Ätnäbi

(hikäyä)
Liza, ayakların avır söyräp, ikençe katka kütärelde. Kulındagı şvabrası, yüeş çüpräkläre belän «çäp-çep» kilep, baskıç basmaların sanap, aña iyärde.

İ-i, bar ide vakıtlar! Mondıy baskıçlardan Liza atlap ta, yögerep tä tügel, ä oçıp kına ütä ide! Oçıp kına... Karşı oçrauçılar, üz-üzlären beleştermiçä, kayırılıp, artınnan karap kalırlar ide... Ütte, ütte şul ul könnär ...

Koridordagı közgegä küze töşkäç, üz şäüläsen kürep, tännäre çımırdap kitte. Ästäğfirulla! Ulmı soñ bu? Kayçandır sport çalbarı vazifasın ütägän, tezläre çıgıp asılıngan çüpräk sälämäse belän, yuıla-yuıla, nindi töstä buluı küptän onıtılgan futbolka kigän, ükçäläre aşalıp, ikese ike yakka avışıbrak torgan tüflile bu hatın aña bik çit häm... çirkanıç bulıp toyıldı.

Hatın, yarsıp, başındagı tössez yaulıgın sıpırıp töşerde. Ozın avır tolımı, irekkä çıguına şatlanganday, buy bulıp suzılıp töşte. Tormış bäslärennän bügengä qadär saklanıp kalgan bu kara tolım Lizanıñ berdänber gorurlıgı ide. Elekke Lizadan äle haman bäs sarmagan şul tolım gına kaldı inde.

İ-i, matur da ide soñ Liza! Ul sähnägä çıgıp biyegändä, küpme keşe, äsärenep, sulış ta almıyça, aña töbäler ide. Çibär tügel ide Liza, ä matur ide! Matur ide! Cırlarda cırlanganday, kaşları da — «kaläm», küzläre dä çem kara tügel ide anıñ. Kara kaşları, şaktıy mul bulıp, ber-bersenä totaşıp üskännär ide. Küzläreneñ töse dä, ber karaganda — yäşel, ber karaganda — zäñgär, ä kayçagında sorgılt bulıp toyıla ide ...

... Hoday yaratkanın sınar, dilär. Ay-hay, sınadı da soñ tormış Lizanı! Altmış biş yäşeñ tulganda, şvabra österäp, keşe artınnan cıyıştırıp yör inde! Bu eş tabıluga söyenä-söyenä, citmäsä. Söyenmässeñ! Kartayıp kilgändä, küzeñä karap toruçı uncide yäşlek onıgıñ bulsa!

Liza, Nuriyäsen iskä töşerep, yılmaep kuydı. Nuriyä... Nur iyäse... Kız bıyıl, mäktäpne beterep, institutka kerergä hıyallana ide. Yuk, institutka tügel! Sänğat akademiyäsenä! Fakultetı da... Nindi äle? Tagın isennän çıktı läbasa. Ä-ä-ä... «Dekorativno-prikladnoy», dide, ahrı.

Ulı Aydarnı huligannar çänçep ütergändä, onıgı Nuriyägä äle ike genä yäş ide. Kilene ozak köyenmäde, ber urıs belän tormışın bäyläde. Äy ürtälde dä soñ Liza, onıgınıñ Nuriyädän «Nyurka»ga äylänüen kürgäç! Küp tä ütmäde, şähär tözeleşenä Ryazannan kilgän urıs üz yaklarına cıyına başladı. Liza alarnıñ ayak astına yıgılıp yalvardı:

— Kaldırıgız Nuriyämne! Minem annan başka berkemem dä yuk! Zinhar, ayırmagız mine Nuriyädän!

Urıs şunda uk rizalaştı. Kulına ike yäşlek balasın totkan, korsagı şaktıy tügäräklänep kilgän (tagın berne kötälär!) hatının caylarga-köylärgä dä bulıştı hätta.

Döres, kilen başta yıladı. Annarı, «vakıtlıça gına», Nuriyäne kaldırırga riza buldı. Hatları baştarak ike-öç ayga ber tapkır kilep torsa da, yäşi-yäşi, aları da sirägäyde. «Vakıtlıça» kaldırılgan Nuriyä, şulay itep, Lizada bötenläygä torıp kaldı. Kıznıñ unbiş yäşe tulgaç töşkän fotosı salıngan konvertnıñ, «adresat vıbıl» dip, kire äylänep kaytuına da yıldan artık vakıt uzdı inde...

* * *

... Liza, yaña gına cıyıştırıp çıgargan auditoriyäsenä karap, kanäğat yılmaydı.

— Keter buldı ...

Çınlap ta, bülmä yalt itep tora ide.

— Keter itep yuıp çıgardım, — dip kabatladı ul tagın üz-üzenä.

Keter itep... Bu süzne kabatlarga yarata ide Liza.

Näfisä karçık süzläre... Anıñ Liza süzenä äverelüenä dä küpme vakıt ütkän! Küpme soñ? Ya Rabbım, kırık yıldan artık! Ul çakta Näfisä karçıkka da altmış biş yäş ide. Liza yäşe! Lizanıñ häzerge yäşe!

Ätnädän bötenläygä küçenep kitkäç tä, Liza Näfisä karçıknı gel sagınıp yäşäde. Berär eş başkarırga cıyınsa, «Näfisä apay nişlär ide ikän?» — dip, küñeldän genä anıñ belän kiñäşläşte.

Näfisä apay... Küni Näfisäse!

Anıñ belän berençe tapkır oçraşkanda Lizaga unsigez genä ide.

Unsigez yäş! Kemgä — niçek, ä Lizanıñ iñ avır, çeterekle çakları ide.

... Liza äti-änisen bötenläy häterlämi. Sugış başlangan yılnı tatar avılına, şäfkat tutaşı bulıp, eşkä kilgän anıñ änise. Çuvaş kızı Anna... Küp tä ütmägän, dönyaga Liza avaz salgan. Anna kızın bik yaratkan, dilär... Medpunktnıñ ber bülmäsendä yäşägän alar. Lizanıñ tugan yortı da, berençe nigeze dä şul medpunkt bulgan. Kızçıkka ike yäş tulgaç, Annanı sugışka algannar.

