Ay Nurı

(povest)
İdel östendä

Tön. Ay. Tınlık. Hätta kamışlar da kımşanmıy, äyterseñ dä cilneñ dä kaydadır oyası bar. Şunda kerep yoklagan da yal itä. Barı tik ay gına yoklamıy. Dönyaga ul berdän-ber hakim. Karaçı, ul su östenä kömeştän tup-turı yul salıp kuygan. Kemgä? Ni öçen? Su anası öçenme bu yul, berär alihä-färeştä öçenme? Bu yul pıyaladay tigez su östendä şulkadär açık, şul tiklem dä fani kürenä häm dä ışandıra, menä, yar çitennän zurrak atlap kömeş sukmak östenä bas ta, atla da kit.

Läkin, şulay da bar närsä dä yoklamıy ikän. Dönyada şundıy kilbätsez, imäneç süz bar – brakoner. Menä alar yoklamıy torgan yırtkıç inde. Şundıylarnıñ berse, änä, üzeneñ barlıgın da belderde. Başta sak kına, çak kına digändäy, işkäk tavışı işetelde. Beräü brakonerlık itärgä çıkkan, ä işkäk berketmäsenä ber-ike tamçı may tamızırga başı citmägän, dip uyladı Taymas. Bu tavışka karaganda Gıylmad kart bulırga tiyeş. Häzer ul ay sukmagına citäçäk häm şul çakta açık kürenäçäk. Taymas kulına binoklen aldı. Döres çamalagan, bu Gıylmad ide. Kömeş yul nurın kiskändä anıñ bökräyep torgan kakça gäüdäsen genä tügel, kırın salgan başlıgı, yartı ğasır tämäke ise señdergän mıyıgına qadär açık kürende. Prikolga kitep bara. Yarıy, barsın, totılmagan – bur tügel. Balık totsın başta, ä kaytkanda Taymas anıñ üzen eläkterer.

İnspektor küzlären yoma. Ay nurın ul ikençe törle itep tä kürgäne bar. Bügen bu kük ciseme stenaga elengän közgedäy ber urında tora, ä samoletta oçkanda yänäşä bargan kebek kürenä. Nindi genä tizlektä oçma, ay ber genä çemetem dä artta kalmıy – güyä ul samolet belän ber böten, küzgä kürenmägän nindider köç alarnı bergä bäyläp kuygan. Barı aerodromga töşkändä genä ay üz urnında, bolıtlardan östä torıp kala. Cirgä töşep baskan oçuçıga, kükkä karap, äle genä samolet belän tiñgä-tiñ oçkan aynıñ häzer inde kara kük yözendä kadaklangan kebek toruın kürüe gacäp ide. Bu ilahilıkka künegep, gadi häl itep kabul itüe dä mömkin tügel şikelle. Ä yoldızlar! Alar ere, yaktı häm bik tä çın kebek, güyä samoletnı beraz yugarıga kütärsäñ, ul yoldızlarga bärelä başlar, häm alar, brilliant kisäkläre şikelle, çık-çak kilep, oçkıç täräzennän kaypılıp oçarlar kebek. Ällä kiresençä, samolet üze kıyralıp töşärme? Bu his kayçak şulkadär çınfani toyıla, hätta samoletnı öskä kütärep, yoldızlarga bärderep karıysı kilä başlıy.

Östä yoldızlar, asta utlı kuzlar. Şähärlär, avıllar sibelep yatkan kümer kebek yanıp artta kala. Bu utlar inde yoldızlar kebek salkın tügel, alar keşe kabızgan utlar. Anda cılılık, anda yaktılık, anda nıklı cir, ışanıçlılık. Şuña da, kük yöze nikadär genä ımsındırgıç bulmasın, oçuçı, aerodrom katılıgına töşep baskaç, ciñel sulap kuya.

Balık sakçılıgı inspektorınıñ da eşe, çak kına bulsa da, şuña ohşaş. Tönge karañgılıkta motorlı köymädä alga tomırılasıñ, baş östendä şul uk yoldızlar, alar suda çagılıp kük yözeneñ ikençe ber küçermäsen täşkil itä. Cihan küze şikelle mäñgelek karavılçı – ay da iyärep yöri, asta kara su, samolet sıman uk köymä dä çaykala, dereldi, güli, hätta, tere can iyäsedäy, köçänä kebek. Tik, biredä ayıruça sak bulırga kiräk, yılganıñ ike yarı, utrau, borılmaları, digändäy. Küzeñne açıp barmasañ bälagä taruıñnı köt tä tor. Citmäsä, kızganıçka karşı, yılga östendä sin ber üzeñ tügel, brakonerlar barda hiç tä tön maturlıgına hozurlanıp, irkençellänep yörep bulmıy.

Taymasnıñ uyların döreslägändäy, könçıgıştan gıcıldagan tavış işetelde. Bu gıcıldaunıñ närsä ikäne bilgele – köymä motorı. Bezneñ Räsäy motorları balta belän çapkalap eşlängän şul, tavışı ällä kaydan işetelä. Bu kemgäder oşamıydır, ä menä balık sakçılıgı inspektorları tavışlı köymäne “yarata” inde – totuı ciñelräk. Tik, soñgı yıllarda brakonerlar yapon motorları belän korallana başladı, alar inde änä şul gıcıldaudan artık tavış çıgarmıylar.

Bu köymä zur gına ide, ike keşe utırgan. Alar ay sukmagın kisep ütügä Taymas ta kuzgaldı. Tik, motorın kabızmadı – kulına işkäklären aldı, brakonerlar işetep kalsa, inspektor kilä dip tügel, ä üzläre şikelle ük ber tuymas tamak yöri dip uylayaçaklar.

Möslim belän Uraz yätmäneñ kamışlık yagındagı başın tapkaç, anı sak kına kütärä barıp ber-ber artlı balıkların ıçkındıra başladılar. Ere genä korban balıkları eläkkän, berniçä çurtan, sudak bar. Bolar eşkä mavıgıp sizmi kaldılarmı, ällä inspektor şaytan kebek su astınnan kilep çıktımı, kinät küzne kamaştırırlık fara yaktırttı häm kotnı alıp rupor aşa äytelgän süzlär yañgıradı: “Balık barmı, yegetlär?!”

Möslimneñ kulınnan yätmäse töşep kitte, ä Uraz bötenläy tile keşe sıman: “Bar,”- dip kuydı. Su sakçısı köymäseneñ motorın ber ükertte dä, bolar yanına kilep tuktaldı.

- Bulsa, yägez äle, tiz genä minem köymägä audarıgız!

Brakonerlar bolay ällä kaydan kilgän kurkınıç keşelär tügel ikän, monnan biş-altı çakrımda gına utırgan Komyar avılı yegetläre - “üz” keşelär bulıp çıktı. Bolardan kurkırga kiräkmi, tamak hakına avır cinayätkä barmaslar, şuña kayçak Taymas mondıylarga yomşaklık ta kürsätep kuya ide. Bu yulı da ul biş-altı ere balıknı üzlärenä kaldırırga röhsät itte.

- Ä yätmägezne cıyıp tiz genä miña biregez inde, duslar.

- Almagız inde, iptäş inspektor, karap torgan baylıgıbız şul bit bezneñ.

- Alay uk bez brakonerlar da tügel inde, mohtaclıktan gına çıkkan idek, - dip aklandı ikençese. – Lespromhoznı betergäç, eşsez kaldık, açka ülep bulmıy läsa.

- Yuknı söylämägez, yegetlär, äydägez, alaysa, bu balıklarnı ülçäp karıyk, bozau avırlıgı bar monda. Dimäk, sez ber bozau suygan qadärle itle bulgansız. Yıl buyına niçä tapkır bolay totasız? İsäpläsäñ, bäläkäyräk ber kötü mal iten aşap beteräsez bulıp çıga. Açka ülü tügel, ber avıl birän aşatasız, ahrı. Akça yuk, disägez, köymägezdä yapon motorı. Anıñ küpme torganın beläm min.

- Anısın Seberdäge abıy alıp birgän ide. Yılga buyında yäşisez bit, dip kürsätkän igelege inde.

- Min dä igelek kürsätäm, köymägez, motorıgız üzegezdä kaldı, öydä yätmägez tagı da bardır. Ägär bähäsläşsägez, äydä, protokol tözibez, bu eşegezneñ küpmegä töşkänen kürersez.

Buldıksız käsepçelärne ozatıp cibärgäç, Fazılhanov uyga kaldı. Bu yegetlär nişläp äle üz avılları yanında balık totmıy monda kilgännär? Kiçä uramda militsionerlar belän söyläşep torganda Komyar avılı yanına baram, dip äytkän ide şul. Dimäk, şular arasında bu avıl keşese dä bulgan häm bolarnı kisätep kuygan. Ä bu komsızlır, öylärendä yatası urınga, Kamışlı kultıkka kilgännär. Yänäse, inspektor bezneñ yakta yöri, ä bez monda irkenläp balık totabız.

Äye, Komyar avılı yanında ber-ike tön bulırga turı kilä, dip äytkän ide Taymas, ä soñgı minutta niyätennän kire kayttı. Bolay bik şäp kilep çıktı läsa, ägär brakonerlarnıñ üz “kolakları” bar ikän, andıy keşelärne açıklarga kiräk. Köndez, cayın kiterep, bügen tönlä şul töşkä baram äle dip ıçkındırasıñ da, üzeñ bötenläy ikençe cirgä kiläseñ, brakonerlarnı aulıysıñ. Yarar, täcribä şulay cıyıla torgandır inde ul.

Yoldızlı tön

Başkalada tegeläy-bolay sugılıp yöri torgaç, Käüsäriyä avtobuska soñladı da kuydı. Anıñ bit avtovokzalı da şähärneñ ällä kaysı cirendä, baram disäñ, tiz genä kilep citep bulmıy. Kassirnıñ soñgı avtobus kitte diyüe başka sukkan kebek buldı – kunarga tanışları yuk, kunakhanägä yullanırga disäñ, akçası çamalı. Taksiye dä arzan tügel. İnde häzer nişlärgä? Ul tämam koyılıp töşep yöräge şomlanuına älseräp torganda işektä ber ir kürende, bäy, tanış keşegä ohşagan läsa. Bu bit balık sakçılıgı inspektorı Fazılhanov! Ul mäktäp yanında gına buşap kalgan yort satıp algan ide, şunı remontlap mataşa, ä ukıtuçılar ütep-sütep yöri. İrsez hatınnar yalgız ir belän kızıksınmıy kalamıni. Kıskası, Käüsäriyäneñ bu irne kürgäne bar ide, şuña tanıdı.

- Abızbayga kaytuçılar yukmı? - dide Taymas.

- Min Abızbayga! - dip, kötmägän şatlıktan kıçkırıp cibärä yazdı Käüsäriyä.

- Bik yahşı, äydägez, kaytabız.

Ni äytsäñ dä, ciñel maşina şul inde, avtobus şikelle adım sayın tuktalmıy, şuña da çakrımnar bik tiz artta kala başladı. Şähärdän yıragaygan sayın yulda maşinalar azaya bara, voditellär irkenäyep kitä.

- Bik cay kilde äle, sezne oçratuım häybät buldı, - dip süz başladı Taymas.

- Alay dip min äytergä tiyeşmender inde. Avtobus kitkän, ä miña irtän eşkä çıgası bar. Sez bulmasagız, nişlär idem ikän?

- Şunıñ öçen avtovokzalga sugıldım da inde, min äytäm, berär keşe oçrasa yahşı bulır ide. Yugıysä, yul ozın, ber süz söyläşmi kaytuı yalkıta başlıy.

- Ä min sezne beläm, sez mäktäp buyında yäşisez.

- Döres. Min dä sezne beläm, mäktäp yulında yörisez.

- Ukıtuçı bulam min. Käüsäriyä.

- Min Taymas atlı bulam. Taymas Fazılhanov, balık sakçılıgı inspektorı.

- Küp yäşägän ni belgän, küp yöregän - şul belgän, dilär, menä bit niçek, ber avılda yäşäsäk tä, yulda kilep tanıştık. Kızık inde bu dönya.

- Şulay inde. Öydä iregez, balalarıgız kötä torgandır, bügen kayta almam dip uylagansızdır äle. Borçılmagız, bez ul avtobusnı kuıp citep uzıp kitäçäkbez äle.

- Minem irem yuk şul...

Bäy, monısın nik äytte Käüsäriyä? Añardan ireñ barmı dip kem soradı. Tormışınnan zarlanu kebek kilep çıktı bit äle bu, menä siña tiktomaldan oyat. Bu ir ni uylar? Läkin ul “bu ir”neñ ni uylaganın belä almadı, çönki tegese bu hakta läm-mim kaldı. Käüsäriyä uñaysızlıktan kotılu öçen tizräk telen eşkä cikte.

- Elek kayda eşli idegez soñ?

- Härbi hava köçlärendä hezmät ittem. Oçuçı idem. Otstavkaga çıgarga turı kilde.

- Yaña urında iyäläşüe kıyındır inde.

- Yaña dip, härbi keşe küçenep yörergä öyrängän inde, ä menä zäñgär kük, samolet şturvalı töşlärgä kerä. Yarıy bu eşem şundıyrak, motorlı köymädä barganda üzemne çiksez hava kiñleklärendä oçkanday his itäm. Kük bit ul. Ni öçen keşelek dönyası borın-borınnan, kadimidän ük kükkä kütärelergä tırışkan? Min bu hakta bik ozak uylandım häm, nihayät, añladım. Kükkä kütärelergä omtılu – hıyal ul. Keşe änä şul hıyallana belüe belän hayvannar dönyasınnan ayırılıp çıkkan, ä ike ayakta yöri, söyläşä belüe belän genä tügel. Hıyal keşene güzäl, yaktı itä, aña ruhi dönya işegen aça.

- Matur söylisez.

- Tatarça söyläşä belüemä şatmın äle. Niçä yıl uzsa da onıtılmagan.

- Tel – yöräkkä yul, dilär. Tugan telne onıtırga yaramıy. İğtibar itkänegez bardır, menä şulay, çittä yörgändä üz teleñdä söyläşkän keşene kürsäñ yöräkkä rähät bulıp kitä.

- Karagız äle, sez söyläşkändä yış kına mäqallär kıstırasız ikän.

- Şulaydır. Hönärem şul. Halık süze, mäqal - ul bik kızık närsä. Alarga nıgrak iğtibar itkän sayın min üzem öçen nindider ber gacäyep dönya aça baram, şikelle. Akıl häm fähem dönyası. Ğamäldä tormışta bulgan häm buluı ihtimal bulgan här oçrakka karata mäqal tabarga mömkin. Uylap karasañ, alar bulgan eşkä baha birü belän genä çiklänmi ikän bit, küp mäqallär şart häm fakt bäyläneşen kürsätä, şulay bulsa bolay bula, digändäy, aldagısın äytep birä. Ägär mäqallärgä iğtibar itsäñ, alarnıñ mäğnälären añlarga öyränsäñ, tormışta bik küp bäla-kazalarnı buldırmıy kalırga, yäki alarnı urap uzarga mömkin bulır ide. Bu cähättän alar Koränne häterlätä. İzge kitap ta, mäqallär dä bezne döres yäşärgä öyrätä, dönyanı döres añlauga yul aça, yäşäeştä üzebezneñ ruhıbıznı, akılıbıznı yugarı kimäldä totarga öndi. Ayırma şunda, Korän Hodaydan iñgän, ä mäqallärne meñär yıllar buyına halık “yazgan”, alar börtekläp cıyılıp kilgän halık häzinäse. Şuşı häzinädän faydalanırga öyränü – olı maksat.

- Anısı döres inde, aşıkkan – aşka peşkän, digän süzne genä istä totsak ta, küpme yalgışlardan hali bula alır idek, - dip kileşte Taymas.

Bolar şulay söylänep kilgän arada şaktıy vakıt uzgan ikän, inde koyaş bayıp karañgılık ta kuyıra başlagan, ä tagı da yartı säğattän kap-kara tön kilde. Käüsäriyä bolay soñga kalıp yörep öyränmägänlektän, kızıksınıp alga tekälde. Gacäp: fara yaktısı yulnı yaktırta, ä yan-yakta berni kürenmi – karañgılık, ul nindider kara stena bulıp real basıp torgan kebek. Güyä dönya üze menä şuşı tar gına fara yaktısı belän çiklängän. Annan çitkä çıksañ yä şul stenga barıp bäreläseñ, yä töpsez buşlıkka oçasıñ – hiç bilgele tügel, barısı da äkiyät yäki töş sıman.

Rayon çigenä yakınlaşuga Taymas maşinasın çitkä bordı. Yuk, asfal yuldan töşkäç tä dönya betmi ikän, maşina cay gına ürgä kütärelä başladı.

- Biredä bik matur urın bar, min anda yış bulam, şunnan karap torırga yaratam. Tau başına basıp kullarıñnı cäyep cibärsäñ, üҙeñne oçıp bargan kebek his itäseñ, köçle cil böten äğzalarıñnı dereldätä. Şunısı tagın, älege tau bu töbäktäge iñ biyek urın.

Käüsäriyä ni äytergä belmäde, şuşı söyläşüne dävam itep romantikaga birelergäme, ällä inde maşinadan sikerep töşärgäme. Anıñ şiklänüen avtomobil hucası üze dä sizde bugay.

- Borçılmagız, - dide ul. – Biş minut yal itäbez dä, tagı da alga cildererbez. Annarı, üzemneñ yaratkan urınımnı sezgä dä kürsätäsem kilä. Tön bulsa da matur ul.

Yarıy äle barası cir yırak tügel ikän, maşina tuktap kaldı, faralar sünde, tıçkan utı da kalmadı.

- Nigä sünderdegez? - dip soramıy tüzä almadı hanım.

- Küz karañgıga küneksen. Şulçakta yoldızlar yaktırak kürenä, ğalämneñ nikadär matur buluın añlıysıñ.

Dönya ul koyaşlı könne dä bik matur. Käüsäriyä şul hakta äytmäkçe bulgan ide dä, tıyılıp kaldı: bähäsläşmäveñ häyerle. Ä Taymas maşinasınnan çıgıp iñ kalku cirgä barıp bastı, anıñ Käüsäriyädä “häsräte” bulmavın kürep, monısı da yakınrak kilde. Çınnan da, gacäp manzara ikän bit. Monnan distälägän avıl kürenä. Yuk, alar avıl bulıp tügel, ä kölen kinät iskän cil oçırgaçtın kızarıp kitkän kümer uydıkları şikelle. Ä bik yırak, ofık artındagı avıllarnıñ kızılça, bazık kına yaktısı kükkä ürelä ikän. Läkin ürelep ük citä almıy, köçsezlänep sünep kala, şunlıktan, cirdäge ut küzläre belän küktäge yoldızlar arasında kalın karañgılık däryası yata. Käüsäriyä yırak-yırak avıllarnı tanırga mazalanganda Taymas kük küzli ikän.

- Beläseñme, Käüsäriyä, elek bit bu yoldızlar bulmagan, tönge kük yöze kap-kara, bup-buş bulgan, - dide ul, yuldaşı öçen kötelmägän fiker başlap.

- Kitsänä, yuknı söyliseñ tügelme?

- Näq şulay, tön bötenläy bulmagan. Koyaş belän Ay kük yözendä ikäüläp yözgännär. Bergä bulgaç, ğadäti häl inde, ber-bersenä ğaşıyq bulıp kuygannar. Berzaman bolar tüzmägän, Ay Koyaşka yakınlaşa başlagan, ä Koyaş altın nurların Ayga suzgan. Tik, anıñ altın nur digänebez dönyanıñ iñ kaynar yalkını bit ul. Ay – salkın, Koyaş – yalkın, alar niçek kavışsın inde, ut belän su kuşılganın kem kürgän, kıskası, bolarnıñ ber-bersenä yakın kilüläre bulgan, Ayga ut kapkan, çatır-çıtır kilep, oçkınnar çäçrätep yana başlagan. Yanıp betäse kilmi bit inde, Ay tiz genä Koyaştan yıragrak kitep kükneñ ber yagına kaçkan, ä Koyaş, Aynı yandırudan kurkıp, ikençe yakka taşlangan. Şunnan birle alar oçraşmıylar ikän, Ay tönlä, Koyaş köndez genä kük diñgezendä yözä. Ä Aydan çatnap oçkan çatkılar sünmägän, alar yoldızlarga äverelep haman yana, haman nur sibä ikän.

