Ayu

(hikäyä)

Vertolet, kar buranı tuzdırıp, saz östenä utıru belän ük, anıñ işege açıldı, bortradist asılmalı baskıçnı tışkı yakka çıgarıp berkette häm şul uk sekundta cirgä erele – vaklı törgäklär, tartmalar häm topografik instrumentlar oçıp töşte. Ahırda äyberlär artınnan cılı kışkı kiyemnär kigän geologlar üzläre dä cirgä sikerdelär. Ä gelikopternıñ äle tuktap ta ölgermägän vintları yañadan äyläneşen tizlätte häm vertolet küz açıp yomgançı kütärelep tä kitte.


Bu törkemdä barısı biş keşe: iñ ölkäne topograf Räfis Niğmätullin, annan kala geolog Aleksandr Mecakov häm öç eşçe bar ide.


Räfis brigadasına geofiziklar öçen mahsus trassa äzerläü eşe yöklängän. Ul elegräk eşlängän yulga perpendikulyar räveştä salına başlarga tiyeş ide.


Äle bazadan kitkänçe ük käyefe kırılıp ölgergän Räfis eşne kızu tottı: berniçä minut eçendä böten bagac kalın urmanlı kalku urınga küçerelde; ber metr kalınlıgındagı kar arçılıp, tuñ cir östenä kalın itep ılıs cäyelde; anıñ östenä palatka korıldı; palatka eçenä timerdän eşlängän miç utırtıldı.


Räfisneñ küñele töşenke buluga karamastan, eş gayät küñelle bardı, çönki Mecakov ta, älege öç eşçe dä (alar öçese dä lagerlarda utırıp çıkkan elekke cinayätçelär ide) baştuk kızmaça bulıp, eş barışında tagın ber – ike tapkır şeşädän çömerdelär bugay. Ä eçüne alar berniçä kön elek başlagannar ide inde, häm ekspeditsiyädän çakırılgan vertolet kilgäç, Räfiskä älege “batır”larnı cıyıp alu ber dä ciñel bulmadı.


Palatka äzer buluga, bu “Bahuska tabınuçılar” “konditsiyägä” citkännär ide inde.


- Tukta, bolar tışta nişlilär soñ äle, nigä palatkaga kermilär? İrtägä bit bäyräm tügel: eş başlıysı bar, - dip uylap aldı Räfis, tegelärneñ kızıp – kızıp gäpläşüen işetep. Läkin şul uk sekundta diyärlek palatkaga ozın buylı Tolya Matyuhin kilep kerde.


- Şef! – dide ul miç yagıp bulaşkan Räfiskä. – Bez bazaga sıpırdık!


- Bazaga?!- dip aptıraşta kaldı Niğmätullin.- Niçek! Äle çak kilepme? Annarı, kemnär ul – bez?


- Bez barıbız da.


- Saşa damı?


- Saşa da!- dip rähätlänep kölde Matyuhin.


- Soñ bit... Bazaga qadär citmeş çakrım. Sezgä bik ozak kar yırırga turı kiläçäk.


- Kilmägäye...


- Bar, çakır äle Saşanı! – dip boyırdı Matyuhinga Räfis.


- Baş öste, şef! – dide Tolya.- Sin bolay äybät keşe. Şuña kürä genä süzeñne tıñlıym. Yugıysä, üzeñ añlıysıñ...


İke - öç minuttan palatkaga Mecakov üze dä kilep kerde.


- Närsä, Roman? – dip soradı ul yasalma berkatlılık häm bitaraflık sizelep torgan tavış belän.


- Ä sin närsä?- dide aña karşı Räfis. – Min sine kayçakta bötenläy añlamıym, nindi fokus kürsätergä cıyındıñ tagı?


- Añlatıbrak söylä! – dide tegese aña karşı.


- Sineñ bazaga kaytırga cıyınuıñ turında süz bara. Sin bit üzeñ eşçelärne kaytmaska ügetlärgä tiyeşseñ.


- Roman! – dide açuı çıkkan Mecakov.- Min siña buysıngan keşe tügelmen, şuña kürä bu prokuror tonıñnı kaldırıp tor. İkençedän, bez iptäşlär belän şundıy karar çıgardık. Kem äytmeşli, bu hökem katgıy häm şikayätlär kabul itelmi.


- Soñ, alay bulgaç, nigä şulkadär akça tüläp, vertolet kudık soñ bez? Bazada gına kalırga yaramıy idemeni? Ä eş? Anı min berüzem eşlärmenme?


- Eş kaçmas, büre tügel.


