Avıl Mögallimnäre

Hikäyä

«Min avıl mögallime bulırga hıyallandım häm,

niyätemne tormışka aşırıp, bähet taptım!»

Dustım häbärennän.

I

Bez ikebez dä bähetle idek!

«Alar rähät yäşädelär dä inde!» — dip artıbızdan äytep kalalar ikän, bu çın süz bulır. Ämma tormış haman matur gına aga dimeni? Könnärebez bozılıp kitsä, Sälimäm maturım, çibärem, bägırem mine tınıçlandırırga aşıga: «Böten dönyasında bäräkät yuk bit! İmin bulıyk, sau-sälamät! Caylanır äle, sabır itik, caylanır!» — dip, yagımlı süzläre belän küñeldän yuk-bar uylarımnı kua. Yomşak kulların ike cilkämä kuya:

— Sin — korabım, min — cilkäneñ bu tormış diñgezendä...

Ä min aña kuşılıp östim:

— İminlek bulsa, yözärbez säğadät kiñlegendä!

Häsrätemnän ayırılam, Sälimämne koçaklarıma kütärep alam da tirbätäm, irkälim, übäm häm söyäm. Böten tänem buylap, här küzänäkne, muskul häm söyäkne kuzgata-kuzgata tıyılgısız, idarä itep bulmıy torgan, başbaştak häm cille ber his yögerä, mine bötenläy diyärlek üzendä eretä; akılımnı, fikeremne, uyımnı, häsrätemne, canımnı häm şunıñ kebek meñ törle sıyfatlarımnı zatlı häm tatlı teläkkä äverelderä. İrennärdä irennär naz taba, bähet, iminlek. Äylänä-tiräm çaykalıp kitä häm şunda säğat suga. İske, borıngı säğat. Avıl säğate. Kapkaçsız, pıyalasız. Fatir hucabız Daniyä äbineñ yort cihazlarınnan miña iñ oşaganı; berençe kürüdä ük: «Monda iñ serlese — min!» — dip häbär salgan kebek bulgan ide äle ul, maktançık.

— Häterliseñme bez bu fatirda säğat niçädän birle yäşibez?

— Häterlim, Sälimäm, häterlim. Näq köndezge unike ide. Ä häzer — tönge!

— Ä bu säğatkä karasañ, vakıt ber dä uzgan tösle tügel, haman şul unike!

— Tönge... Köndezge tügel şul! Sälimäm minnän kölä, üzemne şayarta.

— Bıltırgı tügel, bıyılgı! Min kileşäm.

— Közgä ber yıl bula!

— Äye, ber yıl...

Sälimäm kitap ukuın dävam itä, min üzemneñ yazu eşenä çumam. Anıñ avır da tügel, ciñel dä äytelmägän serle häm beraz ürtälep: «Äye, ber yıl...» — digäne küñelemä kerep oyalıy. Eşemne yañartıp cibärä almıym. Ber-ber artlı barça vakıygalar häter sandıgında kaynaşıp alalar.

Äye, avgust ahırı... bezneñ moñda yäşi başlavıbızga tögäl ber yıl tulaçak. Ämma min ul uzılgan könnäremneñ bersen genä dä ärämgä, zayaga, buşka ütkän dip äytä almıym. Çönki Sälimä belän tormışım bähet häm säğadät eçendä bit!

Bez ikebez dä yäş mögallimnär, yağni ukıtuçılar. İñ kiräge, saylagan hönärebezne, kılgan ğamällärebezne döres dip beläbez, eşebezne yaratabız.

Sälimäm dä, min dä bu tirä keşese tügel. Ul — Stärlebaş yagınnan, başkort suın eçep, irken havasın sulap, niğmätenä şöker kılıp üskän tatar (ä ul üzen bolgar diyärgä yarata) sıluı. Ä min isä — tatar tufragında aunap citlekkän «milli şalkan»! Äye-äye, «milli şalkan»!

Student çaklarımda, Kazan universitetınıñ filologiyä fakultetında ukıgan däveremdä, himiyä-tehnologiyä institutındagı sabaktaş dustan telemä küçkän «şalkan» süzen kiräksä-kiräkmäsä dä äytkäläp kılandıra idem, bara torgaç, üzemä tagılıp kaldı. «Milli şalkan» kuşamatın ğadätemnän arındırır öçen Sälimäm birde. Ä min bötenläy üpkälämim moña. Telemnän töşerep kaldırırga turı kilsä dä, bik döres, urınlı äytelä torgan süz dip uylıym. Çönki şalkan ak bula, çista, tügäräk, beraz äçkeltem dä, töçkeltem dä digändäy, näq tatarnıñ üze tösle. Kem-kem, ämma min millätemneñ nindi balçıktan ikänlegen bik yahşı beläm dip uylıym. Yukkamı tatar tele häm ädäbiyätı bülegen tämamlap, inde ber yıl ädäbiyät ukıtuçısı bulıp eşlim?

İrtägä ukuçılarım minem fännän imtihan totaçaklar. Arada şiğır yazuçı ber kızga gına ışanıçım citep betmi. Hıyalıylıgı arkasında tanıp belüneñ qaderen añlap citkermi, butalıp betä. Ämma ädäbi äsärlärne su kebek eçä, här kaharmanın, här vakıygasın, hätta oçraklıların da bik yahşı häterli, söyläp birä. Tik analizı gına yuk. Kerep kitä dä başı kata. Aña hämmä mögallim häyer-hahlı, yaratalar, soklanalar, anıñ belän maktanalar. Döres eşlilär. Bu ukuçı mäktäbebezneñ genä gorurlıgı tügel, ilküläm şähes bulaçak äle. Mantıykıy-logik fikerläven üsterügä dä härdaim iğtibarın birsä ide ul! Yıl buyı öyrättem, üze dä añlıy:

— Abıy, küñelemä kanatlar üsä dä telem anıñ artınnan oça bugay minem. Kolaklarım här süzen işetä. Ämma akılım — yuk! — dip aklangaç:

— Señlem, äle alga taba da ukıysıñ bar. Kazan universitetına baram, diseñ. Anda, beläseñme, Säğadät abıyıñ, Marsel abıyıñ, Flyora apañ, Dilärä apañ kebek ütä dä taläpçän, mantıyktan başka hiçnärsäne kabul itä almıy torgan olug, akıllı, däräcäle akademik, professorlar ukıtaçak. Tälğat abıyıñ, Azat abıyıñ, Hatip, Albert abıylarıñ — zur ğalimnär belem biräçäk. Alar äle üzläre dä tanılgan yazuçılar; citmäsä, märtäbäle isemnär algan şäheslär. Ul yazuçı, professor häm akademik abıylarıñ: «Tukta, bu balanıñ hıyalı çiksez, beleme say!» — dip näticä çıgarıp kuysalar? Şunıñ öçen kiñäşemne hiçvakıt onıtma: ukıganda, fikerlägändä, imtihanda mantıyk-logika, çın belem kiräk, annan başka keşeneñ akıl-belem däräcäsen bilgeläü hiç mömkin tügel! Ä hıyal, icadi aşkınu yäş vakıttagı şiğriyäteñdä yuldaş bulsa da, yazmışıña kirtälär kuymasın!

Bez şunda söyläşüne beteräbez. Älfiyä isemle bu bala tulısınça minem belän kileşä, rähmät äytä. Bütän ukıtuçılar, hätta Sälimäm dä söyekle ukuçıma karata artık taläpçänlektä üzemne ğayeplilär.

Ämma, ni hikmät, Älfiyä süzläremne kabul itte, mantıykka tartıldı. Hätta matematika ukıtuçısı da anıñ sälätenä soklana başladı. Tik şunısı: may koyaşı yäş şagıyräne tagın adaştırıp, hıyalga batırdı. Ä irtägä — imtihan, çıgarılış imtihanı...

Ukuçılar öçen genä tügel, miña da täüge hezmät sınaularımnıñ berse bu. Moña qadär alarga kem genä däres birgän bulsa da, bıyıl minnän sabak aldılar. Çıgarılış sıynıf. Fikerläre, dönyaga karaşları oyışıp kala torgan çakları alarnıñ!

Eşkä urnaşkan vakıtımda min «yaşel sakallı» optimist idem. Mäktäp direktorı — yözgä-bitkä mölayım gına, kara küzle, pıyala küzlekle, sabır-taläpçän yözle Asiyä Miftahovna, ul äle matematika ukıtuçısı da:

— Siña tatar tele häm ädäbiyätın birü yaramas, anı kem dä ukıtır. Tarihnı, geografiyäne al,— dip karasa da, min üz süzemdä tordım:

— Yuk! Ul fännärgä kıstamavıgıznı ütenäm. Min — tatar tele häm ädäbiyätı mögallime. Ägär dä kirägem yuk ikän, baş tartıgız, bütän mäktäpkä küçärmen! Borçılmagız! — dip kırt kistem.

Asiyä Miftahovnanıñ, mondıy ücät keşene kürep, küzlege mañgayına kütärelde. Ämma keşelärne yahşı ayıra häm tanıy belüe yärdäm itte bulsa kiräk, berazdan soñ karar birde:

— Yahşı! Ana telen ukıtırga şuşındıy çibär, gäüdäle ir-egetneñ atlıgıp toruı mine söyenderä. Ölkän sıynıflarda belem birersez!

— Rähmät!

Minem başka süzem yuk ide.

Monda hatınım Sälimägä dä eş küp bulıp çıktı. Ul da minem belän ber yıllarda universitetta ukıdı, urıs tele häm ädäbiyätı mögallime digän diplom alıp çıktı. Bez üzara äüvälge kurstan birle beleşep yördek-yördek tä, öçençe uku yılı başında yakınayıp, bişençeneñ ahırında tuy yasadık. Tuy dip inde, öç bülmägä öställär kuyıp, kem närsä kiterä ala, şunnan tabın köyläp, mäcles kordık ta här äytelgän teläkne tormışka aşıraçagıbız hakında süz birdek häm şunıñ belän bette, vässälam. Tugannarga häbär birdek, ämma çakırıp azaplamadık. Yazgı kır eşläre vakıtı ide. Soñınnan barsın da yörep çıktık häm yullama buyınça şuşı Bögelmä yaklarına kilep, poçmakka-poçmak diyärlek sözeşep torgan meñgä yakın yortlı avılnı sayladık. Häyer, ronoda da başka törle fiker yuk ide. Yakında şuşı uk cirle sovetka karagan tagın ike keçeräk salaları bar ikän, alardan balalar monda yörep ukıy. Şul keçe avıllarnıñ bigräk tä berse, tau-kalkulıklar arasına sıyınıp utırganı miña, artıgraktır — Sälimämä oşadı.

