Ätkäyneñ Sugış Köndälege

(Povest-hatirä)
* * *

Minem ätkäy — sugış balası. Yäştän yätim kalıp, sugış avılınıñ böten kıyınlıkların cilkäsendä tatıgan keşe. Sugış çorında kürgän avırlıklar hakında söylärgä yaratmıy ul, ara-tirä genä, bigräk tä ütkännär hakında uylanıp, moñayıp utırganda, kinät açılıp kitä, malayların üz tiräsenä cıyıp, küñelen tügä başlıy…

Bu hatirälär änä şul moñsu, ämma ütä dä izge minutlardan cıyılıp kalgannar.

Avtor

1. Kara akçarlak bulamı?

Bezneñ avıl sugış başlanaçagın belä ide. Borın-borıngıdan şul mäğlüm: hätär yau aldınnan törle hikmätle hällär başlana ikän. Kanday kızarıp koyaş bayıgan çakta, aulak yullarda, keşelär karşına ak kiyem kigän çibär zatlar oçrıy başlıy. Ülem, Äcäl şulay çıga, imeş. Yış kına ul matur kız kıyafätendä bula, di. Kırık berençe yılnıñ cäy başında kürşe avıldagı Mämät kartka şundıy ber çibärkäy oçrap, sugış bulaçagın äytep kitkäç, halık berara göcläp aldı. Keşelär küñelenä “Halıklar atası iptäş Stalin da tuktata almas mikänni bu sugışnı?” digän şik kerä başladı…

Miña — unike yäşlek malayga da kilep kürende ul “sugış häbärçese”. Yamankul çokırındagı külgä balık totarga bargan idem. Agıydel yagınnan akçarlaklar kergäli ul külgä. Bu yulı da berniçäse oçkalap ütte; balık küzlilär inde, beläm. Läkin suga tigän koş kürenmi. Bik säyer totalar bügen üzlären. Nindider ser bar monda…

Ul serne min bik tiz şäyläp aldım. Çem-kara akçarlak ide ul. Dörese — “karaçarlak”. Böten koş şunıñ tiräsendä böterelä. Nindider şaukımı, sihere bar kebek anıñ. Tavışı da ikençeräk, şomlırak dimme — niçekter karlıgıp, yarsınıp çıga…

Akçarlaklarda balık kaygısı yuk ide. Alar nindider uyın uynagan kebek kılanalar, güyä serle ber yola başkaralar… Üç itkändäy, bügen balıgı da eläkmi… Ällä anısına da şuşı säyer koş säbäpçeme?

Öygä kaytkaç, bu hakta änkäygä söylädem. Änkäy ber süz däşmäde. Ätkäygä äytkän ikän.

Ätkäy, kiçen bergä cıyılgaç, üzaldına söylängän kebek kenä äytep kuydı:

— Fäüziyä, äzerlänä başlarga kiräk, bügen-irtägä sugış başlanaçak…

Näq ber atnadan sugış başlandı. Tagın ber atnadan ätkäyne alıp kittelär. Tege kara akçarlak bütän kürenmäde. Kesämä taş ta alıp yöri başlagan idem yugıysä… Sugış hakında häbär itär öçen kürşe-tirä avıllarga kitep bardı, ahrı…

2. Ätkäyneñ ciz kamçısı

Ätkäy avılda brigadir bulıp eşli ide. Ul minem häterdä kara turı atı belän, annarı ciz saplı kamçısı belän kalgan…

Kitärgä cıyınıp betkäç, ätkäy änkäy belän ikebezne üz yanına çakırıp aldı. Nişläpter iñ elek miña endäşte ul.

— Ulım, Hämitcan, sin häzer öydä minem urınga kalasıñ. Öyne kara, änkäñne sakla. Kısıbrak totsagız, berär yılga citärlek rizık bar, kalganın eşläp yünätersez…

Ätkäy bik küp närsälär hakında söyläde. Niçek huca bulırga, mal kararga, avır çakta kemgä barırga… Sugışnıñ avır, ozak bulasın da äytte...

Üzem tıñlagan bulam, ä küzlärem ätkäyneñ itek kunıçında. Annan tege zatlı kamçınıñ ciz sabı kürenep tora!.. Kaldırmas mikänni? Üze belän frontka alıp kitär mikänni? Ä ülep kalsa? Bu kamçı äräm bula bit!..

Gönahlı uylarnıñ ige-çige yuk. Ä ätkäy söyli dä söyli. Änkäygä mine kararga kuşa, miña änkäyne kararga kuşa…

Nihayät, kuzgalırga vakıt citte. Utırıp doga kıldılar. Mine urtalarına utırttılar… Änkäy yılıy başladı. Ätkäy änkäyneñ yılaganın yaratmıy, ä bu yulı ber süz dä äytmäde…

Ätkäy sugışka kitte, küzlärne kamaştırıp torgan ciz saplı kamçısın da üze belän alıp kitte. Ul kamçı berençe tönne ük töşemä kerde. İmeş, ätkäy miña şul kamçını suzıp tora. Min almıym. “Üzeñä bulsın, doşmannarnı kamçılarga kiräk bulır”,— dim…

İrtän toruga, basuga eşkä kittem. Bez ul könne borçak basuında pakus äyländerergä tiyeş idek. Üzem eşlim, üzem kiçä genä ätkäylär kitkän basu kapkası yagına karap alam. Ätkäy bötenläy dä sugışka kitmägänder, haman äle şul basu kapkası töbendä basıp toradır kebek…

Şul vakıt kapka baganasında nindider nur balkıp kitte. Bu nur balkışı, küz karaşlarım aşa suırılıp kilep, canım yanına uk töşep yattı! Nindi nur bu, nindi balkış? İke cäple tayagımnı ber çitkä attım da, canıma kilep iñgän serle balkış yanına kittem. Tınım-sulışım betep barıp citkänçe yugalmadı, sürelmäde ul nur. Menä un, biş adım kaldı… İnde ürelep alası gına, şul nurnı alıp, ömetle, bähetle bulası gına kaldı!

Yuk, şunduk ürelep ala almadım äle. Baskan urınımda tuktap, katıp kaldım. Basu kapkasınıñ uñ baganasında ätkäyemneñ nurlı ciz kamçısı elenep tora ide!

3. “Can” cannı saklıy

Sugış başlanıp, berniçä atna ütügä ük, avılga “kara käğaz”lär kilä başladı. Tübän oçtan kitkän Zinnätullanıñ canı iñ berençe bulıp kıyıldı. Ul çik buyında hezmät itä ide. Böten avıl cıyılıp kaygırdı. Annarı İslam, Gomär abıylar hälaq buldılar. Alarga da yıladık. Kaygıga künegäseñ ikän. Ülem häbärläre kübräk kilgän sayın, azrak yılıybız. Berazdan yäş tükmiçä, üz eçlärebezgä biklänep, borçılıp, şomlanıp yäşi başladık…

Sugış afäte kergängä yartı yıl ütte. Avıl unsigez keşesen yugalttı. Älegä ätkäydän häbär yuk. Baştarak koş teledäy genä ike hatı kilgän ide, annarı kilmäs buldı. Küñelebezne töşermibez. “Kara käğaz” yuk bit — şuña da can söyenä.

Ä berkönne tagın da kuanıçlırak hälgä tap buldık. Bez änkäy belän fermada at cigep eşli idek. Şulay töşke aşka kaytıp kiläbez. Asturam çatındagı koyı tiräsendä cıyılıp torgan hatın-kızlar yanına tuktaldık. Änkäy süzgä kuşılıp kitte, min par börkep torgan atımnıñ arkalıgın buşatırga kereştem.

Kürşedäge Hätirä karçıknıñ süze mine sikänderep cibärde.

— İrläregezgä “can” kuşıp söyläşegez, “can” cannı saklıy, di ul…

— Niçek inde? Niçek? — diyeştelär hatınnar.

— Niçek bulsın, irläregezneñ isemnären äytkändä “can” dip östäp kuyıgız. Menä sineñ ireñ ni isemle? Fährime? Häzer Fährican dip söyläş. Sineke Sabircan bulır, ä sineke — Möhämmätcan…

— Ä mineke, mineke niçek bula inde? Ber dä telgä kileşä almıy bit?..

— Vilme?

Äytsäm äytim, Vil abıynıñ isemen Lenin babay isem-familiyäseneñ berençe häreflärennän alıp kuygan bulgannar.

— Vil… Vilcan bulır.

— Andıy isem bulamıni?

— Bulır, bulmıy kaya kitsen. “Can” barlık isemgä dä kileşä ul…

Şunda änkäy süzgä kuşıldı:

— Hätirä apa, minem Rähimcanıma “can” kuşarga kiräkme?

— Yuk, anıñ üzeneñ “can”ı bar bit.

Çınlap ta, bu “can” digännäre keşene saklıy ikän. Minem ätkäydä dä “can” bar — şuña da ul isän! Bezneñ avılda sugışka kitkän Sälimcan, Ğalimcan, Timercannar da isän… “Can” kergän ber genä keşe dä ülmägän bulıp çıktı. Şul könnän başlap, fronttagı böten ir-atlar da “can”lı buldılar, hikmäti Hoda, “kara käğaz”lär kilü dä tuktaldı.

Uramdagı söyläşülärdän köläse kilgän çaklar da bula ide.

— Häyät apa, sineñ Söläymancannan häbär yukmı äle? — dip sorıy Mäymünä digän hatın.

— Yuk şul äle, sineñ Fuatcanıñ ni yaza soñ? Beznekelärne kürmägänme?

— Seznekelärne kürmägän. Ä menä kürşe avıldagı Säyyarcan belän rayondagı Bilalcannı kürgän…

Yuk, “can” dip äytü genä sugıştagılarnı saklap beterä almadı. Yazgı çäçügä äzerlänep yörgän könnärdä Häyät apanıñ ire Söläyman hakında kaygılı häbär kilde. Bu yulı inde Söläymancan dip tormadılar, niçek bar şulay— Söläyman dip kenä söyläştelär…

Berençe may bäyrämenä avıl tagın öç keşesen yugalttı. Läkin moña karap kına halık “can” kuşıp söyläşüdän tuktamadı. Barıber ömetle ide bu süz.Ä sugış vakıtında ömet bik kiräk, şunsız isän kalam dimä…

Minem ätkäydän “kara käğaz” kilmäde. Änä şul “can”ı saklagandır inde… Tik… ul äylänep tä kaytmadı… “Häbärsez yugaldı” digän häbäre genä kilde. Häbärsez yugalu ülü digän süz tügel bit äle. Bälki, isänder, bälki, isänder dip, sugış betkänçe ömetlänep yäşädek. Änkäy, ätkäyne telgä alganda yış kına “Rähimcan-can” dip tä äytkäli ide. Bik yäşätäse kilgänder şul.

İke “can” da kaytara almadı ätkäyebezne. Ul şul ike can arasında, döresräge, ike dönya çatında, avılga kaytu yulında yapa-yalgızı torıp kaldı, ahrı…

4. Atnı kaysı yaktan cigälär?

Sugış yıllarında un yäşläre tulgan malaylar atta eşlädelär. Cäyge, közge basu alar karamagında buldı.

Bezneñ yakta atlar küp. Sugış betkänçe alarnıñ töp öleşen saklap kala aldık. Un-unbiş yäşlek malaylar ul gayrätle atlarnı tıñlata algandırmı, yukmı — häterlämim, anısı häzer möhim dä tügel. İñ möhime, avılda atnı yahşı belgän abzıylar bulgan. Şakir kart änä şundıy “at cene kagılgan” ber keşe ide.

Säyerlege dä bar. Atta eşlär öçen cibärelgän malaylardan sınau alırga yarata ul.

— Atnı kaysı yaktan cigä başlıylar soñ? — dip sorıy ul, mışık-mışık borının tartıp, karşısında basıp toruçı malaydan. Tegese ık-mık kilep tora başlasa, ike dä uylamıyça: — Bar, belep kil, — dip öyenä kaytarıp cibärä.

İkençe beräüdän:

— Yahşı atnı niçek belälär? — dip sorıy.

Monı küp malay belmi. Ä min beläm. Kaysı yaktan cigä başlarga ikänen dä beläm. Ätkäydän beläm. Sul yaktan. Yahşı atnı isä suga kertep sınıylar. Zatlı at bervakıtta da üze eçä torgan suga yomışlamıy, tüzä, yarga çıkkaç kına buşana. Suga sigän atnıñ qadere dä yuk, andıy at bozılgan at bula.

Berençe märtäbä fermalarga at alırga kilgäç, Şakir kart minnän berni dä soramadı. Min anıñ sınavına äzer idem, ä ul soramadı. Yakındagı almaçuar yanında küpme genä bulaşsam da, soramadı. Küñelem töşte — ällä birmäskä uylıymı?

— Oşıymı? — dip soradı ul, almaçuar yagına ımlap.

— Oşıy…— dip suzdım min, yanımdagı atnıñ yañagınnan sıypap.

— Şunı cigärseñ, kileşäsez dä bugay… Bar, lapastan äyberlären kerep al…

Şulay eşläp kittem. Atlarnı yaratam min. Alar keşelärne añlıylar. Söyläşä genä belmilär. Duslıknı añlıylar. Qaderlilär…

Sugış tämamlanır yılnı avıldagı atlarga Şakir kart belän ikäü huca bulıp kaldık. Bu Hoda bändäse mine üzenä yärdämçe itep aldı.

Şunda, ber cayın turı kiterep, soraşa başladım:

— Äyt äle, Ak babay, nigä tege vakıtta minnän berni dä soramadıñ? — didem.

Ä ul tiz genä cavap birmäde. Tämäkesen törep, kabızıp cibärde. Utarda tibenep yörgän yäş taylarnı barlap aldı…

Şunnan soñ gına, berençe german sugışınnan uk telgälänep kaytkan yämsez irennäre belän matur yılmaep äytep kuydı:

— Sin, Hämitcan balam, sınaunı ütkän ideñ inde. Häterliseñme, kapkadan kerügä, iñ elek Almaçuar yanına bardıñ… Anı tınıç kına uzıp kitä almadıñ… Şunda añlap aldım: sin atlarnı yaratasıñ. Sorap-nitep torunıñ kiräge dä yuk ide…

Sugış vakıtında bezneñ avıl sıyır cikmäde. Şakir kartnıñ atları barısın da cirenä citkezep eşläde. Bezne, sugış çorı malayların keşe itüdä dä Ak babaynıñ öleşe zur buldı. Ul här terlek iyäsenä, bigräk tä atlarga keşe belän tigez kararga öyrätte…

Ciñüne genä kürä almadı. Kırık bişençe yılnıñ aprelendä, basu karap yörgändä, minem Almaçuar östendä can oçırdı bu izge kart.

5. Fronttan hatlar

Sugış avılı öçen iñ yaktı, qaderle minutlar fronttan kilgän hatlar belän bäylängän. Bezneñ avılda kiç utırıp hat uku ğadäte bar ide. Kayber apalar öy borınça yörep ukıylar. Kayçakta avıl buylap öçpoçmaklı hat üze genä kitä. İyäsenä urap kaytkançı ul tauşalıp, tetkälänep betkän bula ide.

Front hatların ukunıñ üz yolası bar. Anı tiz genä ukıy başlamıylar. İñ elek doga kılalar, ukıgaç ta tiz genä taralışmıylar, hatnı yazgan keşe hakında söyläşep utıralar. Kem hakındadır naçar dip äytkännären işetkänem bulmadı, fronttagılarnı äybät yaktan gına iskä alalar ide.

Annarı niçek cavap yazu hakında kiñäşälär. Kemnärdän sälam äytergä, kemnärdän äytmäskä… Hat ahırında cır bulırga tiyeş. Monısı mäcbüri. Anısın da kiñäşep yazalar. Kabatlangan bulırga tiyeş tügel. Yaña cır sorap Ömmegölsem karçıkka yäisä şul uk Şakir kartka baralar.

Min änkäylärneñ kemgä närsä yazgannarın inde häterläp beterä almıym, ämma fronttan kilgän hatlardagı yullar yörägemä mäñgegä uyılıp kaldılar. Häzer şul hakta yış uylanam: ul hatlarnıñ iyäläre üzläreneñ hisläre, uyları, mähäbbätläre häm näfrätläre belän çın ädiplärdän ber dä kim bulmagannar; alardagı ihlas, böyek hislär talantlı yazuçılarnıñ talantlı äsärlärendä dä siräk oçrıydır…

Tübän oçta yäşäp, gomere buyı basudan kaytıp kermägän Çıpçık Möhämmäteneñ yazgannarı äle dä küñelemne dulkınlandırıp tora…

“Monda hällär möşkel. Kurkınıç, — dip yazgan ide ul hatında. — Kurkıp çigenüçelär küp. Çigenü — hıyanät belän ber. Min sugıştan, ülemnän kurıkmıym, hıyanättän kurkam. Hıyanät itep imanımnı satsam, keşelegemne yugaltsam, Agıydel yılgası dulkınlanganda, ürelep yañagıma sugar kebek… Kaytıp kergändä, bakçabız türendäge şomırt kuagı yözemä çabıp cibärer kebek… Änkäy, minem öçen oyalıp, keşegä turı karıy almas, şul oyaluı belän küñelemne, canımnı yañaklar kebek…”

Min tagın şuña iğtibar ittem. Gadi genä avıl keşeläre dä tugan il, tugan cir hakında matur itep, täesirlänep yaza belälär ide. Ätkäyneñ ikençe, soñgı hatındagı yullarnı mäñge onıtasım yuk. Bezne sagınuı hakında äytkäç, ul tugan il hakında bolay dip yazıp kuygan: “Tugan il dönyanıñ kaysıdır tarafında tügel, ul yöräk yanında, can türendä yäşi ikän”, — digän.

Şulay da nık istä kalganı yazılıp betmägän hat bulgandır. Ul hat pocar uramında yäşäüçe Gayfulla abıydan kilgän ide. Böten avıl belän ukıdık. Hikmät şunda ki, bu hatnıñ ahırı yuk, yartı süzdä özelep kalgan… Niçek alay kilep çıkkandır — bu hakta kem genä äytä alır ikän. Sugışnıñ ber sere bulıp kaldı ul hat. Ä Gayfulla agay üze äylänep kaytmadı, üle häbäre dä kilmäde…

6. Tuganlık

Fronttan berençe keşe kırık berençe yılnıñ oktyabrendä kayttı. İke ayaksız, ber kulsız Galläm abzıy ide ul. Avılga anı ber härbi keşe kiterep kuydı. Keçkenä agaç yort aldına böten avıl cıyıldı. Läkin bezgä — malaylarga çirat tigänçe ber atnalap vakıt uzdı. Şulay da, niçek kiräk alay hatını Saniyä apanı kileşterep, Galläm abzıy yanına kerä aldık.

Bez därräü kilep kergändä, ul tüşäktä yokımsırap yata ide. Siskänep uyandı da, sıñar belägenä tayanıp, torıp utırmakçı buldı. Läkin telägenä ireşä almadı, şuıp, kabat elekke urınına töşep yattı.

Kilep küreşkän buldık. Räten belep betermäsäk tä, front hällären soraşırga kereştek. Galläm abzıynıñ närsä söylägännäre häzer häterdä kalmagan inde. Ber koş hakındagı gıybrätle hikäyäte genä istä.

Yaralanıp sugış kırında kalgan Galläm abzıy bomba çokırında ber täülek añsız yata. Yakın-tirädä telenä salırlık ülän dä bulmıy. Şul vakıt anıñ yanına ber urman kügärçene iyäläşä. Baştarak ul bu ülep bargan adäm balasın karap, küzätep kenä tora. Annarı yukka çıga, tagın oçıp kilä. Kilä dä Gallämneñ kibep-yargalanıp betkän irennärenä tomşıgın tiderä. Ul ber tamçı sunıñ tämen yaralı soldat şunduk toyıp ala, başın kalkıta, kükrägendä basıp torgan koşka rähmät äytmäkçe bula… Koş köne buyı tomşıgında su taşıy, ara-tirä sualçan, böcäk yäisä cimeş börtege alıp kilä… Galläm bersen dä kire kakmıy, şulay aña häl kerä başlıy.

Urman kügärçene ikençe könne dä yaralı yanınnan kitmi. Öçençe könne dä armıy-talmıy su, rizık taşıy…

Höcümgä baruçı soldatlar kilep tapkanda, Galläm yanında tanış koş bulmıy inde. Hoday Täğalä izge niyät itep cibärgän bu can iyäse üzeneñ gaziz balaların tuyındırırga kitep bargandır şul…

Galläm abzıy protez belän yörergä bik tiz öyrände, basu-kırlarga su iltte, töşke aş taşıdı…

Küpme beläm, şul gomerendä ul gel koşlar belän söyläşep yörde. Kulında ber telem ipi bulsa, yartısın, sındırıp, şul kanatlı duslarına birä ide…

Galläm kart tarihınnan min şunı añladım. Sugış keşelär game genä tügel ikän. Böten tereklek toya ikän anı, böten tereklek aña karşı köräşkä kütärelä ikän… Sugış vakıtında tabiğattäge här can börtege, tereklek iyäse berläşä, tuganlaşa, şuña da tormış, igelek, izgelek härçak ülemnän östen bulıp kala…

7. Küñel küze

Kırık ikençe yılga çıkkaç, yugarı oçta toruçı Orkıya apalar “kara käğaz” aldılar. Ğadättägeçä, tol hatınnı yuatırga tugannarı cıyıldı. Bezgä çıbık oçı turı kilgängä, änkäy dä, änkäygä iyärep min dä, kar yıra-era yugarı oçka kittek. Kürşelärendä toruçı Ak babay da şunda bulıp çıktı. Tagın berniçä hatın-kız, bala-çaga bar ide.

Bez barıp kergändä tınıç kına söyläşep utıralar ide. Mine bigräk tä Orkıya apa aptırattı. Aptırarsıñ da, ire sugışta ülgän, ä ul, ise dä kitmiçä, yılmaep söyläşep utıra!

Kulında — Väliähmäteneñ suräte. Frontka bargaç töşep cibärgän bulgan. Härbi kiyemnän. Yılmaep karap tora. Orkıya apanıñ süzläre dä şul hakta.

— Änä niçek kölep tora bit ul cankisäkkäyem!.. Ciñep çıkkan diyärseñ! Mondıy keşe ülä dimeni?! Yalgışkannar gına ul, küñelem sizä, küñel küzem kürä… Ülmägän ul, ülmägän!

Aña başkalar kuşıla.

Ahırdan Ak babay tögälläp kuya:

— İsän bulsa kaytır, balam, kaytır, kaya kitsen ul. Rähmät üzeñä, ışanıp kötä beläseñ, kötsäñ, kayta di ul… Köt, sineñ Väliähmäteñ dä kaytır…

Kaytkanda, yullar Ak babay belän bergä turı kilde. Ul vakıtta anıñ äytkän süzläre äle dä istä. “Ülgän keşe surätenä bolay karamıylar… Çınlap ta isän mikän ällä?” — digän ide ul.

Hoday şahit, Väliähmät abıy isän bulıp çıktı. Ülde dip yau kırında kaldırıp kitkännär, ä ul gospitalğä eläkkän. Başta hatı kilde, annarı, Berlinnı alıp, yılmaep üze kaytıp töşte…

Bu vakıygadan soñ avıl halkı “kara käğaz”lärgä bötenläy başkaça karıy başladı. İrläre sugışta ülep kalgan kayber hatınnarnıñ Orkıya apa yanına yuratırga yörüläre hakında da imeş-mimeşlär işetelgäläp kaldı.

8. Cirdän ayırılgan — ciñelgän

Kırık ikençe yılnıñ saban tuyın şomlanıp kötep aldık.

Çäçülär äybät kenä uzdı, uñışlar şıtıp çıktı, avıl peçängä töşärgä äzerlänä başladı. Kışın nık kına arıklangan mallar köräyde, tartılıp, üsep kitkän malaylarnıñ bit oçlarına it kundı.

Bezneñ avılda yäştän ük dannarı çıkkan ike köräşçe yeget bar. Nail belän Ravilne böten tirä-yak belä. Bıyıl alarnıñ bigräk tä cavaplı yılları. Közgä alarga povestka kiläçäk. Dimäk, soñgı sabantuyları. Ciñügä qadär soñgısı.

Yazgı çäçü betär-betmäs, Nail eşkä çıkmıy başladı. Avırıym digän bulıp, öyendä äniseneñ maylı koymagın aşap yattı. Közen sugışka kitäse bulgaç, berkem ber süz äytä almadı. Nailneñ, eştän kaçıp, saban tuyına äzerlänüen böten avıl belä ide. Monı Nail üze dä yäşermäde. “Sugışka kitsäm dä, änkäygä täkä kaldırıp kitäm”, — dip maktanıp yörde.

Ravil änise belän genä tora. Tormışnı cigelep tartuçı yeget ul. Änisä apa soñgı vakıtta avırıbrak yöri, şuña da Ravilgä ikelätä tırışırga turı kilä. Anıñ yabık çandır gäüdäsenä karap, ber dä köräşçe dip uylamassıñ. Läkin böten keşe belä: Ravilneñ köçe tänendä tügel, yörägendä!

Sabantuydagı yamansulık cannı öşeterlek ide. “Sugış ni, Sabantuy ni…” dip yörüçelär küp buldı. Mäydanda kübräk hatın-kızlar, yäşüsmerlär, bala-çagalar. Kart-korılar kürengäli. “Kara käğaz” kilgän yortlardan bötenläy çıkmagannar.

Kolhoz räise Çulak Soltan mäydannı Stalinga rähmät äytep, fronttagılarga ciñü teläp açıp cibärde. Çäçüdäge aldıngılarnı kotladı, kemgä sabın, kemgä çüpräk-çaprak öläşte.

Çabış-mazar bulmadı. Atlarnı bolınga töşärgä saklıylar. Uyın-kölke dä ber çittä cıyılıp torgan kız-kırkınnıñ çırkıldaşuınnan uzmadı. Härkem köräşne kötä ide. Ul böten uyınnar uynalıp betkäç kenä başlana.

Menä mäydan urtasında Nail belän Ravil genä torıp kaldı. Alar sölgelären beläklärenä urap, ber-bersenä tekälep, tügäräk buyınça äylänep çıktılar, şulay “soñgı alış” yolasın başkardılar.

Baştarak Nail köçleräk kebek ide. Railne kütärä dä kuya, kütärä dä kuya. Ämma, yantaep, tägärätep cibärä almıy. Ravil, çäçräp barıp töştem digändä genä, mäçe citezlege belän ike ayagına tora da basa, tora da basa… Ul üze älegä köçänep bulaşmıy, nindider cay kötep yöri…

Nail arıy başladı. Öydä yatıp, tügäräklänep, bürtep kitkän gäüdädä yegärlek ozak tormıy şul. Ä yabık, çandır Ravil haman şul kileş — citez, ölger, yılgır… Menä ul ber ike märtäbä Nailneñ bilen totıp, anı kütärergä tırışıp karadı. Tegese, tezlären yak-yakka ayırıp, böten gäüdäse belän cir östenä suzıldı. Läkin cir aña yärdäm itä almadı. Ravil Nailneñ bilennän şundıy itep kısıp tottı, tege hätta kıçkırıp kuydı. Ul arada Ravil, kayırılıp, Nailne cirdän kuptarıp aldı, annarı, uñ yakka yantaep, baş aşa çöyep cibärde. Nail avır gäüdäse belän çiräm östenä çäçräp barıp töşte. Mäydan halkı, ayagürä basıp, ah itep kuydı.

Yanımda basıp torgan Şakir kartnıñ fälsäfäse mine siskänderep cibärde.

— Cirdän ayırılgan keşeneñ köçe kitä şul,— dide ul.

9. İkmäk ise

Kırık ikençe yılnıñ kışında açlıknıñ närsä ikänen tanıp beldek. Avılda şeşenep berniçä keşe ülde.

Kolhozda uñış ta yarıysı gına bulgan ide yugıysä. Läkin böten aşlıknı frontka aldılar. Kelätlärdä vak-töyäk furac belän orlık aşlıgı gına torıp kaldı. Anısın da agulap kuyalar. Agulı orlık aşap, sugış yıllarında küp keşe eçen bozdı, sälamätlegen beterde.

Açlık bezne dä urap uzmadı. Öydä ikmäk, on bette. Bäräñge suına alabuta ipiyen cebetep aşıybız. Citmäsä, avırıp kittem. Yünle-rätle kiyeme dä yuk bit anıñ, salkın cil, kıska sırmadan kerep, tänne genä tügel, yöräkne, cannı öşetä…

Ätkäydän hat kilmi, änkäy yılıy da yılıy, ä min avırıp, sataşıp yatam… Darular yuk, ülän suı eçäm, cimeş kaynatması kabam, änkäy kayandır ber kaşık bal tabıp kaytkan. Anı kabıp çäy eçkäç, tänem kızışa başladı, manma tirgä battım. Änkäy östemne alıştırdı. Niçä köngä berençe märtäbä basılıp yoklap kittem.Töş kürdem. Ätkäy belän änkäy östäl artında utıralar, imeş. Min dä şunda. Ätkäy ipi kisä. Ber kisägen miña birä. Min bu ikmäk telemen olı itep kabam da aş çömeräm. Şunda berniçä ipi valçıgı kulımdagı sınıgımnan kubarılıp östäl östenä töşep kitä, annarı idängä tägäri… Ätkäy, kulındagı ikmägen sak kına östälgä kuyıp, idändä yatkan ipi valçıkların uçına cıyıp ala da stena burasındagı yarıkka kıstırıp çıga. Ätkäyme, änkäyme — kaysıdır äytä kebek: “İdängä töşkän ipi valçıgın cıyıp alıp, stena yarıgına kıstırsañ, açlık kilmi!” — di.

Ul ikmäkneñ tämen ayırmaçık toyam. Üzem yoklıym, üzem toyam… Änkäyneñ:“Aşa, balam, aşa, ikmäk häl kertä ul”,— digän yagımlı tavışın işetäm.

Bu yagımlı tavışka iyärep, üzemneñ aç dönyama kaytam. Yanımda änkäy utıra, kulında agaç kaşık.

— Änkäy?

— Äydäle, kap, balam, ikmäk häl kertä ul…

Şunda gına agaç kaşıktagı ikmäk izmäsen kürep alam, döresräge, sizep, toyıp alam! Yuk, yuk, sugış çorı ikmäge tügel bu! Sugışka qadärge ikmäktän genä şundıy tatlı, huş is kilä ide!..

Şuşı ike-öç kaşık ipi, çınlap ta, miña häl kertep cibärde. Başımnı kalkıtıp torıp utırdım.

Ber cayın turı kiterep, änkäydän soraşa başladım:

— Änkäy, äyt äle… Kayan bu ipi?

— Kayan dip… Bura yarıgınnan, balam… İdängä töşkän ipi valçıkların kıstırıp bara idek bit!.. Şunnan…

Minem yılıysım kilde, häm min, kahärle sugış başlangaç, berençe märtäbä rähätlänep, üksep yıladım.

10. “Ämrikä payıgı”

Bu süzem, iren sugışka ozatıp, bersennän-berse keçkenä dürt bala belän yalgızı torıp kalgan Zöläyha apa hakında.

Äyttem bit inde, açlık bezneñ avılga sugışnıñ ikençe kışında uk kilep citte. Öy borınça yöri-yöri, berkönne ul Zöläyha apalarga da barıp kergän. Änkäy bervakıt eştän kaytkaç: “Zöläyha apañ şeşengän”, — dide. Bu miña “Zöläyha apañ ülgän” digän häbär bulıp işetelde, yörägemne avırttırdı. Çönki avılda şeşenep ülüçelär bar ide inde. Üzara söyläşep, ber-ike uç borçak onı iltergä buldık. Läkin änkäyneñ, küñelsez genä: “Barıber balalarına biräçäk inde, üze avızına da almayaçak”,— dip äytep kuyuı minem yäş yörägemne tagın da nıgrak tetränderde. Şunı añladım: Zöläyha apa böten tapkan rizıgın, üze aşamıyça, balalarına birep bargan. Häzer anıñ aşıysı da kilmider inde. Çönki açtan şeşengän keşe bervakıt rizık tämen, rizık isen sizmi başlıy, tamagı tuk kebek his itä… Andıylarnıñ tännärenä basıp-basıp karıylar. Barmak oçı belän baskalagan tän tirese, üz urınına kaytmıyça, çokırlanıp kala ikän, dimäk, bu keşe ülem açlıgına duçar.

Boların soñınnan gına beldem: Zöläyha apanı känsälärgä çakırıp algannar. Nık kına açulangannar.

— Sin närsä, frontovik hatını?! — digännär. — Bezne hur itmäkçe bulasıñmı? İreñ frontta batırlarça hälaq bulıp kaldı, häzer üzeñ, balalar dip, ber täğam rizık kapmıyça can täslim kılmakçı bulasıñmı? Frontovik hatının açtan ütergän öçen beläseñme bezgä närsä bulaçak? Sin bit üzeñne tügel, bezne kabergä kertäseñ, böten ilgä, Stalin partiyäsenä, ciñügä tap töşeräseñ! — dip, sugışnıñ iñ zur avırlıgın üz cilkäsendä kütärgän yulbaşçıbıznıñ isemen äytügä qadär barıp citkännär.

Zöläyha apa närsä äytsen. Küz yäşlären melt-melt tamızıp, tik basıp torgan. Annarı, hälsezlänep, miç aldına öyep kuyılgan utın östenä yıgılgan…

Zöläyha apalarga “Ämrikä payıgı” bilgelädelär. Tösle paketlarda birelä torgan bu tarı botkası anıñ üzen dä, dürt balasın da ülemnän kotkarıp kaldı. Ul payık bezgä dä eläkkäläde äle. Şul “Ämrikä” digän süz tartıp kitergänder inde. Alarnıñ botka peşergän vakıtların çamalap kilep kersäk, Zöläyha apa bezgä berär kaşık çit il küçtänäçe kaptırıp çıgara ide. Tämle ide ul botka! Maylı ide! Hätta ballı ide! Anıñ täme häzer dä tel oçında. Läkin tege bal täme genä onıtılgan… Sugış açısı “Ämrikä payıgı”nıñ tatlı tämen tämam onıttırgan ide.

Ä Zöläyha apanıñ balaları üsep keşe buldılar. Häzer ber malayı Amerikada tora. Anda yäşäü rähät ikän. Läkin avılın, tugan ciren bik sagına, di…

11. Köç — yöräktä!

1944 yılnıñ ahırında avılda tagın ike frontovik päyda buldı. Berseneñ kaytkanın sizmädek tä. Pocar uramındagı Kärlä Garäfi ide ul.

Änkäyneñ eşkä kiteşli genä:

— Garäfi abıyıñ kaytkan, dilär, soraşıp alası ide, ätiyeñne kürmägänme? — digän süzenä baştarak iğtibar da itmädem.

Çönki min bu keşene bötenläy dä belmim. Ul sugışka qadär ük şahtaga kümer çabarga çıgıp kitkän bulgan. Avıldan ozatılmagaç, anıñ kaytuına ällä ni ah itmädelär. Hätta: “Frontta buldı mikän?” — dip şiklänüçelär dä tabıldı. Säbäben ezläp torası da yuk — gimnasterkadan anı berkem dä kürmägän.

Ul vakıtta fronttan kaytkan här keşe härbi kiyemnän yöri ide. Berniçä kön orden-medallären dä salmıy. Öy borınça yörep, häl-ähväl beleşep çıkkannan soñ, känsälärdän eş-“närät” algaç kına sandıkka salıp kuyıla ul ordennar, pogonnar.

Annarı… Buyı da bik keçkenä ide şul Garäfi abıynıñ. “Kärlä Garäfi” dip yukka gına atamagannardır. Yüri yanına basıp karaganım buldı — minnän çak kına kalkurak… Buyına da tüzär ideñ, holkı belän bik yuaş ide ul. Anıñ, “ur-ra” kıçkırıp, baş oçına beläk buyı granata kütärep, nemetslarnıñ “tigr”larına karşı höcümgä baruın berniçek tä küz aldına kiterä almıy idek.

Üzennän dä front hakında ber avız süz çıkmadı. Güyä sugışta bötenläy bulmagan da… Bu häl bezne — frontovik malayların — nık kına ürtäde; sugışta ülep kalgan ätilär öçen yalgançı Kärlädän üç alası kilä başladı.

Keçkenä buyına, yuaş holkına karamıyça, Garäfi abıynı tegermängä kuydılar. Äybät tegermänçe ide ul. Tegermänneñ tuktap, vatılıp torganın häterlämim. “Garäfi tegermäneneñ onı äybät, tämle, tuklıklı”, — digän süz dä çıktı bervakıt. Üze qadär kapçıklarnı “eh” tä itmi kütärep alıp kerep kitä ide. Kart-korıga bik bulışa ide, yätim balalarga kaçırıp kına berär uç on öläşkäne dä bulgaladı.

Bez anıñ tırış, igelekle, ğadel buluı hakında bik uylanmıy idek şul. Açlıktan, avır eştän nık kına miñgeräülängän başlarıbızda ber genä sorau böterelä ide: “Frontta bulganmı, yukmı? Bulsa — yarıy, bulmasa — elägäçäk üzenä…”

Häm eläkte dä.

Kırık bişneñ aprel ahırları. Kärlä Garäfineñ atta eşläp yörgän çagı ide. Çäçügä aşlık taşıybız. Yegetlär “aldakçı Kärlä” atınıñ arkalık häm tärtä bauların kiskännär. Tau mengändä özelerlek itep kenä kaldırgannar. Çınlap ta, ür tavın mengändä orlık tulı arba, attan ayırılıp, kiregä — aska taba töşä başlıy. Garäfi küp uylap tormıy, artka yögerep çıga da tägärmäç astına yata, şulay itep, yegerme biş pot aşlıknı Yaman Kül çokırı sazlıgına batudan saklap kala…

Keşelär kilep tapkanda, arba tägärmäçeneñ timer kırşavı, Kärlä Garäfineñ sul belägen imgätep, kabırgaları arasına kerep kısılgan bula.

Ciñü könendä ul avırtkan kulın kara çüpräkkä asıp çıktı. Çıp-çın frontovik kebek. Şuşı könne bez anı berençe märtäbä gimnasterkadan kürdek. Kürdek tä… telsez kaldık. Añsız, cansız kala yazdık hätta. Garäfi soldat tüşendäge orden-medallärneñ isäbe-hisabı yuk ide. Minem bu çaklı ordennı aña qadär dä, annan soñ da ber keşe tüşendä dä kürgänem bulmadı.

Bez ul könne Garäfi abıydan yıraktarak yörergä tırıştık. Oyat ide bezgä, bik tä oyat ide. Ul könne genä tügel, böten gomerebez buyı oyalıp, kıyınsınıp yäşädek bu “kärlä geroy”dan. Bezneñ öçen olı ber gıybrät bulıp kaldı ul. Şul vakıttan min gomerlekkä añlap kaldım: köç — beläktä tügel, köç yöräktä ikän! İsemen genä häterlämim, kaysıdır şağıyrneñ şigıre bik tä turı kilä Kärlä Garäfi tarihına:

Yöräk bit ul,

Yöräk bit ul, —

Yodrık qadärle genä.

Läkin anı toya ala

Olı bäğırle genä.

Bäğırdän üsä yodrık —

Şuña qaderle bit ul.

Yodrık kına bulsa da,

Yöräk qadärle bit ul!

12. “Tärtipsez” malay

Niçek kenä avır bulmasın, mäktäptä däreslär tuktalmadı. Uku könnäre kıskardı, säğatlär kıskardı, ämma mäktäp yabılmadı. Suık ta, açlık ta üzäklärne özä, ämma yıl äylänäsendä kolhoz eşen cigelep tartuçı avıl malayları kiläçäktä ukunıñ nikadär kiräklegen añlıylar ide.

Bezneñ mäktäptä dä äybät ukuçılar, şulay uk naçar ukuçılar, tärtiple balalar, şulay uk tärtip bozuçılar bar ide. Bigräk tä Zöfär isemle malay nık cäfaladı ukıtuçılarnı. Yä uramda cen bulıp karşılarına çıga, urındıklarına su tügep kuya, arkalarına yämsez süzlär yazıp elä, alar kebek kılanıp, kämit kürsätep yöri…

Bezneñ klassta ukıgan Zöfärne min dä yahşı beläm. Tärtipsez bulsa da, ğadel malay ul. Uynaganda da, eştä dä härämläşmi. Dus ta bula belä. Ä menä mäktäpne atlap kerügä “cene kuzgala”, billähi!

Ber vakıygadan soñ mäktäptä aña mönäsäbät üzgärde. Hätta ul üze dä üzgärde. Şul hakta börtekläp söylämäkçe bulam.

Botanika därese ide. Zämzämiyä apa kerä. İseme matur bulsa da, üze bik usal apa. Süzne süzgä sorap cannı ala. Bigräk tä Zöfärgä kanıga. Zöfär kitap süzlären yaratmıy, ülännär hakında üz süzläre belän, üzençä söyli.

Berkönne Zämzämiyä apa Zöfärne “tottı”. İñ artkı partada astan gına nider eşläp utıra ide ul.

Ukıtuçı anıñ iyelgän başın kürep kaldı da:

— Säfärgaliyev! — dip kıçkırdı.

Zöfär şunduk başın kütärde, sikerep torıp, ürä kattı. Ul arada idängä närsäder şapıldap töşep kitte.

Zöfär töşkän äyberen iyelep almakçı bulgan ide, Zämzämiyä apanıñ çäreldävek tavışı anı kabat ürä bastırdı:

— Säfärgaliyev! Takta yanına çık!

Zöfär bolay da artık ozın, alga suzılıp yörüçe gäüdäsen tagın da bökräytebräk takta yanına uzdı, klass yagına borılıp, teläsägez nişlätegez digän kebek, başın ide.

Zämzämiyä apa, däres hakında tämam onıtıp, böten usal süzlär belän Zöfärne tirgärgä kereşte.

— Sin närsä, malay aktıgı! Uprava tabılmas dip uylıysıñmı ällä? Mäktäptän kudırıp, kolhoznıñ tires bazında başıñnı çeretäm bit, kahär sukkırı närsä!

Bez, älbättä, añlıybız, añlarga tırışabız. Zämzämiyä apanıñ ire sugışta ülgän. Sugışta ülgän keşeneñ hatını kıçkıra da aladır. Ämma Zöfärneñ ätise dä sugışta hälaq bulgan bit. Menä monısın añlap beterä almıybız.

Ul arada klass işegendä mäktäp direktorı Näzirov agay kürende. Koridorda barganda işetep kalgan, küräseñ…

— Nindi tavış monda? Närsä buldı?

— Närsä bulsın, änä, haman şul Säfärgaliyev inde…

— Tagın närsä?

— Däres vakıtında astan gına kiräkmägän eşlär eşläp utıra…

Näzirov agay Zöfärgä taban borıldı.

— Nindi eş ul?

Zöfär däşmäde.

— Nindi eş dim, malay aktıgı!

Zöfär haman däşmäde.

Bu yulı Näzirov agay üze barıp tikşerergä buldı. Zöfärneñ partası astınnan kalın gına kitap tartıp çıgardı.

Ozak kına ul kitapnıñ tışına karap tordı, aktargalap çıktı, annarı, takta yagına borılıp:

— Zöfär bit äle? — dip soradı.

— Äye… — Bu yulı Zöfärgä can kerde.

— Menä şul, Zöfär tugan, siña bik möhim zadaniye birelä. Tiz arada şuşı kitabıñnı ukıp çık ta klass belän äñgämä ütkär. Añladıñmı?

Näzirov agay, Zöfärneñ cavabın da kötep tormıyça, kızu-kızu atlap çıgıp kitte, ä bez, därräü kilep, tege serle kitap östenä yabırıldık. Zöfärneñ biş çatlı yoldız tırnalgan partasında “Doşmannı niçek ciñärgä?” digän kitap yata ide.

13. Mähäbbätneñ küzläre açık

Kırık öçençe yılnıñ yazında fronttan Mannur abıy kaytıp töşte. Böten cire dä taza, sau, tik küzläre genä kürmi.

Anıñ Zäytünä isemle söygän kızı bar ide. Mannur abıynıñ avılga kaytuı hakında işetügä, iñ elek şul Zäytünä yögerep kilep citkän. Mannur abıy anı kire kakkan. “Minem kebek imgäk siña nigä kiräk?” — digän.

Zäytünä apa yılap çıgıp kitkän. Beraz vakıttan soñ tagın kilgän. “Äydä öyläneşik, matur dönya korıyk, balalar tabıyk. Şular sineñ küzläreñ bulır”, — digän.

Mannur anı tagın kuıp çıgargan.

Zäytünä tagın kilgän, tagın, tagın…

Bik yaratkan di ul Mannur abıynı. Mannur üze dä yaratkan. Tüzmägän, rizalıgın birgän.

Boların min işetep kenä beläm. Ä menä tuyda üzem buldım. Kiyäü yegetlärenä iyärep, uynap-cırlap yördem, Mannur abıy belän Zäytünä apanı “kiyäü keläte”nä dä üzem kertep cibärdem.

Tuydan soñ änkäylär, pışan-pışan, serle süzlär söyläşä başladılar.

— Zäytünäneñ nazı kileşkän…

— Mannurnıñ küzläre yaktırgan…

— Nindi koşı, şundıy çäçäge…

Soñrak barısı da açıklandı: tuy tönennän soñ Mannur abıynıñ küze açıla başlagan ikän. Berençe balaları tuganda, ul uramda tayaksız-nisez yöri ala ide inde.

İmanım kamil, Mannur abıy belän Zäytünä apanıñ bu bähetle tarihı sugış afätenä duçar bulgan bala çagımnıñ iñ matur hatiräseder.

14. İzgelekkä biş adım

Kırık öçençe yılnıñ cäyendä avılda Gayfi-pocarnik päyda buldı. Fronttan tügel, törmädän kayttı ul. Sugışka qadär ük, kolhoz ambarına ut törtkän öçen, un yılga hökem itelgän bulgan. “Pocarnik” kuşamatı da şunnan kalgan.

Eşkä minem yanga bilgelädelär. İkebez ike atta, ber olau bulıp, kırdan aşlık taşıybız. Min aña töyärgä bulışam. Ber kulında öç barmagı yuk, şuña da kapçık avızın böterep tota almıy ul. Gayfi minem äle genä iyäläşterä başlagan atımnı tıyarga bulışa. Turaygır miña balasıtıp karıy, çıgımçılap intekterä, ä Gayfidän şürli, ul kürenü belän, şunduk şım bula.

Gayfi-pocarnik küp söyläşmi, törmä hakında bötenläy dä läm–mim. Rähät bulmagandır şul — anıñ ber kolagı kitek, ä yöz-bite totaş cöydän tora. Basınkı holıklı bu keşene hiç kenä dä cinayätçe dip uylamassıñ. İgeleklelek, itağatlelek anıñ holkında gına tügel, böten eş-gamällärendä, äytkän süzendä, küz karaşında bar ide.

İke-öç ay yänäşä eşläp, min anıñ belän ber märtäbä genä nıklap söyläşep aldım. Bu söyläşüdän şunı añladım: ul, çınlap ta, kolhoz ambarına ut törtkän bulgan. Kulak dip, kelätennän soñgı ikmägen alıp çıgıp kitkäç, kızgan baştan bargan da törtkän…

— Döres eşlämädem, ike kapçık bodayga üç itep, böten avıl igenen yandırırga tiyeş tügel idem, — dip söylände Gayfi.

Üzençä filosof ide ul. Täübä itüneñ asıl mäğnäsen min añardan añlap-töşenep kaldım.

— Yavızlıktan izgelekkä biş kenä adım, — di ide Gayfi-pocarnik. — Berençese — üz gayıbeñne tanu; ikençese — üz aldıñda täübä itü; öçençese — yakınnarıñ aldında täübä itü; dürtençese — Hoday karşında täübä itü; bişençese — şul uk urında kabat päyda bulsañ, bötenläy başka törle ğamäl kılu…

Hoday Täğalä sınavımı, ällä yazmış şayaruı buldımı — igenne ışıgına kertep betergäç kenä kolhoz ambarlarında yangın çıktı. Bez, Gayfi belän ikäü, yakındagı basudan, kolhoz ketäklegenä dip, kibäk cıyıp yöri idek. Şunduk torıp çaptık. Ut yırak kitä almagan äle. Gayfi, ike dä uylap tormıyça, tötenlänep yatkan ambarnıñ taktaların kayırırga kereşte, min ut dörlägän poçmakka tufrak ata başladım. Ul arada Gayfi eçkä kerep kitte, berazdan, başın tıgıp: “Avılga yöger, min monda utnıñ yulın bülä toram”, — dip kıçkırdı.

Bez cıyılıp kilep citkändä, ambardagı yangın basılgan ide inde, Gayfi genä isän çıga almadı. Anıñ üle gäüdäsen cimerelep, işelep töşkän stena büränäläre arasınnan köçkä genä tabıp aldılar…

Küñelem niçek kenä ärnesä dä, andagı ber yaktı uyga hiç kenä dä karşı kilä almadım: “Gayfi-pocarnik izgelekkä taban yasagan soñgı — bişençe adımın da çın keşelärçä üti aldı…”

15. Yätimlek

Avılda yätimnär kübäygännän-kübäyä bardı. Baştarak beräm-beräm genä bulıp, alarnı cay çıkkan sayın cälläp, söyep, üsenderep kitä torgan bulsalar, soñrak, här ike balanıñ berse ätisez kalgaç, islärenä dä almıy başladılar…

Yatimlek belän bergä avılda naçar ğadätlär dä päyda buldı. Ätiläre isän balalar belän yätimnär arasında “sugış çıktı”. Beräm-beräm dä, kümäkläp tä bärgäläşmiçä, törtkäläşmiçä uzıp kitä almıylar ide.

İñ kıyını minem kebek malaylarga töşte. Bezne yätim dip tä äytep bulmıy, ätilärebezneñ isän buluı da şikle — “häbärsez yugalgannar”. Şulay da, bez yış kına ätilelär yanına yılışa idek. Yätim bulası kilmägängäder inde.

Baştarak yätimnärgä kübräk, nıgrak eläkte. Yätimnärneñ sanı artkan sayın, ätilelärgä töşem kübräk töşä başladı. Küzlärem şeşenep, yöz-bitlärem kara yanıp, keşedän kaçıp öydä yatkan çaklarım küp buldı. Ämma tüzä idem, ätile bulu barıber rähäträk ide.

Bervakıt min yätim bulmavıma bik nık ükendem. Yugarı oç yätimnäre — Sälim belän Vildan — mine ber öyemgä öyep, tukmap kittelär.

Sukkan sayın, tipkän sayın: “Monısı ätkäy öçen, ätkäy öçen, ätkäy öçen!” — dip täkrarlıylar, citmäsä. Ak babay kürep ayırmasa, bu ike äzmäver yeget minem küzne çıgaralar yäisä kulsız-ayaksız itälär ide. Kämit karaganday, uratıp alıp, yegermeläp bala karap tora. Kübese yätimnär. Minem dä yätim bulasım kilde. Azçılık bulıp yäşäü bik avır bit, küpçelek bulu ciñelräk, caylırak. Kaygı, häsrät, yätimlek, küz yäşe, kargış kübräk ide şul bezneñ avılda… Äle bit kırık öçençe yıl gına… Sugış betärgä tagın ike yıl bar!..

Yatimnärdän kotkarıp kalgan Ak babay minem öçen Hozır İlyasnıñ üze belän ber ide. Anıñ bu könne äytkännären avıl malayları bik ozakka islärendä kaldırgannardır.

— Närsä büleşäsez? — dip soradı Ak babay, öçebezne öç yakka tartkalap.

— Anıñ ätise isän… — dip mıgırdandı Sälim. Üze haman miña uktala…

— Şunnan? Ätise isän bulu ğayepmeni? Sineñ ätiyeñ yuk inde. Anıñ ätise dä ülsä, kem azat itär ilebezne? Kem ciñär doşmannı? Ä? Kem?

— Yätim min, yätim!.. — Sälimneñ yarsıp aklanırga tırışuı Ak babaynı tämam çıgırınnan çıgardı.

— Tukta, adäm balası! Alma üzeñä avırlık! Gönahlar alma! Yuk ul yätimlek! Yuk! Başın yauda salgan atalarnıñ urının Hoday Täğalä üze ala. Sineñ atañ — Hoday üze, beldeñme? Sin bu balaga karaganda östenräk, köçleräk! Aklanma! Keşegä bütän kul kütärmä! Hodaynı, atañnı räncetäseñ kilmäsä, kütärmä!