- Ay-hay, bu äkiyätne äle genä uylap çıgarmadıñ mikän?!

- Hiç yuk, Käüsäriyä, üzeñ kürep torasıñ bit, Aynıñ ber kırıyı gına torıp kalgan. Annarı, küz nurıñnı tuplap yahşılap kara äle, Ayda karayıp torgan taplar bar, yana başlagan, köygän cirläre bit inde ul.

Käüsäriyä bala-çaga äkiyäte söyläp toruçı bu irdän kölmäkçe buldı. Aynıñ karaçkıl töşläre ul – tigezleklär, kalın tuzan belän kaplangan cirläre, ä üze nik urak kebek disäñ – yaña ay, ber un könnän ul bäleş şikelle tügäräk bulaçak, şul çagında sin närsä dip äyterseñ, aldakçı Taymas? Şulay dimäkçe ide, kinät kenä kire uyladı da kuydı. Ä nigä bähäsläşergä? Nigä bulmagannı söylärgä yaramıy, di? Mondıy çakta bik yarıy torgandır. Ayu da äytte appagım, dip, kerpe dä äytte yomşagım, dip, ägär keşe kükkä ğaşıyq ikän, maktap maktasın. Hıyal keşene matur itä, dide bu ir. Äkiyät tä şul uk hıyal bit inde. Elekke oçuçınıñ yoldızlar turında hıyallanuı bigräk tä tabigıy häl. Hıyallanırga, hislänergä öyrätüe öçen sin aña rähmät äyt äle, yugıysä, ädäbiyät ukıtuçısı başıñ belän hıyal vä his digän närsälärdän yıragayıp barasıñ tügelme?

- Sin hıyal çülmäge ikänseñ, - dide Käüsäriyä.

- “Hıyal çümeçe” disäñ, döresräk bulır.

- Nigä?

- Oçuçı bulıp eşlägändä berzaman hıyallanıp kitkänmen dä artık nık biyekkä oçıp mengänmen. Şunda samoletım yoldızlar tezmäsenä barıp bärelmäsenme! Encelär şikelle tezelep torgan yoldızlarnı käkräytep kuyganmın. Änä, küräseñme, häzer niçek käkre-bökre bulıp, çümeçkä ohşap tora. Nıgrak bärelgän bulsam, özep ük töşergän bulır idem.

- Harap itä yazgansıñ bit yoldızlarnı, ä samoletıñ koyılıp töşmädeme?

- Aña närsä bulsın, ul bit timerdän.

Käüsäriyä kinät kıçkırıp cibärde:

- Ay! küräm, min kızıl yoldız küräm! Kara, ul bit sünep-sünep ala, bezgä küz kısa.

- Kayda?

- Änä tegendä, uñgarak kara, änä ber yaktı yoldız astınnan ütep bara.

Taymas kük yözendäge yat närsäne tiz taptı.

- İy, akıllım, ul bit yoldız tügel, reaktiv samolet. Şunıñ signal utları yana. Minem kebek, onıtılıp kitep, berär yoldızga barıp bärelmäsä yarar ide...

Bu ike tön hıyalıyı ber-bersenä bik yakın, yänäş baskan kileş ozak itep tın kalıp tordılar. Kük yözendäge cemeldek kızıl ut küzdän yugalgançı kuzgalmadılar. Şulay itep söyläşüläre dä özelep tordı.

- Yarıy, Käüsäriyä, häzer inde fani dönyaga kaytıyk. Açıkkansıñdır, beraz kapkalap alıyk, - dide Taymas.

Käüsäriyäneñ aşıysı kilmi ide, küñel nişläpter küptän onıtılgan hislärdän tulıştı, üzen yäş kız itep toydı. Läkin bolay tön urtasında tau başında basıp torıp ta bulmıy inde. Taymas çiräm östenä cähät kenä aşyaulık cäyep, täğam tezde, ike ryumkaga vinograd vinosı koydı.

- Äydägez, aylı-yoldızlı dönya iminlegenä berne totıp kuyıyk.

Menä gacäp, küpme yäşäp mondıy tost işetkänem yuk ide äle, dip iğtibarga aldı Käüsäriyä, ä üzeneñ küñelenä hatın-kızlarga has şik töşte: “Häzer başlana, başta matur tost, annarı “sin miña oşıysıñ” kebek tozsız süzlär, şunnan inde kulın suza başlar. Nişläp min ber yalgızım tanış bulmagan keşegä utırıp yulga çıktım? Üläse kilgän bärän koyı tiräsendä uynıy, di, üz başımnı üzem bälagä tıktım, ahrı,”- dip uyladı ul häm, duslık hise toyudan bigräk açuınnan ber ryumka vinonı eçte dä kuydı. Yuk, kurkuımnı belgertergä tiyeş tügelmen, yugıysä, bu oyatsızlana başlar, dip şöbhälände üze haman. Tik, berniçä minut ütügä Käüsäriyädä kurku digän närsäneñ äsäre dä kalmadı. “ä nigä kurkırga tiyeşmen äle min, dip, yöräklänep kitte ul. Min unsigez yäşlek kızmıni. İr hatını da tügelmen. Gomer eçendä yalgız canım ber märtäbä ir-at kuyınında cılınıp ala ikän, başnı taşka orırlık zur gäyep bulmastır. Hatını yuk, dimäk, ğailä bozuçı da bulmam. Üze dä, kahäreñ, äybät kenä kürenä bit, yakın tanış bulırga teläsä karşı toruı da döres bulmas kebek.”Käüsäriyä üz-üzenä häyran kaldı. Hatın-kızga berkayçan da yarap bulmıy, dilär irlär, döres ikän. Yaña gına karañgı yulda ir keşe belän yalgız kaluınnan kurkıp kilä ide, häzer inde küñele tıp-tınıç, “yalgış kına” kulın bilenä salsa da razbuy kıçkırmas, hätta üze teli, şikelle. Menä siña ışan hatın-kız näfsenä, ala-kola ikän läsa ul.

Bilgesez, andıy häl bula torgan oçrakta Käüsäriyä ni-närsä kılanır ide ikän, läkin “kılanırga” turı kilmäde, tagın ber ryumka totıp kuygaç, ikmäk belän kolbasa kapkalap aldılar da, Taymas cähät kenä “östälne” cıyıştırıp kuydı. Hanımga kulın da suzmadı, çikne dä uzmadı. Şunıñ belän ällä nilär uylap betkän Käüsäriyäneñ küñelen väyran itte. Maşinaga utırgaç, bu häl ğarlek bulıp küperde, karasana, ällä Käüsäriyä irlär küze töşmäs biçäme, garipme yäki kotsızmı? Hatını yuk kileş ni kılangan bula, yänäse sezneñ kebeklärgä isem dä kitmi. Şuña niçek üpkälämiseñ inde, yanımarak kilsä dä bulır ide, min koyaş tügel, yandırmam.

Rayon üzäge inde bötenläy yakın. Yırak cirlärdän kaytkan keşe säyer ber his kiçerä. Güyä tugan avıl, anda yäşäüçe härkem sine özelep kötäder kebek, güyä kaytıp citü belän barlık häsrät-mäşäqatlär yuk bulır kebek, güyä anda çiksez şatlık, bähet kötä sıman. Avılda nindider zur üzgäreşlär bulgandır da, çittä kalganmındır kebek, nik kittem äle könenä kalasıñ. Änä utlar kürende. Ä Käüsäriyä nindider uñaysızlık toya, äyterseñ närsäder kötte dä ul, şuñardan mährüm buldı. Ay belän Koyaş ikese ike yakka kaçkan şikelle, telägän närsäse barıp çıkmadı sıman. Äye, närsäder söyläşenmi, kileşenmi kaldı kebek...

- Minem sezgä ber süzem bar ide, - dip endäşte Taymas, Käüsäriyäneñ ni uylaganın sizgändäy.

- Nindi süz soñ?

- Öy eçen buyarga ide. Läkin bu mäsälädä hatın-kız yahşırak belä, ä min şır nadan häm buldıksız. Kerep karap, nindi tös, nindi buyau saylarga kiñäş itmässez mikän? Pıçrak eştän çirkanmıym disägez, buyap ta biregez äle, diyär idem dä, ärsezläşä belmim şul.

- Kerep kararga bula ul, - dide Käüsäriyä. – Berär ahirätem belän kilep, buyap ta birä alırbız. Avıl ukıtuçısı buyau pumalasın da, başka instrumentın da tota belä ul. Hätta dönyasın da totıp yatabız bit äle.

Şulay dide hanım. Ä küñelendä kanäğatlek tudı. Dimäk, süz betmägän, süz äle alda bulır. Yugıysä, Fazılhanov Käüsäriyäne çakırmasa, öy buyaşırga başka keşe tapmas ideme.

Bäräkätle kön

Käüsäriyä üzeneñ iptäş hatını Zämniyä belän Fazılhanov yortına kilgändä äle sigez dä tulmagan ide. Öy tiräsendä şılt itkän tavış yuk.“Utır äle, utır, häzer samovar kuyarbız, sin kitkäç çäy eçärbez” dip şayartalar bezneñ yakta, närsä, ällä bu ir dä şulay kılanamı, üze bezne çakırdı, üze çıgıp kaçtımı? Käüsäriyä, kıyulanıp, işekne tarttı. Ul bikle tügel ide. Kersälär, ni kürsennär, östäldä şaktıy küp akça yata, şunda uk yazulı däftär bite. “Kibetkä barıp buyau saylıy torıgız, min şunda barıp citärmen, gafu,”- diyelgän. Menä niçek! Komandir kebek kıska gına boyırık birgän dä kuygan. Äyterseñ dä bez anıñ yallangan batrakları. “Aşıkkandır,”- dide Zämniyä, hucanı yaklaşkanday. Yarıy inde, ber yulga gafu itik, dip, bolar bülmälärne kararga, ülçärgä totındı, küpme buyau, küpme oboy kiräk, çamalamıy bulmıy bit inde.

- Öye şäp, biredä biş-altı keşelek ğailä rähätlänep yäşi alır ide. Ber keşeneñ şulkadär mäydan biläve döres tä tügel kebek. Citmäsä, üze öydä dä tormıy bit äle, beräü kunak çakırgan, üze çıgıp ıçkıngan, - dip söylände Zämniyä kibetkä barışlıy häm, Käüsäriyägä karap östäp kuydı: häyer, kem belä, keşeneñ ällä nindi planı buluı mömkin.

- Yuknı söylämä äle, berençedän, bez kunak tügel, ikençedän, kem niçek teli şulay yäşi, bezdän soramıy.

- Ä sorap kuysa? Şundıy zur öy algan ikän, yalgız yäşämäs bit inde, kemdäder ömete bardır.

Bu süzlärdän Käüsäriyäneñ canı öşep kitkändäy buldı, bik irtä, ifrat vakıtsız äytelä ide şul alar.

- Ästağfirullah! Sin närsä söyliseñ? Bez monda yahşı keşegä yärdäm itärgä kildek, barı şul gına, - dide ul.

Bu vakıtta Taymas rayon hakimiyäte başlıgına kerü öçen kabul itü bülmäsendä utıra ide. Kabinettan ike yat keşe çıguga Fazılhanovka çirat citte. Ul kergändä rayon başlıgı Rafagil Näbi ulı häm anıñ iqtisad buyınça urınbasarı Garif Rif ulı häyran bulıp yılmaeşıp utıralar ide.

- Beläseñme, Taymas, bu keşelär nindi eş belän yöri, - dip urtaklaştı Näbiyeviç üzeneñ gacäplänüen. – Batkan agaçnı kütärü belän şögıllänmäkçelär. Niçek, dip sora. Vodolazlar alıp kiläbez, dilär! Menä bit nindi keşelär bula, telläre närsä söylägänne kolakları işetmi, mondıy eşneñ ni ikänen belmilär, ä üzläre, et betkä iyärgändäy, biznes açmakçılar.

Çınnan da, bu bik kızık ide. Batkan agaçnı yözmä kran belän kütärälär, ul üzeneñ greyferın (teşle kaptırgıçın) töşerä dä büränälärne eläkterep kütärä. Töşerä dä kütärä. Başka berniye yuk. Vodolaz töşerep ezlärgä ul bit yugalgan närsä tügel, annarı, anıñ ber “çumuı” niçä meñ sumga barıp basa? Menä şundıy bala akılı kitmägän bändälär yuk belän citäkçelärneñ başın kañgırtıp yöri.

- Minem dä şundıyrak yomış inde, Rafagil Näbiyeviç, - dide Taymas. – Berençedän, benzin bette, rayon isäbennän beraz gına birä almassız mikän? İkençedän, rayon üzägendä äybät kenä plyac oyıştırırga kiräk. Traplin, eskämiyä, çişenü urını, gafu itegez, bädräfe häm başka atributları belän. Uylap karaganda, halık küp yörgän vakıtta şunda, bälki, kiosk, prokat açarga da mömkinder. Cäy katerga tagılıp su çañgısında yörergä, kış balıkçı kiräk-yarakları, kargizär birep torırga mömkin. Balıkçı häm turistlarga yal itü, yoklau urını da bulsa ide, dimen. Min üzem, mäsälän, balalar törkeme cıyıp yözärgä öyrätä alam.

- Benzin birä alabız, - dide rayon başlıgı, ä ikençe täqdimeñ turında uylarbız. Rayon üzägendä plyac tözü ul planga kergän närsä, menä şundıy kiñäşlärne isäpkä alıp proyıktın tözise genä bar. Kiläse yılga plyac bulır. Ni öçen bıyıl tügel digändä, anda su say, yılgada su sayıkkan vakıtta, yağni kış köne, buldozerlar belän tiränäytergä uylıybız. Yaz citügä başka närsälären eşläp kuyarbız.

- Rähmät, - dide Taymas, - şatlandırdıgız.

- Rähmättän tun tegep bulmıy, karale, sineñ üzeñnän rayonga ni fayda, soñgı ayda küpme balık tapşırdıñ?

- Öç tonnaga yakın balık konfiskovat ittem, bu fälän meñ sumlık produktsiyä digän süz, şunıñ östävenä brakonerlardan fälän meñ sum ştraf tülätterdem, - dide Taymas. – Läkin, minem faydam anda tügel, yegerme yätmä, ber mıltık kulga töşerdem, un kilo şartlatkıç...Şunıñ belän tabiğatne saklauga öleş kerttem. Minem faydam şunda.

Başlık tüzemsezlänep uñ kulın kütärde.

- Beläm, beläm, Fazılhanov. – Kıza başlama. Yarıy, kileştek, sineñ täqdimnäreñne ütäü mömkinleklären tabarbız. Läkin, sin üzeñ dä şulay tırışıp eşlä.

Taymas, hakimiyättän çıgıp, tizräk maşinasına utırdı, anı tözeleş kibetenä taba kudı. Caylaşa belsäñ, barsına da ölgerep bula ikän läsa ul, monda da yomışın yomışladı, hanımnar yanına da bik vakıtlı kilep citte. Alar tau qadärle äyber algannar ikän, maşina kürgäç yözläre yaktırdı, ıgı-zıgı kılanıp, şaulaşıp şularnı töyi başladılar.

Häzer buyau zamanı ütkän, oboy yabıştırabız. Öç bülmägä öç törle oboy aldık, sezgä oşar mikän? - dide Käüsäriyä.

- İke ukıtuçı – näfislek dönyası väkilläre – oşatkan ikän, mineñ kebek tomana bändägä nişläp oşamaska tiyeş!

- Yarıy, alaysa, bezgä ışangaç. İdännärne, işek-täräzälärne buyarbız, älbättä.

- Bik hup. Küñelegez telägänçä eşlägez, minnän soramagız.

Kiräk-yaraknı öygä taşıgaç, Taymas, östäl äzerläp, kunaklarnı çäygä çakırdı. Şeşägä totıngan ide, anısın Zämniyä kırt kiste:

- Närsä, yäş keşe, iserek hatınnar bik sıyfatlı eşlär dip uylıysızmı ällä. Alaysa, äydägez, kübräk eçik.

Barısı da äzer, hucaga eş tä kalmagan ide. Şunlıktan, Taymas niçek yakın-tirädä genä bulsa da idelsunı karaştırıp kiläse soñ, dip uylap utıra ide, anıñ hälen Käüsäriyä üze añladı, şikelle.

- Kitsägez dä bula inde, Taymas. Eşegezne kaldırırga yaramıydır bit?

- Ber äylänep çıkkanda äybät bulır ide şul.

- Barıgız, bar, monda üzebez buldırabız inde.

Taymas yänä yılga östendä. Prikolda utırgan berniçä balıkçını barıp karadı, tabışları bik hört,“bäyläner” säbäp tapmadı.

- Şırtlaka elägep tik tora, bügen şırtlaka köne buldı, ahrısı, - dide yangın sünderüçe Hisam.

Taymas belä inde, häväskär balıkçılarnıñ kübese yangın sünderüçelär, karavılçılar, kıskası, ber täülek eşläp, ike-öç kön yal itüçelär. Alar şul balık totu öçen şundıy eş ezlime, ällä eşläre şundıy bulıp vakıtları küp kalganga balıkka yöri başlıylarmı, añlamassıñ, läkin ber Abızbay avılında gına mondıylar ike yözläp keşe cıyılır. Härkaysı berär kilo gına balık totsa da, ike tsentner kıymmätle, diyetik rizık, digän süz. Dimäk, bu sulıknıñ här gektarı sineñ boday-borçak çäçülegeñä karaganda kübräk uñış birä. Tik, bu uñışnıñ hucası gına kürenmi, qaderen belüçe yuk yılganıñ, bötenläy yuk. Balık ürçetep, totıp mataşkançı yaponnardan äzerne satıp aluı ciñelräk bit. Menä şulay, eşlämiçä genä yäşärgä öyränä häzer bezneñ il. Tik, hucanıñ işäge kebek bulmasmı soñ? Läkin Taymas üz uyların keşegä belgertmäde, balıkçılarga bolay dide:

- İh, agay-ene, yukka kimsetäsez şırtlakanı. Anıñ arka kılçıkları küp avırudan däva. Bu balıknı ber-ike märtäbä vak tişekle ittartkıçtan ütkäregez dä, kotlet äväläp aşagız.

- Yarıy, şulay itärbez. Tik pesi: “Sin närsä, divanasıñmı ällä, min aşamagannı aşap utırasıñ!”- dip çigäsen borgalap kürsätmäsme?

İrlär rähätlänep kölep aldı.

- Ägär, pesiyeñ söyläşä belä ikän, Hisam, şunı da isläp torsın: kapkan sayın kalca eläkmi. Ara-tirä urazası da farız.

- Anısı şulay inde, yılgaga “tegelär” huca bulsa, bezgä anıñ şırtlakası da tansık bulır äle.

Taymasnıñ kolagı tordı.

- Nindi “tegelär”?

Cavap birüçe bulmadı, bilgele inde, berkem dä başkalar aldında artık süz söylänep tormas. Brakonerlarnıñ da üz “kodeksı” bar, alar ber-bersenä komaçaulamaska tırışa, koralına, urınına timi häm ber-berse turında süz taratmıy. Şunlıktan, Taymas üz soravın onıtkan bulıp, tämäke köyrätep, yuk-barnı söyläşep tordı. Annarı yänä üzenekenä kereşte.

- Sin, Hisam, ere bärdelärne yäşerep, şırtlaka totıp utırgan bulıp kılanasıñ, ahrı.

- Äye, di, siña. Bu vakıtta nindi bärde bulsın.

- Kayale-kaya, kürsät äle köymä töbeñne, - dip Taymas üzeneñ köymäsen balıkçınıkına teräp ük kuyıp üze tübän karagan buldı. “Tirän kultıkta elektrokarmak belän totalar,”- dip, Hisamnıñ pışıldap kına äytkän tavışın işette ul.

- Çınnan da, ber yünle närsäñ yuk ikän. Bolay izalangançı öydä yoklap yatsañ, sinnän dä akıllı keşe bulmas ide, - dide Taymas, balıkçıga rähmät belän karap.

- Şunnan eşkä bargaç yoklıy almıy integergäme? - dip yılmaydı tagın anısı.