— Şunda oya korıyk! — dide canaşım, barıp kaytu belän ük.— Cäyäü yörerbez, öç çakrım yırak ara tügel. Yulları da yahşı, yäşäü öçen dä tınıç, imin kürenä.

— Gomer buyı yırak yörep eşläü arıtır bit?

— Maşina alırbız.

— Şulay bik teliseñmeni?

— Äye, bäğrem, bik tä!..

Başkort havasına kinänep oyışkan holkı-figıle, küñele-omtılışları ciñep çıktı. Bez üz oyabıznı bıyıl uk korırga niyätläp tä kuydık. Ämma ul iske ber yort nigezen yäşärlek itü öçen yıl tügel, gomer kiräk bulır äle!

Bu uylarıbıznı mäktäp direktorıbız belän urtaklaşunı kiräk taptım. Asiyä Miftahovna üzem dä cavabın taba almagan soraunı birde:

— Gomer buyı niçek şulay kürşe avıldan yörep eşlärsez soñ?

— Açulanmagız inde. «Canı telägän — yılan ite aşagan» dilär bit! Şulay niyätlädek!

Minem katgıy häm yuldan borılmıy torgan keşe ikänlegemne yahşı belgängäme, artık süz kuzgatmıyça gına kileşte dä kuydı:

— Yarıy inde alaysa! Nasıybıgız ikän, bäräkätle bulsın! Ul avılda ber dä teräk sanarlık ihata kalmagan ide, bälki can kertep cibärersez?

Kolhoz idaräsendä:

— Üzäkkä yort salıp biräbez! — disälär dä, Sälimämneñ inde nıgıtıp kuygan hıyalların cimeräsem kilmäde. Süzemnän kaytmadım. Asiyä Miftahovna da mine yaklap çıktı. Utırış anıñ süzlären bertavıştan hupladı. Ahırda kolhoz räise, üzemne kotlap:

— Kadagın da ezläp yöriseñ tügel, sklad tulı, barısın da biräm! — dip belderde, ışanmıyçarak kalgan idem, hiç yalgan süz bulmadı.

Mart başında karar çıgardılar, apreldä, karlar eri başlagançı, buranı da kütärep kuydılar. Bez belmi dä kaldık diyärlek.

Bolar barsı da kötelmägän rähätlek häm bähetlär ide.

Şularnı uylıy başlasam, Möhämmät abıy Mähdiyevneñ tatar romantizmına bagışlagan lektsiyäläre isemä töşä häm: «Ägär dä keşe üze saylagan yulına tugrı kalsa, maksatına taypılışsız atlasa, başkalarga hörmät kürsätsä, ul härvakıtta bähetle bula häm här cirdä bäräkät taba!» — digän süzläre küñelemdä kabatlanıp, eçem-tışım nurlana.

Şulay da bu şatlıklar üzemä genä tügel, hezmättäşlärem, yaña tapkan avıldaşlarım, Sälimäm belän dä bäyle ikänen añlıym, bik ük ışanıp ta citmim. Üzemä karata taläpçänlekne tagın da arttıram. Başkalar belän tanışıp-beleşergä vakıtım citmi. Älegä avıldagı küp serlärne belmiçä yäşim. Sälimäm dä minem yänäşämdä, fikerlär-gamällär urtak.

II

İnde soñ ikän, yoklarga yatmıy yaramas...

Kinät täräzä ölgesen şakıldattılar. Min dä, Sälimäm dä sagayıp kaldık. Tön urtası tügelme? Kötkän keşebez dä yuk. Berärseneñ yomışı töşkänder bälki?

Yatkan cirennän Sälimäm yurganın baş oçına qadär kütärde. Ber-ber yat küzdän şiklänüe ide.

Min pärdälärne açtım. Utnı sünderdem. Täräzä artında hiçkem kürenmäde. İşekkä taba atladım. Bu avılda älegä doşmanlaşkan keşem yuklıktan, kurku öçen säbäp tä kürenmi ide. Ämma täräzäne kabat kaktılar. Ällä niçek säyer bulıp kitte. Ölgelärne kuzgatırlık itep döberdätkän tösle ide.

— Min kurkam! — dide Sälimäm, nidänder tagın da şiklänep.

Anı tınıçlandırırga aşıktım:

— Ber dä borçılma. Täräzäne alıp kermäslär, min çıgıym äle...

— Min dä...

— Yuk, yuk! Üzem genä!

— Berär yamanı bulsa?

— Timäslär äle, borçılma...

— Başıña sukmasınnar.

— Kem?

— Alay dimä, tormış bozıldı! Dönyada usallar kübäyde!

— Yarar, borçılma. Berärseneñ yomışı töşkänder.

Şulay digäyem buldı, täräzäne kabat kaktılar häm min eşneñ närsädä ikänen kürep, kölärgä totındım.

— Ni buldı?

— Bäräñge elep kuygannar! Ukuçılarıbız şayarta.

İşek açıp, hucabikä yoklagan bülmä aşa tınıç kına uzgaç, öyaldına çıktım. Bakça yagınnan söyläşkän avazlar işetelde. Alar kızlar ide. Berse — Älfiyä. İmtihan kaygıları yuk ikän üzlärendä!

Öyaldı işege açılgan tavış alarnı örkette, kaysı kaya kaçtılar. Min isä artlarınnan kuarga telämädem, kisätep kenä kaldım:

— İrtägä imtihan biräsegez bar bit, Älfiyä señlem, kaytıp yoklagız!

Bauga elengän bäräñgene häm anı tartıp-tartıp häräkätländerü öçen bäylängän kätük ceben özep, kürsätü öçen Sälimämä alıp kerdem. Ul barısın da kürep, kemnär ikänleklären belep ük kalgan ikän.

— İrtägä akılga utırtıyk üzlären, tapkannar şayartır keşelärne...

Üz hatirälärem eçendä kaynaşkanga Sälimämneñ fikere belän kileşmädem häm anı tınıçlandırırga aşıktım:

— Kiräkmäs! Alar yäşendä min dä şulay şayartkalıy torgan idem. Usallık belän tügel bit...

Ämma Sälimämneñ açuı kabargan ide. Ul suınırga telämäde. Mondıy halätendä üzen berençe tapkır diyärlek kürä idem, şunlıktan niçek yuatırga da belmädem.

— Yaklama şul Älfiyäñne!

Aptırap kittem:

— Sälimäm, ni söyliseñ? Niçek minem Älfiyäm bulsın äle ul?

— Böten mäktäp belä!

— Niçek?

Sälimäm cavap biräse urınga yılap cibärde. Anı yuatırga telädem. Yaña kilgän ukıtuçılarnıñ täräzälärenä niçek bäräñge elep, ber tapkır üzemneñ dä şayartkanım barlıgı hakında söylädem.

— Ul vakıtta min bit şuşı balalar tösle yüri kızık yasagan idem. Ukıtuçı apaga mähäbbätem bilgese dip hiçkem kabul itmäde. Mömkin eşme soñ? İnde alar üz çordaşlarına gıyşık totu yäşendä. Ukıtuçı apa-abıylarnı cidençe sıynıfta gına yaratasıñ ul. Annan soñ hörmät kenä kala, çın mähäbbät soñrak kilä. Minem siña gıyşkım şikellese...

Ämma Sälimäm bu süzläremä kolak ta salıp tormadı, küzlärennän yäşlären haman da sörtmäde. Bägıremne koçagıma kerttem. Çäçlärennän sıypadım, Hay, yaratam min anıñ şuşı huş isle, yomşak, akılımnı adaştıra torgan tolımnarın!

— Yä inde, citär! Äydä, yoklıyk!

— Bägırem! — Sälimäm tınıçlangan tösle ide. Yuk ikän: — Ul kızga minem ni öçender açuım kilä. Tıñlamıy, däresläremdä yıl buyı şayarıp utırdı. Mine käkre borınlı, yämsez hatın itep yasap, östävenä takmak ta yazıp, başkalarnı da miña karşı kotırttı.

— Kayçan?

— Böten mäktäp söyläde bit!..

— Nigä min belmim?

— Siña hiçkem kiräk tügel, gel üzeñne genä kaygırtasıñ, keşeneken sukır ber tiyengä dä sanamıysıñ. Şuña belmiseñ!

— Yalgan süz bit bu, Sälimäm, yalgan süz! Kölke!..

— Minme?

— Yuk, bägırem, min kölke!

Söyläşüneñ alga taba ähämiyäte yuk ide. Çınnan da, mäktäpneñ vak borçularına çumuım säbäple, Sälimämne küp vakıtlar bötenläy onıtkalıym şul. Döres äytä, min üz dönyama yäşerenep baram bulsa kiräk, kübäläk kurçagına

äverelep kitkän kebek. Eşemnän gayre hiçkem häm hiçnärsä kızıksındırmıy başladı ahrısı.

Sälimämne irkäläp koçagıma tagın da kıstım. Anı bik tä yaratam bit. Akılımnan şaşarday bulıp, ülep-betep yaratam.

Täräzädän ay karıy, yoldızlar küz sala. Min Sälimämneñ irennärendä irennäremä naz tabam, yöräklärneñ därte bergä kuşıla. Kalku, ak, yomşak kükräklären, sılu bilen koçam häm bez adaşabız. Übeşep tuya almıybız. Dönya häsrätläre onıtıla...

— Bezneñ balabız bulaçak!

Sälimämneñ bu süzlären işetmim, sorıysım kilä: «Niçek? Yort salmıyça balaga barmaska kileşkän idek!» — diyärgä telim. Ämma batırçılıgım citep betmi.

— Bezneñ balabız bulaçak. Min siña yeget alıp kaytıp biräm!

— Yuk, berençese — kız!

Akılım urınına küñelem cavap birä. Sälimämneñ buyına üreläm:

— Niçä aylık?

— Yülär...

— Nigä yülär?

— Niçä minutlık digen?

Aptırap kalam. Sälimäm kölä:

— Moña qadär saklandık, bügennän — bette. Yort salu — sineñ kaygı. Eşlä! Ä min siña malay büläk itärgä telim, yaña yortka kerügä — söyençe!

— Kız!

— Minemçä bulaçak, bähäsläşmä, bäğır! Minemçä bulaçak!

