım tok totkan mäçe kebek kaltırıy, kaynar tabaga töşkän yüeş kabak töşedäy bii ide.
Ni-närsä bulgan? Ällä soñ şaytan, cen eşeme? «Aya-telkörsi»ne ukıp karıym, faydası timi. Şunda küzem büränä arasınnan kalkıp torgan kılıçka töşte. Kem kılıçı? Nindi kılıç? Kaydan kilgän? Ällä soñ, hodayım, tagın yulbasarlar şayartamı? Kılıçnı çirtep karıym, tim,ergä ohşamagan. Tirä-yüngä karıym, can iyäse yuk. Küñelgä şom töşte.
Täväkkälläp, kılıçnı tartıp çıgarmakçı buldım. Kaya ul, salım sikerä, kılıç selkenmi dä. Tuktale, mäytäm, minem balta sineñ belän bergä tumagan. Seltänep torıp büränä kırınnan çaptım. Baltanıñ ütkenlegen beläsez, Gali kılıçınnan ber dä kim tügel, ber çabuda özdem tegene. Biyep torgan salım şunda uk tınıçlandı da kuydı. Karasam, gayät zur balık, su astınnan kalkıp çıktı da dürt ayaklap ıçkındı. Artınnan kanlı eze genä kaldı. Soñrak, ber utrauga barıp çıkkaç, salda kalgan kılıçnı kürsätep karagan idem, bu kılıç balık borını, okeanda yäşäp tä mondıy zur borınlısın kürgän yuk ide, niçek isän kaldıñ, dip şakkatalar. Başka beräü bulsa, maktanudan şartlar çikkä citär ide, minem isä mıyık oçım da selkenmäde.
— hi,— mäytäm,— isegez kitkän ikän iske çikmängä! Bezneñ avılda malay-şalaylar monnan zurrakların cıynap, çitän ürälär,— digän buldım.
Alar yanında tön kungaç, üzemne tagın agım irkenä tapşırdım. Salga suzılıp çalkan yattım. Baram tüşämgä tökerep. Tüşämneñ ak bolıt ikänen beläsez inde — şaktıy biyek. Salda yatu tuydırsa — köymägä küçäm, köymädä tuydırsa — salga.
Ber kön baram şulay, ike kön baram. Pirat-miratlar da oçramıy. Kaya karama — su da su. Yalgızlık tuydıra başladı.
Piratlardan kotılganga öçençe kön digändä kötmägän cirdän sızgıruga ohşagan yat tavış işetelde. Nindi tavış bu? .Mögayın, cilläp-davıllap yañgır kiläder...
Aşıgıp sikerep torgan idem, başıma närsäder şap itep kilep bärelde. Küz açıp yomarga ölgermädem, tagın bärelde dä köymägä şapıldap töşte. Alıp karasam, gacäplänüdän küzem şar buldı — kanatlı balık ikän. Ällä, mäytäm, ahırzaman, kıyamät kön citäme? Kıyamät köndä balıklar da oçıp yörer, dip söylägän ide äbi märhümä.
Balık ikänen belgäç, eçkä can kerde. İ-i, mäytäm, forsattan faydalanıp kalıym äle, karmak salası yuk, balıklar avızga üzläre keräbez dip toralar. Seläü dä kimep bara.
Kulnı suzıp kına ber şulpalık balık tottım. Peşerergä kuymakçı idem, su betkän, çiläklär şaltırap tora. Eşlär hänä, susız nişlämäk kiräk. Monda bit simez kuylar yuk. Kırık bişençe yılnıñ cäyendä, samuraylarga karşı sugışkanda, berzaman çüldä kaldık. Sunıñ äsäre dä yuk, beläsez. Şunıñ öçen dä çül dip yörtälär anı. Eçäse kilep bik intektergäç, bik aptırap tormadık — iñ simez kuyların suyıp, su urınına şunıñ mayın eretep eçtek. Yarap torgan ide.
Balıknıñ da mayın eretep eçär ideñ, tik balık mayın kürü tügel, isemen işetügä ük küñel bolgana başlıy, ä avızga yakın kiterä almıym. Okean suı da eçärgä yaraklı tügel. Ni eşlärgä?
Kaşıym şulay mañgaynı, açtan üläm dip kurkası yuk,— balık küpme teläsäñ, şunıñ qadär: kızdır da aşa, kızdır da aşa. Eçäse kilüläre yaman. Suga bik täqatsez min, kış könendä dä yegerme täülektän artık eçmi tüzä alganım yuk. Monda isä miyeñne kaynatırlık itep kızdıra, untugız täülekkä çıdavıñ da şikle.
Uylıy torgaç, kotılu yulın taptım. Okeanda su parga äylänmi kalmıydır, şunı cıyarga kiräk. Külmäkne salıp kolgaga eldem dä astına çiläk kuydım. İkençe tapkır yokıdan toruga yartı çiläk su cıynalgan ide. Par suı yañgır suı kebek inde ul, çip-çista, tik beraz töçeräk kenä. Hatınıñnıñ anasında kunakta utırmıysıñ, saylanır cayıñ yukta töçelegenä genä tüzärseñ.
Kön baram şulay, tön baram. Häzer, ber avız peşkäç, kıçkırıp cırlamıym da, avız eçennän genä köylim. Frelino-Hrelino piratları isemä töşsä, der kaltırap kuyam. Häyläne eşkä cikmäsäm, täki başnı beterälär ide bit, mälgunnär!
