Azat Bulmasak Artık Bulırbız...

Kiläçäkne farazlauçı ğalimnär uzgan ğasırnıñ citmeşençe yıllarında uk inde, fänni alımnarga nigezlänep, dönyada milli, dini, sotsial h.b.ş. karşılıklarnıñ torgan sayın tiränäyä baraçagı, ahırda monıñ tsivilizatsiyälär köräşenä kiteräçäge, moñarçı kürelmägän zur dönya sugışı kabınu ihtimalı turında söyli başlagannar ide. Ul çaknıñ tuk häm tınıç şartlarında, tulayım tormış kön sayın gel yahşıga üzgärep torganda, bu kurkınıçlar fantaziyä genä bulıp toyılsa, menä häzer inde bez şularnıñ real gäüdäläneş ala baruına şahit buldık.

“Kaynar nokta”larda bargan vakıygalarga, ere terror aktlarına karaganda, döresräge, alarnı politik küzlektän çıgıp bäyäläügä karaganda, iñ zur köräş islam dine hakına (yaki aña karşı) alıp barıla kebek. İslam tsivilizatsiyäse belän hristian (könbatış) tsivilizatsiyäse arasında çişelgesez karşılıklar upkını tiränäyä bara kebek. Din faktorına “yardämgä” küpmeder däräcädä milli faktor, etnik intereslar kilep kuşıla, – häm menä ul, tınıç yullar belän hiç igä kilmi torgan “berençe nomerlı doşman” – “boyıviklar”, “ekstremistlar, “halıkara terroristlar”, “islamistlar”, “fundamentalistlar”... Şularnı avızlıklau öçen inde teläsä nindi agressiyä dä, teläsä nindi başka bik katı çaralar da urınlı... Bilgele ki, iñ başta alar üzläre tik kenä tormıy. Nyu-Yorkta ike neboskrebnı cimergännär ikän ägär, Gıyraktan torıp massaküläm yuk itü çaraları kullanu belän yanagannar ikän, yäki Rossiyädä torak yortlarnı şartlatkannar ikän – terrorga karşı anıñ üzennän dä hätärräk köç kullanmıy mömkin dä tügelder şul... Terror çıganagı bulgan çit ilgä basıp kerülärdän tış, härkayda politsiyä köçläre nıgıtıla, total kontrol çaraları kullanu köndälek tormış normasına äverelä, häm, könbatış tsivilizatsiyäseneñ iñ zur kazanışlarınnan berse bulgan demokratiyä äkrenläp-äkrenläp nindider ber “recim” formasına kerä bara. Yugarı politik dairälär nindi genä añlatmalar kullanmasın, massaküläm halık añında – barısına “islam” ğayeple. Ä islam – yartı dönyanıñ izge dine, anı berniçek tä tıyu yäki bastıru mömkin tügel... Dimäk, konfliktlar yomgagı haman alga tägäräp, haman sayın zuraya gına baraçak... Alda äytelgän şomlı farazlarnıñ çınga aşıp kilüe – kotılgısız protsess... Yänäse.

...Ämma, şul uk vakıtta, dinneñ yäki şundıy başka berär ideyaneñ tarihta töp etärgeç köç bulmıyça, öskorma gına buluı, anıñ astında härvakıt küpkä sallırak, realräk närsä – bazis digän material faktor yatuı, konfliktlarnıñ töp asılın şunnan ezlärgä kiräklege nikter iğtibardan çittä kala şikelle...

Ya açlık, ya sugış, ya algarış...

Zur sugışlarnıñ yäki konfliktlarnıñ, konkret şartlarda nindi genä formada bulmasınnar, ber universal, nigez säbäbe bar, ul – halık tıgızlanu, rusça perenaseleniye dip atala. Bazis – menä şul. Şuña beraz añlatmadan başlıym äle. Misal öçen, borıngı dala halıkları mongollar, hunnar, törkilär, küçmä kötüçelek belän yäşäp, ber-ike yöz yıl eçendä şaktıy ürçep, terlekläre belän tirä-yün cirlärne aşap-taptap, takıraytıp beterü däräcäsenä citä torgan bulgannar. Şunnan soñ inde alarga ya üzara rähimsez sugış-kırılış oyıştırudan, ya bülenep çıgıp, olı yau bulıp bilgesez çit cirlärgä küçenep kitüdän başka çara kalmagan. Utrak tormışlı, igençelek häm malçılık belän şögıllänüçe Evropa häm Rossiyä halıkları da, äkrenräk temp belän bulsa da, iksez-çiksez toyılgan urmannarnı basuga äyländerep, azmı-küpme yaraklı cirlärne kişärlekläp bülep beterep, ahırda şul uk problema – ya üzara sugış, ya yaña cirlärgä küçenü probleması aldında kalgannar. Mäñge dä şulay barıp torır ide, läkin, bähetkä karşı, halık tıgızlanu absolyut närsä tügel ul, fälän kvadrat kilometrda fälänçä keşe yäşi ala digän zakon yuk. Ber ük cir mäydanında kötü kuıp yörergä dä, anı sörep igen çäçärgä dä mömkin; şunda “üze üskän” igenne genä cıyıp alırga da, aşlamalar sibep, yugarı uñışlı sortlar kullanıp şul uk cirdä berniçä tapkır kübräk uñış üsterergä dä mömkin. Nihayät, şul uk cirdä şähär tözep, hönärçelek häm säüdä isäbenä halık tıgızlıgın yözlärçä tapkır arttırırga da mömkin. Halık tıgızlıgı – çagıştırma zurlık: küçmä kötüçelek belän ber kvadrat kilometrda ber-ike keşe yäşi ala ikän, häzerge zaman şähäreneñ şul uk mäydanında dürt-biş meñ keşe dä şaktıy irkenlektä yäşi.

Algarışsız, torgınlıkta ozak yäşägän cämgıyät öçen sugışlar ähämiyätle ber san regulyatorı bulıp tora, bez ul afättän kotılu mömkinlegenä algarış, bigräk tä fänni-tehnik progress yärdämendä genä ireştek. Ägär algarış ta, kiñäyep taralu öçen yaña territoriyä dä bulmasa, sugışlar da ozak bulmıy torsa, – bu hiç tä yahşılık tügel, – ul çagında san regulyatorı rolen häyerçelek, açlık, kollık başkara başlıy... Urta ğasırlarda Evropada, mäsälän, hristian dine zolımı astında algarış meñ yıldan artıkka tuktalıp kalgan, şul uk vakıtta, effektlı oborona h.b. saklanu çaraları uylap tabılu arkasında, küpläp kırılışka kiterä torgan artık zur sugışlar da bulmagan. Ä halık barıber açlıktan, çirdän, feodal kollıktan kırılgan, urtaça gomer ozınlıgı kırıkka da citmägän, halık sanı meñ yıl buyına ber çamada kalgan. Barı tik Amerika açılgannan soñ gına, beräülär yahşırak tormış ezläp şunda kitkän, ikençelär çagıştırmaça irkenlektä kalgan, bu isä aç-häyerçe karañgılıktan çıgarga yärdäm itkän, ahır kilep, Yañarış çorına häm industrial revolyutsiyälärgä kitergän. İkençe törle misal – Rossiyä izüe astında kalgan tatar-başkort halkı: dürt yöz yıldan artık däverdä çagıştırmaça tınıç tormışta, ämma soñ çikkä citkän bölgenlektä yäşäü aña bernindi milli-mädäni üseş tä, san yagınnan artu da kitermäde, kayçandır böyek imperiyä totkan halık üzeneñ dönyada bar ikänen beldererlek tä dan-şöhrät kazanmadı...