Küzlärem yomıla. Tuaçak balamnı citäkläp bolında yörüem küz aldına kilä. Tatlı hıyal bezneñ ikebezne dä eretä.

III

İmtihanga soñga kala yazganmın. Yarıy äle hucabikäbez, yomışı töşep, bezneñ yakka kergän. Säğat tukmakların tartuınnan uyanıp ta kittem, ah ta ittem.

— Bügen eşkä barmıysız dip toram. Uyatırga-uyatmaska belmädem,— dip aklandı Daniyä äbi.— Yalga çıktılar tügelme soñ ukıtuçılar?

Sälimämne kaynar tüşäktä yalgızın kaldırıp, ber yotım çäydän kanäğatlek taptım da çıgıp yögerdem. Asiyä Miftahovna kölep karşı aldı:

— Röstäm Ähmätoviçnıñ cilkälärenä kanatlar üskän bügen, oçıp kilä! Berençe imtihan aluıgız belän täbrik itäm! Uñışlar telim!

Rähmättän başka anı-monı äytü yuk inde, sınau alınaçak kabinetka aşıktım. Ni hällär ikän anda?

Ämma borçılularım ber mizgeldä yuıldı da töşte. Sıynıf nurlanıp tora, takta häm öställär yaltırıy. İñ ähämiyätlese — böten cirdä çäçäklär.

— İsänmesez, Röstäm Ähmätoviç!

Başlap endäşüçe — Älfiyä. Ämma minem aña üpkäm bar. Döresräge, mineke tügel, hatınım Sälimä Nazıyfovnanıkı. Şunlıktan iğtibar birü yuk! Ul tagın sälam birä. Min işetmim, hämmäsenä utırırga boyıram. İmtihan tärtiplären kabat añlatam, säğatemä karıym:

— Öç minuttan karşıgızga komissiyä kilep utıraçak. Bu sınau sezgä zur tormış yulına ışanıçlı adımnar belän kerü öçen kapka açsın! Barıgızga da uñışlar telim!..

Şunda işek açıla häm Asiyä Miftahovna artınnan iyärep imtihan komissiyäse kerä. Dönya ber mälgä tigezlänep kalgan ülçäü tälinkäläre hälenä kilä. Direktornıñ taläpçän kırıs karaşı ukuçılarnı utırtıp kuya. Sınau başlana. Min üzemne täüge imtihan birüçe bala hälendä sizäm. Şulay da sınatasım kilmi. Işanam, bik ışanam ukuçılarıma. Küz belän härbersen tınıçlandırırga tırışam. Ämma Älfiyäne urap uzam. Aña açuım kilä. Niçek alay minem bähetemne, minem Sälimämne kimsetergä batırçılık itteñ sin, äy, kızıy!..

IV

İyül urtaları citep, peçängä töşär vakıtlar ide. Minem öç atnam mäktäpkä bülep birelgän urmannan utın kisü belän ütte dä kitte. Asiyä Miftahovna:

— Röstäm Ähmätoviç, yaña urınga ihata korasıgız da bar, üzegezgä kiräkçä agaç bulır, eşkä yaraklısın da, utının da kararsız şunnan,— dip häyer-hahlı telägen beldergäç, baş tarta almadım.

Köne-töne diyärlek eşlärgä turı kilde. Kuna-tönä yattık. Sigez ir zatına, bergä-bergä kütärgändä, büränälär alay uk avır toyılmadı. Berençe könnärne hiç tıngılık birmägän çeben-çerki, kigäven işe mälgunnärgä dä künegep bettek. Bitne sakal, tänne ker bastı. Yözlär karalıp, kaläm tibrätügä genä künekkän kullar-barmaklar taşka äverelde. İke atnalık digän eş yegerme köngä citte. Şulay da küñelem şat ide. Yuk-bar bähäslärgä katnaşmadım, eçügä dä artık iğtibar birmädem. Sälimämne sagınsam da, alda uzdıraçak şatlıklı häm tınıç könnäremne hıyalımda küzallap, sabır itä idem.

Ukıtuçı bulganıbız öçen bezgä ike maşina utın birdelär. Annan tış tagın tözeleşkä yaraklı ike yök agaç kaytardım. Barıp çıksa, munça häm keçeräk terlek abzarın kütärep kuyu öçen citär kebek ide. Utınnı da iptäşlärem eşkä barırdaylardan saylap birdelär.

— Sälimäñä miç yagu öçen yomıçkañ küp bulır äle,— didelär.

Urman eşenä kitkänçe ük yortnı nigezgä kütärep, ostalar tübägä totına kalgan idelär. Yaña kürşebez belän Sälimäm söyläşep, tözüçelärgä aş äzerli, ul da köne-töne yal kürmi ide.

Kolhoz räise tübäbezne yahşı itep eşlättergän:

— Nindi şifr di ul? Kalay yukmı ällä? — dip ostalar brigadirın et itep sükkän. Şunnan soñ bu, monda ber-ber ser bardır digän fikergä kilep, hatınımnan:

— Bezneñ räis belän tuganlıgıgız yuktır bit? — dip beleşkäläp tä mataşkan.

— Üze şulay yahşı keşe inde,— dip kenä cavap kaytara algan Sälimäm.

Min dä monıñ säbäben belmi idem.

— Niçek şulay yärdäm itärgä uyladı ikän? — digäç, Sälimämä niçek tä añlata almadım. Şulay da:

— Keşelekle keşe... Asiyä Miftahovna ütengänder! — digän fikergä kildem.

Berençedän, hucalarnıñ häyer-hahlı buluları, ikençe yaktan, avıl halkınıñ bezne tuktausız iğtibar küzendä totuları härtörle şik-şöbhälärgä dä töşergäli ide. Ämma çit-yat cirdä oya koru öçen hämmäseneñ yahşı küñelle buluları kiräk. Bu isä kiläçäk tormışıbızga ışanıçnı arttıra bardı.

Äytkänemçä, peçän öste citep, utın mäşäqatlären yaña eşlär alıştırdı. Yortıbıznıñ tübä-kıyıkları eşlänep betkän, tüşäm-saygakların häm käçäk-tupsalarnı gına yasıysı kalgan ide. Bolarnı tözeleş brigadası kolhoz üzägendäge masterskoyda äzerläp kiteräse bulganga, bez dä peçängä töşärgä uyladık.

Gadätläre buyınça avılda bolınlıklarnı brigadir bülep birä ikän. Bolın dip inde, peçänlekläre — tau araları, kötü kerä almıy torgan urınnar bulıp çıktı. Öslärenä urman avıp torsa da, anı karauçıları üzlären kart alpavıtlar kebek his itep, anda keşene kertmilär, di. Hätta ciläkkä dä hatın-kızlar taulıklarga yörilär, urman yagın yaratıp betermilär ikän.

Min brigadirnı ezläp kittem. Gabdulla abzıy şäp borınlı, cıyırçık yözle, gäüdäle zat. İhataga da ul urın kürsätte, peçänlek hakında inde kilep süz kuzgatkaç:

— Enem, ni bit äle, bıyıl ber dä buş urın kürenmi. Soñardıñ. Nigä irtäräk häbär salmadıñ?..— dip başın kaşıdı.

— Gabdulla abzıy, eştän ayırılıp bulmadı bit...

— Şulay inde anısı...

Karşısına ber yartı çıgarıp kuydım, ul aptırabrak kaldı. Ni äytergä moña digändäy tagın başın kaşıp aldı.

— Tege vakıtta da sıylap bulmadı üzegezne dip kenä inde, Gabdulla abzıy. Menä, yortnı salıp betersäk, Allaga tapşırıp, min äytäm...— Mömkin qadär üzlärençä söyläşergä tırıştım.

— Anısı inde, enem, yolası şulay kuşa. Öy tuyı kiräk bulır. Äle bügen dä räis soraştırıp aldı: «Niçegräk, Gabdulla abzıy, yazuçınıñ yortın beterälärme äle?» — di. Allahı nasıyp itsä, avılda ber bula, didem. Tuylarga isäp diseñme?

Ul üzeneñ akıllı häm häyläkär keşe ikänlegen belderergä teläp avızın açtı.

— Beläbez barısın da...— dip kinaya itte dä tagın kolak artın kaşıp kuydı.— Aç monı alaysa, alıp kilgänseñ ikän inde, arılıp ta kitkän. Bibikamal äbiyeñ dä karşı äytmäs, eş küp buldı bügen.

Tür yaktan häbär kilde:

— Tavık ite belän alma miç kaşında, Gabdullacan, sıyla kunaknı!

Torıp kitärgä kuzgalmakçı idem, üz yortına keşe kertep öyrätkän Gabdulla abzıy belägemnän tottı, zur ser äytkän tösle pışıldadı:

— Namazga cıyına. Täharäten bozası kilmi, şuña bu yakka çıkmavı... Äydä, berärne!

Yomışımnı häl kıla almaganlıktan küñeldä şatlık yuk ide. Mondıy vakıtta arakı kabası kiläme soñ?

— Min kuzgalıym inde...

Gabdulla abzıynıñ küzläre säyer karaş taşladı.

— Üpkälämä äle, enem. Barısın da söyläşep betermädek, süzne başladık kına bit. Peçän öçen kaygıralar dimeni?

Ul arada hatını da tür yaktan çıktı. İsänläşte. Östälgä kiñ tabada tämle islär çıgarıp peşkän ere bäräñge belän aralaş tavık iten kiterep kuydı. Gabdulla abzıy çınayaklarga tigezläp arakı saldı:

— Tot äle yomrıñnı...

Min anıñ ämerenä buysındım. Yomrı dip çınayaklarnı ataularına inde künegep citkän idem, ämma bäräñgene alma süze belän yörtülären kabul itep beterä almadım. Peçän häsräte dä küñeldän kitmäde. Sälimäm belän mal-tuar asrıy başlarga, kolhozdan buaz tana sorarga isäpläp tora idek. Kışlık peçän hästärli alsak, birmi kalmaslar digän ömetem dä bar ide.

— Kaygırma, yeget! — Gabdulla abzıy yomrı digänen köräk kulları belän kütärde. Barmakları arasında ak çınayak güyäki tavık yomırkası kebek kenä ide, saksız kıssa, sıtılıp kitüendä dä şik yuk.— Üze aktır, üze saftır... İsänlek öçen!