Yözä torgaç, berzamannı barıp çıktım ber utrauga. Karasam, häy, nadannar, şunı da döres yaza almagannar. Dürt klass ukıgan başım belän dä min anı «Vermut» dip yazarga kiräklegen beläm, yugıysä. «Ber mud utravı» dip yazıp kuygannar. Ähä, mäytäm, utravınıñ iseme Vermut bulgaç, ber-ike yäşnik üzem belän alıym äle. Dönya hälen belmässeñ, kiräge çıgıp kuyuı bar. Änä şulay aldan kürä belü mine bälalärdän az kotkarmadı.
Äy, kahärneñ iseme genä Vermut ikän. Kaya ul ber-ike yäşnik, sıñar şeşä dä tabıp bulmadı. Buşları, vatıkları belän dönya tulgan, tik alardan ni fayda.
Utraudan rät çıkmagaç, arı kuzgalıp kittem. Karasam, okeannı kirtäläp algannar da anısına «Vermut öçpoçmagı» dip yazılgan takta kadaklagannar. Bar baylıkların ällä şunda yäşergännärme? Kirtä eçenä kersäm, süz äytmäslärme? Berärse kilep çıkmasmı dip, kıçkı-rıp-kıçkırıp karadım da, cavap işetelmägäç, täväkkälläp kerep kittem.
İözdem-yözdem, ber dä iskitärlek närsä tapmadım. Vermut süzen keşe aldar öçen kızık itep kenä yazgannardır, mögayın. Öçloçmaklı kirtäneñ dä, sunıñ da ige-çige kürenmi. Nider tabudan ömetne özgäç, maturnı kabızdım. Yuk belän vakıtnı uzdırmaska, tizräk berär yarga barıp citärgä kiräk.
Su öste tıp-tınıç sıman ide, kük yöze dä ap-ayaz. Minem käyef äybät. Kinät salga älläni buldı: tup-turı bargan cirennän ber urında zır-zır äylänergä kereşte. İa hoda, närsä bu? Ällä dbigatel vatıldımı? Ul arada salım ber yakka kıygaya uk başladı. Sikerep torıp, elekke hälenä çak kaytarıp ölgerdem.
Şul minuttan alıp minem öçen tınıçlık bette. Sal ällä piçä märtäbä suırılıp su astına kerep kitä yazdı. Yarıy äle üzem osta, yılgır, şul gına kotkara.
Bu yulı isän kalganga kuanıp ölgermädem, kötmägändä köçle davıl kuptı. Minem salnı beläsez inde, munça büränälärennän arkan belän genä oyıştırgan. Ul menä taralam, menä taralam dip, bezneñ brigada tupılları biyeklege dulkınnar koçagında yomıçkaday uynıy. Maturnıñ da häzer faydası timi, sünderergä turı kilde. Piratlarga äsir töşkändä dä bolay kurıkmagan idem. Bu yulı dönya belän huşlaştım. Betüem şuşı ikän, mäytäm.
Salga dulkın artı dulkın höcüm itä. Belgän dogalarımnı ukıp karıym, faydası timi. Dulkın niçä tapkır kümep kitkänder, barlı-yuklı kiyem çılandı, kolaklarga su tuldı.
Kurkunıñ küze zur, dilär, haktır, vallahi. Bersendä başımnı kütärep karasam, ni kürim: minem öskä dulkınnıñ Çatır tavı qadärlese kilä. O-o, bu kilep bärelsä, isän kalam dimä, beteräçäk. Yäşise kilü teläge kotkargandır inde, sikerep tordım da, işkäkne suırıp alıp, can-färmanga gayrät belän köräp, tege dulkınga karşı dulkın cibärdem. Biyeklege öskä kilä torgannı-kınnan hiç kim bulmagandır. İke dulkın bäreleşkäç,, kolak tondırgıç tavış çıktı, su tamçıları öçär çakrımga çäçrägänder, billähi!
İşkäk sabı niçek sınmagandır, ällä niçä märtäbä şulay dulkınga dulkın cibärergä turı kilde. Tapkırlıgıma, gayrätlelegemä rähmät, täki başımnı saklap kaldım bit.
Äcäleñ citmäsä ülmiseñ ikän anı. Nihayät, Vermut kirtäseneñ aryagına çıkkaç, okean tınıçlandı. Maturnı kabızdım. Ozak ta ütmi cir kürende. Kuanıçtan sikerep, başnı ber bolıtka bärgänmen, kabarıp çıktı. Küñelgä huş kilgän kultıkka barıp tuktadım da salnı taşka bäyläp kuydım. Cirgä töşkäç, berençe eş itep, sıñar ayakta titaklıy-titaklıy, kolakka tulgan sunı tüktem. Öç çiläkläp çıkkandır. Ardırgan ide, yatıp beraz häl cıydım. Annan soñ baltanı, kiräk-yarak salıngan kapçıknı aldım da tirä-yün belän tanışırga kuzgaldım.
Yar östenä kütärelügä, karadım da häyran kaldım: karşımda moña qadär kürep öyränmägän gacäp urman başlana ide. Urmanı urman inde anıñ, urman buluına is kitmi, monıñ agaçları ber dä bezneñ yaknıkına ohşamıy: käüsäläre yuan, botaksız, üzläre ere balık täñkäsen häterlätkän kıtırşı kabıklı. Näq fil ayagı inde.