Şulvakıt palatkaga yañadan Matyuhin kilep kerde.


- Saşok! – dide ul küñelle tavış belän.- Kuzgaldıkmı? Ä şef, minem añlavımça, bezneñ belän cıyınmıy. Üzeñ ğayeple, Roman! Küpme äyttek siña, üzebez belän citärlek arakı yäki spirt alıyk dip...


- Gacäp! – dip cavap birde aña Räfis.- Närsä, bez monda yalga, käyef- safa korırga kildekmeni? Eşne eşlärgä dä kaytırga kiräk. Bezneñ vakıtıbız tar, yegetlär. Soñınnan eçärsez, kem sezgä süz äytä?


Bu süzlärdän soñ Matyuhinnıñ yöze dä, tavışı da kırıslandı, häm ul Räfisne tagın da aptıratıp:


- Sez, ıslangannar, bezgä kürsätmälär birergä hakıgız yuk! Üzegezneñ urınıgıznı belegez! Kittekme, Saşok?


- Kittek, Tolyan!


Şäbäyep algan “eşem keşeläre” tışta tagın küpmeder vakıt tavışlandılar da yulga çıktılar. Berazdan isä alarnıñ ayak tabannarı astında şıgırdagan kar tavışları tındı.


Açudan häm dulkınlanudan başta Räfisneñ ber eşkä dä kulı barmadı, zihene tarkaulandı, uylarınıñ oçı – oçka yalganmadı. Ämma, ber – ike säğattän ul tınıçlana töşte: aña eş yärdäm itte. Aşıkmıyça gına kar eretep, aşarga peşerep aldı, annan soñ savıt – kalakların yudı häm, nihayät, yokısı kilep çişende, palatka “işege”neñ töymälären eläkterep kuydı, lampadagı utnı kıstı da sarık tiresennän tegelgän cılı kapçıgına kerep yattı.


* * *


Läkin aña tınıç kına yoklap kitärgä turı kilmäde: palatkanıñ artkı yagında, urman eçendä kemneñder sak, läkin avır ayak tavışları işetelde. Şul uk mizgeldä şartlap korı çıbık ta sındı.


- Äy! Kem bar anda?- dip däşte yeget tavış kilgän yakka. Läkin cavap bulmadı. Kem cavap birsen di, anıñ iptäşläre küptän inde yulda, ä bu tirädä bütän keşe yuk.


“Şulay da kem bulır ikän bu? – dip aptıradı Räfis. – Taygada kış köne ere hayvannardan poşi gına yörep yata, ämma ul keşelär yanınnan yıragrak bulırga tırışa. Dimäk, bu – ayu. Läkin ni öçen ul önendä tügel7 Şatun mikänni bu? Kızganıç, tegelär etne üzläre belän alıp kitkännär”.


Şundıy uylardan soñ Räfis ürelep unikençe kalibrlı mıltıgın aldı da, korıp, yänäşäsenä kuydı.


Beraz tıñlaşıp yatkaç, tege ayak tavışları işetelmi başladı häm yeget yoklap alırga buldı. Ul yañadan kapçıgınıñ töymälären eläkterde, läkin yokısı kaçkan ide inde.


Törle uylarga birelep, äylängäläp yata torgaç, ul üzeneñ ni öçen yoklıy almaganın añladı: brigadanıñ eşne taşlap kaytuı öçen borçıluınnan ide bu.


Şaktıy ozak äylängäläp yatkaç, Räfis sikerep tordı da kiyenä başladı. Şunnan soñ ike kapçık tuñ ipine, korı sötne, yomırka poroşogın häm ike tüşkä bolan iten biyegräk agaç botaklarına elep kuydı. Kalgan azık – tölek nık yabulı savıtlarda bulıp, alarga koş – kort tiyärlek tügel ide.


Ä yartı säğattän arkasına keçkenä kapçık belän beraz rizık häm mıltık askan Räfis baza yagına yul aldı. Vakıt irtänge altılar ide. Dürt metr kiñlegendäge urman ızanı, geologlarça äytsäk – profil, tönyak kiñleklär yünäleşendä utız – utız biş çakrımga suzılgan. Anı ütkäç, tönyakka suzıgan profillär buylap tagın şunıñ qadärle atlarga kiräk.


“Tegelär inde utız çakrımlap kitkännärder,- dip uylap aldı yalgız yulçı.- Berär cirgä tuktap, ozagrak yal itärgä uylamasalar, alarnı kuıp citep bulmas. älbättä”.