Min aña iyärdem. Ämma savıtım şaktıy tirän bulıp çıktı, kaplap beterä almadım. Gabdulla abzıy tagın da kukrayıp, tügäräklänep kitte. Anıñ yanında minem ere söyäklärem çitän kazıgı räveşendäräk ide. Ul süzen kabatladı:

— Kaygırma, yeget!.. Ägär dä mal asrau niyäteñ bar ikän — izge eş. Dimäk, sin bezneñ avılga yäşär öçen kilgänseñ. Bik şäp!.. Tabam min siña peçänlek. Bar ul. Naratbaş tau sırtınıñ uñ yagında bik matur urın kürerseñ. Anda umartalık ide. İnde öç yıl ul yakka keşe yörmi. Sazlıgı da kiñäyde. Traktorlar belän kilep, deget ezläp, mörtätlär bozıp kitkännän soñ kötü dä kergäne yuk. Peçäne bıyıl matur, dilär. Barasıñ, küräseñ, çabasıñ, alasıñ... Böten bolını belän sineke. Bıyıl çistartsañ, kiläse yılga şäp peçänlek bulaçak. Eleklärne ciläge dä küp, yahşı ide. Bıyıl anısı uk yuktır inde...

Gabdulla abzıy ere bäräñgelärne böten kileş kabıp, kızdırılgan tavık ite belän bergä yota birde. Anıñ şulay tämläp aşavı häm ışandırıp söyläüläre hämerdän beraz käyeflänep kitkän añnı tagın da kanatlandıra, küñelne cırga tarta ide. Ämma yomışım tämamlangan bulu säbäple kuzgalu cayın karadım. Açulanıp kalganday itsälär dä, kitüem belän riza idelär. Gabdulla abzıy üze kapka töplärenä qadär ozata çıktı, kergändä iskärmi kalgan bozau qadärle yalkau ete örep aldı, aña kürşe ihatalarda läñgeldägän vak-töyäklär kuşıldı. İñep kilüçe kiç irtägä könneñ esse bulasın väğdä itä ide.

— Kara, enem kem, kergäläp yör... Yomış belän genä dimeni. Söyläşkälärgä. Dus bulırbız. Bibikamal äbiyeñ dä sezne gel maktap telgä ala. Allahı boyırsa, tayakka kalgan avılıbıznı ayakka bastırırsız, can kertersez tösle. Menä minem keçkenä malay da, sezneñ hakta işetkäç, avılga bötenläygä kaytırmın digän kebegräk äytkän. Äbiyeñne söyendergän. Kartlık könendä teräk kiräk bit ul!

Artıgın söyläşep-söyläşterep aptıratmadım. Sälimämne ozak vakıtlar kürmi torudan sagınuım sürelep citmägän ide. Huşlaşıp, rähmät äytkäç, kitep bardım. Hatınım inde ber ay yalgızı yäşägän kürşedäge fatirıbızda ut sünmägän ide äle. Hucabikäbez Gafifä äbi dä öydä yuk, yartı gomere şähärdä uza ikän. Äle kiçä tagın kitep bargan, pensiyäsen alırga. Atna-un könsez kaytıp kermäyäçäk, di. Ber bargaç, öç ulın, dürt kızın yörep çıgaçak.

V

İrtänge koyaş belän diyärlek uyanıp, cılı-rähät urında Sälimämne tagın yalgızın kaldırırga kiräk taptım. Yokım tuygan ide. Ällä alda yäşise könnär öçen häsrätlärem şulay ayakka bastıramı, ällä inde avıl tormışına öyränelep citeldeme, belmim? Kulga kaläm totıp yazasım, kitap alıp ukıysım tügel, bälki çalgı aykap çabasım kilä başladı.

Hucabikäneñ kelätenä yünäldem. Takta belän genä terätelep kuyılgan işege avır açıldı. Eçendä ber karışlap diyärlek tuzan utırgan ide. Türdäge han zamanı şkafnıñ pıyalalarında artımnan iyärep kergän koyaş nurları çagıldı. Min aña-moña kagılırga telämädem. Ez kaldırıp, yort hucasın nigä yukka borçırga?

Avıl kelätendä çalgı elenä torgan urın bula, kerügä sul yakta, yugarırak, bäbkälekkä caylangan çöydä. Yünle töbäkneñ ğadätendä şulay. Närsäne-närsäne, çalgı işene teläsä kaya taşlap yörmilär. Caylı-caysız kiselüeñ bar.

Äbineñ kartı ni citte genä keşe bulmagan ikän. Ber par olı-keçe çalgılar yanında ozın saplı tırma, öç cäple sänäk häm yarıkka kıstırılgan tupas häm yomşak yanavıçlarına qadär şuşında ide. Bolarga mögayın biş-altı yıl timägännärder. Härhäldä üz tärtiplärendä tormas idelär.

Söyeneçem taşıp çıktı. Çalgılarnıñ kakşagan çöylären urınnarına utırtıp, yomşak yanavıç belän ışkıp aldım. İşegaldında üskän ülänne çabıp karadım.

— Hay huca abzıy, gafu, isemeñne belmim, ämma dä çın keşe bulgansıñ ikän! Mäñgelek cännätlär nasıyp äyläsen üzeñä! — dip, hak küñeldän doga ukıp, «Älhäm»ne kuşıp cibärdem. Üzemä dä rähät bulıp kitte.

Öygä kerep, elektr plitäsen utka yalgadım. Çäynek utırttım. Ul arada sıyırı, sarıgı, bozavı bergä san öçen dä tulmıy kimi bargan kötü avıldan çıgıp kitte. Tınıç endäşep kenä Sälimämne uyattım. Ä anıñ torası kilmi yattı, irkälände.

— Röstäm, min şundıy matur töş kürdem, yäşel bolın, saf çişmälär...

— Menä şunda barabız da inde bügen!

— Çınmı? Yalganlıysıñdır äle, yüri şayartasıñdır...

— Sin ciläk cıyarsıñ, ä min peçän çabarmın...

— Ä ciläk kaldı mikän soñ äle?

— Nigä kalmasın? İyül urtası gına bit! Yegerme altıları citsä, kibä başlıylar. Hätta koşlar da sayraudan tuktıy...

— Köz citä annarı... Yaratmıym min yañgırlı, salkın, küñelsez közne, yaratmıym!..

— İ-i, bäğır! Közgä bik tä, bik tä yırak äle, iyül genä bit.

— Barıber dä...

— Yarar, tor inde. Yäşel bolın, saf çişmälärne öndä dä yörep kaytırbız.

Algı bülmädä çäynek taşıy başlagaç, Sälimämne kötep tä tormastan, plitäne sünderergä çıktım. Tabın yasau hästärenä kereştem. Ul arada hatınım da tordı, aña işegaldında yuınırga su salıp tordım.

— Salkın-n-n...

— Äydä, maturım, çäynektän kaynarın çıgaram,— didem, kuırılıp kitüenä borçılıp.

— Kiräkmi! Miña monnan da rähät su yuk tösle,— dip, ul rähmät äytep yılmaydı.

Yugarı oçtan kemneñder traktor ükertep töşüe avılnı tämam uyatıp, häräkätne başlap cibärde. Könneñ esse bulaçagına çalt ayaz kük, cilsezlek, koşlarnıñ inde häzerdän agaç külägäsendä mäş kilüläre häbär vä dälil ide. Gabdulla abzıy äytkän peçänlekneñ kayda ikänlegen tögäl genä belmäsäm dä, kalkulıktan-kalkulıkka küçep suzılgan yulnıñ oçına töbäldem. Ul urmanga kerep yugala ide.

— Cäyäü genä barırga turı kiler inde, Sälimäm!

— Älbättä cäyäü, Röstäm! Min cäyäü yörergä yaratam. Tabiğatkä hozurlanıp, aşıkmıyça, cay, ipläp kenä.

— Ul vakıtta, äydä, kittek!

İrtänge çäyne şulay tämamlap, Sälimäm kulına ciläk cıyu öçen bidon tottı, min isä sumkama yanavıç, ber-ike utırıp tamak yalgarlık rizık häm keçeräk çiläkkä tutırıp bäräñge aldım, ikençe kulıma cilkä aşa çalgı saldım. Bezneñ belän bergä utlı koyaş ta atladı, adımnarıbıznı sanap diyärlek bardı.

Berençe kalkulıktan kütärelgäç, artka borılıp karadık. Yäşellek eçendä çumıp utırgan avıl üz uyları vä teläkläre belän kıyblaga taba suzılgan da bezgä kul bolgıy sıman ide. Yanınnan akkan saf, zäñgär ineştä törkem-törkem ak noktalar kürende. Kazlar. Su koyınırga töşkännär.

Ä urta ber cirdä diyärlek bezneñ yaña salgan sarı yort tübä kalaylarında nur uynata.

— Mulla nigeze digännär ide, naçar urın bulmas,— dip kuydı Sälimäm, avızdan süzemne özep alıp.

— Min dä şulay uylıym.

Belägemnän irkäm kısıp tottı. Küzlärendä tatlı uylardan küçkän säğadät yaktısı, yözendä şatlık ide.

— Bez — bähetlelär, şulay bit!

— Allaga şöker digen!

— Diyäm, diyäm, Röstämem minem, kat-kat şulay diyäm!

Bez yulıbıznı dävam ittek.

İkençe, biyegräk kürengän kalkulıknı uzgaç, urman yanında zur gına mäydan kürende. Min peçän cirebezne küzlädem. Ber başında çişmä, itägendä sazlık digän ide, nigäder yuk bit äle andıy urın monda?

Ämma iğtibarım gına citmägän. Yul çatlanıp kitkäç, uñ tarafta, urmannan şaktıy çittäge yaulık qadär ber bolınnıñ itäge kamışlık ikän. Ägär dä kır ürdäge avaz birmäsä, ul tarafka borılıp karıysı tügel idem.

Yaulık qadärle bolın digänem küz yalganı gına bulıp çıktı. Çınlıkta şaktıy kiñ mäydan ikän. Umartalıktan kalgan tartma häm vatık ramnar urını-urını belän kuak bulıp üskän tallar yagında öyelep tora, kayber cirlärdä traktorlar batıp-kazıp taşlagan urınnar bar, ämma peçäne kalın, huş isle häm ciläk kenä ide. Monsına bigräk tä Sälimäm söyende, bar dönyasın onıttı, küñelen taratıp cibärde.

— Hay erelär, kıp-kızılları da bar,— dip söylänä-söylänä ciläk cıyarga kereşte.