16. Yäsmin çäçäge

Kürşedäge Märyam apanıñ öç ulı da frontta. Älegä öçese dä isän. Kırık öçençe yılnıñ salkın kışında berençe şomlı häbär kilde. Poçta aşa tügel, töş aşa… Märyam apa olı malayı Sabitnı töşendä kürgän ikän. Naçar kürgän. Bura burap yöri di… Bura — ülemgä. Anısın böten keşe dä belä.

Bu häbär böten avılnı tetränderde. Äle dä istä — 13 ğıynvar kön ide. Keşelär Märyam apalarga cıyıla başladılar. Änkäygä iyärep, min dä kerdem. Kem kuşılıp yılıy, kem yuata, kem, däşmiçä, üz küñelenä biklänep, ber çittä tora…

Hätirä karçık ta şunda. Ul küp söyläşmi, yılamıy da. Doga ukıp tik utıra. Menä ul dogaların ukıp beterde dä, biten sıpırıp, Märyam apa yanına kilde.

Annarı, balalar söygän kebek, arkasınnan kagıp kuydı:

— Bik beterenmäle, bik yılama… Bolay yılap utırsañ, Sabitıñnıñ canın örketerseñ… Öç könnän kaytaçak ul… Täräzäñä kiläçäk, köt, köt, — dide.

Küñelgä kerep kaldı bit bu süzlär.

İkençe könne irtän küzne açuga uk änkäydän sorıym:

— Sabit abıynıñ canı kaytmaganmı äle?

Änkäy añlamıy. Üz mäşäqatläre, üz kaygısı belän başı katkan.

— Nigä, kiçä Hätirä äbi äytte bit, täräzägä canı kiläçäk, dide…

— Ä-ä, anı äytäseñme? Töş kenä bit ul, balam. Özelep kötkän keşe böten närsäne dä küñelenä yakın kabul itä başlıy, şul gına…

— Alaysa, nigä çınlap yıladılar soñ?

— Küzlärdäge açı yäşne küpme saklap yörtep bula inde. Ber yılap, buşanıp alu yarıy ul, balam…

— Sin dä şuña gına yılıysıñmı?

— Minme? Karäle, açı tañ belän sorau alıp bulaşa, malay aktıgı! Bar, tor tizräk, mäktäbeñä soñga kalasıñ!..

Änkäy minem sorauga cavap birmäde. Ä min bolay da beläm. Avıl apaları buşanır öçen genä yılamıylar, çın-çınlap yılıylar. Sugışta bötenese dä çın.

Änkäy minnän kaçıp kına Märyam apalarga kerep çıktı. Däşmäde. Dimäk, Sabit abıynıñ canı kilmägän äle. Kilsä, äytmi kalmas ide. İrtäräkter şul. Hätirä äbi: “Öç könnän kiläçäk”, — dide bit.

İşetkänem bar. Ülgän keşelärneñ canı kübäläk yä koş bulıp kayta. Mondıy salkın kışta nindi kübäläk inde ul?! Nindi koş?! Siräk-miräk kenä küzgä çalına torgan ala kargalar, yä bulmasa kük kügärçennär buluı bar… Ä menä çıpçık halkı citärlek… Läkin… alar bit mondagılar, alar küz aldında, alarda bernindi ser dä yuk… Ä can belän bäyle böten närsä dä serle, hätta siherle bulırga tiyeşter ul.

İkençe könne dä kaytmadı Sabit abıynıñ canı. Öçençe könne dä… Keşe kızık bit ul. Anı ser tarta. Şuşı ser avıl keşelären kabat Märyam apalarga cıya başladı. Bez dä kerdek.

Märyam apa bügen tınıç. Hätta küñelçänräk tä äle. Kölep, yılmaep söyläşä. Täräzäsenä bernindi can äsäre dä kilmägän, şuña tınıç ul. Sabitı ülmägän anıñ, Sabitı isän!

Şunda küzem täräz töbendäge yäsmin gölenä töşte. Bu matur göl bügen bik säyer, hätta serle dimme?.. Anıñ kuyı yäşel yafrakları arasında cete ak töstäge ber çäçäk balkıp tora. Ser şunda ikän. Kış könendä yäsmin çäçäk atmıy, digän bulalar tagı…

Min änkäyneñ sırma çabuınnan tartam:

— Änkäy, karale, yäsmin çäçäk atkan…

— Ts-s, däşmä… Min dä kürdem anı… Hätirä karçık ta, başkalar da kürde…

— Ä Märyam apa?..

— Ul… Ul kürmäde äle…

Şul kileş taralıştık. İke atnadan Sabit abıynıñ “kara käğaze” kilde. Tagın cıyıldık. Akka kara belän çatnatıp yazıp kuygannar: “Sezneñ ulıgız İmamov Sabit 13 ğıynvar könne doşmanga karşı alıp barılgan katı sugışlarda batırlarça hälaq buldı”, — digännär…

17. Büre fälsäfäse

Bıyıl kış zähär dä salkın kilde. Karlı-buranlı, davıllı buldı. Şulay da, küñellär kütärenke ide. Stalingrad yanındagı ciñü can türenä cılı bulıp yattı. 22 diviziyäse belän kamalışta kalgan Paulyuska Gitler da yärdäm itä almadı. Ak babaynıñ äytkännäre härvakıttagıça obrazlı ide. “Kapkınga eläkkän büre üz ayagın çäynäp özde”, — dide ul.

Bez anıñ bu süzen tagın ber vakıygadan soñ iskä töşerdek.

Bürelär küp buldı ul kışnı. Küp malnıñ başına cittelär bu yavızlar. Baş bürene tota almıyça kış ütä yazdı. Yäşräkläre elägä, ämma öyer başı haman isän kala. Şunsın totmıyça, bu afättän kotılıp bulmayaçak.

Fevral ahırlarında anısı da eläkte. Gıybrät öçen, tiresen tunap, känsälär aldındagı koyma başına elep kuydılar.

Tik nişläpter mallarga höcüm tuktalmadı. Äle tübän, äle yugarı oçtan, äle fermadan sarıklar haman yugala tordı, ä yavız buran doşman bürelärneñ ezen kırıp-seberep yäisä kümep kuya ide. “Tagın berär büre iyäläşte mikänni?” — dip, aptırap bette halık. Sak ta, karavıl da kuyıp karadılar. Kapkınnarnıñ da iñ şäben yünättelär, bürene kulga töşerä almadılar.

Yomgak cepneñ barıber ber oçı çıga, dilär bit. Bu yulı da şulay buldı. Sarık fermasına kuyılgan iñ hätär kapkınnarnıñ bersenä kilep eläkte tege doşman. Elägep betmäde betüen, ämma keşe dä bulmas inde — ayagın çäynäp kaçkan. Sorı täre!

Ak babaynıñ: “Kapkınga eläksä, büre ayagın çäynäp özä”, — digän süzläre şul vakıtta iskä töşte dä.

Läkin yaralı büre berkayda da tabılmadı. Bürese tügel, eze dä kürenmäde hätta! Tamıp bargan kan avıl başında gına torgan Büre Hätmilärdän uza almagan.

Hätmi digännän, anı rayonga alıp kittelär. Ayagı şeşenep bozıla başlagan, di. Ä “Büre” kuşamatı şunnan kalgan — kiräkmägän cirgä borın tıgıp, caysızrak yatkan äyberlärne soramıyça ala torgan ğadäte bar anıñ. Bu yulı da tiyeşsez cirgä tıgılgandır, ayaksız kala yazgan bit änä…

Ä? Büre digännäre şul üze bulsa? Büre Hätmi!

Bu uy miña berniçä kön tıngılık birmi yödätte. Läkin kemgä dä bulsa açılırga cörät itmädem, hätta änkäygä dä äytmädem.

Küñelemne bürelär tırnap yörgän bervakıtta, Hätmilär yortına tentü belän kerdelär, bik küp sarık ite aldılar. Üzen avılga kaytarıp tormadılar, un yılga yabıp ta kuydılar. Ä bozık ayagın kiskännär, bütän urlaşıp yörmäsen, digännärder inde.

18. Timercan häm anıñ komandası

Arkadiy Gaydarnıñ mäğlüm povesten citäkçebez Fähimä apa böten klass aldında kıçkırıp ukıdı. Bezgä ul bik oşadı. Üzebez dä şundıy yärdäm komandaları tözergä buldık.

Bezneñ mäktäptä berniçä komanda bar ide inde. Şul komandalar belän yäşellärgä häm kızıllarga bülenep, kış buyı “sugışıp” yördek. Teläp tügel, kübräk östän, rayonnan kuşkanga. Läkin barıber kızık ide, agaç mıltık kütärep, “ura” kıçkırıp basularda yörgändä fronttagı ätkäylärne küz aldına kiterä idek; bu mäldä bez alarga niçekter yakınaya idek, alarnıñ küñelen, gamen, sagışın toya idek, alarnı nıgrak añlıy idek… Näq alar kebek, ciñgändä — şatlanıp büreklärne çöyäbez, ciñelgändä — kaçıp kına yılıybız. Ber genä östenlegebez bulgandır — “ütersälär” dä, kabat terelep, öygä — änkäylärneñ cılı öyräsen çömerergä kaytıp kitä idek…

Ä menä yärdäm komandaları belän eş başkaça tora. Ulları, irläre sugışta ülep kalgan yalgız analarga, kart-korılarga üzläre sizmägändä genä yärdäm itärgä tiyeş idek bez. Klass komandasınıñ başlıgı itep Timercannı kuydık. İseme turı kilgängä kuydık, yugıysä annan da layıklırak malaylar bar ide. Başta uk şundıy kararga kildek: komandada malaylar gına bulırga tiyeş. Kızlarga ışanıç yuk. Alar karañgıdan kurkalar, etlärdän, ata kazlardan, yabalak tavışınnan, kapka şıgırdavınnan, tagın ällä närsälärdän kurkalar… Köçläre dä çamalırak, ozakka çıgıp ta yöri almıylar — öydä elägäçäk…

Kızlar yalınıp-yalvarıp sorap karasalar da, almadık. Bigräk tä Näsimä canga tide. Bu kız miña oşıy. Ul üze dä matur itep, yaratıp karıy. Şuña da: “Näsimäne genä alıyk inde”,— digän idem, Timercan kırt kiste: “Yuk, digäç, yuk! Ayak astında butalıp yörmäsen! Frrnttagı kebek bulırga tiyeş. Ä frontta kızlarga urın yuk! Sugıştagı kebek — igelek häm köç!”

Timercannıñ soñgı süze komandanıñ devizına äverelde. Şunduk plan tözedek, kemnärgä nindi yärdäm kürsätü hakında kiñäşläştek. İñ elek sugışka öç malayın cibärgän Miñnisa apaga barırga buldık. Anıñ karı körälmägän, köçle buran abzar tübäsendäge salamnı oçırıp alıp kitkän, utını betkän…

Hätirä karçıkka, Mäymünä äbigä, Zäynäp apaga, Kiram babaylarga yärdäm kiräk. Kemneñ kapkası augan, kemneñ salamı betkän, kemneñ bäräñgese tuñgan, utını yarılmagan… Barısın da isäpkä alıp çıktık. Ber kiç cıyılıp, katırgıdan yoldızlar kistek, alarnı kızılga buyadık, ikençe tönne bu yoldızlarnı soldatkalarnıñ, ulları frontta hälaq bulgan äbi-babaylarnıñ kapkalarına kagıp çıktık.

Miñnisa apada eşne bik tiz beterdek. Berkem dä sizmi kaldı. Hätta utının da yünättek. Här keşe üz öyennän ikeşär utın agaçı alıp kilep, Miñnisa apanıñ işege töbenä äybätläp öyep kuydık.

Zäynäp apalarda da ozak mataşmadık. Tönge unikedä, eşne tämamlap, öygä kaytıp augan idek inde. Ä menä Mäymünä äbilärdä ğalämät hälgä oçradık: bez kaça-posa barıp kergändä, äbekäyneñ işegaldında kar körälgän, kütärmä baskıçı töbenä su kiterep kuyılgan, utını öyelgän ide. Bez şunda uk añlap aldık: avılda tagın ber yärdäm komandası barlıkka kilgän.

Bu hakta küp uylap tormadık, eşlärebezne dävam ittek. Läkin tege serle komanda gel genä bezneñ yulga arkılı töşä, bez barası yortnı ällä kayan gına belep, andagı eşne beterep kuya, bezgä, kullarıbıznı seltäp, kaytıp kitärgä genä kala.

Timercan berniçä malaydan razvedçiklar gruppası oyıştırıp cibärde. Läkin faydası bulmadı. Küz uñınnan yugalıp torgan berniçä säğat eçendä bez barası kartlarnıñ eşläre nindider cen şaukımı belän eşlänä dä kuya.

Malaylarga äytmiçä genä üzem razvedkaga çıgarga buldım. Berniçä tön yoklamasam yoklamadım, ämma ezlärenä töştem tegelärneñ. Kön töngä avışkan çak ide. Minnän ike öy aşa torgan Näsimälärdän ber malay çıktı da, kaça-posa, tübän oçka taba kitte. Kem bu? Nindi şaytan iyäläşkän Näsimälärgä? Nu totsam! Min — anıñ artınnan. Ul aşıga, min aşıgam, ul yögerä, min yögeräm, şulay yögerä-yögerä, avıl başındagı täbänäk kenä öygä barıp citüebezne sizmi dä kaldık. Tege malay mäçe kebek mıştım gına eçkä kerep kitte, min yakındagı kört artına postım. Kayandır tagın ike malay kilep çıktı, tagın, tagın…

Min barıp kergändä, malaylar kiyemen kiyengän unlap kız-kırkın Mäymünä äbineñ işegaldın köräp beterälär ide inde.

Näsimäne şunduk tanıp aldım. Ul da mine kürep aldı. Bik çibär ide bu könne Näsimä. Anıñ alsu yözlärennän totıp, sıypap karıysı kilä hätta…

— Hämi-it? Nişläp yöriseñ monda?

— Menä… kildem äle… bulışırga…— Kauşavımnı niçek kenä sizdermäskä tırışsam da, barıp çıkmadı. Şunduk mine sırıp aldılar, oyaltırga kereştelär.

— Kaçıp kızlar karap yörü äybät eşme inde?

— Kaysıbız artınnan kilde-e-eñ?

— Näsimä, karale, malakayım, siña niçek karap tora!

Näsimä isä şayarırga uylamadı da.

Oçlı küzläre belän canıma ütärdäy bulıp, üzeneken tukıdı:

— Nişläp yöriseñ monda?

— Razvedkaga kildem. Nik bezdän yäşerep komanda oyıştırdıgız?

Näsimä sorauga sorau belän cavap birde:

— Ä nigä üzegezgä almadıgız?

— Döres eşlädek.

— Bez dä döres eşlädek.

— Döresme, tügelme — irtägä kararbız…

Şunda Näsimägä nider buldı.

Ul kinät yomşap kitte, yılarday bulıp, miña yalına başladı:

— Hämit, yarar inde, äytmä inde… Süz biräbez — monnan soñ sez barası yortlarga kermibez. Äytmiseñme?

Nişlim soñ? Oşıy ul miña! Şuña da karşı kilä almadım. Ik-mık itep bulsa da, Näsimälärneñ seren açmaska süz birdem.

…Ciñü könendä min anı berençe märtäbä ozata bardım. İke öy aşa gına torgan Näsimälärgä bik tiz barıp cittek. Närsä hakında söyläştekme? Änä şul kırık öçençe yılnıñ kışında yärdäm komandaları tözep yörüebez hakında, närsä hakında bulsın…

19. Çulak Safıynıñ üleme

Kırık dürtençe yılnıñ cäye Safıy isemle keşeneñ üleme belän istä algan. Anıñ tarihı bolay.

Sugış başlanuga, avılıbızga çittän ber ğailä kaytıp töşte. Ğailä başlıgı — sugışka yaramagan Çulak Safıy digän Ukraina tatarı. Hatını isä, holkı belänme, bezneñçä añlamagangamı, az süzle, salmak kına yörüçän ukrainka. Üzläre belän bersennän-berse keçkenä dürt bala iyärtkännär.

Taşlandık ber öygä urnaşıp yäşi başladılar bolar. Safıy bik tä uñgan keşe bulıp çıktı. Hälennän kilgän, köçe citkän barlık eşne dä eşläde — fermada mal karadı, kötü kötte, aşlık suktı. Öyenä kaytsa da, yoklarga gına. Yäisä üzläre üsterep cibärgän yäşelçä bakçasında kazınırga.

Kilülärenä ber-ike ay ütmägänder, Safıylar hakında tirä-yündä belmägän keşe yuk ide inde. Äye, bik saran keşelär ide alar. İke yıl yäşäp, ike yıl buyı baylık cıydılar. Eş könenä tigän az gına aşlıkların da satıp cibärgännär, dip söylände halık. Bar bulgan kiyemnären, öy cihazların da talçukka iltep beterdelär. Bakçalarında kükräp uñgan kıyar-pomidorlarnı da avız itmädelär bugay alar. Haman şul bazarga çıgardılar…

Avıl keşeläre, oçragan sayın, Safıynıñ söyäkkä kalgan balaların kızganıp, alarga berär kıyırçık bulsa da ikmäk birgälilär ide. Kolhoz, mäktäp citäkçeläre Safıynı berniçä märtäbä idarägä çakırtıp ta söyläşkännär, di…

Berdän ber könne Safıy avırıp kitte. Ferma yulında hälsezlänep yıgılıp yatkan kileş tapkannar. Ämma ul tüşäktä ozak yuanmadı, berniçä könnän tagın eşkä çıktı.

İnde bötenläy eşkä yaramıy başlagaç, Safıy çüpräk-çaprak, timer-tomır, söyäk, köl cıyu eşenä kereşte. Şulay ul öç yıl buyı akça tupladı.

Sugış utı dörlägän yaklardan kaytkan bu ğailäne baştarak avıl halkı açık yöz belän karşı alsa da, soñınnan alardan tämam bizde. Keşelärne Safıynıñ komsızlıgı, saranlıgı çitläşterep beterde. Safıy berara yukka çıgıp torgaç, “ällä bu hatının, balaların taşlap, akçası-niye belän çitkä kaçtımı” diyüçelär dä tabıldı. Kabat avılda päyda bulgan Safıynı keşelär tanıy da almadılar: berençe tapkır ul yılmaep yöri başladı.

Kırık dürtençe yılnıñ cäy urtasında Safıy dönya kuydı. “Aç yäşäde, üzen-üze harap itte”, — dip söylände halık. Ber-ike avıl kartınnan başka anıñ kaberenä baruçı da bulmadı. Kızık itep kenä bez berniçä avıl malayı barıp karap tordık.

Safıy ülgäç, ukrain hatını ozak tormadı — balaların iyärtep, üz tugan yaklarına kaytıp kitte.

…İnde sugış tämamlangan ide, avılga kayandır pöhtä kiyengän härbi keşe kilep töşte. Kükräge orden-medal belän tulı bu gvardiyä kapitanı Çulak Safıynı ezli ide.

Halık sagayıp kaldı. Şulay da, kunaknı ziratka alıp barırga buldılar.

Kiç zur cıyılış cıyıldı. Härbi keşe söyläyäçägen işetep, böten avıl klubka kerep tuldı. Komsız Safıynıñ yazmışı kemne genä kızıksındırmagandır ul çakta.

Bar halıknı gacäpländerep, härbi keşe süzen Safıyga rähmät äytüdän başladı. Baksañ, komsızlıgı belän danı çıkkan Safıy, akça cıyıp, ber tank satıp algan da frontka cibärgän ikän. Döresräge, ul tanknı älege kapitannıñ kulına tapşırgan. İke yıl buyı tank doşmannarnı kırgan, Berlinga barıp citkän…

Härbi keşe söyläde dä söyläde. Ä zal üksede dä üksede. Şulay tönge unikegä qadär…

Ul könne avılda töne buyı ut yanıp çıktı. Cenazasında yatkan Safıynıñ yabık çırayına belener-belenmäs kenä töşep kalgan yılmayu härkemneñ küñelen sıkrata, yılata ide…

20. Divana Dayan

Dayan abıy avılga akılın cuyıp kayttı. Kontuziyälänep doşman kulına töşkäç, berniçä yıl faşist kontslagerlarında bulgan, dilär. Şunda akılınnan mährüm kalıp isärlängän dä inde.

Kayçaklarda zihene açılıp kitä ide meskenkäyneñ. Doşman tılında kürgännären şunda soraşıp kala idek.

Min anı ayıruça yakın ittem. “Häbärsez yugalgannar”nıñ faşist totkınlıgında bulırga mömkinlege hakında işetep belä idem inde. Bälki, Dayan abzıy minem ätkäyne kürgänder? Şul hakta soraşasım kilde. Läkin “Divana Dayan” belän söyläşü bik kıyın bulıp çıktı. Çak kına zihenenä kaytsa da, ul şunduk yılıy başlıy, kaltıranıp, tetränep üksi dä üksi… Bigräk tä bala yılagan tavış işetsä nişlärgä belmi, bärelep-sugılıp yöri, cirgä yatıp aunıy yäisä, ike kolagın uçları belän kaplap, can-färmanga çitkä çaba… Soñınnan çamalap beldek — alarnıñ barakları yäş balalar tutırılgan ülem barakları belän yänäşä bulgan ikän…

Ätkäyneñ isemen işetü belän, ul siskänep, aynıp kitkändäy bula, küzlären şar açıp, ofıkka töbälä… Annarı tagın yılıy başlıy, kulların selti-selti nider äytmäkçe bula, şulay kemneñder kayadır kitüen belderä. Soñrak min anı añlıy başladım. Divana Dayan minem ätkäyneñ kaçuı hakında söylämäkçe bula bit.

Anıñ balalar tele belän:

— Yähimcan… Taçtı, taçtı!.. — dip täkrarlavı miña yış kına: “Rähimcan isän, isän!” — dip işetelä ide…

Änkäygä dä äyttem. Änkäy dä soraşıp karadı. Şul uk “taçtı, taçtı”. Akılın cuygan bu Hoda bändäse bezgä häbärsez yugalgan ätkäyebez belän nindider serle-siherle küper kebek toyıldı. Şuña da bez anı üz ittek, buldıra algan qadär karadık, tärbiyälädek. Bervakıtta da aç-yalangaç bulmadı ul.

Ätkäyne bik sagıngan vakıtlarda min anıñ yanına bara idem dä şul uk soraunı birä idem:

— Rähimcannı kürmädeñme?

Ä ul bezneñ öçen doga süzläre bulıp, ilahi ayät bulıp äverelgän şul uk süzlärne kabatlıy:

— Yähimcan… Taçtı, taçtı…

Miña rähät bulıp kitä. Dimäk, kaçkan minem ätkäy, doşman tikle doşman kulınnan kaçkan! Dimäk, ul yulda, ul kaytaçak, hiçşiksez kaytaçak!

21. Kitap “cene” kagılgan Geroy

Kärlä Garäfi belän ber çordarak kaytkan ikençe keşe — yugarı uramda toruçı Mirsalih abıy. Menä ul çın frontovik içmasam! Frontka da avıldan kitte. Äle dä häteremdä: anıñ änise — bezneñ çıbık oçı Saniyä apa — ulınıñ sugışka kitüe uñayı belän, böten tugan-tumaçanı, kürşe külänne cıygan ide. Änigä iyärep min dä mendem. Şundagı ber kızık küreneş häterdä kalgan. Kemder işektän kilep kerde dä tür säke östenä berniçä yomırka tägärätep cibärde.

Üze imläp öşkergän kebek:

— Şuşı yomırka kebek böten kaytsın, sau kaytsın,— dip teläk teli başladı.

Öydä min bu yolanı bik yış kabatlıy idem. Äniyem kükäy peşerep birgän sayın, anı iñ elek tüşäktä tägärätäm. “Ätiyem şuşı kükäy kebek böten kaytsın, isän-imin kaytsın”,— dim, teläklär telim.

Bu yolanı cirenä citkerep başkara almadımmı, ätiyem kaytmadı, ä menä Mirsalih abıy kayttı. Bez moña da söyendek, çönki häläl tuganıbız kayttı bit, avılıbıznı totarday keşe kayttı…

Geroy bulıp kayttı. Döres anısı, bezneñ avılıbızdan Altın Yoldızlı geroylar çıkmadı. Ber Mirsalih abıy gına çın geroylarga tiñlänä ala ide. Çönki anıñ öç Dan ordenı bar. Zakon buyınça, Dan ordenınıñ tulı kavalerları Geroylarga tiñläşterelälär. Bez monı älegä belmi idek. Ämma, küñelebez, yörägebez belän toyıp, Mirsalih abıynıñ bäyäsen, abruyın bik yugarı tota idek.

Ä bälki, säbäp bötenläy başka närsädä bulgandır? Äytik…

Mirsalih abıy şäp balta ostası ide. Şuña kürä dä anı agaç eşenä kuydılar. Sugış ahırına kolhoz hucalıgı, ambarlar, fermalar nık kına tuzdı, şularnı rätkä kiteräse bar ide. Mirsalih abıy agaçnı yahşı tanıy. Min gomeremdä urman belän, agaç belän añlaşa belgän andıy keşene bütän kürmädem. Ul bezne dä “agaç tele”nä öyrätte.

Äle dä häteremdä, Mirsalih abıy utın agaçların berniçä törkemgä bülä ide: munça miçenä kara çırşı äybät ikän. Anıñ kümere küp, yalkını az, munça miçenä kümer kiräk bit! Ä öy miçenä imän, kayın şäp. Munçaga imän, kayın yaksañ, is tiyäçäk, köt tä tor.

İmännän balta saplap utıruçı malaylarnı orışa ide Mirsalih abıy.

— Kulıgız yañgırıy bit, kartlık könegezdä kulsız-beläksez kalasız! — di ide.

Balta sabına iñ äybäte — öräñge. Ä menä elmä agaçı duga bögärgä, tägärmäç tugımına, çana tabanına äybät!

Aş-su öçen dä agaçlarnıñ räte bar ikän. Bu hakta da Mirsalih abıydan işetep beldek. Bezneñ avılda äle dä kabartmalarnı — ak çırşı utını, koymaknı tal çıbıgı, söyän, zirek utını yagıp peşerälär.

Şulay da, Mirsalih abıynıñ avıl balaları aldındagı abruyı anıñ danlıklı kitaphanäse belän bäylängänder dip uylıym. Äye, aña kitap “cene” kagılgan ide. Sugış afäte dä örketep çıgara almagan anıñ bu “cenen”.

Ulı kaytkaç, Saniyä apa söylängän, imeş:

— Sugışka kitap töyäp kitte, sugıştan da kitap töyäp kayttı,— digän.

Anıñ fronttan kaytıp töşüen äle häterlim. Rayonnan ber “polutorka”ga töyälep kayttı ul. Biş-altı ärcä buşattılar. Şul könne ük halık arasında: “Saniyäneñ olı ulı nimestän trofey alıp kaytkan, gel altın-kömeş ikän”,— digän süz taraldı. “Trofey” digän süzne belä idek inde, ä menä biş-altı kapçık altınnı küz aldına kiterü kıyın ide.

Kitap bulıp çıktı ul altın digännäre. Berençe baruda uk isem-akılım kitep kayttım. Saniyä apalarnıñ böten stenaları kitap belän tulgan. Nindiye genä yuk! Garäpneke dä, yañaliftägese dä, urıs härefe belän dä. Urısnıñ üz kitapları da küp, hätta nemets telendägelär dä bar. Şiller, Heyne digän yazuçılarnı min berençe märtäbä Mirsalih abıydan işettem.

Olı-olı geografiyä atlasları da şunda uk söyäp kuyılgan. Ber keçkenä şürlektä şırpı kabı qadär genä kitapçıklar. Käğaz, katırgı tışlıları yanında kün, çüpräk, hätta agaç, fanera belän tışlangannarı da bar. Ä bersen… Kalay kap eçendägesen totıp karıysı kilde. Mirsalih abıy çitkä borılgan arada, barmak oçı belän genä kagılıp aldım. Urta ber cirendä tişek bar ikän… Hava kersen öçender inde…

— Ä-ä, kızıkmı? Mine ul ülemnän saklap kaldı… Tüş kesämdä yörtä idem…

Siskänep kittem. Mirsalih abıy ülem hakında söyli bit. Ul söyli, min kalay savıtnı äyländerep-äyländerep karıym. Pulya tişege şuşı mikänni? Kitabı da tişek. Ütäli çıkkan ikän. Ütäli çıkkaç, niçek isän kalgan soñ ul?

Mirsalih abıy kayandır minem uylarımnı belgän.

— Niçek isän kalgan dip uylıysıñmı? Menä şuşı kalay savıt faşist pulyasınıñ hälen algan da inde. Yöräkkä qadär kerergä köçe kalmagan yavıznıñ. Ber atna gospitaldä kitap ukıp yattım, şul buldı.

Avıl klubındagı kitaphanädä kitaplar küp tügel. Böten avıl kitapka Mirsalih abıylarga yöri. Mirsalih abıyga bu oşıy. Üze kebek ük kitap belän cenlänüçelärgä ul häbär cibärergä dä onıtmıy: yaña kitap bar, yänäse… Här birgän kitabın yazıp bara, ukıp kire kitergäç, tagın bilgeläp kuya.

Miña, minem tirädä yörgän tagın ber-ike malayga, kitap ukıp torası da yuk. Kitaplarnıñ eçtälegen Mirsalih abıy ber irenmiçä söyläp birä. Yuk, anısın… üzebez dä ala idek. Öygä ber genä kitap alırga yarıy. “Ukıp betergäç, tagın kilerseñ, kitap kilep algannı yarata”, — di ide ul.

Kayçakta “kitaphanäçe” öydä bulmıy. “Ufasında tagın kitap ezläp yörider”, — dip karşı ala Saniyä apa. Ber-ike tapkır Kazanga barganın da häterlim. Bez inde beläbez, çın küñelebezdän ımsınıp kötäbez, Mirsalih abıy kayadır barıp kaytsa, avılıbız tagın berniçä ayga kitapka bötenäyäçäk, kitap süze belän ruhın, ışanıçın nıgıtaçak, ömeten ozınaytaçak, küñelen tınıçlandıraçak…

Kızganıç, Mirsalih abıydan üz batırlıkları hakında soraşıp kalmaganmın. Üze dä bik tıynak bulgan, ahrı. Häyläkär bulgan… Kitap geroylarınıñ batırlıkları turında söyläp, ul üz kürgännäre, üz kiçergännäre hakında ber avız süz dä äytmi kitkän.

22. Soñgı kış

Kırık bişençe yılnıñ fevral kışı bik avır kilde. Ätkäy haman kaytmadı. Küplärneñ ätiläre kaytmadı. Avıl tämam bölgenlekkä töşte.

Dürt yıllık sugış adäm balalarınıñ iñ soñgı rizık-täğamnären tartıp aldı, soñgı bäräñge timer miç kalayına kuyıp kızdırıldı. Soñgı uç onnan bolamık uıp aşaldı… Yagarga utın bette, öy-tirä, abzar-kura yaraksız hälgä kilde. Keşelär soñgı mal-tuarların suya başladılar.

Ämma atlarga timädelär. Kolhozda sıyır mallarınıñ räte-çiratı yuk ide, ä menä atlarnıñ sanı kimemäde. Sugış betäsen beläbez inde. Sugıştan soñ kolhozlarnı kütärergä kiräk bulaçak alar.

Avılda atlarga hörmät bolay da zurdan ide. Ber vakıygadan soñ bahbaylarga ilahi can iyälärenä karagan kebek karıy başladık.

Fevralneñ garasatlı-davıllı ber irtäsendä avılga şomlı häbär taraldı. Asturam Hälimä apanıñ İlyas isemle keçe malayı yugalgan! Kiçä kiç tübän oçtagı äbilärenä çıgıp kitkän bulgan. İrtä belän Hälimä apa küñele sizenep barıp kersä, İlyas yuk di! Menä şunnan soñ kıyamät kupkan da inde. Hälimä apanıñ yöräge totkan, kürşe-külän, uramdagı hätär buranga karamıyça, ezlärgä çıgıp kitkän. Känsälärdän kilep, bezne dä ezläüçe törkemnärgä kuştılar.

Kemneñder başına citkän: atlarga atlanıp, kırga çıgıp kararga bulgannar. Adaşıp, avıldan uk çıgıp kitmägänme?

Şunda tagın ber küñelsez häbär mäğlüm buldı. Pocarka lapasınnan iñ yahşı biş atnı urlagannar. Büränä kirtälärne, takta stenanı cimerep kergännär… Çäçügä töşärgä vakıt citäräk kenä iñ taza biş atnıñ yugaluı kolhoz öçen äytep-añlatıp beterep bulmıy torgan afät ide. Bu bäla hakında işetep, İlyasnı ezlärgä çıkkan törkemnär, ber-ber artlı, samannan eşlängän pocar ihatasına cıyıla başladılar.

Kaygırıp ni kılasıñ? Adäm balasınıñ canı barıber kıymmäträk. İlyasnı tabarga kiräk, atlar monnan hätärräk burannı da kütärä, ä menä adäm balası öçen bu karlı davıl ülem belän ber.

Buran basılmıy da basılmıy. Şulay da kuzgalırga kiräk. Eçtä dä buran kotıra. İrtännän birle ber täğam rizık kapkan yuk. Niçek tä tizräk tege malay aktıgın tabarga da cılı öygä kaytıp yıgılırga…

Şul vakıt küzem pocar utarınıñ ber poçmagına öyelgän salam çümäläsenä töşte. Ul urında buran ayıruça nık kotıra. Änä nikadär öygän inde ul kar tavın! Tuktale! Nişläp monda ike tau soñ? Anda ber genä çümälä ide bit! Min monı tögäl beläm. Şakir babayga bulışırga kilgändä ul yakta meñ tapkır bulganım bar…

Ber öyemnän töten çıkkan kebek. Berär närsä yanamı ällä? Kar yanamı? Bäy, kar yanamıni? Kar öyemeneñ tap urta ber cirennän dulkın-dulkın par kütärelä. Säyer, hätta serle küreneş…

Bu hakta yanımda basıp torgan abzıylarga äyttem. Minnän ayırmalı bularak, alar şunduk añlap aldılar. Yögereşep barıp, par-bu börkep torgan kar öyemen körärgä kereştelär.

Berençe at kürenügä ük min töşenä başladım. Başların iyep, tügäräklänep baskan biş at urtasında, salam östendä yöz-biten alsulandırıp yatkan İlyasnı kürgäç, tämam añlap cittem: atlar, sabıy balanıñ bälagä taruın sizenep, utarların cimerep çıkkannar da, aña tuñarga, öşergä irek birmiçä, töne buyı, kaynar tınnarı belän cılı örep torgannar…

Añın cuygan, ämma tormıştan vaz kiçmägän İlyasnı kütärep alıp kaytıp kittelär, ä böten tännären bozlı bäs sargan atlarnı iñ kara könnärgä dip kaldırılgan zatlı solı belän tuygançı sıyladılar.

Sugışnıñ soñgı kışı avır kilde. Ämma, aldagı kışlardan ayırmalı bularak, bu kışta avıl ber genä keşesen dä yugaltmadı. Min monıñ säbäben beläm: ciñüneñ yakınlıgın toyıp, täğaen yäşäügä, yazga omtıla ide halık.

23. Ak babay

Bu süzem Ak babay hakında.

Äye, här tatar avılında şundıy ber Ak babay bula. Avılnıñ starostası, mullası, kiräk ikän, päygambäre, iñ akıllı keşese. Bezneñ avılda şundıy keşelärneñ berse — Hätmulla kart. İke ulın sugışka ozatıp, ikesen dä “häbärsez yugaltkan” bu kart üzeneñ Rähimä abıstayı belän bergä sugış çorı tatar avılın böten kileş, saf, imanlı kileş saklap kaluda töp eşne başkardı, disäm dä hakıykatkä hilaflık kilmäs.

Bezneñ Ak babay çın Ak babay ide. Ul üzeneñ küñelen, akılın berkemgä dä köçläp takmıy, keşe küzenä kerep, yäşärgä öyrätep tä yörmi, barı tik yakın keşe bulıp, tugan bulıp yänäşädä yäşi. Anıñ bu yäşäve üze ük avıl tormışına mäğnä, yäm birä, küñelgä ruhi köç, ömet, därt östi.

Gadättä Ak babay iñ kıyın çaklarda päyda bula.

Kırık ikençe yılga çıkkanda kışnıñ avır kilüe hakında äytkän idem inde. Ber börtek ikmäk valçıgına zar-intizar bulıp yäşägän vakıt bu. Doşman haman ilneñ eçenäräk kerä, ülem häbärläre yışaya, kübäyä, avılda açtan, suıktan ülüçelär arta… Menä şul mäldä yagılmagan klubta kolhoznıñ cıyılışı bara. Partiyä kürsätmäläre ukıla. Şul kürsätmälär buyınça akıllı kararlar kabul itelä…

Döresen genä äytkändä, bu kürsätmä-kararlarga halıknıñ ise dä kitmi. Anıñ inde küñele töşkän, ruhı sına başlagan, kiläçäkkä ömete sürelgän…

Menä şul minutta zaldan Hätmulla kart, yağni bezneñ Ak babay torıp basa. Häm üzeneñ yomşak, bärhet tavışı belän böten dönyanı cılıtıp, akıllı süzen başlıy.

— Cämäğat, mine dä tıñlagız äle… Avır, bik avır. Afät böten yaklap ta ürmäläp kerergä tora… Tännär genä tügel, cannar öşi… Keşe canı kıyıla, adäm canı kıyıla torgan vakıt… Bu qadär avır sınaunıñ keşe başına töşkäne yuk äle. Süzem dä änä şul turıda. Hoday Täğalä cibärgän sınau dip kabul itik bez bu kıyınlıklarnı. Häm şunı onıtmıyk: Hoday Täğalä adäm balasına ciñä alırlık sınaular gına cibärä. Hoday yazgan bulsa, bu sınaunı da ütärbez, niçek tä ütärbez, küñelebezne töşermik, yörägebezne yukka yarsıtmıyk, gaziz tugannarım minem!..

Böten avıl öçen äytä alam: Ak babaynıñ bu süzläre bezne arı taban yäşätep alıp kitte. Yäşäügä därt, kiläçäkkä ömet uyattı. İñ möhime, här keşe Hoday Täğalä tarafınnan üz küñellärenä iñderelgän imannıñ köçen toydı, şul toyım aşa ruhın nıgıttı.

İkençe ber vakıtta mäktäpkä çakırdılar Ak babaynı. Şundıy avır vakıtta da ukunıñ kiräklege hakında söylägäç, ul barıbıznı da siskändererlek ber süz ıçkındırdı. Ul süzne başka berär keşe äytsä, yılmaep-kölep kenä ütkärep cibärer idek, Ak babay äytkäç, küñelebezgä alıp, mäñgelekkä can türenä salıp kuydık.

— Balalar, — dide ul, cannı irkäli torgan yagımlı tavışı belän, — uku ul — Hoday Täğalä ihtıyarı. Korän Kärim dä: “Ukırga, ukırga häm ukırga!” — dip, öç märtäbä täkrarlap äytkän…

Sugış çorında töşneñ qadere kübäyde, mäğnäse arttı. Keşelär böten ömetläre süngändä dä fal, yurau, töş kebek siher hasiyätlärenä yabışıp, çarasızlıktan kotılıp kalırga telädelär. Läkin ni hikmätter gel kirese kilep çıga ide: töşlärgä haman kaygı-häsrät kerä, falçılar, kitapçılar sagış, küz yäşe aça; yurauçı-ırımçılarda da kuandırırlık närsä yuk — yugaltu, yugaltu, yugaltu…

Ak babay bolarnıñ barsına tüzep yäşäde-yaşäde dä, ber cayın turı kiterep, halıkka üz süzen iğlan itte:

— Cämäğat, — dide ul, — doga tele belän söyläşer urında yuk närsä belän baş katırmagız… Töşneñ muyını neçkä anıñ, kaya taba barıp yurasañ, şul bulaçak. Şuña kürä närsä genä kürsägez dä äybätkä yuragız!..

Ak babay bezne tüzemlekkä öyrätte, sabırlıkka künderde. “Sabırlık tar sukmak kebek: anıñ ber yagında — bähet, ikençe yagında — sagış”, — di torgan ide ul.

Ul bezneñ küñeldä tormışka, kiläçäkkä ışanıç, hätta inanu uyattı. Anıñ: “Işanıç — inanuga, inanu imanga nigez”, — digän süzläre soñınnan da küplär öçen yäşäü şartı bulıp kalgandır.

Ak babay, bezneñ kebek, mıyık törtkän yegetlärne, keşelärne añlarga gına tügel, alarnıñ yalgışların, hataların kiçerä belergä dä künderde. Bügen miña yäşäü ciñel, çönki ul kırık bişençe yılnıñ aprel kiçendä ük, irenmiçä, ällä nindi iläs-miläs uylar, havalı hislär, täşvişle ideyalär belän şıplap tulgan yäş başıma keşeneñ asılı, ruhi hasiyäte keşe bulunıñ asılı hakında añlatıp, töşenderep kuydı.

— Balakay, Ruh digännäre iñ elek avır yök tartuçı at kebek bula, — dip, salmak kına süz başladı ul, kayber tanış-beleşlärem hakındagı zarlarımnı tıñlagaç, — annarı üz yulında böten närsäne yuk itep, çistartıp yörüçe arıslanga äverelä, soñınnan gına saf, kersez, gönahsız bala räveşenä kerä, yäşi, üsä, kamilläşä. Sin, balakay, bolarnıñ barısın da ütärgä tiyeş, şularnı ütkändä genä sin telägäneñä ireşä alaçaksıñ, çın keşe bulaçaksıñ…

Tagın ber aydan, Ciñü könenä un kön kalgaç, Ak babay can täslim kıldı. Böten avıl belän qaderläp ozattık. Yılamadık, yäş tükmädek, tınıçlap ozattık, çönki Ak bababıznıñ ahirät iyäse bulasın bez tögäl belä idek. Anıñ izgelegen mäñgelekkä küñellärebezgä salıp kuydık, häterebezdän, dogabızdan özmäskä süz birdek.

Hätmulla kartnıñ urının Şakir babay aldı. Anı bez elek tä Ak babay dip äytkäli idek. Beraz borçılıbrak kitkän küñelebez tagın tınıçlandı: bu izge bändä dä at kebek nık ruhlı, arıslan kebek batır, sabıy bala kebek saf, gönahsız zat ide.

24. Ciñü bayragı nindi töstä?

Avılga Ciñü kötmägändä kilde. Küñeldän kötsäk tä, anıñ nindi ikänen belmägäç, bik ışanıp betmi idek äle. Sugışka nık kına künegelgän ide şul.

Min malaylar belän kötüdä idem. Şul uk Vildan, Sälim, Äshät, Zöfär… Avılnıñ kötüe zur tügel, ämma sıyırlarnıñ holıksız çagı bu. Kışkı açlıktan soñ kinät kenä yäşel çirämgä baskan sıyır halkı şulay ber-ike atna tilelänep ala. Olırak malaylarnı, çäçüdän ayırıp, kötügä kuyalar. Minem kötüçe bulıp kitüemneñ tarihı änä şundıy.

Bu könne kötüne saklap kalıp bulmadı. Niçek kenä tırışsak ta, töşke yakta uk yartı maldan kolak kaktık, kön kiçke yakka avışkanda, ike-öç sıyır belän torıp kaldık. Şul üşän sıyırlarnı kuıp avılga kaytıp kitüdän başka çara yuk ide.

Nık kına eläger dip uylagan idek, kiresençä, bezne şatlanıp karşı aldılar. Uramda oçragan här apa: “Çukınıp kitsen sıyırları, Ciñü bit, Ciñü!” — dip, arkadan kagıp, söyep kitä ide. Kapka töplärendä mögräp torgan sıyırlar da: “Ciñü! Ciñü!” — dilär kebek. Güyä alar Böyek Ciñüne toyıp, belep aldanrak kaytkannar, böten dönya bäyräm itkändä nişläp yörisez yalanda dip üpkälären dä belderälär äle…

Halık känsälär aldına cıyıla başlagan. Kolhoz räise Çulak Soltan belän ata kommunist Ähmätgalilär ber-ber artlı reç totalar.

Min eçkäräk üttem. Şatlanası kilä, ämma küñeldäge töyer yaktı hislärneñ taşıp çıguına yul birmi tora. İh, ätkäy dä kaytsa!.. Kaytmadı şul, kaytmadı…

Şul vakıt känsälär tübäsendäge ozın kolgaga küzem töşte. Belä-belgännän birle anda kızıl flag elenep tora ide. Häzer ul yuk. Kışkı buran alıp kitkän anı. Küpme ezläp tä taba almadık. Ä flag kiräk. Ciñü könendä flag bulırga tiyeş!

Min ımlap kına malaylarnı cıyıp aldım. Ber çitkä kitep kiñäşläşä başladık. Kayan kızıl sitsı tabarga? Kemdä bar?

Şunda Sälim äytep kuydı:

— Mindä bıltır Saban tuyında köräşep algan sölge bar barın, aña kızıl çigü dä töşkän, yararmı?

— Yuk, barmıy. Barıber ak ul. Bez bit aklar tügel, bez — kızıllar. Niçek tä kızıl çüpräk tabarga kiräk.

— Nigä barmasın, bara! — Minem başta bik säyer, ämma ütä dä döres uy tudı. — Kanga buyıybız da eläbez! Bezneñ ätilär sugışta änä küpme kan tükkännär äle, ber uç kannan gına ülmäbez, şulaymı, yegetlär?

Başta aptırap, kauşap kalsalar da, bu fikerne malaylar şunduk kütärep aldılar. Sälim öyenä yögerde, başkalar kızıp-kızıp niçek kan çıgaru hakında gäpläşä başladılar. Yözläre alsulangan, küzlärendä nur uynıy. Härkem nindider tanış tügel halät kiçerä. Kan belän bäyle härnärsä izge bit — monı malaylar da sizenälär, şuña da yözläre citdi, küñelläre kütärenke.

Ütken päkegä kıtlık yuk: sugış çorı malaylarınıñ härbersendä keçkenä päke yöri. Şunsız bulmıy. Sugış bara bit — kiräge çıgıp kuyuı mömkin.

Uç töbenä törtep, härkem üzeneñ häläl kanın tamıza başladı. Ul arada Sälim kilep citte.

Ciñü flagı kızargannan kızara bardı. Bu komaç kisägen sölge dip uylamıysıñ da häzer. Aña avıl malaylarınıñ cılı kanı señgän. Alar öçen front kebek bu. Kan koyıla ikän, dimäk, köräş, dimäk, front!

Bayrak äzer buldı. Kinodagıça, här malay anı, uçlarına alıp, übep çıktı, anıñ aldında tezlänep başın ide. Şunnan soñ gına elärgä kittek.

Halık haman da uramda äle. Kemder garmun uynıy. Kemder cırlıy, kemder yılıy… Ciñü köne şuşındıy bula ikän… Ciñü şulay bula ikän…

Şobaga tottık. Sälim belän Zöfärgä çıktı. Döres çıktı, Sälimneñ köräşep algan üz sölgese bit ul. Ä Zöfär — mäktäptä malaylardan oyıştırılgan härbi otryadnıñ komandirı. Ul soñgı ike yılda bezne härbi künegülärgä öyrätte, politinformatsiyä säğaten alıp bardı…

Egetlär Ciñü flagın böten keşe karap torganda, köçle alkışlar astında eldelär. Kul çabıp, alkışlap torgan apalar arasında küzlären sörtkäläp aluçılar küp ide. Hätta kayçandır frontta bulıp, imgänep kaytkan ir-atlar da yözlären sıpırgalap alalar…

Näsimä dä yılıy… Yanına barıp, başınnan sıypıysım, yuatasım kilde. Ul da mine kürde. Küz yäşläre aşa yılmaep kuydı. Bez, oyalışıp, ikebez ike yakka kitep bardık.

Min änkäy yanına kilep bastım. Kulbaşına başımnı saldım.

Annarı, üzaldıma äytkän kebek kenä äytep kuydım:

— Sugış bette, änkäy, iñ avırı artta kaldı, äyeme?

Änkäy, yäşle küzlären minnän ber tamçı da yäşermiçä, Ciñü flagına töbälgän kileş, bitaraf kına äytep kuydı:

— İñ avırı başlana gına äle, balam…

2005

SOÑGI SUGIŞ
(Bäyän)
Hoday Täğalä äytte: “Min ber halıknıñ da hälen üzgärtmäm, ägär ul üzeneñ hälen üze üzgärtmäsä”,— dide.

Hädis

Prolog

Zäkäriyä kart ülärgä cıyındı. Şomlandırsa da, ülem kurkıtmıy anı. Ul ozın, bähetle gomer kiçerde. Bähetne niçek añlıysıñ bit... Anı tigez ğailädä tuu, üsü dip tä, yäşlek büläk itkän matur mähäbbät dip tä, böten ğailä yäisä balalar isänlege dip tä, hätär sugış sınavı ütep, ciñü yaulau yäisä şul ciñülärdän soñ tugan cireñä tugrı hezmät itü dip tä añlarga mömkin. Zäkäriyä küpne kürde, küpne kiçerde, keşedän kalmadı — partiyäsenä dä kerde, soñgı gomerendä mäçet kartı da bulıp yörde. İñ möhime, häläle Ömmegölsem belän ike ul, ber kız üsterep, il karşında da, tabiğat karşında da töp burıçın ütäde. Döres anısı, ata-baba ğadätençä, başka çıgarıp, ulların üz yanında, cirdä kaldıra almadı. Avılda häzer eş yuk, kolhoz taraldı, tirä-yak basularnı şähär baylarınıñ ikeşär, öçär katlı yortları tutırdı. Şuña da malaylar yakındagı Yar-Çınlı şähärenä kitep urnaştılar, kızları ataların, anaların karap kaldı. Anısınıñ üz yazmışı, üz gıybräte — baylar yortında cıyıştıruçı bulıp yörgändä, kiyäügä çıkmıyça gına bala taptı. Kay arada üsep citkän digen — onıgı Kamilägä dä uncide yäş inde. Ul da, mäktäpne tämamlauga, şähärgä kitärgä çamalap tora.

Zäkäriyä kart ülärgä cıyındı. Karçıgı kitep barganga da yartı yıl uzgan ikän. Äle dä häterendä: Ömmegölsemnän soñ yäşäüneñ kızıgı betkän kebek buldı. Kinät kenä küktä koyaş sünde, küñeldä därt bette, tännän därman kitte... Yanında kızı Nailä belän onıgı bulmasa, nişlär ide ikän ul; bu qadär ozak yäşämäs tä ide, mögayın... Zäkäriyä alarnı üze dä bik yarata. Şähärgä kitep, biznes digän cirgä kerep, yılga ber-ike märtäbä genä kaytıp kitkälägän ullarına karaganda da nıgrak yarata. Ällä şul yaratu ülemgä birmi tora mikän anı? Mähäbbät ülemgä karaganda zurrak bit...

Zäkäriyä kart ülärgä cıyındı. Anıñ yakın kordaşları küptän Allah katına kitep bette inde. Elek, uram tutırıp, orden-medallären zıñgıldatıp, mäktäpkä oçraşuga baralar ide. Avılnıñ berdänber veteranı ul häzer. Soñgı yıllarda Cinü könendä känsälär aldında torgan taş häykäl yanına ul yapa-yalgızı çıga, çüp üläne sargan sukmakta taptanıp tora-tora da tın gına kaytıp kitä...

Nişläp yalgızı bulsın?! Bu vakıtta anı bala-çagalar sırıp ala. Yänäşäsendä kayandır koyaşta uñgan, kırşılıp betkän pilotka tabıp kigän Ğadel bulır. Bu kürşe malayı belä-belgännän birle anıñ tiräsendä böterelä. Zäkäriyä kart anıñ anasın da, atasın da häterläp, küzallap beterä almıy. Nindider ütä dä akıllı, imanlı malay ul. Olılarça akıllı, citdi. Kölmi dä, hätta yılmaymıy da, ahrı. Ällä Hoday Täğalä işaräse bulıp yäşäüçe ber izge zat ul? Ğadellek, izgelek bulıp yäşäüçe... İseme dä Ğadel bit anıñ...