Unbiş çakrım yulnı yeget ciñel genä ütte. Töngä bazaga kaytıp citärgä tiyeşmen,- dip tınıçlandırırga tırıştı ul üzen – üze, ayaklar gına çıdasın. Allaga şöker, älegä bireşmi torgannar ide.


Kinät alda keşe tavışları işetelde. Räfis aptırap kaldı. “Kem bulırga mömkin monda!? – dip gacäplände ul. – Bu bit keşe yöri torgan cir tügel. Mecakovlar mikänni? Añlaşıla. Bolar, mögayın, salkın havada aynıgannardır da üz hataların añlagannardır”.


Şulay bulıp çıktı da: küp tä ütmäde, yulda aña karşı atlagan dürt keşe kürende. Alda Mecakov kilä ide. Ä Tolik Matyuhin isä, berni bulmaganday avızın cäyep, kıçkırıp uk cibärde:


- Ä-ä-ä! Ş -e-e-e-f! Nindi rähmät karşı aluıñ öçen! Çäy kiräk, Roman, çäy!


-Çäygä qadär öç säğatlek yul äle!- dip kuydı Räfis, ä üze Mecakovnıñ aklanu süzlären kötep anıñ yagına karadı.


- Bez anı ike säğattä ütäbez!- dip kulın seltäde Saşa.


Şulayrak bulıp çıktı da: säğatunberne uzıp, yaktıra başlauga brigada tanış urınga kilep citte.


şulvakıt aldan atlagan Tolya Matyuhin siskänep, kulın suzdı:


-Karagız!


Barısı da karaşların alga töbädelär häm palatka yanında kararak kiyemle kemneñder yörgänen kürdelär. Läkin bu keşe tügel, ä art ayaklarına basıp, agaç botagına elengän kapçıknı töşerergä mataşuçı zur körän ayu ide. Cil canvar yagınnan iskängä küräderme, ul yakınlaşıp kilüçe keşelärneñ isen äle sizmi ide bugay. Ä tegeläre şunduk baskan urınnarında çügäläp, pışıldaşıp kına kiñäşläşä başladılar. Saşa isä artık söyläşmiçä genä mıltıgındagı patronnarın almaştırdı. çönki ayunıñ tiresen ul vak yadrälär ütä almıy ide. Başkalar da mıltıkların pulya belän kordılar.


-Sez, yegetlär, ayuga ata kürmägez tagın!- dip kisätte iptäşlären Räfis.


-Niçek inde atmaska!- dip karşı töşte Mecakov.- Ul bezne talıy, ä bez karap torıykmı? Nişläp ul, başkalar kebek, tabanın imä - imä önendä yoklap yatmıy äle?


- Anı bezneñ seysmiklar cir şartlatıp uyatkannardır. Şuña çıkkandır ul önennän. Saşka! Sin atsañ da, havaga gına at! Bez bit anı barıber üterä almayaçakbız. Häm, gomumän, nigä anı üterergä? yäşäsen.


-Sin ni söyliseñ, Roman!- dip tagın karşı töşte Mecakov.- Taygada ayu betkänmeni? Annan soñ, minem hatın idängä cäyärgä dip küptän inde ayu tirese sorıy.


-Yuk! Min moña karşı!- dide açuı çıkkan Räfis.


Ä Mecakov isä ayuga taba borıldı da berni sizmägän canvarga ike köpşädän beryulı digändäy atıp cibärde. Ayu şunda gına keşelärne kürep aldı häm yanaulı kurkınıç tavış belän ükerep cibärde. Şul vakıt pulyanıñ ayuga tigänlege dä belende: anıñ kanlı uñ kolagı, özelep töşärgä citeşep, asılıp tora ide.


Älbättä, däü ayu öçen bu bik ciñelçä, açuın kabartırlık kına yara ide. Şunı raslarga telägän sıman, ayu şunduk dürt yagına bastı da buldıksız auçılarga taba kilä başladı. Şul mizgeldä kotı botına kitkän Mecakov: “Atıgız!”- dip akırdı, ä üze yañadan ike köpşädän dä görseldätte. Şunnan soñ ayu, ällä inde ikençe yadrä tiyep, ällä kurkıp, urmanga taba borıldı da küzdän yugaldı.


* * *


Menä inde berniçä kön yaña trassa salu buyınça kızu eş bara. Mecakov häm Matyuhin agaçı kiselgän kiñlege dürt metrlı profil buylap biş yöz metr sayın seysmostantsiyä utırtır öçen piketlar äzerlilär. Räfis häm anıñ ber yärdämçese teodolit belän şul piketlar arasındagı gorizontal häm vertikal poçmaklarnı ülçi, gradus häm minutlarnı kır curnalına yazıp bara. Eş äybät bara. Berençe könne bulıp ütkän ğalämät turında inde kölep kenä iskä töşerälär.