Lizanıñ ikençe nigeze detdom buldı. Tatar avılındagı şul balalar yortında Liza unsigezen tutırdı. Sugışırga, tırnaşırga, üzen yaklarga öyrände.

Berlin öçen bargan sugışlardan Anna äylänep kaytmagan. Anıñ gäüdäse belän bergä «äti» digän keşe turındagı serne dä cir üz kuyınına algan. Dokumentta gına «ätise» grafasındagı «Lazar» iseme, sergä uralıp, bügengä qadär yäşi birä. Kem ideñ sin, Lazar? Tatarmı? Rusmı? Ällä çuvaşmı?

«Liza Lazarevna» dip däşälär ide aña.

Berençe tapkır, şulay olılap, balalar yortı direktorı Fäniyä apası atadı. Atadı da kulına pasportı belän attestatın tottırdı.

— Siña — unsigez yäş, Liza Lazarevna! Tormış yulıñnı häzer üzeñ saylıysıñ, — dide.

Annan, kinät yomşarıp, Lizanı koçaklap aldı.

— Bälki, kalırsıñ, Liza? Keçkenälär gruppasına nyanya kiräk... Soñrak, tärbiyäçe itep urnaştırırbız ...

— Yuk! — dide Liza, katgıy itep. — Festivalğä genä barıp kaytam da ukırga — Mäskäügä kitäm!

Kazandagı festivaldä Lizanı kat-kat sähnägä çıgardılar. Zal gör kilde. Äle «Äpipä»gä, äle «Kalinka», «Lezginka», «Krakovyak»ka tıpırdadı kız. Bitlär alsulandı, ayaklar ut yandı, yöräge kükräkne bärep çıgarday döpeldäde ...

Bayançı yeget Azatka änä şul festivaldä ğaşıyq buldı ul. Citäkläşep, Bauman uramında yördelär... İdel buyına töştelär... Liza şunda üz gomerendä berençe tapkır tuñdırma aşadı... Berençe tapkır übeşte... Ul bik bähetle ide ...

İke atnadan isä kız Azatnı Kazan vokzalında tagın oçrattı. Yegetne kürüenä şatlanıp, üksi-üksi yäşen tükte ul: başkala institutında Lizanı saylap alu turında uk töşerep kaldırgannar ide. Äti-änisen yugaltu açısın häterlämägän kızga monnan da zur kaygı buluı mömkinme soñ?

— Sört yäşläreñne! — dide Azat, kıyu gına. — Kittek!

— Kaya?

— Kaya bulsın? Ätnägä! Min anda muzıka ukıtam. Siña da eş tabılır...

Azat ber kulı belän Lizanıñ kırşılıp betkän çemodanına totındı, ikençese belän kıznı citäkläp tä aldı.

Mäktäp direktorı Lizanı sähnädä kürep belä ikän. Cäy urtası buluga karamastan, kıznı eşkä aldı.

— Poka Kayınsarda pioner lagerenda eşli torırsıñ, sentyabrdä küz kürer, — dide ul.

Ä sentyabrdä alar Azat belän bergä tora başladılar. Avıl Sovetına barıp yazılışıp kayttılar da — vässälam!

Mäktäp kvartirası dip atalgan yort «detdom kızı»na ocmah bulıp toyıldı.

— Yomışıñ töşsä, Näfisä apayga ker! Ul bik yärdämçel hatın... «Küni»lär näselennän... — dide direktor, açkıçlarnı tapşırganda.

Yomış şunda uk töşte. Tamak yagın kaygırta başlagaç, toz yuklıgı bilgele buldı.

Liza «Küni»lärgä yünälde ...

İñ elek täräz töbendä yanıp utırgan kıp-kızıl yarannarga iğtibar itte ul. «Min dä şundıy göllär üsterermen!» — digän uy sızılıp kitte añında.

Ör-yaña uk bulmasa da, şaktıy tözek toyılgan yort-cir gacäp kürkäm häm kileşle kürenä.

Detdom ğadäte buyınça, baskıçtan oçıp kına ütmäkçe ide, kisäk tuktap kaldı. Işkıp yua-yua ak söyäkkä äverelgän şop-şoma baskıç taktalarına, tüflilären salgan bulsa da, barmak oçlarına gına basıp ütte ul.

Cıynak kına veranda aşa salkınça çolanga uzıp, öy işegen açıp cibärde. Küzläre, koyaşka çagılıp, bermäl, berni kürmäs buldı.

«Söbhanalla!»

Bu süzne Liza üz gomerendä berençe tapkır änä şunda kullandı bugay.

Zup-zur täräzälärgä elengän ap-ak çeltär pärdäläre, karavatta kukrayıp utırgan ap-ak mendärläre, tiyeşle urınına bik belep urnaştırılgan şkaf-divannarı belän yort eçe nurga koyıngan ide. İsem-kuşamatlar tırnap yazılgan, çuarlanıp betkän detdom miçen kürep ğadätlängän Lizanı şundıy ap-ak miç bulu mömkinlege, aptıratıp, gacäpkä kaldırdı hätta ...

Miç artında kıştırdagan tavış işetelde.

— Keşe barmı ällä?

Liza, tavış iyäseneñ kürenüen kötep, tınıp kaldı.

Ak çarşau salmak kına açıldı da, annan, ak oyıkbaşları belän yomşak kına basıp, yort hucası üze dä kürende.

Ap-ak yaulıgın taratıp bäylägän karçık üze dä ak yözle ide. Mañgay sırlarınıñ tiränlege yazmışınıñ bik şoma bulmavın dälilläp torsa, kolaklarındagı altın bocra alkaları kayçandır bay häm bähetle bulgan tormışnıñ şahite ide.

... Liza anı şul kürüdän ük yarattı.

Häterendä änise obrazın tudırırga tırışıp, anı küz aldına kiterergä omtılgan çakta, toman aşa päyda bulgan serle şäüläneñ älegä qadär yöze-bite şäylängäne yuk ide. Şul bilgesezlek unsigez yıl buyı kıznıñ küñelen näümizläp, canın sıkratıp, küzlären açıttırıp kilde.

