Ayırma, yazmış!

Hikäyä
Yöri torgaç, Sägıyrä keçkenä genä alanga kilep çıktı häm karşısında açılgan manzaraga tañ kaldı. Ber çittä sarı küzle, ere-ere taclı ap-ak romaşkalar yalkau gına iskän cildä sizeler-sizelmäş tirbäldeşä. Mätrüşkälär huş is tarata. Ä alan türendä ber-bersenä sıyınıp par kayın üskän - imänlekkä yalgışıp kına kilep kergännär dä, şunda adaşıp kalgannar kebek. Alar citäkläşep baskannar da, maturlıkka ğaşıyq bulıp alanda mäñgelekkä tamırlangannar. Kayınnarnıñ ap-ak käüsälärennän ilahi ber yaktılık börkelä, bu yaktılık üzennän-üze küñelgä küçä, cannı tınıçlandıra. Sihri tınlıknı ara-tirä çikertkälär sayravı gına boza.
Ayak astına küz salgan Sägıyrä, soklanuınnan çak kıçkırıp cibärmäde: mondagı ciläkneñ küplege! Bersennän berse ere, susıl, kıp-kızıl bulıp peşkännär. Bu alan, äyterseñ lä, Urman İyäseneñ yörep-yörep, ber uç ta ciläk cıya almagan Sägıyrä öçen äzerläp, saklap totkan tuy büläge ide.
… Bar dönyasın onıtıp ciläk cıygan yäş hatın ezläp kilgän ireneñ yılmaep küzätüen dä sizmäde. «Minem küñelem sine uylıy, kük kügärçen, sandugaçım, sineñ küñleñ kemne uylıy? – diyep köyli-köyli yäş ir hatınına taba atladı. Uylarına çumıp ciläk çüplägän Sägıyrä siskänep kitte, kurkıp-kauşap kaluına çın küñelennän yılmaep, «Sine genä inde! -dide.- Bu alanda ciläk şundıy küp, şulkadär tämle, sin dä aşap kara äle»,- diyep uç tutırıp ciläk aldı da irenä suzdı. Ä tegese ciläklärne üz uçına buşatırga uylamadı da, hatını uçlarınnan gına aşadı. Ciläk çınnan da iskitkeç tämle, ä Sägıyräneñ irennäre ciläktän dä susılrak, tatlırak ide…
«Kara äle bu sılukaylarnı, - ir kayın käüsäsen sıypadı, - alar da bezneñ kebek gel bergä, äyeme?» … Hatın süzen äytergä ölgermäde, ällä kayan gına kara bolıt kilep çıktı da, koyaşnı kapladı. Kön karañgılandı, alan tössezlänep kaldı. Salkın cil iste. Kayın yafraklarında, çäçäklärdärdä, ülän sabaklarında ere takmçılar biyeşte, memräp peşkän ciläklärne izde. Äle genä yänäşäsendä bulgan berdänbere, özelep söygän yarı kayadır yukka çıktı. Ber yalgızı urman urtasında basıp kalgan Sägıyräneñ nişläpter ayakları bik nık tuña başladı. Süzsez torgan kayın biyekkäräk, küñel türenä ük ürmäli, yöräkkä oyalarga aşına ide…
«Kaldırma mine, üzeñ belän alıp kit!»- diyep özgälängän hatın üz tavışınnan uyanıp kitte.
Berara üzeneñ kaydalıgın isenä töşerä almadı. Anıñ töşennän, par kayınlı alannan ayırılası kilmi ide. Östendäge käğaz kalınlıgı gına yurganın niçek kenä yabınırga da belmi aptıradı. Anıñ ayakları bik nık tuña ide .Yokısı kaçtı. Aptıragaç, torıp uk utırdı.
Tulgan ay nurları bozlanıp katkan täräzädän sarkılıp kına kerep bülmäne yaktırttı.