Oçında gına kamış kıyagına tartım yafraklar bar. Alar köyäzlänep kabarıp tora. İonın algan çakta sarıknıñ koyrıgında beraz kaldıralar bit äle — şuña ohşagan. Änä şul yafraklar başlangan cirdä käüsäsenä yabışıp diyärlek üskän nindider cimeşlär kürenä. Bä-dertdin başım belän niçek inde menep karamıyça tüzim? Uç töbenä tökerdem dä maymıl urınına menep kittem fil ayagınnan ürmäläp. Alıp töştem tälgäşlärneñ bersen. Un, yuk, unbiş kilolap bardır. Yaurupanı arkı-lıga-buyga yörep tä kürgänem yuk ide mondıy hikmätne. Närsä mikän, mäytäm. Aşarga yaraklımı, ällä agulımı, şaytan belsen. Kızgılt töstäge ozınça cimeşlär, ya rabbem, üzeñ sakla, didem dä, bismillamnı äytep, bersen ozattım korsak Şäriflärenä. Ul tämlelege! Teleñne yotarlık. Kipterelgänen aşaganım bulgan ikän, isemä töşte: älege cimeşlär hörmä bulıp çıktı. Hörmä digännäre änä şundıy sarık koyrıklı fil täpiyendä üsä ikän, belep torıgız!
Kerep kittem urman arasına. Kerep kittem dip äytüe genä ansat. Atlıym disäñ abınıp yıgılasıñ. Bezneñ Saklau urmanında teläsäñ cigüle at belän yör, ä monda sukmaknıñ äsäre dä yuk. Agaçlar, kuaklar ber-bersenä bezdäge et eçägesenäme, ällä nitkän üsemleklär belän uralgan, çornalıp betkän. Citmäsä, çäneçkele üzläre. Balta belän çabıp özäm tegelärne — ber atlıym, ike atlıym, tagın özäm, tagın atlıym. Berzaman borınga töten ise kilep bärelde. Ähä, mäytäm, töten bar cirdä ut bardır, ut bulgan cirdä keşe bulmıy kalmas. Sizdermiçä genä barıp, nilär barın kürergä isäp.
İke-öç adım atlarga ölgermädem, ällä cir astınnan gıyfritlär çıktı, ällä havadan fireştälär töşte — küz açıp yomgançı kullarımnı artka kayırıp bäylädelär dä avızıma çüpräk tıgıp kuydılar. Eh tä itä almıy kaldım.
Şuşı yäşemä citep, köç yagınnan mine uzdırgan keşene oçratkanım yuk ide. Bädertdin kebek kart tölkene äsir alıp kara äle! Bu qadär gayrätle, buldıklı yegetlär kem ikän dip küz salsam, kürşe Sägıydullanıñ mükläk sıyırı tösle kızıl tänle ike indäy ikän. Döresen genä äytkändä, beraz räncedem min alarga. Yuk, kullarımnı kayırıp bäylägän öçen tügel, nigä inde avızga çüpräk tutırırga? Kıçkırmagayıñ, yırtıl — kem siña yärdämgä kilsen.
Bil tiräsen yafraklar belän kamaştırgan, çäçlären ni öçender bezneñ avıl karçıkları sıman ürgän älege ike adäm cilterätä-cilterätä mine üzläre genä belgän sukmaktan kayadır alıp kittelär. Berazdan töten ise nıgrak kilä başladı, keşelär söyläşkän, siräk-miräk barabanga sugıp algan tavışlar işetelde..
Kızık bit, yegetlär, äy! Säyähätkä çıgıp kitüem dä Gıyzzebanat ciñgägezgä açu itep tügel, dönyanı kübräk küräse kilgännän ide. İndäylär yanına elägüem präme küktän töşkän bähet buldı. Äsir itmägäyläre, çurt itsennär, yamanlıkta barıber piratlardan uzdırmaslar äle. Cannarın cähännämgä cibärep piratlardan kotıldım, Vermut tiräsendäge hätärdän isän-imin çıktım. Gel ük töşep kalgannardan tügel bit min, üzegez beläsez. Sugış vakıtında generallar belän bergä aşap-eçep, küp närsägä öyrängän keşe Bu yulı da cayın tapmıy kalmam. Tege ike mähluk, läm-mim süz äytmiçä, alıp bardılar mine üzläreneñ torgan cirlärenä. Avıl disäñ, taşka ülçim, avıl dimäsäñ, hätere .kalır. Alarça niçek äyteläder. Urtada mäydan. Anda uçak yana. Uçak östenä kazan asılgan. Kazanda bıgır-bıgır kilep nider kaynıy. Mäydan tiräsendä yäşelçä bakçasındagı tösle kuışlar tezelep kitkän. Uçaktan yırak tügel keläm cäyelgän. Kelämdä kükräklären havaga töbätep, çäçlären taratıp salgan ber kız yata. Yäş, çibär üze, kahär! Küp bulsa unsigez yäşlär çamasındadır. Söyläşkän halıknıñ telen belmäsäm dä, kıznıñ çak-çak kına sulış aluınnan avıru ikänlegen añladım. Kız karşındagı altın-kömeş, asıltaşlar belän bizäp eşlängän urındıkta (anısı, mögayın, tähetter inde) bersennän-berse matur kaurıylar tezelgän başlık kigän kart indäy utıra. Bite tulı cöy. Üze çırayın buyap betergän. Busı, mäytäm, yulbaşçıları bulırga tiyeş. Yulbaşçını, kıznı häm kazan tiräsen törle yäştäge yözdän artık keşe sırıp algan. Baştarak alar hämmäse dä bertösle sıman kürenä: barısı da kızgılt tänle, ozınça buylı, tännärenä, bitlärenä bizäk töşerelgän; kükräkläre şärä, gaurätläre yafrak belän kaplangan, ä bala-çagaları bötenläy anadan tuma yörilär. İr-atlarınıñ kulında cäyä, uk, kaybersendä mıltık, pistalet ta kürengäli. Pıçak, häncär işene äytkän dä yuk,— aları hatın-kızdan alıp, yaña täpi yöri başlagan bala-çagasında da bar. Çittäräk tege min äytkän fil ayagı tösle agaçka atlar bäyläp kuyılgan.