Şulay berkönne, öç kilometrga yakın trassa äzerläp häm üz eşennän kanäğat bulıp, brigada palatka yanına kaytıp kilä ide. Şul vakıt aldan baruçı Matyuhin aptırap tuktalıp kaldı häm iptäşläreneñ kilep citkänen däşmiçä genä kötep tordı. Karasalar, irtän ütkän sukmaklarında äle genä yörgän zur ayunıñ tübätäy zurlıgındagı ayak ezläre yarılıp yata ide.


- Palatkaga taba kitkän,- dide Matyuhin pışıldap kına.- Bu tege sıñar kolak tügel mikän?


- Şulay bulmıyça,-dide aña karşı Räfis,-kış köne taygada ayu oçratu siräk bula torgan häl bit.


- Bu yokıçı bezne azık- töleksez kaldırıp kuymasın tagı,- dide Mecakov.- Alay da kuzgalıyk.


Üzläre belän yörtkän ike mıltıknı äzer otkan kileş yegetlär yulların dävam ittelär. Palatkaga citärgä ike - öç yöz metr kalgaç, ayu ezläre kırt sulga borılıp, urmanga kerep yugaldı.


Şul könnän başlap “tayga bürelärenä”(Matyuhin süze) bik sak bulırga turı kilde. Kön sayın profilğä kitkändä, yegetlärneñ ikese vakıtlı bazanı saklap kala, ä öçese eşkä kitä torgan buldılar.


Berkönne palatkada Mecakov belän Matyuhin kalgan ide. Räfis ike keşe belän kitep, tınıç kına eşläp kayttılar. Ämma kaytıp kergäç, bolarnıñ isläre kitte: palatka eçendä kurkudan agarıngan Saşa belän Tolya utıralar ide. Mıltıkları da korılgan. Tege canvar könozın palatka tiräsendä yörgän ikän.” Ul mıltıktan atıp tidererlek yakın da kilmäde, ämma yırak ta kitmäde,- dip söylädelär tegelär iptäşlärenä.


Şulay da tön tınıç ütte, barı tik tıştagı et kenä şıñşıp – şıñşıp kuya ide.


İkençe könne palatkada Räfis belän Kolya Loyko kaldılar. Mıltıkların ere – ere cakannar belän kordılar. Läkin alarnıñ saklanuları yukka bulıp çıktı, çönki ayu palatka tiräsenä bötenläy kilmäde. Anıñ karavı, kiçkırın eştän kaytkan iptäşläre “Sıñar kolak”nıñ üzläre tiräsendäräk kenä yörgänlegen söylädelär. Başka könnärdä dä şul uk häl kabatlandı. Şunnan soñ taygaçılar täcribä eşläp kararga buldılar: profilğä Mecakov belän Matyuhin tügel, ä Loyko kitte. Läkin ayu barıber alar artınnan iyärde. Kiçen karañgı çıraylı Mecakov küñelsez genä iptäşlärennän sorap kuydı:


- Niçek uylıysız, ul üzenä kem atkının belä mikän?


- Yuktır, dip uylıym,- dide Matyuhin,- ul bit keşe tügel, hayvan gına.


- Alay dip äytep bulmıy...- dide Räfis häm telen yotkansıman başlagan süzen tuktatıp kuydı. Läkin inde barısı da, ayu Mecakovnıñ üzenä atkanlıgın isendä kaldırgandır, dip uylıylar ide.


Bähetkä karşımı ällä inde bähetsezlekkäme, ikençe könne yaktıru belän ük havada gelikopter tavışı işetelde häm yakındagı sazga seysmopartiyä başlıgı Yesinnıñ vertoletı töşep utırdı. Türä üz eşen betergäç, Mecakovnıñ iptäşläre, ber säbäp tabıp, Saşanı bazaga ozattılar. Şul könnän soñ yırtkıç profildä eşläüçelärne bimazalamadı.


* * *


Tagın ber aylap vakıt ütte. Räfis brigadası belän küptän inde töp bazaga kayttı. Eşçe halık yal itä, ä Niğmätullin kır curnalların tärtipkä kiterä, eşkärtä häm başka betmäs-tökänmäs käğaz eşläre belän mäc kilä.