Şulay itep, tarihta cämgıyät öçen öç törle yul bar: ya äledän-äle zur sugışlar, ya can asrau çigendäge bölgenlek häm torgınlık, ya yañadan-yaña üseş baskıçlarına kütärelü, fänni-tehnik progress. Bähetkä karşı, bez inde menä bik ozak vakıt dävamında soñgı yul belän barabız. Fänni-tehnik progress cirneñ uñdırışın bik küpkä arttırdı, tovar eşläp çıgarunı bik nık ciñeläytte, eşçe kullarga zur ihtıyac barlıkka kiterde. Cämgıyätneñ böten nigeze tamırdan üzgärde: häzer inde baylık tabunıñ iñ ışanıçlı, effektlı çıganagı bulıp sugış belän yaña cirlär basıp alu tügel, kürşe halıknıñ baylıgın talau yäki anı kollıkka töşerep üzeñä eşlätü tügel – ä yahşırak tovar citeşterep, şunı kiñräk bazarda satu tora başladı. Ütä dä rähimsez, çit halıknı kırıp beterü sugışlarına almaşka bik küpkä gumanlırak bulgan, yaña bazarlar, yogıntı sferaları häm arzanlı eşçe kullar yaulap alu sugışları kilde. (Urta ğasırlarda Donnan Kavkazga qadär gayät zur mäydannarda yäşägän törki halıklar ezläre dä kalmıyça kırıp beterelgän bulsa, mäsälän, HH ğasır sugışlarında doşman ğaskärläre çit ilgä, kagıydä bularak, fäqat “azat itü” ideyase belän genä kerä torgan buldılar.) Arıtaba berböten dönya bazarı barlıkka kilü, keşelärneñ cir şarındagı teläsä kaysı noktaga iskitkeç ciñel küçenä ala başlavı zur sugışlar öçen iñ soñgı säbäpne dä betergän kebek buldı. Ägär, äytik, 30nçı yıllarda Germaniyä citäkçeläre tulayım citeşterü krizisına artık zur ähämiyät birmiçä, aldagı ekonomik perspektivanı çak kına ayıgrak farazlıy algan bulsalar, İkençe bötendönya sugışın başlaunıñ böten mäğnäsezlegen kürgän dä bulırlar ide bälki... Ul sugıştan soñ isä ozın-ozak yıllarga tınıçlık urnaştı, cirdä halık sanı inde dürt tapkır artuga karamastan, tormış däräcäse äkiyättäge templar belän yugarı üste, härkem tormışta üzenä layıklı urınnı çagıştırmaça ciñel genä taba ala torgan buldı. Şuña yaraşlı räveştä, üzara tınıç yäşäü, gumanizm, keşe hokukları, sotsial ğadellek ideyaläre kiñ taralış aldı, tämam diyärlek nıgıp urnaştı...

...İnde bügen kilep närsä üzgärde soñ? Nilektän tagı da global konfliktlar kuyıra, nindider ütä dä şomlı yaña zur sugış kurkınıçı yanıy başladı?

...Ä nigez säbäp şul uk – halıknıñ çagıştırma tıgızlıgı artu, perenaseleniye... Başkaça äytkändä, “artık keşelär” barlıkka kilü. Ul yañadan, yaña räveştä äylänep kayttı. Läkin, monı primitiv añlaudan sak bulıgız... Häzerge häm kiläçäktäge “artık keşelär”ne sugış arkılı fizik yaktan yuk itep tä, kuıp cibärep tä bulmıy... Hikmät şunda ki, moñarçı eşçe kullarnı komsız räveştä suırıp alıp kına torgan fänni-tehnik progress, üsä torgaç, kisken ber sıyfat üzgäreşe stadiyäsenä kerde. Tulayım alganda, ul häzer yañadan-yaña eş urınnarı tudıruga tügel, ä alarnı yuk itügä, tere keşene avtomatlar häm robotlar belän alıştıruga hezmät itä. Mäsälägä töşenü öçen informatika häm isäp-hisap sferaların telgä alu da citä torgandır mögayın. İndustriyäneñ başka bik küp tarmaklarında da häzer, fantastlar hıyal itkänçä, ber tişektän timer rudası kerep kitä, ikençe tişektän äzer maşina üze yörep kilep çıga... Härhäldä şuña yakın... Keşelärneñ artıkka çıguı älegä nık sizelmi, çönki avtomatlaştıru artkan sayın citeşterü külämnäre dä arta bara: ber cirdä un keşeneñ bişese kıskartılsa, ikençe cirdä biş keşelek yaña eş frontı açıla. Läkin, küläm cähätennän aktık çikkä cittek bugay inde. Här keşedä (gailädä) ber avtomobil bar diyärlek, mäsälän, ikäve nik kiräk, tik anısı da baytak keşedä bar, ä öç avtomobil asrau – yülärlek bilgese buladır... Televizor, suıtkıç, telefon kebek cihazlarnı remontlau sferası ülep bara (ışanıçlılık yugarı, ä vatılsa, vatık bloknı yañaga alıştırıp kına kuyalar); käğazne ekran kısrıklap çıgara başladı, agaçnı, citenne, mamıknı, sarık yonın alardan da yahşırak sintetika alıştıra – citeşterüneñ tulayım tarmakları yukka çıgu perspektivası aldında tora. Elektronika inde keşe akılı belän uñışlı konkurentsiyä alıp bara: başnı nikadär gorur totsak ta, kinoda artistlar urınına da hätta tere keşedän ayırgısız virtual surätlär uynıy ikän inde, – yugarı intellekt ölkäsendä dä urınnı robotka buşatırga turı kiler ahırsı... “Artık keşelär” änä şunnan barlıkka kilä... Äytkänemçä, alarnı häzer pulemettan kırıp bulmayaçak, çönki alar kaydadır çit ildä tügel, çit millättän tügel, ä üz arabızda... bişäüneñ berse, öçäüneñ berse... Ä yış kına hätta ber keşe yartılaş “artık”... Yäisä, irtän “kiräk”, kiç “artık”... Mondıy “doşman” belän köräş, çınnan da mistik däräcädä şomlı bulıp küzallana. Anıñ “sugış” alımnarı da üzenä kürä bik çeterekle bulır şikelle... Kayadır basıp kerü, “yaña” cirlär “çistartu” – inde mäğnäsez eş, çönki anda da şul uk keşelär häm robotlar küçep urnaşır, ä asılda berni üzgärmäs ide.