Menä şundıy keşelär balık sakçılıgı inspektorı öçen ifrat qaderle. Yugıysä, yöz çakrımga suzılgan idel öleşe, anıñ küpsanlı kuşıldıkları, cide rayonnıñ distälägän külläre nindi häldä ikänen kürep belep beterep bulır ideme? Elektrokarmak kotoçkıç närsä ul. İseme bik gadi yañgırasa da, çın kortkıçlık koralı. Ul bolay eşlänä: ike kater ber-bersennän yöz-yöz ille metr ara kaldırıp tuktala, şular suga antennaga ohşagan elektrodlar töşerä, alarga kuätle kondensatorlardan kinät kenä köçle tok birelä häm sunı “yäşen ata”. Yağni ike elektrod arasınnan elektr togı yögerep ütä. Häm şul aralıkta bulgan böten balık tok sugudan huşsız bulıp korsakları belän öskä kalkıp çıga. Bu ısulnıñ bälase şunda, balıknıñ faydalanuga yaraklısı gına tügel, barsı da, maymıçlarga qadär, ülep betä. Su töbendäge böcäklär, plankton – hämmä närsä hälaq bula. Bu urın azaktan da bik ozak vakıtlarga üle zona bulıp kala. Mondıy keşelärne normadan ber-ike kilo artık totkan häväskärlär belän çagıştırıp bulmıy, bolar inde çın vähşilär. Tegelären tärtip bozuçılar dip äytep bulsa, bolarnı doşmannar dip äytäse kilä. Taymas, öyendäge “hatınnarın” da onıtıp alga oçtı. İh, ni öçen anıñ kullarında samolet şturvalı tügel ikän.

Barıp ölgerde ul. İñ zur tizlektä kileşli, fırt borılıp zur katerga bärelep tuktaldı da, palubaga kütärelde. Anıñ kıyulıgı, kırıs tavışı brakonerlarnı buysınırga mäcbür itte – cöö kilo çaması balıknı kapçıklarga töyäp birdelär. Taymas sak kına protokol tutırdı, tegelärneñ dokumentların karadı, ä üze ber genä mizgelgä dä alarga arkasın bormadı, bilenä kıstırgan pistoletın eläkterep alırga äzer tordı. “Mondıy kümäk brakonerlarga karşı yalgız eşläve mömkin tügel, yärdämçe sorarga kiräk,”- dip uyladı eçennän. Çınnan da, keşeneñ muyınına ber timer asıp palubadan ırgıtıp kitüe bolar öçen avır diseñmeni. Änä bit, küzläre niçek karıy, kan eçep kotırgan büre kebek.

Taymas eşen beterep keçkenä sudnosına küçep utırdı. Balık avırlıgınnan “Ob” suga şaktıy nık “señgän”, ä tımık su östendä äle haman küpme vak balık agarıp yata. Nikadär zıyan! Balık yaratuçılar ni öçen añlamıy ikän, yılgada vak balık bulmasa, anıñ erese dä bulmıy bit.

İnspektor cay gına kuzgalıp kitte, kem äytmeşli, ber küze alda, ber küze artta ide. Yöz metrlap yıraklaşkaç, kürde ul, brakonerlarnıñ berse vintovka alıp çıgıp kultıksaga salıp tözi başladı. Läkin soñgı mizgeldä ikençese koral köpşäsen aska bastı – atarga röhsät itmäde. Bu yulı Taymas isän kaldı.

Ul bügen tiz kaytırmın digän ide, köndez “buyauçılarga” bulışıp, patrulğä tönlä çıgarga ide isäbe. Läkin, menä bit, şaktıy soñlap kaytıp kilä, Käüsäriyä belän Zämniyä kötä-kötä garık bulgandır inde. Öyenä kilep kersä, küzenä ışanmıy tordı: bülmälär yalt itkän bit, çın mäğnäsendä al da göl bulgan. Stenalardagı oboylar nindi küñelle, kileşep tora, täräzälärdä koyaş uynıy, idännär sap-sarı. Oboyların da, buyauların da tösen-töskä turı kiterep, garmoniyäle itep saylıy belülären äyt sin. Vät rähmät, ay rähmät ukıtuçılarga!

İke bülmä äzer, kuhnya belän yokı bülmäsenä genä ölgerälmägännär ikän. Kuhnyada bik mul itep tabın äzerlädelär. Balık sakçılıgı inspektorınıñ sıy-hörmäte ni bulsın, älege dä bayagı, şul balık inde, dip, Taymas äle yaña gına totılgan korban balıkların üze kızdırıp kuydı. Vino açıldı. Bu yulı “miña yaramıy” diyüçe bulmadı.

- Sez, Käüsäriyä, bötenläy aşamıy utırasız, ällä berär närsä oşamıymı? - dide Taymas.

- Karale, nigä sez gel “sez” dip söyläşäsez, “sin” dip äytüe avırmıni? - dip Käüsäriyädän alda cavapladı Zämniyä.

- Bez bervakıt “sin”gä küçep karadık inde.

- Kayçan?

- Kaladan kaytkanda. Taymas mine maşinasına utırtıp alıp kayttı. Şunda, yulda tuktap, yoldızlar sanadık häm bik ihlastan “sin” dip söyläştek.

- Çınnan da, kayber şartlarda keşelär balalarça eçkersez, samimi bulıp kitä ikän, şulçagında niçekter yakın kürep, üz itep söyläşä başlıysıñ, - dide Taymas.

- Soñ, bügen dä şundıy mäl inde, dus bulgaç, dus bulıyk.

- Bik döres. Bügen şundıy zur eş eşlände, iñ möhime, rähätlänep ber östäl artında utırabız. Äydägez, duslık başlap cibärü öçen ryumka kütärik!

Matur utırdılar, läkin kunak vakıtı kıska, kaytırga kiräk. Berençe bulıp, nindider eşen iskä töşerep, Zämniyä kuzgala başladı. Käüsäriyä iyärep çıktı.

- Nigä kalmadıñ? - dide uramda aña ahiräte.

- Sin närsä, tozsız süz söyliseñ, başıñ butaldımı ällä? - dip üpkäläde monısı.

- Yülär sin!

Yülärme, ädäpleme, kıyusızmı – ni äytsäñ dä döres kebek inde, keşe küñelen tögäl genä belmägäç.

Kılçık

Taymas irtänçel keşe, Käüsäriyä dä yokı tüşäge belän dus tügel, säğat biş tulganda balık sakçılıgı inspektsiyäse yanına töşep tä citkän. Fazılhanov äzer ide inde, hanım kilügä şunduk “Ob” köymäsenä kerep utırdılar häm tomanlı irtäne bik borçımıy kuzgalıp ta kittelär.

Menä gacäp, al da kürenmi, art ta, ä ike yarnı äyterseñ dä cir yotkan. Tege vakıtta tönlä şulay bulgan ide, ä bügen, inde kön yaktırtuına karamastan, berni dä kürenmi, hätta koyaşnıñ da kay yakta ikänlegen çamalavı avır. Kaymaklı sötne häterlätkän sargılt toman kük patşası nurların meñ, million tapkır çagıldırıp-sındırıp, butap beterä, şunlıktan çınnan da koyaşnıñ kayda ikänen kürü mömkin tügel, al da, art ta, härtaraf bertigez yaktı kürenä ide. Bu – tabiğatneñ tagın ber tılsımı, maturlıgı. Menä bit niçek, bez gomer buyı şunda yäşäp tä, berni kürmibez ikän. Ä kilgän keşe miña şul hozurlıklarnı açıp birde. Rähmät äytmi ni äytäseñ. Balıkçılar, parohodçılar yılganı yukka gına şulkadär yaratmıy ikän.

Berazdan toman kütärelä başladı. Menä gacäp, ul tagı da kaynap torgan sötkä ohşadı, äyterseñ, idel bik zur kazan bulıp bar suın buga äyländerep kükkä kütärergä teli. Käüsäriyä bu manzaraga soklanıp barganda, yänä ber maturlık açıldı: yalt itep irtänge yaktı koyaş çıktı. Äye, ul ğadättägeçä ofık artınnan tügel, toman östendä tügel, ä anıñ astında kürende. Monı Käüsäriyä bolay añladı: inde küptän kön başlanganlıktan, koyaş ta beraz kalkıngan bulgan, läkin ul toman aşa kürenmägän, ä häzer, cir bolıtı beraz kütärelügä ul änä şulay asta kalgan bulıp çıktı. Kön çalt ayaz bulırga oşıy. Koyaş hiç ayamıy küzlärne çagıldıra, alga kararlık ta tügel, citmäsä su öste has közge, üç itkändäy ällä bar yaktılıgın cıyıp Käüsäriyäne sukıraytmakçı. Toman baş östenä mengäç inde häzer yarlar kürenä başladı, tau bitläre kuyı urman belän kaplangan, oyık enäsedäy töz naratlar buın kiyerep biyeklekkä suzıla. Tik, alarnañ oçları, hätta tau başları kürenmi, çönki kuyı toman äle haman baş oçında asılınıp tora. Bu öyränmägän keşegä bik gacäp, hätta säyer toyıla, dönya niçekter yassılanıp, basılıp kalgan kebek, çönki kük gömbäze yuk.

Käüsäriyä iskitkeç tabiğat manzarasınnan ayırılıp Taymaska karıy. Gacäp keşe bit, üze çandır gına, korsak digän närsäneñ eze dä yuk, kiresençä, yögerüçe sportçılar kebek kakça, koyaşta yangan yöze şokolad tösenä kergän, ä sorı küzläre dönyaga oçkınlı yılmayu belän karıy. Üze yagımlı, härkem belän urtak tel taba, eşe şundıy buluga da karamastan, küñele tupaslanmagan. Annarı, anıñ belän söyläşüe dä kızık, yış kına keşene aptırauda kaldıra, ni öçen ul monı belä, ä min moña çaklı belmägänmen, dip gacäplänep kuyasıñ. Käüsäriyäneñ Taymaska sınap karavı tikkä tügel, menä şuşı ir arkasında ul enese belän süzgä kileşte, gomumän, aña häl itäse bar: yä Taymastan yırak tor, yä inde aña nıgrak yılış ta, gaybätenä tüz bulıp çıga.

- Sin ukıtuçı keşe, oyala bel! - di Tuktar.

Käüsäriyä anı añlıy, kemneñ genä üz tuganı turında gaybät süze işetäse kilsen. Annarı, beraz gına mutlana da ide Tuktar. Çönki ul – brakoner, ä apası – inspektor söyärkäse! Şulay kileşäme? Süzgä karşı süz, Käüsäriyä üz taläben kuydı.

- Ä sin balık totuıñnı taşla. Başka käsep betkänme?! Miña Taymasnıñ barmagı da tigäne yuk, ä sin yuknı söyläp utırasıñ.

- Yalgız ir yukka sırılmıydır äle, köt tä tor, häylä yätmäsen başıñnan uk kaplar. Häyer, miña dimägäyeñ, anıñ yortı zur, küçensäñ minem öçen yahşırak bulır.

- Añlamadım, niçek inde siña yahşırak, üz yortıñnı kaya kuyasıñ?

- Asiyä belän ayırılırbız, ahrı. Başıma urın ezlärgä turı kilä.

- Ästağfirullah! Ni buldı tagın?

- Soñ, hatın-kıznıñ bilgele inde, barısı öçen dä mine ğayepli. Nikaraguada cir teträsä, anda da sineñ etlegen bu diyär ide, billähi. Kiçä tagın talaştık.

- Närsä büleştegez, atañ malınmı?

- Yuk la. Tamagına kılçık kadalgan. “Sin mine üterer öçen yüri aşattıñ, dömegep kit!”- di.

- Vät-vät, min dä äytäm bit, adäm kölderep brakoner bulıp yörmä. Ä hatınıñ bäräñge aşasın, anıñ kılçıgı yuk.

Menä şulay uylar uylap, ara-tirä söyläşep tabiğat maturlıklarına soklanıp bara togaç, yılga buylap kırık çakrımlap tübän töştelär. Taymasnıñ planı şundıy ide. Käüsäriyägä şuşı baylıklarnı kürsätü, yal itü, ber uñaydan, kaytışlıy inde, brakonerlarnı karaştıru. Ä yılga buyı üzgärgän ikän. Berzaman biredän Käüsäriyä teplohodta ütkän ide. Ul çagında yar buyında siräk-miräk keçkenä avıllar tora ide, şikelle. Häzer harap ikän. Küp urında ikeşär-öçär katlı öylär kalkıp çıkkan. Bolar inde bez belgän yortlar tügel – kottedclar. Alar yäşäüdän bigräk, masayır, baylık kürsäter öçen, bu dönyaga min huca dip äyter öçen ällä närsälär kılandırıp sırlanıp-kirtekläp eşlängän. Kayberläre hätta su östenä basma-platforma eşläp kuygan. Andagı korılmalarnı Käüsäriyä keçkenä öylär dip uylagan ide, tik Taymas bolarnıñ munça ikänen äytte.

- Bäy, yuıntık sunı kaya tügälär, yılga östenä akmıydır bit?!

- Yılga östenä aga şul. Bik ansat, bernindi kanalizatsiyä kiräkmi.

- Soñ, vlastlar kaya karıy, şunı niçek röhsät itälär? Yılga yarına ike yöz metrdan yakın berni tözergä yaramıy digän zakon bar bit.

- Zakon ul kara halık öçen yazıladır inde, Käüsäriyä. Sin gacäplänmä, tizdän şundıy ärsez vä oyatsız bändälär yılgalarnı, küllärne büleşep alaçaklar, karmakka balık kaptırırga teliseñ ikän, su hucasına başta akçañnı tülä.

Cännät bakçasıday yaktı irtädä süzneñ bolayga borıluı ikesenä dä oşamadı, tuktalıp kaldılar. Yañadan elekke halätkä kaytırga teläp, Käüsäriyä cır başladı:

İdel bit ul, idel bit ul,

İdel bit ul, kiñ bit ul.

Karañgı kön, bolıtlı kön

Bez ayırılgan kön bit ul.

Cırlap betkäç kenä Käüsäriyä isenä kilde, Taymas köymä motorın sünderep kuygan ikän. Bolar yılganıñ kap urtasında tuktalgannar da, olı hatın cilbäzäk kız sıman avız kütärep cır suza, imeş. Ul oyalıp, kıyınsınıp Taymaska karaş taşlap aldı. Tik anısı läm mim. Närsä disen, koyaşnı yaktı, cäygornı matur dip maktap bulamıni. Yahşınıñ qadere süzdä tügel. Taymas nık hislänep, kükräk tutırıp ber tın aldı, Käüsäriyägä şul citte – añladı ul üzeneñ cırı niçek täesir itkänen.

Çibär hanım cırlap küñelen huşlandırdı, kunak aşı kara-karşı digändäy, häzer inde Taymas yaratkan närsälär turında da söyläşäse ide. Tik, närsä turında? Ozak uylarga turı kilmäde, ir keşe: “İh, bügen korban balıgı şäp elägä inde!”- dip ber äytüe buldı, Käüsäriyä bu süzne eläkterep tä aldı.

- Nişläp äle sez, balıkçılar, gel şunı söylisez, kay cire belän ul başkalardan östen? Korban digännän, ni öçen alay atıylar, barça balık arasında şundıy ber gacäp, “tärtä arasına kermägän” isem kaydan kilgän?

Fazılhanov yak-yagına karanıp aldı. Brakonerlarnı tügel, ber şäp fiker ezli ide ul. Başıña töşsä, başmakçı bulasıñ ikän, ul da, babaylarga oşatıp tamak kırıp aldı da, süz başlap cibärde.

- Soñ, anıñ üz tarihı bar inde, kızım. Äkiyät disäñ dä bula. Ul bit şulay: çın hakıykat zamanası ütü belän onıtıla da, annarı anı äkiyät dip kenä ciffärä başlıylar.

Käüsäriyä uyınga kuşılıp aldı.

- Söylä inde, babay, zinhar öçen! Beläse kilä bit.

- Atañ söyläsen.

- Äy, ul söyli belmi. Sin matur söyliseñ, babay, yä inde, yalındırma.

- Yalınırga tiyeşseñ. Avız açıp utırıp kına gıylem estämilär, änä şulay inäl, min söylägändä “bravo”, “bis” dip kıçkırgalap tor.

- Kıçkırırmın, kıçkırırmın, söylä genä.

- Yarıy, alaysa, künderdeñ. Bik sagızlı bala buldıñ läsa, söylärmen inde. Tik, tıñlap utır, tıñlamıyça borgalansañ, köymädän törttem töşerdem bulır. Bel, kızıkay.

Käüsäriyä üzeneñ bik iğtibarlı bulaçagın, endäşmäyäçägen belderep, ike kulı belän avızın kapladı. Taymas aña başına kilgän berençe yalgannı rähätlänep “audara” başladı.

- Borın-borın zamanda keşelär balık tota belmägän, di. Şuña ülän aşap, urmanda ciläk-cimeş cıyıp kön itkännär, auga yörgännär. Läkin, tormış üzgärmi tormıy bit inde, bervakıt ällä tabiğat rizık birmi başlagan, ällä halık artık küp ürçegän, läkin şunısı ras – açlık başlangan. Kaza artık zurayıp kitkäç, küktäge Täñre üzeneñ zamı Su allasına keşelärgä rizık birergä kuşkan (küräseñme, bu mäcüsilek vakıtında uk bulgan). Su allası ni birsen, balık inde. Törle-törle balıklarnı cıyınga cıygan bu. “Yä, kem keşelärgä rizık bulırga riza, kem üz-üzen korban itärgä äzer?”- dip sorıy ikän. Barça balık “ı-mı” itkän, önsez kalgan. Şunnan birle alar telsez inde. Läkin, Täñre kuşkannı ütärgä kiräk, Su allası yañadan sorıy:

- Yä, nişläp endäşmisez, kem keşelärne kotkarırga teli?

Şulçak kurkuınnan ber zur gına simez balık koyrık selkep kuygan, avızınnan “bılt” itep hava kübege kilep çıkkan. Monı Su anası “min” dip işetkän, çönki “bılt” ul balık telendä min digän süz ikän.

- Yarıy, alaysa, adäm balaları sine aşar, - digän dä, bu turıda ul Täñregä häbär itkän. Kük allası keşelärne karmak bögärgä, yätmä ürergä niçek öyrätkänder, tik şunnan soñ cir halkı balık tota başlagan. Ä su astı dönyasında bolarnı üzlären korban itkän öçen korban balık dip atıy başlagannar. Menä şulay barlıkka kilgän bu isem. Tik, Korban balık ta bik yünsez bulmagan, tik tormagan koyrıgım arkasında bälale buldım, şul koyrıgım gel söyäk bulsın, keşelär aşıy almasın, dip telägän. Teläge kabul bulgan, ahrı, korban balıgı nikadär genä tämle, simez bulmasın, koyrıgı barıber şau kılçık.

Käüsäriyä pırhıldap kölep cibärde.

- Nigä köläseñ, min siña gıybrätle äkiyät söylim, ä sin, tile bala, köläseñ? - dip soradı Taymas.

- Gafu it. Menä şul “kılçık” digän süzeñ kölderde. Enekäşneñ hatını balık aşagan, şunda tamagına kılçık kadalgan. “!ç itep aşattıñ”, - dip äytä di. Menä häzer añladım, Tuktar ğayeple tügel ikän, balıkta ikän bar ğayep.

- Döres, şulay kilep çıga. Dimäk, kileneñ häräm rizık aşagan.

- Şulayrak şul.

- Yarar, bez häläl rizık aşarbız. Minem Su allası belän beraz äşnälek bar, ul birgäläp tora.

- Su allasımı, ällä su anasımı? İrlärgä ışanıp bulmıy...

- Nigä alay diseñ, ällä, korban balık şikelle, kılçık koyrıklı irlär oçradımı?

Käüsäriyä uñaysızlanıp kuydı. Bu sorauga cavap birmäs öçen, karale, bezneñ yak nindi matur ikän bit, dip säbäp taptı da şiğır köyli başladı:

Tufragınnan mine yaraltkan da

Hava birep Hoday sulatkan.

Öşegändä yalkın büläk itkän,

Susaganda çişmä-su sarkkan.

Ä cir üze cihan kiñlegendä

Nibarı ber ikmäk qadärle.

Ul bit bişek, bişek zur bulalmıy,

Şuña da ul bezgä qaderle.