Yäşlär - ir - yegetlär häm hatın-kızlar küp bulgaç, mondagı ber – bersenä ohşaş könnär häm tönnär ul çaklı yalıktırgıç bulıp toyılmıy. Alar köndez häm kiçlären genä tügel, kayvakıt tönnären dä bergä ütkärälär. Şunsı gacäp, mondagı halıknıñ kübese ğailä bäyläneşlärennän irekle bulsalar da, alar arasında ählaksızlık, censi azgınlık sizelmi. Äyterseñ lä şuşı zur bulmagan häm çiklängän cämgıyät eçendä alar yamanatları çıgudan kurkalar ide.


Berkön kiç Räfis iptäşläre belän ozak kına läçtit satıp utırdı da üz bülmäsenä yoklarga kerde. Anıñ bülmädäşläre bu vakıtta inde yaña bazaga küçep kitkännär häm ul berüze kalgan ide. Räfis yoklarga yattı, läkin yuka bülmä taktası aşa işetelgän tavışlar aña tiz genä yoklap kitärgä irek birmädelär.


Nihayät, kürşe bülmädä ike genä keşe kaldı: Mäskäüdän kilgän incener – geolog Saşa Mecakov häm anıñ yaktaşı geodezist Zina Voronina. Ut sünde. Tegelär pışıldauga küçtelär. “Tik kenä yat, Räfis işeter!”- dide Zinaida, Saşanıñ kulına sugıp. “Yuk, Roman ällä kayçan yoklap kitte inde ul,” - dip karşı töşte tegese. Räfis yılmaep kuydı. Berazdan tege bülmädän übeşü tavışları kilde. Räfis yoklamaganın belderep, tamak kırırga uylagan ide dä, läkin bu uyınnan kire kayttı. Çınnan da, kış köne taygada kaya kitsennär inde bu ike yäş yöräk.


Ul arada kürşe bülmädä kıştırdau häm tartışular başlandı. Nihayät, Zinanıñ dulkınlanudan kaltırangan tavışı işetelde:


- Yuk,Saşa, yuk! Sineñ öçen böten närsägä äzermen, läkin bu tügel! Läkin bu tügel!..


- Nigä!


- Yaramıy,Saşa!


- Nigä yaramıy?


- Min kızmın äle.


- Sin! Kız?!- dip tıyıla almıyça kölä başladı Mecakov.- Äy üterde! Äy bölderde! Yalganlıysıñ!


- Hiç yuk! Min üzemne çınlap söygän yegetkä genä bulaçakmın!


Ä Saşa isä haman kölüdän tuktıy almıy ide:


- K-ı-ı-ı z! Yegerme sigez yäşlek k-ı-ı-z! Ha-ha-ha!


Şul arada Zina sikerep torıp kiyenä başladı, bugay. Tegese isä anı cibärmäskä tırıştı:


- Kaya barasıñ!- dip soradı ul kızdan.-Tukta!


- Cibär! Sin mine kimsetteñ!- dip, işekne katı bärep öydän çıgıp kitte Zina. Läkin şul uk mizgeldä kire yögerep kerde häm, häle betep, karavatka audı.


- Anda!.. Anda närsäder bar!..- dip kıçkıra ide ul kurkıngan tavış belän.


İnde Räfis tä tüzep yata almadı: yögerep tegelärneñ bülmäsenä kerde. Mecakov belän alar tıkı yakka çıktılar, ozak kına tirä - yaknı karaştırdılar, läkin ber törle dä şikle närsä tapmadılar. Öygä kergäç, inde beraz tınıçlangan Zina işekne açuga ayuga bärelä yazganın söyläde. “Äye, dip kabatladı ul,- bu çınnan da ayu ide.


- Zina!- dide aña Mecakov.- iseñä töşer äle, sin anıñ kolaklarına iğtibar itmädeñme? Ber kolagı özelgän tügel ideme?


- Yuk, ansın kürmädem. Karañgı ide bit,- dip cavapladı Zina.


İkençe könne Mecakovlar torgan öyneñ tiräsendäge ayu ezlären böten baza halkı kürde. kaysıberläre ayunıñ kilep yöri başlaganın 4-5 kön elek kürgännär ikän. Monı etlärneñ tınıçsızlanuınnan da sizgännär.


- Citmeş çakrım cirdän tege “sıñar kolak” kilde mikänni soñ?”- dip sorap kuydı Mecakov iptäşlärennän.