Bolar mine, tup-turı kabilä başlıgı yanına alıp kildelär dä üz tellärendä nider äyttelär. Lıgır-lıgır kilälär, ber süzläre añlaşılmıy. Nimeçneke caylı ide içmasam: «halvt!» disä tuktap kalasıñ, «kum!» disä, minem yanga kil digän süz bulır. Tegelärne tıñlagannan soñ, yulbaşçıları miña karap-karap tordı da:
— Çäçkätin kärlätin, märlätä? — dip soradı.
Anıñ çış-pış kilüennän kem närsä töşensen, ike kulımnı yak-yakka cäyep, imän barmaknı çigä tiräsendä böterdem. Berni dä añlamadım, yänäse.
Yulbaşçı kemneder çakırıp ım kaktı. Kızıksınıp karap torgan halık arasınnan bezneñ yanga muyınına kipterelgän krokodil balası takkan, borınına altın bocra kigertelgän kart indäy kilep bastı. Yulbaşçı aña nider äytte, şunnan tegese miña karap ällä kaysı tellärdä sorau artınnan sorau yaudıra başladı. Anıñ süzläre minem öçen barmı, yukmı — kolaklarımnı bik tırpaytsam da, ber süzen dä añlıy almıym.
Tegeneñ bıgır-bıgır kilüe tämam tuydırgaç, aptıragannan:
— Ah, ırlamasañ, mırlamasañ, nirvımda uynama-sañ! — dip äytep taşlagan idem, indäy şatlıgınnan sikerep cibärde:
— Ällä sin tatarmı!
— Tatar şul,— mäytäm,— nigä aña iseñ kitte? İndäy yanında başkalar barın onıttı, mine koçagına kıstı:
— İsem kitmiçä,— di,— tere tatar kürmägänemä kırık yıl da ber ay häm öç kön inde,— di.— Gaynetdin isemle dustım bar ide, söyläşergä şuñardan öyrändem.
— Alay ikän,— mäytäm,— alay ikän... Nişläp yöri ide soñ ul monda? Niçek kilep çıkkan ide? — dip sorıym.
— Altın ezläp kilep çıkkan ide,— di indäy.— Bezneñ monda altın küp. Bazın siña da kürsätimme? Töşäseñ dä çilägeñ belän köräp alasıñ. Kapçıgıñ barmı? Ber-ike kapçık birep cibäräm,— di.
— Sin mine ällä nitkän burcıy-murcuy kaldıkları belän butama,— mäytäm.— Min siña imigran da, impi-rialis ta tügel. Pıçagımamıni miña altın? Anıñ belän nişlim,— mäytäm,— munça tübäsen yabıym mıni?
— Alaysa üzeñä kara,— di indäy.— Kiräkmäsä, alma. Altınga minem üzemneñ dä isem kitmi,— di.
— Gaynetdin dustıñ kaya kitte soñ? — dip töpçenäm. Şuşı qadär cähännäm yıraklıgına kavemdäşeñ kilep çıksın äle, niçek kızıksınmıysıñ!
— Ülde ul,— indäy yılap uk .cibärde.— Yahşı keşe ide märhüm. İke kapçık altınnı beryulı kütärep bilen kuzgattı da, şunnan mantımadı.
— Kaya kümdegez soñ? — Yaktaşnıñ kaberenä barıp doga kılırga ide isäbem.
— hi,— di indäy,— sin mondagı yolanı belmiseñ ikän. Bezdä kümep toru digän närsä yuk,— mäyetlärne suga gına taşlıybız.
Anıñ süzen işetkäç, vallahi, tännärem çımırdap
kitte.
Şulvakıt indäylärneñ yulbaşçısı, üz tellärendä nider äytep, bezne yanına çakırdı.
Tılmaç yulbaşçınıñ süzlären tärcemä itte:
— Ul sineñ kem buluıñ, ni eşläp yörüeñ belän kızıksına.
Bolar, känişne, gäcit ukımıy inde, täfsilläp üzemneñ Biktimirov Bädertdin Äsäyskiy buluımnı da, dönya buylap säyähättä yörüemne dä söyläp birergä turı kilde. Närsäsen yäşerep torırga: karak-ugrı tügel, keşe üterergä dä cıyınmıym. Piratlarnıñ korabın batırgannı, känişne, äytep tormadım, maktançık dip uylamasınnar.
Şularnı bäyän itkännän soñ, yulbaşçıları äytä:
— Bädertdin tugan, sin bik batır keşe ikänseñ. Bezdä üzeñ telägän qadär kunak bul, yal it. Sinen, kebek keşedän bezneñ yäş buın batırlıkka, kıyulıkka, avırlıklar aldında kauşap kalmaska öyränsen. Şähsi ürnägeñ belän tärbiyälä änä şul cebegän yüeş borınnarnı,— di.
— Baş öste,— mäytäm.— Kiräksä, taktika-maktika, säyäsät kebek zänätiyälär dä uzdıra alam,— mäytäm.— Min,— mäytäm,— generallar belän bergä yörgän keşe,—
mäytäm.
— Alay ikän, alay ikän,— di ıru başlıgı. Küräm, minem kilügä bik kuansa da, tavışı boyık çıga tegeneñ, küzendä — yäş.
Soramıyça tüzä almadım:
— Sez, äfändem, bik borçulı kürenäsez, berär kaygıgız barmı ällä? — mäytäm.