Zäkäriyä kart ülärgä cıyındı. Yuk, ul ülemnän kurıkmıy. Ütkän sugışta küp märtäbälär äcäl belän küzgä-küz oçraşkan öçen genä tügel. Ul üzeneñ bik kart küñele belän toya, hätta añlıy: här tuu — hakıykatne raslau ul, här ülem dä şulay uk hakıykatne raslau gına. Yäşäü — ülemgä äzerlänü genä, başka berni dä tügel. Annarı... ülem kotılgısız bit. Şuña kürä annan kurkırga hiç yaramıy. Kurku üze kannı kipterä, gomerne özä... Nigä kurkırga? Ülü dä — yäşäüneñ ber mizgele bit!

Ülem kötep yatkan Zäkäriyä kartnıñ bu dönyaga üpkäse yuk. Niçek yäşälgän — şulay yäşälgän. Kıyın çaklar bulgan ikän — barısına da üze säbäpçe, äybät çaklar bulgan ikän — anıñ rähäten dä üze kürä. Üpkälärgä yaramıy, kem äytmeşli, ülgäç, üpkäle keşeneñ canı küçep kitä almıy cäfalana, di...

Zäkäriyä kartnıñ bu dönyaga üpkäse yuk. Läkin anıñ bu dönya öçen biräse yöräge, canı bar... Zäkäriyä kart ülärgä cıyındı. Baştarak akrın-akrın gına yöreştersä dä, häzer bötenläy tüşäk iyäsenä äverelde. Könenä berär märtäbä işek katına barıp kilä dä doga kitapları belän yuanıp tik yata. Ara-tirä genä, işek başına kıstırılgan kayrakka küze töşep: “Bıyıl peçän dä äzerlänmi kaldı, yalannarım kötä-kötä zar-intizar bulıp betkännärder inde”, — dip uftanıp kuya.

Kayçakta kürşedäge kart-karçık kerep çıga yäisä mäçet häzrätläre häl belergä kilep citä... Barısı da ber ük soraunı birälär, ber ük süzne söylilär... Alarnıñ här süze Zäkäriyä kartka: “Kayçan kitäseñ inde, kayçan üläseñ?” digän kebek işetelä, şuña da ul keşe kerüen bik önäp betermi. Kemder äytkän bit: “Mäñgelek yulı yalgızlıknı yarata”, — digän.

Nailä äybät. Kamilä dä “däü ätiyem” dip özelep-özgälänep tora. Läkin ul öydä siräk bula. Yäşlek bit, küñelneñ iläslängän çagı, anıñ üz yulı, üz yazmışı digändäy...

Zäkäriyä ülärgä cıyındı. Ul, mögayın, şulay tınıç kına, üz cayı belän mäñgelek yulına kitep tä bargan bulır ide. Küptän tügel genä anıñ küñelenä häm tormışına yaña gam, borçu kilep iyäläşte. Ällä şul borçu aña bu yaktı dönyadan kubarılıp kitärgä irek birmi toramı?

Soñgı vakıtlarda kürşedäge yalan-basularda barlıkka kilgän “Pole çudes” yäşläre Akbüre avılınıñ tınıçlıgın aldılar. Äle bersen kıynap kitälär, äle ikençesenä yabışalar... Tübän oçtagı ike kıznı bozgannar digän häbärlär dä çıktı.

Zäkäriyä kartnı ülem şikländermi. Ul inde ülärgä äzerlänep bette. Kızı Nailä, onıgı Kamilä öçen, kürşedäge Ğadel öçen, tagın bik küplär öçen ötälänä ul...

Militsiyä dä çakırtıp karadılar. Yakın-tirädäge un avılga berüze küz-kolak bulıp yörüçe uçastkovıy: “Nişläp tä bulmıy, naçalnik balaları!” — dip, cilkä sikertüdän uzmadı. Siksän yorttan torgan, tuzıp-taralıp betä yazgan Akbüre avılı balalarınıñ yazmışı köne-töne iserep, azınıp-tuzınıp yörüçe şähär malayları kulında kalgan ber mäldä, Zäkäriyä kart yulga cıyınıp bette. Läkin küñele nider sizenep, haman äle torıp, kuzgalıp kitärgä kıymıyça, ütkännären uylap, tormışınıñ açısın-töçesen häterennän uzdırıp, cılı, yomşak tüşägendä yata birde.

1. Hätär

Zäkäriyä sugışnıñ avızında buldı. Razvedçik-diversant ide ul. Yartı sugışnı doşman tılında yörep ütkärde. Küp märtäbälär ülem belän küzgä-küz oçraştı, ämma nindider tılsım anı bäla-kazalardan saklap kilde.

Kırık öçençe yılda aña Geroy birä yazdılar. İke aylık “säyähät”tän kaytıp kerüläre buldı, berniçä razvedçiknı algı sızıkka — höcüm oyıştırırga kilep çıkkan Cukov yanına çakırtıp aldılar. Cukovnıñ üzen turı kiterä almasa da, front ştabında Zäkäriyäne Geroy isemenä täqdim ittelär. Hätta, soraşıp, ällä küpme dokument tutırdılar. Läkin barıber birmädelär. Sugışçan Kızıl Bayrak ordenı kilde. Döres anısı, anıñ belän reydta yörgän Seber urısı İvan Sokolik Altın Yoldızın tagıp yöri başlagaç, kıyınsınıp, hätta kimsenep kuygalıy ide Zäkäriyä. Sokolik dustın tınıçlandırmakçı bula: “Sin, Zahar, miña karaganda geroyrak, prosto tatarlarga häzer birmilär ikän, şul hakta yäşeren kürsätmä kilgän...” — di.

Sokolik aña tagın ber serne açtı. Ul elgäreräk tä: “Diversant keşelär küzenä kürenergä tiyeş tügel. Ber adäm zatına gına kürensä dä, ul inde diversanttan razvedçikka äverelä”, — di torgan ide. Kaysıdır reydtan soñ ul bik borçılıp yörde. Zäkäriyä soraşa başlagaç, barısın söyläp birde.

“Beläseñme, — dide ul, utlı küzlären Zäkäriyäneñ canına qadär batırıp, — bez niçä keşeneñ canın kıydık bu yulı?”

Zäkäriyädä isäp-hisap tögäl ide. Niçä faşist dömekkänlege, niçä eşelon saftan çıkkanlıgı, küpme küper cimerelgänlege hakında ul şunduk äytep birde.

“Ä-ä, yuk şul, — dide İvan... barmagın öskä kütärep, — korbannar monıñ belän genä betmi äle. Bezne kürep, belep, tanıp kalgan, hätta bezne karşı algan keşelärneñ dä yuk itelgänen beläseñme soñ sin?”

Zäkäriyä añlamıyçarak tordı. “Niçek inde? Bezne kundırıp çıgargan Stepan dädäy belän Marfa apanı da, ozatıp cibärep, karşı algan sercant Samoylovnı da, başkalarnı da üzebeznekelär ük yuk itkänme?”

“Äye. Zakonı şundıy”.

Zäkäriyä nişlärgä dä belmäde. Arı bärelde, bire sugıldı, nihayät, üzen-üze küralmas hälgä kilde. Sugışnıñ nikadär hätär ikänen belä ide ul. Ämma bu çaklı kaneçkeç häm keşeleksez bulır dip başına da kiterä almagan ide.

Zäkäriyäneñ front kapçıgında härvakıt kömeş köpşäle trofey revolver yörde. İvan Sokolik belän söyläşkännän soñ, şul revolverın alıp, niçä märtäbälär genä anıñ salkın köpşäse belän çigäsen kapşap karamagandır… Barıber kurokka basa almadı. Avızın ırcaytıp torgan sugışka tagın ber korban büläk itärgä telämäde ul. Häzer dä şul revolver, kinder çüpräkkä törelgän kileş, çormadagı yäşeren şürlektä yata...

Kürşe malayı kilep kergändä, Zäkäriyä kartnıñ küz karaşlarınnan sugış şäüläse kitep tä ölgermägän ide äle.

— Babakay, beläseñme, bügen sugış bulaçak. Änä cıyılalar inde. Avıl malayları “Pole çudes” bandası belän bäreleşäçäk... Vot kızık, ä?

Zäkäriyä kart berni dä añlamadı. Ämma avılnıñ nindider bälagä, hätärgä yulıkkanın küñeleneñ iñ neçkä, näzberek kılları belän şunduk sizenep aldı.

Tersäklärenä tayanıp, torıp utırmakçı buldı. Häle citmäde. Tını kısılıp, tau kebek yastık östenä şuıp töşte. Ğadel kilep bulışa başlagaç, tagın ber märtäbä köçänep karadı, barıber söyälep utırudan arı uza almadı.

— Nindi sugış? Kayda? Kem belän?

Gadel, här süzgä basım yasap, hiç irenmiçä kabat söyläp birde.

— Hay-ay-ay... Nindi nämärsä bu? Nindi kıyamät? Tuktatırga kiräk monı! Kaya, bir äle miña çöydäge sırmanı, tizräk çıgıp, akıllarına künderik üzlären!.. Yäle, bir, änä, änä... Şunsın!

Zäkäriyä kartnıñ sırmasın kitergändä Ğadel yalvarganday äytep kuydı:

— Siña yaramıy, babakay, sin avırıysıñ... Yaramıy...

— Yaramasa yaramıy, yaramıyga karamıy, di idek bez bäläkäy çaklarda. Çıkmıy bulmıy, balam. Başkalar da çıgarga tiyeş. Çik kuyılırga tiyeş bu hätärgä...

— Babakay, “Pole çudes”larnıñ koralları da bar, di. Atıp ütersälär?.. Alar uylap tormıy, ata da kuya... Berkönne İldarlarnıñ munça burasına atıp uynagannar. Bozaularınıñ ayagına tigän... Suyarga turı kilgän...

Zäkäriyä kart tagın da nıgrak sagaydı, hätta, başın artka taşlap, berara tınsız kalıp tordı.

Annarı kisken genä başın kalkıttı:

— Alaysa... bigräk tä çıgarga kiräk!..

Läkin ul uramga çıga almadı. Bügen tän köçe, aña iyärep can yegärlege dä, üç itkändäy, ällä kaya gına kitep yugalgan ide.

Kiçke yakta Ğadel tagın işek katında päyda buldı.

Bu yulı ul şatlıgın kaya kuyarga belmiçä, avızın kolagına qadär yırıp kilep kerde.

— Babakay, beznekelär ciñde! Tegelär çak kaçıp kotıldılar. Mıltıkları da bar ide. Barıber kurıktılar...

Zäkäriyä kart Ğadel alıp kilgän şatlıklı häbärgä kuanmadı. Hätta cavap ta birmäde. Böten can-yöräge belän ıñgıraşıp kına kuydı. Çönki ul belä ide: ciñelgän yavızlık tagın da hätärräk. Çın sugış, hätär sugış äle alda. Ul başlana gına...

Sugış... Haman sugış... Kayçan betä inde bu sugışlar... Mıltıkları da bar dime? Yuk, bu sugış tegesenä karaganda küp märtäbä hätärräk. Bu sugışnı sinnän soñ yäşärgä tiyeşle yaña buın üze başlıy. Dimäk, kiläçäk belän sugışırga turı kiläçäk... Mondıy sugışnıñ mäğnäse yuk, mäğnäse genä tügel, çige yuk, frontı yuk. Ämma anıñ kanunı şul uk: yavızlık belän akıl köräşen barı tik ruh kına häl itä ala. Äye, yavızlıknı akıl gına kaplap kuya almıy. Ämma sugışta ruh ciñä. Şuña kürä dä sugışta ruh — yazmışka tiñ. Hoday Täğalä disezme? Ruh ul — Hoday Täğaläneñ ihtıyarı, ämma Üze tügel! Çönki Hoday Täğalä cäza birmi, barı tik iskärtä genä, kisätä, kurkıta gına...

Zäkäriyä kart tıştan sötle çiläk kütärep kilep kergän Nailäne üz yanına çakırıp aldı.

— Kızım, yakınrak kil äle... Kamilä kayda?

— Kayda bulsın, uramdadır... Üzişläre beländer... Ayrat yanındadır...

— Nindi Ayrat? Kem ul?

— Kem bulsın, klasstaşı. İkençe yıl inde dus bulıp yörilär. Äybät yeget.

Süzgä şunda mıştım gına utırgan Ğadel kuşıldı:

— Beläseñme, babakay, Ayrat abıy bulmasa, bezenekelär ciñä dä almas ide. Ul berüze öç malaynı çümälägä öyep kuydı...

Zäkäriyä kart süzen betermägän ikän äle.

— Kamilägä äyt, yırakka çıgıp yörmäsen. Ayrat ta sak yörsen. Hätär könnär kilä, sak bulsınnar... Saklangannı gına saklarmın, digän bit...

— Yarıy, ätkäy, äytermen. Soñgı vakıtta bigräk soñga kalıp kayta äle ul. Üzem dä nık kına tirgärmen dip tora idem, sin dä äytkäç, üzägenä ütärlek itep söyläşermen. Ber-ber häl kılıp kuymasınnar tagı. Ällä nindi hätär hällär başlandı bit avılda. Tile çakları, hiç kenä dä alların-artların karap yöri belmilär...

Zäkäriyä kartnıñ sizger yöräge yalgışmagan bulıp çıktı. İke-öç kön yara-cärähätlären yalap, yöräklären yarsıtıp yatkannan soñ, “Pole çudes”nıñ bandit yegetläre kabat Akbüre avılına yabırıldılar. İñ elek avıl çitendäge taşlandık öy yandı. Annarı avıl keşeläreneñ abzar-kuraları, munça-kelätläre töten bulıp kükkä oça başladı. Nihayät, berençe kan da koyıldı — sagalap torıp, Ayratnı imgätkänçe kıynadılar, keşelektän çıgarıp taşladılar. Anıñ hälsez, buınsız tänen maşinaga salıp, şähär hastahanäsenä alıp kittelär.

Ul könne Kamilä yılap-şeşenep kaytıp kerde. Kerde dä totaş ber täülek tüşägendä kaplanıp yattı. Zäkäriyä kart bu yulı onıgın yuatmadı, hätta kerfegen dä kütärep karamadı. Kamiläneñ üze süz başlayaçagın belä ide ul.

Şulay buldı da. Beraz tınıçlangan, küñel yarsuların cinep, gamle dönyaga kaytkan kız kilep endäşkändä, kart oyıbrak yata ide.

— Däü ätiyem, ä, däü ätiyem!.. Sin yoklamıysıñmı? Yukmı?

— Yuk, yoklamıym.

— Küzläreñ yomık bit...

— Küzlärem yomık bulsa da, küñelem açık minem... Barıgıznı da kürep, toyıp toram...

— Däü ätiyem...

— Kızım... min barısın da beläm. Siña bu aralarda öydä genä utırırga turı kiläçäk...

— Nigä alay diseñ, däü ätiyem? Ä Ayratnıñ üçen kem kaytara? Bez malaylar belän uylaştık inde...

— Kızım, bütän bolay söyläşmä, taşla bu niyäteñne. Üçneñ küzläre yuk. Ul — döm sukır. Şuña kürä, yalgış kına kagılsa da, ul şunduk harap itäçäk.

— Nişlärgä soñ miña? Bezgä nişlärgä? Ä, däü ätiyem? — Kız tınıçlanırga uylamadı da. Anıñ ärnüle, räncüle karaşlarında çarasızlık çatkıları belenä başlagan ide inde.

— Tüzärgä. Sabır itärgä. Kötärgä. Bu häl barıber ber betärgä tiyeş. Dönya tınıçlanırga tiyeş...

— Däü ätiyem! Sin kaysı ğasırda yäşiseñ? Nindi dönyada yäşiseñ? Nindi sabırlık hakında söyliseñ sin?! Avılda yortlar yana, malaylar imgänä, kızlar uramga çıgarga kurka... Ä sin, tüzärgä kiräk, diseñ... Bolay tik utırsak, bu cirdä berni dä kalmayaçak. Nider eşlärgä kiräk, nider kılırga kiräk, beläseñme, bolay yaramıy!

Bu yulı da onıgınıñ yöräk yarsuları kartnıñ küñelen kuzgata almadı.

— Militsiyä berni eşli almagannı, bez nişli alabız soñ, kızım? Min nişli alam? Menä bit kıymıldarga da hälem yuk...

— Avıl malayları barıber sugışaçak, däü ätiyem. Ayratnıñ bulmavı gına totıp tora. Ul bulmagaç, köçebez nık kimede häzer... — Beraz tın kalıp, moñsulanıp torgannan soñ, Kamilä tagın başın kütärde. Anıñ küzlärendä ike börtek yäş häm... köçle ruh çatkısı bar ide. — Menä sin, däü ätiyem, ilebezne yaklap sugışıp yörgänseñ. Ber dä, tüzärgä kiräk, dip uylamagansıñ. Bu şundıy uk sugış. Şundıy uk hätär sugış. Akbüre — bezneñ il. Şuña da bez anı saklarga, yaklarga tiyeş... Bu bit bik borıngı avıl, berençe tatarlar şuşınnan çıkkan. Mäktäptä şulay söylädelär...

— Äye, bez büre näselennän. Läkin barıber döres tügel bu. Sugışu döres tügel. Öylär yandırıp, mıltıktan atıp, keşe imgätep yörü döres tügel. Monda front yuk bit. Faşistlar da yuk. Kem öçen, närsä öçen soñ bu sugış? Menä sin, il öçen, avıl öçen, diseñ... Kayda ul sin äytkän il? Kolhoznı beterep, basularnı taşlandık hälgä kitergän il — ilme inde? Yartı halkı çittä, kalgan yartısı eçep yata. Mäktäben beterdelär, balalar bakçasın kibetkä äyländerdelär... Nindi il bu, nindi vatan? Närsä öçen sugışırga? Äyt, närsä öçen? Kem öçen?

— Närsä öçen bulsın? Añlaşıla bit inde...

— Närsä añlaşıla?

— Närsä dip... Belmim... Min belmim, däü ätiyem!.. Bu sugışnıñ nindi sugış buluın belmim!..

Bu yulı avıl malayları ciñelde. “Pole çudes”tan töşkän utızlap malay Akbüre avılında ber kiç, ber tön buyı päri tuyı yasap yördelär. Küp öylärneñ kapkaları kayırıldı, täräzäläre vatıldı, kaçıp kotıla almagan unlap malay tüşäk iyäse buldı, tübän oçta toruçı kıznı, töne buyı mäshäräläp, irtän genä kaytarıp cibärgännär...

Annarı, bolıtların kuyırtıp, hätär yañgır kilde.

Avıl östen genä tügel, akbürelelärneñ küñel kügen dä kara häsrät bastı... Bala-çagasınnan başlap kart-korısına qadär kaysı kaya kaçıp bettelär — kem, kapkasına arkılı takta kagıp, şähärgä ullarına kitep bardı, kem kürşe avıllarga — tugan-tumaçasına sıyındı... Bolay da siräklänep kalgan kötü bötenläy çıgudan tuktadı, yarım cimerek ferma abzarları bikläp kuyıldı, ike-öç skotnik, eçkä yabılıp, arık malların karap, naçar kömeşkädän miñgeräülänep, köne-töne şunda yattılar...

Tege kahärle tön belän genä çiklänmiçä, Akbüre näselennän bulgan halıknı ezärlekläüçe äträk-älämnär här kiçtä, avılga töşep, ävärä kilep yöri başladılar, meñnärçä yıl buyı tabigıy dönya belän dä, ilahi dönya belän dä tatu yäşägän tatar avılına ber atna eçendä huca bulıp ölgerdelär.

Zäkäriyä kartta bütän kaygı — ülem kaygısı ide. Ul bu könnärdä äcäl belän yakalaşıp yattı. Äcäl aña ütkän sugıştagı faşist-mälgunnär bulıp ta, politsaylar, satlıkcannar yäisä üz soldatların kürälätä ülemgä cibärüçe generallar bulıp ta töşenä kerä ide. Ä ber töşendä äcäl aña avıl çitendäge “Pole çudes” yagınnan ürmäläp kilde. Yılgır, citez häräkätlär belän kaça-posa kilüçe bu ilahi häşärät ayıruça nık gayräten çigärde Zäkäriyäneñ.

Kem genä kilsä dä, barıber kartnı çit-yat dönyaga kitärgä künderä almadı. Ber kulına peçängä yörtä torgan kayragın, ikençesenä trofey revolverın totkan kileş, işek yañagına tersägen teräp, karıştı da karıştı ul...

Şulay da bu dönyadan bötenläy ayırılıp citmägän äle anıñ küñele. Zihene açılıbrak kitkän mällärdä, şunduk Nailäne yäisä Kamiläne çakırıp ala, soraşa başlıy, işetkän borçulı hällärne eçennän kiçerep, yözen çıtıp kuya, läkin, lämmim süz däşmiçä, başın artka taşlap, könnän-kön tonıklana bargan küzlären yoma... Dönya kartı bulsa da, ülemgä, dimäk, hakıykatkä bütännärgä karaganda yakınrak torsa da, Zäkäriyä kart älegä nişlärgä, ni kılırga ikänen belmi. Şulay da nindider ruhi nıklık häm täväkkällek anıñ avıru tänendä izalanıp, ürsälänep yäşägän canına könnän-kön kübräk iñä bara ide. Mondıy köç-egärlek häm täväkkällek, hätta ücätlek, moña qadär bulsa da, barı tik soñgı Vatan sugışında, nemets ilbasarlarına karşı sugışıp yörgändä genä şulay ayırmaçık häm maksatlı bulgandır.

Döresen genä äytkändä, Zäkäriyä kart ütkän sugıştan yıraklaşkan sayın aña nıgrak yakınaya bara ide...

2. Köçläü

“Pole çudes” malaylarınıñ höcüme haman yışaydı, alay gına da tügel, könnän-kön miherbansızrak, hätärräk bula bardı. Yaklauçısız kalgan yortlarnı ezärlekläü, talau belän genä çiklänmiçä, alar yalgızak hatın-kızlarga, hätta üsmer balalarga yabışa başladılar.

Berdän ber könne Nailä açı küz yäşläre belän yılap, şeşenep kaytıp kerde. Başta, berni däşmi-nitmi, munça yagarga çıgıp kitte, annarı nindider ülän suı kaynatıp eçte. Kiçkä taban, beraz tınıçlangaç, barısın da söyläp birde. Ul öy karauçı bulıp eşlägän yorttagı bay malayı, tagın ike dustın da kotırtıp, anı köçläp, mäshäräläp cibärgän. Nailä bu häşärätlär astına yatmagan da bulır ide, tegelär anıñ kolagına: “Yugıysä kızıñnı çiratka salabız”, — dip tukıp torgannar.

Zäkäriyä kart Nailäneñ häbären avır kabul itte. Läkin barıber ike dönya çigendä yäşägän kileş kaldı. Ülmäde dä, terelmäde dä. Hodaydan sabırlık, tüzemlek häm şäfkatlelek sorap, dogaların ukıp yattı.

Kızına:

— Allahı Täğalä barısın da kürep tora, kızım. Niçek tä tüzärgä tırış. Kamilä hakına bulsa da tüzärgä turı kilä...

Nailä Hoday Täğalä hakında işetergä dä telämäde:

— Kürgäç, ni öçen bu hätär hällärgä tınıç kına karap tora alaysa? Çınlap ta barmı soñ ul? Ällä yukmı? Bulsa, het az gına bulsa da märhämäten kürsäter ide!..

— Alay dimä, kızım. Gönahısına kermä. Bolarnıñ barısın da sınau itep kenä kabul it. İlahi Hodayıbız üze yaratkan, söygän adämnärne genä sınıy ul...

Nailäneñ hällären Kamilägä sizdermädelär. Elekkeçä tınıç kına, keşe küzenä bärelmiçä, keşe telenä kermiçä yäşäülärendä buldılar. Nailä, başın totıp, öç kön, öç tön tüşäktä yattı da, “Pole çudes”tagı eşennän çıgıp, şähärgä kitä torgan yul buyına söt, bäräñge, alma satarga çıgıp utırdı.

Keşe tänen cärähätläü, mäshäräläü belän genä çiklänmiçä, “Pole çudes” banditları utlı koral belän şayara başladılar. Baştarak kaz, ürdäk işe yort koş-kortları küpläp kırıldı, annarı kötüdäge ike mähluk sıyır kan koyıp yıgıldı, nihayät, berdän ber könne Çatan Şämsilär yortına “adaşkan pulya” kilep kerde, öy hucasınıñ yanbaşın yaraladı. Cäyge kıska tönnärdä avıl artındagı imänlektä mıltıktan atışkan tavışlar ğadäti hälgä äverelde, bu tavışlardan aptırap, avıl tavıkları kükäy saludan tuktadılar, sıyırlar kısır kaldılar...

Zäkäriyä kartnıñ öydä qadere bette. Kızı da, onıgı da ülem kötep yatkan kart yanında siräk bulalar, bulganda da, eşlären tiz-tiz genä beterep, üz borçularına töyelep kitep baralar. Bigräk tä Nailäse üz eçenä yomıldı, ul könnär buyı uramnan kaytıp kermäde. Bäräñge sata almagan könnärendä dä borçılmadı, ber uç akça totıp kergän çaklarda da ällä ni ah itmäde... Yäşäsäm dä yäşim, yäşämäsäm dä yäşim digän kebek, tormışnıñ yämen yugaltıp, dulkın östendäge yomıçkaday, salmak häm häsrätle yazmış belän yäşävendä buldı.

Zäkäriyä kart kızı belän berniçä märtäbä söyläşergä tırışıp karadı. Läkin Nailäneñ küñelen dä, tänen dä, telen dä can sızlanuları nıklap yabıp-tomalap kuygan ide. Kızı belän berni dä barıp çıkmagaç, Zäkäriyä kart onıgına küçte, doga süze belän dä, äfsen-töfsen belän dä anı bäla-kazadan, bähetsezlektän aralap, saklap kalırga teläde.

— Kul äguze birabbil-fäläk. Miñ şärri mä haläk. Uä min şärri gasikıyn izä uäqab. Uä min şärrin-näfäsäti fil-gökadö...

Kamilä kölä genä:

— Däü ätiyem, bu dogada närsä hakında süz barganın beläseñme soñ?

Däü äti bulgan keşe bu dogada närsä hakında süz barganın tögäl genä belmi ide. Alay uk ukımışlı tügel şul ul. Bu doga süzeneñ yaman küz tiyüdän ukıla torgan doga ikänen genä belä Zäkäriyä kart...

— Uä min şärri häsidin izä häsädä. Köl äguze birabbin-näs. Mälikin-näs. İlähin-näs. Min şärril-uäsuäsil-hannäs. Älläzi yüuasvisu fi sudurin-näs. Minäl-cinnäti uän-näs.

Kamilägä tutırıp kararga da kurka Zäkäriyä kart. Küzdä nilär bulmas. Närsä genä kürmägän bit alar şuşı su kebek gomerdä...

Bigräk çibär şul kızıy. Ömmegölsemgä — däü änisenä tartımrak. Ul da avılda ber kız ide. Barıber karattı anı Zäkäriyä. Bolınga peçän çabarga töşkäç karattı. Avılnıñ berençe çalgıçı yegete bul da karatma, imeş... Üze yılanday yılışıp kilde, minsiñaytim... Hoday Täğalä bar ul, bar. Änä bit onıgı Kamilä surätendä bulsa da küz aldında yörtä hälälen...

Bähete genä bulsın inde. Ayratnı kıynap taşlagaç, beraz basınkılanıp kaldı, yamansulap yöri başladı ul. Ällä... Ällä berär yünsezlekne, bäla-kazanı aldan sizep borçılamı?

Zäkäriyä kart avır uyların tizräk töynäp kuyarga aşıktı.

Menä ul, yolasına turı kiterep, “yaman küz” dogasınnan soñ öç tapkır ukılırga tiyeşle “Fäläk” häm “Än-Näs” sürälären küñelennän ütkärde dä közge karşında borgalanıp torgan Kamilägä endäşte:

— Balakay, berär kaya cıyındıñmı ällä? Soñ bit inde, kara anı...

— Äle bez bu vakıtta yäşi genä başlıybız, däü ätiyem. Borçılma, yäme. Sineñ ukıgan dogalarıñ mine böten-böten äşäkeleklärdän saklar, menä kürerseñ dä torırsıñ... — Çıgıp kitäm digändä genä, işek katına citkän Kamilä tagın ber märtäbä däü ätisen ireşterep aldı. — Bügen iske klub karşında diskoteka bula, äydä, minem belän çıgasıñmı?

Kamilä, gomerdä bulmagança, kölä-şayara çıgıp kitte, anıñ artında işek yabılırga ölgermäde, Ğadel kilep kerde. Kerde dä, isänläşep tä tormıyça, Zäkäriyä kartnıñ ayak oçına kilep utırdı.

— Närsä, biyü bulamıni bügen?

Malaynıñ cavabı baş kagudan uzmadı.

— Ihı.

— “Diskätik” digäne nindi närsä soñ anıñ?

— Äy... Selkenep toralar şunda...

— Siña oşamıymıni?

— Yuk, oşamıy.

— Alay ikän... Avılda nilär bar soñ?

— Haman şul inde. “Pole çudes”lardan kurkıp yatalar.

— Haman atışalarmı?

— Atışalar... Kiçä ür buyınnan mäçet ayına atıp uynagannar. Pulya tiyep, manara başındagı ay kıybla yaktan çitkä borılgan, di... Ber dä äybät närsä tügel, di, bu... Hammas abıy menep tözätmäkçe bulgan, yıgılıp töşep bilen kuzgatkan... Bütän menüçe bulmagan... Häzer kartlar mäçetkä barırga da kurkalar ikän. Kiçä comga namazı da bulmıy kalgan. Ayı kıyblaga karamagaç, döres bulmıy, di...

— Mähşär kön şuşı bula mikänni?

— Minem äbi dä şulay di. Babakay, närsä soñ ul — mähşär? Ä kıyamät, ahırzaman närsä? Şul vakıtta böten keşe cirdän kubarıla, di, döresme şul? Äbi äytä, gönahlar küp bulganga şulay bula, di... Barıbız da kubarılıp kitsäk, cir nişlär? Ä, babakay?

Zäkäriyä kart kürşe malayına cavap kaytargançı, iñ elek eçennän ihlas söyenep kuydı. Anıñ kebek borçılıp yäşäüçe tagın ber can iyäse bar ikän äle. Yuk-yuk, gadi malay-şalay gına tügel, bälki, nindider akıl iyäsenä, päygambäri zatka tiñ adäm balasıdır bu... Hoday Täğalä sabıylar tele belän söyläşä, dilär ide, şuşılay bula ikän...

— Hi, mähşärne kürergä yazmasın, balam. İzge kitap süze bulsa da, tormış mantıygına ber dä sıyışıp betmi ul. Küñel telägän närsä tügel, diyüem. Hodayıbıznıñ kurkıtıp kukı kebek kenä... Ä bit ul bik akıllı; min sezgä kısılmıym, üz hälegezne üzegez küregez, di. Min barı tik sezneñ küñelläregezne iman nurı belän yaktırtam, sez şul iman yaktısında üz yazmışıgıznı üzegez häl itegez, di... Belmim şul, mäçet ayına mıltıktan ata başlagaç, adäm balasın iman nurı gına kotkara alır mikän? Hoday üze töşsä dä avırga turı kiläçäk äle monda... Töşmäs şul, anıñ üzeneñ dä gayräte çigep baradır inde bu adäm balalarınnan...

Gadelgä Zäkäriyä kartnı añlau kıyınrak ide bugay.

Şulay da ul, böten dönyanı siskänderep, döres sorau birde:

— Alla äybät bulgaç, nigä soñ Ul “Pole çudes” malayların tıymıy? Nigä kürmi ul alarnıñ närsä eşlägänen?

— Şulay sınıy ul üzeneñ adämi zatların. Cirdä ük Sirat küpere aşa ütkärep karıy…

— Kemne? Bezneme? Ällä “Pole çudes”tagılarnımı?

Bu yulı Zäkäriyä kart aptırabrak kaldı. Şulay şul, kemne kübräk sınıy soñ Hoday Täğalä? Akbürelelärneme, ällä tege kilmeşäk äträk-älämnärneme?

Bu soraunı cavapsız kaldıruıñ häyerleräkter. Zäkäriyä kart bik yahşı añlıy: ilahi sınau keşeneñ kanın koyu, canın kıyu aşa eşlänergä tiyeş tügel. Här kıyılgan can — ul inde üze ük cäza, yä gıybrät, yä… iskärtü!

Zäkäriyä kartnıñ häle avırayıp kitte. Ul borçulı uylardan, borçulı tormıştan tämam arıgan ide.

Şulay da, hälsez sulışın cıyıp, soñgı soraunı birä aldı:

— Nindi yomışıñ bar ide soñ, balam?

— Kamilä apa hakında äytergä kergän idem.

— Närsä bulgan Kamilä apaña? — Kart dönyanıñ üze kebek avır kerfeklären kütärde.

— Aña “kara kärt” çıkkan, dip söyländelär. “Pole çudes”tagılar avılga häbär cibärgännär. Şunı äytergä kergän idem...

“Kara kärt”neñ närsä ikänlegen añlap betermäsä dä, Zäkäriyä kart üzeneñ dogalı, Allahlı küñelenä nindider bilgesez, ütä dä şomlı, hätär ber şaukımnıñ urgılıp kerä baruın toydı. Ul, tagın nider soramakçı bulıp, çıgıp kitkän Ğadel artınnan kuzgalıp, torıp utırmakçı bulgan ide dä, buınsız, tınsız kalıp, tagın tüşägenä avıp töşte. Üzeneñ uylarında bulsa da nider kılırga, kayadır barırga, kemgäder zarlanırga, kemnänder yärdäm sorarga teläde. Avıllarına, ğailäsenä töşkän afät güyä anıñ kadaklangan kebek ülem tüşägendä yatuınnan tora kebek ide.

Zäkäriyä kart bu yulı da töne buyı sataşıp çıktı. Läkin ul bügen çın razvedçik kebek tavış-tın çıgarmıyça, eçtän genä kiçerep, borçılıp, ürsälänep yattı, şuña kürä dä anıñ küñel yarsuların çolanda urın ämällägän Nailä dä, mäçet bakçasında iserek baybätçälärneñ cirängeç tännäre astında bärgälängän Kamilä dä işetmi kaldı...

Zäkäriyä töne buyı, üzeneñ fronttaş dustı İvan Sokolik belän bergä, böten yalan-kırnı tutırıp kilüçe nemets-faşistlarga karşı atışıp çıktı. Yabırılıp kilüçe doşmannıñ ige-çige yuk, şuña da karamastan Zäkäriyä belän İvan üz tranşeyalarınnan çigenmilär, okop karşında kalıkkan här faşistnı berämläp çüpli toralar...

Şul vakıt Zäkäriyälär yanına kayandır Kamilä kilep çıkmasınmı?! Ös-başı, yöz-bitläre kanga, pıçrakka buyalıp betkän. Üze hälsez tavış belän: “Äydä inde, däü ätiyem, kaytıyk, min şundıy arıdım, avırdım, kaytıyk inde!” — di. Zäkäriyä äytä, imeş: “Änä bit, äle küpme doşmannı dömekteräse bar, niçek kaytıym inde?” — di. Kamilä berni dä äytmi, okop çitenä çügäläp, yäşle kerfeklären yoma...

...Kıznıñ mäshärälängän, köçlängän gäüdäsen irtä belän mäçet artınnan tabıp aldılar. Canı çıgam-çıgam dip torgan sılu tänne şunduk, maşinaga töyäp, Yar-Çınlıga ozattılar, aña iyärep, Nailä dä hastahanägä kitep bardı. Zäkäriyä kart, mäñgelek belän küzgä-küz karaşıp, yapa-yalgızı tordı da kaldı. Anıñ ülemgä bu qadär yakın kilgäne yuk ide äle. Soñgı säğate sugar aldınnan adäm balasına ilahi köç kerep ala, dilär, döres ikän, Zäkäriyä kart ta, onıgı hakında işetü belän, şunduk sikerep torıp utırdı, buşap, kotsızlanıp kalgan öy eçen ber märtäbä sözep, küzdän kiçerep çıktı da, cähät kenä kuzgalıp, kiyenä başladı...

3. Front

Zäkäriyä kart, yäşräk çagında, Ciñü köne citü belän, sugıştan kiyep kaytkan, küp yuudan agarıp-uñıp betkän gimnasterkasın kiyep çıga ide. Bügen ul şul gimnasterkasın ezläp taptı. Türdä elenep torgan yaña kostyumınnan orden-medallären saldırıp, şul gimnasterkasına küçerep taktı. Bilenä soldat kayışın buıp, çal başına tarayıbrak kalgan pilotkasın kiyep kuygaç, çıp-çın frontovikka ohşadı da kuydı Zäkäriyä kart. Ul bu minutta köçlänep taşlangan onıgı hakında da, cäberlängän, bähetsezlekkä duçar itelgän kızı, mäshärälängän, tübänlekkä töşerelgän avılı, büre näselennän kilep tä, et tipkesendä yäşäüçe tatarı, şul tatarnıñ iñ borıngı bişege bulgan tugan cire hakında da uylarga tırışmadı. Zäkäriyä kartnıñ näfrät tulı yörägendä üç game genä kalgan ide. İñ möhime, ul bu minutta närsä eşlärgä kirägen tögäl belä ide. Doşmanınıñ kem ikänen belä. Çın sugıştagı kebek!

Menä ul tüşäk çitenä utırıp beraz häl aldı, sulışın tigezlägändäy itte, annarı, tiz-tiz genä çolanga çıgıp, çormaga menep kitte, sugıştan alıp kaytkan revolverın ezläp taptı, anı sörtkäli-sörtkäli tagın öygä kerde. Stenada elenep torgan surätlär karşına kilep bastı. Ürelep, kıtırşı, avır eştän çatlanıp, gariplänep betkän barmakları belän Ömmegölsemneñ fotosın sıypap kuydı, annarı bişese bergä töşkän “bähetle foto”ga ozaklap karap tordı. Buınnarı yomşap, tagın tüşägenä çükte, täne belän tügel, kübräk canı, küñele belän häl cıydı...

Zäkäriyä kart bu minutta doga ukırga kiräklegen belä ide, läkin ul bügen Allahı belän aralaşırga telämäde, döresen genä äytkändä, ul Aña üpkäle, hätta açulı ide. Anıñça, şulkadär dogada utıruına, Hoday Täğalä aña häm anıñ ğailäsenä märhämätleräk, şäfkatleräk bulırga tiyeş ide, bähetle ük itmäsä dä, alarnı bötenlektä häm iminlektä yäşätergä tiyeş ide... Kartnıñ sugış game tomalagan küñelendä ilahi hislärgä urın yuk ide, läkin bu äle anıñ küñelen iman taşlap kitkän digän süz tügel; ul ilahi toygı barı tik avır üç, betmäs-tökänmäs näfrät hise belän tomalanıp, bastırıp kuyılgan häldä ide.

Bil kayışına revolverın kıstırıp, arkasına yul kapçıgı asıp uramga çıgıp baruçı Zäkäriyä kartka älege dä bayagı Ğadel oçradı.

Ul ülem tüşägendä yatuçı kartnı härbi kiyemnärdä kürep, tämam kauşap kaldı, hätta, ber yak çitkä taypılıp, anı ütkärep cibärde, şunnan soñ gına, is-akılına kilep:

— Babakay, sin kaya? — dip sorıy aldı.

Kartnıñ tavışı kör, kararı nık ide:

— Frontka, balam, frontka!

Gadel inde irkenäyep söyläşerlek hälgä kilgän.

— Sugış küptän betkän bit inde, babakay, şunı da belmiseñmeni? Faşistlar yuk häzer...

— Faşistlar betkän, menä sugış betmägän...

— Babakay, şundıy kızık! Mine dä iyärt äle,ä?

— Siña yaramıy. Sin yäş äle. Bar, öyeñä kayt, söyländerep vakıtımnı alma...

Härkemneñ üz yulı şul, üz yazmışı. Anı adämi zat kına bilgeli almıy.

Zäkäriyä kart nık adımnar belän frontka çıgıp kitte, beraz artkarak kalıp, aña Ğadel iyärde. Alar, ber-bersenä bäylängän kebek, Akbüre avılınıñ ürge yagına çıktılar, yazgı su töşkändä ubılıp, yargalanıp kalgan yırganak-yarlar yanına kilep çıktılar. Avılnıñ çige näq şuşınnan ütä. Okop-tranşeyalarnı häterlätkän bu kara çokırlar üzläre ük sugışka çakırıp torgan kebek, güyä alar sugışnıñ närsä ikänen belälär, ul gına da tügel, anı sagınıp kötälär...

Ber yılnı Kazannan arheologlar kilep, cäy buyı kazınıp yatkannar ide. Näq şuşı çokırlarda ällä küpme çülmäk vatıkları, uk oçları, pıçak, häncär işe äyberlär taptılar. Büre başı, anıñ artınnan uk büre teşlärennän tezelgän disbe kilep çıkkaç, üzlärençä näticä yasadılar. “Akbüre näsele şuşında sugışkan, dimäk, bu avıl — tatarnıñ iñ borıngı ile”, — didelär.

Zäkäriyä kart üze artınnan iyärep kilüçe malayga küzlären kısıp, bolay da sırlanıp betkän yözen tagın da nıgrak cıyırıp karap-karap alsa da, anı kire borıp cibärergä kıymadı. Annarı ul belä ide: sugışta iptäş kiräk, döresräge, yäptäş kiräk. Ütkän sugışta Zäkäriyäneñ Vanya dustı — İvan Sokoligı bar ide. Ğadel anıñ belän tiñläşä almıy, älbättä. Ämma batırlıkta, ziräklektä añardan kim dä tügel...

Frontovik, çın okopnı häterlätkän, çirämlekne keşe buyı çokıp kergän ber uysu yarnı saylap aldı da urnaşu yagın kaygırta başladı: ürelep küzätü öçen ayak astına käslär tüşäde, “okop” aldına da berniçä käs kuydı. Anısı brustver bula inde. Küzätü punktlarında şulay bula ide — şuşı ike käs arasındagı açıklıktan könnär buyı doşman pozitsiyälären küzätep yatasıñ, minsiñaytim, küzlär çäçräp çıgarday bula, billähi!

Pozitsiyä mäsäläsen häl itep betergäç kenä Zäkäriyä kart bilendäge kayışın saldı, kömeş köpşäle trofey revolverın yar çitendäge çirämlekkä kuydı, kulyaulıkka törelgän ber uç patronın da şunda uk urnaştırdı.

Yanäşädäge yar çitendä utırgan Ğadel barısın da añlap-töşenep algan, küräseñ, beraz mıştım gına karap-küzätep torgaç, Zäkäriyä kartnıñ karşına uk kilep, olılarça äytep kuydı:

— Äle alar yoklıylar. Kiçke yakta gına torıp çıgalar...

Kart güyä işetmäde dä. Ul üzeneñ sugışçan pozitsiyäsen kamilläşterü belän mäşgul ide.

Malay anıñ däşmäven añlaşu bilgese itep kabul itte, ahrı, tämam üz bulıp, Zäkäriyä kartka fronttaş, köräştäş bulıp söyläp kitte.

— Bezdä au mıltıgı bar. Äytkäydän kalgan. Anıñ unike patronı da bar. “Finka” da bar, anısın üzem taptım, kötü kötkändä. “Pole çudes” malaylarınnan töşep kalgan. Apkilimme? — İnde süze betkäç, tagın canlanıp, kartnıñ revolverına işaräläp äytep kuydı. — Monıñ belän genä karşı torıp bulmayaçak. Alarda koral — menä monnan! — Ğadel näni uçların baş tübäsenä qadär kütärde. — Kiräk ikän, üzem dä ata beläm min...

Kart bu yulı da däşmäde. Ul üz tiräsendä böterelep yörgän bu kürşe malayın işetmi dä kebek. Anıñ böten küñele, küz karaşları avıl çitennän ük başlanıp kitkän “Pole Çudes” bistäsendä. Biyek koymalar artınnan bersen-berse uzıp kalıkkan bu ike-öç katlı yortlarda nindider kotsız, yaman zatlar yäşi kebek. Alar kinät kenä kilep çıgarlar da bistä belän avıl arasındagı barlı-yuklı ber çakrımnı çabıp ütep, meñ yıl torgan Akbüre ilenä yabırılırlar sıman... Yuk, bu yulı tiz genä ala almaslar. Nailäne dä, Kamiläne dä, başkalarnı da bütän birmäyäçäk alarga Zäkäriyä! Ul bügennän yavızlıkka, vähşilekkä, keşeleksezlekkä karşı sugış açtı. Yavızlık belän iminlek arasında, ülem belän yäşäü arasında front bar häzer. Utlı pozitsiyä bar... Bu front belän gvardiyä sercantı, biş sugışçan orden, cide medal kavalerı, razvedçik, “smertnik” Zäkäriyä Väliähmätov komandalık itä. Anıñ komandasında keşe küp tügel. Döresräge, ul üze genä. Annarı Ğadel isemle malay bar. Ul front komanduyuşiyena äybät yärdämçe bula ala. İh, İvan Sokolik bulsa! Ih ta itmäs ide Zäkäriyä, doşmanına turı karap yauga kütäreler ide. İsän mikän ul? Ber küreşep, söyläşep tä bulmadı, içmasam. Sugıştan soñ bergä kaytkannar ide yugıysä. Kazanda yulları ayırıldı, Vanya Tömän yagına kitep bardı, Zäkäriyä — üz avılına. Adreslar da almaşkannar ide, yazmıştır inde,— ul yazulı käğazne Kazan vokzalında oçragan iñ berençe patrul alıp kaldı. Şikle adres, yänäse. Tömängä barıp, nindi diversiyä korırga yöriseñ, yänäse. “Dustımnıñ adresı ul”,— dip tä karadı. Işanmadılar. Ber kön katalackada tottılar da, çastennan uñay häbär algaç, çıgarıp cibärdelär. Tik barıber adreslı käğazne birmädelär. Hätta ukıtmadılar da. Ber küz töşerü belän isendä kaldırır ide yugıysä…

Zäkäriyä kart uyların uylap beterä almıy kaldı, kayandır Ğadelneñ yomşak, ämma olılarça citdi tavışı işetelde:

— Babakay, min avılga kaytıp kildem. Sineñ hakta İbrahim abzıy belän İsmägıyl abıyga da äyttem. Alarnıñ malaylarına da “kara kärt” çıkkan…

— Sin bolarnı kayan beläseñ soñ, malay aktıgı?! — Ğadelneñ beldekle bulıp kılanuı, nindider säyer mavıgu belän “ülem uyını”na kerä baruı Zäkäriyä kartnı şaktıy uk ürti başlagan ide.

— Kayan bulsın, böten keşe söyli… Menä ätkäyneñ mıltıgın da alıp kildem, “finka”nı da… Kiräge çıgar äle…

Bu yulı “front komanduyuşiye” malaynı açulanmadı, avır mıltıknı alıp, zatvorın tartıp karadı, köpşälären tikşerde, kurokka basıp aldı, annarı brustver östenä — revolverı belän yänäşä kuydı, Ğadel suzıp torgan patronnar yançıgın da, däşmi-nitmi genä alıp, mıltık belän revolver arasına urnaştırdı. “Finka”nı almadı, kire malaynıñ üzenä birde. Eşneñ aña qadär ük barıp citmäyäçägen belä ide ul.

Tagın ber märtäbä üzeneñ sugışçan pozitsiyäsen küzallap, öyränep çıkkannan soñ, Zäkäriyä kart, okop çitenä çügep, arkasın ülem salkınlıgı börkep torgan kızıl balçıkka teräde…

Soñgı un-unbiş yılda berençe märtäbä anıñ üterep aşıysı kilde. Ul kesäsenä tıgıldı, yul kapçıgın kapşap çıktı, ämma iren çitenä kuyarlık ta rizık taba almadı…

— Ğadel balam, aşarga yünätäse ide bezgä.

— Ä min yünättem inde. — Ğadel şunda uk arkasındagı mäktäp sumkasın salıp çiräm östenä kuydı, tezlänep, aktarınırga kereşte, söt tutırılgan şeşä, berniçä peşkän yomırka, kabıklı bäräñge häm kıyar-pomidorlar çıgarıp kuydı. İñ ahırdan kıp-kızıl ike alma aldı. Okop eçenä tämle, hätta tatlı tabiğat ise, yäşäü ise taraldı…

Zäkäriyä kart bähetle ide. Anıñ irennärenä rizık täme kayttı. Ul bu minutta yalanga cil alıp kilgän böten huş islärne dä sizä, yäşäüneñ yämen, dönyanıñ gamen toya başlagan ide…

Köç-egärlege, därt-därmanı, yäşlege şulay kabat kayttımı ällä? Ällä räncetelgän yakınnarı arasındagı can häm kan baglanışları şulay anıñ gomeren ozayttımı? Ällä... Ällä küñelen tomalap algan çiksez, çamasız näfrät, doşmannarınnan üç alu toygısı anı köçle, bähetle itäme?

Zäkäriyä kartnıñ küñel yarlarında bu toygılarnıñ barısı da bar, ä menä ilahi dogalar aşa iñä torgan izgelek älege davıllı, şaukımlı küñel däryasınıñ iñ yırak çoñgıllarına töşep yatkan ide...

Keşe tormışında şundıy minutlar bula: bervakıt ul töştäge kebek kenä yäşi başlıy. Zäkäriyä kart belän dä şulay buldı, ahrı. Koral totıp “frontka” çıkkannan birle ul güyä üz tormışı belän yäşämi, ikençe ber adäm balasınıñ yazmış yulına töşep, bötenläy çit-yat gomer yäşäp yata... Şuña küräderme, Nailä belän Kamilä dä bik borçımıy kebek anı, barı tik avılga kanıkkan banditlar öyere belän kanlı, hälitkeç sugış game, köräşkä genä tügel, ciñügä ımsınu hise yäşätä, ahrı.

Gadel sakta torgan arada, Zäkäriyä kart, “okop” çitenä çügäläp, çerem itep aldı.

Läkin “front komanduyuşiye”na ozak yuanırga turı kilmäde, “çasovoy” anı sak kına törtkäli başladı:

— Babakay... Kilälär...

Zäkäriyä şuşı häbärne kötep kenä torgan diyärseñ, yäşlärçä cähät kenä sikerep torıp, gimnasterka çabuların tartkalıy başladı, izü töymälären eläkterde, pilotkasın rätläde. Annarı “okop” aldında yatkan koralların sıypaştırıp aldı, şunnan soñ gına karaşların “Pole çudes” yagına küçerde.

Baştarak ul berkemne dä kürmäde. “Pole çudes”nıñ mähabät yortları böten ofıknı şıplap tutırıp, tomalap kuygannar ide. Şul mäldä Zäkäriyä kartnıñ zihenen ber sukbay uy sızıp ütte: “Bügenge baylar yortların ni öçen tau qadär itep salalar ikän disäm, äye şul, küp bülmäle, irken, yaktı bulsın öçen tügelder, bütännär alar yanında üzlären keçkenä itep, mesken itep, tübänsetep toysınnar öçender...”

Änä alar... Unlap yeget, kullarındagı şeşälärdän sıra çömerä-çömerä, yöz keşelek şau-şu, ıgı-zıgı kuptarıp, avılga alıp kerä torgan berdänber yul buyınça kilälär ide.

Bu gayre tabigıy küreneştän Zäkäriyä kart yözen çıtıp kuydı. Annarı yar çitenä tayanıp kalkındı da “front sızıgı”n küzätä başladı.

Karap torışka şundıy uk adäm balaları — avıl malaylarınnan berni belän dä ayırılmıylar. Ä kılanmışları... Kılanmışlarında adämi zatlarnıñ äsäre dä yuk. Barıber alar da insan näselennän, alarnıñ da öylärendä özelep kötep toruçı anaları bardır, zur, cavaplı eşlärdä eşläüçe ataları bardır, söygän yarları, dus-işläre, yaratkan şögılläre, ukıy torgan kitapları, cırlıy torgan cırları, hıyalları bardır...

Ä bälki... bolar öçen ber genä izge äyber dä kalmagandır?..

Şul vakıt kayandır cir töpkelennän, ällä kük katınnanmı, onıgı Kamiläneñ kaytavaz kebek kenä tavışı işetelgändäy buldı. “Kızganma sin alarnı, — di ide bu tavış. — Alar mine töne buyı intekterep, gazaplap çıktılar, saftin-saf tänemne, ihlastin-ihlas canımnı mäshärälädelär... Alar yäşärgä tiyeş tügel, däü ätiyem... Hoday eşli almagannı üzeñ eşlä — dömekter şularnı. Minem hakka dömekter. Yalvarıp, yalınıp sorıym...”