Min isä çişmä yanına kittem. Buralap eşlängän, ulaklı, borıngılarnıñ tabiğatkä mähäbbäten dälilläüneñ üze ide ul. Häyran buldım. Suın eçtem, teşkä timäde. Ämma susavım şunda uk basıldı. Tämle ide. Kabat uçıma aldım, bitemä börkedem, böten tänemä rähät ciñellek yögerde. Min güyäki dönya mäşäqatlärennän azat kılınıp, izgelär arasına kilep kerdem.

— Ya Hodam, moğcizalarıña häyran ittem, älhämdülillah!

— İsänme, babay!

Bu säyer sorauga kütärelep karasam, Sälimäm ürtäp tora ikän. Uçıma cähät kenä su aldım da aña siptem.

— Röstäm, şayartma inde, bäğır! Minem dä avızım kipşede.

Kulımnı suzdım.

— Kil, bäğır, suı saf, tatlı!

Sälimämne yanıma kiterdem, anıñ isläre-akılları kitte. Yıllar buyı torıp, inde tämam suı señep betkän çişmä burası tar häm ozın yafraklı tal kuakları arasında sıyınıp utıra, olı häm tirän ulagı çista, ämma yäşel suüsemnär üsep, zöbärcätkä äverelgän ide.

— Nindi bähet, nindi söyeneç! Suı da suı, eçep tuymaslık.

Sälimäm çişmägä rähmät äytte.

«Menä monısın döres eşlädeñ, bäğır! Rähmät şuşındıy tatlı bulganıñ öçen! Meñ rähmät!»

Berazdan min dä eşkä kereştem, ämma, öç-dürt atlam çabuıma, çalgım agaçka kilep törtelde. Ul umarta utırtu öçen kagılgan kazıklarnıñ berençese genä bulıp çıktı. Suırıp aldım. Alar monda küp ikän. Menä ni öçen bu bolınga ber keşe dä kızıkmagan! Kaysın sındırıp, kaysısın çıgarıp, yäki kagıp mäşäqatlänergä turı kilde. Şunnan soñ gına irken sulap, beläklärne sızganıp, kayırıp-kayırıp çaba başladım. Sälimäm ak yaulıgın börkände dä, usallana bargan kigävennärdän kaçıp, ciläk cıya birde. Ber säğatläp peşep eşlägännän soñ tuktap uçak yaktım, alıp kilgän çilägemä su tutırıp, kaynatırga tagan astım, kölgä bäräñge tägärättem. Töşkelekkä citeşäçäk bolar!

Yañadan peçän çabuga kereştem. Cırlıysım kilep kitte. Ämma bu yaktan ber dä sälätem yuklık säbäple tıyıla kaldım häm şunda, güyäki ütengännärmeni, Sälimäm tınıç kına itep şayan cırnı telendä tibrätep cibärde: «Disänä». Tatarnıñ yeget-kızlarnı ürti torgan cırı.

Çalgım çınnan da ütmi başladı. Kabat yanadım. Ämma cayı yugaldı, köye kitte. Beraz arıgan da idem. Tuktaldım. Uçak yanına kilep, şunda kaynaşa başlagan Sälimämä küz taşladım. Anı koçasım, yaratıp söyäsem kilü därte küñelne kuzgattı. Tik urını da, vakıtı da bu tügel ide.

Çäy kaynap çıkkan, bäräñgelär peşkän. Tabın äzerlärgä vakıt citte. Çişmä yanına barıp, bitne-kulnı, muyın häm kükräklärne yudım. Tänneñ arıganlıgı şunda uk bette diyärlek. Küñel rizıkka tartıldı. Yaña peşkän çikmänle bäräñgeneñ huş ise, borınnan ütep, tamaknı kıtıklıy ide.

Ak aşyaulık yanına Sälimäm belän yänäşä utırdık. Kara avıl ikmäge, toz, yäşel sugan häm bäräñgedän dä tämleräk ber genä rizık ta yuktır tösle toyıldı. Tabiğatneñ maturlıgı, dönyanıñ iminlege, kılırga niyät itelgän eşlärem izgelektä bulu säbäple can säğadät diñgezendä yözä, mähäbbätem — Sälimäm, küñel türendä häm karşımda yäm östenä yäm, söyeneç vä şatlık östi ide.

— Röstäm, ciläkläp eçik, bäğır!

Hatınım ere häm kızıl cir ciläkläre belän tulı bidonına kürsätte.

— İrtä iç äle!

— Närsä irtä?

—Tiz tutırgansıñ digänem. Äle bit minem peçän çabasım küp. Närsä eşlärseñ soñ?

— Tik utırırmın, sineñ çalgı seltängäneñne karap kına...

İkebez dä kölep cibärdek. Sälimäm haman da tegeläy-bolay şayartıp söyläde. Min ak kalay kruckalardan irennäremne peşerä-peşerä ciläkle kaynar çäy eçtem.

«Ällä şalaş yasap kuyargamı?»

Fikeremne hatınım belän urtaklaştım. Ul moña tagın da nıgrak söyende. Aşıktıra uk başladı. Niçek tä yarar dip kenä totıngan idek, şalaş eçe irken häm yahşı bulıp çıktı. Elekke umartalıktan kalgan kolga häm kirtälär, inde nıklıkların yugaltkan bulsalar da, cayga kilep tordılar.

Şalaşnı ämälläp beterügä, türenä çumdık. Monda külägä, kigävennär dä kerergä atlıgıp tormıy idelär. Sälimämne koçagıma aldım. Söyäklär yomşarıp, buınnar taralıp kitte...

Bez uyanganda koyaş inde şaktıy tübänäyep, kön suına töşkän, uçagıbız kölgä genä kalgan ide. Ämma küñelemä ut yögerde. Eşem kalu säbäple yözem bozıldı. Yoklap yata torgan çakmıni!

Tik Sälimäm mine yuatu cayın tiz taptı:

— Röstäm, ni buldı? Eş öçen hafaga töşteñme? Däü ätiyem äytä torgan ide: «Öylädän ikendegä qadär kılgan f iğılneñ bäräkäte bulmıy, zähmäte genä bar!» — dip. Menä häzer çalgıñ da yahşırak ütä başlar, äüväle tamak yalgap

alıyk.

Ni dide, şul buldı. Hatınımnıñ bolay olug kiñäş birä aluın kötmägän idem, akılına häyran kaldım. Ä ul: «Min äle üzeñä küp närsälärne öyrätermen!» — digändäy yılmaep karap kına, öleşenä tigän bäräñgesen çistartıp, hörmät belän aldıma kuydı:

— Monısın sin aşıysıñ. Artık zur ul, miña şuşı keçkenäläre dä citä.

Karşı kilsäm dä, rizalaşırga mäcbür idem. Kiçkä qadär tuktausız peçän çaptım. Mul häm bäräkätle tezmälär küñelemä söyeneç östi ide. Koyaş tämam yatagına yakınlaşkaç, kaytır yulga çıktık.

Kalkulıknı menügä häyran kaldım: avıl yanındagı kötülek häm bolınnarnıñ här poçmagında diyärlek bügen eş kaynagan ikän. Kayberäülär inde peçännären kibängä kuyarga da ölgergännär. Bolay könnär matur torsa, bu atnada härkem mallarına kışlık azıknı äzerläp beteräçäk.

VI

Peçänne çabu gına tügel, anı vakıtında kipterep kibängä kuyası, kaytarıp öyäse dä bar. Berençe öç köndä alnı-artnı karamıyça diyärlek eşlädem dä eşlädem. Sälimäm ciläk cıydı. Peçänneñ kipkänen dürtençe köndä äyländerep, tagın beraz çalgı seltändem. Küñelem sizenä — citärlek buldı. Çabarlık urınnarı bette. Üläne dä katıp häm yukarıp kitte. Älegäçä mataşkanım küzne tuydıru öçen genä: kiräk tä, kiräk tä tügel kebek.

Kibängä kuyıp betergäç, min tagın Gabdulla abzıynıñ işegen kaktım.

— Ä-ä, äydük, enem, äydük! — dip karşı aldı ul.— Peçän çabıp buldımı soñ? Min äytäm, barıp karauga, yögerep kaytıp, rähmät äytä inde, dim. Yuk, kürenmädeñ. Ällä yuka buldımı? Yazdan matur ide yugıysä!

Tınıç kına yılmaya birdem. Niçek tä öyenä iyärep kermiçä, monda gına yomışımnı belderäse ittem. Ul arada Bibikamal apa kilep çıktı:

— Kemgä bolay Gabdullacan babañ söyenä dip toram. Balalar kaytkanmı ällä, min äytäm. Sin ikän äle, Röstäm ulım! Äydä-äydä, Gabdullacan, totma keşene işek töbendä. Bulmagannı, yorttan yäm yäşerep...— diyä-diyä kıstatmas

cirdän kıstadı, buysınırga mäcbür itte.

Çäyläp utıralar ikän.

Sizenäm, Gabdulla abzıynıñ kıtkıldagan küñele açı-töçe su sorıy. Ämma söyenderä almıym. Avıl cirendä bar eşneñ başı-ahırı şul arakıga bäylänep kala bit. Yomışıñ töşsä, başkaça häl itep bulırın uylau da mömkin tügel.

Yözemä borçu yögerä. Bibikamal apanıñ kaymak salıp yasagan çäyen tiz arada buşattım. Süzne kuzgatıp cibärmäkçe itäm. Ämma, ay-vayıma karamıyça, ikençe kat tatlı çäy salıp kıstıy başlıylar. Ä Gabdulla abzıy: «Yukmıni anda sineñ, kesäñä tıgıp kilgäneñ?» — dip soraganday söyläşä, citmäsä östäp tä kuya:

— Menä, Bibikamal äbiyeñ dä karşı kilmäs iye, bügen eş tıgızrak buldı, arılıp ta kitkän...

Min ni äytergä belmim. Yomışım barıp çıkmasın uylap borçılam, anıñ sayın kabalanıp çäy eçäm.

— Balınnan kap, mayınnan!

Bigräk kunakçıl inde Bibikamal apa, bolay uk kıstagaç, täm-tomga da üreläm. Gabdulla abzıynıñ küñele üzençä kıtıklana. Süzne uñlı-sullı bolgap-bolgatıp karıy. Turı äytep söylämi, haman da min çapkan peçänlekneñ nindi yahşı cir buluına basım yasıy: «Atalgan bolınıgız bulır!» — dip tä belderä. Tik minnän fayda yugın sizenmi. Üzemne mokıt malay kebek totam: añlamıym, imeş.

