Auçı Fazılcan

(hikäyä)
Soñgı vakıygalar uñayı belän Fazılcanga berkadär kaktırıp häm suktırıp söyläülär kübäyep kitte:

– Äy, Fazılcan, sin dä auçı bulıp yöriseñ inde!

– Ätiyeñ Sagınbaynıñ yäşräk çagı bulsa...

– Märhüm olı atayıñ ul çatan läğnätne öç kön dä yäşätmäs ide! – dilär alar.

“Çatan läğnät” digännäre üzeneñ yavızlıgı belän bu tirä avıllarda yamanatı çıkkan, keşelärneñ teñkälärenä tämam tiyep betkän gayät zur aksak büre ide. Kayda gına bulmasın, änä şul aksak bürene kürep kalalar: ul ya beräüneñ sarıgın alıp kitä, ya berärseneñ tanasın bugazlap eştän çıgara, ya kolhoz fermasına kerep sıylanıp çıga.

Fazılcan küptännän ük tanılgan auçı ul. Böyek Vatan sugışına qadär ük baytak büreneñ başına citte, ayu da algaladı. Sugıştan soñ bu tirä-äylänädä anıñ danı bigräk tä nık taraldı. Uñ kulın frontta kaldırıp, läkin kükrägen “Dan” ordenı häm “Batırlık öçen” medale belän bizäp kaytkan bu gayrätle ir üzeneñ auçı digän maktaulı isemenä tap töşermäde, üzeneñ sıñar kulı belän dä yıl sayın biş-altı büre üterep kilde.

Läkin bu “çatan läğnät” digännäre barınnan da usal bulıp çıktı. Anı kürep kalgan keşelärneñ äytülärenä karaganda, ul üzeneñ aksıl başın häm sorgılt kalın cilkäsen ürgä taba sikertep-sikertep çaba. Ä ezlärenä kilgändä, anıñ ezlären Fazılcan üze dä kürgäne bar: ber algı ayagınıñ eze cirgä güyäki kazık belän törtep bargannar, artkı ayaklarınıñ ezläre, ike ayırılı bulıp, berkadär käcä toyagın häterlätä ide.

– Häzer ul bik usal da, çiksez häyläkär dä, – di Fazılcan. – Bar, totarsıñ anı bolay gına.

Ber yıl buyına küp tapkırlar ezenä töşep karasa da, Fazılcan anı tota almadı. Ğadättä bürelär kolhoznıñ sarıklar fermasına taşlana ide.

– Taylar yanına nigä kilmi soñ bu çatan läğnät? Ällä minem monda yörgänne sizäme ikän?! – dide bervakıt Fazılcan, ällä uynap, ällä çınlap, läkin bik açulı kıyafät belän.

Kolhoz tayların kararga ike ulın kaldırdı da, üze şul könne ük ferma karavılçısı Sähiulla babay yanına kitte. Sähiulla kartnıñ söyläve buyınça, bürelär sarık fermasına bik karañgı tönnärdä genä häm tup-turı Urman tavı yagınnan kilep töşälär ikän; kuıp-kurkıtıp cibärgäç, şul uk yakka kitep tä baralar. Kuşkayın täñgälendä genä urmanga bara torgan olı yuldan arkılı ütälär. Çatanmı-tügelme ikännären Sähiulla kart açıklap äytä almıy, alar ikese dä sikerep çabalar, dide ul.

Urman yulına kapkan salu bik zur saklık, aldan äzerlek çaraları kürüne taläp itä ide. Bu yuldan urman eçenä urnaşkan sötçelek fermasında eşläüçelär dä, peçänçelär dä, urmanga utınga baruçılar da yöri. Bu tönne, ägär dä berär yomış belän yörergä turı kilsä, Kuşkayın turında yulnı äylänebräk ütärgä kuşıp, Fazılcan avıl keşelärenä kisätü yasadı.

Tön. Küzgä barmak belän törtsälär dä kürenmäslek karañgı. Kük yözen kuyı kara bolıt kaplap algan. Agaç yafrakların selketkäläp, akrın gına salkınça häm dımsu cil isä. Bu vakıtta inde urman yulınnan berkem dä yörmi. Büre näq änä şundıy vakıtnı saylıy da. Fazılcan, Kuşkayın yanında beraz uylanıp häm sagayıp torgannan soñ, ike kapkannı yul östenä saldı, sizelmäsennär öçen öslären tufrak häm peçän belän kapladı...

Menä ul avılına kaytıp citte. Üzeneñ kapka töbendä tuktalıp, tıñlap tordı. Bügen anıñ öyendä beräü dä yuk ide. Hatını Märfuga keçe ulı Gali belän kolhoz tayların kötä, ölkän ulı Aydar, urman yulınnan yörüçelär bulsa, alarnı kisätü öçen, Urman tavınıñ argı yagına yörergä çıgıp kitte. Fazılcan, öye yanında beraz basıp torgaç, Kügärçen yılgası buylap sarıklar fermasına taba töşep kitte. Bara torgaç, mıltıktan atkan tavışnı işetep, ul kinät kenä tuktalıp kaldı. Şunda uk hay-hulagan tavışlar işetelde: karavılçı Sähiulla kartnıñ tavışı ide bu. İpläbräk karasa, ike büreneñ say gına sulı, kırçın taşlı yılga aşa ütkännäre kürenep kaldı...