Zäkäriyä, üzen-üze beleştermiçä, cähät kenä revolverın alıp, doşman yagına töbäp tä kuydı. Läkin şunduk, kulı peşkändäy, kire tartıp aldı, utlı koralın çirämgä taşladı. Annarı, okop töbenä tezlänep, yakında gına yatkan çıbık sınıgın aldı da oçına ak kulyaulıgın bäyli başladı. Menä ul bäyläp beterde, torıp bastı, kabat revolverın aldı, anı baş oçına kütärep, havaga atıp cibärde. Şunnan soñ gına, ak kulyaulık bäylängän çıbıknı bolgap, okop çitenä menärgä talpına başladı. Bu qadäresenä tüzep torgan Ğadel anıñ yanına yögerep kilep tä citte.

— Kiter, babakay, üzem söyläşergä baram. Siña yaramıy...

— Nişläp yaramasın?! Menä siña yaramıy. Sin bala gına äle. Bälasennän baş-ayak...

— Siña yaramıy! — Malay olılarça ücät ide. — Sin kitsäñ, “front” buş kala. Annarı... komandirlar parlamenter bula almıy. Kinoda kürgänem bar — doşman belän söyläşergä gel alarnıñ yärdämçeläre yöri.

— Anısı şulay... Kurıkmıysıñmı soñ?

— Nik kurkıym di... Min alarnı bolay da kön sayın kürep toram. Närsä dip äytergä soñ?

— Närsäme? — Zäkäriyä kart keşeleklären yugaltkan bu yäşlär öyerenä ni-närsä äytergä ikänen älegä belep betermi ide. Mıltık atkan tavışka siskänep, yul oçında tuktap kalgan doşmanga töbälgän kileş, nihayät, närsä äytergä kiräklegen uylap taptı.— Akbürene frontovik Zäkäriyä Väliähmätov saklıy, äybätlek belän kire üzläreneñ “Çudes”larına kaytıp kitsennär. İ bütän monda kürenmäsennär. Şulay dip äyt, Zäkäriyä Väliähmätov tora, digen. Gvardiyä sercantı, digen... Añladıñmı? Närsä söylärgä onıtmassıñmı? Yäle, äytep kara!

— Añladım inde, babakay, närsäsen kabatlap torırga anıñ... Vakıt ta yuk, änä tegelär bu taba kilä başladılar... Tizräk bir ak flagnı, kittem...

— Ğadel balam, sak kılan, yäme. Sineñ belän minem canım da kitä. — Cirgä tezlänep, Zäkäriyä kart malaynıñ küzlärenä tutırıp karadı. — Tege sugışta bulsa, min sine üz otryadıma alır idem, yıy-bogu, boyıts... Ğadel...

— Ryadovoy Ğadel İslamov!

— Ryadovoy Ğadel İslamov...

— Razreşite idti?

— Razreşayu...

— Yıst!

“Pole çudes” yegetläre oçına ak çüpräk bäylängän tayak kütärep kilüçe malaynı säyersenep karşı aldılar. Şulay da kilgän uñayga kuıp ta cibärmädelär. Kürenep tora: Ğadel süzne söyläşä belä. Läkin kilmeşäk yegetlärneñ tüzemlege çiksez-çamasız tügel ide, ahrı, alar beräm-beräm dä, parlap ta malayga uktala başladılar. Kaysıdır, kesäsennän pistolet çıgarıp, yanap ta kuydı. Nihayät, süz alıp barganı, atamannarıdır inde, Ğadelne törtkäli başladı, ber-ike märtäbä sukkalap ta aldı. Ğadel aña iğtibar da itmägän kebek, avılga töbäp kürsätä-kürsätä, üz süzen söylävendä buldı.

Nihayät, ul kaytu yagına borıldı. Anıñ artınnan kemder şarkıldap kölep, kemder sügenep, yanap kaldı. Ä berse, Ğadel beraz kitü belän, pistoletın alıp, malay artınnan ata başladı. Ğadel “Zäkäriyä frontı”na taba yögerergä totındı.

Bu hälgä “front” bitaraf kala almıy ide inde. Zäkäriyä kart revolverın töbäp atıp cibärde. Ğadel artınnan atıp kalgan yeget, sul kulı belän uñ yanbaşın totıp, sıgılıp töşte. Anıñ yanına başkalar yögerep kilde. Yaralı dusların kilgän yulları buyınça “Pole çudes”ka taba alıp ta kittelär. Üzläre, avıl yagına karap, yodrık kürsätä-kürsätä kıçkırırga, yanarga da onıtmadılar...

Berazdan avıl belän bistä arasında ülem tınlıgı urnaştı.

— Kaytıp kittelär... — Şunda Ğadel üzeneñ isän ikänlegen sizderep kuydı.

Kart, siskänep, malayga taban borıldı, cähät kenä kuzgalıp, anıñ sipkelle yözen kükrägenä kıstı, arkasınnan söyep täkrarlıy başladı:

— Sugış äle başlana gına... Başlana gına... Başlana gına...

Zäkäriyä kart belä: yaralı yırtkıç hätärräk. Sugışnıñ başı gına äle bu, facigalärneñ başı gına...

Çınlap ta, yartı säğatläp vakıt ütär-ütmäs, ällä kaylardan gına berämtekläp tä, törkem-törkem dä “Pole çudes” kapkası yanına ir-egetlär cıyıla başladı. Kübeseneñ kulında mıltık, obrez işe korallar, timer kisäkläre, küsäk totkannar da bar...

Menä alar, öç törkemgä bülenep, iyelä-bögelä Zäkäriyä belän Ğadel totkan “front sızıgı”na taban kilä başladılar. Yegermeläp bulır...

— Yegerme öç. — Ğadel sanap ta ölgergän ikän.

Zäkäriyä hälneñ möşkel buluın añlap algan ide inde. Anıñ ul qadär patronı da yuk. Ul çaklı patronnı atası da kilmi anıñ. Änä bersen yaraladı da inde. İsän kalsa gına yarar ide. Akılga utırsa, şul citä. Yuk, bolar akılga utırırga ohşamagannar. Änä bit niçek kilälär. Sugışta “SS” diviziyäse soldatları gına şulay akırıp-bakırıp kilälär ide.

Urtalıktagı törkemne başı kırıp alıngan, kiñ cilkäle ber yeget alıp kilä. Anıñ kıçkırıp komanda birüe ayırmaçık işetelep tora.

— Uratıp alıgız, uratıp!.. İsän kaldırmagız, üze kazıgan okobına tereläy kümegez!

Zäkäriyä kart, ozaklap töbäp tordı da kurokka bastı. Tege atamanga ohşaganı, çalgı belän çapkanday, cirgä kıyılıp töşte... Çäçräp barıp töşkän başlıkların kürep, kalgannar bermälgä kauşap, tuktalıp kaldılar, ämma şunduk, kem yatıp, kem tezlänep, tärtipsez räveştä atarga kereştelär.

Berniçä pulya Zäkäriyä kartnıñ kolak oçınnan gına sızgırıp ütte. Ul moña ällä ni iğtibar itmäde. Läkin, kızıksınuın basa almıyça, ürelep yalan yagına kararga mataşkan Ğadelne yarnıñ töbenä ük törtep töşerde.

Atış kızgannan-kıza bardı. Zäkäriyä kart, böten şartın kiterep, pozitsiyäsen alıştırdı. İke atıp, tagın ber doşmannı cirgä çügärgä mäcbür itte. “İh, ber patron äräm kitte”,— dip baş çaykap kuydı.

Sugışta härvakıt şulay: ruh ciñä, keşe ciñelä. Yegermeläp doşmanga berüze karşı tora almayaçagın belä Zäkäriyä kart. Bu sugışnıñ soñgı sugış buluın añlıy. Şuña da ul üzen tınıç tottı. Tüşäktä ıñgıraşa-ıñgıraşa can birgänçe, doşman belän köräşep başnı salu — meñ märtäbä äybäträk!..

Kinät kaydadır yakında gına — avılnıñ uñ yak oçında — mıltık atkan tavış işetelde. Zäkäriyä kart şunduk çamalap aldı — avıl yagınnan atalar. Dimäk, Akbürene yaklarga tagın kemder çıkkan…

— İbrahim abzıy bu, äyttem bit, ul da kuşılaçak, dip… Häzer barıp kiläm.

Gadel, tirän yarga ışıklanıp, uñ yak kürşedäge “front”ka kitep bardı, Zäkäriyä isä, atıp, tagın ber äzmäverne cirgä kadaldırdı.

Ul arada sul yakta da kemder ata başladı. “Monısı İsmägıyl bulırga tiyeş,— dip uylap aldı kart.— Alarnıñ yortcire şul yakta... Molodets Ğadel! Tıñlata algan bit, ışandıra algan!”

Şul vakıt Zäkäriyä kartnıñ kultık astın nider çänçep aldı. Kart ıh itep kuydı da tagın front gamenä birelde, inde şaktıy yakınayıp ölgergän doşmanga soñgı patronnarın attı. Annarı kulına Ğadel kütärep kilgän au mıltıgın aldı. Ämma berniçä märtäbä atuga, ayak astında cir ubıla başladı; menä ul hälsezlänep “okop” çitenä çügäläde, karaşların kızıl kaber balçıgına töbäp tınıp kaldı.

Yukka çıgıp torgan Ğadel kilep citmäsä, nişlär ide ikän ul? Şulay yapa-yalgızı çokır töbendä can oçırgan bulır ide, mögayın. Yanında Ğadelneñ kabat päyda buluı Zäkäriyä kartka häl kertep cibärde. Ul tırışa-tırmaşa kabat torıp bastı, mıltıgına ürelde...

Sulışın tigezli almıy torgan Ğadel “raport” birergä aşıktı:

— Babakay... İptäş... sercant... Röhsät... itegez...

— Nilär bar anda, balam? “Front” nişli, nık toramı? — Zäkäriyä kartnıñ tavışı hälsez ide.

— “Front” üz urınında... iptäş sercant... İbrahim... abzıy belän İsmägıyl abıylar üz “okop”larında geroylarça sugışalar. Böten avıl belä bu hakta. Ozaklamıy halık sugışka kuzgalaçak. Häzer du kilep koral cıyalar...

— Menä monısı kiräkmäs ide. Kürälätä ut eçenä kerü kiräkmäs. Bezgä yarıy — bez frontoviklar... Bar, kaytıp äyt üzlärenä, bu yakta yalgış ta kürenmäsennär...

— Babakay, ni söyliseñ sin?! Patronsız-nisez sugışıp bula dimeni? Menä İsmägıyl abıy ike patron birde, bütän birä almıym, dide...

Gadel tagın kayadır kitep bardı. Zäkäriyä kart kabat üz urınına bastı, un-unbiş adım çittäräk kenä mıltıgın tözäp bulaşkan taza gäüdäle, tulı bitle, kısık küzle yegetkä atıp cibärde. Atuın attı, ämma üze dä, buınsız bulıp, “okop” töbenä şuıp töşep kitte... Şulay här atkan sayın anıñ häläl kanı, kanı belän bergä yäşäü köçe dä kabat kaytmaslık bulıp çıgıp bara ide...

Gomerdä bulmagança, Zäkäriyä kartnıñ bik tä, bik tä yäşise kilde. Bu soñgı sugış anıñ kart, avıru tänendä, arıgan, talçıkkan, gacizlängän küñelendä şulkadär köçle yäşäü därte uyatkan ide, dımlı,salkın çokır töbendä kanga batıp utırgan kileş, kızı Nailä, onıgı Kamilä, şähärdä ulları belän uzaçak bähetle gomeren küz aldına kiterergä tırıştı...

Şul mäldä vakıt tuktalıp kaldı häm serle, sihri mäñgelek başlandı... Ä mäñgelektä keşe gel bähetle. Ülep bargan frontovik kart bu minutta üzeneñ nikadär bähetle buluın belmi dä, toymıy da ide. Ul köräştäşläre İbrahim belän İsmägıylneñ “Pole çudes” banditları tarafınnan atılıp üterelüläre hakında belmäve belän bähetle ide. Avıl tıkrıklarınıñ bersendä küzenä pulya kerep, kanga batıp yatkan, soñrak döm sukır kalaçak Ğadel hakında belmäve belän dä bähetle ide ul. Şulay uk onıgı Kamiläneñ añına kilä almıyça can täslim kıluın, kızı Nailäneñ, akılınnan yazıp, tilelär yortına cibärelüen, anda sanitarlar tarafınnan köçlänep, öçençe kattan ırgıtıluın belmäve belän dä bik bähetle ide. Meñellık Akbüreneñ, perspektivasız avıl dip, cir yözennän mäñgelekkä yuk itelüen, halkınıñ köçläp Yar-Çınlıdagı iske tulay toraklarga küçerelüen, avıl urınına zatlı kottedclar tözelüen dä kürmi, belmi kaldı Zäkäriyä kart. Ul şunıñ belän dä bähetle ide...

Epilog

Kayçandır Akbüre avılı torgan ür kuyınında bügen dä ike istälekle urın bar. İkese dä avılnıñ çit-yat kullar kagıla almıy torgan berdänber cirendä — iske zirat eçenä urnaşkan. Alarnıñ berse — kaberstandagı mähabät märmär taş. Anıñ tön kebek kara yözlegenä, çokıp: “Tatarnıñ iñ borıngı avılı” dip yazılgan. Şunda uk tagın yazu: “Tatar yaugirläreneñ Yavız İvanga karşı soñgı sugışları bulgan urın”.

İkençe istälek taşı frontovik, gvardiyä sercantı Zäkäriyä Väliähmätov istälegenä, anıñ kabere östenä kuyılgan. Cıynak kına ak taş. Yazuı da bar: “Doşman belän alışta hälaq bulgan soñgı veteran Väliähmätov Zäkäriyä Möhämmätgali ulı” diyelgän.

Bu kabergä yış kına öç ir keşe kayta. Alarnıñ ikese — gür iyäseneñ üzenä bik ohşagannarı — añlaşıladır, märhümneñ üz ulları. Öçençese — kara küzlek kiyep, kulına ozın tayak totkanı — kayçandır şuşı avılnı yaklap sugışka çıkkan Ğadel isemle malay bulır. Häzer kem ul? Kayda? Niçek? Yanına barıp soraşası kilä. Ämma ütä dä citdi ul, hätta usal da kebek... Bu naçar tügel. Tügel! Äle usal bulırga turı kiläçäk. Äle küpme sugışlar bulaçak, küpme soñgı sugışlar!.. Batırlık, täväkkällek, ücätlek bik tä kiräk bulaçak tatarga.

Küzlär disezme? Tatarnıñ mañgay küze küptän sukır inde. Läkin anıñ küñel küze mañgay küzlärennän dä äybäträk kürä, äybäträk toya... Anıñ moñlı, gamle buluı da şunnan kilä, küräseñ...

Berdänber könne bu öç keşegä dürtençe beräü — ap-ak çäçle, şundıy uk ak, kuyı mıyıklı, ziräk, ämma moñsu karaşlı kart kilep kuşıldı. Frontovik. Veteran. Geroy. Tüşendäge orden-medallärneñ isäbe-hisabı yuk. İnde añlaşılgandır, Zäkäriyä Väliähmätovnıñ fronttaş dustı İvan Sokolik bu. Soñgı yulga çıgıp kitär aldınnan, can dustı belän saubullaşu öçen, kayçandır küñel däftärenä yazıp kuygan adresın tabıp, meñ çakrım ara ütep kilgän. Kilgän dä monda bulgan hällärne işetep tañ kalgan. Anıñ küzlärennän tuktausız yäş aga. Bu yäştä küz yäşe bulamıni, disezme? Yäş tügel ul, can ul, can! Küz yäşe bulıp canı suırılıp aga anıñ, gomere aga...

Menä ul, tirä-yaktagılarnı siskänderep, kızu-kızu çişenä başladı. Plaşın saldı, şarfın çişep elde... Botak-çataklı barmakları belän näq kükräk östendä balkıp torgan Altın Yoldıznı ezläp taptı, anı cähät kenä ıçkındırıp, Zäkäriyä Väliähmätovnı üz kuyınına algan çiräm cir yözlegenä kuydı. Häm can tavışı belän iñ kiräkle süzlärne äytte:

2005

ET YıLI
(Bäyän)
1

Vahit, podezddan çıgıp barganda, nindider kara, yomşak törgäkkä abındı. Tıştagı zähär suıktan kaçıp, cılıga kergän uram ete bulıp çıktı ul. Bögärlänep işek töbendä yatkan tere yomgak çıyıldap sikerep tordı da, bärelä-sugıla, salkın par börkep torgan yarım açık işektän can köçenä tışka atıldı…

Käyefe yuk ide Vahitnıñ. Yaña yılnı karşı algannan soñ berençe könne eşkä baru — tän häm can gazabı gına bulmıyça, tämug gazapları belän berder. Meñ-million märtäbä sınalgan fal bu.

Şunduk Vahitnıñ häterendä kiçäge mäcles yañardı. “Sin öylänmägän, şuña kürä sindä “hatın sindromı” yuk”,— dip, Rädif dustı böten tanış-beleşen aña cıygan ide. İke täülek buyı işege yabılıp tormadı, östäldän arakı, zakuska özelmäde, koçaktagı kızlarnıñ yöz-surätläre, albom bitläre açılıp yabılgan kebek, tuktausız alışınıp tordı… Barısı da bertörle, ber yözle… Şular arasında berse genä ayırılıp tora ide. Ul kız kiç buyı Rädifneñ koçagında utırdı. Nık kına töşerep algan Rädif anı kürşesendäge yegetkä dimli başlagaç, kisken genä torıp, cillänep-tuzınıp çıgıp kitte. Şunnan soñ bütän kürenmäde…

Tagın närsälär buldı soñ? Rädifneñ tostı häterendä kalgan. “Maymıl yılın maymıl kıyafätendä karşı alırga kuşalar, belep torıgız! Maymıl bulgaç, maymıl bulsın, maymıl yılı öçen!” — dip kıçkırgan ide ul. “Maymıl tostı”nnan soñ çınlap ta Vahitka ällä närsä buldı: dönya teräüläre kayadır avışa başladı, ayak astında cir ubılıp kitte, vakıt töşençäse üzeneñ mäğnäsen yugalttı…

Uyanıp, köçkä-köçkä küz kabakların açkanda, Vahitnıñ tirä-yagında berkem dä kalmagan ide inde. Ul, öydäge tärtipsezlekne kürep, yözen çıtıp kuydı da, torıp, eşkä barırga cıyına başladı. Töne buyı cırlap, televizordagı cırçınıñ tavışı betkän, avızın açkalap, mıskıllap tora kebek anısı da…

Baş tözätergä ber yotım arakı tapmagan Vahitka, ürtälep: “Maymıl yılı tügel, et yılı buldı bu!” — dip, böten zähären çıgarıp sügenäse genä kaldı…

Uramda keşe küp tügel. Ällä suıktan, ällä kiçäge avır täesirdän kaçarga tırışıp, başların yakaları eçenä yäşergän şäülälärgä karap, Vahitnıñ köläse kilde. Läkin kölmäde, hätta yılmaymadı da. Üzeneñ dä şundıy kıyafätttä buluın uylap, yözen tagın da eçkäräk yäşerde…

Uram aşa çıgıp, yakındagı parkka barıp kergäç, Vahitnıñ küñelendä ütkän bäyräm toygısı kabat yañardı. Teliseñme–telämiseñme, küzgä bärep kerep tora bu toygı. Kaya karama şartlatkıç kaldıkları, ılıs botakları, yaltıravık käğazläre belän küzlärne kamaştırıp yatuçı şeşälär… Vahit, alarga iğtibar itmäskä tırışıp, kisterep kenä parknıñ argı yagına aşıktı. Kisterep digäç tä, üzläre genä belgän is häm his buyınça yörüçe etlär sukmagına kerep kitte ul.

Yukka kerde. Vahit monı un adımlap ara ütkäç kenä añladı. Belä ide bit ul urmanda — büre, uramda et sukmagına kerergä yaramaganlıgın!

Vahitnıñ küñelenä kilep kergän şom artınnan uk kurku päyda buldı, kurku isä etlärneñ üzlären çakırıp kiterde.

Sukmaknıñ ike yak oçında päyda bulıp, üz bilämälärenä sorausız kergän adäm zatına yarsıp örä-örä, tomırılıp çabıp kilüçe bu bozau qadärle etlärdän kotılıp, isän kalıp bulmavı kön kebek açık ide. Vahitnıñ añ-zihene tomalanıp kitte, läkin aña qadär: “Etlärdän talanıp, şuşında can täslim kılırmın mikänni?” — dip uylap ölgerde äle ul.

Añ-zihene artınnan uk yöräge tibüdän tuktadı, yörägennän soñ ayak buınnarı köç-egärlegen yugalttı. Vahit, bu ike zähär yırtkıçka karşı tora almayaçagın sizenep, tersäkläre belän yözen kapladı da et yonnarı belän ukmaşıp katkan sukmak karına suzılıp yattı…

İs-akılınnan yazsa da, yöräge tibüdän tuktasa da, Vahit üze belän bulaçak facigane küz aldına kitererlek häldä ide. Menä etlärneñ berse, aldanrak kilep citkäne, anıñ cilkäsenä teşlären batıraçak, yak-yakka tartkalıy başlayaçak. İkençese botlarına, can cirenä yabışaçak…

“İh, öylänep, başlı-küzle bulırga ölgermädeñ, içmasam,— dip, üzen-üze bitärläde Vahit.— Keşeçä yäşi dä almadıñ. Avılda änkäñ yalgızı kaldı. Kaytıp, hälen dä belmädeñ. “Yaña yılga kayta almassıñmı, balam, gazga tülärgä çıgarlık ta hälem yuk”, — dip yazgan ide bit ul soñgı hatında… Küzgä genä zıyan kilmäsen. Can tamırı gına şartlap özelmäsen. Bugazga da yakın cibärergä yaramıy. Kalganı tözäler… Hotya… Cäl… Palto yaña ide; ikençesen alu öçen tagın yartı yıl ipi belän suda utırırga turı kiläçäk…

Nişläp ber cire dä avırtmıy soñ äle anıñ? Nişläp berkem dä yolkımıy, teşlämi? Ällä?.. Ällä ber teşläüdä özdelärme anıñ bugazın, canın? Eh tä itmi, ahirätkä ük kitep bardımı? Köt tä tor! Ahirätne äzerläp kuygannar di siña? Kiçä genä öç-dürt kız belän tüşäk urtaklaş ta… Alar üzläre teläp kergännär bit dip kenä aklanıp bulmıy anda… Üz başıñ, üz küteñ kayda? Keşeneken tikşergän bulasıñ… Annarı… işek töbendäge mesken etne tibep oçırdıñ… Ällä ul räncemägän, kargamagan diseñme? Bälki äle, bu äzmäverdäy etlär şul keçkenä can iyäseneñ kargışı bulıp çabıp kilgännärder?”

Vahitnıñ canı urınınnan kupkan, ä ul üze barısına, hätta ülemgä dä äzerlänep betkän ide. Vakıt tuktagan urında mäñgelek başlana, dilär bit. Vahit öçen vakıt tuktadı. Läkin ülem kilmäde dä kilmäde. Vahit inde öç märtäbä ülep terelde, dönyanıñ här ahäñen Äcäl tavışına ohşatıp, tetränep yattı. Ülem genä tügel, etlär üzläre dä yukka çıktılar. Tirä-yaknı ülem tınlıgı bastı… tınlıgı bar, üleme genä yuk…

Vahit tagın beraz kaplanıp tüzep yattı da, tersäklären, uçların buşatıp, dönyaga kolakların açtı.

İsän… Ğaläm tavışların işetä ikän, dimäk isän… Kaydadır kar şıgırdıy, kaydadır koş oçıp ütte, kuak botakları şıbırdaştı… Yakın-tirädä etlärneñ barlıgı-yuklıgı da sizelmi. Tukta, närsä bu? Dönya tavışlarına ohşamagan avazlar işetä tügelme? Kaytavaz kebek kenä, bakça havasında nindider yagımlı, serle tavışlar tibränep tora…

— Min sine yugalttım… Min sine sagındım…

— Min dä yugalttım… Min dä sagındım…

— Sin kayda yördeñ soñ?

— Şähärneñ argı başına bargan idem, oşamadı, bezneñ bakça äybäträk…

— Monnan soñ bervakıtta da alay eşlämä, yäme, taşlama mine… Kiçä tönlä kurkıp ülä yazdım. Tañga qadär şart ta şort atıp çıktılar. Töten isenä buılıp ülä yazdım, citmäsä, şeşä atıp, yanbaşımnı avırttırdılar…

— Äydä bütän ber dä ayırılışmıybız…

— Äydä…

Vahitka kızık bulıp kitte. Şunduk başın kalkıttı. Gacäyep häl: tirä-yakta berkem dä yuk ide. Uramga barıp totaşa torgan sukmak başında gına ike et ber-bersen isnäşep, nazlaşıp uynıylar. Koyrıkların tırpaytıp, algı ayakların kütärep, karda ava-tünä uynap yörgän bu etlärne Vahit şunduk tanıp aldı. Menä närsädä ikän hikmät — alar bit ber-bersen sagınışıp şulay tomırılıp çapkannar. Tuktale, alaysa kem söyläşä soñ monda?

Vahit sikerep torıp utırganın sizmi dä kaldı, şul utırgan kileş, tagın ber märtäbä bakçanı sözep karap çıktı. Annarı, başın yak-yakka çaykap, şuşı berniçä minut eçendä başına işelep töşkän avır şaukımnan kotılırga teläde… Kotıla almadı. Bayagı säyer tavışlar anıñ zihenen haman iläsländerep tora ide.

— Äydä minem belän, kiçä min tämle kalca taptım; sineñ öçen yäşerep kuydım.

— Rähmät… Minem inde ike kön tamagıma ber sınık söyäk kapkanım yuk…

— Keşelär — çırşıga gıybadät kılıp, olı tuy ütkärüçelär bit, siña bäyräm östälennän berni dä eläkmädemeni?

— Yuk şul. Min yörgän uramda keşelär öyelep sugıştılar. Çırşı tuyı tügel, kan tuyı buldı anda. Şuña da kire kayttım…

Şul isängerägän kileş eşenä barıp citkän Vahitnı käkre-bökre häreflär belän yazılgan belderü kötä ide. Anda bäyrämnärgä tagın ike kön östälüe, döresräge, bu könnärneñ yal könnärenä küçüe hakında häbär itelgän ide.

Vahit sügenä-sügenä kire kaytıp kitte. Läkin bu yulı bakçanı urap uzarga, ul şaukımlı cirdän yıragrak yörergä buldı. Yäşägän yortı ike-öç uram aşa gına bulsa da, ayakların köçkä söyräp, avtobus tuktalışına kilep bastı.

Säyer kön bügen — uramda berkem dä yuk. Döresräge, keşe zatı yuk. Nindider häräkätkä küze iyärep kitsä, karaşları şunduk uramda isnänep yörüçe etlärgä barıp törtelä. “Karale, Yaña yıldan soñ uramnarga iñ elek etlär çıga ikän… İrtännän başlap etlär belän ütte gomere… Närsä inde bu? Çınlap ta, “etlär yılı”na berär işaräme ällä? Bıyıl da yünle tormış bulmas mikänni?..”

Vahit, çabu astınnan suık ütep kerä başlavın sizenep, sikergälärgä, kulların bolgarga kereşte. Üze ara-tirä, başın yakasınnan çıgarmıyça gına ber yakka yantaep, kükkä karap ala. Ä bit kön koyaşlı! Yaz koyaşı tügel tügelen. Ämma koyaş bar. Ayaz yaktısı, hätta küzlärne çagıldırırlık nurları bar. “Et koyaşı” dilär andıy koyaşnı halıkta. Tfü! Telenä tagın etlär kilep kerde, nindi ğalämät inde bu!

— Yukka kötäseñ, äle yañarak kına kitte.

— Şulaymı? — Vahit, tavış iyäsenä cavap birü öçen artına borıldı. Närsä bu? Tuktalışta bütän ber keşe mazar da kürenmäde. Kolagına gına işeteläme? Bäyräm mahmırı küñelne butaştıramı? Şulaydır… Yaña yıl mäclesläreneñ iserek tomanı çıgıp betmägän, küräseñ…

— Kayta torsañ da bula, şaktıy kötärgä turı kiläçäk.

Şul uk tavış. Tavış bar, keşese yuk. Akılga ciñeläyüneñ başı şuşıdır inde…

Vahit arı bärelde, bire sugıldı, tuktalış budkasın centekläp karap çıktı, ämma eskämiyä astında posıp utırgan yöntäs, kara ettän başka berkemne dä kürmäde.

— Sin söyläşmiseñder bit?

— Min söyläşäm…

Vahit artına yıgılıp kitä yazdı. Ällä suıktan, ällä kurkudan kaltıranıp utırgan şuşı keçkenä uram ete keşe tele belän söyläşsen äle! Üze, kıyınsıngan kebek, başın aska igän dä, küz karaların gına öskä tägärätep, adäm karaşları belän karap tora!

İzgelekkä dälil kiräkmi. Ällä ber ilahi ım, işaräme bu? İzge işarä… Hoday üz ihtıyarın balalar aşa, hätta cänleklär aşa belderä, di bit… Yuktır, ber dä izge falga ohşamagan bu can iyäse. Üze kotsız, üze… kara! Ä menä şaytan kotkısı bulırga mömkin…

Tämam akıldan yazgançı, Vahit söyläşüne kulayrak kürde. Söyläşü, añlaşu aşa gına küñelne isän-imin saklap kalıp bulaçak. Ul moña töşenep ölgergän ide inde.

— Sin kem?

— Kem bulsın, et…

Karale, bu çınlap ta söyläşä bit! Tik… keşelär kebek avızın açıp söyläşmi, küñele, can-ruhı belän genä söyläşä, aralaşa… Ällä?.. Küñele belän genä tügel, küz karaşları belän söyläşäme? Avılda äytälär ide bit: ruhlar avız açıp söyläşmilär, küzläre belän genä söyläşälär, dilär ide. Ruhlarnıñ kara etlär kıyafätenä kerep yörgänen dä belä Vahit, bik belä…

— Et ikäneñne kürep toram. Kayan kildeñ, dim?

— Bez tanış inde. İrtän oçraşkan idek, häterliseñme?

— Häterlim… Sin ideñmeni ul?.. Kiçer, brat, käyef yuk çak ide. Annarı… min sine kürmädem bit… Kiçä nıgrak bäyräm itelgän…

— Min siña açulanmıym…

— Açulansañ da bula… Matur kilep çıkmadı…. — Vahitka irtänge hällär öçen bik kıyın ide. Ul gomerendä berençe märtäbä üzennän-üze oyalıp kuydı…

— Añlıym min sine. Sin bit keşe, ä min — et kenä…

— Şulay da sin kem? Et kenä tügel, monısı hak. Bezneñ telne kayan beläseñ? Hikmät kemdä — sindäme, mindäme?

— Serme? Üzeñdä… Ul serne sin üzeñ töşenergä tiyeş. Bütän berni dä äytä almıym.

— Nu bit sin söyläşäseñ!

— Yuk, sin işetäseñ!

— Min berni dä añlamıym.

— Närsäsen añlamıysıñ inde? Äyttem bit: hikmät üzeñdä, etlärne işetä, añlıy belüeñdä…

— Sez dä keşelär kebek uylıysızmıni?

— Här tereklek iyäsendä uy bar.

— Dimäk, añ bar. Zihen bar.

— Añ bar, äye, Tik sez monı tanırga telämisez.

— Nu bit… Pavlov närsä di…

— Äye, refleks, di… Terekleneñ asılın reflekska sıltap añlatasız… Ä Dönya belän idarä itüçe, anı oyıştırıp, tärtipkä salıp toruçı Añnı kaya kuyasıñ? Dönyanıñ üz canvarı bar, beläseñ kilsä…

— Ä? Üz canvarı?

— Äye. Böten tereklek şul canvardan tugan. Keşelär dä…

— Keşelär dä?

— Ägär alay bulmasa, sez canvarlarga tabınıp yäşämäs idegez. Alar belän ant itmäs idegez…

— Sin bezneñ ak barsnı äytäseñme?

— Ak barsnı da äytäm.

— Ul bit et tügel!

— Et. Ul da et. Borıngı törkilär aña kırgıy et bularak tabıngannar. Farsılarda anı äle dä kırgıy et dip yörtälär. Alar hätta üz isemnären dä şuşı barstan algannar…

— Alaysa, Allahı Täğaläne kaya kuyasıñ? Dönya canvarı belän niçek kileşä ul?

— Alla — biyektä, añ häm zihen citmäslek urında. Ä Dönya canvarı bezneñ yanda. Ul Allahınıñ ete kebek. Allahı närsä kuşsa — şunı eşli.

— Dimäk, ul — Allahı Täğaläneñ ihtıyarı?

— Äye. İhtıyarı, kulları, küzläre…

— Sin bolarnıñ barısın da kayan beläseñ? Sin bit et kenä, uram ete…

Vahit üzeneñ tagın keşelegenä kaytırga, keşelärgä has bulgança, täkäbberlänä baruına töşenep, kinät tuktap kaldı. Etneñ küzlärenä tutırıp, hätta ütenep, yalvarıp karadı.

— Gafu… teläp äytmädem…

Ä et anıñ täkäbberlegenä iğtibar da itmägän bulıp çıktı.

— Kayanmı? İ sez, keşelär… Küñelegez tar sezneñ, karaşıgız tar. Dönyagız tar. Tar bulmasa, uylap karar idegez: cir yözendäge böten tereklek sezdän aldarak barlıkka kilgän. Dimäk, ul sezgä karaganda kübräk kürgän…

— Akıllırak dimäkçe bulasıñmı?

— Akıllırak ta. Ä sin… uram ete, diseñ…

— Äyttem bit inde, gafu, didem. Tagın ber tapkır gafu… Böten keşelär öçen, keşelek öçen gafu…

— Yarıy, gafu ittem dip uyla…

— Rähmät…

Vahit, nindider şau-şu işetep, aynıp kitkändäy buldı, tirä-yagına küz saldı. Avtobus kilergä vakıt citkänder — tuktalışka şaktıy keşe cıyılıp ölgergän. Uram ete belän söyläşep toruçı ir keşe bik säyer toyılgandır şul — tuktalışnıñ Vahit basıp torgan öleşe bötenläy buş ide.

— Sineñ torır urınıñ yukmı?

— Minem öyem — uram.

— Äydä minem belän yäşä.

— Yuk, sin minem belän aralaşırga äzer tügel äle.

— Gafu ütendem bit inde. Tagın ni kiräk?!

— Äyttem bit, äzer tügel dip… Vakıtı citkäç söyläşerbez… Ä häzer bar, üz yulıñda bul, avtobusıñ kilä…

Vahit öyenä çak-çak kaytıp yıgıldı, ber täülekkä yakın baş kalkıtmıyça yokladı.

Torıp, öyen cıyıştırırga kereşte. Kiçä bulgan hällär belän bäyle uyları zihen kapkaçın törtep torsa da, Vahit bireşmäde, vak-töyäk uyların küñelenä yakın almıyça gına, fatirın tärtipkä kiterde, annarı, uttan kaçkanday kabalanıp, Rädif yanına çıgıp kitte. Aña Yaña yıl bäyrämennän soñ kürgän, kiçergän säyer hällär hakında bersen dä kaldırmıyça, börtekläp söyläp birde.

Tegese aptıramadı.

— Nıgrak cibärgänseñ, malay. Maymıl yılı digäç tä… Çistıy et bulgançı eçkänbez tülke… Etlär belän söyläşep yörüeñ dä şunnan gına…— dip, uyın süz belän cavap kaytardı.

2

Yaña yıl bäyrämenä östälgän ike kön bik tiz ütep kitte. Vahit ta elekkege tormışınıñ ezenä bik tiz töşte. Telefonnan dusları belän söyläşep çıktı.

Bäyräm aldınnan gına üpkäläşkän Zölfiyäse süz ozaytıp tormadı, turısın äytte dä saldı:

— Min Yaña yılnı ikençe keşe belän karşıladım,— dide.

— Min dä…— dip, çak-çak äytep ölgerde Vahit.

Şunıñ belän ike yäş yöräk arasında töyenlänä başlagan yazmış cebe özelde. Arada olı mähäbbät bulmagaç, ayırılışu da yöräkkä ällä ni avırlık kitermi ikän. Kıyın, älbättä. Ämma çarasızlık, bähetsezlek üze yuk, anıñ toygısı gına bar…

Eşkä çıgıp kitär aldınnan Vahit ozak kına közgegä karap tordı. Kıl kebek kara çäçlär, küksel-zäñgär küzlär, ozınça yañaklar häm kiñ, itläç borın — bolarnıñ barısı da üzeneke tügel kebek… Şulçak: “Ütkän tormışımda ällä çınlap ta et buldım mikän? — digän uy sızıp ütte Vahitnıñ Yaña yıldan soñ ternäklänä başlagan zihenen. — Keşeneñ canı ülmi, barı tik bütän tereklek iyälärenä genä küçä, di bit…”

Tagın tege säyer, hätta küñellärne öşeterlek şomlı hällär isenä kilep töşte. İñ möhime, bolarnıñ töş kenä bulmaganlıgın tögäl belä Vahit. Dimäk, belaya goryaçka. Alay disäñ, bakçadagı etlärne kürgänçe berni dä yuk ide. Sukmak buyında kotı botına töşep, ülärgä cıyınıp yatkanda, ällä närsä buldı aña…

Vahit, tagın nindider şaukımga birelä başlavın sizenep, tizräk çıgıp kitärgä aşıktı. Bu yulı ul podezd töbennän saklanıp, karanıp ütte. Tagın tege kara et kilep çıgıp, ayak astında butalıp kalmasın… Yuk, tanış et kürenmäde. Vahitka beraz yamansu bulıp kitte. Küñelendä yaralıp kilüçe yaña his-toygılardan ul hätta siskänep kuydı. Anıñ bu serle, serle genä tügel, siherle kara etne bik tä, bik tä küräse kilä ide!

Bügen uramda keşe küp. Vahitnıñ yulı kürşe podezdda toruçı malay belän yänäşä turı kilde. Ğadel isemle bu malay, änisenä iyärep, mäktäpkä barırga çıkkan. Üze çaklı sumkası şulkadär avır, küräseñ, ul alga taban tügel, artka taban bökräyep bara… Läkin hiç zarlanmıy, üzaldına nider söylänep, köyläp bara-bara da kinät tuktap uylanıp tora, annarı tagın änise artınnan yögerä.

Vahit tuktalış yagına borıldı, Ğadellär isä, başkalarga kuşılıp, mäktäpkä kerep kittelär. Ämma yırak kitä almadı Vahit, zähär tirgäş, kargış tavışları işetep, artına borılıp karadı.

— Ettän tugan närsä! Nişlädeñ sin? Kiçä genä yuıp kiderttem bit! Kürsätermen min siña kürmägäneñne, kayt kına äle, et can!..

Mäktäp yulında tau qadär portfele-niye belän suzılıp yatkan malayın torgızıp bulaşuçı hatın Vahitnıñ küzenä iñ usal, iñ yavız cen-pärilärneñ berse bulıp kürende. Üz-üzenä aptırap betä almadı: mondıy äyberlärgä hiç iğtibar itmi ide läsa, nişläp küñele şulkadär neçkärep kitte soñ äle anıñ?..

Tuktalışta keşe küp. Yözlärdä bäyräm çalımnarı kalmagan, härkem citdi, hätta borçulı, gamle. Vahit, üz küñelendäge toygıdan kotıla almıyça, cayın tabıp, tuktalış budkasın urap-äylänep çıktı. Kem belä, bälki, anıñ tanış ete şuşı tirädä yörider?..

Yuk, kürenmäde… Nişläp kürenmäsen, änä bit ul cılılık trassası buyındagı timer kapkaç östendä yomarlanıp yata, başın algı ayakları östenä kuygan kileş, küzlären yögertep, Vahitnı küzätä…

Bu yulı berençe bulıp Vahit üze endäşte. Çönki ul belä: bäyrämnän soñ bulgan yalgışular, sataşular küptän inde ütep kittelär, keşelär — üz urınnarın, etlär üz urınnarın alıp, elekkeçä yäşi başladılar. Tabiğatneñ kanunnarı, Hoday Täğaläneñ yazgannarı şundıy. Berkem dä üpkälärgä tiyeş tügel…

— Sälam, duskay… Sin açtır inde, ä? Menä siña beraz ipi, kolbasa kaldıram. Kiç kaytkanda tagın kararbız…

Vahit, sumkasın açıp, köndezge çäygä dip salıngan ikmäk, kolbasa, sır telemnären alıp, et yatkan cılımsa taba çitenä kuydı. Bütän söyläşep torırga vakıtı yuk ide, ul üzen-üze beleştermiçä, küktän töşkän kebek kenä kilep tuktagan avtobuska taban uktaldı.

— Rähmät…

Startta algarak omtılıp, ürä katıp toruçı sportçılar kebek yögerergä äzerlängän hälendä torataş kebek katıp kalgan Vahit bu mäldä ber şaşıp kölärlek, ber akırıp yılarlık häldä ide.

“Närsä-ä-ä? Tagın söyläşä bit bu et kisäge? Rähmät äytä… Tilerüem çın buldı mikänni?..”

Vahit, kırt borılıp, kabat et yanına kilde.

— Äle genä sin däşteñme? Sin rähmät äytteñme?

— Min…

— Bäy, sin haman söyläşäseñmeni?

— Avtobusıñ kitä.

— Kitsen lä! Cähännämgä olakmıymı şunda!

— Kargışlı süz söylämä! Üzeñä kire kaytır…

— Tuktale, sin kayan şundıy akıllı soñ äle, kayan şulay söyläşäseñ? Sin kem? Nik mine sataştırasıñ? Nik yulıma çıgasıñ?

— Min sine çakırmadım. Kızgansañ, rizıgıñnı kire al…

Et başın ikençe yakka borıp yattı, küzlären yomdı. Vahitka kinät ällä närsä buldı. Şul küzlär belän bergä, äle açıla gına başlagan olı, serle, hätta izge ber dönya yabılgan, yomılgan kebek toyıldı. Häm ul, üzen-üze beleştermiçä, etneñ karşına uk kilep tezlände.

— Yä inde, açulanma. Mine dä añla. Min bit keşe. Keşe! Tabiğatneñ iñ akıllı zatı! Häm menä sin… Bu minem akılıma sıyışalmıy, küñelemne tile-mile itä…

— Sezneñ, keşelärneñ, zihen ofıkları da, küñel dönyaları da tomalanıp betkän; sez tabiğat toyımınnan mährüm kalgansız, şuña şulay ul…

Etneñ küzläre genä söyläşä ide. Bu küpmeder tınıçlandıra. Çönki küñel toyımı, küñel baglanışları — ilahi, izge närsä; ul adäm balalarına nindi genä halättä dä akılların cuyarga irek birmi…

…Kiçke yakta alar kaytır yul çatındagı tanış tuktalışta tagın oçraştılar. Bu yulı cäyäü genä kayttılar. Vahit häzer ul çaklı şiklänmi, adämi zatlar belän aralaşkan kebek, tınıç kına söyläşep bara.

— Sin nindi can iyäse? Kayan kildeñ? Kaysı dönyadan?

— Şähär çitendäge avıldan min. Minem dä hucam bar ide. Uramdaş etlärem bar ide. Balalarım bar ide…

— Balalarıñ? Sin äni etmeni? Kayda soñ alar?

— Hucam alarnı, küzläre açılmagan kileş, duñgızlarga aşattı… Şuña kittem dä inde min añardan…

— Kızganıç… Häzer hucañ yukmı?

— Uram minem hucam. Alırga teläüçelär bar ide. Min bit naçar et tügel, keşelär monı sizälär… Üzem iyärmädem. Sezgä etlärne räncetü berni tormıy. Işanıp betmim min adäm balalarına… Elekke hucam da äybät keşe ide, änä niçek kilep çıktı…

— Añlıym min sine… Min üzem dä kayçakta keşelärne kürä almaslık hälgä kiläm. Hätta üz-üzemne kürä almagan çaklar da bula…

Nihayät, Vahit küptän küñelen borçıp-bimazalap torgan soraunı birergä buldı. Çönki bu etneñ izge ber fal, Hoday Täğalä işaräse buluına tämam ışanıp citkän ide ul.

— Ä nigä min sine işetäm? Şunı äytä alasıñmı? Bu bit yukka tügel, şulaymı?

— Yukka tügel. Ämma baş citmäslek häl dä tügel bu. Tabiğatneñ saf, ihlas, vakıtında böten tereklek, can iyäläre dä üzara aralaşıp, ber-bersenä iyäläşep, yärdäm iteşep yäşägännär. Ul vakıtta “tereklek tele” digän tel bulgan. Tora-bara bu tel onıtıla başlagan, tabiğat iyäläre arasında doşmanlık artkan, ä keşe üzen böten tereklektän, böten canvarlardan östen kuya başlagan… Ä bit canvar süze ük, “can bar” dip iskärtep tora; keşe şul hakta uylanırga da vakıt taba almıy hätta… Menä siña şul tel kayttı. Küp däverlärdän soñ kayttı… Bu —tabiğat büläge, ilahi zatlar büläge. Şul uk vakıtta iskärtü, sınau da. Min şulay añlıym…

— Ni öçen — sınau?

— Bu tel can oçıp çıgam, oçıp çıgam dip torganda gına kayta ala. Dimäk, sin şuşı çiktän ütä yazıp kalgansıñ…

— Añlaşıldı… Dimäk, bakçadagı tege etlär dä söyläşep uynap yörgännär, ä min alarnı işetkänmen? Alaysa… min sine genä tügel, böten etlärne dä işetä alam?

— Etlärne genä tügel, böten tereklek dönyası siña açık.

— Alay bulgaç, min nik moña qadär sinnän başka berkemne dä işetmädem soñ?

— İşetergä telämägängä işetmägänseñ, teläsäñ — işeter ideñ…

Vahit zihen borılmalarına kilep öyelgän uylardan tagın kızışa başladı, uy çoñgıllarınıñ tagın da tiränrägenä tayıp töşep kitmäs öçen, ul ğadäti tormışka kaytırga buldı…

— Äydä minem belän yäşä. Min dä yalgız, sin dä… Tamagıñ tuk, yatkan urınıñ yomşak, cılı bulır…

— Yuk, bez bergä yäşi almayaçakbız.

— Nigä? Ni öçen?

— Bez bergä yäşäsäk, sin akıldan şaşaçaksıñ.

— Nigä alay diseñ?

— Sin tereklek gamenä, dönya fälsäfäsenä äzer tügel. Berkönne kilep, ziheneñ dä, küñeleñ dä dönya avırlıgın kabul itüdän baş tartaçak. Häm sin akılıñnan yazaçaksıñ…

Alar şulay ayırılıştılar, bergä yäşämäsälär dä, kön sayın diyärlek oçraşıp, süz alışıp, aralaşıp yördelär. Böten närsägä dä ber künegäseñ ikän. Ber närsägä genä künegep betä almadı Vahit: bu tanış etneñ küzlärendä adäm karaşları bar kebek. Şul karaşlar anıñ küñelen şomlandırıp, öşetep toralar, ä uy-niyätlärenä, hıyallarına moñarçı tanış bulmagan mäğnälär birälär ide.

3

Vahitnıñ tormışı tagın köylänep kitte. Fänni-tikşerenü institutında eş avır tügel. Vakıtında barıp, vakıtında kaytıp kitsäñ, şul citä. Statistika fänenä mohtaclık kübäygän sayın, Vahitlarga da zakazlar yışrak kilä. Çittän dä eş elägä. Anısı östämä tabış digän süz. Vahit üz eşendä iñ aldıngılardan sanala, şuña kürä anı bik yış studentlar, ukuçılar aldında, hätta gadi halık karşında çıgış yasarga çakıralar. Bötenese dä Rädif aşa eşlänä. Rädif eş urını taba, Vahit lektsiyälär ukıp kayta, akçasın urtalay bülälär. Zamança häm kulay, iñ möhime, ikesenä dä faydaga…

Turı kilüen äyt: berkönne Vahitnı “Et asrauçılar cämgıyate”nä lektsiyä ukırga çakırdılar.

Rädif:

— Malay, min siña töşemle eş taptım, äydä, ike säğat çatnatıp ukıp kayt ta aylık eş hakıñnı kesäñä salıp kuy! Äzerlänergä ber täülek! — dip kilep äytkäç, Vahit kerfek tä kakmıyça riza buldı; ber kön, ber tön etlär hakındagı sannar belän tanışıp utırdı. Bigräk tä ber närsägä ise-akılı kitte anıñ. Tikşerenülärgä karaganda, cir yözendä ber keşegä ber et turı kilä ikän! Küp tä tügel, az da tügel: här keşegä ber et. Här etkä ber keşe. Säyer bu... Döres, ämma säyer... Ällä?.. Keşelärneñ canı etlär bulıp yäşi mikän? Bu qadär täñgäl kilmäslär ide… Şulaydır…

Vahit inde üzeneñ eten taptı. Här keşe üzeneñ eten tapsın ide dä… Dönyada gumanlılık mäsäläse şunduk häl iteler ide. Keşelär yänäşäsendä, alarnıñ can dustı, namusı bulıp, tugrılıkka işarä bulıp, bälki… gıybrät bulıp yäşäsennär ide bu tereklek iyäläre. Ä bit elekkege yolalar şulkadär akıllı bulgannar, bezgä alarga qadär ay-hay yırak äle... Äle kayçan gına bähete işelep kilgän keşegä: “Bürese ulıy” yäisä... “Ete ulıy”, — digännär. Et ulaganda säfärgä çıkkan keşeneñ yulın äybätkä yuragannar... Ä häzer niçek? “Etlänep yäşibez”, — dip zarlanabız. “Ettän tugan!” — dip sügäbez. “Ak et bälase kara etkä”, — digän fälsäfä belän üz-üzebezne tınıçlandırabız…

Vahit, hiçşiksez, bolarnıñ barısı hakında da üzeneñ tıñlauçılarına söyläyäçäk.

Gıybrätle sannar, canga töşä torgan faktlar küp ikän… Här tugan köçekneñ ikençese ülä, äye-äye, tuuına uk ülä; keşe asramasındagı här ike etneñ berse yugala yäisä kuıp çıgarıla; här öç etneñ ikese üz üleme belän ülmi; cäy könnärendä daçalarda kulga iyäläşterelgän un etneñ tugızı urman, yul, yılga buylarında taşlap kaldırıla…

Dürt tal agaç töbendä

Käkre koyı sirtmäse,—

dip, tabışmaklar äytkän halık kaya kitkän soñ? Asrau etlär kübäyä bargan sayın, alarnıñ qaderläre azaygan zamanda yäşibez ikän bit…

“Et asrauçılar cämgıyate”nä bargançı, Vahit eten Canbar dip, Canvar tügel, näq menä Canbar dip yörtä başlagan ide. Alar inde küptän bergä, irtän dä, kiç tä oçraşıp toralar,üzara söyläşep, gäpläşep yörilär. Uramda kön kürsä dä, Canvar Vahitta yış kunak bula, ozagrak küreşmi torsa, Vahit anı kayan ezlärgä ikänen belä…

Läkin bu yulı tiz genä taba almadı ul üzeneñ dustın. Yulda oçragan etlärdän dä sorap karadı.

— Yuk, kürmädek. Ul häzer Akkolak belän yöri, — didelär.

Häzer şul ğadätenä kerde: berär et, mäçe yäisä koş-mazar kürsä, Vahit söyläşep kalırga tırışa. Berençedän, bu kızık. Moña qadär berkem kagılmagan tabiğat serenä, yäşäeş serenä kagıla ala bit ul. Ul bit, böten keşelektän ber väkil bulıp, kiyek cannar belän söyläşä ala! Hiçşiksez, bu icadi missiyäne äybät itep, cirenä citkerep ütäp çıgarga tırışaçak ul.

Änä miläş kuagında ber pesnäk utıra. Nigä söyläşep karamaska?

— İsänme, pesnäk?

— İsänme… — Koşnıñ çırıldık tavışında borçu bar ide.