Lizaga kinät şundıy rähät häm ciñel bulıp kitte.

— Sez minem äniyemä ohşagansız, - dip sulkıldadı ul.

— Änilär bar da şulay, ber-bersenä ohşıy, — dide karçık.

Lizanıñ «äni» süzen berençe tapkır äytüen Näfisä karçık ul çakta belmi ide äle.

* * *

... Koş balası, oçarga öyrängändä, başta üz oyası tiräsendä genä äylänä, dilär. Kanatların cilpep, çitkäräk talpınsa da, oyasın küzdän yugaltudan kurkıp, tiräli dä tiräli. Tik serle dönya näni koşçıknı haman yırakkarak däşä, tanış tügel häyät, ımsındırıp, üzenä äydi. Kanatları talıp, häldän taygaç kına, sabıy koş üz oyasın ezli başlıy. Uñga karıy, sulga borıla... Tik, ni kızganıç! Tirä-yakta — çit dönya, çit häyät ...

... Liza şul sabıy koş halätendä unsigezen tutırdı. Tugan oyası bulmaudan, bu «koş»nıñ bägıre niçek sızuın, telgälänüen ul yıllarda berävese añladı mikän?

«Küni»lär ğailäse yarım-yalgız Lizanı üzenä sıyındırdı ...

* * *

— Bu dönyaga altı kız bala tudırdım, — dip kabatlarga yarata ide Näfisä karçık.

Beraz torgaç, isemnären sanap kitä:

— Räüşäniyäm...(Ölkän kızı Rauşaniyäne ul, nazlap, şulay atıy ide). Nadiyä belän Nuriyäm... (Bu isemnär belän bergä kerfekläre arasınnan sıtılıp çıkkan sıñar küz yäşe çıga da cıyırçıklar arasına kerep yugala. Yogışlı çir afäte bu ike kıznı sabıy çakta uk üz kuyınına algan). Kadriyäm... İñ qaderle yöräk yaram ... Lütsiyä belän Biniram... (Lyutsiyä häm Venera isemnären şulay tatarçalaştırıp äytä ide ul). Yalgız başım dürt kız üsterdem! Ukıttım! Öçese — ukıtuçı, ä Biniram — bıraç! — di ul, gorurlanıp.

Döres, Veneranıñ vraç uk tügel, ä akuşerka gına buluın Liza belä ide. Hastahanädä eşläüçe ak halatlı bu «färeştäne» «bıraç tügel!» dip äytergä avılda kemneñ tele äylänsen di!

Liza (Näfisä karçıkça äytsäk — «İlizau») akrınlap bu ğailägä şulkadär iyäläşte, andagı tärtip-gadätlärneñ, sizdermiçä genä, üzenä dä señä baruın toyıp, gacäpkä kala idee.

— Tormışnı keter itep yäşärgä kiräk ...

Bu süzne karçık şaktıy yış kabatlıy ide.

«Keter itep» ...

... Öyeñ «keter bulsın», ös-başıñ «keter bulsın», eşlägän eşeñ «keter bulsın»!

Bu kagıydä ğailäneñ yazılmagan kanunına äverelgän. Näfisä karçıknıñ dürtpoçmaklap yapkan ak yaulıgı «Küni»lär näsele kagıydäläreneñ dönyavi häm ğamäli çagılışı bulıp häterdä uyılıp kalgan. Karçık gel «keter» yaulık kına yaptı şul ...

... Alar näselenä kagılışlı küñelsez hällärne dä Liza kürep häm sizep kilde. «Öyeñdäge hälne kürşeñnän sora», dip, yukka gına äytmilär lä ...

Ölkän kızınıñ utız yäşendä yaman çirgä yulıgıp, öç sabıyına yätimlek kurkınıçı yanavı karçıknı tagın da böreşterep, cıyırçıkların tagın da tiränäytüen kürşe-tirä kürmi-sizmi diseñme?

Yazılmagan kanunnarnıñ ikençese: Küñelsez häleñne, çireñne söyläp, keşene yalıktırma! Avızıñ tulı kan bulsa da, çitlär karşında tökermä!

Kiçen, morcadan sıyık kına töten kütärelep, kızgan maynıñ tämle ise tirä-yüngä tarala ikän, dimäk, karçık irtägä, kızınıñ hälen belergä, Arçaga cıyına, digän süz.

Tirä-kürşe, kötü ozatıp, «biş minutlık irtänge gaybät»ne başlaganda, «Küni»lär kapkası tavışsız gına açılıp, anda Näfisä karçık päyda bula. «Keter» yaulıgı östennän ak zatlı yıfäk çeltär şälen yabıngan. Şäl çitennän zur altın alkası bocralanıp yaltırap tora. Ere bizäkle kara ozın külmäge, ak şäl çukları belän uralıp, arık kına ıspay gäüdäne şaktıy tulılandırıp, yämländerep cibärgän. Baskan sayın «şıgır-şıgır» cırlap torgan zatlı çitekläre karçıktagı alihälär ruhın bäyän itä kebek ...

«Biş minutlık irtänge gaybät» şıp tuktıy. Hatınnar yahşı belä: «Küni» Näfisäse üze dä gaybät satmas, satuçılarnı da cene söymäs.

— Räüşäniyäñä bezdän dä sälam äyt, Näfisä apay ...

— Rähmät, şulay itärmen, Alla boyırsa ...

Karçık, töz atlap, Arça avtobusına aşıga ...

* * *

... Hatirälär, hatirälär ...

Soñgı könnärdä Lizanıñ häterenä Näfisä karçık kilä dä töşä, kilä dä töşä. İnstitut binasındagı här bülmäne, här koridornı yuıp çıgargaç, Näfisä apayça, «keter ittem» dip, şatlanıp kuya ul.

Bu hatirälär nigä şulay gel bimazalıy anı? Yugıysä, küreşmägängä kırık yıllap ütep kitkän! Kırık yıl! Ya Rabbım! Kırık kön, diyärseñ!