«Ay koyaş tügel şul, - diyep özgälände Sägıyrä karçık, öy artında koyaşta cılınıp utırgan çakların sagınıp, - yaktısı bar, cılısı – yuk!» Karalmagan täräz yarıklarınnan cil örä, şuña ayakları tuña ikän. Öy karşında üskän kart öräñge kışkı salkınnarga tüzä almıydır, ul da tuñadır kebek - yöräkkä şom salıp şaulap ala da, kert äle üz yanıña, cılıt äle digändäy, täräz kaga. Säyer agaç öräñge: küptän kibep-sargayıp betsälär dä, yafrakları belän huşlaşırga aşıkmıy, köçle cillärgä bireşmi.
Äle buş divarlarda biyeşkän şäülälärgä, äle timerläre ırcayıp torgan kotsız yataklarga karap, Sägıyrä karçık yılap cibärde: « Ya, Allam, nindi gnä gönahlarım öçen cäzalıysıñ soñ sin?!» İnde niçä könnär, tönnär, atnalar, aylar buyı bu uy tıngılık birmi, bägıren telgäli. Gomer buyı irenä ışıklanıp yäşägän Sägıyrä, kartaygan könendä yapa-yalgız kalır da, soñgı könnären şuşı salkın, şıksız bülmädä uzdırır diyep başına da kitermi ide bit.
Yuk, gel genä irkälänep, ber kaygısız yäşi almadı ul. Tabiğattä dä könnär gel koyaşlı, yä gel bolıtlı gına bulmagan kebek, tormış ta gel şatlıktan gına, yä kaygılardan gına tormıy. Şatlık tiz onıtıluçan bulsa, kaygı yara kaldıra… Eh, yugaltular, sızlanular aşa kilgän bähet bigräk tä qaderle bula ikän şul. Küp närsäneñ bähasen yugaltkaç kına añlıysıñ ikän.
Häter yomgagı sütelä dä sütelä, gomer sukmagı buylap tägäri dä tägäri.
… Bähetle balaçaknıñ gomere kıska buldı: ber-ber artlı kinät kenä äti-änise ülep kitkäç, koyaş sünde. Olı abıysı inde öylängän ide, yätim señlesen üz kanat astına aldı. Yomşak küñelle, tugan canlı ide abıysı. Kulınnan kilmägän eş yuk, avılnıñ berençe traktorçısı, östävenä osta garmunçı da ide. Ä ciñgäy bulgan keşe nigäder kırıs holıklı, usal. Ğailägä artık kaşık östälüe belän hiç kenä dä kileşä almadı. Üze bik tä könçel, ire berär çit hatın-kız yanınnan uzıp kına kitsä dä kara tavış çıgara ide. Sugışka abıysı igennärne cıyıp betergäç, elevatorga aşlık taşuçı olauçı hatınnar belän kitte. Anda da tüzmäde ciñgäy keşe: «Bet, yugal, äylänep kaytma!» - diyep kargap kaldı. Yaratmagandır disäñ, frontka cibärer aldınnan härbi äzerlek uzuçı ire yanına küpme gazap kürä-kürä barıp kayttı.Yuknı bar itep, ireneñ yaratkan rizıkların peşerep bardı. Teli belep telämäsäñ, bälaga tarırsıñ, dilär. Ciñgäyneñ dä teläge kabul buldı, abıysı sugış öyermäsendä yugaldı, hätta kabere dä bilgesez. İstälekkä garmun da, kara käğaz genä kaldı. Gomer yulınıñ soñgı tuktalışına citep bargan Sägıyräneñ äle dä ise kitä: nigä şulkadär holıksız buldı ikän ciñgäse? Kılgan böten izgelegen tämsez tele belän yukka çıgara ide bit. Üz balalarına da kırıs buldı ul. Kulına alıp yarata belmäde. Sugış betkäç tä balaların alıp örek üskän yaklarga yul tottı. Tugan yort nigeze tarkaldı şulay, näsel cepläre özelde…
Karçıknıñ uyların usal şıgırdap açılgan işek tavışı bülderde. Kizü toruçı sanitarka ikän. İrtänge aş kertkän. Ällä nigä Sägıyräne yaratmıy ul. Äle dä: «Tizräk aşa, sine kötep torırga vakıtım yuk», - diyep yämsez sügende dä, işegen yabarga onıtıp çıgıp kitte. Bit-kulnı yumıyça östäl artına utıramı soñ Sägıyrä?! Allam saklasın, yumagan kul belän ipekäygä üreläme?! Rizıknı hörmät itmäü bula bit bu.