Yardämgä Bibikamal apa kilmägän bulsa, min ul könne yomışımnı belderä dä almıy kaytıp kitäse idem.

— Menä tege kilgäneñdä kaldırgan äyberegez bar ide, enem! Gabdullacan babañ üze genä totmıy, bügen käyefe dä kündäm kürenä,— dip söyli-söyli, miç artındagı kiştäsennän ber başlangan şeşäne kiterep östälgä kuydı.

Gabdulla abzıynıñ yöze genä tügel, böten dönyası balkıp kitte. Moña qadär kinaya belän mäş kilgän tele totlıktı. Berençe yomrısın äyländerep kuygaç kına beraz tınıçlanıp kalganday buldı.

Ozak utırmadık. Aşıkkanımnı sizderdem. Bezneñ hucabikä dä kaytkan ide, aña eçkän kileş kürenäsem kilmäde.

— Traktor diseñ inde?.. Yuk närsä bit ul. Räisneñ kulında. Köne-töne barısı da eştä. Kolhozga peçänen-başkasın taşıylar,— dip añlatıp birgäç, minem tagın käyef kitte.

— İrtänçäk yäki kiç belän bulmasmı? — dip karadım. Gabdulla abzıy:

— Bulmas,— dip kırt kiste.— Traktor — yuk! Atlar da buş tügelder. Peçän öste bit. Ä-ä... Tukta! Min siña boyırık yazıp biräm. Atlar aranına barırsıñ. Häybulla babañnan bik ütenep sorasañ, üzeneken birer,— dip, käğaz-kalämne tüş kesäsennän çıgardı da: «Bu keşegä cigüle at birerseñ!» — digän yazuınnan soñ tamgasın saldı.

— Köne buyına ber-ike yullasañ, betä ul. Töyäşergä üzemne çakırırsıñ... Hay, yuk, bulmıy. Min irtägä — basuda. Bikäñ belän kaytarırsız äle.

Saubullaşıp, boyırıgın kesämä tıgıp, kaytıp kittem.

Min borçılsam da, Sälimäm söyende. At belän peçän taşunıñ nindi küñelle eş ikänlegen söyläde. Min dä tınıçlanıp kaldım.

İkençe könne, kötü kitügä, abzar-arannar yagına yünäldem. Bu tirädä keşe-mazar kürenmi. At abzarı digännäre ber cimerek saraydan gıybarät bulıp, kirtä-koymasınnan bagana häm kazıkları gına tırpayıp tora ide. Unlap at şuşında gına ülän utlıy, kolınnarı kalın häm korı tires östendä aunıy vä uynıy idelär.

Ber äylänep çıktım. Algı tägärmäçläre äveş-täveş selkenep torgan arbadan başka hiçnärsäne kürmädem. Şulay da saray başında nıklap eşlängän ber abzar bulıp, işegendä biyäläy qadärle ambar yozagı elenep tora ide. Şuña karap tuktaldım.

— Kem äle bu?

Kurkıp kittem diyärlek. Artıma borılsam, sakal-mıyıklı ber kartlaç kulına sänäk totkan häldä karap tora ide.

— Min äle bu, Häybulla babay!

İsemen atagaç, yakınrak kilde. Kem ikänlegeñne tanımıym bit digändäy, ös-başıma küz saldı. İmeş, min anı kaydan beläm ikän?

Berençe tapkır kürüem ide.

— Kem malayı bulasıñ?

Gabdulla abzıy birgän boyırıknı kulına tottırdım.

— Min bu yak keşese tügel. Ukıtuçı.

— Hı-ı...

Häybulla babay yan kesäsennän sargaygan pıyala alıp, anı küz kabagına kıstırdı. «Boyırık»nı äyländerä-äyländerä karadı.

— Monda «cigüle at birergä» dip yazılgan ikän, enem!

— Äye, babay...

— Cigüle, digän!

«Boyırık»nı tüş kesäsenä pöhtäläp saldı. Pıyalasın uçına töşerep, kulyaulıgına törde. «Bu keşe kolhozda buhgalter bulıp eşlägänder»,— dip uylarga ölgerdem, ä ul:

— Bar ide cigüle çakları da atlarnıñ. Bar ide.— dide. Miña kırın karap kuydı.— Sin, mögallim, yäş keşe äle, belmiseñder...

Babaynıñ ni äytergä telägänen uylap ta tormastan, at birmäs dip kurkıp:

— Beläm-beläm. Dilbegä genä totkanım bar...— diyärgä aşıktım.

Ul minnän kölep kenä kuydı. Üz fikeren dävam itep:

— Atnı cigär öçen yögäne-sbruyı, arbası-dilbegäse dä kiräk. Aların kayan alıym ikän?

— Berse dä yukmıni?

— Yuk, dip, bar da inde alar...

Kayışları katıp betkän dirbiyä-sbruylarnı, tege ambar yozagın açıp, Häybulla babay miña tottırdı. Kaysın kul belän, kaysıların ulaktagı suga mançıp-izep yazgannan soñ, yuaş kına ber biyäne tärtä arasına kertep, arbaga ciktek. Üzen şulay kiyenderügä biyäbezneñ käyefe kilep, yılmayganday itte. Küçärlärenä qadär diyärlek tires häm tufrakka çumgan arbanı kaldık kirtä kolgası belän kütärgäläp kuzgatıp cibärügä algı tägärmäçläre taralıp ta töşte. Monı uk kötmägän Häybulla babay kulyaulıgı eçennän tagın tege pıyalasın çıgarıp küz kabagına kıstırdı. Cigüle atnı äylänep çıktı, kayış-dilbegälären karadı häm kötelmägän sorau birde:

— Ällä soñ, mögallim, kamıtı kiredän kidertelgänme?

— Yuk la inde, babay! Algı tägärmäçlär taraldı bit!

— Küräm, enem, küräm. Tägärmäç kenä bar la ul.

Ambar yozagı saklagan işekne tagın açıp, poçmaktagı salam öyemen kuzgattık. Anda sap-sarı häm kızgılt töskä buyalgan tägärmäçlär ber tügel, biş arbaga citärlek ide. İskelären alıştırdık. Citmäsä täräzä töbennän çiläge belän deget tabıp, küçärlären dä mayladık. Häybulla babay kölep kuydı:

— Telsez Gabbas at karauçı bulıp eşlägän ide. Märhüm... Bigräk yarata ide inde şularnı. At cene kagılgan... Haman tärtiptä tottı. Sineñ kürşeñ. Üzendä torasız tügelme? Fatirlap?

Min anıñ ihatasın, çalgısın-tırmasın isemä töşerdem. «İseme Gabbas babay bulgan ikän!» — dip, ruhına küñeldän rähmät ukıdım.

— Kulı belä ide, kulı! Häzer atnıñ qadere bette. Karamıylar. Miña tapşırgan bulıp soñ! Gomer buyı buhgalter eşendä yördem. Balta-pıçkı, suka-saban totkanım bar ideme soñ!

Häybulla babay üze dä arbaga ürmäläde.

Kuzgalıp kittek. Karap toruga avır kürengän tägärmäçlär yuldan ciñel genä kelteräde.

— Minem yort avıl başınnan öçençese, urıs kapka! — dip beldergäç, Häybulla babaynı şunda kaldırıp, biyäne üzebezgä taba aşıktırdım.

Sälimäm küptän äzerlänep kötä ikän inde.

— Aptıragaç, ezläp barmakçı idem üzeñne,— dide, arbaga utıruga.— Min siña aşarga aldım. Yulda kapkalarsıñ dip!

— Bik yahşı itkänseñ...

Biyä baştarak därtlänep çapsa da, ür menä başlagaç, tuktap-tuktap kalgaladı. Tübän taba barganda tıyıla almıy aptırattı. Anıñ bolay kılanuları küptän arba kürmägänlegen iskärtsä, minem aña ışanıçnı da kimetä ide: ni disäñ dä, yök belän kaytası bar bit äle!

Ozaklamıy biyäne kualap, ber-ber artlı kigävennär töşte häm, sırtına utırgalap, mayın sıktılar. Ämma tirese kalın ikän, malkay artık bireşmäde, koyrıgın gına seltände. Monısı yarıy ikän!

Peçänlekkä kilep citkäç, arbanı ike kibän urtasınarak kuyıp, atnı tugardım. Anıñ inde kigävennärgä çıdamı betep kilä. Ülän üsmägän tuzanlırak urınnı çamalap, şunda poşkırıp isnäde dä aunıy başladı malkay. Barça cirennän akkan tir kipşergän kebek bulıp kitte. Arbadan ber koçak salam töşerep, berazına ut saldım, uçak yagıp, östenä yäşel, kipmägän peçän häm at kuzgalakları taşladım. Zähär töten arasına biyäne kertep, ozın dilbegä başına bäyläp kuydım. Kigävennär maksatlarına ireşä almıyça, kaçu yagın karadılar. Ä min Sälimäm belän bergä arbaga yök töyärgä kereştem. Tögäl ike kibän kerep bette.

Yañadan uçakka beraz salam häm at kuzgalagı taşlap kildem. Sorı häm avır tötenne üz itkän biyä şunıñ eçendä rähätlänep ülän utladı.

Bastırık salırga kiräk tapmadım. Yögem alay uk zur tügel ide. Buyga bau tartıp bäylädem. Etep-törtep karadım. Arba belän bergä peçän dä selkenep kuydı. Bolay bulsa — kaytıp citäçäk, taralıp töşmäyäçäk. Şulay da nıklık öçen näq urtaga agaç kadadım. Totınıp kaytırga da yahşı bulaçak.

Sälimäm argan ide. Bu eşlärem betkäç, başın cilkämä kuyıp, beraz tın utırdık. Tän buylap akkan tirem kipte diyärlek. Koyaş üz eşen başkara, kön balavız ereterlek esse ide.

— Bezneñ tagın dürt kibän kala.

Sälimämneñ bolay äytüe: «Kabat ike tapkır kiläsebez bar ikän!» — dip belderüe ikänlegen yahşı añladım häm:

— Monısın isän-imin kaytara alsak, aları gına kalmas, inşallah! — didem.

— Babay!..— dip mine ürtäde ul.— Namaz ukıysıñ bar!

— Ukırmın da şul!

Min çınnan da ürtäldem. Bolay üssenep kitüem maktanırlık ğadät tügel. Şunlıktan: «Sizenmädeme?» — dip Sälimämä küz taşladım. Yuk, ul üz uyları belän mäşgul ide. Beraz arıp kitkänme, ällä: «Niçek kaytıp citärbez?»— dip kaygıramı?