Barısı da häterdä... Näfisä karçıknıñ açulangan çagı da isendä ...

... Liza, modaga iyärep, çäçen kisterep, bödrälätep kaytkan ide. Közgedäge surätenä karap, üzenä soklanıp önsez kaldı. Bigräklär dä kileşä ide aña bödrä çäç!

Tup-turı «Küni»lärgä çaptı. Näfisä apay kürep şakkatsın äle!

Karçık ber süz genä äytte:

— Çürile marcası bulgansıñ ...

— Matur bit, Näfisä apay ...

— Tile... Hatın-kıznıñ böten kürke — çäçendä... Tolımnı kisü — bäheteñne kisü belän ber ul!

— İ-i-i, Näfisä apay ...

— İ- lämä! Kara minem kızlarga!

Liza belä: «Küni» kızları ozın çäçlären öyep, bik maturlap yörtä ide.

Karçık ap-ak yaulıgın başınnan sıpırıp töşerde:

— Minem çäçne küräseñme?

Karçıknıñ yukarıp, koyılıp betä yazgan çäçläre arasınnan baş tirese dä agarıp kürenep tora. Kömeş çulpılı tasmaga kuşıp ürelgän neçkä genä kıska ike tolım, zägıyf ülän sabagıday, arık cilkäsenä salıngan.

— Tatar hatını tolımlı bulıp gürgä kerä ...

Lizanıñ üz gomerendä berençe tapkır «Küni» Näfisäse belän ärepläşäse kilep kitte:

— Ä min tatar tügel bit! Çuvaş ta, mari da tügel! Min — sovetskiy!

— Ästäğfirulla digen, balam... Sin — tatar! Sineñ ireñ — tatar! Bismillañnı äyt. Bu dönyada bismillalı eşneñ genä qadere, bismillalı tormışnıñ gına yäme bulır ...

Ürtäşäse kilü teläge haman üsä bardı:

— Ä sineñ kızlarıñ? Alar dürtese dä kommunist bit! Menä alar bismilla äytäme soñ?

Karçık däşmäde. Akrın gına borılıp, sak kına baskıçtan kütärelde ...

... Lizaga kinät ällä niçek caysız bulıp kitte.

Bugazına tıgılgan töyenne avırttırıp yotıp cibärgändä, ike yul, bitne yüeşläp, tübän suzıldı.

—Räncettem, räncettem bit karçıknı, — dip sıkradı ul. — Äniyemdäy yakın keşemne räncettem ...

Liza, barmak oçlarına basıp, öygä uzdı.

Batıp baruçı koyaşnıñ soñgı nurları öy eçen alsu pärdägä törgän ide. Karçık üze kürenmi. Liza belä: miç artındagı ak çarşau belän bülengän poçmakta Näfisä karçıknıñ Lizaga moñarçı tanış bulmagan üz serle dönyası bar. Kız, ak çarşaunı barmak oçları belän genä eläkterep, şul serle poçmakka küz attı.

Yarım karañgıda küzgä taşlangan berençe äyber — bizäkläp eşlängän şämail buldı (anıñ şulay ataluın Liza şaktıy yıllar ütkäç kenä belde). Yänäşädäge şürlektä çitläre tetkälänep betkän iske kitaplar tezelgän. Şürlek çitendä elenep torgan täsbihka (bu atama belän dä ul soñrak tanıştı) Liza säyersenep häm yatsınıp karadı. İñ gacäbe: idändäge namazlık östendä utıruçı (ul cäymäneñ şulay atalganın belmiçä, küpme yıllar ütkän!) — «Küni» Näfisäse. Karçıknıñ işeteler-işetelmäs pışıldagan süzläre, Lizanıñ kolagın nazlap, añına barıp ireşte.

— Ya Rabbım, üz näselen, ata-anasın belmägän bu balanıñ gönahların gafu kıl. Möhämmät kızı İlizanıñ tuaçak balasına da, üzenä dä iman nurı iñder! Amin!

Liza, ayak oçlarına basıp, şıpırt kına öydän çıktı. Şäfäq nurına törengän kiçke havanı komsızlanıp suladı.

... Tizdän ana bulaçagın ul äle belmi ide ...

* * *

— Malay bulmasa, roddomnan da barıp almıym! — dip kırt kiste Azat, hatınınıñ avırlı ikänen belgäç.

Lizanıñ äle genä izge serne pışıldagan irennäre dereldäde, küzlären yäş pärdäse kapladı. «Närsä di bit! Närsä di! Hodayım, äle yaralıp kına kilgän can turında, üz sabıyıñ turında şulay äytergä yarıymı!? Niçek cir yotmıy anı?!»

Näfisä karçıknıñ aldına başın salıp, üksi-üksi yıladı Liza, berazdan başın kütärep, aña baktı.

«Hodayım! Ällä kölep tora inde? Yılmayudan, mañgay cıyırçıkları da yazıla töşkän bit!»

Karçık kıtırşı uçları belän Lizanıñ çäçen sıypadı:

— İlizau, balam, tıñla äle, ber hikäyä söylim üzeñä ...

Näfisä karçıknıñ berençe hatiräse

... Kırıgınçı yıl... Altınçı avırımnı kütärgän çagım... Tön... Çarşau artında bez ikäü ...

Möhämmätcan şıpırt kına kolagıma pışıldıy:

— Näfisäü, monısı, toçno, malay bulaçak!

— Belmim şul, Möhämmätcan... Min üzem dä altı kıznıñ berse bit... Ä sin — altı bacaynıñ ölkäne... Beläseñ lä ...

— Altını — bähetle san, dilär... Ber yeget kiräk bit inde miña da! Fermadagı böten hatın kölä üzemnän... Apılıy da kölä ...

— Şulardan kölderep torasıñmı?

— Yuk la inde... Bolay gına äytüem... Min alarnıñ utız ulların Räüşäniyämneñ bit oçındagı ber börtek sipkelenä dä almaştırmıym!..

... Biniram kırık berdä tudı. Tagın kız bulganın belgäç, tüşämgä karap, şaktıy yattım. Möhämmätcannıñ näümiz küzläre miña baga kebek.