Bişeklärne bala taşlap kitä,

Ä cir bezneñ öçen mäñgelek.

Yäşim disäñ cirdä imin-aman

Sakla anıñ üzen iñ elek.

- Sin üzeñ dä “kılçık” bit, Taymas, - dip cırlagan arada barlıkka kilgän süzen dävam itte Käüsäriyä.- Brakonerlar, komsız adämnärneñ tamagına kılçık bulıp utırasıñ, alarga buşlay kilgän mal isäbenä biränlänergä irek birmiseñ.

- Tırışam da bit, Käüsäriyä, tik bik barıp çıkmıy şul. Sin menä bik döres äytteñ: “Yäşim disäñ cirdä imin-aman, sakla anıñ üzen iñ elek”. Änä tege osobnyak hucaları ni öçen monda tözenä disäñ, şul balıkka yakınrak yılışa bit inde. Gadi halıkka ştraf saluı berni tügel, ä menä yaña urıslar belän köräşüe ay-hay avır. Baylar-baylar bal eçä, bezneñ kebek yarlı halık yarga yatıp su eçä, diyuläre dörester inde.

Şul süzlär belän inspektor motorkasın yarga bordı. Töştelär, buşandılar, uçak yagıp cibärdelär. Bik matur urın ikän, monnan ber genä avıl, öy dä kürenmi, aulak. Ğaşıyqlarga tagı ni kiräk.

İr belän hatın kön buyına yal ittelär, ciläk cıydılar, urmanda yörep kildelär, ä äyteläse süz äytelmi dä äytelmi. Nihayät, bik tä irençäklänep kenä, koyaş bayıy başladı. Ul kızargan, tübänräk töşkän sayın tau itägendä utırgan Taymas belän Käüsäriyä ber-bersenä nıgrak yakınlaştı, güyä karañgılıktan kurkuçı ike sabıy. Ä kiç iskitkeç güzäl ide. Mondıy kiçtä yuk-bar söyläve şuşı güzällekne äläf-täläf itü bulır ide – ön däşmi utırdılar. Tönge salkınlık kaltırata başlagaç kına ike keşelek palatkaga sıyındılar. Bayarak ber-bersenä yakın kilergä kurıkkan “Läylä belän Mäcnün” öçen ike keşelek çatır artık irken dä bulıp kaldı äle.

Läkin, Taymas kayda da Taymas, säğat dürttä ul köymäsen yılganıñ çoñgıllı ber urınına çıgarıp yakor saldı da, balık karmaklarga utırdı. İke säğattä unlap balık köymä töbendä yata ide inde. Berniçäsen tiz genä tazartıp uçak östenä elep kuydı, ut tergezep cibärde. Barı tik şunnan soñ gına palatkaga “can” kerde, kızdırılgan balık isenä çibär ukıtuçı tügel, gaflät yokısı belän yoklagan şaytan da kuzgalır ide.

- Bar, maturkayım, irtänge paq suda biteñne saflandırıp men dä, östäl yanına rähim it.

“Maturkayım”. Nindi yagımlı süz! Käüsäriyäneñ yöze genä tügel, bar bulmışı yılmaya, kölä, balkıy ide. Bu halät bähet dip atala, belegez!

“Maturkayım”. Balalarga äytelä torgan süz. Ä nigä, Käüsäriyäneñ bala sıman irkälänäse, näümizlänäse kilmime? Karale, zur keşeneñ dä gomer buyı äniseneñ balası bulıp kalası kilgän kebek, näfes digän närsä kemneñder söygäne bulırga da teli. Ah, şulay gına yäşäsäñ ikän!

Käüsäriyä köysez han kızı räveşenä kerde. Avız suları kilsä dä, ul irennären böreşterep, kızarıp torgan balıkka törtep kürsätte.

- Bu närsä?

- Korban balıgı, färeştäm.

- Fu, tagın korban balıgı. Anıñ koyrıgı kılçıklı dip niçä äyttem min siña!

- Gafu itegez, alihäm, ğayeplemen. Saklanıp kına kapkalagız inde, näselegezdä barıgız da kılçıkka kadalmasagız ide dimen.

- Ah, sin, cir bit, äle miña karşı süz äytäseñme?! Marş monnan, su allası äşnäñ bulgaç, berär yünleräk närsä büläk itsen.

- Närsä telisez soñ, iy nurlılardan nurlı patşabikäm, boyırıgız.

- Nu, berär simez genä göberle baka botımı şunda, üze karasın.

Şunda bolarnıñ şayaruı şartladı, ikese dä şarkıldap kölep cibärdelär.

Käüsäriyäneñ nişläpter tele çişelep kitte, gel söylise kilä, küñelne borçıgan närsälärneñ hämmäsen dä söyläp tışka çıgarası, döresräge, menä şul ir belän urtaklaşası kilä. Bälki, ciñel bulıp kalır ide.

- Baka botı, digännän, beläseñme, minem töşemä bik yış balık kerä. Tik, sin monı üzeñä bäyle dip uylama, minemçä, sineñ monda katnaşıñ yuk. Çönki ul balıklar härçak pıçrak, say suda bula, üzläre ällä nindi sülpän, yokımsıragan şikelle çak kuzgalıp yözälär, kayberäüläre bötenläy katıp kalgan. Ülgännäre dä küp, zararlangannarı da bar, berseneñ koyrıgı yuk, ikençeseneñ sırtın umırıp teşnäp özgännär kebek. Ber dä matur yılgır balıklar tügel inde, ällä nindi hävefle, şomlı küreneş. Çirkangıç toygı kala.

- Pıçrak su diseñme? - dip soradı citdilänep Taymas. – Ni üle, ni tere balıklar. Bu, minemçä, gaybät, dip atala. Yaman su, sası, çerek küreneş şuña işaräli. Moña karşı däva bar: iğtibar itmä, sañgırau bul. Sabır itkän – moradına ireşkän, sin dä bu gaybättän tizdän kotılaçaksıñ.

Bu süz Käüsäriyäneñ yörägenä kerep yattı. “Gaybätlärdän kotılırsıñ”di bit. Ul: “Kayçan?”- dip soraudan çak tıyılıp kaldı. Ni alay oyatsızlanırga? Niçek kenä bulmasın, berençe süzne ir keşe äytergä tiyeş inde ul.

Yarıy, koşlar oçarga tusa, keşe eşlärgä tua, digändäy, uyın-kölke, sährä yalın tämam itep, Taymaska eşkä totınırga da vakıt. Bähetle säğatlär bik küñelle ütte, kitäse dä kilmi, läkin, ni häl itäseñ, ir keşe – däülät hezmätçese, üz burıçıñnı avırsınmıy ütärgä tiyeşseñ.

Kaytırga çıktılar. Az gına soñgarak kalındı. İnde prikolda utırgan balıkçılar taralışıp betkänder dip uylagan ide Fazılhanov, anıñ “bähetenä karşı” kalgan ikän äle, küp tä barmadılar, karşıga kilüçe köymä kürende. Naratlı avılı keşese Täüzih bulıp çıktı bu. Härhäldä üze şulay dide. Kayçakta brakonerlar adresların, isem-familiyälären aldaşıp äytä, şunnan inde bulmagan keşegä protokol yazasıñ. Läkin, Taymas ta yülär tügel, ul mondıy keşeneñ kıyafäten, köymäsen istä kaldıra häm üzenä hayırhah balıkçılardan soraşıp küpçelek oçrakta barıber alarnıñ ezlärenä töşä. İkençe tapkır eläkkändä mondıy oyatsız bändä zakonnıñ ni ikänen üz cilkäsendä tatıy.

Täüzih aldaşa torgan keşegä ohşamagan. Üzennän tämäke, arakı ise dä añkımıy. Söyläşüe matur. Läkin menä balıknı artık küp totkan. Bügen balık şäp elägä, dip Taymas üze äytkän ide Käüsäriyägä, dimäk, yalgışmagan.

- Biş-altı ere balıknı kaldırıgız inde, iptäş inspektor, ğailä bar bit. Tön urtasında torıp zimagor şikelle yörüne, vakıt äräm itüne isäpkä alıgız, içmasam, balık totuı ällä bik ciñel dip beläsezme?

- Olı keşegä ciñel dä tügelder. Tik, abzıy, zakon olı keşegä taşlama yasamıy, annarı, bez bit tabiğatkä kiterelgän zıyan zurlıgına karap ştraf salabız. Ä sin, olımın dip tormagansıñ bit, änä küpme balıknı harap itkänseñ. Häzer bez anı ülçäp karıybız.

- Zurrak biş-altısın kaldırıgız inde, ğailä bar bit.

- Yarıy, alaysa, al üzeñä erelären, ä vakların minem köymägä ırgıt.

Täüzih belän Taymas balıklarnı sanıy-sanıy ber köymädän ikençesenä buşattılar.

- Tä-äk, - dide inspektor, - utız cide baş bulıp çıktı. Ştraf balık başınnan inde ul, fälän sumnı utız cidegä tapkırlasañ küpme bula inde? Tä-äk, monda minem genä baş citmi, kalkulyator kiräk.

Käüsäriyägä brakoner kızganıç bulıp kitte. Agay keşe kötelmägän häldän tämam näümiz kalgan ide: küzläre mölderämä tulı – yılap kına cibärmi, üze nider äytergä teli, tik, teldän yazgan keşe şikelle, öne çıkmıy.

- Alay bulmıy bit inde, - dip çak ber avız süz äytä aldı ul.

- Nişläp bulmıy, barısı da zakon buyınça. Annarı, min äle üzeñ saylagan balıklarnı sanamadım. Zakon buyınça teläsäñ, min sineñ karmaklarıñnı, köymäñne dä konfiskovat itärgä tiyeşmen.

- Annan, alaysa, min asılınırga tiyeşmen! Bu raskulaçivat itkän kebek bula inde.

Fazılhanov endäşmi tordı, ul yuramal vakıtnı suza, ikelängän bulıp kılana. Üzenä kürä psihologik ısul, keşe kurıksın, üzenä nindi bäla yanaganın açık itep añlasın, küz aldına kitersen. Añlasa, bälki, brakonerlıgınnan tıyılıp torır. Hiçyugında küzgä çalınıp barmas.

- Şulay... Artıgrak totkansıñ şul, Täüzih abzıy. Üzeñ kara, sezneñ avıldan gına bügen unlap keşe çıktı bit inde, berse dä buş kaytmıy, sineñ qadärle ük töyäp kaytkandır. Dimäk, ber köndä genä küpme zıyan kilde, şulay bit? Niçä keşe kildegez äle?

Taymasnıñ häyläse barıp çıkmadı. Täüzih üze bälagä tarısa da, başkalarnı “satarga” cıyınmıy ide.

- Min belmim. Tön karasında çıgıp kittem, bersen dä kürmädem, - dide ul.

- Soñ, abzıy, minem dä plan kebek närsä bar bit. Brakonerlarnı kübräk totarga, ştraf akçasın kübräk cıyarga tiyeşmen min. Berär iptäşeñneñ isemen äytsäñ, siña ştrafnı azrak yazırga mömkin bulır ide, añlıysıñmı?

- Añlıym. Bersen dä kürmädem şul.

Taymas tagı da uylanıp torgan buldı da, äytä saldı:

- Yarıy, Täüzih abzıy. Ber yulga min siña bäläkäy genä ştraf yazam, balık totkanıñ öçen tügel, balık totarga çıkkanıñ öçen genä. Ayırmasın añlıysıñmı? Üzeñ bolay yahşı keşegä ohşagansıñ, yäşeñ dä bar... Tik, ikençe tapkırga totılsañ miña üpkälämä. Sıyırıñnı satıp ştraf tülärseñ, hiç arttırmıym, min siña isäpläp kürsättem.

Bolar kuzgalıp kitkäç tä Täüzih bik ozak köymäsendä utırıp kaldı, işkäklären dä kulına alırga onıtkan keşeneñ nilär kiçerüen äytüe kıyın ide.

- Bik häyläkär, aldakçı keşe bulıp çıktıñ läsa sin, Taymas. Belmim inde, monnan arı siña ışanırga yarar mikän. – dide şayaru katış şeltäläp Käüsäriyä.

- Häyläsez – dönya faydasız, dilär. Häylälämi bulmıy. Brakonerlar yılgada balık sakçılıgı inspektorı barlıgın, anıñ küpne kürüen, härvakıt uyau buluın belep torsınnar. İnspektor belän här oçraşu islärendä kalsa, yöräkläre taban aslarına töşep mensä, tabiğat baylıgı kiläçäk buınnarga da kalır. Şunıñ öçen hezmät itäm min, il aldındagı burıçım şul. İnspektor Fazılhanov şundıy, ä sineñ öçen min – Taymas, igelekle häm hästärlekle keşe, ul yaktan borçılma.

Hanım ni dä bulsa äytergä ölgermäde, Taymas kinät köymä motorın sünderep kuydı. Üze kızıksınıp alga karıy.

- Kara, poşi yözä, - dide ul.

Käüsäriyä köymä rulen totıp kilüçe Taymaska aldı belän, yağni barası yakka arkası belän utırganlıktan, cilkäse aşa karadı. Şunduk kürenmäde äle ul poşi, kürgän häldä dä, dulkın çıgarıp kilmäsä, anı agıp kilgän agaç töbe dip kenä uylarga mömkin bulır ide. Taymasnıñ şulkadär ütken küzle buluına Käüsäriyäneñ ise kitte, monı ul tanışınıñ härbi oçuçı buluınnan kürde.

Poşi agaç külägälärennän çıgıp yılga urtasına citä başlauga bik açık kürende: küp tarmaklı mögezle olı hayvan. Häzer anıñ tımık sunı dulkınlap alga omtıluı da kürenä, mışnap sulış alganı da işetelä ide. Ul yılga östendä tuktalıp kalgan köymägä hiçber iğtibar birmiçä üz yulında buldı häm, köçle gäüdäse belän kiñ yılganı yözep ütep, karşı yardagı agaçlıkka kerep yugaldı.

- Auçılar ezärlekli mikänni ällä üzen? - dip, Taymas köymäsen kabızırga aşıkmadı. Läkin keşe-mazar barlıgı sizelmäde. Şunnan bolar yulların dävam ittelär. Berniçä urında Fazılhanov yardan karmak saluçı balıkçılar yanına tuktap isänläşep, söyläşep aldı. Tıyılgan korallar belän bulaşuçılar barlıgı sizelmäde. Taymas üzeneñ küñelsez eşenä Käüsäriyäne şahit itep, anıñ käyefen bozası kilmi ide, şulay da tüzmäde, ber urında, bauga tagılgan timer ırgak töşerep, köymäsen arlı-birle yörtä başladı. Küñele sizgän ikän, ırgak brakoner yätmäsenä eläkte. Şundagı balıklarnı da buşatkaç, köymä töbe tuldı, bu qadär balıknı Käüsäriyä gomerendä dä kürgäne yuk ide äle. Läkin, eş monıñ belän genä betmägän ikän. Rayon üzägenä yakınlaşıp kilgändä alar härbi komissariatta eşläüçe häväskär balıkçı belän oçraştılar.

- Miña gına kanıktıñ inde, usallarnı kürmiseñ şul. Alar tsentnerlap totsa da yarıy, süz äytüçe yuk...- dip tezde ul.

- Närsä söyliseñ sin, Vazif? Min kemgä küz yomganım bar, zakon aldında bar keşe bertigez cavaplı.

- Şulay bulmıy ni! Käkre kultıkta ike kater tora, elektrokarmak belän totuçıga teşegez ütmi şul.

Fazılhanov, köymäsen audara yazıp, kiregä bordı. Anda çınnan da Käkre kultık digän urın bar, ägär brakonerlar şunda kergän bulsa, yılga farvaterınnan kürenmilär. Şuña da Taymas küzenä çalınmıy kalgannar. Citmäsä, berär küzätçeläre inspektornıñ ütep kitüen kürep: “ähä, bu kaytıp bara, bügen yañadan çıgıp yörmäs inde”, - dip irkenläp üz etleklären eşli torgannardır inde.

Vazif döres äytkän, Käkre kultıkka citkändä genä tekä tauga karşı ike kater tora ide. Brakonerlar inspektor köymäsen kürügä, motorların bar köçkä ükertep, kaçıp kitü yagın karadılar. Tiz yöreşle köçle katerlar artınnan däülät isem öçen genä birgän köymädä citeşü mömkin tügel ide, inspektor tuktalırga mäcbür buldı.

- Ber uylasañ, täkäbber praporşik ta döres söyli inde, ata brakonerlarnı küzebez kürä, teşebez ütmi. Küräseñ bit, kaçtılar da kittelär, yä, şularnı niçek totmak kiräk? - dip söylände käyefe kırılgan inspektor. Läkin ul biçaralanıp kalmadı. Bolar kiçä ük kilgän bulgan, dimäk, utırgan, aşagan urınnarı bulırga tiyeş, karaştırırga kiräk, dip uyladı häm ezlänügä kereşte. Yar buyında uçak yakkan urınnı tabuı avır tügel, brakonerlardan çüp-çar, aşamlık kaldıkları da torıp kalgan. İñ möhime, kayın botagında kurtka elenep tora. Taymas şunı karıy başlagan ide kesäsennän dokumentlar kilep çıktı.

- Menä siña kiräk bulsa, - dip söylände ul, - bolar yıraktan kilgän abruylı kunak bulgan läbasa, ä min belmiçä alarnı kurkıtıp cibärdem. Tä-äk, kem äle bu? “Vodresursohrana” däülät komitetında bülek naçalnigı bulıp eşli ikän. Dimäk, bezneñçä äytkändä, sunı häm su tiräsendäge härnärsäne küz karasıday qaderläp saklıy torgan oyışma inde bu. Bik huş, vizit kartoçkañ bulgaç, yomış töşkändä kererbez inde, naçalnik äfände, ştraf tülärgä akçañnı äzerläp tor.

Käüsäriyä şuşı süzlärne tıñlap tagın ber gacäplände. Brakonerdan ştraf tülätterer öçen ällä çınnan da Mäskäügä barır ideme bu? Şulkadär dä fanat bulır ikän. Mondıy keşelär elek zaman kitaplarda oçrıy ide, häzer ädäbiyätta da yünle geroy kalmadı, şikelle. Äytkändäy, menä bit caylı mäl, söyläşep karagannan zıyan bulmas äle. Döres, Taymasnıñ üpkäläp kuyuı bar, tanışlıktan faydalanıp kalırga uylıysıñmı, diyüe mömkin, läkin selkenmägängä elkenmi.

- Taymas, - dide ul, - eşeñneñ hävefle ikänen kürep toram. Mondıy zur katerlar östeñä dä menep kitärgä mömkin, başkaça zıyan itüläre dä ihtimal. Alar kümäk, sin - berüzeñ, bernindi şahit yuk, yavız adämnär oçrasa... Allam saklasın. Berär iptäş alıp bulmıymıni?

- Yärdämçe alırga röhsät birdelär, ışanıçlı keşesen genä tabası kaldı.

- Anısı häybät ikän. Karale, ğayeplämäsäñ, ber süz äyter idem.

- Sin başta äytep kara. Küp ikelängän – kibäkkä ilängän, di ide minem kartäni, ikelängän keşeneñ eşe alga barmıy ul, äyt.

- Minem enem Tuktarnı eşkä ala almıysıñ mikän?

- Soñ, minemçä, ul brakoner, şikelle.

- Brakoner. Läkin ul fanat. Näq sineñ kebek. Berär yünleräk, küñelenä oşagan eşkä tap bulsa, brakonerlıgın tügel, aşavın da onıtır ide.

- Belmim inde, Käüsäriyä.

- Sin üzeñ uyla: Tuktar tabiğatne yahşı añlıy, kayda nindi balık yäşi, ul kayçan uıldık çäçä, kayçan karmakka kaba – barsın da belä. Östävenä, brakonerlarnıñ härbersen tanıy. Siña şundıy yärdämçe bik tä faydalı bulır ide. Ä naçar ğadäten taşlar ul. Monısın sin minem väğdäm, dip kabul it, ägär yalgışsam min ğayeple bulırmın.

- Bolay döres söyliseñ kebek, Käüsäriyä. Brakonerlarga karşı üze brakoner bulgan keşe köräşsä, näticäse yahşırak bulır ide. Min riza. Dokumentların alıp irtük minem yanga töşsen, çönki irtänçäk reydka çıgası bar.