Protsess äle başlana gına. Tarih şunı kürsätä ki, moñarçı bulmagan, oçramagan ör-yaña küreneşlär teoretik yaktan tiyeş bulgança gına üseş almıy, ä törle ahmak taypılışlarga kerep, kaysıdır duamal liderlar uylap çıgargan yalgan maksatlarga yünältelep, kiräkle häm tiyeşle bulgannan unnarça-yözlärçä tapkır kübräk korbannarga kiterüçän bula. Tulayım dönyada “artık” keşelär kübäyü, ayırım regionnarda iske shema buyınça cir, su öçen tartışlar kiskenläşü – bügenge, haman arta bargan kiyerenkelekneñ obektiv säbäbe bulıp tora, çişeläse problema itep tä näq şularga kürsätergä ide. Läkin, menä küz aldıbızda – mäsäläne iskitkeç katgıylık belän “islam häm könbatış tsivilizatsiyäläre konfliktı” dip iğlan ittelär, här ike yak bik teläp digändäy şunı kuyırta, kıstap digändäy här keşene şul frontnıñ kaysıdır ber yagına basarga ügetläü bara. Çınlıktagı milli, ekonomik, sotsial karşılıklar, çişelmägän keçkenä problemalar yasalma räveştä şul “dini konfrontatsiyä” tösenä buyala. Kiçä genä äle “berni belmiçä” üz halkınıñ milli azatlıgı, sotsial tigezlek, normal yäşäü şartları öçen köräşkän keşelär şul global propaganda täesirendä bügen üzlären “cihadçı”, potentsial şähit dip his itä başlıylar... Yäki kiresençä, “hristovo voysko” dip...

İrek kenä izge maksat...

Kayda da bulsa cir, su, baylık, vlast h.b. öçen bähäs kuzgala ikän, küp oçrakta keşelär turıdan-turı säbäpne bötenläy ikençe ber sıltau belän alıştıralar. Kiñ taralgan sıltau – kürşe halıknı köferlektä, dährilektä yäki dinne bozuda ğayepläü. Tarihta Möhämmät päygambär çorınnan başlap Garäp hälifäte tözelgängä qadär bargan olı cihad şunıñ klassik ürnäge bulıp tora: fäqat islam dinen taratu bayragı astında bargan sugışlarda garäp aksöyäkläre yartı dönyanıñ cir-suın häm baylıgın yaulap alalar. Ä hristian illäre tarafınnan kılıngan ataklı Täre pohodlarınıñ asıl maksatı – Evropanı “artık” halıktan çistartu häm beruñaydan Urta diñgez regionınnan garäp häm Vizantiyä säüdägärlären kısrıklap çıgaru bulsa, din ähelläre häm vlast iyäläre halık öçen ütemle sıltau itep “alla tabutın dährilärdän kotkaru” maksatın kuyalar... Tarih şundıy misallar belän tup-tulı... Häm, bügenge könnärgä qadär şul uk häyläkär alım dävam itterelä. Tulayım gına alganda, mäsälän, Palestina-İzrail konfliktı – cir häm su öçen bara. İran-Gıyrak sugışı – Tigr yılgası deltasın büleşä almaudan başlandı. Afganstandagı “mäñgelek” sugış – öç ere etnik törkemneñ (puştunnarnıñ, üzbäklärneñ häm taciklarnıñ) ber-bersenä baş birmäve, ber hökümät astında yäşärgä telämäve arkasında hiç sürelmi dävam itä. Ämma, ul maksatlarnı telgä dä almıyça, härkayda barı tik “dinne dährilärdän saklau” öçen, yänäse, “cihad” sugışı alıp baralar... “Ni öçen?”, “ni hakına?” digän soraularga cavap şul bulsa, “kemnär?”, “kemgä karşı?” digängä cavap – härvakıtta da, härkayda da ber halık, millät yäki etnik törkem ikençesenä karşı daulaşa...

Dini sıltaudan kala ikençe urında ideologik sıltau tora, läkin asıl maksat yagınnan monda da şul uk küreneş. İñ saf internatsionalizm, böten dönyada kommunizm tantanası hakına köräştä barlıkka kilgän Sovetlar Soyuzı, ahır näticädä, iskedän ük kalgan rus imperiyäse öçen Germaniyä, Polşa, Rumıniyä, Kırım cirlären etnik yaktan çistartıp, şulay iñ kırgıy räveştä rus milläteneñ “yaşäü tirälegen” kiñäytü eşen başkardı. Üz eçendä yäşägän distälärçä millätne rus milläte tarafınnan yotılıp yukka çıgu çigenä kiterep citkerde. SSSR tarkalgaç estafetanı kabul itep algan bügenge Rossiyä, tıynakka sabışıp kına, ekonomik üseş, ilne aldıngılar rätenä çıgaru maksatın kütärep mataşkan bula, ä iñ kürenep torgan eşe şul uk – Tönyak Kavkaznı etnik çistartu, milli respublikalarnı gadi Rossiyä ölkäläre belän tigezläü, çit illärdä yäşäüçe ruslar öçen lğotalı şartlar daulau, härbi eskalatsiyädän başlap mädäniyät, mäğarif, matbugat sferalarına qadär härkayda – elekkedän dä katırak, inde açıktan-açık alıp barıla torgan urıslaştıru politikası. Ozaklamıy anısı da ber “yaktı istälek” bulıp kalır şikelle mägär – çönki äkrenläp anısı da çıgışı belän rus bulmagannarnı iñ tupas räveştä etnik çistartu politikası belän alışına bara...

Tabiğatne aldap bulmıy, küräseñ... Böten tereklek dönyasında individ belän individ, tör belän tör, klass belän klass yäşäü öçen üzara ayausız köräş alıp bara ikän, keşelär dä älegä şunnan arı kitä almadılar: kısrınkılık kilep tuganda nindi dä bulsa törkemnärgä bülenep ber-berseneñ “bugazın çäynäşü” ğadäten kua birälär... Patşa Rossiyäse betkäç, “inorodets”larnı härtörle hokuklardan häm az gına da vlasttan mährüm itep kırgıylarça izü politikası inde mäñgegä artta kalgan kebek ide... Ozak ta ütmäde, elekkedän dä yavızrak gıyfrit – faşizm kalkıp çıktı. Anı köçkä-köçkä ciñep, tınıç tormışka çıkkan idek – inde menä bügen Rossiyädä häm Evropada stihiyäle räveştä iñ tupas şovinizm çäçäk atıp kilä, kabat terelgän faşizm könnän-kön üsä bara... Ä bit bolar barısı da yäş-cilkençäk başında tugan añ butalışı gına tügel, bolarnı yaña çornıñ yaña şartları, obektiv şartları kiterep çıgara...