Şul çakta küñelemnän genä ant ittem: «Malay bulgançı tabaçakmın! Möhämmätcanga ber malaynı barıber tabıp birermen, Alla boyırsa!»

Sabıylarnı imezergä kiterdelär. Bülmädäşem Zäytünä bişençe ulın imezä. Ä minem kızım imçäkne kabarga telämi, tele belän etä dä çıgara, etä dä çıgara.

— Kür inde, Näfisä, bu ğalämätne! Miña — bişençe ulın, ä siña altınçı kızın birde Hoday ...

Min däşmim.

— Sineñ ulnı — miña, ä minem kıznı, yalgışıp, siña birgän... Ällä ... Ällä dimen... Nik däşmiseñ?

Min kaltırap kuyam, tik däşmim.

Şık-şık-şık... Şık-şık-şık ...

Nindi tavış dip, täräzädän karasam, Möhämmätcannıñ tulgan ayday balkıgan yözen kürep, kauşap kaldım.

— Nä-fi-säü, Nä-fi-säü!.. Ulımnı kürsät!

Essele-suıklı bulıp kittem.

«Ul? Nindi ul»?

— Apılıy äytkäç, yörägem yarıla dip toram! Şatlıktan keşe ülä mikän, Näfisäü? Yä, kürsät inde «Küni» näselen!

Möhämmätcanga tekälep, önsez kaldım! «Karale bu Apılıynı! Niçek yavız şayartkan!»

İremneñ ozınça kakça yöze, beraz gına käkreräk borını, koyaşta yangan kara-kuçkıl bite, hätta avızındagı çite kitelgän teşe dä şatlıktan yılmaya kebek.

— Möhämmätcan, malay tügel şul... Kız tudı ...

Äle genä balkıgan yöze kisäk sünde, kaşları cıyırıldı ...

— Barıber... Kürsät ...

Möhämmätcan täräz aşa sabıyımnıñ yözenä tekälde.

— Möhämmätcan, Zäytünä bişençe malayın taptı... Kız dip hıyallangan bulgan... Bälki ...

Cıyırılgan kaşlar duga kebek bögelde, küzlär — ut çäçte, yodrıklar — töyenlände... Yarıy äle, ike arada pıyala bar!

— Keşeneke — altın bulsa da, üz bugım — qaderleräk!

Şıgırdatıp täräzäne açtı.

«Yuaştan yuan çıgar», digändäy, min, kurkudan, cıyırılıp kildem.

Yagımlı, nazlı tavış belän süzen dävam itte:

— Näfisäü, monısı bigräklär dä çibär bulgan. Altını — bähetle san, dilär... Döres ikän... Busı siña... Bäbäy büläge ...

... Min, ber Möhämmätcannıñ yıraklaşa bargan kakça gäüdäsenä, ber täräzä töbendä yatkan bocralı zur altın alkaga karap, üzaldıma pışıldadım:

— Malay bulgançı tabaçakmın! Möhämmätcanga ber malaynı barıber tabıp birermen!

... Ber atnadan sugış başlandı ...

* * *

... Liza äle dä bik yahşı häterli. Näfisä karçıknıñ töpçek kızı Venera Ätnädä ber çibär ide! Hoday annan maturlıknı ber dä kızganmagan. Kıygaç kaşlar, koñgırt küzlär, kileşle borın häm iyäk, çiyädäy irennär... Alsu bit urtasına keçkenä genä miñ törtergä dä onıtmagan hätta. Ozın häm kupşı çäçläre — nur östenä nur, diyärseñ... Matur yörtä ide Venera çäçen: äle kükrägenä ürep sala, äle, osta çäçtaraşlar kebek, ällä nilär kılandırıp öyep kuya ...

Şulay da iñ soklandırganı — Veneranıñ bärhettäy tavışı bulgandır. Başın beraz gına artka taşlap, kolaknı irkälägän bärhet tavışı belän kölep tä cibärsä! Mögayın, ocmah färeştäläre dä Venera kebek çibär tügelder ...

Häterli Liza, nişläp häterlämäsen? «Küni»lär öye karşındagı kuş öyäñke yöräkläre telgälängän küp ğaşıyqlarga şahit buldı. Ällä kız artık saylandımı, ällä artık gorur buldı inde. Oçraşırga ömetlänep kilgän yegetlär, yartı töngä qadär kötep tä, kız kürenmägäç, tön karañgılıgına kerep yugala ide.

Liza üze bärhet tavışlı bu güzälgä soklanıp ta, kızıgıp ta karadı. Ulı Ayratnı tapkanda, Venera anıñ kendek äbise bulgaç, neçkä bille çibärneñ gacäyep osta şäfkat tutaşı buluın kürep şakkattı.

Soklanu häm kızıguga hörmätläü digän tagın ber his kilep östälde .

* * *

Cäyge matur könnärneñ berse ide. Ulı Ayratnıñ yokısın saklap, işek aldında kitap ukıp utıra ide Liza.

— Apa, bäbi yanına kerim äle ...

Başın kütärsä, koyma artında biş-altı yäşlärendäge näni kızçık basıp tora.

Liza, kapkanı açıp, kızçıknı eçkä ütkärde.

— Ker, äydä, ker ...

Näni kız sak kına kolyaskaga kagıldı, yoklagan sabıyga yılmaep karap tordı.

— Sineñ eneñ-señeleñ barmı? — dip süz başladı Liza.

— Min — üzem señel! Töpçek ...

— Bäbäyläregez yuk ikän... Küñelsezder inde ...

— Bulmasa ni... Minem apam, abıyım bar!

Liza näni kıznı üçekläüdän tuktadı. «Kem kızı bulır bu? Moñarçı kürengäne yuk ide».

— Kemnärneke sin? Kunakka kildeñme?

— Min — «Küni» kızı! Ätnäbigä kildem ...

Liza pırhıldap kölep cibärde. «Küni kızı», dime? Dimäk, Näfisä apaynıñ Rauşaniyäseneñ töpçege ...

— Nigä «Küni kızı» diseñ? «Küni»- kuşamat bit ul!