- Rähmät yausın üzeñä. Östän tau töşkän kebek buldı. Çınnan da, bügen minem bähetle könem ikän. Barsı da sineñ arkada. Yahşı keşe sin, Taymas.

Fazılhanov koyaşka karap yılmaya ide. Ul da bügen bähetle. Döres, ul kön dä bähetle, läkin bügen ayıruça. Änä bit niçek söyläşä Käüsäriyä. “Yahşı keşe” dip äytkäç, Taymasnıñ hatını buludan da baş tartmas, bälki. Köymä Abızbayga yakınlaşa ide, kemneñder öy stenasına elengän kolonkadan köçle cır yañgırıy. “Par baldaklar” köye bolarnıñ niyätlärenä fatiha bulıp yava ide şikelle.

Taymas belän Tuktar

İkençe könne irtänge sigezdä Fazılhanov öyendä telefon şıltıradı. Hakimiyättän sekretar ikän, rayon başlıgı üze çakırta, di. İnspektor keşelekkä digän kiyemnären tiz genä kiyep, közgegä ber genä küz salıp aldı da, ak yortka yünälde.

- Taymas, sineñ östän caloba bar bit äle, - dip karşıladı anı Rafagil Näbi ulı.

- Minem eşem şundıy, calobalar buyınça dönya rekordı kuyu miña berni tormıy.

- Anısı şulay, siña kem genä rähmät äytsen soñ. Tik, bu bit kara eşçe tügel, prokuror urınbasarı.

- Añladım, ştraf salgan idem şul. Närsä yaza inde iptäş Sarbayıv? - dip soradı Taymas “iptäş” süzenä basım yasap.

- Ul yeget üz urının belsen, di. Bezneñ kebek nomenklaturadan ştraf tülätterergä mataşu ul oyatsız duamallık, di. Mä, üzeñ ukıp kara.

Menä gacäp, Sarbayıv çınnan da ştraf salırga yaramagan keşelär isemlegen sanap çıkkan. Bolar rayon hakimiyäteneñ citäkçe rabotnikları, prokuratura, sud ähelläre, militsiyä ofitserları häm rayon slucbaları citäkçeläre.

- Min ul Sarbayıvnıñ akılga tamanrak ikänen belä idem, läkin monısı inde çamadan aştı. Döresen äytkändä, min brakonerlar belän köräşmim, ä vlast belän köräşäm. Gadi halık artık azmıy, ştraftan, zakonnan kurka. Ä bolarga ştraf salam – tülämi, sudka biräm – sud alarnı aklap çıgara. Elektrokarmak, dinamit belän kem şayara? Citäkçelär, hokuk saklau organnarı rabotnikları. Ğayeplären tanıp tellären teşlise urınga caloba yazalar, äyterseñ, min ğayeple. Allanıñ kaşka täkäse meni ul Sarbayıv!

- Kızma äle, Taymas. Andıy keşe öçen ştraf tüläü ğarlek inde ul, alar bit alırga gına öyrängän. Tik, min ni häl itim, caloba bar ikän, çarasın kürergä tiyeşmen. Yarıy, min aña äytermen, Fazılhanovka şeltä çäpädem, sin kitergän isemlekne aña birdem, häzer inde şul isemlekkä karap eşlär. Tik, sin brakonerlıkka yörgändä formañnı kiyep, pogonnarıñnı tagıp bar, yugıysä tanımas, dip äytermen, yarıymı.

İrlär yılmaeşıp kuydı. Çınnan da, çeterekle mäsälä ide bu, prokuratura väkilenä sin haklı tügel dip añlatuga karaganda idel suın kire boruı ciñelräk.

- Karale, Taymas, sin anıñ üzen reydka çakır. Ä nigä, bik şäp bulır. Prokuratura brakonerlarga karşı köräşä! Şulay dip gäzitkä dä yazdırırbız. Nikadär balıknıñ, baylıknıñ dip äytsäk tä döres, äläf-täläf itelüen üz küze belän kürsä, bälki, taş başına ber uy kiler.

- Çakırıp kararmın. Döres äytäsez, üzlären minem urınga kuyıp karasalar, caloba yazarga namusları citmäs ide.

Mondıy häl berençe tapkır tügel, şuña da Taymasnıñ küñele kırılmadı, ul aşıgıp üzeneñ kontorkasına töşte. Tuktar anı kötep tora ide inde.

- Yarıy, dokumentlarıñ belän azak bulaşırbız, ä häzer reydka kittek, bolay da soñga kalındı,- dip aşıktı inspektor.

Berençe kön Tuktar öçen sabak alu köne ide. Anı Taymas üze belgän häylälärgä öyrätte. Ber urında balıkçılar karmak salıp utıra, Fazılhanov binokl aşa iğtibar belän karadı – tanış keşelär yuk. Şunnan ul köymäne ışık urında tuktatıp, üze cäyäü genä balıkçılar yanına kitte.

- Fazılhanov kürenmädeme, yegetlär? - dip soradı ul urlakçı keşe şikelle alan-yolan karanıp.

- Yuk, berkem dä kürenmäde, - dip cavapladı bolarnıñ berse.

- Miña yätmä salırga kiräk ide, änä tegendä salsam bulamı? - dip yomşak kına endäşte tagın.

- Bulmıy. Yaramıy.

- Alaysa, änä tegendä, ärämälek karşına kuyam. Anda tirän cir – yılga üzäne bulırga tiyeş, - dip, Taymas arkasınnan ryukzagın sala başladı.

- Yuk, anda da yaramıy, - dide kemder.

- Närsä, miña urın yuk mıni? - dip “borçıldı” Taymas.

- Monda bezneñ urın, ikençe cirgä kit.

- Alaysa, tanış bulıyk, min - balık sakçılıgı inspektorı Fazılhanov! - dip, ryukzagınnan alıp forma furackasın kiyep tä kuydı Taymas. Biş brakoner avızların açıp katıp kaldılar. Ä yılga sakçısı Tuktarnı aşıktırdı:

- Tiz genä köymäne alıp kil! Biredä ike yätmä salıngan, şularnı alabız. Ä sez, hörmätle brakonerlar, dokumentlarıgıznı çıgara torıgız, häzer protokol yazabız.

Tuktar, köymädä yözep kilep, ber yätmäne söyräp cıyıp aldı. İkençesenä yakınlaşkanda kinät mıltık atıldı, yadrälär köymä aldında gına sunı şadraladı. Ber brakoner mıltık alıp Tuktarnı üz yätmäsenä cibärmäskä tırışa ide. Taymas protokol yazıp mataşkanda çak kına islämi kaldı şul, biş keşegä biş küz kiräk, berse mıltık alıp ölgergän. İnspektor, kulındagı planşetın taşlap pistoletın algançı, tege yavız tagın ber märtäbä atıp ölgerde.

- Taşla mıltıgıñnı, yugıysä üzeñne dömekteräm! - dide Taymas dähşätle itep.

Bu bädbähetne hiç kızganmıy ştraf yazdı ul, mıltıgın da aldı. Läkin monıñ belän genä eş betmäde, Taymas yärdämçesenä: “Bolarnı saklap tor, kaçarga mataşsalar at ta yık, etkä et üleme,”- dide dä kitep bardı. Tuktarnıñ pistoletı yuk ide, älbättä. Ä inspektor üze kamışlar arasına atladı, bu igeleksezlär suga yätmä salganda yözep kermägännär bit inde. Çınnan da, tizdän ul ike keşelek rezin köymä tabıp aldı. Monısın da konfiskatsiyäläde. Biş brakoner bolarnı çäynärdäy bulıp, näfrätlänep torıp kaldı.

- Menä şulay, Tuktar, sin keşe karmak totıp utıra dip aldanma. Anıñ şul tirädä yätmäse bulırga mömkin, şunı saklap utıra ul. Bigräk tä kampaniyä bulsa, yar buyında inomarka torsa, uyau bul inde. Uyau bul digännän, minem yünsezlegem arkasında çak harap bulmadıñ, gafu it.

- Zarar yuk. Bu miña faydaga gına, berençe könne ük eşneñ nindi ikänen kürdem, häzer inde, kem äytmeşli, añlı räveştä saylıy alam: bu hönär miña taman bulırga tiyeş.

- Tik Käüsäriyä aldında söylänmä.

Şuşı räveşle Taymas berniçä kön yärdämçesen öyrätte dä, üze Mäskäügä kitep bardı. Poyızd kupesında ul söyläşergä yaratuçı “çın muciklarga” turı kilde. Kürgänegez bardır, kış buyına aranda torgan mal, yaz köne irekkä çıgargaç, nişlärgä belmi koyrık çänçep çaba. Seberçelär dä şulay: un ay vakıtların taygada yäki sazlıkta ütkärgännän soñ ni kılanırga belmilär, şuşı ike ay otpusk vakıtında dönyanıñ bar illären yörep çıgarga telilär, sıra, arakı, tämäke - çutsız, hıyalları – kıymmätle äyber alu, berär macaraga yulıgu. Çönki aldagı un ay buyına duslarga nider söylärgä, närsä beländer maktanırga kiräk bulaçak bit äle.

Tagı da mondıy oçrakta, bigräk tä yulda yäki tabiğat koçagında yal itkändä, başka vakıtta tayga ayuı kebek önsez irlär yıllık normasın söyläp kalırga tırışa. Ä närsä söyliseñ? älbättä, mäzäk. Häm kitä yarış: kem kübräk belä dä, kem ostarak söyli. Kolya, Sergey häm Frol ber-bersen bülderep mäzäk söylärgä kereştelär, alarnıñ at keşnägän kebek kölüe yıraklarga işetelgänder. Bolar yarıştılar, yarıştılar da süz kapçıkları korgaksıy başladı, ahrı, mäzäk ezläp uylana başladılar, yılmaep kına tıñlap utırgan Taymaska da karap algalıylar. Berçak Fazılhanov tüzmäde.

- Yarıy, alaysa, min dä söyläp karıym, - dide ul. – Tik, sez büldermägez, här anekdotka yartı säğat keşnämägez, yugıysä minem zihenem çuala.

Öç ir rizalık birep baş kaktı.

- Hatını iren bitärli:

- Üzeñä ber karale, yünsez! Eşkinmägän! Niçä yıl inde minem fatirda yäşiseñ, minem urında yoklıysıñ. Min sinnän ber tiyen akça kürgänem yuk, sine karıym, kiyenderäm, aşatam, kereñne yuam, citmäsä, sineñ belän yoklıym da äle!

- Döp-döres, - di ire. - Häm şundıy keşene yünsez, buldıksız dip äytergä niçek sineñ teleñ bara?!

İrlär yänä kölärgä kereşte: “Min üzem dä andıy tormıştan baş tartmas idem, ä, yegetlär! Berni eşlämiseñ, böten mäşäqat – tönlä hatın belän yoklau. Ha-ha-ha.”

- İşekne şakıylar.

- Kem anda?

- Santehnik çakırdıgızmı?

- Çakırdık.

- Kaya kertep ırgıtıyk?

Kupeda yänä kölü yañgırıy. Anekdotnı “tikşerü” başlana.

- Döres inde, bezdä santehniklar şundıy.

- Ä nigä, başkalar az eçä meni. Lesnik, änä, böten urmannı satıp eçä.

- İtekçene äyt sin!

- İserek hirurglar turında anekdotlar azmı, bratannar, ä militsiyä eçmime?

- Şulay da, bez berençelekne birmibez inde, äyeme?

- Anısı toçno, podkaçat itkän yuk, bez – sibiryaklar!

- Tuktagız äle, yegetlär, sez büldermäskä süz birdegez, tagın söylimme?

- Valyay, dus, cippär genä!

- Monısı balalar turında. Unaltısı tulmagannar kupedan çıgıp torsın. Valya belän Vanya detsadta bädräfkä bargannar. Valya öyenä kaytkaç yılarday bulıp änisenä söyli ikän:

- Vanyanıñ menä bu cirendä şölderiye bar, ä mineke yuk...

Kızçık ikençe könne bakçaga kanatlanıp bara. Vanyanı kürü belän yanına oçıp kilä:

- Beläseñme, miña äni närsä äytte, - di. - Üskäç, Vanyanıkı kebek şölderilär sindä ber koçak bulaçak, dide!

Vagon selketep yañadan kölü yañgırıy. Yänä kıska gına kommentariylar: “Döres inde anısı, ber çibärkäy kürsäk kötüebez belän artınnan iyärep yöribez. Alar bezne niçek saylaganı añlaşıldı alaysa. Ha-ha-ha!”

Menä şulay bardı Taymas poyızdda, hiç küñelsez bulmadı, rähätlänep yal itte. Taksi yallap, beraz Mäskäü uramnarın karap yörde, barı tik şunnan soñ gına “Vodresursohrana” idarälegenä kitte. Foyedagı vahterga ul: “Boris İsayıviç mine kötä, menä anıñ vizit kartoçkası,”- digäç, anısı süzsez ütkärep cibärde. Koridor buylap atlaganda balık sakçılıgı inspektorı işeklärdäge yaltır yazularnı karap bardı. İskitärlek häl ikän läsa, kaya karasañ da yähüd familiyäse, bu nindi halık, gel cılı urınga oyalıy. Bezneñ tatar cir sörä, yähüd üz cayın kürä.

Menä kiräkle kabinet. Korı kabinet kına tügel ikän, albülmäse belän sekretare dä bar. Aña Fazılhanov balık sakçılıgı inspektorı tanıklıgın “yalt” itep kenä kürsätep aldı da (äyterseñ, generalnıy prokuror),“spokoyno!” dip ämer birep kenä işekne açtı. Türä yanına uk kilep utırıp, şap itep östälgä anıñ dokumentların çıgarıp saldı.

- Tiz genä protokol tutırıp alıyk inde, Boris İsayıviç, yugıysä minem vakıtım tar.

Mäskäü çinovnigı ni äytergä belmäde. Ni äytsen, kuıp çıgarsa, bu adäm matbugat tarafına yünäläçäk. İrtägä gäzitlär “Vodresursohrana”çinovnigı - brakoner” dip zur häreflär belän basıp çıgarsalar, vazıyfañnan kolak kaguıñnı köt tä tor. Ştraf tülägännän keşe ülmi, mondıy oçrakta şım kaluıñ akıllı. Menä ber adäm, şunıñ öçen Mäskäügä qadär kilgän, yülär!

Taymas olı kontoradan ciñeläyep çıktı. Berär tögällänmägän eş kalsa, eçne tırnap tik tora bit, tınıç kına yäşärgä irek birmi. Ä bolay, halık äytmeşli, yözeñ ak, namusıñ paq.

Küñele nikadär genä Abızbayga aşkınmasın, Mäskäü qadär cirgä ber kilgäç, MHATka barıp spektakl karamıy yaramıy. Şulay itep, ber kön soñlap kaytırga çıktı. Eşne taşlap ozaklap yörgän keşene Allah suga, ahrısı, şul könnärdä brakonerlar işkäk belän sugıp Tuktarnıñ iñbaşın sındırgan ide.

Töşkä kergän legenda

Däreslär betkäç, Käüsäriyä ahiräten çäy eçärgä alıp kerde. Hatın-kız mäñge şul inde ul, Zämniyäneñ küze şunduk täräzä pärdälärenä töşte.

- A, yañanı elgänseñ ikän, nindi matur!

Kuhnyaga kergännär ide, yänä şul.

- Karale, kayçan yaña suıtkıç aldıgız? Kotlı bulsın. Nu bähetle inde sin, Käüsäriyä.

- Äye, min bähetle. Yäşermim. Yäşeräsem dä kilmi.

- Könläşäm min sinnän, ahirät.

- Könläşü zur gönah, dilär, Zämniyä.

- Bäy, nindi gönah bulsın! Könläşü – dvigatel progressa bit ul. Könläşä belmäsäk, tire yabınıp tau kuışında yäşär idek.

- Çınnan da şulay şikelle, Zämniyä. Bigräk tä bez, ukıtuçılar, gomer buyı könläşep yäşibez. Menä anıñ klassında otliçnik küp, monıñ klassında cırçı, rässam, şahmatçı bar dip üläbez inde, kara köyep könläşäbez. Ä üzebezneñ klass şundıy uk bit inde, härbersendä sälätle balalar bar.

- Menä şul şul. Könläşäseñ ikän, dimäk, sin aldıngıga iyäräseñ, anıñça eşlärgä tırışasıñ. Näticädä bar keşelek alga atlıy. Karale, min siña fälsäfä satarga kermägän idem, ber süz bar ide.

- Sindä süz, mindä küz. Bayadan birle kıcmırdaganıñnı küräm, äyt. Kiñäşläşergä şiklänep torgaç bez nindi duslar inde.

Zämniyä avır sulap kuydı.

- Miña ni, tege, yaña ukıtuçı karap tik utıra. Ukıtuçılar bülmäsenä kerer ämäl yuk, minnän küzen almıy. Nişlärgä soñ?

- Törlesen eşlärgä bula: mäsälän, küzenä kukiş törtergä, yäisä teleñne çıgarıp kürsätergä. Monısı bigräk tä äybät, teleñneñ ozınlıgın baştan uk belep torır.

- Ahmaklarça söylänmä äle, minem yörägem yana, ä sin avız yırasıñ.

- Tuktale, tukta, kem monda zarlanıp, ahıldap utıra, çaya cankisägem Zämniyä tügelme?! Min sine tanımıym. Mine arkamnan etärep digändäy kiyäügä birdeñ, ä üzeñä vakıt citkäç ni eşlärgä belmägän bulıp uftanasıñmı. Beläseñ. Ul karıy ikän, sin dä kerfek sirpep al, kurıkma, koyılıp töşmäs, yasalma kerfek tügelder.

- Kurkam şul.

- Bäy, min sine batır hatın dip gomer buyı dus bulıp yörim, sinnän ürnäk alam, ä sin ber näzberek ikänseñ. Han kızı!

- Mine gel ärliseñ, ä min kiñäşergä kergän idem.

- Kiñäşem şul: küñeleñ naz sorıy, yörägeñ bähet tansıklagan, alarnı mährüm itmä, barısı da yahşı bulır.

Zämniyä süzsez utırdı. Anıñ haläten yözenä karap belep bula ide. Baştagı yugalıp kalgan kıyafäte üzgärep kitte, aña tınıçlık, ışanıç kerde, annarı inde dulkınlanudan bitläre alsulanıp çıktı, hanım häzer mähäbbätkä tarudan kurıkmıy, ä anı teli ide, şikelle. Ul urnınnan tordı da Käüsäriyägä ni rähmäten äytmi, ni huşlaşmıy işekkä yünälde. Äyterseñ ber lunatik. Hucabikä anıñ artınnan başın çaykap kaldı.

Äye, bähetsez, alcu keşe adım sayın ikelänä, adımın çamalap basa, här işektän başın iyep kerä. Ul härçak yalgış basarmın, başımnı bärermen, yalgışırmın, döres eşlämäm, dip kurkıp yäşi. Ä bähetle keşe tınıç, ul bik zur eşlärgä dä üz köçenä ışanıp totına, hatalanırmın, adaşırmın dip tügel, ä kızıksınıp, därtlänep yaña yullarga ayak basa. Ber uñaydan başkalarga da bähet, iminlek nurları öläşep bara, şikelle. Menä bit, Käüsäriyä äle genä Zämniyägä kiñäş birgändä ahiräteneñ dä, nihayät, tormıştan uñasına tamçı da şiklänmäde.

Bähet närsä ul? Şuşı keşedän başka min nikadär bähetsez bulgan bulır idem digän, başka yalgış kına kilep kergän fikerdän yörägeñ kuırılgançı kurku. Käüsäriyä Taymas yukta anı kötep, ul öydä bulganda söyep bähetle buldı. Ä iñ bähetle, äkiyätkä tiñ könnäre urmanda bulgandır. Robinzon Kruzo turında kino karap utırganda Käüsäriyä belän Taymas bähäsläşep kittelär: yänäse, menä şulay, ber äybersez häm yapa-yalgızıñ kalgan oçrakta yäşäp bulır ide mikän?

- Bula, - di, Taymas, - änä, sin kür, brakoner Säyfi berkayda eşlämi, läkin balık satıp bayıp kitte.

- Sineñ süzeñdä haklık yuk, - di Käüsäriyä. – ägär ul balık satıp bayıdı diseñ ikän, Kruzonıñ nider satarga mömkinlege yuk bit.