— Nigä borçıldıñ? Ni buldı?

— Borçılırsıñ da, ike aydan urmanga bala çıgarırga kitäbez, ä minem parımnı suık bärde.

— İkençe ber pesnäk yukmıni?

— Bez yılga ber genä parlaşabız şul.

— Añlıym. Şundıy uk, parın yugaltkan berär koş oçrar äle, borçılma.

— Rähmät, adäm balası, äybät süzeñä rähmät.

— Ä ni öçen urmanga kitäsez? Kalıgız. Sez bit kış buyı keşelär yanında yäşisez.

— Äye, bez mart ayında urmanga bala çıgarırga kitäbez. Salkın közdä genä kaytabız. Bez bit elek-elektän urmanda yäşägänbez. Annarı keşelär yanına iyäläşkänbez. Häzer, elektägeçä, bezne urman nıgrak tarta. Keşelärdä igelek, miherbanlılık azaydı. Küp pesnäklär kışka da urmanda kalalar häzer.

…Ä menä bu mäçe şat. Podezd töbenä çıgıp utırgan da här ütkän keşegä yılmaep, anı sälamläp kala. Keşelär işetmi, ä Vahit işetä!

— Minem hucam bar, beläsezme, hucam bar!

— Nik ul qadär şatlanasıñ, elek yuk idemeni!

— Elek min idän astında, balçık bazda yäşädem. Häzer minem öyem — cılı fatir.

— Kotlıym, duskay. Ä sin bu tirädä çem-kara et belän ak kolaklı etneñ parlaşıp kitkänen kürmädeñme?

— Kürdem. Alar bik bähetle idelär. Ä-ä-änä tege öylär artında bulırga tiyeşlär.

— Rähmät, monnan soñ hucañnı yugaltma, fatirıñnı da taşlama, yäme…

…Et koyaşında irkälänep utıruçı ul ike etne Vahit şunduk kürep aldı. “Et koyaşı” dideme? Üze koyaşlı, ayaz, üze salkın könne keşelär şulay dilär. Nigä ikän? Döreslek barmı monda?

Ber koyaşka, ber etlärgä karıy Vahit. Alar razıy, alar bähetle! Dimäk, “et koyaşı” digän süz döres!

Canbar şunduk Vahit yanına yögerep kilde, Akkolak, gorurlıgın saklap, ozın, ak kolakların koyaşka tırpaytıp, urınında kaldı.

— Sälam, duskay!

— İsänme… Kayan kilep çıktıñ monda, sin bit bu yaklarda yörmiseñ?

— Sine ezläp kildem.

— Mine? Ä nigä?

— Bolay gına, küräsem kilde. Sine bähetle didelär, döresme?

— Döres, yazga minem balalarım bulaçak. Alar Akkolakka ohşayaçak.

— Matur bulaçaklar ikän. Duskay, äydä bolay itäbez, sin balalarıñnı mindä tap, alar ayakka baskançı, keşe bulgançı mindä yäşä, ä?

— Rähmät. Tik bu minnän genä tormıy. Akkolak närsä äytä bit äle. Şulay da, nigä ezlädeñ mine?

— Bolay gına… Bolay gına ezlärgä yaramıymıni? Sagınırga, yuksınırga yaramıymı?

— Miña monı añlau kıyın. Barıber rähmät.

— Äle bezgä bik küp närsäne añlau kıyın bulaçak, bik küp närsägä ör-yañadan öyränergä turı kiläçäk, Canbar dus…

…Vahitnıñ lektsiyäse uñış kazandı. Bigräk tä ber sorau zur kızıksınu uyattı. İke säğat buyı tınıç kına tıñlap utırgan ber yeget, kulın kütärep:

— Sez etlär belän añlaşa belgän kebek söylisez, alar belän söyläşä beläsezme ällä? — dip soradı.

Vahit, ike dä uylap tormıyça:

— Beläm, min etlär telen añlıym, — dip cavap kaytardı.

Zal göcläp kuydı.

Vahitnıñ süze betmägän ide äle.

— Ä sez üzegez söyläşäsezme soñ?

Tege yeget yak-yagına karanıp aldı, annarı, yözenä tıynak, oyalçan kıyafät çıgarıp:

— Söyläşäm… — dide.

Vahitka ber rähät, ber kıyın bulıp kitte. Rähät, çönki üze kebek keşelärneñ tagın buluı canına nindider ciñellek birä, anı yuata, tınıçlandıra. Kıyın, çönki ul bu yegetneñ şuşı hälgä, döresräge, halätkä nindi avır tetränülär, dramalar aşa ireşüen çamalap, toyıp belä, ä bu anıñ küñelenä şulay uk avır toygılar sala ide.

Häm Vahit, işek yagına taypılıp, tizräk çıgıp kitü yagın karadı…

4

Canbar belän kübräk aralaşkan sayın, Vahit üz küñeleneñ igelek, izgelek yagına taban üzgärä baruın nıgrak toydı. İhlaslıkka, saflıkka bik tä susagan çagı, serlelekkä, ilahilıkka ımsıngan mäle ide şul anıñ…

Bu üzgäreşlärdän Rädif kenä kanäğat tügel ide. Vahit, etlär belän söyläşep yöri başlagaç, dustınıñ haltura lektsiyälärennän baş tarttı, Rädif küñel açar öçen alıp kilgän çäçbikälärne ike dä uylamıyça kuıp çıgardı...

Şulay bula bit: saflıkka, bähetkä ımsıngan kaysıdır ber minutında Hoday Täğalä üzeneñ bändäsen sınıy başlıy. Äye, yazmış bulgan cirdä sınau da küp bula. Bu oçrakta da kön tärtibenä yazmış mäsäläse kuyılıp ölgergän ide.

Eştän kaytıp, irtänge aşın cılıtıp yörgän çagı ide Vahitnıñ. Kemder täräzä şakıdı. Kuhnyadan yögerep çıkkan uñayga, işekkä bärelä yazıp, tuktap kaldı ul. Kem şakısın?! Ul bit öçençe katta yäşi! İh, avıl gadilege! Haman kotıla almıy şul avılçanlıgınnan… İmeş, cirgä, keşelärgä yakınrak bulası kilä…

Şulay da Vahit täräzägä yakınrak bardı. Ürelep karadı. Koş… Pesnäk… Tanış pesnäk bit bu! Miläştäge pesnäk!

Vahit koşlar telen belä, şuña da belep, añlap, ämma beraz şiklänebräk, küñelendäge berençe, yünle soraunı birde:

— Siña närsä kiräk? Öşedeñmeni?

— Yuk-yuk, öşemädem. Min siña bik naçar häbär alıp kildem. Kürşe podezdda yäşäüçe malay koyıga, bazga töşte…

— Kem, kem? Ğadelme?

— Äye, tizräk aşık — ul inde öşi başladı…

Pesnäk, möhim häbären işetterde dä üz yulına kitep bardı, Vahit küñel bakçasına töşkän taş belän beryalgızı torıp kaldı. Nişlärgä? Kaya barırga? Älbättä inde, iñ elek Ğadellärgä kerergä kiräk. Bälki, ul öyendä utıradır? Pesnäk hatalanadır?

Vahit barıp kergändä, Ğadelneñ anası kerlär ütükläp tora ide.

Ul analarga gına has küñel toyımı belän şunduk malayı hakında soraşa başladı:

— Ğadel? Närsä bulgan? Nişlätkännär?

— Yuk, yuk, borçılmagız. Berni dä bulmadı. Älegä bulmadı…— Vahit, närsä äytergä belmägäç, üzennän-üze yalganlarga kereşte. Läkin şunduk is-akılın cıyıp ala aldı. — Ğadel… nindider koyıga, çokırga töşkän.

— Nindi koyı ul? Kayda? Niçek?

— Belmim, ber koş kilep äytte. Ğadel bälagä tardı, di.

— Kem? Koşmı? Sez mine tile dip beläsezme ällä? Koş niçek äytsen? Anıñ bit tele yuk. Kayan belä ul Ğadel hakında?

— Anısı inde karañgı, tik Ğadelneñ yugaluı döres. Ezlärgä, tabarga turı kiläçäk. Äydägez, kiyenegez!

Üzara añlaşkançı tagın küpmeder vakıt ütte. Ana keşe yalanös çıgıp yögerergä dä äzer ide. Vahit aña kiyenergä bulıştı, kaltırangan kullarınnan açkıçın alıp, işegen bikläde…

Uramda alarnı Canbar karşı aldı. Ul Ğadel belän kilep çıkkan kaygılı häl hakında küptän belä ikän.

— Min inde yakın-tirädäge etlärdän barısın da beleştem. Akkolaknı gına kürmädem, ul bu vakıtta hucabikäse belän bula…

— Äydä, tizräk Ğadelne ezläp tabarga kiräk bezgä! İrtängä kaldırsak, tuñıp üläçäk, aşıgıyk!

Şul citä kaldı, Canbar, isnänä-isnänä, üze genä belgän ez buyınça torıp çaptı, Vahit, Ğadelneñ anası belän bergä, yakın-tirädä par börkep torgan cılılık koyıların tikşerergä kereşte. Yuk, Ğadel şunduk tabılmadı. Kışkı kiç anı yırakka, tirängä yäşergän ide…

Berazdan ana keşe üz sukmagı belän kitep bardı — ulın yakın-tirädäge tugannarınnan, tanış-beleşlärennän ezläp kararga buldı.

Vahit şomlı häbär alıp kilgän pesnäkne, annarı kayadır kitep yugalgan Canbarnı sügep, ike uram çatında yapa-yalgızı basıp kaldı…

Ul arada karañgı töşte, täräzälärgä ut kundı, uramnardagı fonarlar da gölt-gölt kabına başladılar.

Vahit, armıy-talmıy, yakın-tirädäge işegalların karap çıktı, aulak yarlarnı, karañgı poçmaklarnı tikşerde, ämma kürşe malayınıñ ezenä töşä almadı.

Kinät kaysıdır yort artında tonık kına et örgän tavış işetelde. Vahit, tuktalıp, beraz tıñlap tordı da, şul tavış kilgän yakka yögerde. Yuk, tikkä örmi bu et. Änä bit niçek yarsınıp özgälänä. Ber-ber häl bar anda…

Berazdan bu yat et örüenä tagın ber et tavışı kuşıldı. Monısın Vahit ällä kayan tanıy — Canbarnıñ moñlı tavışı bu. Ul gına şulay, cırlagan kebek, moñga taşıp, can yarsuı belän örä belä… Bügen bu tavışta şom da bar. Ällä… Ğadelne tapkannarmı?

Vahit barıp citkändä, Canbar belän Akkolak, yänäşä basıp, ber-bersenä karaşıp örep toralar ide. Yannarında tagın kemder bar… Yuk, Ğadelneñ anası tügel bu… Kıska ak tun kigän, başına şundıy uk ak, cıynak şäl yabıngan bu kız Akkolaknıñ başınnan sıypap tora. “Akkolaknıñ hucası şuşı bula ikän”,— dip uylap aldı Vahit. Şunduk Canbarnıñ äytkäne isenä töşte. “Här can iyäse parlı bulırga tiyeş. Äydä min sine Akkolaknıñ hucası belän tanıştıram”, — digän ide ul bervakıt…

Tuktale, närsä bar soñ monda? Nigä bu qadär özgälänep örälär soñ bu etlär? Ähä, menä kayda ikän hikmät!

Vahit ul koyı tişegen yıraktan uk kürep kilde. Kiçke eñgerdä tauday kört urtasında karayıp, ırcayıp torgan bu afät avızı küñellärne yarıysı uk şomlandırsa da, Vahitka küptän tanış ide. Bu urında Ğadelneñ tau şuıp yörgänen berniçä märtäbä kürgäne bar anıñ. Şuña gına töşenä almıy — nigä başta uk şuşı urınga kilergä uylamadı ikän?..

Kilep citügä ük, Vahit, Akkolaknıñ maktaulı hucası belän isänläşep tä tormıyça tirän bazga töşep kitte. Ul Ğadelneñ hälsez gäüdäsen kütärep mengändä, kız haman şul urında basıp tora ide. Ay-aylap, ul şunduk Vahitka bulışırga kereşte. Vahit, kiräkmi digän kebek, başın gına yak-yakka çaykadı da, şul kütärgän kileş, Ğadelne öylärenä alıp kaytıp kitte…

Anıñ böten uyları Ğadel hakında ide. İsänme ul? Kay cire avırta, kaysı sanı imgängän? Närsä bulgan?

Ara-tirä genä, acagan kebek balkıp, küñelen yat ber uy sızıp ütä: “Nindi kız ul? Añlaşıla — Akkolaknıñ hucası… Şundıy yaktı, mölayım… Ällä kürgäne dä bar inde? Tanış yöz… Tanış karaş… Tik kayda kürde soñ? Kayda?.. Kem ul? Kayan?”

Annarı uyları belän tagın Ğadelgä äylänep kayta. Anıñ ara-tirä ıñgıraşıp kuyuı üzäklärne özä, hälne ala, küñelne töşerä… Tizräk kaytıp citärgä kiräk, kotkarırga kiräk… Aşıgırga, aşıgırga!..

“İsän-sau ul, imgänmägän dä… Kübräk kurıkkan, şul gına…”

Vahitka şunduk ciñel bulıp kitte: bu bit Canbar tavışı. Änä ul yänäşä bara — äle ber yakka çıga, äle ikençe yakka, yärdäm itmäkçe bula, yärdäm genä itä almıy…

Malay öç könnän ayakka bastı, uramga çıgıp yöri başladı. Sıngan-imgängän cire yuk, Canbar döres äytkän. Yıgılıp töşkändä, başı bärelep, miñgeräülängän bulgan.

Vahit anı etlär belän yış kürä. Ğadel häzer alar belän kaça-posa uynamıy. Çönki belä: änise bütän tirgämäyäçäk. Tege borçulı köndä ulın etlär kotkarganın işetkäç, ul böten keşe aldında süz birgän: “Monnan soñ etlärne izge cannar kebek küräçäkmen”, — digän, imeş.

Ä berkönne uramda säyer küreneşkä oçrap, Vahitnıñ yöräge tagın urınınnan kuba yazdı.

Eştän kaytıp kilgän çagı ide. Uram çatındagı aulakta nindider etlär öyeren kürep, Canbar da yukmı dip, Vahit şul yakka kitte. Kilsä, tege Ğadel isemle malay ber çuar et belän rähätlänep söyläşep utıra.

— Sineñ isemeñ niçek?

— Niçek? Çuarborın?

— Kayan kildeñ?

— Yıraktan? Taşladılarmıni?

— Miña dus bulasıñ kiläme?

— Işanmıysıñmı?

— Sin miña oşıysıñ. Min dä oşıym?

— Alaysa bir kulıñnı. Duslar ber-bersenä kul bireşä bit…

Karale, bu malay çın-çınlap söyläşep utıra lasa! Ul da etlär telen beläme, añlıymı ällä? Tege könge yıgılu ğalämäteme? Barıber nindider ser bar monda…

Vahit, yakınrak kilep, Ğadelneñ kılların tartkalap kararga buldı.

— Nihäl!

— Äybät.

— Söyläşäsezme?

— Söyläşäbez.

— Närsä di soñ?

— Kem?

— Menä bu çuarkay.

— Çuarborın…

— Matur isem.

— Üzenä dä oşıy.

— Şulaymı? Üze äytteme?

— Üze äytte…

— Etlär söyläşä belämeni?

— Çuarborın söyläşä…

— Niçek söyläşä?

— Küzläre belän… Nik soraşasıñ, üzeñ dä beläseñ bit?..

— Min dä beläm? Kayan? — Vahit malaynı yüri söyläşterä ide.

— Kayan bulsın, bala çagıñnan. Bala çakta böten keşe dä etlär belän söyläşä, beläseñ kilsä…

— Bolarnı kem äytte, Ğadel?

— Äniyem äytte. Anıñ da ete bulgan. Alar da söyläşkännär. Ülgän ul. Äniyem suga batkanda kotkarıp kalgan, ä üze… üze çıga almagan, batıp ülgän…

— Niçek inde, üze kotkargan, üze batıp ülgän?..

— Yaz köne bulgan ul; yarga çıgam digändä genä boz alıp kitkän anıñ Akbayın… Äniyem, ul eten sagınıp, bik ozak yıladı… Min dä yıladım… beläseñme, ul da çuar bulgan. Çuarborın kebek…

— Alay ikän… Sez häzer taşlaşmagız inde. Ber-beregezne saklagız. Ber-beregezneñ qaderen belegez. Dus bulıgız. Beläseñme, Ğadel, här keşeneñ üz ete bulırga tiyeş. Öydä bergä yäşäü mäcbüri dä tügel. Tatarlarda elek-elektän öydä et asrau ğadäte bulmagan. Läkin här keşe et totkan. Här keşe üzeneñ ete, dustı barlıgın canı, küñele belän toyıp torırga tiyeş bulgan…

Vahit öyenä aşıktı. Artınnan, kaytavaz bulıp: “Rähmät, adäm balası!” — digän yomşak, sihri ahäñ ozıtıp kaldı. Bu avır şähär tormışında üzenä dus, yuldaş tabıp söyengän Çuarborınnıñ nazlı tavışı ide.

Soñgı oçraşu Vahitnıñ küñelen kuzgattı. Ul avılın, avılda yalgızı yäşäp yatkan änkäsen isenä töşerde. Läkin avılnı bötenläye belän küñelenä alu öçen, ike aranı bäyläp kuyu öçen aña nindider serle cep, kıl citmi ide. Vahit anı avırlık belän ezläp taptı. Ämma taptı! Bu serle, sihri cep, kıl anıñ sabıy canına berençe ruhi tetränülär alıp kilgän ber hatirädän gıybarät ide…

5

Vahit, avılga kaytkançı, yul buyı şul gıybrätle vakıyganı küñelennän yañartıp, kabat kiçerep kayttı.

Bu vakıyganıñ töp geroyları — kürşedä toruçı Ak babay, Vahitnıñ änkäse, Vahit üze. Ä! Ak babaynıñ Bürek isemle ete bar bit äle! Bürek — ul hällärneñ iñ töp geroyı.

Ak babay zur bakça tota ide. Ul almalar, çiyälär üsterep sata, kıyar-pomidorları da uña. Avılnıñ küp balaların kızıktırıp tora bu bakça. Ak babay üze saran tügel, ämma urlap algan alma tämleräk toyılgandır inde, malaylar Ak babay bakçasındagı ciläk-cimeşlärne urlap aşarga yaratalar. Yugıysä, äybätläp sorasañ, üze üstergän baylıknı küpme kiräk şulkadär töyäp çıgara bu izge kart…

Almagaç botakların imgätep, tütäl taptap cäfalagan malaylarnı kurkıtu öçen, Ak babay berkönne et alıp kaytıp bäyläde. Bürek qadär genä kara et. İseme dä Bürek ikän. Keçkenä bulsa da, bik usal bulıp çıktı ul. Bakçaga keräm dip, koymaga gına menäseñ, şunduk yarsıp örä başlıy. Vahit üze kürmäde kürüen, ämma berniçä malaynıñ ıştan balagın da ayırıp töşergän, didelär.

Läkin Vahitka andıy bäla yanamıy ide. Çönki ul Bürek belän berençe könnärdän ük duslaşıp aldı. Baştarak alar koyma yarıgınnan karaşıp toralar ide. Annarı söyläşä başladılar. Närsä hakında söyläşkännären häzer häterlämi ide Vahit. Şunı gına äytä ala: koyma artındagı Bürek aña bik serle äyberlär hakında söyli ide. Bu söyläşülärdän Vahit ber närsäne añlap algan ide. Bakçaga töşkän malaylarga Bürek kurkıtam, teşlim, kabıp yotam dip örmi ikän. Tizräk keregez, minem uynıysım kilä, diyüe ikän anıñ…

Bervakıt Ak babay kapka başına yazulı takta kagıp kuydı. Vahit älegä ukıy belmi ide, Bürek tä ukıy belmi. Şuña kürä alar bu yazunıñ närsä beldergänen añlıy almadılar. Ul vakıtta uk “Bu yortta usal et yäşi” digän yazunı tanıy alsalar, kem belä, yazmışları nindi bulır ide alarnıñ. Yarıy äle ukıy belmägännär. Yugıysä, min usal ikän dip, Bürek çınlap ta usal etkä ävereler ide, ä Vahit anıñ yanına bütän ber dä kermäs ide…

Äye, Vahit, kadagınnan kupkan ber koyma taktasın çitkä etep kuyıp, Bürek yanına kerep yöri başlagan ide. Ul etneñ yonın tarıy, anı isänläşergä öyrätä, ä Bürek, rähmät äytep, kıtırşı telläre belän Vahitnıñ böten ciren yalap çıga…

Berkönne änkäse ulınıñ Bürek belän nazlanışıp utırganın kürep kaldı. Kürep kaldı da, yuan tayak kütärep, atılıp kilep tä kerde. Menä ul, kergän uñayga, et koçagınnan Vahitnı cilterätep tartıp aldı da can köçenä Bürekne kıynarga kereşte. Älbättä inde, bu hälgä Bürek tüzmäde, ber cayın kiterep, täpäç totkan beläkneñ iñ yomşak ciren teşläp tä aldı…

Şunnan soñ närsä bulganın isenä töşeräse dä kilmi Vahitnıñ. Änkäse kaytıp äytkäç, ätkäse, mıltık alıp kilep, yämsez sügenä-sügenä atıp ütergän ide anıñ dustın. Ak babay belän ikese etneñ üle gäüdäse yanında moñayıp basıp toruların häterli Vahit. Pulya Bürekneñ küzenä tigän. Ä bit ul näq menä şuşı matur küzlär belän söyläşä ide…

Bürekne urman buyına iltep kümgändä dä bergä buldılar. Ak babay ul vakıtta Vahitka nıklap äytkän ide.

— Ozaklamıy min bulmam. Bu yalgız kaber dä karauçısız kalır. Kayda gına bulsañ da, kaytıp, karaştırıp, cıyıştırıp tor, balam, — digän ide. — Etlär — izge cannar. Alar bezgä räncemäslär. Ämma dönya, ğaläm, ilahi zatlar räncer, onıtma,— dip tä östägän ide.

Vahit avılda ozak tormadı. Öy tirälären, işegalların, kapka töplären kar körtlärennän çistarttı, poçtaga çıgıp, gazga, utka tüläp kayttı, yazga qadär yäşärlek on-şikär yünätte, utınnarnı barlap, munça-abzarlarnı karaştırdı… Annarı ber könen urman buyında yörep ütkärde. Barışlıy, ziratka — ätkäse yanına kerep çıktı. Ul, Bürek ülgäç, ozak yäşämäde. İkençe kışta uk, urman kiskändä, agaçka basılıp ülde… Vahit ätkäse yanında küp yuanmadı, tezdän kar yarıp, yakındagı urmanga yünälde.

Ak babay belän ikese utırtkan kuş kayınnı bik tiz ezläp taptı ul. Bürek şuşı ike kayın arasına kümelgän dä inde. Çardugan kebek korılması da bar ide. Anısı yuk, tuzıp, koyılıp töşkän, küräseñ. Cäy kaytkaç, yañasın korıp kuyarga kiräk…

— İsänme, Bürek… — dip pışıldadı Vahit, kayın töplärenä töbälep.

Cavap birüçe bulmadı.

— Kaytmıyça yörüem öçen açulanma, yäme. Beläm, min sineñ alda da, Ak babay karşında da nık ğayeple. Monnan soñ kaytıp torırmın, häleñne belermen…

…Avıl üzgärmägän, malaylar da şul uk. Etlär dä… Änä bäläkäy genä Vahitlar üzläreneñ Bürekläre belän yögereşep uynap yörilär, ap-ak kar östendä äümäkläşälär…

Avılda etlär bar äle. Dimäk, iminlek bar, izgelek, igelek bar äle. Bähet bar… Bu — bik möhim. Häzer… kitärgä dä bula.

6

Vahit Akkolaknıñ ak tunlı hucası hakında onıta yazgan ide inde. Berdän ber könne ul kız anıñ karşına üze kilep çıktı. Bu yulı ul üze genä ide.

— İsänmesez… — Kıznıñ berençe bulıp isänläşüe Vahitnı tämam kauşatıp cibärde.

— Sälam… Sez açulanmagız, zinhar… Tege könne yünläp isänläşä dä, saubullaşa da almadım…

— Nişläp açulanıym di… Ul könne bala kaygısı ide bit… Etlär kilep tapmasa, nişlär ide ikän ul malay? Şunı uylasam, äle dä yörägem cu itep kitä. Üzegezgä rähmät…

Cämilä isemle ikän. Yakındagı ber mäktäptä ingliz tele ukıta. Torgan cire dä kürşedä genä — Vahit anı öyenä qadär ozatıp kuydı. Läkin kemnär belän yäşäve hakında sorarga kıyınsındı. Ä sorıysı kilä… Kiyäüdäme ul? Tügelder. Änä bit niçek irken söyläşä, hätta: “Çäy eçärgä keregez”, — dip çakırıp kaldı… Yörgän yegete barmı? Yuktır, änä bit ul niçek matur itep karadı… Yegete bulgan kızlar bolay ömetlänep häm ömet birep, ımsınıp häm ımsındırıp, yaratıp häm yarattırıp, iñ möhime, kiläçäktä söygän yar bulırga mömkin keşegä karagan kebek, cılı itep karamıylar…

Bälki, bu çınlık ta tügelder, toyım gınadır? Bu qadär çibär, mölayım, açık kıznıñ yegete bulmıy dimeni?!

Tagın ber toygı: kaydadır kürgäne bar şikelle anı. Kıznıñ küzläre dä min bit sine beläm dip karıylar.

Tik kayda, niçek küreştelär soñ alar? Kemder yazgan bit: “Üzeñä yazgan keşene, yazmışıña tigän yarıñnı şunduk tanıysıñ, küptän kürgän, belgän kebek his itäseñ”, — digän… Şundıy oçraktır bu, başkaça bulmas…

Vahit öyenä kaytıp kergänçe üz-üzen ışandırırga tırıştı. Yuk, bähet bolay cay gına, ciñel genä kilä almıy. Bu oçraklı ber küreşü genäder, keşe bähetenä soklanıp, hätta könläşep karau gınadır… İh, bähetneñ, döresräge, kiläçäkneñ çigen-çamasın tögäl genä belep bulsa ikän! Ul çikne belgän oçrakta bähet öçen, kiläçäk öçen köräşü ciñelräk bulır ide…

Annarı… Vahit äzerme soñ ul bähet digännärenä? Bähetkä ük bulmasa da, olı, matur mähäbbätkä äzerme? Imsınu bähet tügel bit äle. Bu yaña toygı ımsınu gına bulıp kalmas dip kem äytä ala? Nıklap uylap karasañ, ütkän gomerennän säyer töş bulıp kalgan söygän kızları äle dä bulsa anıñ küñelennän yuılıp betmägännär… Änä soñgısı — Zölfiyäse dä yırak küñel töpkelendä barmak yanap tora: “Kara anı, malay aktıgı, älegä sin berkemgä dä kararga tiyeş tügel, berärsenä karasañ — hıyanät bulaçak”, — di.

Şulay da rähät bügen Vahitka. Küñelendä nindider yaña, matur hislär kaynaşa. Yöräk türendä basılıp, onıtılıp yäşäüçe ömet baş kalkıtkan kebek buldı…

Ömettän — hıyalga, hıyaldan bähetkä ara yırak tügel… Ällä, çınlap ta, anı bähet üze sınamakçı bulamı?

Ähä! Menä kayda ikän hikmät! Sınauda! Döresräge, sınaluda! Vahitnıñ tormış yulına Cämiläneñ çıguı, häm monıñ Hoday işaräse bulıp cirdä yäşäüçe etlär bulışlıgı belän eşlänüe — änä şul sınau-sınalu bula da inde! Döresen äytergä kiräk, ütkändäge söygän yarları belän ul mähäbbät telendä añlaşırga öyränä almadı, ä Cämilä belän añlaşa alırmı?

Başında yäşen utı kebek uynaklagan uylardan tämam arıp-alcıp, Vahit, nihayät, üz yortına kaytıp citte. Öyenä kerep kitkänçe, uylanıp aldı: artık vaklana başladı bugay ul, fälsäfägä birelä başladı…

— Ber dä fälsäfä tügel, siña küptän şulay ber uylanıp alırga kiräk ide.

Kem bu? Nindi tavış? Kem ukıp bara anıñ küñelen? Ä, Canbar ikän. Küptän küzgä çalınganı yuk ide. Akkolak belän duslaşıp algaç, bötenläy onıttı Vahitnı…

Vahit ser birmäde.

— Beläm dä soñ… Älegä bezneñ arada berkem dä yuk. Ä min inde ällä närsälär uylap beterdem…

— Bar, nişläp bulmasın. Sez inde tabıştıgız. Ä bu — iñ möhime. Annarı… sin anı beläseñ, ul da sine belä, yahşı belä…

— Belä? Kayan belä? Üzem dä sizäm anı…

— Kayan bulsa da barıber tügelmeni? Ütkän belän yäşämä, bügenge belän yäşä.

— Kiläçäk belän yäşä dimäkçe bulasıñmı?

— Yuk, kiläçäkneñ kayçannan başlanganın berkem dä äytä almıy. Bügen belän yäşärgä kiräk, kiläçäk ul bügen…

Kürenep tora, podezd töbendä täkäbber kıyafät çıgarıp utırgan Canbarnıñ bik tä söyläşäse kilä ide. Vahit monı şunduk sizep aldı häm, hiç avırsınmıyça, yakındagı eskämiyälärneñ bersenä barıp utırdı.

— Yä, ni äytmäkçe bulasıñ inde? Nindi kiläçäk? Nindi bügen? Ul kız miña oşıy, beläseñme, oşıy, barı tik şul gına!

— Oşıy gına, imeş. İñ möhime şul bit inde! İñ kiräge şul!

Etneñ böten dönya gamen cıygan şomırt küzlärendä nur balkıp kitte… Çın nur! Dönya nurı!

“Karale sin monı!.. Et kenä digen inde sin anı, ä! Änä närsälär uylap yöri ikän bit! Ällä?.. Berär izge ruh şuşı can iyäse kıyafätendä karşıga çıktımı? Etlär öçen artık akıllı bu söyläşü! Keşe belmägänne belä, adäm uylamagannı uylıy, söbhanalla!.. Söbhanallamı, ällä gönah şomlıgımı?” Vahit, küñelenä yomılıp, tagın üz fälsäfäsenä kereşte… Läkin Canbar bu yulı da anı bik tiz gönahlı cirgä kaytardı.

— Andıy avır süzne äytmä. Uylama da. Küñeleñä avırlık alasıñ… Sagınırsıñ äle… Minem belän aralaşkan çaklarıñnı yuksınırsıñ… Şuña kürä räncetmä…

— Nişläp? Bez gomer buyı şulay söyläşep, aralaşıp yäşämäbezmeni?

— Yuk, älbättä. Tizdän bezneñ tormışlarıbız elekke hälenä kaytaçak; ike aradagı şaukımnı olı his, güzäl gam alıştıraçak…

— Nindi şaukım? Nindi his, nindi gam? Min berni dä añlamıym.

— Mähäbbät hise. Söyü hise. Söyü hise böten histän dä, böten siher-şaukımnan da östen!

— Nindi mähäbbät? Ni söyliseñ sin? Akılıña kil!..

— Böten dönya, böten tereklek belä bu hakta, ozaklamıy üzeñ dä beläçäkseñ: sin Akkolaknıñ hucası Cämilägä ğaşıyq buldıñ…

— Böten dönya belä, min genä belmim, imeş… Kızık…

— Sin dä beläseñ, añlap-töşenep kenä citkermiseñ äle. Ülep ğaşıyq bulgan keşe üzeneñ küñel haläten añlamıyçarak tora, moña nigä aptırarga?.. Böten dönyaga faş bulgaç kına töşenä başlıy…

Üzeneñ küñel haläte hakında Vahit bik yahşı belä, älbättä! Yüri genä söylägän bula. Menä şundıy matur uyın. Şuşı uyın belän tagın berniçä kön, annarı berniçä atna uzdı. Vahit Cämilä belän härkön diyärlek küreşep, oçraşıp tordı. Bähetlärenä, eş säğatläre ber tirädäräk betä, yulları da ber ük yul… Hätta uyları, hıyalları da ohşaş… Yazmışları gına niçekter — anısı karañgı, anısın ilahi işarä bulıp yäşäüçe Canbar belän Akkolak ta belep betermider äle…

Vahit üzeneñ etlär, mäçelär belän söyläşep yörüe hakında Cämilägä äytmäde. Kıznıñ dönyaga şaulap açılgan çäçäk kebek küñelenä şom kertüdän kurıktı ul. Yukka kurıkkan ikän. Ber vakıygadan soñ ul Cämilägä küñelen tämam çişep taşladı. Häm ul monı teläp, yaratıp eşläde…

Berkönne Vahit eşennän soñga kalıbrak çıktı. Cämilä anı kaldırıp kitmägän, kötkän. Änä ul, yul çitenä çügäläp, karşı alırga kilgän Akkolak belän söyläşep tora. Äye-äye, çın keşelär kebek, tuktalıştagı halıkka da ise kitmiçä, rähätlänep söyläşep tora! Yuk anısı, Vahit Cämiläneñ söyläşüenä aptıramadı. Hikmät başkada: Akkolak ta keşelär telendä söyläşep tora!

Vahitnıñ yannarına kilep baskanın kürmiçäräk kaldılar, onıtılıp gäpläşülärendä buldılar.

— Beläseñme, Akkolak, ul miña bik yakın häzer; şulkadär yakın küräm, şuşı baskan urınımnan kuzgalıp ta kitä almıym…

— Bu närsä digän süz inde?

— Bu, Akkolak, mähäbbät bula… Bu — yaratu digän süz…

— Mähäbbät? Yaratu? Bu his keşelärgä dä hasmıni? Sez dä bezneñ kebek yarata beläsezme?

— Nişläp alay diseñ, Akkolak? Nigä bolay mine räncetäseñ?

— Hiç räncetergä uylamıym. Mähäbbät — tereklekkä, can iyälärenä genä has. Ä menä keşelärgä hasmı ul? Minem beraz şigem bar. Yaktı, izge his ımsındıra bit ul. Keşelär dä tartıla aña, mähäbbätkä ireşep, küñellären saflandırırga, yahşırtırga telilär… Tik…

— Närsä — tik? Akkolak, närsä?

— Tik alar bu hisneñ qaderen belmilär.

— Tagın räncetmäkçe bulasıñmı, Akkolak?

— Hiç yuk. Uylap kara: mähäbbätneñ asılı — tugrılık. Ä keşelärdä tugrılık yuk. Alar tugrı bula belmilär. Mähäbbättä tugrılık mäcbüri tügel dip sanıylar alar. Üzläre mähäbbät uyını uynıylar, hätta çın-çınlap yaratalar da, ä üzläre… Yalgan, hıyanät belän yäşilär…

— Akkolak, citte! Däşmä bütän! Sin haklı tügel. Härhäldä, miña karata, Vahitka karata haklı tügel!

— Yarıy, şulay bulsın. Min bit sineñ yaklı. Şuña kürä yazmışıñnı äybätkä yurıym.

Moña qadär tınıç kına yannarında torgan Vahit Cämilä belän Akkolak arasındagı kiyerenkelekne buşatıp cibärmäkçe buldı:

— Kem anda minem isemne kuşıp söyläşä? Ä? Nu-ka, nu-ka…

Kız, siskänep, ayagürä torıp bastı. Akkolak ta, gayıben tanıganday, koyrıkların cıyıp, başın aska ide…

Vahit haman şayaruında buldı, bu kötelmägän häldän tizräk kotılırga aşıktı:

— Kötep tormaska ide, Cämilä. Ällä?.. Ällä bütän berärsen kötäseñme? Ägär şulay ikän, min häzer kitäm, küzläreñä ber tutırıp karıym da…

Şayaru uñışsız çıktı. Vahit kıznı tagın da kıyınrak hälgä kuydı. Anıñ Cämilä belän bu qadär tuarılıp söyläşkäne yuk ide äle.

Anı kiçerdelär. Änä Cämilä niçek yılmaep, yaratıp karap tora… Akkolaknıñ karaşlarında da şik-şöbhä yuk…

Kaytırga çıktılar. Vahit, küñelen açıp, irkenläp söyläşep kitä almadı. Çönki anıñ mähäbbät hislärennän neçkärep, iläslänep kalgan küñelen yat ber toygı kimerergä kereşkän ide: “Ällä Cämilä dä, minem kebek, tereklek iyäläre belän, etlär belän añlaşa alamı? Ul da, Vahit yazmışına duçar bulıp, tatlı da, ayanıçlı da hislär kiçerep yäşime?”

Niçek kenä telämäsä dä, Vahit bu hakta däşmiçä kala almadı. İnde kaytıp citärgä dä küp kalmagan ide, ul, mäktäptäge ber şayan, tıñlausız bala hakında söyläp bargan Cämiläne bülep, kinät sorap kuydı:

— Baya Akkolak belän närsä hakında söyläşep tora ideñ, Cämilä? Ällä etlär telen beläseñ inde?

— İ Vahit, minem Akkolak, keşe kebek söyläşä belmäsä dä, min äytkännärneñ barısın da añlıy. Üze söyläşä belmäsä dä, min barıber anıñ äytäsen küñelem belän toyam, şuña da bez bik yış söyläşep utırabız…

— Şulaymıni? Äybät bu. Tereklek iyäläre ber-berse belän aralaşıp, añlaşıp yäşärgä tiyeşlär, äyeme? — Vahit üzeneñ urınsız birelgän soravına ciñelräk, gadiräk mäğnä salmakçı bulgan ide dä, läkin süz citdilänep ölgergän ide inde.

— Avılga kaytkan sayın min äbi belän babay arasındagı bähäskä tap bulam, — dip, karaşların yul sukmagınnan ayırmıyça gına söyläp kitte Cämilä. — Minem babakay etlärne bik yarata, ä äbekäy alarnı küralmıy.

— Ni öçen? — Vahit, algarak çıgıp, Cämiläneñ karşına uk kilep bastı.

— Hikmät tä şunda şul. Äbekäy äytä: “Korän buyınça, etlär, duñgızlardan kala, iñ pıçrak can iyäläre,— di.— Alar keşe yortında yäşäp tä, anıñ belän ber savıttan aşarga tiyeş tügellär,— di.— Etneñ sulışı da keşe tınına kerergä tiyeş tügel”,—di…

— Şunnan, şunnan? Babañ moña närsä di?

— Närsä disen, ul äbekäygä Möhämmäd päygambär süzläre belän cavap kaytara.

— Nindi süz ul, Cämilä, äyt inde tizräk!

Cämilä beraz uylanıp tordı, annarı, çügäläp, Akkolaknı sıyparga, nazlarga kereşte.

— İmeş, etlärne küralmagan ber hatın bulgan. Menä şul hatın ber etneñ östenä tabak kaplap kitkän. Tege mesken etkäy küp könnär buyı, şul tabak astınnan çıga almıyça, gazaplanıp iza çikkän, beraz vakıttan soñ, açtan integep, tämam hälsezlänep, kibep ülgän. Hoday Täğalä äytkän: “Etkä şundıy mögamälädä bulganı öçen min bu hatınnı tämug gazaplarına duçar ittem”,— digän. Annarı östäp äytkän: “Uramda susap yörgän etkä ber yotım su eçergän keşegä min ocmahtan urın biräçäkmen”,— digän. Menä şundıy hällär buldı bezdä. Läkin babakay niçek kenä ışandırıp söyläsä dä, äbekäy öygä et kertmäde, bezne etlär belän uynatmadı…

— Kızık bu. Karale, Cämilä, izgelek belän yavızlıknıñ çige etlär belän yänäşä uza mikän ällä?

— Şulay bulıp çıga. Ber yaktan, alar — usallık simvolı, ikençe yaktan, tugrılık, ğadellek häm köç bilgese…

Yannarında bargan Akkolak, bu fälsäfägä riza bulmıyça, ırıldap kuydı, töçkerenergä kereşte, annarı, çitkä taypılıp, bötenläy çabıp kitte… Läkin ul çittä ozak yuanmadı, yarar, söyläsägez söylägez inde, tüzäm digän kebek, kabat kilep, başın aska igän kıyafättä, adäm balaları belän yänäşä atlap bara başladı.

7

Berkönne älege tanış tuktalış yanında bargan ber vakıyga Vahitnı tirän borçuga saldı, hätta sagayırga mäcbür itte.

Aldan kileşep kuyılgança, Cämilä bu könne dä Vahitnı beraz kötep torırga tiyeş ide. Belgän bulsa… Vahit söygänennän ber säğat aldan çıgıp basar ide…

Nindi hikmät bulgandır, bu hälne Vahit yıraktan uk toyıp, hätta kürep kilde. Töptän taza ber bändä Cämiläneñ tun ciñennän eläkterep algan da tartkalapmı-tartkalıy, kayadır söyräp alıp kitmäkçe bula. Şunda gına kızıl maşinası tora. İşekläre açık. Tuktalıştagı keşelär, çitkäräk kitep, ber törkemgä ukmaşıp toralar. Härvakıttagıça, berkemneñ dä bu tartkalaşka katnaşası kilmider, küräseñ…

Vahitnıñ can türendä ber kıl çiyertep aldı — kaysı cire beländer tanış kebek bu keşe. Hätta bik tä tanış… Yıragrak şul, yözen kürep bulmıy… Işanası kilmi… Vahitnıñ tanışları arasında mondıy yaman zatlar yuk…

Vahit üze, tını kısılıp, üpkäse şartlar däräcägä citep çaba, üze bertuktausız tuktalış yagına karap kıçkıra:

— Cämilä-ä-ä! Cämilä-ä-ä!

Tege adäm aktıgı anı berençe bulıp işette. Cämiläneñ izü yakasınnan böterep totkan kulların buşatıp, tavış kilgän yakka beraz karap tordı, annarı tiz genä maşinasına kerep çumdı, töten bolıtı poşkıtıp, yaña yaugan karda salulıy-salulıy kitep tä bardı…

Vahit häle betep kilep citkändä, Cämilä, küz yäşlärenä töyelep, yılamsırap tora ide.

— Närsä buldı, Cämilä? Kem ul? Närsä kiräk aña?

Cämilä cavap birerlek häldä tügel ide. Ul, başın Vahitnıñ kükrägenä salıp, ozak kına tınıçlandı, yılap ta aldı. Kaytu yulına töşkäç, sulkıldap sulış ala-ala, barısın da centekläp söyläp birde.

Avıldaşı, alay gına da tügel, yäş çakta ozatışıp, söyeşep yörgän yegete ikän. Kayçandır, yaratam-söyäm, dip yörgän-yörgän dä, ber säbäpsez-nisez, şähärgä kitep bargan, suga töşkän kebek yukka çıkkan. Menä häzer şul yeget un yıldan soñ küktän töşkän kebek päyda bulgan. Berençe tapkır ul Cämiläne Yaña yıl bäyrämenä qadär ük kürgän.

Gafu yuk, ni yuk digändäy, uramnan kitep bargan Cämilä yanında maşinasın tuktatkan da:

— Äydä Yaña yılnı bergä karşılıybız. Minem şäp kompaniyä bar — ükenmässeñ,— digän.

Cämiläneñ küñele yomşap kitkän, yörägendä avıldaş yegetenä bulgan elekkege matur hisläre baş kalkıtıp kuygan. Ul bäyrämgä baruın bargan, ämma bäyräm vakıtında “söygäne” anı dusları koçagına täqdim itä başlagaç, mäclesne taşlap çıgıp kitkän. Tege bändä häzer dä kürgän sayın bäylänep, Cämiläne üzenä çakırıp cäfalıy ikän…

Vahit küpme genä belergä tırışsa da, Cämilä bäylänçek avıldaşınıñ isemen äytmäde. “Sine dä katnaştırırga telämim”, — dip kotıldı.

Vahitka:

— Berni dä bulmas, yegetem bar dip äyt, bäylänep intektersäñ, yegetemä äytäçäkmen dip äyt, — dip akıl satudan başka çara kalmadı.

Cämilä anı bötenläy başkaça añladı.

— Vahit, nigä alay diseñ? Sin minem yegetemmeni?

— Menä siña mä! Niçek yegeteñ bulmasın. Ber ay yöribez bit inde, uylap kara — ber ay bergä!

— Sin şulay diseñ, Vahit. Ä bit bezneñ ber märtäbä dä übeşkänebez yuk…

— Hi, närsä karap torabız soñ. Äydä übeşäbez! Äydä añlaşabız…

— Vahit! Siña kölke, ä minem yılıysım kilä…

— Minem dä yılıysım kilä, Cämilä. — Vahit bu yulı bik citdi ide. — Min üz gomeremdä berençe märtäbä ülep ğaşıyq buldım, yarattım. Menä sine yarattım. Şuña kürä dä şatlıktan ber köläsem, ber yılıysım kilä! İh sin, yılagım minem, bähetem, yazmışım minem! Kil äle, ber kısıp koçaklıym üzeñne, ber suırıp übim…

Bu könne alar ozaklap uramda yördelär, küñelläre bulgançı söyläştelär, söyeştelär, übeştelär. Ällä kayan gına yannarında Canbar belän Akkolak päyda buldı. Cämilä şunduk üz eten tirgäp aldı: “Kiräk çakta kayda yöriseñ soñ sin? Häzer beregez dä kiräkmi inde. Barıgız, kaytıgız, übeşäsebez bar bezneñ, şulay bit, söygänem?” — Üze haman Vahitnıñ koçagına kerä bardı.

Vahit süz katıp däşärlek häldä tügel ide. Telsez, añsız ber bändä kebek, ul, küzlären zur açıp, übeşer öçen genä yaratılgan därtle, kalın irennären tursaytıbrak, rizalıgın birep başın gına kaktı.

Läkin şul mäldä ük Canbarnıñ äytkännäre Vahitnıñ yözendä balkıgan nurlı yılmayunı sıpırıp alganday buldı.

— Sin bit anı beläseñ… — dide Canbar, koyrıgın tırpaytıp. — Äytimme kem ul?

— Äyt, äyt, kem ul? Tukta, äytmä, min anı üzem tabaçakmın! Üzem söyläşäçäkmen!

— Yarıy, sineñçä bulsın. Läkin ozakka suzma, anıñ küñelenä yavız uy kerde…

Ällä kayan gına kilep çıktı bu şaytan kotkısı! Üzem tabam, üzem söyläşäm, imeş! Kayan tapsın, kayan söyläşsen ul, bulmagannı! İçmasam, Cämilädän ul yegetneñ isemen dä äytterä almadı. Şikläner, ällä närsälär uylar dip uyladı… Nik nıklap soraşmadı, nik äyttermäde ikän anıñ kem ikänen? Nigä kiräk buldı bu täkkäbberlek?

Şul könnärdä yanına kilep çıkkan Rädif dustı da yünle-başlı kiñäş birä almadı. Közge karşında torgan kileş, sul yak kaş çitendäge tırnalgan urınga käğaz yabıştıra-yabıştıra, fälsäfä kuyırtudan uzmadı ul.

— Hatın-kız — et kebek ul. Hatın-kız ir keşeneñ dustı bulırga tiyeş. Tıştan färeştä kıyafätendä yörsä dä, eçke asılı belän ul — hayvan zat, üzenä köç kullangannı, köçlägänne yarata. Şunı kötä dä. Sineñ urında bulsam, min ul keşene ezlämäs idem. Kstati, Cämilä siña ul keşeneñ isemen äytteme?

— Nişläpter nıklap soramadım.

— Sorama da. Üzläre añlaşıp, kileşep betsennär. Sineñ eşeñ tügel ul…

— Şulay diseñme? Rädif, sin ni äytsäñ dä, küñelem barıber tınıç tügel minem, beläseñme şunı?

— Belmim dä, beläsem dä kilmi. Bütän berni dä äytmim, soñgı süzem şul: yörgän kızıñnıñ elekkege gönahları öçen baş katırıp yörmä, bolay da dönya tınıç tügel…

Ällä şuşı süzdän, ällä Cämiläneñ: “Naçar belän naçar bulma”,— dip äytep toruınnan Vahit ber kündäm keşegä äverelde, küñele tämam tınıçlanıp, söyüneñ böten läzzäten tatıp yäşi başladı.

Läkin Rädif yalgışkan bulıp çıktı. Aña karap Vahit yalgıştı. Vahitka karap — yazmış…

Bäla alarnı fevralneñ koyaşlı ber könendä kilep taptı. Cämiläne urladılar.

Tuktalışta oçraşırga süz kuyışkannar ide, ayak buınnarı murtayıp katkançı torsa da, Vahit üzeneñ söygänen kötep ala almadı. Kaytışlıy sugılgan ide, kıznıñ öye dä bikle bulıp çıktı, kürşeläre, tanış-beleşläre dä kürmägän…

Tagın ber şomlı häbär: iyäse belän bergä Akkolak ta yugalgan, hätta Canbar da kinät yukka çıkkan, imeş. Ber kiçtä Vahit yapa-yalgızı tordı da kaldı. Şulay aptırap, gacäplänep, yortları karşındagı eskämiyädä moñayganda, anıñ yanına kürşedäge Ğadel kilep utırdı. Beraz yabıgıp, üsep kitkänme? Soñgı vakıtlarda bu malaynıñ öy tiräsendä kürengäne yuk ide şul.

— Nihällär, Ğadel? Kürenmädeñ, ällä tagın berär çokırga töşteñme?

Yumor barıp çıkmadı — monı Vahit üze dä belä. Läkin bit… ber kälimä süz däşmi utırgançı, nider söyläşep alu äybäträk…

— Avırdım min… Bügen berençe kön genä çıktım äle. Uramnarnı urap kayttım. Cämilä apanı kızıl “Ciguli”ga utırtıp alıp kittelär…

— Ä? Närsä dideñ? Tagın ber kabatla äle!

— Cämilä apanı alıp kittelär.

— Sin kürdeñme? Üzeñ kürdeñme?

— Üzem kürdem.

— Kem alıp kitte? Üze utırdımı?

— Utırırga telämägän ide, kulınnan totıp, törtkäläp utırttılar.

— Kemnär? Kemnär dim!..

— Kemnär tügel, kem. Beläseñ sin anı. Siña kilgäne bar…

Närsä bula inde bu? Hiç kenä dä başka sıya torgan äyber tügel. Anıñ bit äle Cämilä belän ber dustın da tanıştırganı bulmadı… Kızıl “Ciguli” dime? Kızıl “Ciguli” ber Rädiftä genä… Ul isklyuçayıtsya… Tagın kem? Kem?

Vahit tagın Ğadelne cilterätergä totındı:

— İseme niçek ide? İseme?

— Belmim, üzeñ beläseñ…

— Kıyafäte nindi ide soñ? Gäüdäse, yöze, kiyeme? Ä?

— Belmim lä… Min anı nıklap karap kala almadım. Tizräk tabıgız sez anı…

Vahitnıñ zihene bötenläy taraldı. Ul, ah-uh kilep, başın totıp uk utırdı.

Nindi serle keşe ul? Nindi dus, tanış? Kayan belä ul Cämiläne? Ällä cenme, pärime? Nigä köçläp alıp kitkän ul anıñ yaña gına küñelenä kerep baruçı bäğır kisägen? Canbar da kürenmi, içmasam, anıñ belän bergä ni dä uylap tabarlar ide…

Vahit, şulay dip uylap kına beterde, koyrıgın bolgıy-bolgıy, avızınnan par-bu börkep, ällä kayan gına Canbar kilep çıktı. Kilep çıktı da, tellären salındırıp, iyäseneñ karşına uk barıp utırdı. Vahit anıñ aldına tezlände.

— Närsä buldı soñ, Canbar? Nindi häbär alıp kildeñ? Närsä beläseñ?

— Ä sin närsä beläseñ? — Etneñ sorauga sorau belän cavap birüe Vahitnı tämam çıgarınnan çıgardı.

— Min bit sinnän sorıym — närsä buldı dim! Yärdäm it miña, tabarga bulış Cämiläne!

Üz tavışınnan üze kurkıp kitte Vahit. Et tä koyrıgın bot arasına kıstı… Ul bütänçä süz kuyırtıp tormadı.

— Min Akkolakka iyärep bargan idem. Barısın da kürep tordım. Maşina artınnan çabıp bardık. Şähär çitendäge bistädä tuktaldılar. Akkolak şunda kaldı, min sine alırga kayttım. Äydä, cıyın tizräk, kakkan kazık kebek cebep utırma…

Gadel haman şunda ikän äle.