— Bu yökne isän-imin genä yort yanına buşatsak, bügen ikençe kat yullarga da mömkin. Säğat äle unberlär çaması gına bulır,— dip, Sälimämä fikeremne belderdem.

— Äydä, alay bulsa, kuzgalıyk,— dide ul.

Min atnı ciktem. Töten ise yallarına señgän biyä yanına kigävennär artık yakın kilergä aşıkmadılar. Yañadan ber kat kamıt bavın häm arkalıknı karadım. Yök belän kaytu kurkıta häm beraz örketä ide. Sazlıktan agıp çıguçı, tar gına üzän yasagan sulıknı uzası bar äle. Kilgändä dä at örkegän ide. Şunlıktan Sälimämä yök östenä utırırga kiñäş itmädem. Ürne mengänçe üzem dä atnı başınnan gına totıp barırga buldım.

Şigem yukka tügel ikän. Baştarak biyä şul sulıkka kerergä telämäde, ämma miña buysınmıy çarası yuk ide. Tartılıp, üzemne dä söyräp diyärlek suga tomırıldı da, ikençe yakka çıgıp citkän çagında, citeşä almavım säbäple, tuktap kaldı. Yökneñ algı tägärmäçläre ul arada kendekkä qadär çumıp ta ölgerdelär. Nigä genä şunda at başın kuldan cibärmädem dä dilbegä belän genä yörtmädem ikän üzen?

Biyä kuzgalıp-kuzgalıp karadı, ämma anıñ sayın arba tübängäräk bata bardı. Häzer yökne buşatırgamı inde? Açuım kilep, atka kıçkırdım häm: «Na-a-a!» — dip, dilbegä başı belän suktım. Meskenem suırılıp tarttı. Min, cähäträk kilep, tärtädän kütärdem, yärdäm ittem. Allanıñ rähmäte, yögem kuzgaldı häm biyäm artınnan iyärde. Atka tezlänergä irek birmädem, haman da tärtäsennän kütärdem häm şulay gazap belän korı cirgä çıktık.

VII

Ber cayın belep algaç, ikençe yökne kaytaru ciñelräk buldı. Atnı tugarıp, arbaga peçän saldım häm, ikmäk uıp, çiläk belän su kuydım.

İrtän uyanıp çıksam, ni kürim, yort tiräsendä atlar-kolınnar. Arannarın taşlap kilgännär. Sagıngannar, yuksıngannar biyäbezne. Arba äylänäsendä, anıñ kırında basıp toralar. Nider söyläşälärder inde. Ällä yal itärgä dä irek birmägännär üzenä? Şunda ber sınamış isemä töşte: yaña salıngan yort yanına mal cıyılsa, ihatası bäräkätle bula, imeş.

Moña da kuandım.

Peçän kaytarılıp betkäç, bez anı olı kibän itep kuydık. Eş artınnan başkasın tabıp kına torasıñ inde anısı. Tormış koru öçen bolay tırışularım avılda yäşäp yatuçı kart-korını da därtländerde. Eşemne dä, üzemne dä kürergä cay ezläp kilüçelär, isänläşep kitüçelär kübäyde.

Munça häm saraynı burarga kereştem. Ätkäy balta ostası bulıp, bala çagımda anıñ kul astında eşkä öyrängän keşe idem. Şulay da üzem baş bulıp berençe tapkır bura öyäm. Çokırlap alır öçen ırmau yasadım. Ber takta kisägenä şırpı kabı ülçämendä ike ere kadak kaktım. Yükä häm usaklarnı kabıklarınnan ärçep, käkreräklären koyaşka kuydım. Kipkän sayın kiräk yagın äyländerdem-tägärättem: şäm kebek tözäydelär.

Ciñeldän genä totıngan idem, mäşäqate küp bulıp çıktı. Ul arada yañgırlar da başlanıp, mine eştän ayırdılar.

Bu vakıtta yortıbıznıñ tüşäm-saygagın inde cäygän idelär. Tupsa-käçäklärne kuyıp, täräzälärne genä yasıysıları kaldı. Yañgırlı könnärdä baz kazıdım. Komlı kızıl balçıkka töşep citkändä miç çıgaru kaygısı da barlıgın isäpläp, kirpeç yünätügä kereştem.

İske munça tirälären, kaldık nigez buyların äyländem. Öygäläp-öygäläp kuydım. Ämma bu tırışuım buşka bulgan ikän. Bolay mataşularımnı kolhoz räisenä citkergännär.

Ul da tügel, maşinası belän kirpeç häm par kertü öçen torbalar kiterep kittelär, svarşiknı kötärgä kuştılar. Munçanı üzem genä kütärep, ber başına keçkenä lapas koru öçen baganalar utırttım. Bäbkäleklär yunıp, inde alarnı da urnaştırırmın digän idem, ostalar brigadası kilep töşte. Koymalarnı koyıp çıktılar. Munça häm lapas-saraynı da bergä-bergä eşläp beterdek. Täräzä yañakların häm tupsalarnı-işeklärne kuydılar. Ul da tügel, avgust urtaları ide bulsa kiräk, svarşik kilep, par torbaların suzdık. Bu eşne beterep yata idek, Gabdulla abzıy kilep kerde:

— Enem Röstäm,— di bu,— miç çıgarunı hiçkemgä tapşırmassıñ! İşetsen kolagıñ, ul bezneñ «korennoy nomer»!

Minem öçen barıber ide. Ämma anı kötsäñ, kış citär, eştän buşaganı yuk bit.

Yalgışkanmın. İkençe könne Gabdulla abzıy kiçkırın kerep tä citkän. Kulında izmä kalagı, çiläk, turılagıç kebek äyberlär.

— Monda ut kermädemeni äle?

— Yuk ide şul!

— Bulmıy ikän alaysa. Kiçekterep torıyk. Elektriknı çakırtam. Ambar-abzarlarda da eşe küp äle anıñ. Beroçtan barısın da eşläp kitär.

Karşı kilmädem. Balçıknı izep, äzerläp kuyarga kuştı.

— Bu närsä bu?

— Kitap, Gabdulla abzıy!

— «Miç çıgaru hönäre» dip yazılgan tügelme soñ tışına?

— Äye, Gabdulla abzıy!

— Çıgarıp ta biräm dime?

— Yuk, öyrätäm genä, di!

— Karap torırsıñ, öyränep kalırsıñ! Kitaptan ukıp eşli torgan närsä tügel ul. Miña, dogasın ukıp, ätkäm töşenderep kaldırdı, aña — babam, babama — däü babam... Balalarga gına serlären kürsätep kalmadım. Kiräk tapmadılar. «Gıylman miçe» dip işetkäneñ barmı?

— Yuk...

— İşetmäsäñ, işet! «Gıylman miçe» ul, enem, ike agaçtan ut bula. Tirä-yündä ber siksän protsent «Gıylman miçläre» — mineke. Atamnıkı, hätta babamnıkılar da bar ide äle!

Ul üzeneñ näsel-näsäbendä nindi däräcäle keşelär bulunı, balalarınıñ nindi yugarı uku yortların beterep, kaysı şähärlärdä yäşäülären söyläp kitte.

— Tik menä avılnı taşladılar, avılnı kaldırdılar,— dip zarlanıp ta aldı.

İke köndä yaña yortıbız miçle buldı, öçençe kiçtä morcasın kütärep beterdek. Gabdulla abzıy çınnan da üz eşeneñ ostası bulıp çıktı. Kipkän yomıçkalarnı yagıp cibärügä öç-dürt minutlar da uzmadı, öy eçenä cılı taraldı. Par torbalarına su tutırıp, uçagına ut saldık.

— Monısınıñ cılınasına ozak äle,— dip, ostanı sıylarga kereştem.

— Üz eşem öçen cavap biräm. Ämma busı — svarşiknıkı. Barıp çıkkandırmı, äytä almıym! — Şulay söylänep berençe yomrını buşatuga urınınnan kuzgaldı Gabdulla abzıy. Ul arada torbalarga par suga başladı. Min añlap aldım: su yörmi, avışlıkları döres tügel.

Kaysı urının öskäräk kütärep, kaysısın askarak töşerep, avışlıgın çama belän döresläp çıktık. Kaynar su tavış birä-birä yögerde. Monısı da uñışlı buldı. Täräzäsez cılı öy eçenä çeben-çerki tuldı. Şulay da küñeldä kanäğatlek häm rähätlek ide...

Avgustnıñ yegermeläreñdä yaña yortıbızga küçtek. Sälimäm miçkä yagıp, ikmäk peşerde, yuıp-sörtep çıgardı. Çäy kuydık.

Kiçkırın kürşelär häl-ähväl beleşä kerep, üz oyabız bulu belän kotlap çıktılar.

— Mondıy yortnı citeşterä algaç, bähetle keşelär inde sez... Menä bez, Bibikamal äbiyeñ belän, atay yortında gomer kiçerdek,— dip söyläde Gabdulla abzıy, söyeneçebezne urtaklaşırga kergäç.

Sälimäm çäy yañarta başlagan ide dä:

— Yuk, yuk, kilen, mäşäqatlänmä, bügen arılıp kitte. Çäyläp-nitep tora almıym. Kotlap, Bibikamal äbiyeñ belän ber vakıtın belep kererbez äle, busı kürep çıgu öçen genä,— dip tuktattı.

Ozaklap utırmadı.

Fatir hucabız iske agaç östäl, öç urındık häm timer karavat birep çıgargan ide. Bez aña bik rähmätle buldık. Berençe yort cihazlarıbız da şulardan gıybarät ide.

Täüge kiçäbez matur häm tınıç ütte. Sälimäm bar dönyasın onıtıp mine irkäläde häm irkälände. Cilkäbezdän zur eşlär töşkän, munça häm lapasıbız da citeşep kilä ide. Bıyıl közdä alma bakçası utırtıp kaldırırga, yäşelçälekneñ dä hästären kürergä niyätlädem. Başkalarına köç tä, vakıt ta citmäs inde.

Tön urtasında Sälimäm uyattı, tavışı yomşak häm serle ide:

— Röstäm, kulıñnı bir äle...

Kulımnı buyına kuydı. Min äle eşneñ närsädä ikänlegen töşenmi idem. Ällä avırıp kitkänme dip borçılırga da ölgerdem. Bu qadär şatlık-kuanıçlarga külägä töşsä, avır bulası ide.