Taymas üzeneken talkıy:

- Läkin Kruzoga televizor, suıtkıç, maşina da kiräkmi. Şulay bulgaç, anıñ tapkanı tamak tuydırırga gına citä dek citä inde. Balık satıp yata ikän, ul üzen genä tügel, küp keşene tuydıra ala, digän süz.

- Sin tagı da yalgıştıñ, - di Käüsäriyä, - satar öçen produktsiyä zamança korallar yärdämendä citeşterelä. Mäsälän, balıkçıga yätmä kiräk. Ä bez bit bernärsäsez keşene küz uñında totabız.

Taymasnıñ köymäse komga terälde, ul beraz uylanıp tordı häm bik şäp dälil taptı.

- Hayvannar yäşi bit! Alarnıñ bernindi koralı yuk. Ä keşe hayvannan akıllırak. Şulay bulgaç, ul ämälen tabaçak.

Läkin, hatın-kız bähäsläşü ostası bit, alarnı ciñep bulmıy. Käüsäriyä yänä karşı töşä.

- Yuknı söylämä, här tereklek iyäseneñ koralı bar. Büreneñ, mäsälän, arımas ayakları häm teşe, ul sarıknı çäynäp kenä taşlıy. Ä sineñ akılıñ närsä çäynärgä yarıy? Biredä akıl tügel, şöşle şikelle teş kiräk! Kıskası, bulmıy alay yäşäp, keşe kollektiv, cämgıyät berämlege.

Taymas bu betmäs bähäskä çik kuyarga buldı.

- Alaysa, äydä eksperiment yasıyk häm üz küzebez belän kürik, - dide ul söyeklesenä.

- Niçek inde? - dip Käüsäriyä mäzäk itep kaşların tibrätep aldı.

- Niçekkä niçekne kuşıp! Yal alabız da yırakka, urman arasına kitäbez. Ber ay yäşi alsak, dimäk, min haklı bulırmın.

- Mä bişne, un bulsın. Telägeneñ uñ bulsın, - dip, Käüsäriyä riza bulıp ireneñ uçına suktı.

Uynap kına bähäsläşkännär ide eş çınga kitte – Taymas otpusk algan. Tuktar bulgaç, monısı da mömkin ikän häzer. Käüsäriyä dä direktordan yal soragaç, cıyınırga uk kereştelär. Anısı bik mazalı bulıp çıktı: tegesen dä, monısın da alası kilä, läkin yaramıy. İr belän hatın ber-bersenä köndäş häm kontrol bulıp kuydılar.

Bolarnı Tuktar yırakka iltep taşladı.

- Yarar, alaysa. Min ber aydan kilermen, - dide dä, ozak söyläşep tormıyça köymäsen kiregä bordı.

Biredä, tallar arasında, çişmä bar ikän. Şunıñ yanında tuktalıp tordılar da tauga kütärelä başladılar. Yılga buyında irtänçäk salkın bula, aşıgıp tauga ürlägändä cılınıp kitkän kebek bulgannar ide dä, biyeklektä tagı da öşetä başladı.

- Üzeñ alıp kildeñ, häzer tap ber kuış, - dip Käüsäriyä ireneñ arkasına kagılgan ide, kulı katı närsägä tide. Taymas arkasına bäläkäy genä balta bäyläp kuygan ikän. Tagı da kapron cep belän şırpı algan. Käüsäriyä uçak yagarga kereşte, ä ire keçkenä balta belän kirtä yuanlıgındagı agaçlar çabarga totındı, şulardan kuış kora başladı. Berniçä säğattän ul äzer ide inde, häzer öşep ülmäyäçäklär.

- Nu häyläkär ikänseñ sin, Taymas. Kırık Aldar kart malayı. Ber äyber dä almaska dip kileştek tügelmeni. Mine akırtıp aldadıñ. Yuk, aldamadıñ, ä otıldıñ sin. Otıldıñ!

- Nişläp min otılıym, bez bit zamana äyberläre almaska dip söyläştek. Ä taşbalta ul elektän bulgan, şulay uk hätta tau kuışında yäşägän täütormış keşeläre dä uttan faydalangan. Nu, bez yäşen atkanın yäki vulkan atılganın kötep tormabızdır inde.

- Söylärgä osta inde sin. Häzer mine: sin Käüsäriyä tügelseñ, ä borıngı kırgıy hatınsıñ, dip ışandırıp çi it aşarga da kıstıy başlarsıñ.

Läkin bolarnıñ ozak süz köräşterergä mömkinlekläre yuk ide. Koyaş töşkelekkä kütärelügä köndälek ğadät buyınça aşıysıları kilä başladı. Yöri torgaç kura ciläge taptılar, kiçkä qadär şunı cıyıp mataştılar. Annarı, Käüsäriyäneñ gacäplänüenä karşı, gomer buyı küktä oçkan häm suda yözgän keşe korı cir tormışın da yahşı belä ikän, yağni aşarga yaraklı küp kenä ülännärne tanıy. Mahsus äzerlänep kilgän, ä minem şuña da başım citmäde, dip uyladı Käüsäriyä. Nişliseñ, Taymas kayda da Taymas inde ul.

Kiç gacäp cılı kilde. Köndezge täesirlär, huş isle peçän-tüşäk izrätkänme, Taymas tatlı yokladı. Läkin tön urtasında kinät uyanıp kitte. Karasa, yanında söyeklese yuk. Siskänmäde Taymas, häveflänmäde, niçekter härnärsädä tılsım, serlelek, ilahilık ide bu töndä. Ul kuış avızın tomalap torgan ber költä botaknı tavışsız gına çitkä ette.

Alan urtasında ap-ak şäülä. Ul şundıy matur, şundıy güzäl, örfiyädäy ciñel, kıtay çınayagı şikelle ak, bolan balasıday söykemle vä näfis ide. Ozın kara çäçläre yıfäk şarlamaday sul iñe buylap asılıp tora. İkençe iñbaşı, tüşläre ay nurında ara-tirä yaltlap-yaltırap ala. Här sızatı Allah kulı belän sızılganday näfis buy-sın akrın gına tönge çäçkälär aralap yöri. Häräkätläre şundıy näzäqatle, şundıy nazlı... Menä ul tuktalıp ayga karadı häm kük cisemenä kolaçların açtı. Ay nurların koçamı ul, hıyalında cihanga oçamı... Şulay ul ap-ak sın bulıp häräkätsez tora, yözen kömeş nurları yua, bar bulmışın tabiğat irkenä tapşırıp läzzät kiçerä, ilahilıkka tiyenä.

Taymas, üze dä sizmästän, yataknı yañadan kapşap karadı, äye, Käüsäriyä urını buş, ul yuk ide. Nişläp bulsın! Alandagı ak şäülä anıñ hatını läbasa! Ul şulkadär dä matur, güzäl dip kem uylagan. Ay nurları ällä Häva kızın färeştädäy sadä itäme, gäüdäsen tön kübälägedäy ciñel, bar bulmışın ak tönboyık şikelle äkiyäti itäme? Sın nider kötä kebek. Ay üz nurınnan küper salır da şunnan gına, ciñel genä menep kitärme ul? ällä häzer kuıştan Taymas atlıgıp çıgar dip naz väğdä itäme? ä Taymas avızın açkan da kalgan, ul äle bu maturlıkka soklanırga teli, ul äle bu manzaranıñ ni belän betäsen belmi, ul äle şuşı sihri küreneşne bozarga baznat itmi.

Ä ak sın talgın gına, näfis kenä basıp tagın yörep kitte, annarı ul, nider isenä töşergändäy, kuış yanına yakınaydı häm kinät kul izäde. Kaçıp kına, yäşerenep kenä şärä färeştäne küzätep yatkan Taymasın ul ımsındıra, huplıy häm anıñ bulaçak kılanmışın aklıy ide. Häm ir zatı tüzmäde, äkiyät sınına tupas, imändäy nık häm gadi, zävıq digän närsädän bik yırak torgan ir-at gäüdäse kuşıldı. Bäy, şulay da bulamı, äle genä tön alihäse bulgan, ay nurlarında koyıngan tılsımlı küreneş üzenä yakınaygan adäm zatın yat itmäde – ay nurları da, sihri tınlık ta, hätta äle genä yalgış basıp imgätergä kızganıç bulgan alan çäçkäläre dä onıtıldı, alar asta kaldı, basıldı, yıgıldı, çönki bar çäçkälär patşası, ruhiyät allası – mähäbbät üze tantana itä ide...

Taymas berençe märtäbä şulay soñ uyandı. Ul üz-üzen bitärlämäkçe ide dä, yanında hatını yatuın şäyläp, tıyılıp kaldı. Käüsäriyäneñ yöze sabıy balanıkı şikelle tınıç, saf ide. Tüzmäde Taymas, anı bitennän übep aldı. Hatını sizdeme monı, ällä tatlı töşlären kürä ideme, çırayına bähetle yılmayu sirpep çıktı.

Tik, Taymasnıñ üz eşe, mähäbbät ul, ädbättä, yahşı närsä, läkin keşedä tamak bar läsa. Berençedän, ul niçek bulsa da üzeneñ färeştäsen tuyındırırga tiyeş, ikençedän, alar bit biregä bähäsläşep kilgän ide, dimäk, Taymas keşeneñ tsivilizatsiyädän başka da yäşi aluın isbatlarga mäcbür äle. Bähetkä karşı, kapron ceptän kuygan elmäkkä kuyan eläkkän ide. Uçakta kızdırılgan kuyan ite iskitkeç tämle ikän. Monı Käüsäriyä it peşmäs borın uk belde, älbättä, avız suları kilä bit. İnde täğam äzer bulgaç, Taymas söylänä-söylänä anı öleşlärgä bülärgä totındı:

- Bez üskändä äni tavık peşerä ide dä, bolay bülä ide: başı – ata keşe, ğailä başlıgına, muyını – ana öleşe, ğailä tormışın ul yünältä, kanatlar – kızlarga, alarga tizdän oçarga turı kiler, ä ayaklar malaylarga inde, alarga dönya buylap yörergä turı kiläçäk, - di ide.

- Şulaydır, ä menä sin niçek bülärseñ ikän, min monda kanatlar kürmim bit äle, ayaklar gına.

- Soñ, yarıy inde tatar balasına, dürtesen dä min aşarmın, ä menä tüşkäsen min böten kileş tönlä kürgän färeştägä birer idem. Tik, anı kaydan tabası? Ul sin tügel bit inde, äyeme?

- Närsä, ällä sin tön kızı min tügel idem dimäkçe bulasıñmı?

- Şulayrak. Ul bit ikençe törleräk “kiyengän” ide!

- Ah, şaytan! Dimäk, sin koçkan kız min tügel, miña hıyanät itkänseñ bulıp çıga.

- Ya Hoda? Anısın uylamaganmın bit. Sin, tik sin genä minem färeştäm. Bolay bulgaç, tüşkä siña. Ber atnaga şunı ikebezgä çamala da, kalganın tuygançı aşa, - dip kölde Taymas.

- Alaysa, ber aşauga ber çemetem it bula inde. Yumartlıgıñ öçen rähmät, älbättä, tik şulay aşasam min alpamşalar qadär üsälmäm bit äle. Ä minem alar kebek bulasım kilä.

- Nindi alpamşa söyliseñ sin? - dip kızıksındı Taymas.

- Töş kürdem. Döresräge, kemder äkiyät söyläde, tavışın işetep yattım, ä üzen kürä almadım. İmeş, borın zamanda bu yaklarda alpamşalar yäşägän. Şunda ber kız suda yözep uynagan cirennän batıp ülgän. Ul çagında idel bik gayrätle, mul sulı, tiz agışlı därya bulgan ikän. Kıznıñ söygän yegete yalgız torıp kalgan, di. Anıñ bik açuı kilgän, idelne buıp taşlarga uylagan. Zur-zur taşlarnı kıyadan yolkıp alıp ırgıta ikän. Şunnan, üze suga kerep, şularnı tezä başlagan. Ä idel tufan kütärgän, yegetkä karşı dulkınnarın cibärgän, anıñ ayak astındagı cirne töpsez itkän. Şulay itep yeget tä harap bulgan, yartılaş su, yartılaş cir yotkan. Soñınnan, tufan basılgannan soñ, yegetneñ başı idel östendä kalkıp çıkkan, dilär, tik, bu vakıtta ul inde taşka äylängän bulgan. Ul äle dä bar ikän.

Taymas hatınınıñ süzen iğtibar belän tıñladı da kıska gına äytep kuydı:

- Äkiyät söylämä!

- Nigä?! - dip gacäplände Käüsäriyä, iren añlamıyça.

- Soñ, bu legendanı min balıkçılardan işetkän idem, ä sin töşemä kerde dip yalganlap utırasıñ. Ukıtuçı başıñ belän keşe aldarga niçek oyalmıysıñ sin, ay-yay-yay...

Häzer inde Käüsäriyä bötenläy aptırauda kaldı:

- Nişläp aldaşam, di. Töşemä kerde. Döresräge, kemder söyläde dä annarı yomşak kına itep bitemnän üpte. “Alpamşa kızı kebek güzälseñ, alpamşalar mähäbbätenä layık bul!”- dide, allahi-billähi.

Taymas başkaça süz köräştermäde, anıñ tarafınnan “bulmas”, “yalganlama” dip nıkışudan da yämsezräk f iğıl bulmas ide.

- Andıy legenda çınnan da bar. Menä bez utırgan taunıñ yılga yagına karagan kıyası näq keşe başına ohşagan. Meñ yıllar buyına ul yargalangan, kayber taşları koyılıp töşkän, yarıklarına härtörle agaç-kuak üskän, läkin şulay da, iğtibar belän karaganda, anda ällä açulı, ällä gazaplı yeget çırayı tösmerlärgä bula. Kaytkan vakıtta min siña kürsätermen äle anı.

Berniçä kön şulay küñelle ütte, annarı inde hällär alay uk ocmah bulmadı. Başkaça kuyan totılmadı, balık kaptırırga karmak-fälän yuk, ä gel ülän aşau mayımlata ikän. Hätta küñel bolgana başladı.

- Miña irtägä kaytırga kiräk, - dide Taymas. – Sineñ belän miña kuışta da cännät, läkin eş kötä, Robinzon ul, bälki, pensioner bulgandır, ällä atası millionermı, ä min canım-tänem belän slucaka.

- Soñ, ägär üzeñneñ ciñelüeñne tanısañ, kaytıyk, - dide Käüsäriyä.

- Nişläp inde min ciñelim, di. Ber atna yäşädek bit, arıtaba da näq şulay dävam itä inde ul. Diñgez tämen belü öçen anıñ suın eçep beterü kiräkmi. Minemçä, min üzemneñ haklıgımnı tulısınça isbatladım.

- Hucanıñ işäge dä aç torırga öyrängäç kenä ülep kitkän, di. Ber atnada berkem dä ülmi, hätta berni aşamıy torsa da, ä menä kırık kön torsak şul işäk yazmışına duçar bulır idek.

- Bez işäk tügel, ber ämälen tabar idek äle.

- “İdek” kenä şul. “İdek” dip farazlau dälil tügel, dimäk, sin otıldıñ. Keşe yalgızı yäşi almıy.

- Ä min yäşi alam!..

Taymas şulay dide dä telen teşnäde, bu süzne ni uylap äytte ul?

- Yanımda sin bulsañ, yäşi alam, - dip tözätende tiz genä.

- Ähä, kire çigä başladıñmı?! Häzer inde tulısınça birel, keşe cämgıyättän başka yäşi almıy, dip äyt.

- Nişläp yäşämäsen, Robinzon yäşägän bit! - dip karıştı haman Taymas.

- Niçek yäşägän?! Utraudan ıçkınırga cay ezläp yäşägän. Va-kıt-lı-ça!

- Alaysa, kem ciñgänen niçek häl itäbez, monda kazıy yuk.

Käüsäriyäneñ yözen tantanalı yılmayu balkıttı.

- Ä min siña niçya täqdim itäm. Duslık ciñde!

- Vät monısı döres, ur-ra? - dip kıçkırdı Taymas.

- Ur-ra! - dip bakırdılar bähet orlıgı aşap tilergän ike divana häm kaytırga cıyındılar. Tizdän alarnı alırga dip Tuktar da kilep citte. Taymas yänä dä häylälägän ikän, ber atnadan kilep al, dip Tuktarga äytep kuygan, ä Käüsäriyäne ber ayga kiläbez dip poşamanlandırgan ide.

Taymas gel şulay yäşäde inde ul, ğadättän tış hällär anıñ öçen ğadäti häl ide. Törle macaralarga yulıktı häm halık telendä küp süz tudırdı. Bermälne suga batuçılarnı kotkardı, ikençe tapkır sabantuyda şoma kolgaga pesi kebek kenä menep halıknı häyran kaldırdı. Tuktar da üzeneñ ölkän kollegası häm ciznäse turında söyli ide, soklanıp inde, ä ul söylägännär rivayätlärgä äylänep halık arasında taraldı. Bervakıt şulay bolar kaban duñgızı aularga bara. Yırtkıç yatkan cirne çamalap, ike yaklap botarlap kilälär. Kuaklıklarnı yırıp çıgıp, berni dä tapmıy keçkenä aklanda oçraşalar.

- Bernärsä dä kürmädem. Yuktır, ahrı, - di Tuktar.

Ul süzen dä äytep ölgerälmi, Taymas mıltıgın tup-turı Tuktarnıñ mañgayına tözi dä atıp ta cibärä. Yeget taş şikelle katıp kala, ni üle, ni tere.

- N-ni-ş-liseñ, T-t-aymas ab-bıy? - dip totlıga ul.

- Artıñnı karap yör, - di Taymas tınıç kına.

Tuktar artına karasa, olı ber kaban duñgızı tıpırçınıp yata, imeş. Ägär Fazılhanov berniçä sekundka soñlagan bulsa, Tuktar betkän bulır ide. Azak yegetebez söyläp yöregän: “Taymas abıynıñ pulyası kolakka ışkılıp ütte, cile çäçlärne tuzgıttı, şulkadär töz ata ikän!”- dip äytä di.

Menä şundıy ul Taymas – balıkçı, fotograf, şahmatçı, çañgıda yögerüçe, kiräk bulsa, biyüçe häm mäzäk söyläüçe. İdeal keşe bulmıy, dilär. Andıy keşene kürmägän, yäşi bemägän, bähetkäyläre taşudan yöräge rähätlänep sulkıldamagan bahırkay adämnär äytäder şuşındıy süzne, tik Käüsäriyä tügel.

Ak palata

Käüsäriyä dävahanädä yata. Çirläp tügel, bäheteneñ tämam tügäräklängänen kötep. Bayarak kına Zämniyä kerep hälen belep kitte. Malayıñnı kayçan kürsätäseñ inde, di. Ä Taymas? Ul bähet yomırkası tapkan şikelle yöri, eşkä dä ölgerä, mal-tuarnı da karıy, kön sayın küçtänäçlär, çäçkälär kütärep monda da kilä. Eş digännän, kış başlangaç irem öydä torır mikän, dip uylagan ide Käüsäriyä, baktisäñ, brakonerlar kışın da tıngı belmi ikän. Moña hanım bik gacäplände, boz belän kaplangan yılgada niçek balık totasıñ, şul, bäke uyıp, karmak töşerep utıralar şunda, çänti barmak qadärle çabak, alabuga kapkanın kötep. Yuk, alay tügel ikän, cayın tabalar ikän şul. Monı kürsäter öçen ber könne Taymas üze belän Käüsäriyäne dä aldı.

Hanımnıñ kargizärgä utırıp yörgäne yuk ide, bik rähät itkän. Taymas rul totkan, üze iğtibar belän idel östen küzätä, elekke oçuçıda börket küzläre bardır, keçkenä boz kaldıkları öyemen ul ällä kaydan kürep aldı. Brakonerlar bäke tişkändä kalgan boz kisäkläre ide bu. Taymas bäkegä arkılı kuyılgan, östenä kar sibelgän tayaknı kütärep aldı, aña bau bäylängän ide. Baunı tarta torgaç yätmä oçı kilep çıktı. Çama belän yöz-yöz un metrlı yätmä ide bu. Menä niçek totalar ikän balıknı! Bäke uyıp, yätmäneñ ber başınnan başlap töşerä baralar, ä agım anı tübän yakka söyri, kalkavıçlar boz astınnan şua, şulay itep, ozın au üzennän-üze tartılıp-suzılıp urnaşa da kuya. Barı tik ber oçın bäyläp kenä kuyası.