— «Küni» — kuşamatmı?

Kızçık ber mizgelgä genä aptırap kaldı.

—Bulsa ni... Kuşamat — naçar bula... Ä «Küni»... «Küni» — ul yahşı kuşamat!

Näni kız, zäñgär küzlären tutırıp, Lizaga karadı.

— Min — «Küni» kızı! — dip kabatladı, başın gorur çöyep.

... Kızçıknıñ «Ätnäbi!», «Ätnäbi!» digän yañgıravıklı tavışı cäy buyı işetelde ul yılnı.

* * *

Ciñü bäyrämnäreneñ bersen Liza yahşı häterli. Täräzädän tışnı küzläp tora ide, uram buylap kaytıp kilgän ak yaulıklı Näfisä karçık, ällä niçek, böreşep kenä, külägädäy, üz işek aldına uzdı.

Ber-ber häl bulganmı ällä? Liza, şomlanıp, aşıga-kabalana, «Küni»lärgä yünälde.

Näfisä karçık, bik uñaysız itep, başın iyep, bökräyep utıra ide. Tagın da keçeräyep, böreşep kalagan.

— Näfisä apay, ni buldı?

Karçık yılıy ide. Timerdäy nık Näfisä dä yılıy belä ikän!

Liza karçıknıñ üzenä taba suzılgan uçına küz saldı. «25 let Pobedı v Velikoy Oteçestvennoy voyne» digän süzlär yazılgan sargılt medalğä töbälep, Näfisä karçık telgä kilde ...

Näfisä karçıknıñ ikençe hatiräse

... Bez — Häyernisa belän Bahavetdinneñ uñgan-bulgan altı kızı idek ...

Başta — Kamiläbanu, Mäymünäbanu, annan Näfisäbanu, Käşifäbanu, Zäynäpbanu häm Fäyrüzäbanu tugan ...

Sugış altıbıznı da tol itte... Min — dürt kızım belän, ä başkalar berär bala belän yalgız kaldı.

«Ciñü könne Bahavetdin kart küz yäşläre belän kıçkırıp yılagan, dilär. Altı kiyävemne aldı, Gitler mälgun! Altı kızımnı tol yasadı, nälät! — digän di .

Bu süzlärne Ätnädä küplär söyläde.

— Äti, yalgışma! Möhämmätcan — häbärsez yugalgan... Ul kayta bit, — dip, karşı töştem üzenä ...

Kaytmavı buldı, ahrı ...

«Malay tabıp biräm!» digän väğdämne üti almıyça kaldım.

Sugışka kitkändä, kayırılıp-kayırılıp, artına karadı Möhämmätcan.

— Näfisäü, kızlarnı ukıt, ukıtuçı bulsınnar! — dide.

Räüşäniyämne çakırıp alıp, kolagına nider pışıldadı. Serläre kileşä ide alarnıñ! Närsä pışıldaganın, küpme sorasam da, Räüşäniyäm äytmäde. Soñınnan, sugış betkäç kenä, bilgele buldı serläre.

— Äni, min başka familiyägä küçäm, — dide Räüşäniyä.

— Ni söyliseñ? Nindi familiyä? — dip, aptırap, küzenä töbäldem.

— Tege çakta äti: «Sugıştan kaytmasam, «Möhämmätcanova» familiyäsen al, kızım», — dip pışıldadı kolagıma ...

Ah, väğdämne üti almadım şul!

Kiyäügä çıksa da, «Möhämmätcanova» familiyäsen yörtte Räüşäniyäm. Kiyäü dä karşı kilmäde, añladı kızımnı ...

Bigräk yarata ide Räüşäniyäm ätisen! Serläre bik kileşä ide alarnıñ ...

... İñ avırı — kırık bişneñ avgustında buldı ...

... İşegaldında Biniramnıñ: «Äti kayttı! Äti kayttı!» digän tavışına täräzägä atıldım. Karasam, Biniram, ber soldatnı çıtırdatıp koçaklagan da: «Äti!», «Äti!» dip kıçkıruın belä.

... Tik soldat kına... Möhämmätcan tügel ide şul. Şärifulla isemle ikän... Möhämmätcan utırgan maşinaga niçek bomba töşüen üz küzläre belän kürgän... Şunı söyläde. Ul çakta min aña tamçı da ışanmadım. Ä Räüşäniyäm — ışangan... Şärifullanı ozatkaç, ätiseneñ seren çişte miña... Familiyäsen «Möhämmätcanova» dip üzgärtte ...

... İlizau, Möhämmätcannıñ kaytmavı hak buldı, ahrı... Väğdämdä tora almadım şul ...

... Sarı medalğä korıç Näfisäneñ küz yäşe tamdı.

* * *

... «Küni»lär näseleneñ tagın ber yazılmagan kanunı :«Tikkä vakıt uzdırma! Kulıñ eş belsen!»

Bu yortta kiç utıru ğadätkä kergän. Bergä-bergä şäl bäylilär, cırlaşıp ta alalar. Veneranıñ bärhet şayan tavışı barısın da şakkatıra:

Köylärne bik tiz otıp ala, kinodan kaytkan sayın, näq artistlar kebek, kılandırıp, cırlıy ide ul!

Näfisä karçık, kızlarınıñ uñganlıgına, kullarınıñ citezlegenä soklana-soklana, onıklarına biyäläü bäyli.

Lizaga bişinä totarga da ul öyrätte. Yon yazu, erläü, katu serläre belän dä tanıştırdı. Ulı Ayratka bäylägän iñ berençe ap-ak näni oyıkbaş äle dä küz aldında Lizanıñ. Barmak başları, kızarıp-çilänep, kanap çıksa da, küñele şat ide.

— Batır — yarasız bulmas! — dip kölde karçık.

Kulıña ber tapkır inä totsañ, şäl bäylärgä dä öyränep bula ikän! Urtasın bäyläüläre ciñel bulsa da, çitendäge bizäkläre zur ostalık sorıy.

«Küni» kızları isä, inälären çek-çek bärep, ällä nindi bizäklärdän şäl çitenä matur surätlär tezä.