...İkençe dönya sugışınnan soñ ayıruça köçäyep kitkän fänni-tehnik algarış Evropada häm Amerikada bik küp “ak”, yağni fizik köç soramıy torgan, belem häm intellekt taläp itä torgan eş urınnarın barlıkka kiterde. Älegä algarıştan çittä kalıp torgan avır, primitiv, “kara” eşlärne başkaru öçen isä artta kalgan Afrika, Aziyä illärennän immigrantlar aktiv räveştä cälep itelä başladı. Alar ul çakta üz illärendäge häyerçelektän, aç ülemnän häm kollıktan kotılu öçen teläsä nindi pıçrak eşne teläsä nindi tübän hakka eşlärgä dä bik rizalar ide... Yıllar ütte, hällär üzgärde... Häzer inde Angliyädä, Frantsiyädä, Germaniyädä, AKŞta töplänep kalgan afrikalılarnıñ, garäplärneñ, töreklärneñ, hindlärneñ balaları häm onıkları añ-belem yagınnan ak tänlelärdän hiç tä kim tügel, “ak eşlär” öçen konkurentsiyä köräşendä “aborigen”nardan kalışmıylar. Ä elekke, töp vatannarında – haman da häyerçelek, açlık, kollık, halık sanı isä buın sayın öç-dürt tapkırga artuın dävam itä: iñ “kara” eşkä dä atlıgıp toruçılar könbatışka taba haman agıla tora... Ber ük vakıtta, citeşterüdä avtomatlarga inde keşe katnaşı torgan sayın azrak kiräk... Saf kanlı frantsuzlar, nemetslar, inglizlär üzläre dä kulga köräk, lom yäki nosilka totarga bik ük karşı tügellär. Mullık şartlarındagı intellektual degradatsiyäne dä isäpkä alsak, kübese şunnan başkaga yaraksız da bit äle, citmäsä... – Bilgele ki, näticä ozak köttermäde. Uramnarda “kara” halık väkillären kıynap-talap yörüçe neofaşistik yäşlär törkemnäre kürengäli başladı, annarı tagı da berazdan, inde menä häzer – Avstriyädä, Frantsiyädä, İtaliyädä faşistik partiyälär saylaular aşa vlastka kilüdän dä az gına kaldılar. Tagın şulay berniçä yıl “üseş” – häm kilerlär dä bälki... Matdi yäşäü çıganakları buyınça kısrınkılık, şulay itep, kotılgısız räveştä, kemneñder ihtıyarınnan başka hätta, üzara bülgälänü häm doşmanlaşunı kiterep çıgara.

Rossiyädä ğadättä şul uk hällär un-unbiş yılga artka kalıp häm tupas räveştä, kötelmägänçä kabatlana, ber başlansa şakkatkıç tiz üseş ala... “Takır baş”larnıñ “kara”larga karşı pogromnarı kayçan gına äle teoretik yaktan da mömkin tügel kebek ide; bügen inde alarnı däşmi-tınmıy gına däülät üze “kaderläp üsterä” sıman. Ällä kayan gına faşistik oyışmalar barlıkka kilde; alarga karşı zakon da çıgarıp karadılar, ğamälgä kertü genä barıp çıkmadı. Anıñ karavı, Krasnodar krayında çittän kilep urnaşuçılarnı (çınlıkta rus bulmagan halıklarnı) kuıp cibärü turında üzläre çıgargan zakon ğamälgä tiz kerde. Ä Mäskäüdä “inogorodets”larga karşı militsiyä pogromnarın şähär meriyäse üz ukazları belän genä oyıştıra, zakon-fälän kötep tormıy...

Alar bälki bügen-irtägä ük Stalin çorındagıça iñ kırıs deportatsiyägä kereşerlär ide, zakonın da üzläre çıgarırlar ide, läkin, mäsälä gadi genä tügel. Ber yaktan, firmalarga oçsızlı eşçe kullar kiräk, halıkka oçsızlı kontrabanda tovarları kiräk, bolar öçengä immigrantlar bik tä qaderle... Ä ikençe yaktan – çit-yatlar arkasında ruslarnıñ üz eşçe kulları oçsızlana, kiräksezgä çıga, üz tovarları ütmi... Ekonomik karşılıklarnıñ etnik karşılıklarga kiterüe şul räveşle köçäyä genä baraçak äle.

Anda şulay naçar, bezdä genä bar da yahşımı? – Ägär mäsälägä beryaklı gına karap, “halıklar duslıgı” turında gına soklanıp cırlap torsak, bu hiç tä döres eş bulmas, ekonomikadan tış, bügenge şartlarda här halık üzeneñ etnik bötenlegen saklau turında da borçılırga tiyeşleder. Häyerçe illärneñ zur temp belän ürçep torgan “artık” halkın sıyındırıp toru inde baytaktan birle üseş faktorı buludan tuktadı. “Migratsiyäne köyläü” buyınça däülät ütkärä başlagan kayber çaralar yarıysı uk akılga sıyışlı. Här millätneñ üz suveren däüläte bulıp, ul däülät şul üz milläteneñ bötenlegen, telen, mädäni üzençäleklären saklau häm üsterü östendä real kürenep torgan eşlär başkarmasa, millätneñ eşläp tapkan baylıgın “aşarga”, aña üz yäşäü räveşen tagarga cıyıluçılar dönyada hiç betep tormas. Äye, eş ekonomikada gına tügel... İl öçen avır sınau kilgändä, mäsälän, çit-yatlar anıñ öçen ülärgä dä äzer bulıp köräşmäyäçäk. Kiresençä... Annarı, çit halıklarnıñ mentalitetı bezneñçä tügel: alar ğadättä ärsezräk, tıynaksızrak... Bezneñ keşe üz tormış kirägen gomere buyı kazganıp tapsa, alar “umırıp alu”, basıp kerep urnaşu, häylä belän eläkterü kebek “metod”larnı östen kürälär. Bezneñ keşe un tapkır röhsät sorap, unbiş tapkır gafu ütenep torgançı, alar inde kiräk cirenä menep tä utırgan bula... Üzlärendä bälki alay tügellärder, läkin bit, çit illärgä halıknıñ näq şundıyrak holıklıları saylanıp çıgıp kitä... Saklanu häm çikläü çaraları kiräk, alga taba andıy kiräklek zuraya gına baraçak, bu inde bezneñ teläktän dä, ideologik karaşlardan da tormıy.