Cäyge kıska tön ütep tä bara ide inde. Äylänä-tirä akrınlap yaktıra, sızılıp kına matur tañ atıp kilä. Tiz-tiz atlap bargan çagında, Fazılcan, yul buyında yatkan sarık botın kürep, tuktalıp kaldı: “Bäy, eläkkän bit, läğnät!”

Küräseñ, büre kapkanga eläkkän vakıtta anıñ avızındagı sarık botı çitkä taba atılıp kitkän. Arırak kuyılgan ikençe kapkan da urınında tügel.

Kapkannar söyrälep bargan ez buyınça Fazılcan bürelärne tiz taptı. Läkin alarnıñ berse dä älege “çatan läğnät” digännäre tügel ide...

Fazılcan ezläven tuktatmadı. Tik anıñ öç täülek buyınça Urman tavı bitlärendä tıñlap yörüläre dä, büre bulıp ulauları da näticäle bulmadı. Bürelär berniçek tä üzlären sizdermäde, bernindi tavış ta birmäde.

Peçän äzerläü eşendä yörgän yäşlär, küñelle cırlaşıp, avılga kaytıp baralar. Fazılcan alarga karap tora. Ul, Ufadan ataklı artistlar kilüen häterläp, yäşlärneñ kontsert kararga kaytuların şunda uk töşenep aldı. Par at cigelgän ber arbadagı kızlar häm yegetlär, kulların bolgap, Fazılcannı üzlärenä çakıra başladılar. Ul, yañgırda çılanıp cebegän kayış tezgennärne kısıp tottı da, körän biyäneñ kabırgaların özänkelär belän kıtıklap, zur yulga taba yuırttırıp kitte. Yäşlär anı Kuşkayın yanında kötep aldılar häm ni öçen çakıruların añlattılar. Alar Cänlek eçe dip atalgan aklanda peçän çabalar ikän. Menä şunda alarga inde zurayıp kilgän büre balaları oçrıy, häm älege aksak büre dä kürenep kitä.

Yäşlärneñ söyläüläre buyınça, Fazılcan, büreneñ balaların aşata torgan çañlavın tiz ezläp taptı. Ul kuyı agaçlar arasındagı kalkulıkka urnaşkan häm üläne taptalıp betkän keçkenä mäydan ide. Anda öyem-öyem terlek söyäkläre, mal başları häm toyak kaldıkları yata. Fazılcan, nık taptalgan yäki yaña salına başlangan sukmaklarga, söyäk kaldıklarına karap, bürelärneñ yulların, kaysı urınnan kaytıp kerergä tiyeşleklären çamalap, baytak uylanıp tordı. Şunnan soñ ulı Gali belän tiz-tiz yörep, arbadagı öç zur kapkannı bürelär bügen ük yörergä tiyeş dip uylanılgan urınnarga salıp kuydılar...

Fazılcan uyanganda hatını Märfuga küptän ük torgan, kazan astına ut salgan häm mayga bäräñge kızdırıp, östälgä kitergän ide. Çäy eçep, tamak tuydırıp algaç, Fazılcan ulların taylar kötärgä ozattı, ä üze, iyärlängän körän biyägä atlanıp, urmanga taba yul aldı. Vakıt irtä ide äle, hatın-kız yaña kötü kua başlagan çak. Tön buyına yañgır yavıp çıkkanlıktan, ayak astında pıçrak lıçkıldap yata. Menä Fazılcan urmanga barıp kerde. Urman tavın menep töşte. Kinät biyä yarsıp artka çigende häm poşkırına başladı. Fazılcan tiz-tiz genä karangalap alsa da, agaçlar häm kuaklar arasında hiçber yat närsä kürä almadı. Tezgenne tartkalap atnı alga taba kudı. Biyä, algı ayakların yugarı kütärep, tagın poşkırınıp aldı häm, kinät kenä nık sikereş yasap, kuyı şelek häm kuaklar yanınnan ütep kitte. Läkin arttan kilgän Muynak biyägä iyärmäde; ul örä, äle alga taşlana, äle çigenä, çäbälänep-çäbälänep yak-yakka sikergäli. Bu hälne kürgäç, Fazılcan şunda uk kire äylänep kilde. Çınnan da, uñ yaktagı çokırlı urında, şelek häm ülännär arasında, ber büreneñ aksıl başı häm sorgılt kalın cilkäse kürenep tora ide.

Fazılcan at östennän tiz genä töşte dä, mıltıgın sıñar kulı belän kükrägenä nık kısıp, büregä taba bara başladı. Gayät zur gäüdäle sorgılt yırtkıç, art botına eläkkän avır timer kapkannı şıltıratıp, Fazılcannıñ karşısına uk ırgıp çıktı. Läkin auçı baskan cirennän ber taban da artka çigenmäde, büreneñ näq mañgayına töbäp, karteç belän korılgan mıltıgın atıp cibärde. Büre, alga taba tagın ber omtılış yasap, yul östenä audı. Bu älege aksak büre ide. “Çatan läğnät” digännäre ana büre bulıp çıktı.

23 dekabr 1956 yıl, Kügärçen avılı, Başkortostan.

Click or select a word or words to search the definition