— Sinnän yäşerep bulmas inde, Bädertdin tugan,— di yulbaşçı,— änä kara,— ul kelämdä yatkan kızga kürsätte,— berdänber kızıma suık tigän, ülärgä yata. Şunıñ kaygısınnan çarasızmın,— di.
Cäy köne tigän suıknıñ bik hätär ikänen beläm min.
— Soñ,— mäytäm,— duhtır çakırttıgızmı? Miña tılmaçlık itkän indäy äytä:
— İ-i, Bädertdin dus,— di.— Ällä başıña tay tipkänme? Monda duhtırnı kaydan alasıñ? Tirä-yündä meñ çakrımda sıñar keşe dä yuk.
Bu qadärese niçekter minem başka kilmägän şul.
Yulbaşçı:
— Iru şamanı Akay küz öşkerep-töşkerep baktı, faydası timäde. Yavız ruhlar kıznıñ tänenä bik nık kerep oyalagan bulsalar kiräk. Ülär inde ul bala, ülär,— dip kan-yäş tügä.
Yatıp kalgançı, atıp kal, dilär bit. Tuktale, mäytäm, karap karıyk kıznıñ ni häldä ikänen. Röhsät sorap yanına bardım. Kıznıñ güzällege, mäytäm, aynıñ kaysı kiçäsendä tugandır, ämma tel belän söyläp añlatırlık tügel. Taç Gıyzzebanat ciñgägezneñ yäş çagı!
Kulın totıp karagan idem, kort çakkanday kire tartıp aldım. Peşerde genä tügel, köyderde. Temperaturası şulkadär kaynar ikän. Tuktale, mäytäm, kapçıknı kararga kiräk, nilär bar ikän. Aktarına torgaç, äçpirin belän kipkän kura ciläge tabıp aldım, mätrüşkäneñ kaydalıgın beläm. Su kaynattırdım tegelärdän. Bu nişlärgä cıyına mikän dip, karap tora indäylär küzlären tasraytıp. Yänäse, min berär yavızlık kılırga cıyınmıymmı?
Kura ciläge belän mätrüşkäne äybätläp peşerdem dä, kıznıñ avızına beryulı ike äçpirin kaptırıp, şifalı çäyne eçerdem. Üzem eçtän genä belgän dogalarımnı ukıym, sihäte tisen ide, dim. Yulbaşçıga äytep, cıyılgan halıknı tarattırdım. Tormasınnar monda akayıp, ayu biyetmilär, mäytäm. Kız yanında minnän başka tılmaç Käläy-mäläy, şaman Akay küz häm yulbaşçı üze genä kaldı.
Berär säğat ütteme ikän, kıznıñ temperaturası töşte, küzlären açtı. Sikerep ük tormakçı ide dä, min röhsät itmädem.
Bezgä aşarga-eçärgä kiterdelär. Uçak yanında gäp kuyırtıp utırabız. Küpmeder vakıttan soñ kızga tagın ber sädäf äçpirin kaptırdım. Şifalı çäydän özgän yuk. Şamannarı minnän niçek dävalavımnı soraşa. Min dä hit-ri-mitri, häylä disäñ — biş kapçık. Yançıknı çişep betermim. Dürt-biş säğattän tılmaçnıñ kiräge kalmadı, indäyçäne öyränep aldım da tegelärneñ üzlärennän dä şäbräk söyläşä başladım.
Kıznıñ häle küzgä kürenep yahşıra. Töngelekkä min moña tagın ber sädäf äçpirin birdem, taban astın borıç belän uıp, törep yatkırırga kuştım.
Cäyge tönneñ ozınlıgı — küzeñne yomarga ölgermiseñ, tañ ata. Vakıtı citkän ideme, hodanıñ kodräte belän dävamnıñ şifası tideme — irtängä kız sau-sälamätkäye uyandı. İ kuanuları halıknıñ, i kuanuları! Mine kıznı kotkaru öçen küktän iñgän zat dip uylıylar, döresen äytkängä ışanmıylar. Yulbaşçı ırunıñ barlık halkın cıyarga kuştı. Baraban kagıp, bırgılar kıçkırtıp çakıralar ikän alar keşelären.
Yulbaşçı tähetendä utıra. Anıñ ber yagına şaman Akay küz baskan, ikençe yagına — min. Iru başlıgı şaulaşkan halıknı kul çabıp tınıçlandırdı da süz başladı:
— Batır auçılarım, uñgan, sılu hatın-kızlar! İlle yılga yakın min — Kaynar Seläüsän — sezneñ yulbaşçıgız buldım. Sizäm: tänemdäge kanım suına, küz ütkerlegem kimi bara. Häzer min äüvälge yıllardagı sıman cäyädän atıp öç çakrım biyeklektä oçkan börketneñ sul küzenä tigerä almıym inde. Beläsez, berdänber ulım Utküz yulbarıs belän alışkanda algan yaradan ülde. Kızım Zafriyüniyäneñ kiçä nindi häldä yatkanın kürdegez. Kodrätlärdän kodrätle allabız kızımnı kotkarırga ilçe itep bezgä Bädertdin dusnı cibärgän. Ul Zafriyüniyäne ülemnän alıp kaldı. Kulları şifalı, üze gayät gıylem keşe ikän. Citmäsä, bik gayrätlegä dä ohşagan. Ber utıruda tegermän taşı qadärle ike ipine bögep kenä saldı. Tatar bulgaç, häylä, akıl yagı da kapçık-kapçık inde anıñ. Min bügen şundıy karar kabul ittem: Bädert-dingä kızımnı birep, anı ıru başlıgı itep kaldırırga. Üzem su patşalıgındagı mäñgelek ilgä kitäm.