— Äni, sin yaratkan çitne bäylim, — di «bärhet tavış» Venera ...

Näfisä karçıknıñ öçençe hatiräse

Bolın-basu eşen bik yarata idem yäş çagımda. Cäyge peçän öslären mäñge onıtasım yuk! Aldan, «tugızlı» çalgı belän, Möhämmätcan bara... Anıñ artınnan, «bişle» çalgı belän, min... «Bişle» çalgı — iñ keçkenäse... Kayçakta ürtälep tä kuyam:

—Bala-çaga kebek, «bişle» çalgı tottırıp ... — dim, kirelänep.

—Sin üzeñ dä böterçek qadär genä... Uncide yäşlek kızlar kebek — ıspay, — di Möhämmätcan, mine yuatıp.

Hatın-kıznı qaderli belä ide ul. Üze — sabıy bala kebek hıyalıy tagın. «Ak tälinkä sarı may» (romaşka)nı zäñgär çäçäklär belän aralaştırıp, täkıya ürä dä, sizdermiçä genä kilep, başıma kaplıy.

Min aña açulanam:

— Kit, cünsez, keşe kölär... Kırıkka citkändä... Kina tügel lä bu! — dim.

— Bähettän kölälär dimeni, yülär ...

* * *

... Näfisä karçık cıyırçıklı kulları belän şäl çiten irkäli.

— Busı — min bäylägän költälärneñ arış başakları... Busı — bez çapkan bolındagı zäñgär çäçäk... Ä busı — ...

... Ah, bu häter digännäre! Liza, küpme genä tırışsa da, şäl çitendäge bizäklärne isenä töşerä almadı.

Onıtılgan... Onıtılgan bit!

Şul çäçäkneñ isemen belsä, bizägen dä häterlär ide kebek.

«Nindi çäçäk soñ? Nindi bizäk?»

Küpme şällär bäyläp sattı Liza. Annan kürep, Nuriyäse dä kul eşenä öyrände. Sänğat akademiyäsendä ukırga hıyallanuı da tegü-çigüne yaratkannan. Onıgına dip bäyli başlagan şäle, Lizanıñ hätersezlege arkasında, yartı yulda tuktap kaldı läbasa. Nindi çäçäk soñ? Nindi bizäk onıtılgan?

... İ-i-i, ul Ätnä yakları... «Küni» Näfisäseneñ cıyırçıklı ak yöze... İskä kilä dä töşä, kilä dä töşä ...

... «Bärhet tavış» Venera da, bödrä çäçle kara yegetkä kiyäügä çıgıp, kürşe avılga kitep bardı. Bähete bar ikän kıznıñ. Eşe Ätnä bolnitsasında bulgaç, änise öyendä yış kunak bula. Nindi kunak?! Ciñnären sızgana da, «ä!» digänçe, böten dönyanı «keter itep» çıgara. Tukta, tukta! Näni kızın iyärtep kilep, atna buyı kuna kala tügelme soñ? Ällä?.. «Küni»lär ser birmäs, avız tulı kan bulsa da, tökerüçelär tügel!

* * *

... Azat eçkäli başlagan çak ide. Kön sayın iserep kayta. Kayber tönnärne kaydadır kunıp ta kala.

Tüzde, tüzde dä Liza, äyberlären cıynaştıra başladı. Kama buyında yaña şähär tözeleşen işetep belä ide.

— Kitäm! Küpme tüzärgä bula? Kitäm!

Ä menä Näfisä apay ni diyär ikän?

Karçıknıñ aldına başın salıp, üksi-üksi yılap, eçen buşatası, kızgandırası kilde anıñ.

Baskıçların oçıp kına ütmäkçe ide, verandadagı tavışlarnı işetep, tuktap kaldı. Karçıknıñ iñ qaderle kızı — yöräk yarası yılıy:

— Çıdar hälem kalmadı, äni! Tagın «ıçkındı»... Öç kön buyı aynımıy... Çäy eçärgä çınayak ta kalmadı öydä... Televizor pıyalası da çälpärämä kilde... Täräzälärne dä vatıp beterde ...

Liza —belä: qaderle kıznıñ ire kulınnan göllär tama. Belmägän eşe, buldırmagan hönäre yuk. Tik— nişliseñ? «Içkına» torgan ğadäte bar... Ah, şul arakını uylap çıgargan yavıznı!

Kaderle gorur kız — maktaulı ukıtuçı kara yangan ezlärne ällä nilär sörtep yäşerergä tırışa. Avıl halkınnan yäşererseñ, bar!

Änä bügen tagın küz yäşlären tügä:

— Äni, sineñ yanıña kaytıym inde... Rizalıgıñnı bir... Bälki, aña da sabak bulır ...

— Uylama da!

— Äni, min beläm bit... Venera inde atna buyı sindä yata. Äytmägäç tä... Aña, yarıy... Ä miña?

— Sin — malay anası! Şunı onıtma: ätise yanında üskän malay gına çın ir-eget bulıp citeşä! Malaylarga hatın-kız tärbiyäse genä citmi!

Kaderle kız baskıçtan töşkändä, Liza, verandaga sıyınıp, kaçıp kaldı.

«Küni» kızı kapkaga taba atladı. Başı iyelgän, muyını da kıskarıp, iñbaşları salınıp töşkän. Menä ul kapka keläsenä totındı... Tuktadı... Kupşı çäçle başın yugarı çöyep, iñbaşların sikertep kuydı. Zifa gäüdäse — greklarnıñ taş sınnarı kebek!.. Kapkanı açtı ...

— Ğalimulla abzıy, hälläreñ niçek? — dip, yañgıravıklı kör tavış belän kürşe kartka sälam birep uzdı.

... Liza öygä kerep tormadı. Sizdermiçä genä, çıgıp kitü yagın karadı.