Karçık buldıra algan qadär tizlätep yuınu bülmäsenä aşıktı. Dogaların ukıy-ukıy yuındı. Çäçlären sulap sıpırmakçı bulıp yaulıgın saldı. Kerlänep katkan yaulıknı kulına aldı da, yılap cibärde. Şuşındıy könnärgä kalır dip kem uylagan?!
Sägıyrä imänep kitte, üz küzlärenä üze ışanmadı, yaulıgın küzlärenä yakınrak kiterde. Küzläre aldamıy, ul çınnan da betlägän ide. Avır sugış yıllarında da niçek itsä itte, bu haşärätne öyenä kertmäde. İnde kartaygan könnärendä bu hurlıknı niçek kütärsen, bu gazaplarga niçeklär tüzsen?!
Karçık küpme şulay torgandır, kiçägedän baş tözätä almıy intekkän sanitarkanıñ açulı tavışınnan añına kilde. «Ah, ubırlı, siña monda ni kalgan?! A nu marş bülmäñä! Tonçıga da belmädeñ!» - sanitarka karçıknı kualarga kereşte, etep ük cibärde. İşektän çıgıp kilüçe Sägıyräneñ karşı torırlık köçe kalmagan ide, ayagı tayıp kitte dä, görseldäp tübängä, karañgılıkka oçtı.
Tavışka üz bülmälärennän avırular yögereşep çıktı. Beräülär sanitarkaga kuşılıp Sägıyrä karçıknı tirgädelär, ikençeläre kızgandı. Añlamassıñ bu dönyanı! Sägıyräne et itep tirgäüçelär arasında inde üzläre dä olıgayıp baruçı hatınnar citärlek ide.
Sabır kasäse tulıp taşıgan Sägıyräneñ dä häle «yazmışım şuşıdır» diyep täqdirgä buysınudan uzgan ide. Ul küzläre belän tanış yözlärne ezläde. Monda anıñ avıldaşları da dävalana. «Äytegezçe şul Nailägä, zinhar pensiyä akçamnı kiterä kürsen, intektermäsen. Sabın-poroşok alalsam, mondıy köngä kalır idem meni? – diyep özgälände. Avıldaşları küzgä çalınmaska tırışıp, tizräk bülmälärenä aşıktı. «Minem belän tanış buluların belderäseläre kilmi» digän uy baş miyen yandırıp ütte. Kükräktä utlı nokta päyda buldı, üsä-üsä böten barlıgın biläp aldı. Tere kileş utta yana ide ul. Tämuğ utında.
«Minnän çitläşälär, minnän kaçalar… Nigä alar mine küralmıy?» - diyep bärgälände can, - «Beräügä dä naçarlıgım timäde läbasa, yahşılıknıñ gomere şulay kıska mikänni?» Yomışı töşep yärdäm sorap kilgänneñ bersen dä kiregä borıp çıgarmadı bit ul, hälennän kilgänçä yuattı, hätta kiñäşlären dä birde. «Ä alar mine belergä dä telämi…»
Üzen belä-belgännän eşläde. Äcätkä tügel lä, häläl köçe belän tapkan akçasın sorıy bit ul. Äle kayçan gına cıyılışlarda maktalgan , kızıl cäymäle östäl artlarında utırgan Sägıyräne bügen inde onıtkannar, tere kileş kümep kuygannar…
Yort-cire nık, üze dä üz-üzen kararlık ide. Eh, Fazıl! «Sandugaçım» diyep yörtkän Sägıyräñneñ mondıy köngä kalasın uyıña da kitermädeñ mikän, niklär yalgız kaldırıp kitteñ?! Kışkıga utın äzerlärlek köçe kalmadı, veteran tolına yärdäm itmäslärme diyep hucaga bardı. «Yuk» dimäde avıl türäse, kolhozda eş küp bit äle, soñrak yärdäm itärbez, diyep ışandırıp yörtte. Cäy uzdı, berençe salkınnarı belän köz dä kilep citte. Tagın bardı Sägıyrä karçık, tagın, ahırda huca hatını Naciyä tüzmäde, kartlar yortına kitärgä ügetläde, siña anda bik äybät bulır, dide. Tugan avılınnan hiçkenä dä ayırılası kilmäsä dä, avıldaşlarga, kürşe-külängä yök bulmıym, dide Sägıyrä, Şuña kürä rizalaştı da. Eh, ozın gomer telämäsennär, tigezeñ belän yänäşäläp olıgayu, bähetle kartlık teläsennär ikän ul…
Ya, Rabbım, nindi gönahlarım öçen cäzalıysıñ soñ sin, nindi genä gönahlarım öçen?! Nigä sınaularnıñ iñ avırın gomer ahırına kaldırdıñ?..