Tagın berniçä töye ütep, haman baza tiräsendä yörüen kürgäç, bazadagı ir – at ayunı atarga buldılar. ämma monıñ biñel eş tügel ikänlegen barısı da añlıy ide. Şuña kürä bik nıklap äzerlänergä karar kıldılar. mıltıkların yahşılap tazarttılar, mayladılar; patronnarına yadrä urınına pulyalar saldılar. anan soñ ber zur gına faner kisägenä ayu süräte yasap, anı yuanagaçka berkettelär häm ike kön buyı eştän soñ şul «ayu»nıñ başına töbäp atıştılar. Ä ayu haman tön sayın Mecakovnıñ täräzä aldına kilä birde.


Menä äzerlänülär dä tämam buldı: märgännär ayunıñ başına ber atuda tiderergä öyrändelär. Yaz yakınlaşu belän tönnärneñ kıskaruınnan faydalanıp, yırtkıçnı şul uk tönne “alırga” buldılar. Bazada bulgan biş – altı öyneñ barısınıñ da frontonnarı yuk ide. Şul çormalarga menep yäşerendelär häm ayunı kötä başladılar. Läkin ayu ul tönne dä, soñınnan da bazaga kilmäde. Berär aydan anıñ turında onıttılar da.


* * *


May ahırında Räfis Niğmätullin belän Saşa Mecakov taygada yörilär ide. Alar öçençe kön inde seysmopartiyäneñ bazası tiräsendäge urmannardan atar öçen poşi yäisä bolan ezlilär. Eş şunda, seysmopartiyäneñ töp sostavı yaña bazaga küçep kitte, anda yaña öylär, kiräkle korılmalar sala başladı. Şul uk vakıtta yaña mäydannarda geologik ezlänülärne dä cäyelderep cibärergä tiyeş ide. Ä iske bazada ber törkem belgeç: 6 geolog häm 4 geodezist ike yıl eçendä alıp bargan ezlänülärneñ dokumentatsiyäsen tärtipkä kiterälär, eşkärtälär häm, şularga nigezlänep, cir astı yatmalarınıñ kartasın äzerlilär. Yaña bazada isä mondıy eşlär alıp barırlık şartlar äle yuk.


İske bazada bolar öçen kaldırgan azık – tölek inde betep bara, östäp kiterüçe yuk. Partiyä başlıgına häbär itärlär ide–ratsiyäneñ akkumulyator batareyaları utırdı. Şuña kürä iptäşläre Räfis belän Saşanı auga cibärdelär.


Sazlarnıñ astı äle tuñ bulganga, atlavı ciñel, ozın kunıçlı auçı itegeñ genä tişek bulmasın. Taşıy başlagan yılgalar gına eşne boza: yegetlärne bötenläy uylamagan yakka kua. Läkin auçılarga bu cirlärneñ här kuagı, här cänlek sukmagı tanış.


- Bazadan yırak kitmik,- dide Räfis iptäşenä,- poşi atsak ta, öygä yakınrak bulsın: anı alıp kaytası da bar bit äle.


- T-s-s-s!- dip, Meckov sıñar ayagında katıp kaldı: yırak ta tügel urmanda körtleklärneñ yazgı uyınnarı bara ide.


- Kittekme şunda?- dide Saşa, koşlar göreldägän yakka ımlap.


- Yuk, Saşa! Vak –töyäkkä atıp, zurragın kurkıtuıbız bar,- dip karşı töşte Räfis.


Tagın kuzgaldılar. Kinät alarnıñ kolagına nindider yat tavışlar işetelde. Alda kemder – döberdi – şatırdıy, yämsez tavış belän bakıra ide.


- Poşilar!- dide Saşa.- Menä monsı inde şäp!


Auçılar saklanıp kına tavışlar kilgän yakka yünäldelär häm berazdan, niçä yıl taygada yörep tä kürmägän, gacäyep hälgä yulıktılar. Urmannıñ sirägräk cirendä mähabät mögezle başların cirgä qadär iyep, küzläre belän ber – bersen aşarday bulıp, ike ata poşi kara –karşı basıp tora. Çittäräk keçeräk gäüdäle mögezsez ana poşi bu köräşneñ närsä belän tämamlanuın kötä. Läkin auçılarnı kürü belän ük kayadır yugala. Ä tegeläre 30 – 40 adımda kaçıp torgan ike auçıga iğtibar itmilär, çönki alar illä dä möhim eş belän mäşgul: ike ata poşi ana poşinıñ mähäbbätenä layıklı bulır öçen, alay gına da tügel, ul mähäbbätne kanlı köräştä daulap alır öçen tırışa. Kaysı köçleräk, kem citezräk – şul ciñäçäk, şul ana poşiga yar bulaçak.