* * *

«Bu dönyada beräüneñ dä sandıgı buş tügel», — dilär. Näfisä karçıknıñ tagın ber yarası — Lütsiyäse buldı. Maturlıgı belän ayırılıp tormasa da, bar cire dä kileşle ide kıznıñ. Üze tıynak, akıllı. Näfisäneñ üzenä ohşap — turı süzle. Kulınnan kilmägän ber eşe dä yuk. Tik kız utızın da, kırıgın da tutırdı... Kiyäügä çıgarga gına aşıkmadı. Çolanda şkaf östendäge par mendärlär, gorur kukrayıp, tuy kıñgıraularınıñ çıñlavın yukka gına kötte...

Ker dä kunmagan ap-ak mendärlär äle haman da şunda utıradır kebek toyıla Lizaga.

* * *

Liza eşen tämamlap kilä inde. Koridornıñ tege başında gına yuılmagan ber bülmäse kaldı. İşek töbenä studentlar öyelgän. İmtihan bara. Täräz töbenä tezeleşep utırgan kızlar, Liza kilgänne kürep, kitaplarınnan başların kütärep, kımşanışıp kuydılar.

— Utırıgız, utır... Ukuıgıznı belegez ...

Kurçak kebek ber maturı divar buyına çügälägän. Kıska bluzka belän çalbar arasındagı täne, näfis bile şäp-şärä. Art yomrılarına qadär belenep, kürenep tora hätta.

«Ästäğfirulla! Nuriyäse mondıy kiyem kimäsen tagın! Kisätergä kiräk».

«Matur kurçak» telgä kilde:

— İñ problemnıy ukıtuçı — şuşı dotsent. Ni imtihanda küçertmi, ni vzyatka da almıy, içmasam ...

Liza kolakların torgızdı.

— Yomşak ciren barıber taptım üzeneñ. Bik taläpçän kılansa da — keşene kızgana ikän... «Äni onkologiyädä yata, şunı sakladım», — dip, ber-ike börtek küz yäşemne çıgargan idem... Kızgandı ...

— Aldaşıp, «öçleñne» aldıñ bit inde! Komaçaulama äle söylänep, — dip, täräzä töbendägelär anıñ süzen bülde.

Matur kız turaydı: «Nu, poka!» — dip, kılançık yılmaep, koridor buylap kitep bardı.

— Yöri şunda, söylänep, — dide ikençese, anı yaratmıyça. — Böten ukıtuçı da şuşı dotsent kebek bulsın ide äle! Lektsiyäsen dä menä digän itep ukıy, temasın da «yalt» itep añlata... Ber soraunı da cavapsız kaldırmıy.

— Şuña kürä anıñ däresenä bar student ta berdäm yöri ...

Auditoriyä işegennän beräü çıgıp: «Dürtle!» — dip, bähetle pışıldadı. Başkalar anı sırıp aldı.

Liza işek yarıgınnan eçkä küz saldı.

«Sin mine kürmiseñ dä, ä min sineñ turıda küpme belep ölgerdem! — dip uyladı ul, bülmädä utırgan hanımga karap. —Kupşı çäçlären matur itep öyep kuygan... Muyını da şaktıy tekä... Zatlı kostyumı iñbaş-arkaların matur kürsätä... Yöze nindi ikän? Küräse ide!»

Liza kinät üz östenä küz saldı.

«İ-i-i, bigräk inde... Nindi matur eş halatı karañgı bülmädä şkaf tartmasında yata, yugıysä ...»

Liza, yalt borılıp, kinät kitep tä bardı. Un minut ta ütmägänder, koridordagı közgegä küz salıp uzdı. Kara tolımın baş tübäsenä öyep kuygan, zäñgär eş halatı kigän ıspay hatınnı kürgäç, yılmaep, küz kıstı.

Koridor buşap kalgan. Liza, çiläk-çüpräklären totıp, bülmägä kilep kerde.

Dotsent hatınnı ul ber kürüdä ük oşattı.

«Menä sin nindi ikänseñ! İllegä yakınlaşıp kiläder... Talçıkkanlıgı yözenä çıksa da, zäñgär küzläre bik nurlı kürenä».

— Yua başlasam, yarıymı?

— Yarıy, yarıy... Häzer, äyberläremne genä cıyam da, irkenläp cıyıştırırsız ...

Bärhet tavış kolaknı irkäläde.

Dotsent hatın, urındık arkasına elgän mamık şälen alıp, iñbaşına saldı da kitaplarına ürelde.

— Ah!..

Kinät Lizanıñ başı äylänep kitte: mamık şälneñ bizäge bik tanış läbasa! Bäğırne telgälärlek tanış!..

— Närsä buldı? Avırıysızmı ällä?

Dotsent hatın, borçılıp, anıñ iñbaşına yomşak kına kagıldı.

— Ätnä şäle... — dip ıñgıraştı Liza, barmakları belän tanış bizäkne irkäläp.

— Äye, Ätnä şäle!

Lizaga can kerde:

— Monısı — Näfisä bäylägän költälärneñ arış başakları... Busı — bolındagı zäñgär çäçäk... Ä busı?..

İsenä töşte bit Lizanıñ, isenä töşte!

«Möhämmätcan ürgän täkıya bizäge!»

— Sez... Ätnädänmeni?

Liza, şulay dip, ömet tulı küzlären aña töbäde.

— Äniyem şunnan... Anda minem tugannarım yäşi... ide... Şälne dä alar bäyläde... Soñgı büläk ...

— Sez kem?

Dotsent hatın, başın yugarı çöyep, kupşı çäçlären tözätep kuydı. Kinät kenä un yäşkä yäşärep kitkändäy toyıldı. Zäñgär küzläre balkıp kitte. Zifa gäüdäse greklarnıñ taş sının häterlätä ...

— Min — «Küni» kızı! — dide ul, gorur gına ...

* * *

... Liza, inälären «çek-çek» bärep, Nuriyäsenä şäl bäyli. Küzläre kölä, irennäre yılmaya. Gorur başın kara tolımı bizäp tora.

Açık täräzädän bülmägä balalarnıñ çır-çuı kilep kerde. Şähär şau-şuına kuşılgan bu eçkersez avazlar arasında zäñgär küzle näni kıznıñ «Ätnäbi!», «Ätnäbi!» digän tavışı da yañgırap-yañgırap kitkändäy toyıla ...