Bälki böten bälalär millätlärneñ gomumän buluındadır? Alarnıñ vakların ereräk millätlärgä kuşa barıp, cirdä ber genä millät yasarga kiräkter? Ä arıtaba berdänber däülät tözergäder? – Mäsälä gadi bulsa, anı ällä kayçan çişep, äzer retsept tabıp, şunıñ buyınça gına yäşärlär ide inde. Ämma, üseş häm stabillek, berbötenlek häm küptörlelek, üzallılık häm integratsiyä arasındagı kapma-karşılıklar kaysıdır ber yakka gına mäñge dä çişelmäyäçäk, bu hätta ki filosofiyäneñ nigez taşlarınnan berse bulıp tora... Napoleon dönyanı berdänber däülätkä berläşterü turında hıyallangan... Sovet ideologları rus telle berdänber millät yasau politikasın alga sördelär... Gitler Germaniyäse “ariy rasasın” başkalar östennän hakim rasa itep kuyu öçen zur sugış alıp bardı... Yevreylär ğasırlar dävamında “saf millät” bulıp başkalardan ayırımlanıp yäşärgä omtıldılar... Berse dä maksatka ireşä almadı. Häm bu bik yahşı, çönki, küptörlelek bulmasa, bu häl dönyanıñ gomumi korılış zakonnarına karşı ber närsä bulır ide, kayçan da bulsa ber zur hälaqätkä genä kiterer ide. Ägär, mäsälän, bolşeviklarnıñ “dönya revolyutsiyäse” çınga aşkan bulsa?.. Gitler azakkaça ciñep çıksa?.. Küz aldına kiterü kıyın tügel. Yäki, menä bügen Amerika üzendä törle halıklardan ukmaşkan cämgıyätne “dönya standartı” itep kütärergä omtıla, yahşı da kebek üze, läkin, anda çäçäk atkan moral degradatsiyä, maksatsızlık, yögänsezlek kebek küreneşlär arıtaba hiç çıgıp bulmaslık ber tupikka kiterep citkermäs dip kem ışandıra ala? Andıy oçrak öçen “zapasta” başka nigezgä korılgan cämgıyätlär bulırga tiyeşter bit... Uzgan ğasır başlarında yäşäeşneñ “Evropa modele” iñ aldıngı bulıp kilde, ämma soñınnan näq şunda faşizm üläte kalkıp çıktı... Ekonomik üseştä isä Evropanı dönyanıñ kapma-karşı yagındagı, bötenläy başka rasadan bulgan Yaponiyä uzıp kitte... Şulay itep, beräülär kinät üseş ala, alga çıga, ahırda üz mömkinlekläreneñ çigenä citep, aldıngılıknı başkalarga birä, dönyanıñ tulayım progress yulında başkalar liderlık itä başlıy. – Ayırım däülätlär, ayırım millätlär, hätta ki vak kına etnik törkemnär dä bu dönyanıñ bik tä kiräkle, yäşäügä tulı hokuklı sostav öleşe bulıp toralar. Alar üzara aralaşmıyça da yäşi almıylar, bergä kuşılıp betärgä dä mömkin tügellär. Niçek şularnıñ yänäşä tınıç yäşäven, ayırım berämlek buluın häm ber ük vakıtta tıgız integratsiyäsen, etnik yäki dini “tsivilizatsiyä”lärgä bülenep yaña dönya sugışına taşlanmavın täemin itärgä – menä kayda iñ töp mäsälä.

Här halıknıñ, şul isäptän Rossiyädäge tatar, başkort, çuaş, mari kebek “keçe” halıklarnıñ da möstäkıyllekkä, suveren däülätçelekkä hokukı bar dibez ikän, bez änä şul nigez printsiplardan çıgıp äytäbez. Bezneñ tellärebez, goref-gadätlärebez, rasa häm holık üzençäleklärebez, alarnıñ bervakıtta da betmiçä saklanuı härtörle ekonomik häm politik maksatlardan östen. Dönya üzgärgän sayın yaña ber räveştä kalkıp çıga torgan genotsid, ildän sörü, törleçä diskriminatsiyä, pogromnar, başka millätkä yotu küreneşläre ahır kilep bezne tege yäki bu räveştä yuk itä ikän – bu tulayım keşelek tsivilizatsiyäsenä karşı cinayät bulaçak. Däülätle halıklarnıñ üz vlasten nıgıtuga, başkalar isäbenä yäşäügä omtılışı, kayber ürçemle halıklarnıñ yañadan-yaña cirlärgä taralıp kiñäyüe – obektiv çınbarlık, ämma moral-etik yaktan şaktıy küreksez ğamäl bulsa, däülätsez halıklarnıñ milli-azatlık häräkäte – här yaktan aklanulı, izge maksatlı ğamäl bulıp tora. Dönyada tugan yaña şartlarnıñ ni däräcädä naçar häm moña kemnär ğayeple ikänen ozak tikşerep tormastan, här millät üzen-üze saklau çaraların kullanırga tiyeşle. Berençe çiratta – möstäkıyl üz däüläten buldırırga, bulganın isä nıgıtırga tiyeşle.

Bar da “halkım” dip tartışa...

Çınnan da, – cir şarında bulıp yatkan häyran hällärgä häm “kaynar nokta”larga, häräkättä bulgan politik köçlärgä karasak – iñ berençe urınnı anda dini “cihad”lar da tügel, issez-tössez “halıkara terrorizm”nar da tügel, ä konkret formalı häm maksatlı milli-azatlık häräkätläre alıp toruın kürerbez...

...İzrail häm Palestina töbägendä, mäsälän, yevrey halkınıñ milli-azatlık häräkäte töp maksatka – däülätçelek maksatına ireşte. Bu cähättän ul, äytergä mömkin, barlık başka şundıy halıklar öçen ürnäk bulıp tora. Ämma, olı garäp milläteneñ “palestinalılar” digän ber öleşe biredä yasalma räveştä bik qaderläp saklana, üsterelä, korallandırıla, häm menä inde, “ikençe katlı” milli-azatlık häräkäte alıp bara. Böten häräkätneñ iñ töbendä isä kızu templar belän arta bargan halıknıñ cir-su, territoriyä öçen däğvası yata... Mägär tışkı yaktan bolarnıñ barsın “islam dine hakına cihad” bayragı belän kaplap, ütä dä “izge” töskä kertälär. Karşılıklar şulkadär tirän tamır cäygän ki, – inde garäp häm yevrey territoriyäläre arasında totaş stena koruga barıp cittelär, ahırsı, mäsäläne şulay çişüdän başka çara da tapmaslar... Biredäge “halıkara terrorizm”ga kilgändä, – anısı hiç kenä dä bik yugarı üsep global masştablar belän yanıy torgan närsä tügel, – ä nibarı şundagı konflikt utın kaynar kileş totuga yünältelgän ber taktik çara bulıp tora.

...Afganstanda bargan ozın-ozak sugışnıñ tışkı sıltauları bulıp törle vakıtlarda “sotsialistik revolyutsiyä”, “sovet agressiyäsenä karşılık”, “saf islam cihadı”, “halıkara terrorizmnı bastıru” tordı. Şularnıñ barısı dävamında il ayırmaçık räveştä puştun, üzbäk, tacik törkemnärenä bülenep, härkaysı belän üz “hanı” citäkçelek itte, ber “han” ikençesenä baş birmäde, vlaste belän büleşmäde, ğaskäre häm koralı ayırım buldı. Äle dä anda ni üzäk hökümät, ni amerikannar Kabul şähärennän arı çıgıp koralsız yöri almıy, “hanlık” eşlärenä tıgıla almıy. Konfliktnı çişüneñ berdänber yulı, mögayın, şul öç millätneñ möstäkıyl däülätçelegen tanuga kaytıp kalır. Ä yırak kiläçäktä, bälki, ul millätlär äle yäşäp kilgän töp “üz” däülätläre belän dä kuşılırlar. Şul maksat çınga aşsa ägär, kem anda tagı da nindider “sotsializm”, “cihad” yäki “terrorizm” dip koralga totınır ikän? Totınsa, aña kemnär genä teläktäşlek itär ikän?