Menä korıç toyakları belän mükle tufraknı artka çöyüçe ike gıyfritneñ açuı tulışıp tışka bärep çıktı. Alar ikese dä berniçä adım artka çigendelär dä kinät, yäşen tizlegendä, ber – bersenä taşlandılar. Urta ğasırlarda turnirlarda alışkan rıtsarlar kebek, üzläre öçen kalkan da, söñge dä bulıp hezmät itkän tarmaklı – tarmaklı mögezläre belän ber-bersenä kilep bäreldelär, annarı mögezlären mögezgä eläkterep, ber-beren cirgä yıgarga, kabıkları sıdırılgan naratlarga sılarga tırıştılar. Monda ike köçleneñ citezräge, ike citezneñ köçleräge ciñärgä tiyeş ide.


Poşilarnıñ berse zurrak ta, tängä dä kalınrak bulıp, anısınıñ olırak ikäne kürenep tora ide. Menä ul uñaylırak urın häm katırak cir tabıp, ayakların teräde dä hälitkeç höcümgä äzerlände. Annan soñ zur tizlek belän ber tonnaga yakın gäüdäsen doşmanına ırgıttı. Läkin anıñ köndäşe dä cebegännärdän bulıp çıkmadı: söyäk häm muskullardan gına gıybarät bulgan häm yılkıldap torgan köçle tänle bu citez yäş hayvan karşısını kilgän acdahanı başın iyep kötep tordı da, tegese kilep citärgä öç-dürt adım kalgaç, kinät uñga sikerde. Höbüm itüçe poşi, häräkäten tuktata almıyça, yuan naratka kilep bärelde, ä mögeze agaçnı yarıp kerep, şunda kadalıp kaldı.


Yäş poşi häyläsen birenä citkerü isäbe belän cirgä tezlängän doşmanına taşlandı. Tagın ber-ike minuttan kanlı fciga tämam bulaçak ide.


- Tukta!- dip kıçkırdı şulvakıt Saşa, häm yäş poşi auçılarnı kürep, salmak kına urmanga kerep yugaldı.


Ul arada ciñelgän “kavaler” da agaçtan mögezen tartıp çıgardı häm, hälneñ üzgärgänen sizep, yak-yakka karadı. Menä inde ul da auçılarnı kürep aldı häm urmanga taşlandı...


- Roman, at!-dip kıçkırdı Saşa. Beryulı dürt köpşädän çıkkan töten tarala töşkäç, hayvannıñ cirdä yatkan gäüdäse kürende.


Ber säğattän inde, tuygançı uçakta peşkän it aşap algan häm kapçıklarına baytak kına it salgan ike auçı baza yagına yünäldelär. Öç-dürt çakrım kitkäç, alda nindider kara närsä kürende. “Ayu tügelme soñ bu?”-dip soradı Mecakov häm muyınına elgän binoklen alga töbäde. Çınnan da, ike yöz adım yıraklıkta zur körän ayu tora ide. “Kolagın kara, kolagın!”-dip pışıldadı Räfis, ä üze patrontaşınnan pulyalı patronnar ala başladı. “Kolakları kürenmi, artık yırak”,-dide tegese.


İnde nişlärgä? Canvar bolarga yul birergä uylamıy da ide. Kitkänen kötep torırgamı, ällä urap çıgargamı monı. Alay itsäñ yul artık ozınaya, bolay da bik arıldı. Ällä atıp kurkıtırgamı? Şulay itärgä buldılar da. İke mıltıktan beryulı kat-kat görseldätkäç, ayu tüzmäde: ber ükerep kuydı da urmanga kerep yugaldı. İke auçı kalgan yulnı mıltıkların äzer totkan kileş saklanıp kına üttelär.


-Bu şatun itkä timäs mikän?-dip soradı Mecakov.


- Tiz genä ala almastır: biyek botaklarga eldek bit,-dide tegese.


İkençe könne tañ belän,ayaklarına ozın kunıçlı saz itekläre kiyep,arkalarına kapçık asıp, bazadagı halık tege poşi yanına itkä kittelär. mecakov kına bazada kaldı, çönki audan kaytkaç uk ul üzen naçar his itä başlagan ide.


Bargaç uk ut yagıp cibärdelär, ber çiläk itne peşerergä utırttılar. Ber-ike säğat yal itep häm aşap algaç, poşi tüşkäseneñ söyäksez genä cirlären kisep alıp, kütärä algançı it aldılar da kaytırga çıktılar. Läkin alar üzläreneñ mämkinleklären artık bäyälägännär bulıp çıktı: yartılık yulnı ütkäç, algan itläreneñ ber öleşen taşlap kaldırdılar.