Kaynar Seläüsän şulay dide dä, kızın çakırıp, yänäşämä bastırdı. Şul çakta min ırunıñ başka hatın-kızlarınıñ, Zafriyüniyädän könläşep, şartlar hälgä citkännären kürdem. Ni bulganın hiç añlamıy toram. Halık kotırınıp kul çaba başlagaç kına huşıma kildem. Kıznıñ kulın cibärdem dä:
— İ,— mäytäm,— batırlarnıñ batırı bulgan irlär, çibärlektä Cir şarında tiñe yuk güzäl hatın-kızlar! Bez fäqıyr kolıgız sezneñ araga oçraklı räveştä genä kilep eläkkän ber mosafir bändä,— mäytäm.— Ägär dä sezgä äz genä bulsa faydam tigän ikän, min bik şatmın. Tik şunı da äytüne üzemneñ burıçım sanıym: minem äydä,— mäytäm,— hatınım Gıyzzebanat häm balalarım bar. Şuña kürä min hiç kenä dä güzällärneñ güzäle bulgan Zafriyüniyäga öylänä almıym. Şulay uk yulbaşçıgız da bula almıym. Miña kiçekmästän yulga kuzgalırga kiräk. Bolay da ozak yörelde, tagın da totkarlansam,— mäytäm,— hatın açulanaçak. Ä anıñ talkanı korı.
Süzemne söyläp betermädem, kitte tavış, kitte tavış. İñ başta yaña gına miña häläl cefetlekkä birelgän Zafriyüniyä yılarga kereşte.
— Sin kitsäñ, miña tormış yuk. Ber kürüdä yarattım. Öylänmäslek bulgaç, niklär tereltteñ? — di. Häncären alıp kükrägen çäneçmäkçe ide, çak totıp ölgerdelär.
Ul halık şaulıy:
— Anda,— di,— Tatarstanda, sineñ kebek tegendi-mondıylar tagın bardır äle, bez sine berkaya da cibärmibez. Sine bezgä Alla iñdergän, başka keşeneñ yulbaşçı buluın telämibez! — dilär. Kaynar Seläüsänneñ başınnan tacın saldırıp miña kigerttelär.
Küräm: köç belän ciñep bulmıy monda, häylä belän eş itärgä kiräk.
Elekkege yulbaşçı mäñgelek ilenä — suga taşlanırga kitte. Mäñgelek ilenä isän-sau gına barıp citsen dip, anı ozatırga mine äsirlekkä algan ike irne birdem. Üzem däülät eşlären kaydan başlarga mikän dip baş vatam. Türälekne cenem söymi, beläsez. Hätta sil-sävit prsidätele dä bulganım yuk. Vlas yaratsam, İspaniyädä ügez sugıştırgan şähärdä patşa bulıp kalır idem
min.
Halık küzgä tekälgän, tın da almıy ämer kötä. Kötä ikän, mäytäm, tähetkä utırırga kiräk. Utırdım tähetkä. Bigräk kötelmägändä buldı şul, aptırap ta kalırsıñ.
Akay küz barabanın sugıp kuydı. Göcli başlagan halık tınıçlanıp kaldı.
— Ihım! — diyep tamak kırdım. Generallar yanında yörüneñ faydası tide bit. General Kapitanovnıñ: «härber komandir berençe çiratta kul astındagılarnıñ iminlegen täemin itärgä tiyeş»,— digän süzläre iskä töşte. Ähä, menä kaydan başlarga kiräk ikän, mäytäm.
Unbişläp ir-atnı saylap aldım da alga çıgarıp tezdem tegelärne:
— Moña qadär närsä karagansızdır,— mäytäm,— yäşi torgan cirebez ber yaktan da nıgıtılmagan. Şuña kürä köräklär alıgız da urman çitenä tankka karşı çokır kazırga barıgız.
— Yulbaşçıbız Bädertdin Häylä kapçıgına dan! — dip kıçkıra halık. Şul arada miña kuşamat ta tagıp ölgergännär.— Kaynar Seläüsänneñ tankka karşı çokır kazıtırga başı citmägän ide,— dilär.
Ber añgırası:
— Ä närsä ul tank? — dip sorıy. Unlap ir-atnı auga cibärergä buldım.
— Barıgız,— mäytäm,— küp itep cänlek totıp kaytıgız.
Başına tay tipkän berse:
— Ni öçen küp itep totarga? Bezneñ kul astında gına yöri bit cänleklär. Kiräk çakta atabız da alabız,— dip, miña, yağni hökümätkä, karşı çıgıp mataşkan bula.
— Ahmak,— mäytäm,— tavık miye aşagan närsä! Şuşı yäşeñä citep tä akıl kermäsä kermäs ikän! Belep tor: bu yaklarga da bozlık kilsä, ul cänlekläreñneñ berse kalmayaçak. Bädertdin Häylä kapçıgı belä ul: bezneñ ber-ike yöz yıllık it zapası bulırga tiyeş! Ällä,— mäytäm,— yuk-bar soraular birgän bulıp eştän kaçmakçı-sıñ? Simulänlänergäme isäbeñ? Äyt döresen! — Soraunı kabırgası belän kuygaç, tege mesken ni äytergä dä belmi tora. İptäşläre dä sügärgä kereşte üzen.
Auçılar komandasın ozatkaç, hatın-kızlarnıñ ber törkemenä ayak astın cıyıştırırga kuştım. Barısına da eş tabıp beterü ciñel tügel ikän. Kalgannarın cibärdem:
— Barıgız,— mäytäm,— üz eşegezne karagız. Kiräksä, brigadir endäşer. Ber simez hatınnı brigadir itep bilgelädem. Şaman Akay küzgä irtägägä qadär halık sanın isäpkä alıp, isemlegen kiterergä kuştım. Ul kitmi, ık-mık itep tora.