Ul da torıp bastı:

— Ul döres äytä, tizräk barırga kiräk.

Vahit niçek sikerep torganın sizmi dä kaldı. Annarı şap itep kire utırdı. Tuktale, tukta… Canbarnıñ närsä äytkänen kayan belä soñ bu malay aktıgı?

Vahit üzeneñ borçulı küñelendä baş kalkıtkan sorauga cavap tabıp ölgerä almıy kaldı, tämam akıldan şaştıra yazıp, artında Ğadelneñ sihri tavışı işetelde:

— Vahit abıy, mine dä üzegez belän alıgız äle. Min bit… etlär telen beläm!..

— Närsä? Etlär telen? Beläseñ? Kayan beläseñ?

— Nişläp belmäskä… Böten balalar da belä… Häterlämiseñmeni?

Citmäsä, yılmaep-kölep torgan Canbar da:

— Belä, belä, bezneñ telne belä, — dip ürtägän bula…

Bütän soraşıp, añlaşıp torırga vakıt yuk ide, Vahit, iyäge belän ımlap, malayga üz artınnan iyärergä kuştı. Häm alar, öçäüläp, akka çornalgan işegalları, bakça-alleyalar aşa Cämilä isemle yazmışların ezläp çıgıp kittelär.

Yulda barganda Vahit Cämilä hakında uylamaska tırıştı. İsän genä bulsın, kalganında Hoday Täğalä bulışaçak, billähi bulışaçak… Ä menä Ğadelneñ süzen ul küñelenä yakın aldı, yugaltmaslık, onıtılmaslık itep yörägenä berketep kuydı. Ul aptırap uylandı, hätta üz-üze belän bähäsläşä-bähäsläşä uylandı. “Niçek bula inde bu? Cämilä Akkolak belän söyläşep yöri. Ğadel dä etlär telen añlıy… Bar dönya etlär belän añlaşıp yäşägän ber vakıtta Vahit üzen nindider ber izge keşe, päygambäri zat itep toyıp, şunıñ belän gorurlanıp, käpräyep yörsen inde, ä?! Adäm kölkese!”

Canbar alarnı şaktıy yırakka alıp kitte. Et artınnan yögerä-atlıy barganda söyläşmädelär. Şähär östenä eñger-meñger töşkän sayın, Vahitnıñ küñelendä şomlı, häsrätle toygılar köçäyä, arta bardı.

Menä ul yort. Biş katlı “hruşevka”. Podezdda kemder bar. Et bit bu! Akkolak! Akkolak utsız podezdnıñ töpsez karañgılıgınnan yögerep çıktı da Canbar yanına çabıp kilde; koyrıgın bolgap, anı sälamlärgä dä onıtmadı — baştanayak isnäp, nazlap çıktı…

Vahitka kinät ällä närsä buldı. Ul köç-häl belän is-akılın cıyıp ala aldı. Ämma şunduk buınnarınnan yazdı, baskan urınında torataş kebek katıp kaldı. Alar Rädif dustı yäşägän yort karşında basıp toralar ide! Änä anıñ kızıl maşinası da tora. Bülmäsendä ut bar. Pärdä artında häräkät sizemlänä. Öy eçendä kemnärder yöri sıman…

Rädif... Menä kem ikän ul — Cämiläne çarasızlap intekterüçe, urlap alıp kitüçe häyersez bändä! Menä kem ul anıñ yäşlek mähäbbäte…

Täräzä artındagı kiyerenkelekne Vahit şunduk sizep aldı. Kerergäme, yukmı? Dustı bit ul anıñ. Küp yıllar bergä yäşägän, açısın-töçesen bergä tatıgan dustı… Dustı? Nindi dus bulsın ul?! Vahitka küñelen bagışlagan Cämilä anıñ dustı! Canbar, Akkolak anıñ dustı! Ğadel dä dustı! Ä Rädif… Dus mikän soñ ul? Käsep, tabış buyınça, dönya mäşäqatläre buyınça tanışı, barı tik şul gına. Vahitnıñ lektsiyäläre, eşe, beleme isäbenä yäşäüçe ber parazit bändä… Yuk, mondıy keşe aña dus bula almıy…

Üzeneñ açışınnan nişlärgä dä belmäde Vahit. Arı sugıldı, bire sugıldı, niçek tä Rädifneñ fatirına kermäs öçen säbäp tabarga tırıştı. Andıy säbäp tabılmadı. Hakıykat çınlıktan küp märtäbälär açı bula. Bu inde sınalgan fal.

Rädif işekne ozaklap, telämiçä genä açtı. Üz-üzenä ohşamagan ide ul bügen. Açılıp kitmiçä genä küreşte, türgä — eçke bülmägä dä çakırmadı. Yözendäge, tavışındagı, häräkätlärendäge kauşau çalımnarın, niçek kenä tırışsa da, yäşerep beterä almıy üze…

— Närsä kiräk, Vahit?

— İñ elek keşeçä isänläş, Rädif!

— Närsä? Ä, sälam…

— Rädif, Cämilä kayda? Kürmädeñme?

— Kem? Cämilä?

— İşetteñ bit inde, nik sorıysıñ?

— Gafu… Nu, kürsäm närsä diyärseñ?

— Nişlätteñ sin anı?

— Siña barıber tügelmeni? Yahşı çakta çıgıp kit, Vahit. Cämilä — minem zabota.

— Yuk! Sineke genä tügel inde häzer!

— Ä? Närsä diseñ? Cämilä sineke dä? U-hu-hu…— Rädif yämsez itep kölep, şıñşıp kuydı…— Ä sin beläseñme, iptäş statist, berençe bulıp ul miña birelde. İke yıl buyı mineke buldı… Atnasına öç tapkır küreşä idek… Un yıldan soñ tagın oçraştık. Sanap barasıñmı, statist?

— Rädif, citte siña!

— Yuk, citmäde äle. Yaña yılnı häterliseñme? Bu yılnı “et yılı” dip iğlan itkän idek. Annarı et bulgançı eçkän idek… Häterliseñme? Anda da bar ide ul…

Rädif telägenä ireşte: Vahitnıñ zihene ä digänçe butalıp kuydı, uyları çualdı… Läkin akılınnan da yazmadı.

Ul üzeneñ kayda ikänlegen, ni öçen kilgänlegen tögäl belä ide.

— Rädif, miña bolar kiräkmi. Min bolarnı beläm inde. Kayçandır ul sine yaratkandır da. Häzer dä, bälki, onıtıp beterä almıydır… Läkin bügen min anı yaratam, ä ul mine yarata, beldeñme?! İşetäseñme, yaratam!

— Minnän kalgan bulsa damı?

— İh, Rädif, sin bötenläy keşelek gamennän vaz kiçkänseñ ikän. Mähäbbättä ber genä keşe bula — yaratkan keşe genä! Kalgannarı möhim tügel, añlıysıñmı, möhim tügel!

— Baş katırmale şul fälsäfäñ belän! Teleñä salınıp, küñeleñne tınıçlandırasıñ kilsä, başka urın ezlä. Bar, kit monnan!

— Rädif, soñgı märtäbä sorıym: Cämilä kayda? Min anı alırga kildem.

— Änä ul eçke bülmädä. Alıp kit tizräk. Yuksa ber-ber häl kılıp kuyuım bar… Törmägä utırası kilep tormıy äle…

Vahit atılıp-bärelep tür bülmägä barıp kergändä, Cämilä böreşep divanda utıra ide. Üksep, şeşenep betkän. Kiyemnäreneñ räte-çiratı yuk. Ber kulı belän izüennän böterep totkan da ikençe uçı belän küzlären kaplagan…

— Cämilä!

Cämilä kuzgalmıyça utıra birde. Ä üzeneñ yöze buylap, barmak aralarınnan sarkıp, yäş aga…

— Cämilä! Sin niçek? Nik däşmiseñ? Cämilä!

— Vahit…

— Cämilä… Äydä, tor, kitik monnan tizräk! Kaytıyk…

— Yuk, yakın kilmä miña, Vahit!

— Nigä, Cämilä?

— Min… Min siña layık tügel. Rädif minem iñ saf çagımnı aldı. Kayçandır min anı yaratkan idem…

— Cämilä!.. Sin minem öçen iñ saf keşe, iñ saf can! Sin — saf can gına tügel, saflıknıñ üze, beldeñme?!

Cämilä, yäş aralaş, olı, matur küzläre belän yılmaep cibärde. Ul bu minutta bik mölayım häm mähäbbätle ide! Böten kurkuların, borçuların onıtıp, Vahit ta aña ihlas söyep karadı. Ul berençe märtäbä üz yazmışınıñ Cämilä yazmışına mäñgelekkä berekkänlegen toydı.

Şaytan kotkısı buldı, ahrı, Vahit, Rädif kerep kitkän bülmä yagına ımlap, sorap kuydı:

— Räncetteme?

— Yuk. Ul da bit mine yarata, üzençä yarata. Läkin köçläp yarattırıp bulmaganın belmi… Şul gına…

…Uramda buran kupkan. Alarnı kar sargan Akkolak belän Canbar karşı aldı. Ğadel dä şunda gına ikän… Beraz tuñgan. Beraz kurıkkan… Adäm balası bit — hälne tiz añlap aldı. Yılmaep cibärde.

Annarı, etlärgä karap, olılarça äytep kuydı:

— Ä sez kurıkkan idegez…

Akkolak belän Canbarnıñ koyrıkların bolgap, şatlanıp, söyenep yörülären üzençä yuradı Vahit: bik tä söyläşäseläre kilä bolarnıñ. Änä küz karaşları uk äytep tora, närsä buldı? Hälläregez niçek? Sez häzer bergäme inde? Bütän ayırılışmassızmı? di. Tukta, ä nigä alarnı işetmi soñ Vahit? Nigä elekkeçä söyläşä, aralaşa almıy? Toya almıy… Küñelen alarnıñ näzberek, izge cannarına köyli almıy…

Vahit, tezlänep, Canbarnıñ hiskä, moñga mölderämä tulı, ämma süzsez küzlärenä bakkan kileş, dulkınlanıp söyläp kitte:

— Menä şundıy hällär, duskay. Mindä bit häzer bütän his, bütän toygı… Tik şunı bel: min sine bervakıtta da taşlamayaçakmın! Akkolaknı da taşlamayaçakbız. Sezneñ balalarıgız tuar, bez alarnı karaşırbız, keşe itärbez. Cämilä belän bezneñ dä bäbilärebez bulır. Sezneñ balalar belän bezneñ balalar bergä uynarlar, söyläşep, aralaşıp yäşärlär… Balalar etlär telen añlıy bit. Min inde sineñ belän bütän söyläşä almam. Balalarım söyläşer. Balalarım aşa min dä söyläşermen… Şunda tagın añlaşırbız, yäme.

Barısın da añlagan, töşengän kebek, Canbar mölderämä küzläre belän Vahitka karap tora. Güyä äytä: “Min sezgä bähet telim, keşelär! Mähäbbät telim. Minem belän söyläşmäsägez söyläşmägez, tik ber-beregezne genä yaratıgız, ber-beregezneñ qaderen belegez, yakınnarıgıznı taşlamagız, yugaltmagız, räncetmägez… Onıtmagız: sezneñ canıgızda bezneñ şäülä dä bar…”

2005

SAGIŞIÑ BULSA, SUGA SAL
(Povest)
1

Döreslektä, taş taulardan yılgalar aga, zur taş yarılsa, eçennän su çıga häm, Allahıdan kurkıp, taulardan taş yarılıp töşä…

“ Korän täfsire”,

“ Sıyır” süräsennän 74 nçe ayät

Saydägä ällä närsä buldı. Bolay da üz eçenä biklänep yäşäüçe kız bötenläy küñelenä yomıldı, däşmäs-söyläşmäs buldı, könnären öydän, avıldan çittä — Cidesu yılgası buyında ütkärä başladı. Elek-elektän: “Sagışıñ bulsa, suga sal, halık añlamasa, balık añlar”, — digännär bit. Saydä dä moñ-sagışın suga salırga uyladı, ahrı, ämma ni gacäp, här kitüennän ul tagın da sagışlırak, yamansurak bulıp kayttı…

Rähilä kızın bu säyer ğadätennän tıyarga tırışıp karadı. “Sunı sagışka, dilär, balam, yörmäle şunda, su cennäreneñ alıp kitüe bar, bıyıl da kar östendä alarnıñ yalan täpi ezlären kürgännär… Alıp kitmäsälär dä, alıştırıp, ciñeläytep kuymagayları…” — dip, ber genä tügel, yöz märtäbä äytte.

Saydä anı tıñlarga uylamadı da. İrtän toruga, cilkapka keläsenä bau taşlap, Cidesu yılgasına alıp baruçı ür sukmakka töşä. Bu sukmak buyında berniçä çişmä agıp yata. Saydä alarnıñ härbersennän berär uç su eçep kitä, güyä ul şulay Cidesuga üzeneñ kiläsen aldan uk häbär itep kuya…

Rähilä üzeneñ ana küñele belän añlıy da soñ, — Saydäse bolay gına, yuktan gına yörmi. Yazmışın ezläp yörgän keşe genä şulay onıtılıp, sagışlanıp yöri ala. Gaziz anasın tıñlamıyça çıgıp kitä ala. Yazmış eşe bu, yazmış… Bütän närsä tügel.

Ä bälki? Bu hakta bik açılıp uylarga kıymasa da, Rähilä kızındagı üzgäreşlärne tagın ber närsägä yurarga tırışıp karadı. Kiyäügä çıgarga, tormış korırga vakıtı citmägän mikän anıñ? Şuña da yäş küñele yalkınsınıp yörmi mikän?

Ä bit Saydägä äle yegerme yäş kenä. İke yıl elek mäktäpne tämamlagaç, kolhoz fermasında sıyır savıp yörgän ide. Naçar eşlämäde, gel aldıngılar rätendä buldı. Läkin bıyıl yaz kolhoz taraldı, kolhoz belän bergä ferma da taraldı. Kalgan mallarnı elek tireçe bulıp yörgän Hösäyen satıp algan, dilär. Ul häzer fermer bulıp yöri ikän.

Kiyäügä sorauçılar bar barın. Şul uk Hösäyenneñ Räzil isemle malayı Saydägä ayak atlarga da irek birmi, yödätepme yödätä. Şul bäylänçek arkasında Saydä Hösäyennärgä eşkä barmadı. Uramda oçraganda da aulak poçmakka söyräp cäfalıy bit ul. Yugarı oçtagı Zäytünä balaga uzgaç, anıñ kem ikänlege açıldı açıluın… Läkin bu azgın bändäne berni eşlätä almadılar, rayon prokurorına sıyır iltep kotılgan, didelär. Bulır da. Ätise totkan mallarnıñ iten satu belän şögıllänä bit ul. Häzerge vakıtta rayonda may zavodı tözep yata, di. Avılga yaña tegermän korırga uylıy, di…

Saydägä äytmiçä genä, ällä niçä märtäbä Rähilägä dä süz katıp karadı Räzil. Yumalap bulaştı, yanagan kebek tä buldı. Bersendä ike kapçık boday kitergän, küz dä yommıyça:

— Saydäne birsäñ, baylıkka kümäm, älegä menä şular, — dip tora, oyatsız.

Kümär dä anısı, tirä-yakta ber bay bit ul; tik ber baylık belän genä nişliseñ, yartı aylık kına bit ul.

Rähilälärneñ onnarı betep, ipisez utırgan çakları ide.

Kaşların cıyırıp bulsa da:

— Närsä eşlim min bu aşlık belän, anı niçek, kayda tarttırıym?.. Cidesudagı tegermän tuktaganga da bişbıltır bit inde, — dip söylände.

Räzil ike kapçık bodaynı kire alıp kitärgä mäcbür buldı, ämma, ike könnän öç kapçık on itep, kabat kiterep kuydı…

Bu hakta Saydä dä belde. Änisenä bik nık üpkäläsä dä, däşmäde. Anıñ cir belän kük arasında yäşägän vakıtı ide şul. Alay gına mikän? Şundıy adämi cannar bula, alar tormıştan tügel, tumıştan gamle, sagışlı bulalar. Sagış — alarnıñ gomer yuldaşı, can cılısı, hätta… ruhi tayanıçı da.

Saydä keçkenädän boyık karaşlı, moñsu yözle kız ide. Keşe küzenä kürenep üsmäde. Öydä çigü çigep tik utırdı. Sigez yäşe tulganda, ätise ülep kitte. Närsädän ülgänen dä belmi kaldılar. Bik yarata ide Saydä üzeneñ ätisen. Alar ikäüläp Cidesuga balıkka yörilär ide, yar buyında utırganda, ätise aña kızıklı tarihlar söyli ide. Bu tarihlar ber dä äkiyätne häterlätmilär, Saydä alarga böten küñele belän ışana ide. Bigräk tä Tüläk belän Susılu hakındagısın tıñlaganda, Saydäneñ keçkenä yöräge yarsıp tibä başlıy ide…

“Baçman han — ber han uglı ide, halkı, niğmäte, akçası küp, yortı kiñ ide. Altmış yeget hezmätçese bar ide, härbersen balasıday kiyenderep, bizäp yörter ide. Altmış berençese Mirkasıym uglı Tüläk atlı ide. Tüläkne han üz katına aldı.

Könnärdän ber könne Baçman han auga çıktı. Nindi genä koş oçsa da, anı Tüläkneñ yabalagı ala torgan buldı. Altmış yeget aña könläşep, hösetläşep karadılar, atınıñ toyagına ütker timer kadak suktılar. Hozır Galäyhissälam oçrap, Tüläkkä äytte: “Äy uglım, altmış yeget, siña doşmanlık kılıp, atıñ toyagına ütken timer kadak suktılar. Şuşı “İsme äğzam” dogasın ukıp öşkersäñ, kadakları töşep, atıñnıñ ayakları sau bulır”, — dide.

İrtä buldı. Atlarına atlandılar. Tüläk ber kül buyına kitte. Yegetlär häylä uyladılar. Berse Tüläk atınıñ yögänen alıp, ikençese bik katı itep kamçılarga kileştelär, at üzeneñ iyäsen bärep-sugıp kaldırırga tiyeş ide.

Çınlap ta, Tüläkneñ atı altı kön tuktamıyça çaptı, cidençe köngä çıkkaç, ul olı därya buyına kilep tuktadı.

Ul säğattä Tüläk üzeneñ atı tuktap kalgan cirdä ber kıznı kürde: yöze gayät güzälder, kem kürsä, gıyşkınnan can birerdäy bulır ide. Ul su päriye Çaçdar han digän padişahnıñ Susılu isemle kızı ide. Bu kız, Täüläkneñ atı tuktagan cirgä kilep, här irtädä çäçen tarar ide. Kız çäçen tarap utırgan vakıtta, Tüläk, atınnan töşep, anıñ yanına kilde. Kız toymadı. Çäçeneñ ozınlıgı altmış karış bar ide; çäçen ike yañagına salıp, tarap utırgan vakıtı ide. Tüläk kilep kızga sälam birde. Kız, çäçen yözennän kütärep, äylänep karadı, Tüläkne kürde, ah itep, üzaldına äytte: “Bu yegetne berzaman aldalamasam, iyärep kitüem bar”, — dide. Kıznıñ ul säğattä barça täne kaltıradı, torırga hiç därmanı kalmadı. Tüläkkä ul şunduk ğaşıyq buldı…

Tüläk kızga cıru äytte:

İnep kildem atımnan,

İmde küräseñ üzeñä,

Sälam birdem min siña,

Aytik kürekle yözeñä.

Ğaşıyq buldım min siña —

Näzek zifa buyıña,

Süzeñ äytçe, Susılu!

Kız Tüläkkä äytte:

Min usalnıñ üzenä

Ğaşıyq bulma, bay uglı;

Bezneñ cirlär katı cir,

Tüzalmassıñ, bay uglı;

Hasta bulıp ülärseñ,

Kaytıp kitkel, bay uglı! —

dip, Tüläkne kaldırıp, üze suga çumdı. Altmış karış çäçeneñ altı karışı suga kermägän ide — Tüläk kıznıñ çäçen belägenä urap aldı. Şulay iyärep barıp, kız sudan çıkkançı belägennän cibärmäde…”

Sagışlı keşe yätim üsärgä tiyeş, digänder inde, Hoday Täğalä Saydäneñ ätisen bik irtä üzenä aldı, anıñ karavı änisenä nıgrak yakınayttı, ber can, ber tän itep, ber-bersenä berketep-yabıştırıp kuydı. Ber itep beterä aldı mikän soñ? Änä bit Räzil belän niçek söyläşep, kileşep yörgän anıñ änise… Anı niçek tä añlarga tırışa Saydä. Yalgız bit ul. Ä yalgızlık avırudan da, şaukımnan da hätärräk…

Bügen şul hakta uylanıp yörde Saydä. Ana küñelenä izgelek kıyafätendä ütep kerergä tırışkan Räzil hakında. Mähäbbät hisen, söygän yarlarnı satıp alıp bula mikänni soñ? Mähäbbät yazmış kebek bit ul, isäp-hisap belän ber urtaklıgı yuk anıñ. Änä bit Tüläk batır, üzeneñ mähäbbäte öçen, Susıluga iyärep, därya töbenä ük töşep kitkän, üzen aysız, könsez dönyaga duçar itkän. Şulaydır, mähäbbät — üze koyaştır. Böten kaygılarnı onıttıra, karañgı dönyalarnı, uylarnı yaktırta torgan izge koyaştır… İh, kilsen ide Saydägä dä şundıy mähäbbät! Oçrasın ide ber batır yeget! Saydä anıñ belän cide kat kükkä dä, cide kat cir astına da, hätta, Tüläk kebek, su astına da töşep kitärgä riza bulır ide.

Cidesunıñ buylarınnan

Taptım al kaşlı yözek.

Su töplärenä töşsäñ dä,

Alıp çıgarmın yözep…

Saydä üzaldına cırlap cibärgänen sizmi dä kaldı. Ul bit äle cırlarga yarata! Anısı da ätisennän. Ul Saydägä bik küp cırlar öyrätep kaldırdı. Ätise kebek, Saydä dä halık cırlarına Cidesunı kuşıp cırlıy. Anı kuşsañ, cır tagın da moñlırak, mäğnäleräk çıga. Uylap, borçılıp, kaygırıp utırası da yuk, barı tik toyasıñ gına, şuşı dönyanı, tabiğatne, agaçlarnı, yılganı, andagı härber dulkın çaypalışın toyasıñ… Cır keşegä şunıñ öçen kiräk tä — toyar öçen; ä toyım ul — izgelek, ilahilık bilgese…

Cidesularnı buylasam,

Buylasam — buylamasam,

Uylamasam gına yörim,

Huştan yazam uylasam…

Cidesu yılgası — bik kızık, hätta säyer yılga. Kamışlı avılın urap çıga da Agıydel yagına kitep yugala ul. Ä menä anıñ kayan agıp kilgänen tögäl genä äytä almıylar. Ul yakka yırak barırga tırışmıylar. Kuyı, kara urman töpkelennän urgılıp kilep çıga, di ul, şul gına mäğlüm…

Cidesu suları kebek

Tar sular bulmas inde.

Minem yöräkkäyem kebek

Yarsular bulmas inde.

Üze tar gına bulsa da, tirän häm gayrätle yılga ul. Cidesu aşa yözep çıkkanda, atlar aga torgan bulgan. Ul üzenä algan adäm balalarınıñ isäbe-hisabı yuk, di. Anda su cennäre yäşi dip tä söylilär. Kamışlıga kilgän zıyannı şuñardan kürälär dä. Su östennän salmak kına aga torgan tomanga törenep yöri, imeş, bu su ruhı. Ä üze çın keşe kebek, di…

Cidesularda kük toman,

Cilsez taralır mikän?

Sagışlar uratıp alsa,

Kemnär aralar ikän?

Bu “su cene”n kayçandır tegermänçe bulıp torgan Amanullanıñ öräge dip tä söylilär. Kürgän keşelär dä bar ikän — taç şul tegermänçe, di… Kayçandır anı hatını belän bergä tegermän taşı basıp ütergän bulgan, cide yäşlek malayları säyer genä yukka çıkkan. Saydä äle dä häterli — bu märhümnärne anıñ ätise belän ber köndä kümdelär… Keşelär, ber-bersenä pışıldaşıp: “Ber köndä öç säyer ülem…” — dip söyländelär.

Saydä bolarnıñ barısın da ayırmaçık häterli. Şul vakıtlar turında uylıy başlasa, yöräge cu itep kitä, şunduk tege tegermänçelär belän bäyle şomlı faciga isenä töşä… Şuña kürä dä ul yılga buylap yırak barmıy, urman eçenäräk beraz kerä dä, Kamışlı avılı kürener-kürenmäs kenä kalgaç, tegermängä alıp bara torgan yuldan yarga taba taypıla, annarı, tezlären bökläp, kuyı, tıgız bulıp üskän bäbkä ülänenä utıra… Tekä yarga sırpalana-sırpalana aguçı suga töbälä… Ara-tirä genä karaşların kütärep, çäbälänä-çäbälänä urman kuyılıgına kerep kitkän yılga oçına karap ala, üze dä, küñele belän şul yılga suına iyärep, serle dä, şomlı da Karurmanga kerep kitä. Äye, halık anı niçek bar şulay — “Karurman” dip yörtä. Menä şul Karurman eçenä Cidesu buylap yartı çakrımlap kergäç, kıya-tau kebek karayıp, tuzıp, zägıyflänep, ber yakka kıyşaygan su tegermäne karşı ala da inde. Yılga buylap tagın da arırak kitsäñ, cide ineş suınıñ, bergä kuşılıp, yılga bulıp aga başlagan urınına citäseñ… Cidesunıñ ataması da änä şul ineşlärdän alıngan bulıp çıga.

Elganıñ sere monıñ belän genä betmi äle. Älege cide ineş suı da, cide yaklap, keşe ütä almaslık kuyı ärämälär, töpsez sazlıklar belän uratıp alıngan Yabalak tavı töpkellärennän çabıp kilep çıga… Ul taudagı iñküleklär, mäğarälär hakında rivayätlär yöri Kamışlıda! Oça torgan keşe turındagısı bigräk tä kızık häm… kurkınıç. İmeş, ul keşe kıyanıñ iñ oçına menä ikän dä, kulların kanat kebek yak-yakka cäyep, astagı yılga kuyınına başı belän töşep çuma ikän. Yugalgan malların ezläp yörüçe kötüçelär kürep kalgan…

Yabalak tavına bik yörergä kuşmıylar. Şulay da bala çagında Saydä, ätisenä iyärep, berniçä märtäbä şul yaklarga bargan ide. Cide su bergä kuşılgan urında yılga cäyelep, kiñäyep kitä. Änä şul därya sıman urında balık küp bula torgan ide. Tegermän tiräsendäge yar kuışlıklarında da balık äybät elägä. Tirä-yaktagı küllärdä dä…

Äye-äye, Cidesu yılgasınnan çitkäräk taypılıp, urman kuyılıgına kersäñ, şunda uk küllär tezmäsenä tap bulasıñ. Nindiläre genä yuk alarnıñ — Sarı kül, Açılı kül, Sagışlı kül, Yılak kül, Sakallı kül, Tulgak küle… Här külneñ, här isem-atamanıñ üz tarihı bar. Häzerge Kamışlı keşeläre alarnı belep tä betermilär inde. İmeş, bu küllärneñ suı cir astınnan üzara totaşıp betkän, alar hätta Cidesu yılgasına qadär sarkıp çıgalar, di… Elegräk moña bik ışanmıylar ide. Açılı küldä batıp ülgän kunak kızın Cidesudan tabıp algaç kına monıñ şulay buluına tämam ışandılar.

Tegermän yanındagı ike tekä yar arasına asılmalı küper tartılgan. Anıñ da sere bar — här yazda, keşelär ul yaklarga barıp citkänçe, küperneñ sınık taktaların, cimerek kirtälären kemder tözätep, alıştırıp kuya. Elek bu eşne tegermänçe Amanulla başkargan, häzer ul anıñ örägenä kalgan, dip tä söylilär… Täübä-täübä, Alla saklasın! İñ möhime, keşelär kilgändä, ul küper yörergä äzer bulıp tora, di…

…Bügen yılga tınıç aga. Östennän dulkınnar da yögereşmi, yar çitendäge kübek tä kalın tügel. Cäy urtasında yılga näq şulay bula. Citmäsä, anıñ kıtırşı yözen tupıl mamıgı sırıp algan…

Nindider serle-siherle, hätta moñlı, şomlı, şaukımlı mäl bu. Yılga öçen genä tügel, küñel öçen dä. İñ möhime, Saydä bu moñnı ayırmaçık toya, sizä. Canı belän, yazmışı belän toya. Añlap betermi, bu ällä ni ähämiyätle dä tügel, toya gına.

Şuña kürä tirän uylarga birelep, borçılıp uylanmıy, barı tik moñlı itep cırlıy gına:

Cidesunıñ suı salkın,

Töbe komlıga kürä;

Moñlı cannarnı yaratam,

Üzem moñlıga kürä.

Kiçke eñgergä dä küp kalmagan. Ämma kaytası kilmi. Cidesu buyında tagın utırası kilä, cırlıysı kilä, şuşında mäñge kalası kilä!..

Cidesularnı buylama,

Bik küp uylar uylama;

Bik küp uy uylagan bala

Bula ikän divana…

— Divana bulıp kalasıñ bit inde, kızım, yörmä şul su buylarında dip niçä märtäbä äytergä kiräk siña?!

Saydäne änise orışa-orışa karşı aldı. Ber süz dä cavap kaytarmıyça, kız änisenä bulışırga kereşte, kötüdän kaytkan mallarnı yabıp, sıyırların savarga äzerli başladı. Läkin Almakaynı savarga turı kilmäde — anıñ imçägendä ber genä tamçı da söt yuk ide…

— Saugannar… — Rähilä, nindider bälagä targan keşe kebek, sömsere koyılıp, buınnarı yomşap, utar koymasına söyälde.

Avıl kötüendäge sıyırlarnıñ sötsez kaytuı hakındagı häbärlär moña qadär dä işetelgäli ide. Bu hälne törleçä yurap karadılar. Kemder älege hilaf eşne yalanda uynap kön itüçe avıl balalarınnan kürde, kemder urmannarda yatkan kaçkınnar, äträk-älämnär hakında gäp kuyırttı, öçençe beräülär: “Bu tege Su ceneneñ eşe genä, bütänçä tügel”, — dip, avıl halkınıñ bolay da şik-şöbhäle küñelenä şom cibärde…

2

Ul — Allah — küktän yañgır iñderde dä här yılga üzeneñ miqdarınça agar buldı; keçkenä bulsa da, zur bulsa da, yılgadagı taşu suı üz östenä çıkkan kübekne kütärep agar…

Su — Koränneñ misalıdır, ämma kübekläre — batıyl dinneñ misalıdır…”

“ Korän täfsire”,

“ Kük kükräü” süräsennän 17 nçe ayät

Bügen kön ayıruça matur. Üzençä matur. Äle koyaşlı, äle yañgırlı. Yañgır yavıp kitä dä koyaş çıga, yavıp kitä dä koyaş çıga. Gel şulay — cäyneñ tap urtasında şundıy berniçä kön bulıp ala. Borıngılar bu mälne “Täñre tugan könnär” dilär. Yağni dönya yaralgan kön. Su belän uttan yaralgan bit ul. Keşelär dä, böten tereklek tä… Şulay da iñ berençe su bulgandır. Çönki bütän böten närsälärgä dä can Täñrebez tarafınnan iñderelgän, ä su başta uk canlı bulgan. “Su — dönyadagı iñ tere äyber,— di ide Saydäneñ ätise. — Su — tormışnıñ, yäşäüneñ nigeze; can da uttan tügel, sudan ukmaşkandır äle, änä bit fändä yazılgan: keşeneñ küpçelek öleşe sudan tora, diyelgän…”

Ber çılanıp, ber kibenep Cidesuga taba baruçı Saydä üzeneñ uylarınnan üze kurkıp kitte. Kurkırlık ta, aptırarlık ta şul — ul soñgı vakıtta dönya, ğaläm, keşelek, tereklek gamenä birelep, yäşäeşneñ asılı, tormışnıñ mäğnäse hakında küp uylana ikän. Döresen genä äytkändä, ul zur dönya öçen cavaplılık toyıp yäşi başlagan ikän.

Keşe yakındagı bäheten, döresräge, yazmışın toyganda şulay bula. Güyä menä häzer, berniçä mizgeldän anıñ tormış yulı, kisken borılıp, bötenläy bütän yakka kerep kitäçäk, bu yulnıñ oçında anı izgelek häm ihlas mähäbbät karşı alaçak…

Cidesu buyında Saydäne yul çitendä peçän çabıp yörüçe Männän kart karşı aldı. Saydälär uramında yäşäüçe bu kart alarga ätise yagınnan tugan tiyeşle. Läkin alar aralaşmıylar. Saydäneñ ätise anı yaratmagan, alar arasında nindider serle mönäsäbätlär bulgan. Ul serne märhüm üze belän kabergä alıp kitkän.

— Nişläp kenä yöriseñ, kızım?

— Menä su buyına töştem äle…

— Anısın küräm. Nindi eşeñ töşte, dimen…

— Eşem yuk. Bolay gına yörim.

— Säyer bit bu, balakay. Yalgızıñ gına su buyında yörüeñ, dimen.

— Säyer? Ä nişläp säyer bulsın?

— Häzer bit bez barıbız da eş keşeläre. Ä sin… eşsez genä yöriseñ… Şul säyer dä.

— Ber dä säyer tügel, Männän abzıy. Min yörim, uylıym, cırlıym…

— Kara anı, balam, urmannıñ da, sunıñ da şaukımı tiyep kuya kayçakta adäm balasına. Urman zähmäte, su sihere kagılmasın, şuña borçılıp äytüem…

— Borçıluıñ öçen rähmät, Männän abzıy. Sin dä äni äytkänne äytäseñ. Bernärsä dä bulmas, bezdä tabiğat äybät ul, igelekle, märhämätle…

— Şulay bula kürsen. Tik… barıber… ozak yörmä, yäme?..

— Yarar, Männän abzıy, ozak yörmäm. Sau bulıp tor…

Saydä yılga buylap eçkäräk kerde. Avıl küzdän yugalıp, alda iske su tegermäneneñ kilbätsez şäüläse karayıp kürenä başladı. Läkin Saydä ber tamçı da kurıkmadı, hätta şiklänmäde dä. Äle urman eçennän, äle yılga buyındagı üzänleklärdän çalgı kayragan tavışlar işetelep kala, äle maşina-traktor tavışları görläp kuya, kaydadır yakında gına kötü yöri. Berençe karaşka gına tınıç kebek; iskä alıp torsañ — böten cirdä tormış kaynıy, dönya şaulap tora…

Saydä tagın da eçkäräk kerergä buldı. Yänäşä par sukmaknı häterlätkän iske arba yulınnan atlıy torgaç, ul cil-yañgırdan karayıp torgan mähabät tegermängä kilep çıktı. Şunda uk alyapkıç kesäsendä yörgän tügäräk közgene kapşap kuydı. Yalt kına kulına alıp, ürelep karadı. Ap-açık yöze dä, zur zäñgärsu küzläre dä, yarım ay kebek zifa kaşları da, tar, matur irennäre dä, yañgırda çılanıp, koyaş astında beraz bödrälänep kibä başlagan çäçläre dä üz urınında ide. Hätta bit oçlarındagı mähäbbät çokırları da koyaşlı yañgır astında uñmagan, yuılmagan bulıp çıktı…

Kinät közgene isenä töşerüe yuktan tügel. Bu da ätisennän kalgan ğadät. Yavız ruhlar, cen-pärilär kua çıksa, artka taşlap kaldıru öçen kiräk ul. Äkiyätlärdäge kebek. İke araga taşlasañ, közge şunda uk ütep bulmaslık därya-suga äverelä dä yavız zatlarnıñ yulın bülä, siña yakın cibärmi…

Döresterme, yukmı, ämma Saydä moña ışana, üze belän härvakıt közge yörtä. Anıñ ätise bervakıtta da yalgan söylämi ide. Şüräleneñ sudan kurıkkanın da, öräklärdän su sibep kotılıp bulganın da, küz tiyüdän cide vakıt çişmä suı yäisä irtänge çık belän yuınıp terelep bulganın ul ätisennän işette. Menä äle dä ätiseneñ ruhı anıñ belän kebek; ul kızın törle bälalärdän saklap, aralap bara kebek…

Ätisen isenä töşergäç, Saydä batırayıp kitte. Kara taktaları belän örketep karşı algan su tegermäne anıñ küzenä berazdan cimerek alaçık bulıp kına kürenä başladı. Anıñ inde çıgırı yuk, yalgaşları tuzıp, çäçelep yarda yata. İşek-täräzäläre şar açık; su eçendäge teräü baganalar yantaep avıp töşkän dä, tegermän divarların cimerep, eçkä kergän… Tirä-yagında vatık arba tägärmäçläre, miçkä kırşauları, iske-moskı takta-kirtälär yata.

Koşlar küp ikän monda. Kargalar… Şulay da iñ kübe kügärçennär… Aralarında akları da bar. Ak kügärçenneñ äybätkä yuraluın Saydä belä. Şuña küräme ul, tagın da ışanıçlırak atlap, tegermänne uzıp kitkänen sizmi dä kaldı. Tizdän iske at yulınnan kalgan par ez yalgız sukmakka äverelde. “Keşe yöri ikän äle monnan, — dip uylap kuydı Saydä, tirä-yakka şom birep torgan mähabät narat-çırşılarga, biyek usaklarga iğtibar itmäskä tırışıp. — Balıkçılar, auçılar yörider inde. Ällä… ruhlar ezeme bu? Änä bit sukmak yulında ber ez dä yuk. Keşelärdän soñ ez bulırga tiyeş ide! Yörgännär, ä ez yuk… Säyer bu… Nişläp bulmasın, änä ber ez. Saydä aldınnan gına kemder yalan täpi ütep kitkän. Läkin bala-çaga tügel bu. Nişläp? Olılar yalanayak yörmime ällä? Kır sukmagında yäisä yul tuzanında yalanayak yörü üze rähät läsa…”

Saydä dä çüpräk çüäklären salıp kulına tottı. Şunda uk sukmaknıñ dımlı komında, bayagı zur ez yanında, Saydäneñ yalan täpiyennän töşep kalgan keçkenä tamga päyda buldı.

Alda Cidesunıñ tugan bişege — kiñ därya kürende. Yılga da, därya da tıngısızlanıp, kübeklänep aga bügen. Yañgır yavıp torgan könne su kübekle bula şul. “Keşelär sudan yaralsa, yaman zatlar anıñ kübegennän barlıkka kilgän”, — dip söyli ide Saydäneñ ätise.

Ber sözäk urınnı saylap, kız su buyına yögerep töşte, annarı, tubıktan suga kerep, ayagına kilep sırpalangan dulkınnar nazına rähätlänep, türgäräk uzdı… Ätise belän balık totıp utırgan urınnarnı karap ütte, karşı yardagı karlıgaç oyaların küzätte…

Kinät yava başlagan yañgır şulay uk kinät kenä tuktap kaldı. Saydä, yar başına menep, yakındagı kuş kayın töbenä barıp sıyıngançı, manma su buldı. Yukka yögergän ikän, ul arada koyaş çıgıp, böten tereklekne ötep-yandırıp alırga telägändäy, zähär kızdıra başladı. Saydä, külmägen salıp, kayın botagına elde, üze, şärä tänen koyaşka kürsätergä kıyınsınıp, kayınnıñ ciläs ışıgında urın cayladı…

Yañgırdan soñ su öste karayıp tora. Hätta koyaş ta yaktırtıp beterä almıy anı. Äkiyätlärdä genä sular söttäy ak bula bit ul… Äkiyätlärdä genä söt däryaları bula…

Şunda uk Saydäneñ nindider ser-mogciza sizenep cilkenä başlagan küñelendä Tüläk belän Susılu hakındagı dastan yañardı.

“Susılu, Tüläkne karatıp, üze suga çumdı. Altmış karış çäçeneñ altı karışı suga kermägän ide — Tüläk kıznıñ çäçen üzeneñ belägenä urap aldı. Şulay barıp, kız sudan çıkkançı, belägennän cibärmäde.

Berzaman Tüläk kön, ay kürenmäs cirgä çıktı. Ber pulat-saray torır. Anıñ aldınnan bertörle ineşlär agıp barır — berse baldan, berse söttän, berse nurdan, kalgan dürtese sudan ide. Tüläk kıznıñ çäçen haman cibärmäde. Kız Tüläkkä äytte: “İnde sin — mineke, min — sineke, çäçemnän cibär; min sarayga kerim, tüşäk salıym, annan soñ sine çakırıp alıym”.

Tüläk kızga äytte:

Altı kön dä cide kön

Atım alıp kilerder;

Aldamaçı, Susılu,

Ay yözeñnän ber üpmi,

Hiç cibärmäm, Susılu!

Annan soñ kız äytte:

Altı kön dä cide kön

Atıñ alıp kilerder;

Aşıkmaçı, bay uglı,

Bar buyım sinekeder;

Sabır itçe, bay uglı!

Kız şulay digäç, Tüläk anıñ çäçen cibärde. Kız, sarayga kerep, biklären töşerde. Şul säğattä saraynıñ Tüläk basıp torgan cire havaga kalıktı, ämma öç kön, öç tön ütsä dä, kız Tüläk yanına çıkmadı. Tüläk namaz östendä dogalar ukıp äytte: “İlahi, bu kıznı, kaume-halkı, malı-tuarı belän bergä, kön esselege belän bergä därmansız it!” — dide.

Şul säğattä saray tiräsendä akkan cide yılga da — ber bal yılgası, ber söt yılgası, ber nur yılgası häm dürt saf sulı yılga — barısı da tämam korıp bettelär, hiçber eçärlek su kalmadı, tereklek iyäläre täqatsez buldılar…”

Saydä, üzen-üze beleştermiçä, üzaldına pışıldap äytep kuydı: “Cide su, monda da cide su!” Anıñ ätise dä belgän bu hakta! Şuña da Saydägä Susılu belän Tüläk äkiyäten söylägän…

Saydä uylarınıñ oçına çıgıp citä almadı, yılga östendäge kük yözendä yäşen çıbırkısı uynap aldı, annarı bötenläy ikençe yaktan — su tegermäne tiräsennän — ğaläm arbası göreldäp uzdı. Ap-ayaz könne yäşenle yañgır başlandı. Saydä, külmägen annan-monnan gına eläkterep, kayınnıñ kuyırak ışıgına kerep çumdı. Tirä-yaknı sırıp algan särbi kuakları arasınnan başın çıgarıp, Cidesu däryasına töbälde.

Häm şunda uk ah itte! Telsez kaldı. Telsez genä tügel, añsız, hätta cansız kala yazdı. Yañgır tamçıları biyüennän şadralanıp, kıtırşılanıp torgan su yöze buylap Saydägä taba ber säyer can iyäse yözep kilä ide! Ällä yañgır pärdäse şulay kotsız itep kürsätäme anı? Ber närsä ap-açık ide — böten su öslegen tutırıp taralgan ozın çäçle, algarak çıgıp torgan zur küzle, kilbätsez ozın kullı, gäräbä tänle bu can iyäseneñ adämi zatlar belän bernindi urtaklıgı da yuk ide.

Ällä yañgırdan, ällä kurkudan Saydä kaltırana başladı. Tagın yäşen yäşnäde, kük kükräde.

Kız, yılga östennän küzen almıyça gına, yäşengä karata äytelä torgan äfsenne isenä töşerde:

Yalt itte, yolt itte,

Elgaga töşep kitte…

Tfü, tfü, tfü!

Elgaga töşep kitte…

Saydä ber närsäne çamalap algan ide: bu gıybrätle zat — su zatı, bälki äle anıñ iyäseder, ruhıdır? Su anasıdır? Rivayätlärdäge kebek, çäçläre niçek ozın… Yuktır. Su anası tügelder. Änä bit ul niçek kiñ alıp yözä, yaurınnarı kalın, arkasındagı muskulları bökräyep öskä kalkıp çıkkan…

Yañgır basılganday buldı. Su zatı, yözep kilgän cirennän kinät tuktap kaldı, bermäl näq Saydä basıp torgan yakka, yar buyındagı kuş kayınga töbälde… Saydä tın alırga da, küzlären yomarga da kurkıp, baskan urınında torataş kebek katıp kaldı. Su zatı tagın beraz karap torsa, billähi, yöräge yarılıp, can täslim kılır ide. Yarıy äle tege häşärät, bu yakka karap torgan kileş, salmak kına su astına çumıp kitte. Bütän kürenmäde. Hiçşiksez bu Su cene ide, yuksa ul su astında niçek yäşi alır ide?

Saydä, kuışınnan çıgıp, avılga taba yögerde. Yulda tagın Männän kart oçradı. Ul atı-niye belän bergä, iske tegermän ışıgında basıp tora ide.

— Närsä buldı, kızım, cennär kuamı ällä?

— Männän… abzıy… anda… anda… Su cene bar… Üzem kürdem… Yılgada yözep yöri ide…

— Ä? Cen diseñme? Beläm min ul cenne.

— Beläseñ? Kayan beläseñ?

— Kürgänem bar.

— Niçek inde? Nik bu hakta berkemgä dä äytmiseñ?

— Ni fayda?.. Barıber berkem dä ışanmayaçak… Köläçäklär genä…

— Nigä kölsennär, çın bit ul, çın! Üz küzlärem belän kürdem!..

— Üze kürdeme soñ sine? Kürsä — äybätkä tügel.

— Belmim… Bälki, kürgänder dä… Bik ozak karap tordı. Annarı çumıp kitte… Kem ul, Männän abzıy, ä? Kem ul?

— Kem bulsın, Hoday bändäse…

— Cen tügelmeni?

— Eçendä kem utıradır, tıştan keşe ul.

— Su kızımı?

— Yuk şul, Su yegete.

— Ä? Su yegete dä bulamıni? Su kızı, Su anası hakında gına söylilär bit…

— Artık küp soraşasıñ sin, balakay, äydä utır, kaytıyk bulmasa… Änä yañgır da tuktagan…

Alar kaytkançı söyläşmädelär. Kart atın tirgäp kayttı. Saydä bu gacäyep hällärne niçek itep änisenä söyläyäçäge hakında uylap bardı.

Läkin aña bu hakta kemgä dä bulsa söylärgä turı kilmäde.

Ayırılışırga vakıt citkäç, Männän kart kisken genä äytep kuydı:

— Kızım, bu hakta däşmäveñ häyerleräk. Hätta äniyeñä dä äytmä. Şulay kiräk.

Saydä, karşı äytep, soraşıp tormadı. “Yarar”, — dide dä öyenä yögerde. Cidesuda yözep yörgän Su yegete hakında berkemgä dä äytmäde ul. Änisenä bik äytäse kilsä dä, telen teşläp tüzde; äytsä, anıñ üzeneñ tormışı, yazmışı gına tügel, böten dönya kiteler, ualır tösle toyıldı aña.

3

Allah keşene ber tamçı sudan halık kıldı…

Vä ul — Allah — cir östendä däryalarnı bar kıldı häm faydalanırga sezgä imkyaniyät birde…

Vä ul, cir teträsen öçen, anıñ östenä mähkäm taularnı nıgıttı vä sezgä yılgalar bar kıldı, cirdä häm dindä yullar bar itte; şayät, Allah kürsätkän turı yuldan kitärsez!

“ Korän täfsire”, “Nähel”

(Umarta kortları) süräseneñ 4,

14—15 ayätläre

Cen-päri kürgän keşeneñ holkı üzgärä, dilär ide, döres ikän. Saydäne kürşe-külän genä tügel, änise dä tanıy almadı. Anıñ kızın ber köndä alıştırdılar da kuydılar. Ul Cidesuga barmas buldı, moñayıp-sagışlanıp utırmas buldı, änisennän ber totam da kalmıyça, köysez bala kebek iyärep tik yörde. Moña qadär söyläşmägännären kire kaytarırga telägändäy, bertuktausız söylände, meñ sorau birep, änisen yödätep beterde.

— Äniyem, äyt äle, sin yäş çakta nindi ideñ?

— Äniyem, sin ätiyemä yaratıp çıktıñmı?

— Äniyem, mine kayan aldıgız, käbestädänme, ällä Cidesudan tottıgızmı?

— Äniyem, mähäbbät närsä ul?

İñ ahırdan bötenläy säyer soraular birä başlıy.

— Äniyem, sin cen-pärilärgä ışanasıñmı?

— Alar nindi bula? Akmı, karamı? Küzläre nindi?

— Şul uk keşelärder, ämma alar nindider ber moğciza yärdämendä tabiğattän tugannardır, äyeme?

— Äniyem, Su anaları, Su kızları bar bit, ä menä Su yegete bulamı, yukmı? Ä?

Baştagılarına Rähilä niçek tä cavap birergä tırışa, ä menä cen-pärilär hakında süz çıkkaç, aptırabrak kala. Bar, disä, hävef-hätärdän, kıznıñ küñelenä täşviş kertüdän kurka. Yuk, disä, hakıykatkä hilaflık kiler kebek. Bar bit alar, bar, monı böten keşe belä. Küzgä genä kürenep yörmilär. Su kızı bulgaç, Su yegete dä bardır; ul bulmasa, alar näsellären niçek dävam itärlär ide soñ…

Şularnı uylıy da, Rähilä kızınıñ soñgı sorauların cavapsız kaldıra. Ul belmi şul, Saydä añardan Su yegete hakında bolay gına sorıy, ul anıñ bar ikänen belä inde, änisenä karaganda da, bütännärgä karaganda da yahşırak belä. Ul anı kürde, yuk, yuk, alar ber-bersen kürdelär, tanıdılar… Saydä anı beraz gına oşata da, hätta yarata da başladı inde… Anıñ bügenge küñel kütärenkelege, yäşäü därte, urgılıp, taşıp torgan yöräk yarsuı şuşı ımsındırgıç, serle-sihri toygı belän bäylängän dä…

Öç könnän Saydä üzeneñ elekkege halätenä kaytıp töşte. Elekkeçä moñsu-yamansu kızına karap, Rähiläneñ canı özgälände. Läkin ul bu yulı da üz canınnan özelep töşkän bäğır kisägen añlıy almadı. Bu şulay bulırga tiyeş ide. Hoday Täğalä tabiğat kanunnarın şulay yaratkan inde: keşe üzeneñ yazmışın mähäbbät bulgan cirdän ezli, ä mähäbbät ser bulgan cirdä yäşi, ser — tabiğatneñ asılı. Şul räveşle keşe üzeneñ täqdiren tügel, yazmışın ezläp, keşelär arasına tügel, iñ elek tabiğatkä, anıñ serenä, moğcizasına bara. Bigräk tä bu sergä kagılıp, anı toyıp ölgergän bulsa, ul inde annan kitä almıy, anı tabunı, üzeneke itüne tormış maksatı, hätta yäşäü mäğnäse itep kuya.

Saydä belän dä şulay buldı. Ser kayda, çınlık şunda, di bit. Öçençe köngä çıkkaç, ul, aşık-poşık kına cıyındı da, änisenä dä äytep tormıyça, yögerä-atlıy Cidesu buyına töşep kitte. Ul hätta här barganda tuktalıp, suın kabıp ütä torgan çişmälärgä dä iğtibar itep tormadı, iske tegermän yanınnan da artık dulkınlanmıyça, küñelenä yakın almıyça, şomlanmıyça gına uzıp kitte. Tanış kuş kayınga citkänçe yörägenä kagılmadı, küñelen cilkendermäde.

Läkin, küzlären avırttırıp, kaya ul küzlären genä, yörägen avırttırıp, küpme genä küzätsä dä, bu könne Cidesu däryasında Su yegete kürenmäde.

İkençe, öçençe könnärne dä Saydä telägenä ireşä almadı. Annarı tup-turı Männän kartlarga kitte. Kart barısın da belä ikän inde.

Saydäne kürügä ük, isänläşep tä tormıyça äytte dä saldı:

— Sin, balakay, yañgırlı könne bar. Yañgır yauganda çıga ul, dide. Üze, Saydäneñ, berär süz äytep, böten eşne bozıp kuyuınnan kurıkkanday, tiz-tiz genä öyenä kerep kitte.