Namazlıgın da birmädelär, içmasam. Çikkän cäymä-tastımallar, kızıl başlı sölgelär belän çumadanda yata. İ, yarata da ide çigärgä! Mendär tışlıkları, täräzä pärdäläre, cäymä-yapmalar… Par kayın üskän alandagı çäçäklärne kışnıñ ozın kiçlärendä çüpräkkä küçerde, küz nurların, yöräk cılısın kuşıp çikkängäder, çäçäk-bizäklär küzneñ yavın alırlık matur, tere bulalar ide. Avıldan çıgıp kitkändä kaysısın kürşe-külängä, kaysısın çıbık oçı tugan tiyeşlelärgä tarattı, iñ istäleklelären genä üze belän aldı. «Monda hastahanä, mäçet tügel», diyep, namazlıgın birmädelär. Namaz ukırga röhsät itmäsälär dä, Küklär belän söyläşüne beräü dä tıya almas…
Hastahanädäge bügenge hällär tabibä Anna Sergeevnaga da barıp ireşkän, küräseñ, äle savıgıp betmäsä dä kilgän, üze urınına vaktlıça kaldırıp kitkän feldşernı utlı tabaga bastıra. Hastahanäneñ başka büleklären küptän inde yaptılar, berdänber tabibä Anna Sergeevna , iskitkeç fidakar, şäfkatle can, karauçısız kalgan kart-karçıklarnı kışnıñ iñ salkın çaklarında hastahanägä sıyındıra; açlı-tuklı üskän, sagış mihnätlären üz cilkälärendä kütärgän ölkännärneñ isä dävalıysı töşläre, çirläre citärlek. Tik menä şuşı färeştä canlı yagımlı hanımga da tormış sınauların äzerlägän ikän şul. Üzen cirdäge Alla diyep sanagan türä belän telgä kilgän ire kimsetülärgä tüzmäde, eş urınında yöräge tibüdän tuktadı. Ber genä yakın keşese dä bulmagan avılda Anna Sergeevna yapa-yalgızı kaldı. Tugannarı üzläre yanına çakırsa da, kitmäde, ber tapkır birgän süzenä – vraç antına tugrı kaldı. Ul da kitsä änä yabıla, menä betä diyep torgan hastahanä yabılaçak, kürşe-tirädäge distälärçä avıl halkı meditsina yärdämennän mährüm kalaçak. Üzäk hastahanädä irtä tañnan yulga çıgıp ta, çiratlarda alcıp betkän avıl keşesen, bigräk tä ölkännärne, kabul itärgä aşkınıp tormıylar.