Şaman tegendi-mondıy keşe genä tügel, anıñ belän sak bulırga kiräk. İpläp kenä däştem tegeñä:
— Närsä,— mäytäm,— täre baganası kebek katıp kaldıñ? Ällä,— mäytäm,— artıña tipkänne kötäseñme, yä süzem oşamıymı? Oşamasa, tartınma, äyt, ipi şürlegeñä berne menep töşkäç, oşıy başlıy ul,— mäytäm.
Akay küz ayagıma yıgıldı:
— Zinhar,— di,— açulana kürmä! Sineñ süzeñ niçek oşamasın inde, encelär kebek koyıla bit, yörägemä prä-me sarı may bulıp yattı. Yazıp kiterer idem dä, yaza belmim. Mindä sineñ kebek gramıt yuk,— di.
Açuım kilep, tegene yakasınnan eläkterep aldım: — Ah,— mäytäm,— adäm aktıgı! Halıknıñ añın baraban tavışı belän tomalauçı sorıkort! Moña qadär halıkka gıylem öyrätmiçä ni karap yattıñ? Beläm min sine, kabilä burcuyın — esplutatornı,— mäytäm,— nadan halıknı izärgä ansatrak dip uylıysıñmı? İrtägädän,— mäytäm,— halıknı gramıtka öyrätä başlıybız.
Şamannan kotılgan idem, ayagıma ber kart yıgıldı:
— Hörmätle Bädertdin Häylä kapçıgı,— di bu,— kızım hastalan tora, terelt şunı, yalvar„ıp sorıym! Tereltsäñ, üzeñä hatınlıkka birermen!
Açuım kilde. Alay da yulbaşçı keşegä kızıp kitü kileşmi.
— Fireştälärneñ «amin» digän çagına turı kilsä, kızıñnı öşkerep-töşkerep kararmın, tereler. Tik sin mine kemgä sanıysıñ: ırunıñ bar çirläşkä kızlarına öylänergä minem başıma sıyır baskan dip uylıysıñmı? — mäytäm.— Häzer,— mäytäm,— arıdım, yal itärgä kittem, kiçkä taban alıp kilep kürsäterseñ kızıñnı.
Halık belän söyläşep, kırıyda Kaynar Seläüsän kızı, yağni- äle genä miña birelgän zakunnıy hatın barın onıtkanmın ikän. Ul:
— Birdertterermen min siña kızıñnı. Bädertdin Häylä kapçıgı barı tik mineke genä! — dip tege kartnıñ borın töbenä yodrık teräde. Annan:
— Äydä, cankisägem, yulbaşçı keşegä küp eşlärgä yaramıy, sälamätlegeñä zıyan kilä kürmäsen,— dip, cilterätep, kuışka alıp kitte. Minem ayak-kullarımnı yudı; aşarga, eçärgä birde. Çerem itärgä yatkaç, baş oçımda çeben kuıp utırdı.
Kiç yakınlaşkan sayın, kotım nıgrak çıga bara: niçek itep Zafriyüniyäne ayırım yatkırırga? Berkem dä sizmäslek itep nindi häylä tabarga?
Miña indäylär tikmägä genä Häylä kapçıgı dip isem kuşmagannar şul. Zafriyüniyä ikebezgä, urınnı yänäşä cäyä başlagan ide, äyttem:
— Äy,— min äytäm,— Zafriyüniyä tubal baş, kara kaş, cankisägem,— mäytäm,— bezgä kırık kön buyına yänäşä yatarga gına tügel, ber kuışta yoklarga da yaramıy. Minem halkımnıñ,— mäytäm,— yolası şundıy. Üzeñ beläseñ, yolanı bozsak, izge ruhlar açulanır häm sineñ belän miña gına tügel, bezneñ ıruga kaza kiler.
Kaza turında süz çıkkaç, Zafriyüniyäm mıştım buldı. Başın iyep kuıştan çıgıp kitte. Küzendä yäş ide, meskenneñ. Ni eşlim soñ, Gıyzzebanat ciñgägezgä hıyanät itä almıym iç min.
İkençe könne bersen dä çokır kazırga da, auga da cibärmädem, uku-yazuga öyrätergä kereştem. Ul nadannar belän niçek itep kämmunizmga barıp citäseñ.
Kön artınnan kön törle mäşäqatlärdä uza tordı. Iru halkı nilär belän genä şögıllänmäsen, minem başımda ber genä uy: niçek kaçarga?
Kitteñ bardıñ bulır ide, ıru sävite kararı belän mine saklarga ike tän sakçısı berketelde. Şular ikese bergä dä, ayırım-ayırım da, hiç küzdän ıçkındırmıylar. O-o, indäylärneñ küze oçlı alarnıñ, köndez yoldız kürälär.
Şulay da min akrınlap bulsa da, kitär öçen kiräk-yarak hästären kürä toram: tagın ber lar kiyem häzerläp kuydım. Gıyzzebanatka, balalarga yaguar tiresennän tun tekterdem. İndäylärneñ ber yahşı ğadäte bar: yulbaşçıları närsä äytsä dä, töpçenmilär. Şulay da, alar şiklänmäsen öçen, min üzem yüri atçut biräm. Mäytäm, bolar yavız ruhlarnı tınıçlandıru, alarnıñ küñelen kürü öçen kiräk. Yavız ruh hakında süz çıksa, alar gaurätlären kaplagan yafrakka qadär birergä dä riza.