Şul uk vakıtta, Afganstanda “islam cihadı” propagandası üz eşen yahşı gına ütäp kilä... Şunıñ belän kotkılangan tatar-başkort, uygur, çeçen h.b. millät yegetläre üz illärendäge milli-azatlık häräkätennän ayırılıp, asılda çit-yat halıklarnıñ mäñge betmäs talaş-gaugasına hezmät itälär...

...Kıtayda uygur halkınıñ milli-azatlık häräkäte totalitar däülät tarafınnan ayausız bastırıp totıla, ä kayçandır zur häm kuätle, yugarı mädäniyätle bulgan millätkä kıtaylılar eçendä yotılıp betü kurkınıçı yanıy. Tibet milläte, başka millätlär belän dä şundıy uk häl...

...Hindstanda, Fillipinda, İndoneziyädä dini konfliktlar östenlek itä kebek, läkin nıklabrak karasak, alarda da korallı köräş alıp bargan “islam” törkemnäreneñ asılda däülät totkan millättän ayırmalı başka ber millät buluın kürerbez...

...Yugoslaviyädä bargan sugış häm konfliktlarda şulay uk milli-azatlık häräkätläre dini konfessiyälär köräşenä karaganda östenlek itte. Ber teldä söyläşä torgan serb, horvat, bosniyälelär, küräseñ, ayırım millätlärgä bülenüneñ kaysıdır stadiyäsendä toralar ide: sotsializm çorında alarnı kabat berläşterü protsessı bargan bulsa, soñınnan kilep tugan hällär arıtaba ayırımlanu protsessına köç östäde. “Cihad” biredä zur ber däülätneñ vak-vak däülätlärgä bülenüenä kiterde. – Milli häräkätlärne tänkıytlägändä yış kına änä şul närsäne töp argument itep kiterälär: yänäse, tulayım kuät vaklana, häm bülenüçelärneñ barısı da tışkı agressiyägä, degradatsiyägä duçar bulalar... Menä, alaysa, döreslekne açıklau öçen “täcribä kuyanı” bar inde, küzätep kararbız... Şuña ohşaş tagın ber ürnäk – Çehiyä belän Slovakiyä bar äle tagın, artka kitkännäre hiç tä sizelmi älegä...

...İspaniyädä häm Könyak Frantsiyädä basklar, Britaniyädä Tönyak İrlandiyä “katolikları” “halıkara terrorizm”nıñ “klassik” uçakların barlıkka kiterälär... Läkin, ägär bu däülätlärneñ 60nçı yıllarda şaktıy uñışlı alıp bargan dekolonizatsiyä politikasın tagı da dävam itep, köräşüçe bu millätlärgä möstäkıyllek birsäñ, mäsälä üzennän-üze bik tiz häl itelmäs ide mikän soñ? Afrikanıñ azatlıkka ireşüe barlık yaklar öçen barı faydaga buldı, ä nilektän, äytik, basklar däüläte tözelü şundıy uk näticägä kitermäskä tiyeş?..

...Yaisä, nik Törkiyä, Gıyrak, Siriyä, İran cirlärendä bülgälänep yäşägän körd milläten nihayät möstäkıyl üz däülätenä berläşterü dönya öçen fayda bulmıyça, zıyan bulırga tiyeş? Çit millätne köç belän bastırıp totu, anı tege yäki bu räveşle izep fayda tabu bügenge dönyada inde aktual tügel bit... Eşne barı tik ambitsiyälär totkarlıydır, küräseñ... Ä näticädä gayät zur regionnıñ normal yul belän üseşe totkarlana...

...Tönyak Kavkaz turında äytäse dä tügel... Ägär andagı barlık millätlärgä çınnan da üzläre telägän qadär suverenlık karşılıksız gına birelgän bulsa, anda inde bügen kiredän integratsiyä çamadan artıp kitmäsen öçen genä “köräşergä” turı kiler ide bälki. Ä bolay... Abhaziyädä, Könyak Osetiyädä, Taulı Karabahta bulgan milli problemalarnı yüri digändäy çişmiçä saklau, konfliktlarnı tupas köç belän arıtaba kotırtu “köçle yaklar” telägänneñ näq kiresenä – bu respublikalarnı tagı da tupasrak köç belän etnik çistartuga kiterde. Bik ozakka suzılaçak üzara milli küralmauçılıknı tudırdı. Häzer inde elek mömkin bulgan küp närsälär mömkin dä tügelder. Ä bit yugıysä, bu halıklarnıñ ara-tirä ızan öçen genä tartışıp, tulayım alganda duslarça aralaşıp yäşäve – ğasırlar dävamında sınalgan küreneş ide. Östävenä, Kavkaz tauları politik-ekonomik cähättän Rossiyä yagına taba bik nık avış ide. Läkin näq menä Rossiyä millätara karşılıklarnı üzeneñ “geopolitik interesları” hakına dörlätep toruçı rolen ütäde...

...Çeçnya azatlık iğlan itkäç, bu il citäkçese C.Dudayıv üzeneñ gäzit äñgämälärendä Rossiyä belän tigez şartlarda duslarça mönäsäbätneñ hätta kotılgısız buluı, irekle Çeçnyanıñ Rossiyägä kalkan häm soyuznik bulaçagı turında yış söyläp tordı. Tik, sugış çukmarlarına bötenläy başka närsälär kiräk ide... Berençe sugışta vakıtlıça ciñügä ireşkän çeçennar inde tönyaktan haklı räveştä barı tik agressiyä kötep yäşädelär. Şunnan saklanu yulların ezläp, “islam dönyasına” yöz belän borılırga mäcbür buldılar. Näticä bularak, eçke politik köräştä “islamçı”lar ciñep çıktı, alar isä, ilne nıgıtu urınına, halıknıñ goref-gadätlären “saf islamçaga” üzgärtergä, här sferada üz diktatların urnaştırırga totındılar. “Cihad” bayragın kütärep, hökümätkä bäysez räveştä, härbi törkemnär belän Dagstanga ütep kerdelär. Kayber citdi säbäpläre dä bulsın di, läkin, Rossiyä bu vakıtta näq şunı gına kötep tora ide bit... Kıskası, milli-azatlık häräkäteneñ “islam cihadı”na üzgärüe çeçen halkı öçen hälaqät, katastrofa bulıp äverelde. “İslam dönyası” isä Çeçnyanı räsmi räveştä, yağni diplomatik yaktan da yaklamadı, tanımadı, koral h.b.ş. härbi köç belän dä citärlek yärdäm kürsätmäde... Gıyrak citäkçese Säddäm Hösäyen Çeçnya sugışınıñ iñ kaynar ber mälendä Rossiyäneñ iñ yavız sugış kotkıçısı Cirinovskiynı kunak itep yattı, Törkiyä milli häräkätlärne üzara yaklamau turında Rossiyä belän kileşü tözergä aşıktı, başkaları neytral kaldı... Afganstan “talipları” gına şaktıy “agressiv” buldı, tik alarnıñ üzlärendä dä sugış citärlek ide: yärdämnän dä kübräk däräcädä, çeçennarnı üz sugışlarına cälep ittelär şikelle...