Yañgır ozak kötterde. Saydä, dönyadan vaz kiçep, yäşeren uyları belän yäşäde dä yäşäde. Rähilä baştarak borçılıp yörgän ide dä, soñrak kızınıñ elekkege halätenä, üzenä, asılına kaytuın kürep söyende genä. Çönki ul belä, — Saydäneñ küñel haläte — äkiyätlärdän, rivayätlärdän küçkän ruhi obrazlar, kaharman yöräklär, teträndergeç yazmışlar…

“Könsez, koyaşsız ildä su däryası tämam korıdı, eçärgä su kalmadı, barısı da täqatsez buldılar.

Ul kıznıñ sarayı tiräsendä kırık hezmätçe bar ide, barçası zifa yözle pärilär ide. Alar, cıyılışıp, kız sarayına kildelär, kıçkırıştılar. Kız täräzälären dä, işeklären dä açmadı.

Bu halıklar Tüläkne kürep kaldılar, anıñ bik matur yeget buluın beldelär. “Kız bu yegettän kaçıp biklänmeş ikän, bu hätär eş şuşı yegettän tora ikän! — didelär.— İnde ni kılmak kiräk, bu hakta kıznıñ atası Çaçdarga barıp äytergä kiräk”.

Annan Çaçdar hanga barıp äyttelär.

Çaçdar han açulanıp äytte: “Ni öçen andagı halıknı hälaq itä ul? Yegetne üze kabul itmägän bulsa, ul adäm bu cirgä kiler idemeni?! Barıp kızıma äytegez: saraynıñ işek-täräzäsen açsın, ul yegetne üz katına alsın, gozerlär teläsen, doga ütensen”,— dide.

Atası äytkäç, kız saraynıñ işeklären, täräzälären açtı. Şul vakıt kıznıñ tänenä koyaş yaktısı töşte häm, kükrägennän kerep, arkasınnan çıktı,— kız yanıp ülde. Pulat-saray da ut eçendä kaldı. Şunda Tüläk sarayga kerde, kıznı kürde, anıñ çäçennän urap aldı, pulat-saraynıñ işegenä suktı — kıznıñ zihene kayttı. Ul isen cıydı, küzlären açtı häm Tüläkne kürde…”

Andıy yañgırlar cäygä ber genä yava. Koyıp kına tügel, çiläkläp yaudı ul könne kara yañgır. Töşkä qadär uramga da çıga almadı Saydä. İrtän bolay da soñga kalıp çıkkan kötü, taralıp, töşlekkä avılga kayta başladı. Almakaynı abzarga kertep yapkaç ta Saydä täräzä karşında şaktıy utırdı äle.

Nihayät, kön açılganday buldı. Kara yañgır Agıydel yagına kitep bardı, cir östenä toman kebek kaplanıp sibäläp torganı Kamışlı tiräsendäge urmannarga, ärämälärgä yabışıp kaldı.

Saydä su ütkärmi torgan yapmasın börkände dä üzeneñ tanış sukmagına töşte. Läkin ul könne aña Cidesu yarındagı kuş kayınga barıp citärgä nasıyp bulmadı. İske tegermän ışıgında şaşlık kızdırıp toruçı öç iserek yeget anıñ izge yulına arkılı töştelär. Mondıy çakta nişlärgä kirägen belmi ide Saydä.

Egetlärneñ:

— Kaya barasıñ bu yañgırda, äydä bezneñ belän genä kal, bergä küñel açarbız, — digän bäylänçek süzlärenä:

— Kitegez yuldan, yuksa böten avılga risvay itäm, — dip yanadı, alarnı oyaltmakçı, hätta kurkıtmakçı buldı.

Läkin yegetlär kurka torgannardan tügel ide. Alar öçese öç yaktan Saydägä taban kilä başladılar. Berse kinät tuktap kaldı:

— Stop, yegetlär! Bu bit Räzilneñ bulaçak häläle. Äydä kitsen üz yulına, bälasennän baş-ayak!..

İkençese aña karşı töşte:

— Bulsa soñ! Bez belmädek, i basta! Ä kızı şäp, monı ıçkındırırga yaramıy… Räzil üze dä kızlar yarata, bezne añlar…

Öçençese Saydäneñ yazmışın tämam häl itärgä tiyeş ide. Ä anıñ süze kız faydasına bulıp çıkmadı.

— Räzil üze äytep tordı, mineke bulmasa, totıp sezgä biräm, çiratka salırsız, dide. Tak çto… röhsät bar…

Öç keşelek törkemdä yavızlık kübräk bulıp çıktı. Şulay da Saydä alarga karaganda köçleräk ide. Çönki anıñ maksatı bar, barır yulı, sukmagı bar, sere bar, moğcizası bar… Bu serle moğcizaga ireşmi torıp, yavızlık kulına birelä almıy ul, ilahi mähäbbät läzzäten tatımagan kileş iserek irlär astına da yata almıy!

Saydä, ber yakka kisken genä taypılıp, böten köçenä yögerä başladı. Ul üzeneñ avıldan karşı yakka — Cidesu kultıgına taba yögerüen beraz bargaç kına töşenep aldı. Kuuçılarnıñ üzlären kürmäsä dä, alarnıñ ayak tavışların, sügenü süzlären, ara-tirä, berär närsägä abınıp yıgılgaç, ahıldap sügenep kuyuların ayırmaçık işetep bardı. Saydäneñ zihenenä bik avır barıp citte — ni öçen Karurman eçenä, Cidesu däryasına taba yögerä soñ ul? Ni öçen avılga kaytmıy, ni dip üz afätenä taba çaba?

Saydä bu soraularga cavap birä almıy ide. Anıñ katlaulı tormış borılmalarınnan tukılgan yazmışı hakında, äle tuıp-yaralıp kına kilüçe, säyer, ämma saf, izge, böyek mähäbbäte turında Hoday Täğalädän başka berkem dä belmi ide şul.

Saydä, aldın-artın karamıyça, ülemenä bargan kebek yögerde dä yögerde. Kagılgan sayın agaçlardan sibelep kalgan yañgır çıgına çılanıp, manma su buldı, totıp kalırga telägändäy karşına çıkkan gölcimeş, särbi kuaklarına sıdırılıp, tırnalıp bette, ayagı tayıp, berniçä märtäbä taygan sukmak lämenä kaplanıp töşte, torıp tagın yögerde, tagın yıgıldı, tagın tordı… Kurkudan onıtılgan häm, kaysıdır yıgıluında kesäsennän töşep kalgan közge hakında da belmi kaldı...

Cidesu däryası yarına kilep çıkkan Saydä, adäm balalarınnan bigräk, öräkne häterlätä ide. Üze küz iyärmäs tizlektä çaba, üze eçke ber açırgalanu belän sulkıldap, şıñşıp, hätta çıyıldap yılıy, kemneder yärdämgä çakıra, kemneder sügä, kargıy…

Menä ul üzeneñ kuş kayını belän tigezläşte häm… berençe märtäbä anı uzıp kitte… Kayın isä, tuktale, bolay tiz genä miña hıyanät itä almassıñ digän kebek, suların koya-koya şaulap, cillänep alganday buldı; şul vakıt Saydäneñ ayagı tayıp kitte, häm ul, totınıp kalırga telägändäy, kulların yak-yakka cäyep cibärde, ämma totınır teräk taba almıyça, tekä yardan aska — Cidesunıñ kübeklänep kaynap torgan suına yıgılıp töşep kitte…

Cidesu aña yat ide; ul Saydäne, anıñ keçkenä vakıtında ätise belän kilep yörgän çakların, här kilgänendä, külmägennän ber cep özep: “Alma mine, menä siña korbanım”,— dip, anı suga saluın onıtkan ide.

Bu yulı külmägennän cep özep yäisä berär börtek çäçen alıp suga birergä vakıtı bulmadı anıñ. Bügen ul, ihlas canın, saf tänen yaman bändälärdän saklap, ülemneñ küzenä karap kilde…

Şuña kürä dä bu yulı Cidesu aña yärdäm itmäde. Saydä, niçek yardan yaralı koş sıman oçkan bulsa, şul kileş Cidesunıñ töbenä töşep tä kitte.

Su töbenä töşä-töşä, ul yıgılganda kıçkırgan soñgı iñräüle avazın da işetkän kebek buldı hätta: “A-a-ah!..”

Saydä üz hälen bik yahşı añlıy ide. Zihene yäşen tizlegendä eşläsä dä, kulları-ayakları anı tıñlarga telämädelär. Yuk-yuk, suga batıp üläçägen toyıp hiç ükenmäde ul. Anıñ böten ükeneçe, küpme kötep tä, küpme ımsınıp ta küreşmiçä kalgan Su yegete belän bäyle ide. “İh, kürep tä, söyläşep tä kalıp bulmadı, içmasam,— dip uyladı kız,— añlaşıp ölgergän bulsam, ul mine bu häldä kaldırmas ta ide…”

Annarı Tüläk belän Susılu hakında uyladı Saydä. Menä alar su astında yäşi algannar… Ber-bersen yarata, söyä algannar… Äkiyätlärdä genä bula şul mondıy hällär… Ä Saydä çınbarlıktan, hakıykattän yıragaydı. İñ möhime, hakıykat… Anıñ karavı här tuu — hakıykatne raslau, här ülem dä hakıykatne raslau, şul gına…

Saydäneñ, sulışı buılıp, zihene tomalana başladı. Gomereneñ soñgı mizgellären toyıp, ul kiñ itep küzlären açıp cibärde. Cidesunıñ karañgı, şomlı töbendä närsä kürergä telägänder ul, ämma bu karaşta nindider bilgesez ömet çatkısı, alay gına da tügel, ilahi ber işarä bar ide…

Bu ömet, bu işarä Saydägä su töbennän menep kilüçe yaktılık bulıp kürende. Ul yaktılık yomgagı, yak-yakka nurların çäçep, haman yakınaya bardı. Tik şunısı gına, bu koyaşnıñ nurları taralgan çäç kebek kap-kara ide. Annarı bu koyaşnıñ küzläre bar ide, kaşları, kalın matur irennäre, kulları bar ide…

Menä bervakıt şul köçle kullar Saydäneñ ülep baruçı, hälsez gäüdäsenä kilep kagıldılar da öskä — cem-cem itep torgan yaktılıkka kütärep alıp menep kittelär… Ällä tını-sulışı tämam betep, ällä inde kötelmägän oçraşudan zihene taralıp, Saydä añın yugalttı häm ilahi nurdan gına torgan bütän sihri dönyaga kitep bardı…

4

Äyt: “Korıda häm suda karañgılıktagı kurıkınıçlardan sezne kem kotkarır?” Ul Kotkaruçı zattan tübänçelek belän äşkärädä häm yäşerendä hälaqätlärdän kotkaruın sorıysız, ägär bu hälaqätlärdän kotkarsa, älbättä, Allahıga itağat itep häm gıybadät kılıp şöker itüçelärdän bulır idek, disez…

“ Korän täfsire”,

“ Terlek” süräsennän 63 nçe ayät

Saydäne avıl başındagı çirämlektän Männän kart tabıp alıp kayttı. Kız cir belän kük arasında kalgan ide, şulay da inde ülem afäte uzgan, yäşäü öçen köräştä tereklek ciñgän ide.

Kız bertuktausız ätisen çakıra, annarı nindider Tüläk, Susılu belän söyläşä, şuşı izge süzlärgä iyärep, kabat tormışka kaytmakçı bula ide…

“Berzaman kız isenä kilde, küzlären açıp karadı, Tüläkne kürde, äytte: “Äy yeget, bu eşne min näümizlegemnän kılmadım. Min cir-su astı patşasınıñ kızı bulam. Bu eşne dä atama faş bulsın dip kenä eşlädem”. Ul yänä äytte: “Äy yeget, moña qadär eşebez hätär ide, häzer, Hak Täğalägä şöker, eşebez döres buldı. Atamnan röhsät bar, sine cefetlekkä alırga häbär kilde…”

Tüläk, Susılunıñ bu süzlären işetep, olı mähäbbät belän kıznıñ muyınına kulın saldı. Kız Tüläkkä äytte: “İnde minem gayıbemne kiçer, — dide, — bu esselektän hälebez möşkel buldı, inde Hak Täğalädän ütenep doga kıl, ul, gafu kılıp, bezne bu mihnätlärdän kotkarsın. Yeget äytte: “Äy canım, mähäbbätem minem, ber säğatkä genä sabır bul, min aulak cirgä barıp, Hak Täğalädän hacät telärmen, sin teläktä tor”, — dide. Häm, saraydan çıgıp, ike räkäğat namaz kıldı, “İsme äğzam” dogasına iman kiterde, başın säcdägä kuydı, äytte: “İlahım, barça möşkel eşlär dä siña ciñel torır; bu kavemgä dä rähmät kılıp, kön esselegen kitärep, alarga mähäbbätle yäşäü bir”,— dide. Şul vakıtta yagımlı salkın cil isep, bal däryası, söt däryası, nur däryası, annarı dürt yaktan su däryaları aga başladı. Halıklar tuygançı yoklap, häl cıyıp, öç könnän soñ tordılar, mal-tuarların karadılar…

Şul könnän soñ Tüläk belän Susılunıñ mähäbbätläre könnän-kön artıgrak bula bardı…”

Ap-ak tüşäk östendä tormışka kaytırga tırışıp, sataşıp yatuçı kızı öçen bigräk tä Rähilä özgälände. Aña kürşedän kergän Saniyä abıstay belän Näzilä ahiräte kuşıldılar. Saniyä abıstay, ak yaulık çılatıp, “su ırımı” belän öşkerep-imläp tä aldı:

Sinnän — saulık, minnän — yaulık,

Kirtä tottım, kazık kaktım,

İme-tomı şul bulsın!

Saydäneñ bitenä kaplangan yüeş yaulıknı çemetep alıp, Näzilä Cidesuga çıgıp yögerde, ä Rähilä yaulık çılatılgan sunı bakçalarındagı cide yıllık almagaç töbenä kertep sipte…

Böten im-tom şul buldı. Ällä şuşı ırımlı yola täesir itte, ällä äniseneñ yagımlı süzlären işette, berazdan Saydä küzlären açtı, başın kalkıttı.

— İ balakayım, isän genä bulsañ ide inde, zähmätlärdän, şaukımnardan arınsañ ide; ber-berebezne qaderläp, ber-berebezgä tayanıç bulıp, bik bähetle tormışta yäşär idek… Açsañ ide sin küzläreñne, i kızım…

— Äniyem?..

— Ä? Äü, kızım… Tordıñmı, uyandıñmı?

— Kayda ul?

— Kem, kızım? Kem?

— Tüläk… Su töbendäge yeget…

— Belmim, balam… Kemne äytäseñ soñ sin? Su töbendä keşe yäşämi bit…

Kurkınıp kaltırangan ana, yörägen avırttırıp bulsa da, kızınıñ säyer süzenä kuşılıp kitte.

— Yäşi, äniyem… Ul mine kotkardı…

— Kem ide soñ ul, balam?.. Min berni dä añlamıym. Närsä buldı sineñ belän? Nişlättelär sine?

— Mine… Räzilneñ yegetläre kudı…

— Sine?.. Mäshärä ittelärme?…

— Yuk… Su yegete… Tüläk kotkardı…

Rähilä bütän karşı endäşmäde, kızınıñ süzen cöpläp kenä tordı:

— Bik äybät bulgan, kızım. Nindi izge can oçragan yulıña… Meñ rähmätlär aña… Saulıklar, bähetlär…

— Kayda ul, äniyem?

— Belmim şul, balam. Tüläk isemle yeget bezneñ avılda yuk bit. Sine bäbkä yalanınnan Männän abzıy tabıp alıp kayttı…

— Männän abzıy? Ul belä, äniyem, ul barısın da belä… Su töbendä yäşäüçe Tüläk hakında da… Minem anıñ yanına barasım kilä, anı küräsem kilä, äniyem…

— Männän abzıynımı?

— Su yegeten, Tüläkne!

Rähiläneñ bütän äyterlege dä, tüzärlege dä kalmadı.

Ul:

— İ kızım, bu yulı nindi zähmätlär genä kagıldı ikän üzeñä? Häyerlegä genä bulsın ide inde, häyerlegä genä… — dide dä, yözen itäge belän kaplap, kıçkırıp yılap cibärde.

Saydäneñ Cidesu buyınnan iläs-miläslänep kaytuı hakındagı häbär şunduk böten avılga taraldı. Kamışlı ber atna buyı göcläp tordı. Läkin baştarak kara siher şaukımı dip kenä uylasalar da, berniçä könnän kilep ireşkän häbär avılnı sagayırga, Saydä alıp kaytkan süzgä ışanırga mäcbür itte. Häbär şunnan gıybarät ide: kötüçelär Räzilneñ öç kuştanın, iske sözgeç-cılımnarga uralgan kileş, Cidesu buyındagı kuş kayın başınnan tabıp algannar. Gadi avıl keşese genä kütärep mengerä torgan eş tügel bu. Dimäk, ruhlar eşe. Tege Su ruhı hakındagı süzlär döres bulıp çıga. Räzilneñ häçterüşläre haman da söyläşä almıylar, di. Küzlären şarday itep, ık-mık kilep tik toralar, di. Alarnıñ telläre açılgaç, häl açıklanır anısı, älegä Saydä söylägännärgä ışanırga turı kilä; ışanmagan oçrakta da uylanırga, şiklänergä urın bar monda, gönah şomlıgına karşı…

Çakırtılgan feldşer hatın Saydäne ozaklap karadı, başın selki-selki, kabat-kabat kan basımın, yöräk tibeşen tikşerde.

Anıñ süze siskändererlek däräcädä säyer ide:

— Ülep terelgän bu kızıy… Yöräge tuktagan bulgan. Änä äle dä nıklap eşläp kitä almıy. Bolay elektroşok kına tereltä ala.— Gacäplänüen yäşerä almıyça, aptırabrak kalgan feldşer tagın ber närsä hakında sorap kuyunı kiräk taptı.— Miña qadär berkem dä karamagan ideme, “skorıy” çakırtmadıgızmı?

Kayan kilsen Kamışlıga “skorıy”?! Anıñ kilmägänen feldşer üze dä belä. Tik ul üz küzlärenä haman ışana almıy,— bu kızga karata nindider köçle şaukım kullangannar. Şifalı, äybät şaukım. Su yegete kotkargan, Su ruhı tereltkän digän süz döres bulıp çıga mikänni?

Saydä bik tiz terelde. İkençe könne ük ayagına bastı, öçençe könne uramga çıktı. Häm şunda uk keşelärneñ şik-şöbhäle, hätta kahärle karaşı belän oçraştı. Monısın hiç tä kötmägän ide ul. Anıñ nindi gayıbe bar soñ? Üzeneñ şundıy buluında, tabiğatneñ, dönyanıñ şundıy buluında nindi gayıbe bar? Artınnan kürşe uram başında yäşäüçe Sapıy karçık taş atıp kalgaç, Saydä änä şul hakta uylandı. İñ kıyını alda bulgan äle — ul tile-mile karçıkka iyärep, uram balaları da Saydägä taş ata başladılar…

Ul uramga çıkmas, keşe belän aralaşmas buldı. Üz tarihınıñ şahitı bulgan Männän kart aña niçekter yakınayıp kitkän ide; ber kiçne, eñger-meñger töşä başlagaç, Saydä kaça-posa şul kart yanına kitte.

Männän kart anı kötep torgan kebek karşı aldı, bu yulı da süzne üze başladı.

— Sin, kızım, ber dä aptırama. Niçek yäşiseñ, şulay yäşä, kalganın Hoday Täğalä üze caylap urınına urnaştırıp beterä ul.

— Kıyın miña yäşäü, minem nindi gayıbem bar soñ?

— Sin bütännärgä ohşamagansıñ, kızım, sin… sin bezneñ dönya bändäse tügel, kübräk tabiğat balası, şuña şulay ul…

— Sin üzeñ dä şundıyrak bugay, Männän abzıy…

Männän kart bu yulı däşmäde. Nigä däşärgä, bolay da añlaşılıp tora bit… Tabiğat iyäse yäisä Hoda bändäse disälär dä, döres bulır ide. Şuşı säyerlege arkasında kayçandır keşelär annan vaz kiçä yazgannar da inde. Bu hakta uylavı da kurkınıç häzer.

Anıñ karavı Saydä üzeneñ küñelen ärnetep torgan iñ möhim süzne äytte:

— Männän abzıy, minem Cidesuga barasım kilä, tege Su yegeten kürep, rähmät äytäsem kilä. Äniyem cibärmi, zähmät tiyär, divana bulırsıñ, di…

— Yörägeñ närsä kuşa, şunı eşlä, balakay, minnän sorama. Ber gomer eçendä bolay da küñelemä küp avırlık aldım.

— Nindi avırlık ul, Männän abzıy?

— Ber söylärmen äle… Siña söylärgä yarıy. Tik… Älegä irtäräk.

Männän kartnıñ “Yörägeñ närsä kuşa, şunı eşlä” digän süze Saydägä “Bar, bar, Cidesudagı ul yeget yanına bar” digän kebek işetelde. Kız şul könne ük tanış sukmakka çıktı, tik bu yulı, çişmälär yagınnan uzganda, ätise öyrätkänçä:

Su anası Sılubikä,

Su atası Söläyman,—

dip, eçkän suına bähillek soradı, yola kuşkança, ülän yolkıp, yalgaşları buylap agızdı…

Kön kızu ide. Koyaş, kadaklap kuyılgan kebek, köne buyı baş östendä elenep tora. Beraz yar buyındagı kuş kayın ışıgında yuangaç, Saydä su koyınıp alırga buldı. İñ gacäbe, anıñ küñelendä kurkunıñ äsäre dä yuk. Üze dä aptıradı. Kiresençä, ul böten küñele, yöräk yarsuı belän Su yegeteneñ çıguın teläde. Belgän dogaların ukıdı, Hodayga yalındı, yalvardı, äcerlär, gozerlär äytte…

Su yegete kürenmäde. Bu könne dä, ikençe, öçençe könnärne dä, annan soñ da kürenmäde. Saydä, tämam gacizlänep, kabat Männän kart yanına kitte.

Bu yulı kart anı kölep-elmayıp karşı aldı. Bähet koşı totkanmıni!

— Ä beläseñme, ul bit sine kürä, kızım. Ul sine üz itte, yarattı.

— Kayan beläseñ bolarnı, Männän abzıy?

— Beläm, ul siña zıyan eşlämi, şunnan beläm. Bütän beräü bulsa, küptän ber-ber häl kılır ide inde.

— Läkin ul bit kürenmi!..

— İñ möhime, ul sine küñelenä aldı, kalganı — ciñel eş…

— Ciñel bulgaç, nik äytmädeñ soñ miña?

— Ä sin soramadıñ…

— Äyt inde, Männän abzıy, tizräk äyt, nişlärgä miña?

— Yözegeñ barmı? Kömeş bulsın, kaşlı bulsın.

— Bar, bar! Koyaş kaşlı yarıymı? Ätiyem büläk itkän ide.

— Yarıy. Şul yözegeñne yılganıñ tap urta ber cirenä töşerep cibär. Kalganı Hoday Täğalä kulında. Anıñ äle moña qadär tabiğatkä, mähäbbätkä karşı kilgäne yuk…

Saydä yögerep kayttı da ätiseneñ istälege bulıp kalgan yözekne ezläp aldı. Barmagına kiyep kuydı. Zur közge karşında äylängäläp tordı. Anıñ küñele kütärenke ide; ul inde ezlägänen tapkan kebek, bähetenä targan kebek kılana ide.

Ällä şuşı kılanmışları belän üzenä üze küz tiderde — bügen dä anıñ yanına Su yegete çıkmadı. Yözege genä äräm buldı. Änise belsä, canın alaçak inde, monısı hak.

Saydä küpme genä kötsä dä, küpme genä Cidesu urtasında yözep yörsä dä — telägän keşesen (Keşesen? Ä keşelärdän kaysı cire belän kim soñ ul?!) kötep ala almadı. Su östendä çakta kinät kenä kemneñder köçle beläklären toygan kebek tä bula, läkin, tayanam digändä genä, teräk tapmıyça, suga çuma da kitä, çuma da kitä…

İkençe könne dä şul uk häl kabatlandı, Cidesuda yapa-yalgızı yözep yörüçe bu kıznı berärse kürep kalsa, çınlap ta tilergän ikän meskenkäy dip uylar ide, mögayın. Kürgännärder dä. Änä bit änisenä äytep kaytargannar: “Kızıñ Su cene belän yäräşkän ikän, anıñ balası baka bulıp tuaçak”, — digännär.

Saydä yılıy-elıy kaytıp kitte. İkençe könne tagın şul kuş kayın töbenä kilep utırdı. Bu urın aña şulkadär yakın, qaderle bulıp kitte, barı tik şuşı agaç töbendä genä ul üzen bähetle itep sizä, toya ala ikän bit.

Saydä yögerep kilde dä, kayın töbenä tüşälgän çirämlekkä çalkan töşep, suzılıp yattı. Kulların öskä suzıp, nindider ber möhim, izge süz äytmäkçe buldı. Bu süz belän anıñ bügenge bähete, kiläçäktäge yazmışı häl iteler tösle ide.

Läkin ul bu matur, izge süzne uylap ölgerä almıy kaldı, anıñ kulı nindider bauda elenep, balkıp torgan tanış yözekkä tiyep kitte.

Saydä şunduk sikerep tordı, yak-yagına karandı. Berkemne dä kürmägäç, tagın yözege yanına kilde. Tapkan bit, tapkan! Menä ul — anıñ koyaşlı yözege! Ätiseneñ istälege! Ah anı! Niçek häyläkär ul! Üze kitermägän, kürer äle, tabar äle dip, şuşı kayınga elep kitkän!

Saydä nişlärgä dä belmäde. Ul hätta biyep, sikergäläp aldı. Annarı tiz-tiz genä çişende dä yardan yögerep töşep kitte. Küñel yarsuına tüzä almıyça, yözep-yözep, çumıp-çumıp uynıy başladı. Üze küñelennän genä tanış cırnı köyläde:

Cidesunıñ buylarınnan

Taptım al kaşlı yözek.

Su töplärenä töşsäm dä,

Alıp çıgarsıñ kebek…

Şul vakıt Saydäneñ bähetkä tulışkan yörägendä nindider ber möhim kıl çıñlap kuydı. Bu çıñnıñ närsägäder ım-işarä buluı kön kebek açık ide. Häm Saydä şuşı ilahi işaräne ezlärgä kereşte, kül östen karap çıktı, yıraktan sömräyep torgan Yabalak tau itäklärenä, yar çitendäge ärämäleklärgä, kamış diñgezenä töbälep tordı, annarı gına karşındagı yar başına kütärelep karadı häm… ah itte. Yar östendä, andagı kayınnıñ öçençe käüsäse bulıp, ber säyer keşe basıp tora ide. Yeget keşe. Säyerlege dä änä şul yeget buluında, ahrı. Anıñ kiñ kulbaşına ozın çäçe taralıp töşkän. Ä koyaşta yangan tän-gäüdäse şulkadär matur häm kamil, ul barı tik äkiyätlärdä genä bula torgan äzmäverdäy kaharmannarnı häterlätä ide. Bilenä kaplangan tire itäge isä anıñ borıngı kırgıy zamannardan kilgän zat buluına tagın ber işarä ide.

Ä yöze… Ä küzläre! Alar şulkadär tere häm mähäbbätle ide, Saydä şunduk ülep ğaşıyq buldı, anıñ şuşı olı, matur küzlärennän karaşların ala almıyça intekte. Su yegeteneñ irennärenä kungan sihri yılmayunı kürergä teläde kız.

Häm ul kürde, kürde! Kürde dä tagın ber tapkır ğaşıyq buldı.

Saydä sudan çıgıp yar başına kütärelgänçe, yeget şulay yılmaep basıp tordı. Anıñ yözendä gacäplänü belän aptıraunıñ äsäre dä yuk, güyä ul Saydäne küptän belä, belü genä tügel, yarata, söyä!..

— Sin kem? — Tamçı da kurıkmıyça, şiklänmiçä, berençe bulıp Saydä soraşa başladı.

Eget cavap birmäde. Elekkeçä yılmaep toruında buldı.

— Rähmät, yözek öçen rähmät.— Saydä barmagındagı yözegenä törtep kürsätte.— Ätiyemneñ büläge ul…

Eget haman şul kileş tora birde. Saydä, ürelep, barmak oçları belän genä anıñ bürtep-kabarıp torgan beläklärenä, kulbaşlarına, kükräklärenä kagılıp ütte, annarı çäçlären sıypap kuydı. Yeget tä şunı uk eşläde — Saydäneñ yanbaşlarına, kükräklärenä, yañaklarına uçların kuydı, çäçlären totıp karadı.

Saydä şunduk çamalap aldı — ber dä ruhlarga, cennärgä ohşamagan bu yeget. Balıknıkı kebek täñkäläre dä, bakanıkı kebek kul-ayak yarıları da yuk, koyrıgı-mazarı da kürenmi…

— Sin kem? İsemeñ niçek? — Saydä tagın ber märtäbä sorap kararga buldı.

Eget kinät citdilände, ämma cavap birmäde. Nider äytergä teläde, ämma şıñşıp-ıñgıraşıp kına kuydı.

Saydägä barıp citte — bu yeget söyläşä belmi bit! Şulay da kız aña üzeneñ isemen äytergä buldı, şuşı isem belän ike aradagı serle-siherle halätne mäñgelekkä berketep kuyarga teläde, ahrı.

— Min — Say-dä! Say-dä! — Saydä uñ kulın kükräge östenä saldı. Yeget tä uñ kulın üzeneñ kükrägenä yakın kiterde. Nider äytergä teläp, matur irennären açtı, tik äytä almadı, bayagı kebek şıñşıp, iñräp kenä kuydı.

Su keşeseneñ tämam käyefe kitte.

Ul bermäl, yılarday bulıp, özgälänep-açırgalanıp, Saydäneñ küzlärenä karap tordı, annarı, kırt borılıp, yılga yarına taba yögerde. Şulay yögerep bargan uñayga, bar köçenä etenep kulların yak-yakka cäyep cibärde dä aska oçıp töşep kitte, artınnan su şapıldaganı gına işetelep kaldı.

Bu hällärdän Saydä üze telsez kala yazdı. Läkin telsez kalsa da, hätta añsız-cansız kalsa da, ul bügen bik tä, bik tä bähetle ide!

5

Ul — Allah — ike zur sunı yänäşä agızdı, ul sularnıñ berse eçärgä tämleder, ikençese eçärgä açı häm tozlıdır, vä alar arasına pärdä kıldı vä bergä kuşıludan tıya torgan yäşeren köçne aralarına kuydı.

“ Korän täfsire”,

“ Ayıruçı” süräsennän 53 nçe ayät

Alar kön sayın diyärlek oçraşa başladılar. Ber-bersen kötep, sagınıp alalar. Saydä kayçan gına päyda bulsa da, Tüläk (egetkä şulay dip isem kuştılar) anı şunduk kilep taba. Tüläkneñ üze genä belgän aulak urınnarı bar ikän. Kübräk şunda uynap yözdelär, söyläşep utırdılar. Döresen genä äytkändä, Saydä söyli, ä Tüläk tıñlıy. Ul bit keşe telen añlıy, tik cavap kına kaytara belmi. Üzeneñ isemen äytkänçe dä hätsez vakıt uzdı…

Saydä anıñ kem ikänlegen haman belmi — adäm balasımı, ällä berär ruhi zatmı, cenme, pärime? Şulay da keşegä nıgrak ohşagan ul. Ruhi zatlarnıñ kul, ayak barmakları yä dürt, yä altı bula, ä bu yegetneñ böten barmakları da isän-sau, keşelärneke tösle. Albastınıkı kebek, kultık astında kuışlık ta yuk, Şüräleneke kebek, arkasında eçke äğzaları da kürenep tormıy. Ruhlarnıñ küz karaları da, kendekläre dä bulmıy… Ä Tüläkneñ böten cire dä üz urınında häm şundıy matur, kamil!..

Saydä älegä anıñ kayda yäşägänen dä, närsä aşaganın da belmi, soraşırga kurka. Ul barı tik anı sagına, aña böten canı-täne belän tartıla, ımsına… Çın, ihlas mähäbbättäge kebek. Ä mähäbbät ul ilahi äyber, cirneke genä tügel… Hoday Täğalä üze dä mähäbbät telendä söyläşä, di bit…

İñ avırı Rähilägä töşte. Şul hıyalıy kızı arkasında añardan böten avıl çitläşte. Läkin ana keşe bik beterenmäde, borçılmadı. Çönki anıñ kızı bähetle ide. Balası bähetle bulgan ana nigä kaygırıp utırsın di... Şatlanırga tiyeşter läsa...

Saydä anasınnan bernärsä dä yäşermäde. Niçek bar — şulay söyläp bardı. Üz uyları, küñel hisläre, şatlıkları belän urtaklaştı. Rähilä baştarak: “Yörmä, kızım, ber oçı çıgaçak monıñ, yuha päriläre, sılu yeget kıyafätenä kerep, keşe aldap yörilär, di, şulay bulmasın, kara anı”, — dip kisätep torsa da, berazdan däşmäs buldı. Kızınıñ mondıy şat, bähetle çagın kürgäne yuk ide äle anıñ. Citmäsä, tegese ana keşe küñelenä tınıçlık, sabırlık birä torgan süzlär taba belde. Saydä: “Şundagı kötüçe yegetlärneñ berse kebek kenä ul, äniyem, anıñ hakında Männän abzıy da belä, ışanmasañ, üzeñ sorap kara”, — digäç, Rähiläneñ küñele tämam urınına utırdı, Hoday närsä yazgan bulsa, şul bulır, dip, ul yazmışına buysınıp yäşi başladı.

Rähilä tınıçlandı, ä menä Kamışlınıñ üzendä hätär cäncal tuıp, köçäyep kenä kilä ide. Räzilneñ yegetläre, telläre açıluga, Su cene hakında böten kürgännären täfsilläp söyläp birgännär. Süze çıkkaç, küze dä çıga digändäy: avıl keşeläre arasında bu su häşäräten kürgän keşelär dä tabıla başlagan. İmeş, ul şulkadär kilbätsez ikän, anı kürügä, keşe şunduk telsez, añsız kala ikän. Ällä niçä kullı, ällä niçä ayaklı bu cenneñ mañgayında ber genä küze bar, di, tagın ällä närsälär, ällä närsälär…

Anıñ su östenä kayçan çıguın da belälär, imeş. Yañgırlı könne genä kürenä di ul; soñgı vakıtta koyaşlı könnärne dä kürgälägännär, näq köndezge säğatlärdä üzeneñ sılu hatını belän uynap-uynap yöri di tege cen zatı…

Männän kart kına äytkän, imeş: “Niçä yıllar buyı bergä yäşägän bit — zıyanı timägän, häzer dä şulay yäşärbez, bez timäsäk, ul da timäs, borçılırga urın yuk”, — digän. Aña karşı Räzil häbär taratkan: “Barıber totıp imanın kiyäm min anıñ, avılnı örketep yatmasın anda”, — digän. Aña bütännär kuşılgan. Kemder yugalgan sarıgın, kemder sıyırın isenä töşergän. Hätta berniçä yıl elek suda batıp ülgän kız bala facigasen dä şuşı Su cenennän kürä başlagannar.

Bu häbärlär Saydäneñ küñel tınıçlıgın aldı. Ul hätta bernikadär vakıt Cidesu buyına, Su yegete yanına barmıyça yörde. Anıñ artınnan iyärep barırlar da Tüläkne totıp alırlar kebek toyıldı aña.

Tüzmäde. Kitte. Tüläk anı bik sagıngan ide. Ul hätta söyeneçennän, başın kükkä çöyep, iñräp kıçkıra başladı. Yegetneñ bu kılanışı Saydäne siskänderep kuydı — hayvannarga gına has kırgıylık bar ide anıñ bu kıçkıruında…

Läkin Tüläk şunduk kölep-elmayıp cibärde, Saydäneñ böten ciren karap, totkalap çıktı, annarı, ımlap, kıznı su koyınırga çakırdı.

Saydäneñ suga keräse kilmäde; ul, ber aulak cir tabıp, Tüläkne söyläşergä öyrätä başladı.

— Sin — Tüläk…

— Sin — Tü-läk…

— Sin tügel, min…

— Sin tügel, min…

— Yuk, sin äytergä tiyeş: “Min — Tüläk”, — diyärgä tiyeş…

— Min — Tüläk…

— Ä menä min — Saydä.

— Sin… Say-dä…

— Menä bit bula. Tagın tıñla, iseñdä kaldır: menä bu — su, yılga, ä anda — urman, urman artında — avıl, anda — keşelär…

Tüläk bik talantlı ukuçı bulıp çıktı. Berniçä atna eçendä ul iñ kiräkle süzlärne belä ide inde. Saydägä şulay toyıldı. Tüläk kayçandır bu süzlärne inde belgän bulgan, häzer ul alarnı isenä genä töşerä. Änä bit tanış süz çıkkan sayın söyenep kuya, balalarça sikergäläp, uynap ala…

Saydä sizenä, hätta tögäl belä: nindider sere, moğcizası bar bu Su yegeteneñ. Häm bu ser, bu tarih iñ elek keşelär belän bäylängän.

Änä bit Tüläk üze ük äytep tora.

— Min — Tüläk,— di.

“Keşe” süzen öyrängäç: “Min — keşe”, — diyä başladı. “Tegermän” süzennän soñ: “Min — tegermän”, — dip belderde. Citmäsä, ber — üzenä, ber — tegermängä törtep kürsätä. Närsä äytergä teli soñ ul — Hoday gına beläder. Läkin anıñ sere tegermän belän dä bäyle; bu kön kebek açık.

Saydä aña haman öyränep citä almıy äle. Yegetneñ matur, zifa täne anı äsir itä, därtle yörägen yarsıta başlıy; ul, üze dä sizmästän, Tüläkneñ tıgız tänen irkälärgä, nazlarga kereşä. Ä Tüläk… Tüläk, Saydä närsä eşli, şunı eşli, Saydä närsä kılana, şunı kılana. Saydä anıñ kükrägen sıypap-nazlap kuygan ide, Tüläk tä anıñ kükräk yapmasın kütärde, barmak oçları belän sak kına kagılıp, kıznıñ tıgız kükräklären nazlarga kereşte. Saydä rähätlektän añın yugalta yazdı. Anıñ kükräklärenä yegetlär kulınıñ kagılganı yuk ide äle. Küzlären yomıp, hatın-kızlar gına tatıy ala torgan tatlı nazga iserep küpme torgandır, aynıp, uyanıp kitkändä, Tüläk anıñ bürtep, zurayıp kitkän kükräk oçlarına irennären tiderer-tidermäs kenä kagılıp, übep tora ide. Ä üzeneñ küzlärendä yäş, keşelärdä genä bula torgan çıp-çın küz yäşläre!

Närsä kiçerä ikän bu yeget? Närsä toya? Ni uylıy ul, isenä töşerergä tırışa? Kem ul? Kayan?

Saydä, ber bähetennän şaşıp, ber borçılıp, Tüläkneñ ciläs cildä tuzınıp oçıp torgan çäçlärennän böterep tottı da üzeneñ söyü, naz tämen belä başlagan ak-saf kükräklären anıñ kalın, mähäbbätle irennärenä taba ette…

Saydä Tüläkneñ keşe buluına ışanıp citkäç tä şiklärennän arına almadı. Bu şik, älbättä inde, su belän, yılga belän bäylängän ide. Keşelär cirdä yäşilär, ä Tüläk nişläpter su zatı bit! Ul suda, su astında yäşi, anıñ böten tormışı su belän bäylängän. Saydä yanına da ul sudan kilep çıga, Saydädän soñ da suga kerep yugala… Tın almıyça niçek kenä yäşider? Närsä belän tuklanadır?..

Ber kilgändä Saydä bu hakta da süz kuzgattı, Tüläktän närsä dä bulsa aşarga tabuın soradı. Tüläk şunduk añlap aldı häm, kulların kanat itep cäyep, yar başınnan yılgaga tomırıldı, çumıp, yuk ta buldı. Bik ozak torıp çıktı ul. İke sikerüdä yarga menep tä citte. Kız Tüläk kulındagı ärekmän yafragında ıslangan balık kürep ah itte.

Saydä kaytıp kergändä, Rähilä işek töbendä yılap utıra ide.

— Närsä buldı, äniyem? — dip, şunduk yögerep yanına bardı.

— Cäl, tege Su yegete cäl… Harap bula bit mesken…

Yartı säğat elek kenä Tüläk belän Cidesuda yözep uynagan Saydä öçen äniseneñ cavabı ayaz köndäge yäşen kebek buldı.

— Närsä-ä? Ni söyliseñ sin, äniyem?

— Kızım, avılnı akıldan yazdırdıñ bit, şunı da belmiseñmeni? Änä itçe Räzil, sineñ tege ceneñne totu öçen, keşe cıya başlagan...

— Närsä söyliseñ sin?! Cen tügel ul, äniyem, keşe ul, çın keşe! Menä minem kebek, sineñ kebek…

— Şulayın şulaydır da. Keşelärne moña niçek ışandırırga soñ? Keşe bulgaç, nigä avılda, üze kebek keşelär arasında yäşämi soñ ul? Nigä suda yäşi?

— Belmim, äniyem, monısın min dä belmim. Monısına üzem dä aptırıym…

— İ bala, bala… Tagın nilär kürerbez ikän inde?..

— Kayçan baralar di soñ?

— Kaya?

— Auga, üzeñ äytteñ bit…

— İrtägä, koyaş töşkelekkä kütärelgäç kuzgalalar, di. Näq şul vakıtta su östenä çıga, di bit ul.

— Äniyem, anı niçek tä kisätergä ide, kürergä ide!

— Yuk, kızım, bu yulı cibärmim. Öydä genä utır! Bolay da yörägem üz urınında tügel.

— Äniyem!

— Yuk digäç, yuk!

— Äniyem! Min bit anı yaratam, ülep yaratam!.. Min ansız yäşi almıym!..

— Ä?..

6

Allah sezgä küktän su iñderde, ul su belän çäçäkkä kümelgän küp cimeş bakçaların üsterde, ul bakçalarnıñ agaçların üsterü sezgä layık bulmadı, yağni köçegez citmäde, Allahıdan başka tagın ber İlahı barmı? Älbättä, yuk, bälki, alar hak yuldan avışa torgan kavemder”.

“ Korän täfsire”, “Nämel” (Kırmıska)

süräsennän 60 nçı ayät

Su cene hakındagı imeş-mimeşlär Kamışlı avılın kıl urtalay bülde. Beräülär, anı ezärlekläp, tabiğatne, ilahiyätne ürtämäskä kiñäş ittelär, ikençelär, bigräk tä Sapıy karçık belän Räzil yaklılar, bu häşärätne keşelär karşına bastırırga, bastırıp kına kalmıyça, utta yandırıp üterergä öndädelär. Şunduk olı auga äzerlänä başladılar, çormada kügärep yatkan au mıltıkların çistartıp kuydılar, patronnarın tutırdılar, kapkınnar, küsäklär, kolgalar yünättelär, sözgeç-cılımnar äzerlädelär.

Tik auga qadär, iñ elek Rähilälär kapkasın kilep kaktılar.

— Häy, öydä berärse barmı? — Yegetlären uramda kaldırıp, işegaldına ütkän Räzilneñ tavışında ücätlek, hätta usallık bar ide.

— Bar, bar, kem anda? — Rähilä sıyır abzarınnan çıkmıyça gına cavap birde.

— Bez bu, Rähilä apa, çıgıgız äle, söyläşäse bar.

Alyapkıçına kulların sörtä-sörtä kilep çıkkan Rähiläneñ tavışına şom kunıp ölgergän ide inde.

— Bäy, Räzil, söyläştek bit inde, cibärgän onıñ öçen dä Saydädän eläkte, üzegez söyläşegez, üzegez kileşegez inde…

— Bügen süz ul turıda tügel, Rähilä apa.

— Tagın närsä turında, Räzil?

— Tegermän suındagı cen hakında, belmägängä salışıp tormale, Rähilä apa.

— Minem ni eşem bar añarda?

— Sezneñ eşegez yuk, ä menä Saydäneñ eşe bar. Ul kayda, öydäme, çıksın äle…

Öy işegendä Saydä kürenügä, baştarak ikese dä şım buldılar.

Berençe bulıp Räzil süz başladı.

— Sine Su cenen kürgän dilär.

— Yuk, kürgänem yuk…

— Sine minem öç äträk-älämnän kem kotkardı soñ?

— Belmim, kürmädem…

— Saydä, yahşılık belän söyläp bir barısın da… Yuksa…

— Yuksa närsä bula?

— Berni dä bulmıy… Üzeñ cengä ävereläseñ, şul gına.

— Niçek inde?

— Niçekme? Cengä yärdäm itkän keşe üze cen bulıp çıga, şul gına… Änä Sapıy karçıktan sora…

Böten tirä-yakta danı çıkkan siherçe karçıknıñ isemen işetügä, Rähilä kızıp kitte:

— Siña närsä kiräk bezdän, Räzil? Uratıp-nitep tormıyça, turısın gına äyt äle!

— Kızıñ Saydä bezgä ul cenne totıp birergä tiyeş. Şunda gına avıl karşında yöze ak bulaçak. Minem alda da…

— Sineñ alda? — Süzgä tagın Saydä kuşıldı. — Sin kem soñ?

— Min sineñ bulaçak ireñ. Belmägängä salışma. Bügen äle min sine ala alam. Oyatına, gaybätenä karamıyça alam. Küñelgä nık kerep ölgerdeñ sin, kızıy… Ä menä irtägä soñ bulaçak, ceneñ-niyeñ belän totıp utka yagaçaklar sine. Yalınırsıñ-yalvarırsıñ, min bulmam.

— Yalınmam…

— Yalınırsıñ. Canıñ qaderle bulsa, yalınırsıñ. Ä can qaderle ul…

— Tuktale, malay aktıgı, närsä söyläp bulaşasıñ sin, nindi cen, nindi can, birermen min siña cannı, — dip, moñarçı çak-çak tüzep torgan Rähilä kulındagı sänägen kütärep Räzilgä taba kilä başladı. — Bar, ıçkın monnan yahşı çakta, onıñnı da alıp kit, min anıñ ber tamçısına da timädem!

— Rähilä apa, tuktale, tukta… — Räzil, süzneñ kiräkmägän yakka kerep kitüen añlap, ötälänä başladı.

— Tuktamıym da, nitmim dä… Şuşı sänäk cilkä tamırıña kungançı, bar, çıgıp kit, bütän küzemä kürenäse bulma!

Räzil çıgıp kitkäç tä tiz genä tınıçlana almadı ana keşe. “Kara sin anı, cen belän başladı, can belän beterde”, — dip, şaktıy vakıt üzaldına söylänep yörde.

Saydägä dä eläkte.

— Sin genä ğayeple, kızıy! Şuşı yäşemdä keşe kölderep yörmäs idem min, cen-cen dip täqateñne korıtmasañ…

— Äniyem!..

— Däşmä miña! Yaratırga keşe betkänder, suda yäşäüçe päri yegetenä ğaşıyq bulmasañ!

— Äniyem…

— Närsä, närsä? Närsä äytmäkçe bulasıñ, närsä genä äytä alasıñ sin, ä? Böten avılga risvay buldık bit, kızım. Añlıysıñmı şunı? Monnan soñ niçek yäşärbez, şul turıda uylaganıñ barmı?

— Äniyem… Min keşe bit äle… Niçek uylanmıym di inde… Läkin min anı bik yaratam, canımnan da, gomeremnän dä artık kürep yaratam… Anıñ belän ber-ber häl bulsa, niçek yäşärmen soñ min, äniyem? — Küñel tetränülärenä tüzä almıyça, Saydä, sulkıldap yılıy-elıy, äniseneñ kükrägenä kilep kaplandı.

Gönahlı cir tormışınıñ iñ hätär yarsularına da çıdam, sabır ana yöräge şunduk kızın tınıçlandıra alırlık süz uylap taptı:

— İrtägä irtük kuzgalırsıñ, balam, ä häzer yal it…

Nindi yal itü inde ul! Saydä töne buyı iläslänep, uylanıp yattı. Ul bit häzer mähäbbät belän näfrät urtasında kaldı. Mähäbbät ul — küzeñne yomgaç ta koyaşnıñ balkıp kaluı, näfrät — küzlär şar açık çakta da köpä-köndez kükne bolıt kaplap alu… Saydä mähäbbätkä yakınrak tora. Annarı ul Tüläk hakında uylandı. Sizä mikän ul üzenä bäla yakınlaşkanın? Sizäder… Tabiğat iyäse bit ul, tabiğat balası… Ä tabiğat barısın da sizä, toya. Ällä sizmime? Böten dönyasın onıtıp, Saydä hakında uylap yatamı? Mähäbbät tabiğat toyımın tomalıy, dilär bit… Yarata bit ul Saydäne. Älegä yaratam dip äytä almasa da, yarata, söyä! Çın äkiyätlärdäge mähäbbät iyäläre kebek…

“Tüläk belän kıznıñ mähäbbätläre könnän-kön arta bardı. Kız Tüläkkä äytte: “Äy yeget, sin miña röhsät birsäñ, här irtädä çıgıp, çäçem tarap, yözemne bizäp kiler idem”,— dide.

Eget kızga röhsät birde. Här irtädä kız aulak cirgä çıgıp, çäçen tarap, yözen bizäp kiler ide. Berkönne Tüläk Susıludan: “Nindi cirgä çıgıp çäçeñ tarıysıñ?” — dip soradı. Kız äytte: “Kaysı cirdä çäçemnän kilep tottıñ, şul cirdä tararmın”,— dide. Şunda Tüläk äytte: “Äy can mähäbbäte, anda minem atım belän koşımnı kürmässeñme? Kız äytte: “Ä sin miña ğaşıyq bulmadıñmıni? Atımnan häm koşımnan bizäm, dip äytmädeñmeni?” Tüläk kızga äytte: “Ul kön bütän kön ide, bu kön yänä üzgärde, kürgän bulsañ, äyt!” — dide. Kız Tüläkkä äytte:

Atıñ atı Cilcitmäs,

Aña citär cir kayda!

Atıñ torır yabıgıp,

Koşıñ torır boyıgıp,

Üzeñ taşlap kitteñ bit,

Häzer nigä sorarsıñ?

Şunnan soñ Tüläk kızga äytte:

Atım torır ul yarda

Minem öçen zarıgıp,

Aylık cirne ber baskan,

İrene-küze kalıgıp;

Atım alıp kilergä

Därman äytçe, Susılu,

Häleñnän kiler bulsa,

Alıp kilçe, Susılu!

Tüläkkä kız cavap birde:

Atıñ, koşıñ bu cirgä

Kilep citmäs, bay uglı,

Bu hezmätne kılırga

Hälem citmäs, bay uglı.

Telägeñ Haktan telägeñ,

Aşıkmaçı, bay uglı,

Ul hezmätne Hak birer,

Kaygırmaçı, bay uglı!

Tüläk tordı, yäsiğ namazın kıldı, mähkäm kiterde, başın säcdägä kuyıp äytte: “İlahım, barça avır eşlär siña ciñel birelä: atımnı, koşımnı şuşı cirgä kitersäñ, moña kodräteñ bar! Min biçaranıñ hälen belsäñ ide!

Kız belän yatıp torgannar ide, tışta Cilcitmäs keşnäp cibärde, koşı çıñgıldap avaz birde.

Tüläk alarnıñ karşına kitte. İyälären kürügä, atı sikergäläp, koşı kagınıp kuydı — alar şulay söyeneçlären belderdelär.

Öç dus tagın bergä yäşi başladılar.

Läkin Tüläk yänä kız mähäbbäte belän hasta buldı, sargaydı, yabıktı — bu anıñ yözenä çıktı. Üze bu hakta belmäde. Kız, irtä belän, çäçen tarap, bizänergä çıkkanda, Tüläk üzen kürsen dip, közgesen tüşäk östendä kaldırdı. Tüläk kıznıñ közgesen tabıp aldı, açıp karadı, üzeneñ yözen kürde: yöze sap-sarı bulmış, yäşäü nurı koyılmış ide. Şunnan soñ Tüläk äytte: “Ah, nindi ayanıç häl, hasta buldım, ülem hälenä kildem!” — dide…”

Avılnı çiläk, taba kakkan tavışlar uyattı. Törle yaktan işetelgän şomlı avazlar akrınlap iske tegermängä iltä torgan yul oçına cıyıla başladılar. Keşelärgä, nindider şaytan tuyı başlanaçagın sizenep, yarsıngan etlär iyärde. Sapıy karçıknıñ karlıkkan tavışı etlär örüendäge ıgı-zıgıdan da hätärräk bulıp işetelä ide.