Sägıyrä karçık bolarnıñ bersennän dä häbärdar tügel ide. Yanına tabibä kilgäç tä kuzgalmadı. «Tüz inde, äbekäyem, tagın berazga gına tüz. Üzeñ dä kürep torasıñ bit, bezneñ hastahanädä uñaylıklar yuk, binası da bik iske. Şäfkat tutaşlarına da räncemä, inde niçänçe ay eş hakı algannarı yuk. Avılda torsalar da, ikmägen dä, mal azıgın da satıp alası. Yalgızlarına bigräk tä avırga turı kilä. Sanitarka bulıp eşlärgä atlıgıp toruçılar da yuk, - diyep üz hezmätkärläre dorfalıgı öçen gafu ütende. Ozakka suzmıy, Sägıyräne yuındırdılar. Hak anısı, hastahanädä cılı su da, vanna da, munça da yuk. Sägıyräne dä ber lägängä bastırıp, östennän cılı su koyıp yuındırdılar. Yalangaç tänen çitlärgä kürsätüdän oyalsa da, tüzde karçık, bolay da rizasızlıgı yözenä çıkkan sanitarkanıñ üç aluınnan kurıktı.
Yuıngaç, ös-başın çistaga alıştırgaç, Sägıyräneñ küñele kütärelep kitte. Citmäsä anı yaklagan hatınnarnıñ berse bal belän çäy dä kertkän. Küptännän inde mondıy huş isle çäyne eçkäne yuk ide anıñ. Elek başka avırular belän hastahanä aşhanäsendä tuklana ide. Kemgäder anıñ aşagaç doga kılıp, biten sıpıruı oşamagan, azıknı bülmäsenä genä kertä başladılar. Anısına da üpkälämäs ide Sägıyrä, tik yış kına azık inde suıngan bula, ipineñ dä kübräk kibän başı elägä (anı çäynärlek teşläre bulsa ikän lä!). Salkın sıyık çäyne dä siräk kenä birälär. Eh, ber tuygançı, samavırnıñ suı betkänçe, mañgayga tir bärep çıkkançı mätrüşkä-bötnekle çäy eçsäñ ide! Kuyı itep yasap, söt salıp… Kürşe palatalarda yatuçı hatınnar köndez dä, kiçlären dä çäy kuyıp eçälär. Tik Sägıyrä karçıktan ber çınayak çäylären kızganalar. Üpkäläp tä bulmıy: dönyası närsägä äylände bit, ata ulnı, ana kıznı belmi. Häyer, nik zamanga sıltarga?! Halkı şul uk bit. Keşe şulay kinät kenä üzgärä alamıni? Sugış yıllarında halık ber-bersen taşlamadı. Häyerçelek bulsa da, küñellär kiñ ide… Öç ay ber tiyen akçasız tilmerä bit inde Sägıyrä. Nailä üze kiterermen dip ışandırdı da, yuk, kitermäde. Akçası bulsa, küp itep öregen, kara cimeşen alır ide dä, hatınnarnı, hätta usal sanitarkanı da, çın küñelennän sıylar ide…
Karçıknıñ uyları şunda bülende. Matrats-odeyallar kütärep bülmägä ber ir kilep kerde. Başta kotı oçtı Sägıyräneñ, kerüçeneñ käçigär Mikulay buluın tanıgaç kına tınıçlandı. İsemen takıldık hatınnar söyläşüennän belä. Kayber tönnärdä keşe ayagı tıngaç Mikulay sanitarkanıñ «hälen belergä» kerä. «Tönneñ küze-kolagı yuk» digän bulalar tagın…
«Häzer siña da küñelle bulır, üzeñ kebeklär kilä, çükerdäşep yäşärsez, kart kargalar, - diyep şarkıldadı Mikulay. Çınnan da, ul çıgıp kitkäç tä bülmägä ike karçık kilep kerde. Berse äle şaktıy nık kürenä, töz-turı basıp yöri, ikençese urtalay böklängän, tayak belän dä çak atlıy. Kartlık şulay bökteme ikän inde sine, kaygı-häsrät avırlıgımı, ällä köndälek hezmät yök bulıp bastımı?
Eh, bu telsezlek! Barısın da añlıy da bit Sägıyrä, kaytarıp cavap kına birä almıy, urısçası ipilek-tozlık kına. Küñeldägen buşatırlık süzlärne kaylardan tabası?! Avılınnan çıksa da, yılına ber-ike çıkkandır, anda da irenä iyärep yörde.