Yugarıda äytelgännärdän töp näticälär. – 1) Dönyada milli häm etnik karşılıklar köçäyä bara, häm bu protsessnıñ nigezendä citdi material säbäplär yata. Däülätlär häm millätlär üz-üzlären yaña “Vavilon mähşärennän” tege yäki bu räveştä saklarga mäcbür bulaçaklar. 2) Barlık “kaynar nokta”larnıñ diyärlek nigez säbäbe bulıp milli-azatlık häräkätläre yata. Alarda bulgan çagıştırmaça keçkenä karşılıklar kuyıra barıp dönyaküläm katastrofaga äverelmäsen öçen, barınnan elek azçılık häm izelgän millätlärneñ möstäkıyl däülätçelekkä bulgan zakonlı taläpläre ütälergä tiyeş. 3) ”İslam cihadı”, “halıkara terrorizm” kebek töşençälär asılda başka törle, ekonomik yäki milli problemalar tiräsendä bargan real köräşne käkre közgedä çagıldıra torgan yalgan terminnar bulıp toralar. Karşılıkka kergän yaklarnı “tsivilizatsiyälär sugışı” kebek kotoçkıç konfrontatsiyä öçen ike yakka ayırıp tuplau maksatına hezmät itälär.

“Terror!” dip terrorçılar şau kuptara...

“Halıkara terrorizm”nı fäqat buş kuıkka kaytarıp kaldıru da döres bulmas, älbättä. HIH – HH ğasırlarda ul “bötendönya kommunistik revolyutsiyäse”nä qadär üsep citep, kotoçkıç kazalar kitergän ide. Anıñ belän gayät kuätle partiyälär idarä itte... Häzerge zamanda nindider mifik “Bötendönya İslam imperiyäse” tözergä hıyallanuçı oyışmalar barlıkka kilgän ikän, monı änä şunıñ yaña “inkarnatsiyäse” dip kararga kiräkter. Anıñ ideologik nigeze kommunizmga karaganda da sıyıgrak, çönki din – asılda ışanular, dönyaga karaşlar sferası ul, dinne köç yärdämendä taratu, dini vlast urnaştıru şul uk dinneñ üze tarafınnan uk hilaf eş dip tanıla (“dindä köçläü yuk, fäqat üget bar...”). “İslam imperiyäse” diseñ ikän ägär, anıñ öçen kulga dini kitaplar totıp köräşergä tiyeşleder, şundıy yul belän dä bik küp kyaferlärne möselmanlıkka künderä toralar bit. Ägär şulay ahır maksatka – böten dönya halkın künderep betügä ireşälär ikän, ihtıyarları... Çınlıkta isä, berdänber absolyut Alla ideyasen kütärep çıguı belän progressiv bulgan islam dine tora-bara ayırım keşelär häm törkemnär interesına hezmät itä torgan bik küp üzgärtep korularga duçar itelde, bügenge dönyada anıñ ışandıru köçe ul qadär ük kuätkä iyä tügel. Annarı, din ütä dä şähsi närsä bit ul, aña ışanu yäki ışanmau, savap yäki gönah kılu öçen keşegä oyışma nigä kiräk? Köräş, bigräk tä sugış nigä kiräk? Tışkı karşılık, islam dinen totudan tıyu, din totkan öçen cäberläü bulganda gına başka mäsälä, din cihadka barı şul çakta gına çakıra. Agressiv cihadka isä anıñ üzendä ük urın yuk.

İslam bayragı astına halıkara berläşü – üze yaña närsä tügel. Elek bervakıt ul bik tä izge maksatka – hristiannarnıñ “täre pohodlarına” karşı hezmät itkän ide. Rossiyäneñ kolonial agressiyäsen totkarlauda da islamnıñ role zur buldı (zur uñışka gına ireşä almadı). Dönyaküläm fänni, ekonomik häm sotsial revolyutsiyä çorında isä islam (panislamizm) bayragı iske feodal tärtiplärne saklap kaluga yünältelep, reaktsion rol ütäde. Häyer, “cihad”nıñ bu yünäleşe äle dä şaktıy aktual... İñ yakın tarihtagı, moñarçı kürelmägän böyek fänni-tehnik üzgäreşlär, “könbatış” tovarları, “könbatış” mädäniyäte, “könbatış”ça yäşäü ürnäkläre islam illärendä yäşäp kilgän feodal häm yarımfeodal tärtiplärne yaña ber köç belän cimerergä kereşte, andagı yugarı katlam sıynıflarnı fäqat “tigez hokuklı gracdannar” bulıp äverelü kurkınıçı aldına kuydı. (Törkiyädä inde tämam şulay diyärlek, İranda älegä islamçılar ciñde...) Amerikanı, äytergä kiräk, başlıça şuña bik tä yaratmıylar, çönki “könbatış”nıñ iñ argı başında Amerika tora... Bügenge halıkara “cihad”nı häräkätkä kiterüçe iñ zur köç änä şunnan gıybarät. Annan kala, “cihad”nı ayırım däülät, millät däräcäsendäge keçeräk (ämma anıgrak) maksatlarga bik teläp cigälär. Mäsälän, İzrailğä karşı köräşkä... İslamçılıknıñ saf üz köçe genä yünle-başlı ber sugışçan partiyä asrarga da citmäs ide bälki... ägär näq menä islam dine taralgan töbäklärdä potentsial yaktan bik kuätle häm küptörle milli-azatlık häräkätläre bulmasa. “Cihad”, bigräk tä anıñ “halıkara terrorizm” dip atala torgan forması şularnı üzenä avıştıru isäbenä “çäçäk ata”.

Terrorizm, kaysıdır oyışmalar tarafınnan taktik yul itep alıngançı, şulay uk milli-azatlık häräkäteneñ çarasız ber köräş alımı bulıp tordı. Ägär izüçe däülät keçe ber millätne köçlek belän üz vatanınnan sörä ikän, äytik, monda terror belän karşılık kürsätü tabigıy ber ısul bulıp äverelä (kırım, çeçen-inguş, kalmık halıkların deportatsiyäläügä karşı, yağni terrorga karşı terror şaktıy köçle bulgan, bilgele säbäplär arkasında gına bez ul turıda az beläbez). 1945 yıldan soñ Baltıyk buyı illärendä, Ukrainada häräkät itkän “urman tugannarınıñ” da töp alımı terror ide, häzergeçä äytkändä, ä çınlıkta – diversiyälär ide. Çeçnya sugışı üze bik zur ber däülät terrorı bulıp tora, häm ul terrorga karşı da terror kullanıla, bilgele...