İnde bazaga kaytıp citärgä dä küp kalmadı. Alda inde tirän sular da bulırga tiyeş tügel ide. Şuña kürä härberse itekläreneñ kunıçın aska kaytarıp kuydı.


Kinät alda mıltık atkan tavış işetelde. “Bu baza yagında tügelme soñ?-dip soradı Räfis iptäşlärennän. “Şunda şikelle”,-dip cavap birde kaysıdır.


Läkin moña artık aptıramadılar. Baza tiräsenä suyır-fälän oçıp kilgänder, Mecakov şuña atkandır, dip faraz kıldılar. Läkin ike köpşädän zalp tagın yañgıradı. Monsı inde çiktän tış ide. Şunduk barısı da adımnarın tizlättelär. Bazadagı öylär arasına kilep kergäç, Räfislär torgan öyneñ çormasında mıltık totkan Mecakov kürende.


- Ayu kilgän ide bazaga,-dip kıskaça gına añlattı ul iptäşlärenä.- Sezneñ tavışlırıgıznı işetkäç tä kaçtı. - Ä soñrak. Räfis belän ikäü genä kalgaç,ul:


- Tege sıñar kolak kilgän ide, mine ezläp. Ücät ikän şulay da üze!-dide.


Tagın berniçä kön ütte, iyün ayı da kilep citte. Bazadagı halık, küptän inde eşlären beterep, yaña bazaga küçärgä transport kötä. Nihayät, berkönne havada vertolet göreldägän tavış işetelde. Bazada ıgı-zıgı başlandı. Kemnärder yırak tügel genä töşep utırgan gelikopter yanına äyberlären kütärep yögerä, kaysıları inde kire kilä. Nihayät, kameralkadagı dokumentlar da bortka töyälde, şähsi äyberlär dä taşıldı häm barısı da vertolet eçendä urın aldı.


- Buldımı?-dip soradı oçuçılar kabinasınnan başın çıgarıp karagan keşe.- Ä nigä tugız gına keşe, miña bit un digännär ide?


Barısı da karana, iptäşlären barlıy başladılar.


- Ä Saşa kayda, Mecakov?-dip kıçkırıp cibärde Räfis häm tügäräk täräzädän baza yagına karadı. Läkin tegeneñ kilgäne kürenmi ide. Räfis nindider eçke sizemläü belän bäla-kaza bulgannı toygan kebek buldı. Ul tiz genä tirä-yagına karanıp, mıltık ezli başladı, läkin böten bulgan atu koralları äyberlär belän ayırım ber cirgä biklängännär ide.


- Äydägez beräregez minem belän. Saşanı karşı alabız!-dide ul iptäşlärenä.


- Nigä ıgı-zıgı kiläseñ? Üze dä kilep citär, bala-çaga tügel bit ul!-didelär tegelär aña. Läkin Räfis kulın gına seltäde dä, ayagın baskıçka da tidermiçä, cirgä sikerde.


Üzläre torgan öygä citä kilä, Räfis şöbhäseneñ urınlı ikänen añladı: öyneñ açık işege yanında tanış ayu tora ide. Räfisne kürgäç, ul ırıldap kuyda da, aşıkmıyça gına borılıp, urmanga taba çatanladı. Ä täbänäk baskıçta Saşanıñ gäüdäse häräkätsez yata ide. Räfis barıp däşkäç, ul başın kütärde häm ıñgıraşıp kuydı. “Kahär sukkırı!-dide ul, kulı belän çigäsennän urgılıp akkan kannı tuktatırga tırışıp.- Ul bit minem kolagımnı teşläp aldı. Üterep kenä kuysa, ni bulgan?”


Başın ak marlya belän uragan Mecakovnı kürgäç, vertolettagılar tañ kaldı. Ä Saşka, berni äytmiçä, buş urınga barıp utırdı.


Gelikopternıñ vintları tiyeşle tizlektä äylänä başlagıç, cir dä, tayga da, baza da küz açıp yomgançı yırakta, tübändä kaldılar. Räfis aska soñgı tapkır moñsu karaş taşladı da eçtän genä: “Huş baza! Huş torgan öyem! Mäñgelekkä huş! Sin dä huş, ayu!”- dide.


“Tulpar” curnalınıñ 2001 yılgı 3nçe sanında (Ufa) basıldı.

Click or select a word or words to search the definition