Tugan avıl! Sagındı sine Sägıyrä, özeleplär sagındı. Kalkulıklar arsındagı iñkülekkä sıyıngan avıl oyalçan kızlar kebek çit-yatlar küzenä taşlanmıy. Zäñgär küle, tämle sulı çişmäläre , ciläkle urmannarı, çäçäkle bolınnarı bar. Su uramga, hälleräklärneñ öylärenä ük kergäç, çişmälärneñ qadere beraz kimede kimüen. Sagınırlar äle çişmä suların, islärenä töşerep, ükenerlär äle, kaplangan küzlären yañadan açarlar äle çişmälärneñ, koyılarnı çistartırlar äle! Ciñel tormış boza adäm balasın, ber könlek gam belän yäşärgä künekterä.
«Ul avılnıñ , hiç onıtmıym, här yagı urman ide» digän Tukay atlı şağıyr ällä Sägıyrälär avılına da kilde mikän? Bezdä bit inde ul allı-gölle çäçkälär, ciläkle alannar, şürälele urmannar…
Fazıl kitap ukırga yarata ide. Kışkı ozın kiçlärdä ul kıçkırıp ukır, Sägıyrä kul eşläre belän utırır ide. Mömkinlekläre bulsa da, televizor digännären almadı Fazıl, aldırtmadı. Ber küzle ul däccalnı öyemä kertäsem yuk, dide märhüm. Keşe belän keşe aralaşmıy häzer - köne buyı, kiç buyı şul tartmaga mökibbän bulıp utıra. Kiçä karaganın bügen onıta. Ällä kaydagı bay hatınnarnıñ kısır kaygısı öçen küz yäşen koya. Kürşe-tugannarnıñ hälen belergä vakıt kalmıy, hatnı da bik siräklär yaza häzer…
Uylarına çumıp, oyıp utırgan Sägıyrä tavışka aynıp kitte. Äle genä çükerdäşep utırgan karçıklar äytkäläşä dä başlagan. Bökre karçıknıñ tele telgä yokmıy, kürşeseneñ tetmäsen tetä. Närsä di? Sineñ kebek yalgız hatınnar bezneñ irlärne azdıra, dime? Kara niçek sulmıy, tauşalmıy saklangansıñ, ä min nindi, ä bit sinnän ällä ni olı da tügel, di. Beläm min sineñ işe hatınnarnı, matur kiyenep, tämle aşap yäşädegez, keşe irlären azdırdıgız, ir kiräkmi sezgä, anı bit aşatırga, kiyenderergä kiräk, di. Tegese küzen dä açmıy yılıy. Minem tormışım turında närsä genä beläseñ soñ sin, bezgä nasıyp yarlar sugışta ülep kalganga bez ğayepleme, di. Bökre karçıknıñ üz tuksanı tuksan. Ul da üzençä haklıdır. Änä bit, ire ğailäsen taşlap, yäşräk hatınga yortka kergän bulgan. Yäşräk karçıknıñ da ärnüläre üzägenä ütkän, küräseñ. Sineñ kebeklär yämsez telläre belän üzläre irlären bizderä, di. Tönlä irläregez täräz kagıp canga tisä, köndez üzegez yukgaepne tagasız, di. Teläsä kemneñ nazına riza bulsam, yalgız kalmagan bulır idem, yanımda balam bulır ide, di.
Bala… Bäğırneñ üzennän özeleplär genä töşä dä bit, yazmışıña nilär yazgandır. Bökre karçıknı üze dä olıgayıp bargan ulı kitergän änä. Karçık ulın maktap, kilenen yamanlıy. Işanmıy Sägıyrä bu irekäyneñ yahşı ul bulganına. Täräzädän kürep-küzätep tordı: ir keşe atın hastahanä işek töbenä ük kiterep tuktatsa da, anaga çanadan töşärgä bulışmadı, töyençegen kütäreşep kertmäde. Hätta saubullaşmadı da, artına da äylänep karamadı. Ulı kitergänen ananıñ üz avızınnan işetmäsä, bötenläy çit keşelär diyep uylar ide.