...Ayırım-ayırım karaganda – Kizlyar militsiyäsen basıp alu gel dä terror tügel, normal ber sugış epizodı ide, çönki militsiyä Çeçnya sugışınıñ iñ aktiv härbi köçe bulıp tora... Budennovskiydagı hällär, tınıç halık cälep itelgängä kürä, çınnan da terror dip sanalırga haklıdır... Mozdoktagı gospitalne şartlatu – Rossiyä ğaskärläreneñ şundıy uk eşlärenä adekvat cavap bulırga ohşıy... Groznıyda kolonial idarä binasın şartlatu – härbi diversiyä älbättä, “zakonlı” sugış alımı... Mäskäü yortların şartlatu – maksatçan oyışma terrorı bulmıyça, şunı kılgan ayırım keşelärneñ şähsi eşe bulıp çıktı... Teoretik yaktan, sugışta yakınnarın yugaltkan keşelärneñ kara üçkä birelep tagı da kübräk eşlär maytaruı da bik ihtimal ide äle... “Nord-ost” vakıygası – ägär çınnan da şartlatkan bulsalar, çıp-çın terror bulır ide, läkin şartlatkıç şnurın berse dä tartmadı, soñ çiktä şul eşkä dä hälläre kalmau bik säyer, bälki andıy maksatları baştan uk bulmagandır... Terror belän yanau gına buldı bugay ul... – Kayda soñ biredä däülät politikasına, dönyaküläm politikaga säbäp bulırlık şulkadär zur “halıkara terrorizm”? Milli mäsälä döres häl itelgändä gomumän berni dä bulmas ide, ä bulgan qadärese – Mäskäüneñ üzendäge köndälek cinayätlär hronikası yäki könküreş avariyäläre qadär dä tartmıy tügelme soñ?..

İllä mägär, Rossiyäneñ sugış çukmarlarına “halıkara terrorizm” allanıñ rähmäte kebek buldı, şuña arkalanıp, alar häzer ilne aşkınıp korallanu, härbi eskalatsiyä yulına yañadan kaytarıp kerttelär. Añınçı Rossiyägä hiçnindi tışkı agressiyä yanamıy, tulayım saklanırga atom koralı bar, zur armiyä totu gel dä kiräksez kebek ide – Çeçnyadan “basıp aluçılar” da äyterseñ lä gariza buyınça kerde, şul köye kalmasın berük digändäy, torak yortlar da “bik vakıtlı” şartlatıldı... – Sovetlar Soyuzın näq änä şul politika, çamadan tış korallanu böldergän bulsa, anıñ halkın da şul uk yavız häyerçelektä yäşätkän bulsa – Rossiyäneñ dä kiläçäge şunıñ belän bilgelänä başladı menä... Tunnel oçında yaktılık kürener dilär ide, kürenä başladı, äye...

Ä dönyada bulgan küp kenä terror aktları İzrailğä karşı garäp terrorına karıy... Işanıç belän atap äyterlek ber zur halıkara terror, ul da bulsa – Nyu-Yorktagı Halıkara säüdä üzägen şartlatu. Anıñ artında “Äl-kagıydä” halıkara oyışması häm talibannar tora, – menä şularnı cäzaga tartırga kiräk ide, häm bu eş eşlände. Dönyanı “halıkara terror” alımı belän yaulap alırga yäki üz ihtıyarına buysındırırga omtıluçı citdi oyışma başkaça yuk... “Halıkara terror” turındagı bik nık küpertelgän täğlimat isä bügenge köndä ikençe, “prikladnoy” maksatka – milli-azatlık häräkätlären tagı da effektlırak bastıruga eşli... Ä ğadelsez maksat üze dönyaküläm terror bulıp äverelä. Anıñ öçen gayät zur cäza da yırak tügel – perspektivada bezne “terrorçılar” häm “cihadçılar” digän ike “tsivilizatsiyä” bäreleşe sagalıy...

Milli-azatlık häräkäte, konkret üz maksatı öçen köräşergä teli ikän, bernindi “islamizm”narga da, “şaytanizm”narga da yäşerenmiçä, ap-açık itep milli-azatlık häräkäte dip atalırga tiyeş. Ğadel maksat, izge maksat. Ägär äytik, ruslar aña karşı bulsa, iñ başta üz millätlärennän, üz tellärennän häm däülätlärennän baş tartsınnar. Şunsız komediyä yasap ta mataşmasınnar (Latviyägä karata, misal öçen)... Halıkara oyışma ikän – milli-azatlık häräkätläre şulay berläşsen... Bezgä berkemne dä yaulap alu, dingä künderü, ihtıyarga buysındıru kiräkmi, ul yaktan berkemgä dä yanamıybız. Fäqat tiñlek kiräk...

Üzebezgä kilgändä...

Älegä isä bezneñ üz hällärebez möşkel... Degradatsiyä ber çikkä citsä, millät azatlık öçen sugışka tügel, yılına ber miting ütkärergä dä telämi başlıy ikän ul. Millätneñ eçke üz tormışı, tarihı häm mädäniyäte turında da çit teldä genä söyli häm yaza başlıy ikän... İñ soñgı çorda tatarlar doga kılunı da rus telenä küçerdelär, yağni cannarı, ruhları belän tatar buludan tuktadılar. Din ähelläreneñ yaña buını änä şundıy çikne uzıp aştı... Millät üze ğayeple... Millätne din belän, milli-azatlık häräkäten “cihad” belän bik artık butaştırdık. Millätneñ küpme köçe, akçası mäçetlärgä, dini kitaplar bastıruga, dini tärbiyägä salındı. Telne saklauga, tatar mäktäbenä, tatar matbugatına, çın milli oyışmalarga salınmadı... Ä mäçetlärdä bügen “tatar” süzenä çıray sıtalar, “musulmanin” diyärgä kuşalar... Läkin, teldän yazgan tatarlarnıñ kiläse buınnarı ike arada ozak bolganmas, beryulı “hristianin” da bulıp betär şikelle toyıla... Şul tegermängä su koyalar ikän ägär, millät öçen cihad ta, ictihat ta yuk ikän, bügenge tatarlarnıñ ni ğamäle genä ocmahlık bulır soñ? Alla bit ul tile babay tügelder, bäyäne doga mıdırdauga karap tügel, nindi asıl maksatka küpme öleş kertüeñä karap kuyadır.

...Ä kayçandır milli-azatlık häräkätenä aktiv katnaşkan kayber yegetlär yırak könyak illärenä kitep, “islam cihadı” dip sugışıp, çınlıkta kaysıdır “han”nar, “ämir”lär faydasına, şular käyef-safada yäşäsen öçen kan tügep, häzer Amerika törmäsendä çerep yatalar... Häyer, bik çermilär: “Mondagı törmä – sezdäge kurort”, – dip hat yazalar... Bezdä – halıklar törmäse, şuña kürä şulay ul...

4.10.03.