— Can kerde balabızga!

Cidençe kat küktä idem. Äye, äye, minem balaga, berençe balabızga bügen can kerde.

— İsänme, kızım!

— Ä nigä kız? — dip soradı Sälimäm.— Malay bulsın digän idem.

— Öç ay yarımda barı tik kızlarga gına can kerä. Malaylar yalkau bula dip işetkänem bar!

— Sin beläseñder inde bik... Ä min — malay, dim!

Bähäsebez urınsız ide. Allahı Täğalä kulındagı eş.

Sälimämneñ buyın sıypadım:

— Akıllı, sälamät, çibär vä kürkäm bala bulsın!— dip telädem. Bu süzlärem hatınıma da täesir itte häm ul kötmägändä yılap cibärde.

— Ni buldı, bäğır?

— Kurkam...

— Närsädän?

— Min bit sine bik tä yaratam, Röstäm! Ülep-ülep yaratam. Sine yugaltsam, alıp kitsä berär hatın, nişlärmen dip uylıym...

Aptırap kittem. «Nigä alay söyliseñ, bäğır?» — digän soravım tel oçında tordı, ämma äytergä bazmadım. Sälimämne koçagıma alıp, mañgayınnan, küzlärennän, irennärennän üptem-irkälädem.

— Yülärem sin minem! —dip, açulanganday ittem. Şuşı süzlärem citä kalgandır, ul tınıçlangan sıman buldı.

Ämma şik-şöbhäläreneñ töbendä nindi häsrät vä uylar yatkanlıgın belmi idem äle min.

VIII

Yugarı uku yortlarına kerü imtihannarın tapşırırga kitkän ukuçılarıbızdan soñarıp bulsa da berençe häbärlär kilep ireşte. Bu sınaular alar öçen genä tügel, mögallimnärgä dä ide. Min Älfiyä öçen borçıldım. Ämma monı Sälimämä sizderergä tırışmadım. Bu uylarım belän Älfiyäne haman da küñel türenäräk ütkärä barganımnı çamaladım. Anıñ yäşlek güzällege, kara küzläre, alsu tügäräk yöze häteremdä saklanıp, hıyalda tagın da çibärräk häm kürkämräk töslärdä törlänä birde.

Sälimämneñ buyı könnän-kön üzen nıgrak sizderep, keşe küzenä çalına başladı. Anı kürügä, Gabdulla abzıy yılmaep söyläşä torgan bulıp kitte. Ul, ğadätençä, vakıt-vakıt kergäläp, häl beleşkäli ide, anısın da häzer sirägäytte.

Avgust ayı ütep tä kitte. İrtägä — berençe sentyabr. Mäktäptä ukular başlana, sıynıf bülmälären, kabinetlarnı tärtipkä kertäse, däresleklärne häm ukuçılarnı barlıysı bar.

Utnı sünderep, yoklarga yattık. Ämma ni öçender minem küzlär yomılırga aşıkmadı. Uramda yaktı sıman ide. İşegaldında da şäülälär yörgän kebek bulıp kitte. Ämma Sälimämne şikländermäs öçen urınımnan kuzgalmadım. Alay uk vayımsız bulırga kiräkmägän ikän.

Täräzäne şakıdılar. Bu tagın şul uyın, bäräñgene cepkä asıp kuyalar da, cildä tibrälep, pıyalaga bärelgäläp tora bulır. Tavıştan uyanıp kitkän Sälimämne tınıçlandırırga aşıktım:

— Avılnıñ usal malayları uynıy torgandır? Çıgıp, örketep kerim!

— Berärsen garipländerä kürmä, berük, Röstäm!

— Yuk la inde, sin närsä, bäğır!

— Sabır bula kür!

— Ber dä borçılma!

Min kiyenep ölgergänçe bäräñge haman da täräzä ölgesen tukmak kebek töyüdä buldı.

Çıktım. Ni kürim: avılnıñ usal malayı dip uylagan keşem Älfiyä ide. Aptırabrak kaldım. Nigä bolay tagın şayartıp yöri äle ul?

— Señlem Älfiyä, sin tügelme soñ?

— Äye, Röstäm abıy, min idem şul. Kaydan tanıdıgız?

— Nigä tanımaska di? Sinnän başka hiçkemneñ bolay aptıratkanı yuk!

— Açulanmagız inde, Röstäm abıy!

Älfiyä karşıma uk kilep bastı. Anıñ cılı häm huş isle tını hislärne kuzgatıp cibärde. Ämma min bireşmäskä tırıştım, sorau artınnan sorau yaudırdım:

— Kazanga kitmädeñmeni äle?.. Ukular kayçan başlana?.. Tugan yaklar sagındırmasmı?.. Ekzamennarıñnı niçek birdeñ?..

Älfiyä mine tuktatmasa, kauşaudanmı, ällä soraular küp cıyıludanmı — ber-ber artlı yaudırası idem.

— Röstäm abıy, bolarnıñ bötenesenä dä beryulı cavap birergäme, ällä berämläpme?

— Berämläp.

— Kaysınnan başlarga?

— İmtihannarnı niçek birdeñ?

— Barsın da «bişle»gä!

— Yahşı bulgan ikän. Kemnär kerde?

— Niçek kemnär?

— Kazanga kitüçelärdän digänem.

— Barıbız da diyärlek.

— Bik yahşı bulgan. Kayçan kitäsez?

— Kazanga biletlar yuk. Berseköngä kolhozdan avtobus bara.

— Anısı yahşı ikän. Häyerle yullar bulsın! «Biş»kä genä ukı!

— Rähmät, abıy!

Kötmägän idem, Älfiyä, ürelep, muyınıma sarıldı häm irennäremnän üpte. Min yugalıp kaldım. Ämma kullarım anı koçagımda kıstılar. Aşkınulı hisläre miña küçkändäy buldı. Aynırga tırışıp, artka çigendem. Bolay yomşaruıma açuım kilde. Älfiyä yılıy ideme, ällä köläme?

— Röstäm abıy, sez minem berençe häm cavapsız mähäbbätem bit!

Bu süzlären işetkäç, açulanıp taşlarga, kuıp çıgarırga tiyeş idem. Yarıy äle Kazanga kitep bara, yuksa başımnı äyländerer ide.

— Min sezgä hatlar yazarmın, min sezgä şiğırläremne atarmın...

— Yuk, yuk! — Min baş tartırga aşıktım.— Sez närsä, señlem! Nindi hat?.. Hat dip, inde, yaz!.. Sälimä apañ da, min dä şat bulırbız. Ä şiğırläreñne bütän keşegä atarsıñ! Üz tiñeñne yaratırsıñ, nikadär äybät yegetlär bar dönyada!

— Sineñ kebege — yuk!

— Alay dimä, señlem! Bar ul!..

Bu süzemnän üzem dä kaltıranıp kittem. Yaratsalar, naçarmıni? Yuk, yuk, nindi yaratu di ul!

— Monda niçek yalgızıñ gına kildeñ? Kayta alırsıñmı soñ?

— Yalgız yörmim min, Röstäm abıy! Mine Rafis kötä. Matay belän. Kazanga da bergä kitäbez.

— Menä bit, bik yahşı. Rafisnı tärtiple malay dip beläm.

Niklär genä malay digän süzne ıçkındırdım? Älfiyä kölep ük cibärde:

— Malay gına şul! Yeget bulırga mıyıgı çıkmagan.

Min artık söyläşergä bazmadım. Bolay da ut kebek kız, här süzemne üz faydasına borıp baraçak!

Tagın ber kat huşlaştık. Ämma Älfiyäne üzemä yakın kitermäs öçen ber busaga yugarırak menep, işek töbenä bastım. Küñel genä akıl belän kileşep betmäde.

Älfiyä kitep bardı. Berazdan uramda mototsikl kabındı häm, böten avılnı diyärlek şaulatıp, töngä kerep yugaldı. Min boldırga utırdım. Küzlärem kükkä töbäldelär.

Kiyek Kaz Yulı!..

Küñelemä sagış tuldı. Moña qadär uylamaska tırışkan Kazanım sagındırgan ide. Älfiyä şunda kitep baraçak. Min yörgän yullardan uzaçak, üzeneñ bäheten häm yazmışın tabaçak. Kazan anı zur yulga alıp çıgaçak. Ul avılda kalır öçen äylänep kaytmastır, mögayın. Ä minem gomer şuşında ütäçäk... Tınıç häm karañgı avılda.

Karañgı?.. Ä ni öçen karañgı?.. Niçämä-niçä yoldızı, ayı-koyaşı bulgan avılnı karañgı dip äytü mömkinme soñ? Yuk! Avıl ul meñ şähärläreñ vä kalalarıñnan da yaktırak. Urman-suları, tugay-bolınnarı, basu-kırları, ä iñ kiräge — yahşı halkı bar bu avılnıñ. Dimäk, bähet öçen härtörle mömkinlekläre sineñ karşıda. Barı tik taptap kına kitmä. Häyer-hahlı häm yahşılıklı bul, şul çagında sine dä yaratırlar, hörmät itärlär!

— Nigä mine dä däşmiseñ?

Artımnan Sälimäm çıgıp, yanıma utırdı, iñnäremä kulların saldı. İrken häm rähät itep sulap kuydı.

— Hay, nindi matur, saf havalı tön!

— Äye, matur şul, Sälimäm!

— Tınıç, irken, rähät!

— Min sine yaratam, Sälimäm!

— Abau, bäğır, ni buldı siña?

— Berni dä tügel!

Min anı kısıp koçakladım, başın aldıma alıp irkälädem. Çäçlärenä uraldım.

— Min dä sine yaratam!..

Şulay şaktıy ozak häm küp itep ber-berebezgä izge mähäbbät serlären añlattık, irkäländek, söyeştek. Yoldızlı kük astında hiçkayçan kabatlanmas yäşlek kiçäbez ide bu. Monnan soñ bez bolay utıra almabız, kartayırbız. Yäşlektä genä mömkin bulgan mähäbbät kiçäse bezne bütän üzenä däşmäs. Älfiyä dä täräzägä bäräñge elep, ölgegä çirtterep şayartmas. Gomerebez şuşında, bähetle avılda ütep kitär...

Kük çitendä ay kürende. Beraz cil çıgıp aldı häm bez, kerep, cılı yatagıbızga çumdık. Tınıç, irken, rähät ide!

Click or select a word or words to search the definition