Kızık itte yazmış: kartayganda bötenesen dä tigezläde dä kuydı! Balasız-gailäsez yäşägänne dä, irle kileş tol bulıp kartaygan bähetsez ananı da, Sägıyräne dä… Nigä bu qadär gazaplı ikän bu kartlık?! Yalgızlarnı räncette mikän ällä, bähetenä küz tiderdeme? Balaçak yätim ütkän ide, kartlıkta da yätimlek açısı kötep torgan änä.
Bar ide Sägıyräneñ ğailäse. İre dä, Allaga şöker, äybät ide, yärdämçel ide. Savıt-saba şaltıragan çaklar bulgalasa da, äybät yäşädelär, ire yalgışıp ta kul kütärmäde, östennän yörmäde, avır eşlätmäde. Ber genä üpkäse bar Fazılga: kartayganda taşlap kitte, yapa-yalgızın kaldırıp bakıy dönyaga küçte. Balaları da bar ide alarnıñ, tik bähetläre genä bulmadı, gomerkäyläre kıska buldı. Üz gomeren balalarına bülep birer ide dä bit, yuk, bulmıy ikän şul. Ulı härbi ide. Äfgan digän ildän katı yaralanıp kaytkaç, holkı üzgärde, ğailäsenä sıymadı. Ahırda avılga kayttı. Kızu itep yakkan munçada küñele bulgançı çabındı, äti-änise yanında üze yaratkan cir ciläge kaynatması belän çäy eçte, kül buyların ber äylänep kaytıym äle diyep çista kiyemnären kide dä… yugaldı. Kül buyındagı kayınga asılıngan bäğır. Tugan tufrak tartıp kaytargandır. Bäla yalgız yörmi, dilär. Hak küräseñ. Kızları çirläp kitte. Ber cire dä küzgä kürenep avırtmagaç, häle betsä dä, tabiblarga kürenergä aşıkmadı. Yaman çir kanına uk ütep kergän. Atom digännären şartlatkanda şul yaktan kilgän yañgırda kalgan ide. Kem belgän bit… Hatını ülgäç, kiyäü keşe balalarnı alıp avıldan uk çıgıp kitte. Häzer ikençe ğailäse bar dilär.
…Kiçke aşnı kerttelär. Bügen it kisäge belän bäräñge bolamıgı, cimeş suı. Bäräñgesen yaratıp aşadı, Sägıyrä karçık, cimeş suın da eçte, itenä genä kagılmadı. Haram aşap, yaña gönahlar östise yuk. Aşap tuygaç, kanına señgän ğadätençä kulların dogaga kütärde. Bu bökre karçıkka ber dä oşamadı. Anıñ bolay da kemgäder, närsägäder, açuı kilä, kemneder küralmıy, üpkäli, ränci, näfrätlänä, bu kara köç anı eçtän bua, yarsıta ide. Karçık, tormışka bulgan bar açu-näfräten, köne buyı ber süz dä däşmiçä, nindider töymälär tartıp, üzaldına nider pışıldap utırgan, kiyeme dä, üz-üzen totışı da üzgä bulgan Sägıyrägä yünältte. Bu soñgı çik, soñgı tamçı ide. Ere-ere küz yäşläre Sägıyräneñ cıyırçıklı yöze buylap tägäräşte. Töz sınlı karçık anıñ yanına kilep utırdı, kullarınnan sıypıy-sıypıy, nider söyläde, yuattı. Älegä qadär ser genä birmägän, bilgesezlek anı da kurkıta ikän şul. Hastahanä kartlar yortı tügel, alar monda vakıtlıça gına, kiräkle käğazlär äzer bulgançı gına.