Azık zapası da citärlek. Cay çıkkanda .saldan yırak tügel genä cirgä ike-öç çiläk çista su da häzerläp kuydım. Yagulıknıñ bik az kalganın belä idem, capunnar-nıñ apelsin, mandarin kabıklarınnan benzin yasaganı iskä töşte, hi, bezdä apelsin belän mandarinnan küp närsä yuk. Öç çiläk benzin alu — bezneñ öçen utırıp ber sarık aşau belän ber.
Könnär isäben min genä tügel, Zafriyüniyä dä alıp bara. Bügen töşkelekne aşap utırganda äytä:
— Äy Bädertdinkäyem, sine könnän-kön nıgrak yarata baram. Bügen öyläneşkänebezgä utız biş kön. Tagın biş täülektän bez kavışaçakbız,— di.
Tagın biş kenä kön kalganın üzem dä belä idem, Zafriyüniyä äytkäç, başka timer belän sukkanday toyıldı. Ägär kırık köneñ tulsa, tagın nindi säbäp tabarsıñ. Ul çakta bötenläygä monda kalırga turı kiläçäk. Ä öydä, häbärsez yugaldı dip, kan-yäş tügärlär. Dönya beterep ezlätergä kereşerlär. Miña açu itep Gıyzzebanat ciñgägez berärsenä kiyäügä dä çıgıp kuysa...
Eçtä yanartaular kaynıy. Ä üzem, kullarınnan sıypap, Zafriyüniyäne tınıçlandıram:
— Sin bit,— mäytäm,— bik sabır keşe, tüz inde, bäğırkäyem,— digän bulam.— Biş kön häzer uzıp kitä ul.
Kiç citte. Zafriyüniyäne üz kuışına ozatıp kuydım. Bügen minem tän sakçısı beräü genä. İkençesen kara tañnan tankka karşı çokır kazırga cibärgän idem, arıp-talıp, köçkä kaytıp yıgıldı. Häzer mäyet kebek yoklıydır.
Tän sakçısın kuış eçenä çakırdım, östäl artına utırttım. Tege vakıtta piratlarnıñ başına citkän tilebärän orlıgın aldan häzerläp kuygan idem, şul salıngan savıt belän eçemlek suzdım:
— Mä,— mäytäm,— eç häm gorurlan. Iru yulbaşçısı Bädertdin Häylä kapçıgı teläsä kemgä üz kulınnan eçemlek birmi ul. Sin miña bik oşıysıñ. Ägär kızım tusa, kiyävem bulırsıñ, min ülgäç, urınımda kaldırırmın.
İ, maktau kemnärne genä harap itmägän inde. Şatlık-, tan kulları kaltırıy başladı tege meskenneñ. Ä min bersennän-berse baldan tatlı süzlärne sibäm genä. Ahırda yoklap kitte.
Vakıtnı uzdırırga yaramıy ide. Ärekmän yafragına: «Mine ezlämägez. Böyek ruhlar üz yannarına kiñäşmägä çakırdılar»,— dip yazdım da kiräk-yaraklarımnı alıp, mäçe adımnarı belän genä köymägä taban yünäldem. Häzer inde min okeanga yulnıñ äybäten belä idem. Çıgıp kitkänemne indäylär tügel, mäçe başlı yabalak ta sizmäde.
Biş-un minut eçendä yäşerep cıygan äyberläremne salga töyädem, baknı tutırıp yagulık saldım da maturnı kabızıp cibärdem. Annan bar bulgan tizlektä okean urtasına ırgıldım. Alay-bolay indäylär sizep kua çıkkançı, yıragrak kitep ölgerergä kiräk. Alarnıñ maturı yuk-yugın da, ciñel köymälärendä maturlıdan da arurak yörilär.
Kilgän yul belän kaytıp yörgänçe dip, tege Vermut öçpoçmagınıñ ikençe yagınnan kittem. Ozaklamıy minem sal Gölle fistrim digän ber cılı agımga elägep hävef-hätärsez diyärlek Tönyak diñgez aşa Baltıyk diñgezenä kaytıp cittem. Yulda bozlanıp katkan diñgezlär oçrıy kalsa dip, Angliyägä kerep, Titçerdan ozatıp kuyarga bozvatkıç sorap algan idem. Kiräge çıkmagaç, Leningradka citkändä kaytarıp cibärdem. Bezneñ cirdä töten çıgarıp yörmäsen äle, mäytäm, üzebezneñ sörem dä citärlek.
Leningradtan sal belän niçek kayttıñ disezme? Başta Laduga külennän Onegaga çıktım. Onegadan İdel-Baltıyk kanalı aşa Rıbinsk susaklagıçına eläktem. Kalganın beläsez inde: İdel buylap Kamaga kerdem. Yar Çallıga citkändä, tuydırdı suda yözü. Köymäne taşlap kaldırdım, ä salga taşlandık dürt tägärmäç tabıp köylädem dä, ostalıknı üzegez beläsez, Sarman aşa asfalt yuldan vıcgırtıp avılga kaytıp kerdem. Kaytsam, Gıyz-zebanatım kapka töbendä utıra. Mine kürgäç, koçagıma taşlanırmı disäm, ber genä kıçkırdı:
— Sünder tizräk dranduletıñnı, tavıklarımnı kurkıtasıñ bit! Bolay da kürşe Gayniyä ketäklegenä kerep salalar kükäylären!
Şuşı qadär cirlär yörep, bu macaralardan isän-imin kaytkaç, säyähätçe Sindbad kebek min dä öydän bütän berkaya çıkmaska ant ittem. İ çıkmıym da!

Click or select a word or words to search the definition