Şundıy korallar ezläp mavıgıp yöri torgaç, orçık buyı kışkı kön uzıp ta kitkän, ni arada karañgılık töşkän. Ä kaytırga yırak kına. Taymas kargizären kua. Salkın tön, yarıy äle nık kiyengännär. Abızbay utları kayçan kürenä inde dip kenä kilgändä kinät kargizär närsägäder bärelep yantaep oçıp kitte. Yıgılgan Käüsäriyäneñ ayagına “Rıs” artına tagılgan timer çana kilep töşte. Bälagä taruçı avırtuga tüzmi nıgrak kıçkırıp cibärde, şikelle, Taymas tiz genä çananı äyländerep taşladı da, hatını östenä iyelde. Anıñ yöze canaşı öçen kurkudan ap-ak ide.

- Ni buldı, bäğrem?

- Ayak.

Hanımnıñ ayagı sıngan ikän.

Biredä, uylasañ uylamasañ da, ber genä ämäl kala: Taymas hatının kütärep aldı da aşıgıp alga atladı. Berara söyläşmädelär. Käüsäriyä üzen kütärep baruı kakça gına gäüdäle ire öçen avır ikänen añlıy ide, şulay da aptıraudan sorap kuydı:

- Närsä buldı soñ?

- Brakonerlar agaç kümep kuygan.

- Nik alay diseñ?

- Çönki irtän näq şunnan üttek, bernärsä dä yuk ide. İkençedän, büränä kisäge kıygaçlap salıngan. Ägär ul arkılı yatsa “Rıs” yä sikerep kitär ide, yä törtelep kaplanır ide. Ä kıygaç yatkaç ber çañgı aldarak menä häm transport motlak räveştä tägäräp kitä. Keşelär asta kala. Bik mäkerle bändälär buldı bu.

- Yarıy isän kaldık äle.

- Äye, şäp kilüebez arkasında min oçıp kittem, tik sin genä tüz inde, bägırem.

Süzlär özelde. Ni zaman taza gına gäüdäle hatınnı kütärep kilgän irne nik söyländeräseñ, bolay da häle betkänder.

- Kuy mine, Taymas. Beläkläreñne özäseñ bit. Üzeñ genä kaytıp berär transport alıp kil, - dide berazdan Käüsäriyä.

- Bulmıy. Häzer inde küp kalmadı, - dip üzenekendä tordı ire.

Käüsäriyä bolarnı isenä töşerä dä häyran kala. Taymas barıber anı dävahanägä kaytarıp citkerde, ber genä märtäbä dä tuktalmadı, yal itmäde. Bulsa da bula ikän şundıy irlär! Azak beläkläre avırtudan Taymas nık cäfalandı, tik hatınına sizdermäskä tırıştı. Ä Käüsäriyä änä şul ayagı belän dävahanädä yatkanda avırga uzuın sizde dä inde.

Hanım caylap yata da, tüşämgä karap tagın da tatlı hıyallarga çuma. Küp hatınnar ğadättä irläreneñ ni eşläve belän kızıksınmıy, ä menä Käüsäriyä ire belän öç tapkır reydka çıktı. Bu yaznı Taymas ayıruça kötep aldı, berdän ulı tuasın aşkınıp kötte, ikençedän, balık sakçılıgı inspektorına kater birälär. Fazılhanov üze yullap yörde inde, yugıysä birerlär ide! Dimäk, ike inspektor, ike sudno bula, su baylıkları tagı da ışanıçlırak saklanaçak. Keçkenä kater näq boz kitkän vakıtlarda kayttı. Bozlar ütep yılga öste açılgan gına ide, Taymas, ğadättägeçä küzlärennän şatlık oçkınnarı çäçep, hatınına endäşte.

- Yä, Käüsäriyä-Säriyä canım, cıyın. Äydä ikäüläp yazgı idelne baykap kiläbez.

Abızbay avılı yanında gına zur kultık bar, aña keçkenä ber yılga koya. Şunda yünäldelär. Käüsäriyä yıraktan uk keşeneñ küplegenä iğtibar itte, rayon üzägendä genä şulkadär küp balıkçı yäşi mikänni? Alar iske agaç küper östendä dä kunaklagan, yar başlarına da tezelgän. Läkin, şunısı gacäp, alar karmak ırgıtkanda dikqat belän su östenä karıy, totkarlanıp tora. Monıñ hikmäte yakın kilgäç kenä añlaşıldı – su östen tutırıp salam kisäkläre, döresräge, tires kaldıgı aga ikän. Hucalıklar tiresne kış köne yılga buyına çıgaralar da, yazgı taşkın suları alarnı yalmap kına ala, solyarka yandırıp kırga taşıp torası bulmıy. Ä balıkçılar änä şul çüp arasınnan karmak taşlarlık kına açık urın ezli ikän.

- Şulay ikän şul. Hoday dönyadagı barlık närsäne uylap tapkan, ä keşegä bu gına az kebek kürengän – çüp uylap tapkan. Kemneñ närsägä sälätle buluı kürenep tora, - dide käyefe bozılıp kitkän Taymas.

Bu tormışnıñ mäzäklären kürim disäñ, balıkçılar yanında yör ikän. Ber yarda öç malay tız-bız kilä, sualçannarı betkän.

- İlgiz abıy, sualçan ırgıt äle! - dip kıçkıralar.

Argı yaktagı citkän yeget ber uç böcäkne pıyala bankaga tutırıp, avızın çüpräk belän bäyläde dä, kiyerelep torıp bu yakka ırgıttı. Banka äylänep-äylänep havada oçıp kilä, yılga urtasında anıñ çüpräge çişelep kayadır cil ıñgayına oçtı, yomgak bulıp ukmaşkan sualçannar “laçt” itep suga kilep töşte. Ä banka, monıñ belän genä kanäğat bulmaganday, “etlegen” dävam itte, avızı açılgaç fır-fır kilep havanı yarıp kilde dä malaylarnıñ ällä niçä yöz sum torgan plastik karmak sabına bärelep “çırk” itkän tavış çıgardı. “Minem karmaknı sındırdıñ,”- dip balalarnıñ berse yılıy başladı. Şunduk aña ikençese yärdämgä aşıktı: “%ilem belän yabıştırıp bula ul, yılama!”

Hisam da monda ikän, Taymas anıñ belän söyläşep tordı. Anısı da mäzäk söyli:

- Kiçä min, iptäş inspektor, Allaga ışanıp kuydım bit äle. Balık karmaklarga kilgän idem, bähet bulmadı, kön buyına ber pesi aşatırlık vak-töyäk tottım. İnde kiç buldı, bulgan keşe kaytıp bette, ä min kaytırga ğarlänäm. Şul balık belän niçek kaytasıñ. Citmäsä, suıttı, vak yañgır sibäli başladı, küñelsez, tüzär ämäl yuk.

- İh, min äytäm, Hodayım Allakayım, ber genä ere balık bir inde! Berne genä! Şul soñgısı bulır ide, kaytıp kitäm dip ant itäm.

Şulçak küptän “yoklagan” kalkavıç sikerep kuydı. Annan ällä kaya yözep tä kitte. Tartıp algan idem, äybät kenä, yartı kilolı balık. Küñelgä cılı yögerde. Tagın karmak saldım. Ere balık eläkkäç nindi yülär kaytıp kitä, bälki, alar anda ber kötüder. Äye, väğdämne bozdım. Min äytäm, Alla mine genä karap tora ide, äyterseñ anıñ başka eşe yuk. Kinät kalkavıç du kilep bii başladı. Ah, dimen, kaytmıy kalıp döres eşlägänmen, monda balık çirtä başlarga tora. Şundıy ömetlär belän tartıp algan idem – enä buylık çabak.

Menä küräseñme, Hoday başta, minem yalvaruımnı işetep, telägemne ütäde, annarı inde mine mıskıl itte: “Näfseñne tıya almadıñ, väğdäñne bozdıñ, mä, alaysa, sin soragan balık, tıgın!”- dide.

- Bügen elägäme soñ? - dip soradı Taymas.

- Kürep torasıñ, menä bu çüp bulmasa “yolkıp” ta ölgerep bulmas ide.

- Menä şundıy uñışlı vakıtta Allaga ışanırga kiräk, Hisam. Ä eş uñmaganda, bäla kilgändä genä Allanı iskä töşerü ul äle iman tügel.

- Anısı şulay inde. Yäşen atmıyça urıs ta çukınmıy.

Kızık inde ul – balıkçı digän kavem. Ber karasañ, yavız, komsız brakoner. İkençe yaktan, ihlas, eçkersez adämnär. Sorasañ, aktık külmägen salıp birergä äzer riyäsız keşelär. Häm şunısı gacäp, bolar barsı da balık totu ısulına bäyle. Ägär zakon buyınça ikän, balıkçı şayan, yagımlı adäm, ägär cinayätçel şögıl belän mäşgul ikän, ul inde astırtın häm usal, ul inde balıkçı da tügel, ä brakoner. Yağni, cinayätçe.

Tar yılgalarnıñ şunısı naçar: brakonerlar yardan yarga au suzıp kuya. Ber-ber artlı biş-altı yätmä torırga da mömkin. Şunnan inde küpme genä balık şular aşa ütep uıldık çäçü urınına barıp citä ala? Alla belä. Taymas, ırgaklı bau töşerep, köymäsen iñ akrın tizlektä alıp bara başlagan ide, vak tişekle yätmä-çastuşka elägep tä çıktı. Mondıy koralnı vak balıkka – çabakka kuyalar, anıñ kalkavıçları su östendä tezelep yata, tik, yılgada çüp yözgäç, timerlär tagıp töpkä batırıp kuygannar.

Yarıy, yökle hatınnı yonçıtıp ozak yörergä yaramıy, Taymas Käüsäriyäne kaytarıp kuyarga buldı. Avılga yakınlaşa başlasalar, plyac buyında ällä niçä maşina, keşe cıyılgan ikän. Aralarında Rafagil Näbi ulı da kürenä. Taymas ta köymä borının yarga kiterep törtte.

- Küräseñme, min väğdämdä toram, änä eskämiyälär, çişenü kabinaları, tualetlar eşlätep alıp kildek. Su cılınuga barsı da äzer bulaçak, - dide başlık küreşkändä.

- Bik şäp. Abızbay iñ matur rayon üzäge bulırga tiyeş!

- Döres äytteñ. Tik, nider citmi kebek.

- Matur itep kirtäläp alırga kiräk. Yazlı-közle maşinalar kerep çirämne izep beterä bit. Ni utırırga, ni yatarga urın kalmıy. Komı gına tügel, yäşel çiräme dä bulsın ide.

- Kileşäm, monısı da döres. Karale, Taymas, sine kotlarga da bula ikän. Berençedän, menä digän kater algansıñ, ikençedän, tulı ğailä başlıgı – ata keşe bulırga cıyınasıñ ikän.

- Şulayrak. Rähmät, Rafagil Näbiyeviç!

“Rähmät” süze Taymasnıñ iñ yaratkanıdır, ahrı. Ällä tormışnı yaratkanga şundıy tämle telle mikän ul. Käüsäriyä annan här könne “rähmät” işetep yäşi, bähetle hatın. Annarı, Taymas yış kına Käüsäriyäne “zäñgär küz” dip atıy. Eştän kaytıp kerä dä: “İsänme, zäñgär küz,”- di.

- İsänme, zäñgär küz!

Bäy, yuraganıñ yuş kiler, dilär, Käüsäriyä uylagan süz ak palata eçendä çınbarlık bulıp yañgıradı. Yomılıp kitkän küzlären açsa, ber bäyläm göl kürde. Taymas şunıñ artına yäşengän dä rähätlänep kölä.

- Kit, imansız, keşe kurkıta yazdıñ! - di Käüsäriyä, üpkälägän bulıp.

- Yä, zäñgär küz, hälläreñ niçek, aşatalarmı, yoklatalarmı, avır eş kuşmıylarmı, ukol pışıp yödätmilärme, söyläp cibär.

- Barsı da häybät, sin genä yuk.

- Borçılma, ozakka tügel bit. Yä, minem ulım kayçan öygä kayta inde?

- İrtägä tabasıñ, didelär.

- Bik şäp! Dimäk, irtägä minem iñ bähetle könem.

- Minem dä. Ä sin beläseñme irtägä nindi kön?

- Beläm, äle genä äytteñ iç, minem ulımnıñ tugan köne.

- Şayarma äle, Taymas, bezneñ tanışkan kön. Yoldız sanagan tön. Näq ber yıl elek sin bärelep käkräytkän yoldızlarnı cälläp torgan idem.

- Yuk la, min bit şayartıp kına äyttem, miña qadär ük çümeç ide inde ul.

- Yalganlama, bägırem, sin käkräytkänseñ. Menä kart kızga da sin bala yasap birdeñ, barsına da sin ğayeple.

- Alaysa, mine nindi cäza kötä inde?

- Cäzanıñ iñ katısı. Berençedän, mäñgelek mähäbbät. İkençedän, tizdän ulıñ cilkäñä menep atlanaçak.

Taymas nider äytmäkçe ide küzennän yäş atılıp çıgıp, tuktalıp kaldı. Yözen söyekleseneñ halatına yäşerde. Alar bähetle ide.

Küper östendä

Taymas bişektäge balasın üpte dä, eşenä aşıktı. Ni öçender Käüsäriyä anı ozata çıktı. “Yarıy, min kittem!”- dip ir yomşak kına itep hatınınıñ iñbaşına kagılıp aldı. Käüsäriyäneñ küzläre tulı sagış ide. Nilektän? ällä yaratışıp yäşärgä vakıt citmägänlektänme? ällä öylänülärenä bik az vakıt ütep, äle mähäbbätläre sürelep ölgermägänlektänme?

Menä Taymas atlap kitte. Ul başkalar şikelle avır basıp yörmi, cir östenä ayakları ciñel genä tiyep kalgan kebek, niçekter aşkınulı ber därt belän alga omtıla. Atlagan sayın ara yıragaya. Ara yıragaya. Yıragaygan sayın Taymasnıñ gäüdäse dä keçeräygän kebek. Güyä ul kitä. Kayadır kitä. Käüsäriyädän kitä. Ul yugala. Ul yugalırga kitä. Käüsäriyä öçen yugalıp bara läsa!

Tukta, bu nindi uy? Nindi gönah şomlıgı? Käüsäriyäneñ başına kaydan kilde äle bu şom? Menä siña tile hatın, yaratuıñnan divanalanasıñmı ällä? Sabır bula bel, dönyanıkı bügen betmägän, bulır äle bähetle könnär.

Yäş hanım üzen şulay yuata, ärli, bitärli, küñeldäge kara şäüläne kua. Bolarnı eşläp bula ul, ä menä yözgä töşkän kurkınıç, küz karaşına qadär ütkän sagış cuyılmıy. Käüsäriyäneñ bu mäldäge tışkı kıyafäte şundıy ide.

Kön uzdı. Yort mäşäqatläre, bala karau vakıtnı uzdıru öçen yahşı şögıl. Tik, nigäder vakıt bügen üşän sıyır şikelle “atlamıy” mataştı, buılgan yılga sıman tuktagan da kuygan. Şulay da Hoday kodräte üzeneken itä, kiç citte, Taymas kaytırga tiyeş.

Ä ul yuk. Bälki, soñlagandır? Bälki, berär kaya tuktalgandır? Ber säğattän, ike säğattän kaytır. Başta balanı kütärep alır, yaratıp söyländerer. Annan sagıngan hatının koçagına alır. Kolakka üzeneñ yaratkan süzen äyter: “Sin minem izgelek färeştäse,”- diyär. Kaydan uylap tapkan bu süzne. Läkin Taymas üze dä, Käüsäriyä dä bu mizgelne kötep alalar ide. Tik, kiç uzdı, tön taralıp tañ attı, ä Taymas kaytmadı. İrtägäsen dä, annan soñ da anıñ aşıgıp, cilkenep atlagan ciñel gäüdäse uramda kürenmäde.

Öç könnän soñ militsiyä ezli başladı. Alar, başkaladan kilgän tikşerüçelär, Tuktar, Hisam häm başka distälägän keşe kön-tön belmi tuktausız ezlädelär, tik Taymasnıñ gına ezenä töşä almadılar. Keşe ğaip buldı, mäyete yuk, köymäse yuk, anıñ tişkälänep betsä dä batmıy torgan köymäseneñ ber kıypılçıgı bulsa da tabılmadı. Adäm qadär adäm yukka çıktı. Mäñgelek ükeneç, mäñgelek sagış.

Kaya buldı soñ bu Taymas? Avıl öçen, hätta rayon öçen şunnan da borçulı sorau bulmagandır. Eşe şundıy ide, Käüsäriyäneñ tapkır bäyäläve buyınça, küplärneñ tamagına kılçık bulıp utırdı, ştraf saldı, hätta sudka birde, läkin türälärgä tälinkä totmadı, gadi halıkka ğadel buldı. Yavız brakonerlar da anıñ ülemenä şatlanmadı. Ni öçen dip uylap karıyk. Çönki Fazılhanov üzenä kürä rayonnıñ yözek kaşı, sıyfat bilgese, embleması-vizit kartoçkası ide. Anı cide rayon halkı kürep tanıp belä ide. Ul vlastnıñ satılmaganlıgın, zakonnıñ çınbarlık ikänlegen, anıñ aldında härkemneñ tigez buluın raslap toruçı simvol buldı. Taymas turında kemder mäzäk söyläde, ikençese anıñ brakonerlarnı niçek töp başına utırtkanın häterläp, legendalar uylap çıgardı, kemder yuknı uylap yala yaktı, ğayepläde, äye, andıylar da bulgaladı, anıñ karavı, küplär soklandı, läkin anı belmägän, bitaraf bulgan keşe yuk ide. Häzer ul üze yuk bulgaç rayonnıñ gorurlıgı yukka çıktı da kuydı. Alay gına da tügel, närsä, häzer inde dönyada ğadellek yuk ul diyüçelär süze östen çıktımı?! Şuña da süz küp buldı, süz törle buldı. Alar Käüsäriyä kolagına ireşep, aulakta kaynar küz yäşläre tükterde.

Keşe närsä söyli soñ, nindi çın-yalgan häbärlär yöri? Bez dä kolaknı ürä katırıp tıñlap karıyk. Gaybät tıñlau yahşı tügel disälär dä, ni dä bulsa beläse kilü, hiçyugında faraz koru telägen uç belän basıp kuyıp bulmıy. Yuk digängä küñel tınıçlana disezme. Yugaldı inde dip kul seltärgä ul enä tügel. Berkönne Täüzih rayon üzägenä kilgän ide, eşe betkäç aşhanä karşındagı larek yanında tuktaldı. Bu pyataçok Abızbaynıñ “sovinformbyurosı” urnına inde. Biyek tügäräk östälne uratıp baskan berniçä ir yanına ber krucka sıra totıp Täüzih ta kilep kuşıldı.

- Yeget äräm inde, äräm, - dip söyli ide kırınırga “onıtkan” ber ir. – Minem ni, işetmägän närsäm yuk, keşe arasında yörim bit. Bik katı sugışkannar ikän, dürtäüme, bişäüme bulgannar. Taymasnı beläsez inde, ul tiz genä bireşä torgan tügel, voyınnıy çagında sambosın-niyen nık öyrängän ahrı. Tegelärne pır tuzdırgan, imeş. Şunnan ällä kayan ber pogonlı keşe kilep çıkkan. Taymas şuña ışangan şul. Ä tegese anıñ arkasına pıçak kadagan. Şunnan suga ırgıtkannar. Alay gına da ülmägän bahır, yarga çıgarga tırışkan. Başına yätmä kaplap aska batırgannar.

- Bulmas la, ul qadärle kem bäğırsez bulsın! - dip şik belderde Täüzih yäşlärendäge Gıylmad isemlese.

- Bulmas diseñme, sin beläseñme, minme?! Kilgän keşelär di bit, beznekelär tügel.

- Kem belä inde, buluı da ihtimal. Härhäldä sineñ söylägäneñ minem işetkännärgä bik maç kilep tora, - dide sıra eçä-eçä korsagı büselgäne.