Sägıyrä bökre karçıknı kızgansa da, küñelendäge räncü hisennän arına almadı. Üze dä kimsetelgän keşe başkalarnı añlarga tiyeş tä bit, yuk, adäm balasına kemneñder üzennän dä meskenräk bulganın kürergä kiräk. Änä aña karagız, nindi kızganıç mesken. Ä üzen totışın kür – tatar karçıgı tügel inde ul! Anıñ hälläre tüzärlek äle…
Kiçereşläre şulkadär küp, köçle ide, äyterseñ lä ber kön tügel, yıllar uzgan. Küpme genä yatsa da, yoklıy almadı Sägıyrä. Tışta köçle cil çıkkan. Öräñge bügen tagın da nıgrak ıñgıraşa, äyterseñ lä kış suıgına tüzärlege kalmagan, yalına, yalvara, alay da kilep çıkmagaç, botakların eşkä cigä – sugına, bärgälänä.
Şulçak Sägıyrägä cil aşa cır işetelde. «İrtä dä buran, kiç tä buran, mamık şäleñä uran…» Tukta, Fazıl cırı bit bu! Bik tä uranır ide dä Sägıyrä, mamık şäle dä, cılı kiyemnäre dä bikle bülmädä.
Cır, siherle cır üzenä çakıra ide. Sägıyrä karçık torıp işekkä kilde. Ni hikmät, bügen alarnıñ östennän biklärgä onıtkannar. Sägıyrä sak kına atlap koridorga çıktı. Tıp-tın. Kizü toruçı şäfkat tutaşı nişläpter urınında yuk. Sägıyrä kiyemnär saklangan bülmägä atladı. Yul uñayınnan gına işege yabılıp betmägän bülmägä küz saldı. Sanitarka tagın töşerep algan ahrı, yılıy-elıy kemgäder tormışınnan zarlana. İ cülär hatın, kaygını arakı belän yuıp beterep bulamıni?! Küz yäşläreñ belän kat-kat yusañ da betmi ul…
Sägıyrä kemneñder kiyez katasın , kemneñder tunın eläkterde, başına kemneñder şälen saldı. Yuk, urlamıy ul, alıp kına tora, kiçeregez anı, açulanmagız, irtägä ük barısın da kire kiterer. Änä bit anı alırga Fazılı kilgän. Par at cigep, kıñgıraular tagıp kilgän. Yä kitep barır tagın, kötterergä yaratmıy ul.
Sihri köç Sägıyräne alga äydäde. Ul işeklärne sak kına açtı da uramga, buranga, irekkä atladı. Menä öygä kaytırlar, miçkä yagıp cibärerlär, Sägıyrä tokmaçlı aş peşerer. Küptännän tokmaçlı tavık şulpası aşaganı yuk bit anıñ. Ä annarı kuyı itep sötle çäy yasar…
Kötkän-kötkän dä, üpkäläp kitkän ahrı Fazılı. Niçeklär kuıp citär inde Sägıyrä? Kıçkırıp ta karadı yugıysä, işetmäde. Kar äle küp yaumagan, yaugan qadärlesen cil iñküleklärgä iltep salgan. Yalan-kır buylap turıga yögerde Sägıyrä, iske kılgannarnıñ ayaklarnı tırnap kadaluın da sizmäde – kanatlar üsep çıkkanmıni, koş bulıp oçtı gına. Fazılı da yırak kitmägän, änä kürde bit, atların kiregä bordı.., Yuk la, cäy ikän bit – ciläkneñ näq ölgergän çagı. Änä bit alarnıñ serle alanı, par kayınnar yanında Fazılı, üze yılmaep kulın suza: «Kil, sandugaçım, kil, kurıkma,» - di. Kurkamı soñ Sägıyrä?! Ayak astı kıp-kızıl ciläk, üze şundıy ere, şundıy susıl. Kaydandır küke tavışı işetelde. Tukta, käkkük, sanama yıllarnı, äle alarnıñ iñ bähetle çagı - kavışkan könnäre genä, şirbät ayı başlana gına. Bergä ozın-ozak gomer yulın uzası, yäşiselär bar äle. Şaulama, käkkük, bähetne kurkıtma berük. Bu könnärne ozak kötte bit Sägıyrä. Käkkük, añla sin anı, könläşmä, kurkıtma bähetne! Kurkıtma…

Dekabr 2003.
Orenburg ölkäse,
Totsk rayonı,
Ämirhan avılı.