- Sin närsä işetteñ?

- Zur kaladan kilgän buluları döreskä ohşıy. Alarnıñ monda üz keşeläre bar ikän. Pogonlı keşe di ul. Şuña telefonnan şıltıratkannar, ä kommutatorda utırgan telefonistka “yalgış kına” tıñlap torgan. Menä şul. Häzer inde telefonistka kem dä, annan da bigräk, pogonlı keşe kem dip yuragız.

- Pogonlılar balık belän vaklanmıy. Voyınkomattan Vazif Tähävetdinov, militsiyädän karak Hämit malayı Biktaşev, prokuror yärdämçese Sarbayıv yöreşterä bugay. Tagın kem?..

- Sarbayıv digännän, küptän kürenmi, kayadır kitkän şikelle.

- Kaya kitkän soñ ul divana?

- Soñ, başka rayongadır inde. Ber urında artık kortlamasınnar öçen alarnı bit küçerep toralar.

- Äye şul. Ber genä cir kortlamasın, böten dönya kortlasın dipme?

- Tuktagız äle, ul Sarbayıv digänebez kayçan kitkän soñ?

Bu sorau küp belüçe Sakalga birelgän ide, anısı uylanıp torganday buldı.

- Çınnan da, gacäp bit äle bu, yegetlär. Taymas yugalgannan soñ şunduk kitte şikelle ul.

- Döres äytteñ. Faktlar turı kilä başlasa, yıgılıp kına kitärlek fikergä kilep törtelergä mömkin ikän. Üz uyıñnan üzeñ kurkıp ülärlek, - dip cöpläde arada akıllırak häm aynıgırak Ayrat isemlese. Ul kötmägändä Hisamga borıldı.

- Hisam, sineñ hatınıñ poçtada eşli bit äle. Arlı-birle ul tıñlap tormaganmı?

- Sez närsä?! Şundıy häbär işetsäm, tel yotıp kalır idemme ällä min! Bez Taymas belän dus idek, änä, Sakal belä, - dip kırt kiste anısı.

- Min sineñ hakta äytmim bit, tege telefonistka sineñ hatınıñ bulmaganmı, dip kenä sorıym.

Agarıp kitkän ir süzne ikençegä borgan kebek buldı.

- Min üzem bötenläy başka süz işettem. İmeş, köymäsen barcaga kütärep salgannar. Häterlisezme, ber mälne beryulı öç barca kirpeç belän kilgän ide. Citmäsä, yözmä kran belän bergä. Ul barcalarnı gomer bakıy üzebezdäge kran buşata ide...

- Monısı da iğtibarga layık süz, - dide Ayrat.

- Ä sin närsä uylıysıñ, nişläp bezne şım gına tıñlap torasıñ äle, sin kem? - dip bolar kinät kenä karaşların Täüzihka yünältte.

- Min Komyar avılınnan sezneñ kebek ük balıkçı bulam inde. Bermälne yaramagan vakıtta balık tulı köymä belän totıldım, bik nık ärläde Fazılhanov, ä üze äz genä ştraf salgan buldı. Cälläde inde. Märhümneñ avır tufragı ciñel bulsın. Äy, anıñ tufragın kem belä...

- Şul şul, - dip hupladı anıñ süzen irlärneñ berse. – Taymasnı näq sezneñ tirädä kürgännär dip söylädelär, ezlädegezme soñ?

- Ezlädek inde, militsiyä böten avılnı kütärde, ezläü belänmeni, berni tapmadık. Häzer änä äbi-çäbi süze yöri. İmeş, bik katı kıynagannar, ä ul ülmägän, niçekter isän kalgan, älege mäldä kaydadır dävalanıp yata, di. Terelep ayakka bassam, min alarnı barıber tabaçakmın, dip äytä ikän imeş.

- Anısı şulay inde, ni mäyeten, ni kaberen kürmägän kileş bu keşe ülde dip äytergä tel barmıy.

- Döres äytteñ, barısın da tıñlıysıñ. Barısı da ışandırgan bula, läkin bersenä dä ışanıp bulmıy. Şunısı hak, Taymas tapmasa da, Alla “tabar” äle ul mörtätlärne.

Menä şundıy söyläşülär tegendä dä, monda da bulıp ala, halık arasında törle farazlar yöri. Döres, Käüsäriyäneñ kürşeläre, kollegaları bu hakta telsez, kötmä dip tä, isän bulırga mömkin dip tä süz kuzgatıp hanımnıñ küñelen telgälämilär. Käüsäriyä Taymasnıñ isän kaluına, terelä almıy kaydadır gariplänep yatuına bik tä ışanır ide, läkin ul canaşınıñ üzen niçek yaratuın belä. Taymas bit ul! İsän hälendä nindi genä oçrakta da ämälen tabıp häbären citkerer ide. “Min isän!” Şuşı keçkenä häbär Käüsäriyä öçen zur şatlıkka, çın bähetkä ävereler ide. Ul iren garip-goraba hälendä dä gomere buyı kütärep yörtep tärbiyäläp karar ide.

Keşe ni söylämäs. Gaybät digän närsä çın belän yalgannı butap-bolgatıp birmäsä, gaybät tä bulmas ide. Tik, şulay da... Utsız töten bulmıy dilär bit äle. Käüsäriyäneñ üzeneñ dä küñele özgälänä, yuk-yuk ta ütkännär iskä töşep, näfräte kuzgala. Bu hakta Taymas belmi kaldı, ä menä Käüsäriyäneñ önämägän keşese bar. Döres, yıllar ütkän, ul keşe belän hanımnıñ urtak eşe, oçraşası da yuk, häzer änä üze dä küçenep kitkän, dilär. Läkin, şulay da, şuşı adäm arkasında Käüsäriyäneñ tormışı bötenläy ük saf, tınıç bulmadı. Tuy külmägenä çäçrägän keçkenä pıçrak tabı kebek ber hatirä küñel küklären yämsezli dä tora bit äle.

Student çakları ide. İh, ul çaktagı student cäyläre?! Yegetlär, kızlar tözeleş otryadlarına tuplanıp, berär avılga kilä dä, köndez eşlilär, ä kiçlären uyınnar, cır, biyü, törle yarışlar, küñel açu başlana. Häm mähäbbät! Küplärneñ berençe mähäbbäte änä şul cäyge otryadlarda dörläp kitmäde mikän. Çäçlärne çäçlärgä bäyläüçe mäñgelek söyü dä küp bulgandır.

Terlekçelek kompleksı tözeleşendä bulaçak pedagoglardan tış universitetnıñ yüridik fakultetı studentları dä “akça eşli” ide. Şularnıñ berse belän Käüsäriyä dä tanışıp kitte. Döresräge, Sarbayıv üze kız artınnan yörde inde. Yeget ıspay, bik gramotalı, şoma söyläşä. Menä şul şomalıgı öçen kız anı şayartıp Sarmayıv dip ürti ide. Niçekter gacäp ide, ber karasañ, Käüsäriyä anı yarata kebek, ikençe yaktan, närsäseder oşamıy. Beläsezme, bozılgan aşamlıknı küp itep aşasañ bik naçar bula, aşkazanı tügel, küñel ciränä. Sarbayıv belän oçraşkannan soñ da Käüsäriyädä şundıyrak toygı kala başladı. Ni öçender ul gel keşelärne ğayepli, yuknı bar itep alarnı härçak naçar, äşäke itep kürsätä ide. Menä şul ğadäte kıznı sagayırga mäcbür itte häm ul mönäsäbätlärne artık tirängä cibärmäde. Läkin, köz citep ukular başlangaç, Sarbayıv Käüsäriyäne üzeneñ tugan könenä çakırdı. Tulay torak bülmäsendä kız belän yeget häm tagı da ike par utırdılar. Aşap-eçep şaktıy vakıt yuangannan soñ, nindider säbäplär tabıp, tegelär beräm-beräm kitep yugaldılar. Bolar aulakta kaldı.

- Käüsäriyä, sineñ belän genä eçärgä dip qaderläp saklagan şampanskiyem bar ide, äydä, şunardan avız itäbez, - dip Sarbayıv yaña şeşä açtı.

Kız şäräp gradusınnan eregän ide inde, böten dönya al da göl, şunlıktan ul şampanskidän baş tartmadı. Läkin, anı färeştälär saklıy ide bulsa kiräk, ul üzenä nider bulganın toydı, küz alları karañgılanıp bara bit, huşın cuysa, bu Sarbayıv anıñ belän ni kılanmas... Häm kız östäldäge avır şeşäne alıp yegetneñ başına ordı da, aska yögerde, vahterşa yanına töşep citep yıgıldı.

Vino belän yokı daruı kuşıludan agulanganmı, allergiyä bulganmı şunda, kız berniçä kön avırıp yattı. Menä şulay ayırıldılar alar.

Häyer, tormış sukmakları tagı da oçraştırgan ikän alarnı. Bermälne rayon üzägenä prokuror yärdämçese bulıp Sarbayıv kilep töşmäsenme. Ällä oçraklı räveştä, ällä üze saylap kilgän, tik, bu häbärne işetü belän Käüsäriyäneñ küñelenä şom töşep aldı. İh, küñel digän närsä sizä ikän şul, yukka gına bulmagan şuşı adämnän Käüsäriyäneñ çirkanuı. Yıllar ütkäç, Sarbayıvnıñ tagı da ber mäkere çänçep ütte äle hatınnıñ yörägen.

Ukıtuçı bulıp eşli başlagan Käüsäriyägä Saniyä isemle çibär kız täüge könnän ük oşadı. Riyäsız, saf küñelle bala, östävenä maturlıgı, söykemlelege dä hättin aşkan, yahşı ukıy, tırış, mäktäp eşlärendä şatlanıp katnaşa, cırlavın tıñlap tuymaslık. Mondıy buy-sın, mondıy sälät belän artist kına bulası, ä kız ukıtuçı bulırga hıyallandı. Tugızınçını tämamlau belän pedagogiyä uçilişesına ukırga kitte. Läkin şuşı ber yıl eçendä genä dä klass citäkçese bulgan Käüsäriyä Saniyäne yaratıp ölgergän ide. Anıñ Tuktarga küz atuın sizgäç (yeget öylänmägän ide äle), bigräk tä üz itte. Läkin balanıñ bähete bulmagan ikän şul.

Saniyä kanikulga kaytkan çagında diskotekaga yöri, şunda ikençe ber kız belän süzgä kilälär. Tegese Sarbayıvnıñ baldızı bulıp çıga, ul apasına, anısı irenä eläkli. Kıskası, prokuror yärdämçese, mäğarif ministrlıgında eşläüçe nindider tanışı aşa, Saniyäne uçilişedän kudırttıra. Garçel kız äti-änise yanına kaytırga hurlana, asılına, läkin kotkarıp kalalar. Tik ul ällä kaygıdan, ällä şul buıluı näticäsendä akılga ciñeläyep kala, eçkeçkegä äylänep, azıp-tuzıp yöri başlıy. Häzer inde häbäre dä yuk. Bälki, isän dä tügelder, andıylar ozak yäşämi...

Sarbayıvnıñ soñgı häbäre kötelmägändä buldı. Tuktar belän Asiyä häl belergä, söyläşep utırırga kilgännär ide. Şunda Käüsäriyä enesenä miç yagarga kuştı. İke hatın östäl yanında aşıkmıy gına gäp kuyırta, dönya yañalıkları urtaklaşa, ä Tuktar, miç yagası urınga, ber gäzit kisägenä karap katkan, imeş.

- Närsä eşliseñ anda, yoklap kitteñme ällä, - dide aña hatını.

- Yuk, yoklamadım. Käüsäriyä, kara äle! - dip, Tuktar yandırırga dip yırtkan gäzit kisägen apasına suzdı.

Gäzittä tanış familiyä kürügä hanım ällä nişläp kitte, yöze agardı. Zihenen tuplap ul häbär ukırga kereşte: Sarbayıvnı ütergännär ikän läbasa! Keşe bälasenä şatlanmıylar, şulay da, Saniyäneñ açı küz yäşläre suktımı üzen, ällä anıñ çınnan da Taymasnıñ ülemendä katnaşı bulıp, şunıñ şomlıgımı? Häzer inde monı berkem dä belmäyäçäk.

Äye, üz üleme belän ülmäde Sarbayıv. Yaña cirdä töşemle urında eşlägäç, ul rişvät alırga gayar äväslänep kitte. Läkin, anıñ gına tügel, zur kalada başkalarnıñ da tanışları bar ikän. Sarbayıv artık küp rişvät soragaç, kemder kileşä almıy, şähär banditlarına şıltırata. Kıskası, prokurornı (inde prokuror!) avızına paçka-paçka akça tıgılgan kileş tabalar. Kem äytmeşli, ülem säbäbe kön kebek açık.

Sarbayıvnıñ şulay buluın belgäç, Käüsäriyä ciñellek sizmäde, kotıldık dip irken itep sulap kuymadı. Äytkänebezçä, başkalar bälasenä kuana torgan keşe tügel ul. Sarbayıv kebek bändä bötenläy tumasın ide dä bit. Ä küñeldä barıber yuşkın bar. “Tege çakta, student vakıtta dimen, min Sarbayıv belän bäylänmägän bulsam, ul soñınnan Abızbayga, mögayın, kilmäs ide. Bu bälalär bulmas ide. İh, ul çakta barısı da bötenläy başkaça bulası ide bit.” Käüsäriyä şulay uylıy da avır sulap kuya. Läkin monısı inde üz-üzeñne yukka bitärläü, Hoday kuygan yazmıştan kem uzgan. Yäşäeşneñ şartı şul: tüz häm kanäğat bul.

Vakıt – däva, dilär. Döres, cärähät başta tüzgesez avırtsa, soñınnan ul basıla başlıy, hätta onıtılıp ta kuyarga mömkin. Läkin, kayçak kiresençä dä bula, vakıt ütkän sayın iske sagışlar yañarıp, köçäyep kayta, alar daimigä äylänä. Taymasnıñ yugaluında nindi genä bulsa da açıklık ezläp Tuktar da küp yörede, Käüsäriyä üze dä tırıştı, tik barı ber genä keşe - yırak rayondagı küräzäçe genä aña anık süz äytä aldı: “İreñ fälän-fälän cirdä, unike metr tiränlektä su töbendä yata,”- dide. Tol hatın organnarga yünälde, şunnan ezlärgä kiräk, dip inälde. Alar, avır kaygıdan bu hanım beraz yalgışa başlagan, dip uylap, küzenä turı karamadılar, dorfa endäşmädelär, ezlänü turında kabul itelgän karar altı ay ütügä köçen yugalta, häzer bez bu eşkä yañadan totına almıybız, dip añlattılar. Menä şul häl häsrät utların köçäytkänder inde.

Käüsäriyäne kayçak küzlärennän açı yäşlär atılıp çıkkançı sagış bassa da, ul üzen bähetsez sanamıy ide. Anıñ menä şunısı säyer. Küñelendä hätta şatlık, sünep betmägän, ällä sünmi torganmı, kanäğatlek hise kalıp şul kan cılısı qadärle genä bulsa da yäşäü köçe, can büläk itep tora ide. Nişläp ul bähetsez bulsın di?! Käüsäriyä şundıy keşene oçrattı, yarattı, azmı-küpme yäşädelär, añardan bala taptı, Taymas aña mäñge balkır mähäbbät büläk itte... Bu azmı?! Mondıy bähet başkalarga tiyäme soñ äle!

Äye, artık nık yaratıştılar şul alar. Olı bähet ozaylı bulmıydır inde, küräseñ. Keşe gomere buyına gel bähetle bulıp torsa, ul üzeneñ bähetle ikänen sizmäs, añlamas ta ide, mögayın. Ä Taymas atılgan yoldız sıman Käüsäriyäneñ yazmış kügen yaktırtıp ber sızılıp ütte dä, şuşı mizgelne mäñgelekkä istä kaldırdı.

Keşe yukka çıktı. Şulay bulamıni soñ? Yuk, monıñ belän hiç kileşäse kilmi. Gäüdäse yukka çıksın da, di, läkin anıñ eşläre, hıyalları yukka çıktımıni?! Alar kaldı, alar menä bit!

Hanım, uñ kulına malayın kütärgän kileş, biyek küper östennän alga, yırakka karıy. Rayon üzäge yanında gına idelgä koygan yılga aşa häzer inde zur küper salıngan, ul biyek kenä. Kön yakka, tup-turı koyaşka karasañ, alda irken su – idel kultıgı cäyräp yata. Bu Taymasnıñ iñ yaratkan häm iñ nık saklıy torgan urını. Çönki biredä balık bihisap, yaz könnärendä alar uıldık çäçärgä kilsä kamışlar kıştırdap tora. Tagı da änä şul kamışlar arasında kır ürdäkläre küpläp oyalıy, çelännär, hätta kır kazları da kürenep kala, su küseläre yäşi. Kıskası, tabiğatneñ iskitkeç yämle häm canlı urını. Küperdän tübän, keçe yılga olısına kuşılgan cirdä, zur häm matur anşlag tora: “Fazılhanov isemendäge kultık,”- dip yazılgan. Monısı Tuktarnıñ tırışlıgı, kultıkka Taymasnıñ isemen birü teläge belän ul küp yörde. Şunda uk yämle genä arhitekturalı kemping tora. Anda turistlar, häväskär balıkçılar tuktala, rähätlänep yal itä. Monısı da Taymasnıñ hıyalı ide.

Äye, Taymastan berni dä kalmadı dip niçek äytäseñ? ä Aynur ulı? Bu isemne Käüsäriyä uylap taptı bit! Häterlisezme, Taymas belän Käüsäriyäneñ berençe oçraşuın, yoldızlarga karap söyläşülären? Menä şul tönne isendä totıp, ul ulına Aynur dip isem kuştı. Ul çakta Taymas äkiyät söylägän ide bit äle, yänäse, Ay yartılaş yangan. Käüsäriyäneñ canı da yartılaş yandı, dönyası yartılaş cimerelde. Läkin yöräk paräseneñ ulın kararga, Taymas näselen saklap keşe itep üsterergä anıñ küñel cılısı da, köçe dä citäçäk!

Tik, “yuk” digän süz barıber säyer. Mäyeten kürmägän kileş keşene niçek yuk diseñ. Kayçagında Käüsäriyä üzen niçekter säyer toya, bälki, anıñ börkete su töbendä yatmıydır, bälki, anıñ hıyalı färeştälärneñ amin digän çagına turı kilep, yoldızlarga aşkandır. Hanım monıñ barı tik ber uy, teläk ikänen belä, añlıy, läkin belä torıp ta ışana. Säyer.

Menä şulay: küpme vakıt ütsä dä, Taymasnı yuk dip äytep bulmıy, ul Käüsäriyäneñ uylarında, hıyalında. Hanım zäñgär küzlären zäñgär kiñleklärgä töbägän: anda Taymas oçkan kük, Taymas gizgän idel. Tiräkkä kungan sandugaç kebek his tulı küñelgä ällä kayan şiğri süzlär kilä:

Töşläremä kermi başladıñ sin,

Tämam yugaluıñ şul mällä?

Önnäremdä, ahrı, mäñge kürmäm,

Töşläremdä kilep yörgälä.

Tormış bit ul gomer sukmakların

Ber ayırsa mäñge ayıra.

Fani yazmış niçek kilsä kilsen,

Tik hıyaldan gına ayırma.

Töşläremä kermi başladıñ sin,

Şul säbäptän küñelem – gel bolıt.

Yalgızlıkka, bälki, tüzär idem,

Töşläremdä yörsäk ber bulıp.

Taymas töşkä kergändä üze bolay gel şat, kör küñelle kürenä. Soñgısında alar tau bitlävendä ciläk aşap yördelär, kızıklar söyläp köleştelär. Annarı Taymas Käüsäriyägä ber koçak çäçkä büläk itte. Üzeneñ küzendä bähet oçkınnarı. Yılmaya.

- Belmim inde, Käüsäriyäm, - di, - başım butaldı, dönya şulkadär maturmı, sinme, ällä menä bu çäçkälärme?

Dönya matur, Taymas, çönki bu dönyada sineñ kebek keşelär bar häm bulaçak.

Ä Aynur, keçkenä kulların koyaş yagına suzıp, üzençä söyläşep mataşa:

- Ättä anda kitteme, ännä?!