Bu kara yözle, kılıç borınlı karçık, oçlayıp alga çıgıp torgan iyäge belän havanı sözä-sözä, üzeneñ kara ırımın başkara:

Kortnıñ başın cuyaem,

Baş astına kuyaem.

Kiläseñ bulsa — kil, gömbä,

Kitäseñ bulsa — kit, gömbä;

Kara diñgez artına

Bar da töplän sin, gömbä!

Üze çiläge töbendäge gömbä kisäklären, başı özgälängän kort kaldıkların cıyılgan keşelär östenä çäçep yöri, yänäse alarga cennär belän alışırlık “köç-kuät kertä…”

Karurman avızında “şaytan tuyı” cıyıla başlagan vakıtta, Saydä iske tegermän yanınnan uzıp bara ide inde. Karşısına kemneñder kilgänen işetep, ul tegermänneñ kıtırşı burasına sıyındı. Kulına täpäç aldı. Anı baş oçına kütärde, berär yaman keşe çıksa, sugarga äzerlände.

Sugarga turı kilmäde. Kayandır aşıga-aşıga Männän kart kaytıp kilä ide. Anı kürügä, Saydä yäşerengän cirennän çıktı.

Bu yulı Männän kart çınlap ta kurıktı, ahrı.

Saydäne tanımaganga salışıp:

— Sinme soñ bu, kızım? — dip soradı.

— Min bu, Männän abzıy, Saydä. Tanımıysıñmı ällä?

— Tanıym da soñ… Ğayeplämä, kızım, bügen olı siher köne. Kemneñ kem kıyafätendä yörgänen dä belep betermässeñ… Sak bula kür. Bolay yalgızıñ gına kaya kitep barasıñ äle?

— Sinme soñ bu, Männän abzıy? Ällä berär cenme? Tüläkkä kurkınıç yanaganın üzeñ dä beläseñ bit. Niçek tä häbär itärgä ide üzenä, änä kan isen sizep kotırınalar tegelär. — Saydä avıl yagına ımlap kürsätte.

— Beläm. Akılsız malay da tügel üze. Tik yavızlıknı akıl da kaplap kuya almıy şul. Yulıñ izge. Tik berkaya da barırga kiräk tügel. Ul inde belä.

— Kayan belä?

— Belä. Kalganın soraşma.

— Sin äytü genä citmi aña, Männän abzıy. Ul mine kötä, beläseñme, mine!

— Min Hoday Täğalä tügel. Bälki, sin haklıdır da… Küñeleñ närsä kuşa, şunı eşlä, alaysa… Tik soñınnan ükenäse genä bulma!

Alar şulay ayırılıştılar. Härkem üz yulınnan — üz yazmışına karşı kitep bardı, läkin bu yul ayanıçlı ide: berniçä minuttan Männän kartnı Räzilneñ iserek iyärçennäre kıynap, imgätep taşlayaçak, ä Saydä inde bik ozak vakıtka üzeneñ tugan nigezennän, gaziz anasınnan ayırılaçak ide…

“Şaytan tuyı”, urman östenä karga öyere kütärep, tegermängä yakınayıp kilä ide inde, Saydä, üze genä belgän sukmakka töşep, Tüläk yanına aşıktı. Koyaş, cirdä bargan ıgı-zıgıga iğtibar da itmiçä, kük gömbäzenä üzeneñ nur-kanatların cäyep ölgergän inde, Saydä belän Tüläkneñ oçraşa torgan vakıtlarına da küp kalmagan; menä şuşı ärämälekne ütäse dä, kart çiklävek kuagı töbennän üzänlekkä kilep çıgası gına kala…

Saydä, mähäbbätlärenä şahit bulıp basıp toruçı kuş kayınnı ütep, ikese genä belgän aulak urınnarga yünälde. Tik yar buyların, kamış däryaların küpme genä aykap yörsä dä, Tüläkne taba almadı. Anıñ cankisäge, söygän yarı, suga töşkän kebek, kinät yukka çıkkan ide!

Ul arada, tegermän yagınnan kilüçe “şaytan tuyı” tar urman sukmaklarınnan kuş kayın yanına sarkılıp çıga başladı. Saydä, bu vakıtta Yabalak tavı itägendäge ärämälek buyında basıp tora ide. Ul şunduk yar başında küperep utırgan gölcimeş kuakları artına postı, yılganı küzätä başladı. Yar buyındagı şau-şunı işetep, su östenä kilep kenä çıkmasa yarar ide anıñ Tüläge... Saydäneñ iñ berençe uyı şul hakta buldı.

İkençe, öçençe, annan soñgı uyları da şul hakta gına ide.

Avıldan kilgän halık törkeme kuş kayın yanında kaldı, Räzil, berniçä yegeten iyärtep, yar buyın tentergä kereşte. Alar mıltıkların töbäp kilep çıkkanda, Saydä Tüläk belän ikese genä belgän yar avızında yılarga citeşep utıra ide; tekä balçıgı eşerelep, üzänlekne uyıp kergän kızıl yar, suga tiyä yazıp üsep utırgan yäş tallık anı küzläre arakı söreme häm kırgıy üç belän tomalagan isereklärdän yäşerep-saklap tordı. Kemder yar östendä sakta kaldı, bütännär arı kittelär. Yılga buyındagı kamışlıkta oya korgan koşlarnı örketep, berniçä märtäbä mıltıktan attılar. Saydäneñ kurkudan yöräge yarıla yazdı. Kolagın kuyıp tıñlap tordı. Yuk, bolay gına atalar ikän. “Üzläreneñ cannarı da ayak tabannarında yöri, ahrı,— dip uylap aldı kızıy,— änä bit niçek poşamanga töşkännär…”

— Yalgız gına yörmägez, mıltıgıgız korılgan bulsın, — dip kıçkırdı kemgäder Räzil. Berazdan tavışın basıbrak östäde: — Ülän selkensä dä atıgız, yuksa üze canıgıznı alır…

— Cennärne ülmi dilär bit, — dip şöbhälände kemder.

Aña ikençese kuşıldı:

— Küzgä kürenmiçä dä yörilär, di, alar…

— Prekratit paniku! — Räzil töşenkelekkä birelüçelärne şunduk urınnarına kuydı.

Tagın ber-ike tapkır mıltıktan attılar. Yılga eçendä ike köymägä töyälep cılım söyräp yörüçelär yardagılarga mıltıktan atıp cavap birdelär. Menä bervakıt moña qadär yar çitendä eşsez torgan etlärne, bäylärennän çişep, yılga buyına österep cibärdelär. Alarnıñ berse tup-turı Saydä yäşerengän yar buyına çabıp kilde dä, yäş tallıkka karap, yarsıp örä başladı.

Saydäneñ tagın ber märtäbä yöräge yarıla yazdı. Läkin, yöräge yarılırga ölgerä almıy kaldı, tirä-yaktagı kuaklıkta ber-ber artlı mıltık yadräläre yarıla başladı. Çınlap ta, ışanıpmı, ällä kızık öçen genäme, — auçılar, ber-bersen uzdıra-uzdıra, et örep torgan yar astına ata başladılar.

Mıltık tavışları, etlärneñ hätär örüe, isereklärneñ açı sügenüe bergä cıyılıp, Saydäneñ añ-zihenen tomalap aldı. Läkin anıñ kurkıngan täne, kul-ayakları bu minutta bötenläy ayırım, möstäkıyl tormış belän yäşi başlagan ide inde. Şuña kürä ul üzeneñ niçek sikerep torganın, yäşerengän cirennän yögerep çıkkanın da sizmi kaldı. Östä torgannar yar astınnan atılıp çıkkan kıznı şunduk kürep aldılar, “Änä ul, änä ul cen!”, “Totıgız, tot!”, “Atıgız!” — dip kıçkırışa başladılar. Tagın mıltık tavışları yañgıradı. Kinät Saydägä, artınnan kilep, başına küsäk belän sukkan kebek buldı, ul alga taba sörlegep, abınıp kitte, annarı, uhıldap, su çitenä kaplanıp yıgıldı…

Yaşäü — ülemgä äzerlänü ul. Ämma ülem kurkınıçı keşene ozagrak yäşätä.

Saydäneñ añ-zihene kayta başladı. Zihene belän bergä yörägendäge avırtu köçäyä bardı. İñ berençe anıñ başına “Menä niçek bula ikän yöräk yarılu” digän uy kilde.

Kemder Saydäne yöze belän borıp yatkırdı.

— Ähä, eläkteñme!

— Bäy, kem bu?

— Su kızı?

— Su cene?

— Nindi cen bulsın, bezneñ avıl kızı lasa bu!

— Rähilä kızı!

— Saydä!

— Räzil, sineñ ceneñ şuşımı?

— Kemne üterdek bez, Räzil?

— Närsä bu, Räzil?

— Berär süz äyt, Räzil, yugıysä üzeñne atıp üteräm!

Ülep bargan Saydä Räzilneñ süzen işetep beterä almadı. Anıñ karavı yar buyındagı mähşärgä kaltıranıp uyangan agaçlar, kamışlar, Cidesu işette ul kahärle tavışnı.

— Citte sezgä, cebek höräsännär! Törmägä utırasıgız kilmäsä, suga törtep töşeregez dä şunıñ belän vässälam! Barıber yäşämäyäçäk ul, yörägenä tigän… Nu! Närsä karap torasız?!

Su buyında nişlärgä dä belmiçä aptırap torgan irlär, üzläreneñ kulların üzläre toymıyça, Saydäneñ suınırga da ölgermägän gäüdäsen etä-törtä Cidesuga töşerep cibärdelär… Kemder sügenep kuydı, kemder belgän dogasın ukıy başladı…

Yözenä salkın su börkelügä, Saydä tagın añına kilde, küzlären açtı. Hätta uylap ta ölgerde äle: ul inde ikençe märtäbä şulay su töbenä töşep bara. Berençesendä anı karañgı su dönyasınnan yaktılık, yuk, ömet, yäşäü, tormış bulıp kilep çıkkan Tüläk kotkargan ide, bu yulı kem kotkarır soñ? Kem bulsın?! Tüläk! Anıñ söygäne! Änä ul, änä kilä dä inde!

Saydä su töbennän kulların suzıp yözep kilüçe tanış yözne kürep yılmaep cibärde…

Bu yulı yılmaygan kileş ülep bargan Saydäne Tüläkneñ köçle kulları öskä — yaktı dönyaga alıp çıkmadılar, kiresençä, kahärle, gönahlı cir yözendäge yäşäeştän yıragrak yäşerergä telägändäy, Cidesu töbendäge iñ tirän, iñ karañgı töpkellärgä alıp töşep kittelär…

7

Ul imansız din totuçılarnıñ ğamälläre tirän däryada dulkınlanudan barlıkka kilgän karañgılık kebi. Ul diñgezne dulkın kaplıy, ul dulkın östennän yänä dulkın kaplıy, vä ul dulkın östennän kara bolıt kaplıydır, oşbu karañgılıklar — berse ikençeseneñ östenä karañgılıktır. Oşbu katlı-katlı karañgılık astında kalgan keşe, ägär kulın çıgarsa, ifrat karañgılıktan kulın kürergä mömkin bulmas. Allah kemgä iman nurın birmäsä, älbättä, anıñ iman nurı bulmas!

“ Korän täfsire”, “Nur” süräsennän 40 nçı ayät

Söygäne belän su töbenä kitep bargan Saydä avıldagı hätär hällärne belmäve belän bähetle ide.

Su cenenä auga çıkkan Räzil yegetläre karşılarına oçragan Männänne kıynap taşladılar. Kabırgaları sıngan kartnı hastahanägä alıp kitmäkçe bulgannar ide, “Ülsäm şuşında gına üläm”,— dip, ul üze teläp öyendä kaldı, anıñ yanına avıl feldşerı kilep yöri başladı.

Rähiläneñ su buyına dip kitkän kızı şul kitüdän ğaip buldı. “Räzil yegetläre mäshäräläp suga salgandır” digän süz işetelep kalgan ide dä, Räzil bu hakta söyläp yörüçelärneñ avızın akça belän tomalap kuydı; akçaga kileşmägännären yanap-kurkıtıp çıktı.

Kızın yugaltkan Rähilä avırıp tüşäkkä yıgıldı. Ber aylap kürşeläre küz-kolak bulıp tordı. Ayakka baskaç ta anıñ avıruı uzmadı, ul hätta beraz “ciñeläyebräk” kaldı. Könnär buyı Cidesu buyında, üzaldına söylänä-söylänä, kızın ezläp yöri başladı…

Rähiläneñ kızın rayonnan kilgän keşelär dä ezläp karadılar. Militsiyä kiyemendägese hälsez hatınnan ike säğat buyı sorau aldı. Rähilä niçek bar şulay söyläp birde. Cidesudagı Su yegete hakında da, ul mähşär könne Räzilgä iyärgän avıl irläreneñ şul yegetne aularga çıguların da, Saydäneñ anı kisätergä, kotkarırga kitüen dä tükmi-çäçmi häbär itte.

Kultık astına kün papka kıstırıp yörüçe militsiyä keşese Räzilne dä, anıñ iyärçennären dä beräm-beräm çakırtıp söyläşte, ämma ğayeplärlek berni dä taba almadı. Şunıñ belän eş tuktatıldı. Rähilädän başka Saydäne ezläüçe keşe kalmadı.

Berdän ber könne Rähiläne Männän kart çakırtıp aldı.

Könnär közgä yakınlaşkan vakıt ide. Avgustnıñ yañgırlı könendä pıçrak yırıp kilep kergän hatınnı kart yılmaep karşı aldı. Rähilä üzendä aña karşı yılmaerlık köç taba almadı. Saimä abıstay avıru kartı yatkan tüşäk yanına artsız urındık kiterep kuydı da üze kayadır çıgıp kitte.

— Rähilä tugankay, isänme?.. — Kartnıñ küzlärendä citdi uylar küp ide, läkin matur yılmayuı da haman yugalmadı.

— Saumı, Männän abzıy. Nigä çakırdıñ? Mine bit häzer berkem dä çakırmıy. Minem belän berkem dä söyläşmi. Minem arttan “tile Rähilä” dip kenä kalalar häzer…

— Utır äle, söyläşäse bar.

— Närsä hakında, Männän abzıy?

— Saydä hakında…

Kızınıñ isemen işetü belän, Rähilä şunduk sagaydı, äzerläp kuyılgan urındıknı ber yak çitkä alıp kuyıp, kartnıñ tüşägenä ük barıp utırdı.

— Saydä hakında?

— Rähilä tugankay, isän-sau sineñ kızıñ. Özgälänep- izalanıp yäşämä.

— İsän? Saydä isänme? Kayda ul?

— Aşıkma, barısın da äytermen.

— Äyt inde, Männän abzıy, äyt tizräk — bägıremne telgälämä! Närsä bulgan aña? Nik kaytmıy ul?

— İsän ul… Yegete yanında. Suda yäşäüçe yegete yanında.

— Su cene yanındamı?

— Cen tügel ul, sineñ ireñ belän ber köndä ülgän tegermänçelärneñ yugalgan balaları. Bütän berni dä äytä almıym. Bolay da artıgın söylädem. Saydäneñ isän buluın gına belderermen digän idem…

— Kürergä bulamı anı, ä, Männän abzıy? Alarnı?..

— Vakıt citkäç üzläre ezläp tabarlar; ä häzer bar kayt, yal it, küñeleñne tärtipkä kiter…

— Rähmät, Männän abzıy.

— Sau bul, kızım. Bireşmä. Ana teläge därya töbennän çıgarır, dilär bit. Telägeñnän özmä…

— Rähmät. — İnde işekkä barıp totıngaç, Rähilä, kırt borılıp, sorap kuydı:

— Männän abzıy, äyt äle, sez minem Nizam belän nigä kileşmädegez, nigä aralaşmadıgız? Tugannar bit sez? Närsä buldı sezneñ arada?

Kart däşmäde. Yoklaganga salışıp, tın gına yata birde. Rähilägä çıgıp kitüdän başka yul kalmadı. Anıñ inde küñele kütärenke ide, yöräge dä üzeneñ salmak, tigez ezenä töşep: “Yaşä, yäşä, yäşä”, — dip tibä ide…

Yuk, barıber tınıçlanıp citä almadı Rähilä. Uylarında şik-şöbhälär, şomnar küp ide äle. “Saydä hakında Männän kart kayan belä soñ? Anıñ isän ikänen, älegä küreşä almayaçakların, üzläre kilep tabaçagın kayan belä? Ällä?.. Ällä alar yanına barıp yörime bu kart şaytan? Ay Allam! Üze dä berär cenme ällä? Tege vakıtta Nizam äytä ide bit: “Bezneñ Männän cennär belän bäylängän. Häyerlegä bulsın”, — di ide. Şuña da yaratışmagannardır äle…”

Rähilä, yañgır dimäde, cil dimäde, haman da, buş vakıt tigän sayın, tegermän artındagı Cidesu buyına barıp kilä ide. Yış kına kulına, töyençek itep töynäp, kızınıñ kiyem-salımnarın, başka vak-töyägen algalıy. Bersendä, şul töyençegen kuş kayın käüsäsenä elep, häl cıyıp almakçı buldı. Oyıtıp cibärgän, borçulı uylarına basılıp, yoklap kitkän… Uyanıp, küzlären açsa, kayındagı töyençege yukka çıkkan, anıñ urınında kızınıñ koyaş kaşlı kömeş yözege elenep tora!..

Ul könne bäheten tapkan kebek kuanıp, şatlanıp kayttı Rähilä. Tagın töyençek töynäde, tagın kuş kayınga bardı, kürenerlek itep elep kuydı, küzlären yomdı… Ber genä märtäbä tügel, berniçä kön rättän şulay eşläde… Ämma, ike-öç könnän soñ da, ike-öç atnadan soñ da anıñ bu töyençegen kilep aluçı bulmadı…

Tagın boyıktı Rähilä. Üz eçenä biklände. Yögerep fermasına barıp kayta da, säğatlär buyı, Karurman yagına karap, kapka töbendä utıra yäisä, ireneñ iske yapmaların yabınıp, tegermän yagına kitep bara.

Tomanlı ber kön ide. Rähilä bu könnän bernärsä dä ömet itmäde. Künegelgän ğadäte buyınça gına çıgıp kitte ul. Almakayı küzgä çalınmasmı, dip çıktı. Töşlekkä kaytkan kötüçelär: “Kötüdän kaldı, tıñlamadı”, — dip äytep kittelär…

Tegermängä citäräk Rähiläneñ küñelenä, canın tıngısızlap, ber bilgesez şom kilep kerde. Moña qadär kurıkmıy ide bit ul bu yarım cimerek su tegermänennän… Närsä buldı, nindi şom bu?

Elek äytälär ide: tomannan kurıksañ, cırla, “toman äfsenen” cırla, dilär ide. Häm Rähilä, kabalana-kabalana bala çagınnan uk häterenä töşep kalgan şul äfsenne köyli başladı:

Ak çıbıldık eçendä

Aynı niçek tabayım?

Kük çıbıldık eçendä

Könne kayan tabayım?..

Rähilä öçen ğalämät hällär başlana gına ide äle.

İske tegermän belän tigezläşügä, anıñ karañgı divarları artınnan ber şärä keşe kilep çıkmasınmı! Keşe disäñ keşe tügel, cen disäñ cen tügel!.. Anıñ Cidesudan çıkkan cen yegete buluı turında baştarak Rähilä uyına da kiterä almadı äle.

Läkin, kurkıp, isen-akılın da yugaltmadı ul. Çönki bu şärä närsä anıñ karşında ihlas yılmayu belän yılmaep basıp tora bit. Ul, cen-päri bulgan oçrakta da, keşelärgä naçarlık kıla almıydır kebek toyıldı Rähilägä.

— Kem sin? — dip sorıy aldı ul berazdan. Rähiläneñ küñele nindider ber matur äkiyätneñ başlanıp kitüen sizenä başlagan ide inde.

Matur, zifa tänle, ämma tärtipsez räveştä yak-yakka taralıp torgan ozın kara çäçle yeget, uñ kulın kükrägenä kuyıp, isemen äytte:

— Min — Tü-läk…

— Tüläk? Saydä?

Bu isemne Rähilä Saydädän işetep belä ide. Şuña kürä dä tizräk kızınıñ isemen äytergä aşıktı. Ana yöräge sabırlıgın yugalta başlagan mäl ide bu.

— Say-dä…— Yeget Rähilä artınnan kabatladı.

— Saydä — minem kızım. Kayda ul? İsänme ul? — Rähilä tüzemsezlänep soraşa başladı. Ul hätta bu säyer zatnıñ karşına uk barıp bastı.

— Say-dä — i-sän. Te-re-lä. A-ña — äy-bät…

— Kayda ul?

Tüläk beraz uylanıp tordı, annarı, yözendäge tabigıy yılmayuın saklagan kileş, baş barmagı belän cirgä törtep kürsätte.

— An-da.

— Kayda? Cir astındamı?

— Äy-ye.

— Ay Allam! Tere kileş cir astına kermäsä! Ä ni öçen ul anda? Nik annan çıkmıy? — Rähilä dä baş barmagı belän cirgä törtep soraşa başladı.

— Ul… Ul — a-vı-rıy… Me-nä mon-da a-vır-ta… A-ña at-tı-lar…

Rähilä tagın ber ah itte. Tege vakıtta cen atıp yörgän Räzilneñ genä kanlı eşe bu. Üzenä sorap yöri ide, üçen algan ikän, kabahät!

Küz yäşenä mölderämä tulgan karaşların kaya kuyarga belmiçä tagın beraz taptanıp tordı äle Rähilä. Kurkunıñ äsäre dä kalmagan. Kiresençä, şundıy yakın, qaderle bulıp kitkän ide aña bu yeget. Kıyınsına gına, koçaklap söyär ide ber. Kızım öçen rähmät, sakla anı, qaderlä, yäşät, diyär ide. Cengä ber dä ohşamagan, nişläp ohşasın, tegermänçelärneñ yugalgan balası bit ul…

Cir astında yäşibez, dime? Nindi genä cirder inde ul? Karañgıdır, salkındır… Rähilä tiz-tiz genä östen çişenä başladı. Sırmasın, yaulıgın salıp, Tüläkkä tottırdı.

— Mä al, balakayım. Saydägä birerseñ. Öşemäsen. Kiräk bulsa, tagın kiterermen…

— Ki-räk-mi. Bez-dä bar…

— Tagın kayçan kiläseñ?

— Män-nän… be-lä…

— Ä? Männän abzıymı?

— Äy-ye. Ul be-lä…

Şul vakıt agaçlar arasında kıştırdagan tavışlar işetelgändäy buldı. Rähilä, siskänep, şul yakka borılıp karadı. Urman eçennän, agaç botaklarındagı yañgır çıkların koya-koya, anıñ kötüdän kalgan Almakayı kilep çıktı…

Rähilä, söyeneçen urtaklaşırga teläp, Tüläk yagına borıldı. Läkin yeget urınında yuk ide inde. Tegermän ışıgındagı kuyı toman gına, böterelep, kükkä agıp kitep bara…

Männän… Nizamnıñ abıysı Männän… Menä kemdä ul serlärneñ açkıçı… Yuk, bu yulı añardan barısın da söylätäçäk!..

Rähilä, sıyırın lapaska yabıp, östenä ikençe sırma kiyep çıktı da tup-turı Männän kartlarga kitte. Tın-sulışı buılıp barıp kergändä, yort hucası anı kötep utıra ide inde.

— Küreştegezme? — Männän kart barısın da belä ide.

— Küreştek…

— Äybät bulgan.

— Männän abzıy, äyt äle, sin kem?

— Ä siña kem kiräk, tugankay?

— Sin cenme, ällä keşeme?

— Tıñla alaysa. Annarı üzeñ häl itärseñ: cenme min, ällä…

Männän kart bernikadär vakıt täräzägä karap tordı. Kürenep tora: uyları, hisläre çuar ide anıñ, tärtipsez ide. Läkin küñelen tärtipkä salırga vakıtı yuk, şuña kürä niçek bar şulay söylärgä tiyeş ide ul.

— Ul tegermänçelär bezneñ töbäkkä Kavkaz yaklarınnan kilgännär. Tatar millätennän tügel, balkarlar ide alar. Ämma näq bezneñçä söyläşälär. Üzläre ük äytep toralar: “Bez ber näseldän, bezneñ näsel babası — Kubrat han, — dilär. — Anıñ “bolgar” digän halkı, öçkä bülenep, böten dönyaga taralgan, ber öleşe könbatışka kitkän, ber öleşe könyakta kalgan, ber öleşe İdel–Kama buylarına kilgän”, — dip tä cibärälär. Menä şul balkar keşese tagın äytä ide: “Ber näsel keşeläre kan belän genä tügel, su belän dä tuganlaşkan bulalar”, — di ide.

Işandık. Şulaydır. Bez dä su buyında yäşibez, su yaratabız bit. Diñgez buyında yäşägän elekkege näsel-näsäbne kan häterlider şul… Bergä yäşäp kittek. Alarnıñ baylıkları bar ide, agaç yünätep, su tegermäne kora başladılar. Böten avıl bulıştı. Onga, ikmäkkä bötenäydek. Kilmeşäk tugannarıbızga rähmätebez iksez-çiksez ide…

Bervakıt tegermänçelär hakında yäşeren süz taraldı. Tönnären kara siher belän şögıllänälär, imeş. Barıp, sizdermiçä genä karap torgannar. Kemneñ aşlıgın tartalar, şunıñ onınnan ber uç alıp kalalar ikän dä, öşkerep suga sibälär ikän. Berazdan bu keşeneñ öyendä berär keşe ülä yä bulmasa malı kırıla başlıy ikän.

Menä şunnan soñ alarnı ezärlekläü başlandı. Başlap yörüçelär arasında Nizam da bar ide. Min anı tıyarga tırışıp karadım. Ul: “Kommunizm tözegän ber vakıtta kara horafatlarga urın yuk, töptän korıtırga kiräk alarnı”, — dip kenä cibärä ide. Min anı häzer añlarga tırışam, partiyä äğzası bulgan bit ul, dingä ışanuçılarga karşı bulgan. Minem belän dä şul tegermänçelär arkasında süzgä kerde. Ä min añlamıy idem, niçek inde üz halkıñnıñ nigezennän kilgän keşelär turında naçar uylarga mömkin?

Äye, min alar belän dus idem. Söyläşep, gäpläşep ber genä tön ütkärmädem. Berara alar yanında eşläp tä yördem äle.

Ä berkönne Nizamnar, avıl kommunistları, cıyılıp barıp tegermänçelärne akılga utırtmakçı bulgannar. Berni barıp çıkmagan. Nizam äytkän: “Häzer ük kitmäsägez, üzegezgä üpkälägez”,— digän. İrtä belän tegermänçe häm anıñ hatının tegermän taşı astında tapkannar.

İrtän halık cıyılganda, tegermänçe isän ide äle.

Ul böten keşe işetelerlek itep pışıldadı:

— Üterüçe bezneñ belän kümeläçäk, — dide. Annarı üz yanına mine çakırdı: — Ulımnı tabıp al, läkin keşelärgä birmä,— dide.

Ul könne öç keşene beryulı kümdek: tegermänçene, anıñ hatının häm kinät kenä ülep kitkän Nizamnı… Boların üzeñ dä beläseñ…

Tegermänçeneñ cide yäşlek malayı suga töşkän kebek yuk buldı. Ul çınnan da suga töşkän bulıp çıktı. Cidesuda aulak urın caylap, mäğarä korıp, azık yünätep kış çıkkan… Häle bik avır ide… Min anı yaz köne genä kilep taptım, kiräk-yaraklar birdem, ut tabarga öyrättem. Ul çın tabiğat balası bulıp üste. Cen dä, keşe dä tügel, näq menä tabiğat balası. Sineñ Saydä aña ğaşıyq buldı. Ä ul — Saydägä… Alar häzer bergä. Räzil malayları mine kıynap taşlagan könne Saydäneñ yörägenä dä utlı yadrä tide. Anıñ gomere häzer şul yeget kulında. Äydä, alar hakına izge dogalarıbıznı teläp torıyk… İ tugankay, barısı da ber caylanır äle, caylanır…

Rähilä nişlärgä dä belmäde. Anıñ zihene tämam butaldı, küñele yarsıp cilkende. Küz aldına äle Nizamnıñ üçle yöze kilep basa, äle tegermänçelärneñ kaygılı, döresräge, açulı karaşları bägıren telgäli, äle Tüläk isemle tabiğat balasınıñ säyer, ämma ütä dä ihlas yılmayuı päyda bula…

Kaytışlıy Rähilä, uñgarak taypılıp, yänäşädäge agaçlıkka yünälde, annarı, avıl zuraygan sayın, urtadarak kala bargan ziratka kilep çıktı. Ul hätta kıyınsınıp kuydı — Nizamnıñ kabere karalmagan bulıp çıktı; ä menä, siher iyäläre dip zirattan çittäräk kümelgän tegermänçelärneñ kaberendä zäñgär-kük tösendäge tere çäçäklär balkıp utıra ide!

8

Vä Ul — Allah — keşene ber tamçı sudan halık kıldı, vä alarnı ir vä hatın itep, näsel-näsäben ürçette; Rabbıñ här eşkä kadir buldı.

“ Korän täfsire”,

“ Ayıruçı” süräsennän 54 nçe ayät

Saydä, yaktı dönyaga, tormışka niçek tä yabışıp kalırga tırışıp, sataşıp yata. Tormışka ay-hay yırak äle. Şuña kürä ul iñ elek äkiyät, rivayät kaharmannarına endäşä, yärdäm sorıy, alardan äkiyät belän tormış arasında elenep toruçı küper buluların ütenä…

“Tüläk, ülem hastası buluın sizenep, törle uyın koralları yasarga buldı. İlahtan ütende: “İlahım, hacätemne sin kabul it. Bu töndä miña uyın säläte bir. Bu uyın korallarına can bir. Şuşı cirdä sineñ hökemeñ belän duçar buldım, uynap cibärsäm, küñelem kütäreler ide”, — dide.

Hoday Täğalä anıñ yaklı buldı. Anıñ uynaganın tıñlarga barça halık cıyılgan ide, härkem kiçen-köndezen Tüläk katınnan kitmäs buldılar; anıñ moñlı uyını cıyılgan halıknıñ küñelen äsir itte.

Könnärdän ber kön Tüläk üz küñelennän zarilık kıldı: “Äy kärime rähim, min monda pärilär, koşlar, kiyeklär, hayvan-häşärätlär belän şat bulıp toram, cil kubıp, anıñ tuzanı basıp, suräteñ bozılsa, min cennär, pärilär surätenä kerermen”,— dip zar-zar yıladı.

Ul kiçne Tüläk Susılu katında yata ide; ul kızga äytte: “Ni ayanıç! Sineñ zifa suräteñä aldanıp, adämnärdän ayırılıp, näsäpsez buldım, ülär buldım. Atam-anam kayda? Minem ıru başım Adäm bit!”

Kız äytte: “Äy yeget, akılıñ kitteme ällä? Bu baylık, bu däülät qaderen belmiseñme ällä? Bu däülätne barlıkka kitergän Hoday Täğaläne onıttıñmı ällä? Ayırılgannarnı kuşu aña berni tormıy…

Bu süz belän ul yegetneñ küñelen yuattı. Yattılar. İrtän namazga torgaç, kürdelär, altın tähetle saray yanında cirdäge kebek tau kalıkkan, anıñ tiräsenä urman üskän, kiyeklär barlıkka kilgän…

Cıyılgan halıklar soradılar: “Bu kemneñ tavı bulır? Bu nigä bolay torır?” — didelär.

Tüläk äytte:

Minem tavım — Balkan tau,

Başı havaga çıkkan tau!

İşetkän kiyek, yılan-häşärätlär, cıyılıp kilep, başların tübän salıp tıñlar idelär.

Bu hakta kıznıñ atası Çaçdar hanga işetelde. Ul kızı torgan saraydan cide könlek häm cide tönlek yulda ide. Şuşı yıraklıktan da han Tüläkneñ uyınnarına ğaşıyq buldı: eçüdän, aşaudan bizde — diyulären, pärilären alırga cibärde. Tüläkne pärilär alıp kitär buldılar…”

Saydä, üzaldına sataşıp, uyanıp yata. Ul inde uyangan, küzlären genä aça almıy. Äle yarıy küzlären açmıy, kerfeklären kütärsä, karañgı, şıksız mäğarädä yatuın kürep, anıñ bolay da cärähätlänep betkän yöräge, bötenläy tetkälänep, özgälänep, tämam özleger ide…

Böten täne sızlıy, hätta canı sızlıy. Ul närsä bulganın isenä töşerä almıy, yörägendäge avırtu anıñ añın, zihenen tomalap kuygan. Saydä berärsen çakırırga uylıy. Tik kemne çakırırga belmi genä. Keme bar soñ anıñ? Tüläk belän Susılu hakında söylägän ätkäse bar… Bar ide… Änkäse bar. Su yegete bar… Tüläk… Yuk, bu Tüläk äkiyättän tügel. Cirdän. Yuk, sudan… Sudan! Ul bit Saydäne su töbenä alıp töşep kitkän ide! Niçek isän soñ äle ul, ällä su astında tagın berär cir, tormış barmı? Tege dastandagı kebek…

— Ih!..

— Say-dä!..

Bu tanış tavışnı Saydäneñ işetkäne bar. Kemneke ikänen genä häterlämi… Menä ul tavış, cilpenep oçıp kilde dä anıñ mañgayına kundı, çäçennän sıypap nazlıy başladı…

— Say-dä…

Saydä küzlären açtı. Anıñ karşında Tüläk utıra ide.

— Sin?..

— Min… Tüläk…

— Tüläk… Min kayda? Min üldemme?

— Ül-mä-deñ… — Tüläk yılmaep kuydı.

— Bu… nindi cir? — Saydä, başın kuzgatmıyça gına, tirä-yagına karana başladı.

Bu yulı Tüläk cavap birmäde. Kayadır öskä ürelep, ut kabızdı. Yuk, lampa tügel ide bu, kön yaktısı ide. Tirä-yak açılıp, balkıp kitte. Saydä, hälsez karaşlarına soñgı köçen tuplap, bu yaña dönyanı öyränä başladı. İñ elek su isen, yüeş balçık isen toydı ul. Här yakta tekä yar, hätta östä dä yar. Yar? Östä yar bulamıni?! Bu bit tau kuışı, mäğarä!

— Tüläk, min kayda? Bu nindi cir?

— Bu — min-nem cir.

Saydä tormakçı buldı, başın kalkıttı. Tüläk şunduk ayagürä bastı. Kulı belän işaräläp, yatarga kuştı. Häm kayandır agaçtan uyıp yasalgan kasä alıp, eçärgä kuştı. Saydäneñ bik eçäse kilgän ide, şunduk yotlıgıp eçärgä kereşte. Bu çäy dä, su da tügel, açı da, tatlı da tügel ide. Kübräk ülän katnaşmasın häterlätkän cılı sıyıklık Saydägä häl kertep cibärde, anıñ tın-sulışın açtı. Kükräge turısındagı avırtu gına betmäde.

Ul, Tüläkkä taba borılıp:

— Avırta…— dide. Annarı: — Min ülmimme? — dip soradı.

Tüläk däşmäde, yılmaep kına kuydı. Ürelep, Saydä östendäge yapmanı açtı. Üzeneñ şärä tänen kürep, Saydä kauşap kitte, läkin, bu karañgı dönyaga kayandır tabıp kiterelgän ap-ak yapmanı yañadan östenä kaplarlık häle yuk ide anıñ…

Şunda gına Saydä böten cir astı dönyasına açılıp yatkan kükräkläre östendä berniçä ügi ana yafragı şäyläp aldı. Alar nindider ak, üzle balçık belän anıñ ap-ak tüşenä yabıştırıp kuyılgannar ide.

Saydä ällä şuşı säyer hällärdän, ällä cir salkınınnan çirkanıp, kaltıranıp kuydı. Monı haman äle yanında yılmaep utırgan Tüläk tä sizde. Yeget, sak kına kagılıp, Saydäneñ hälsez gäüdäsen çüpräk-çaprakka törep kuydı, korı peçän tutırıp eşlängän kiñ, kalın tüşägen rätläde. Annarı, ber çitkä taypılıp, kızarıp, mälceräp yatkan äzer kümer östendä uçak tergezep cibärde. Çert-çert kilep yana başlagan uçak yaktısında bu säyer dönya tagın da açılıp, balkıp kitte, ballı-açılı eçemlektän soñ aynıp, terelep bargan Saydä üzeneñ yatkan urının tagın da centekläbräk öyränergä kereşte.

İrken genä cir öy ide bu. Här yakta balçık stena. İşege bulmavı bik säyer. Ber yak divar takta belän tışlangan, aña pöhtä, tigez itep şürleklär eşläp kuyılgan, bu şürleklärdä tormış kiräk-yarakları, tabak-savıt, çiläk-çülmäk äyberläre; yänäşädäge çöylärdä kiyem-salım, tire-sarı…

İdänneñ Saydä yatkan yartısına takta tüşälgän, kütärtep eşlängän säke, täbänäk kenä östäl tora, ber-ike bükän kürenä. Cir öleşendä uçak kazanı, anıñ ike yagına çatlı täkälär kadalgan, şunda uk ärdänäläp utın, çıbık-çabık öyelgän. Şäülä bulıp kına kipkän mük, peçän öyemnäre utıra… Östäge poçmaklarda kamış, ülän bäylämnäre, kipkän ciläk-cimeş, gömbä bauları… Şulay da iñ kübe — ıslangan balık, koş tüşkäläre…

Ärem katış tire, it ise, annarı su, läm, balık ise böten dönyaga tulgan. Su! Äye, kaydadır yakında gına su bulırga tiyeş! Saydä tagın ber märtäbä cir öyne karap, barlap çıktı. Kaydadır su çıltırıy, kaydadır tamçı tama…

Änä ul! Taş busaga yanında karayıp tora! Koyı! Bäke! Närsä bulsa da, su…

Saydä tirä-yagına karanıp, uylanıp ardı, küzlären yomdı. Üze genä tügel, küze genä tügel, canı ardı anıñ bu kötelmägän hällärdän…

Oyıp yoklap kitte. Töş kürep yata, imeş. Änise tämle äyberlär peşerep yöri. Sötle aşlarnı bigräk tä tämle peşerä ul; yılga ber märtäbä sötle umaç peşerä. Basuda igennär cıyılıp betkäç, yaña aşlıktan tartılgan onnan umaç peşergännär borıngılar. Änise dä şul yolanı onıtmıy. Ul bit çın tatar tügel. Äniseneñ änisen — Saydäneñ däü änisen — Hammat babası sugıştan — Bolgariyä cirennän alıp kaytkan. Bezneñ babalar da bolgar bulgan, sin dä bolgar bit, digän dä alıp kaytkan. Anastasiyä, Kamışlıga kaytkaç, Änisä bulıp kitkän. Änisä däü änise tatarçanı beraz vatıbrak söyläşkän bulsa, Saydäneñ üz änise inde şäp belä, hätta kayber açı telle tatar apalarına karaganda da maturrak söyläşä. Menä şul: yaña uñış onınnan sötle umaç peşerü yolası Änisägä iyärep Bolgariyädän kilgän bulgan. Älege yolanı, mondagı tatarlar da üz itkännär, anıñ matur häm mäğnäle buluın tanıgannar…

Änise sötle umaç peşerep yöri, imeş. Saydäneñ borın eçläre kıtıklana, kıtıklanıp kına kalmıy, ul inde anıñ tämen toya, şifasın avıru tänenä, özlekkän canına ala…

Umaç — can aşı bit ul, Umay-aştan kıskartıp äytelgän. Ä borıngılarda Umay — can öläşüçe, can savıktıruçı alihä, Täñreneñ söygän cariyäse… Umay-aş keşeneñ canın tärbiyäli, anı yäşäügä därtländerä, tormışka öndi. Ul aña köç, yegärlek birä, ruhi nıklık birä.

“Kızım, tämleme?” — dip sorıy ana üzeneñ kızınnan. Saydä cavap birä almıy. “Äniyem, aşıñ tämle bulgan, min Umaynı toyam, anıñ köçen üzemä alam”, — dip äytergä teli, ämma däşä almıy, telsez kalıp tik tora… Menä hikmät, ul änise birgän aşnı kabıp-kabıp karıy, läkin anıñ çın tämen toymıy, tagın kaba, barıber toymıy…

— Say-dä, aç avı-zıñ-nı… Aş kap… Te-re-ler-señ… Si-ña a-şar-ga ki-räk…

Yuk, bu anıñ änise tügel. Tavışı da, yöze dä bütän keşeneke. Tüläkneke!..

— A-şa, Say-dä, a-şa…

Saydä Tüläk kulındagı agaç kaşıktan cılı aş kaba. Äniseneñ sötle umaçın aşıy… Menä häzer ul aşnıñ tämen ayırmaçık toya… Üze aşıy, üze uylıy Saydä: “Kayan kilgän monda sötle umaç? Bu cen önenä, tämug bazına kayan kilgän? Nindi cir bu? Kem ul — Tüläk?

…Berniçä mizgeldän Saydägä tagın yäşäü toyımı, tormış game kayttı. Ul äle kerfeklären açıp karıy almıy, ämma inde işetä, toya ide.

Tüläkneñ tavışın da berkemneke belän butamayaçak ul. Tik bu yulı anıñ tavışı nigäder kaltıranıp, hätta şomlanıp, kurkınıp çıga. Kemgäder endäşkän kebek…

— Terelergä tiyeş ul, niçek tä terelergä tiyeş!

Nindider göreldävek tavış, ülem töpkelennän yañgırap çıkkan kebek, suzıp cavap birde:

— Ülek tä tügel, terek tä tüge-e-el… Ülekne tereltep bula-a-a… Terekne yäşätep bula-a-a… Bu adäm balası ni ülek tügel, ni terek tüge-e-el…

Tüläk tavışı:

— Sin bit böten sular östennän hakim! Su — tereklekneñ nigeze, asılı häm mäğnäse! Su — cirneñ kanı! Ä kan ul — can! Su — cirneñ canı, hätere! Su — barısı da! Su — iñ tere närsä! Annan da tere äyber yuk! Ä sin… Sin, buldıra almıym, diseñ… Terelt Saydäne, ütenep sorıym, terelt!

Tege gayre tabigıy göreldävek tagın telgä kilde:

— Min barısın da eşläde-e-em… Bu ülem karşında su köçsez-e-ez…

— Niçek köçsez? Böten närsä sudan yaralgan bit! İzgelek çorınnan uk Täñre sudan halıklarnı yarattı, diyelgän. Täñreneñ teläge, ihtıyarı yarattı, dip yazılgan. Därte häm ömete! Işanıçı häm ügete! Näfräte häm mähäbbäte! Ana karınında da keşe suda yata, ülgäç tä suda koyındıralar… Sin — Cirdä iñ köçlese! Sin genä tereltä alasıñ Saydäne… Äy, Su ruhı! Yalvarıp sorıym!..

— Ücät, üzsüzle sin, Adäm balası-ı-ı… Cir ücätlege bar sindä-ä-ä.. Şuña kürä, Cirdän sorap kara, bälki, ul yärdäm itär?..

Tüläk tavışı:

— Äy sin, Cir ruhı! Terelergä yärdäm it bu Adäm balasına. Min anı sineñ kulga tapşıram.

Kayandır östän, kara cir kuyınınnan, yañgıravık ön-avaz işetelde:

— Sin anı üzeñ belän çagıştırma-a-a… Sin bezgä yakın, bez — siña… Bu avıru yöräktä insaniyätneñ meñellık gönahı cıyılgan, anı ber mizgeldä kire kaytaru mömkin tügel… Küpme ülem açısı, ränceş, kargış cıyılgan! Sin minnän yärdäm kötmä, adäm balası, Cir qadär Cir bulıp, min dä kütärep, ciñeläytep beterä almıym keşe yörägenä töşkän avırlıknı…

— Sin bit Cir — bezneñ tugan nigezebez, ä ülgännän soñ — barır cirebez. Sin kodrätle, uñdırışlı häm igelekle… Yärdäm it, zinhar!

— Min siña soñgı süzemne äyttem, Adäm balası… Vakıtıñnı ärämgä ütkärmä, İlahi Kükkä gıybadät kıl, ul yärdäm itsen…

Tüläk tavışı:

— Kük yırak bit. Arada sin bar. Minem karaşım da, tavışım da sineñ aşa ütep çıga almayaçak…

— Ber mizgelgä genä açılıp, min siña Kükne kürsätäm. Sorap kal, Kükkä cide yılga ber genä açılam min…

Şul vakıtta cir teträp, kaltıranıp kuyganday buldı. Salkın cil yögerep uzdı. Kayandır östän sıyık toman töşep cäyelde. Salkın, tännärgä genä tügel, cannarga ütep kerde…

Tüläkneñ tavışı da kaltıranıp çıktı:

— Kük-Täñre!.. Yärdäm it miña! Saydäne tereltä almasañ, miña yärdäm it — anı, minem öçen terelt, tormışıma kaytar!

— Äy Adäm balası! Närsä bärabärenä sorıysıñ sin aña tormışnı?

— Mähäbbätebez hakına! Min siña berni dä birä almıym.

— Gomereñ bar… Şunı bir!

— Gomerem miña Saydä belän bähetle yäşäü öçen kiräk!

— Gomereñne bir!

— Birä almıym! Minsez nişlär ul?

— Minem belän bulır.

— Sin köçle, sin kodrätle, ämma ul mine yarata. Sine üz itä, ä mine yarata! Yärdäm it!

— Miña ışanu gına citmi, miña inanu kiräk. Ä sindä inanu… bar. Min siña yärdäm itäm, Adäm balası. İñ şifalı havamnı Saydägä tormış sulışı itep öräm… Cirne, Sunı bähillät; Küktä yäşäsäm dä, minem köçem iñ elek alarda…

…Saydä küzlären açkanda, Tüläk, ike kulın öskä suzıp, yomık küzlären cir tüşämgä töbäp, üze genä belgän teldä gıybadät kılıp tora ide.

— Tüläk, sin nişliseñ?

— Ä? Tereldeñme, Saydä?

— Sin kemnär belän söyläşteñ, Tüläk?

— Min Täñre belän söyläştem, Cir belän, Su belän söyläştem, alardan şäfkat soradım.

— Cir, Su belän söyläşep bulamıni, Tüläk? Kük belän dä söyläşep bulamı? Alar teremeni?

— İ Saydä, sin bu hakta soraşma. Şunı gına bel: Dönyada, Ğalämdä härnärsä tere, härnärsäneñ canı, ruhı, iyäse bar. Tik Täñre genä berdänber häm mäñgelek…

— Sin alarnı küräseñme, toyasıñmı?

— Küräm, toyam, işetäm.

— Ä nigä min kürmim?

— Sin bit keşe, sineñ küzeñ sukır, sin çukrak.

— Ä sin keşe tügelmeni?

— Tügel.

— Kem soñ sin? Cenme?

— Min — Tüläk.

— Tüläk, min häzer ülmimme?

— Yuk, ülmiseñ. Sin Täñre bähillegenä ireşteñ. Cir belän Su da siña märhämätle buldılar.

— Tüläk, äydä min sineñ hatınıñ bulam. Bezneñ balalarıbız tuar...

Tüläk däşmäde. Uçak tiräsendä bulaştı.

— Tüläk, sin äybät…— Saydäneñ bik tä söyläşäse kilä ide.

— Sin dä äybät, Saydä.

— Min oşıymmı siña?

— Sin äybät.

— Yaratasıñmı mine?

— Sin äybät!

— Ä min sine bik tä, bik tä yaratam!

Tüläk, torıp, Saydäneñ tüşäge yanına uk kilde, yılmaep-söyep karap tordı, annarı, uñ kulın uçak korımına buyalıp betkän şärä kükrägenä kuyıp:

— Min… Äybät! — dide dä, yögerep barıp, öy poçmagında yaltırap yatkan sulı koyıga sikerde…

9

Dähi Allah yullarnı belergä ğalämätlär —mayaklar bar itte, vä adäm balaları korablar belän diñgezdä yörgändä baraçak tarafların yoldızlarga karap tabarlar.

“ Korän täfsire”,

“ Näkel” süräsennän 16 nçı ayät

Saydä bik avır terelde. Tormışka da ozak kayttı. Tüläk anıñ yanınnan ber minutka kitmäde. Soñrak, köngä ber märtäbä, üzeneñ koyı yulı buylap, tışka, Cidesu buyına çıgıp kerä başladı. Bu cir öy çitendäge bäke yılga östenä alıp çıga torgan su yulınıñ avızı ikän. Tüläk kiräk-yaraklarnı şul su yulı belän alıp kerä yäisä alıp çıgıp kitä… Baştarak porhıldap öskä kilep çıkkan Tüläktän siskänep, kurkıp, cannarı suırıla ide Saydäneñ. Annarı künekte. Su tavışına, su isenä, su gamenä künekte.

Bu säyer toragına da künegä başladı Saydä. Tüşämdäge yaktılık ber dä lampa tügel ikän, cir östenä qadär menä torgan uyıntık tişek ikän. Şuña karap vakıt isäben dä belälär: ul açık torsa — kön, tomalansa — tön citkän bula.

İñ kızıgı bu da tügel äle. Türdäge poçmakta ber uyıntık yarık bulıp, anıñ aşa eçkärege bülmälärgä kerep yörep bula. Ul bülmälärneñ berse kelät vazifasın başkara, iñ arı torganı — mal abzarı. Anda berniçä käcä yäşi. Alarnı berençe märtäbä kürgäç, Saydä akıldan şaşa yazdı.

Ul könne üze genä kalgan ide. Tüläk, ber kır ürdägen botarlap, uçak kümere östenä elep kuydı da, Saydä öçen ciläk çäye äzerläde, annarı, ğadätençä, berni äytmi-nitmi, üz koyısına töşep kitte. Yaktı dönyaga, koyaşka işaräläp torgan tübä tişegennän başka berni dä kalmadı.Ä, kalgan ikän äle! Peçän öyeme arasında sayrap özgälänüçe çikertkä bar äle! Ul da üzeneñ kırın, yalanın sagına mikän?

Tagın kemder bar. Tür poçmaknıñ karañgı aralıgınnan nindider tavışlar işetelgän kebek buldı. Saydä sagaydı, tersägenä tayanıp, başın kalkıttı. Cir öy eçen tüşämdäge açık tişek belän uçaknıñ tonık utı gına yaktırtıp beterä almıy, şuña da här şäülä, här kıştırdau cen-päri bulıp kürenä. Bu yulı stena eçennän çınnan da ber cen kilep çıktı. İke mögezle, käcä sakallı, ozın yonlı, üze ap-ak… Nişläp ak? Cennär kara bula di bit… Ah! Ah…

Saydä baya gına Tüläk töşep kitkän koyıga üze dä çumarga äzer ide inde, annan pılt itep Tüläk üze kilep çıktı. Saydäneñ, ah-uh kilep, şöbhälänep yatuın kürep, ul şunduk zähmätle poçmakka taş ırgıttı. Cen sıñarı, käcä kebek kıçkıra-kıçkıra, kabat stena yarıgına kerep kitte, ä Tüläk, Saydä karşına tezlänep, kıznıñ kaltırangan kullarınnan tottı.

— Cen… cen anda… — Saydä haman tınıçlana almıy ide äle.

— Cen tügel, käcä ul, käcä!

— Käcä! Kayan kilsen ul monda?

— Küptän inde. Könne kürgäne yuk anıñ, şuña da küzläre kürmi. Anıñ äle bätiläre dä bar…

Saydä şunda gına Tüläk peşergän sötle aşnı, kön dä berniçä märtäbä eçä torgan parlı kübekle sötne isenä töşerde.

Tagın berniçä atnadan Saydä ayakka bastı, öy, hucalık eşlärendä Tüläkkä bulışa başladı, uçak bötenläye belän anıñ karamagına küçte. Tüläk kübräk balık totıp, au eşläre belän mäşgul buldı, kışka utın äzerläde, peçän, orlık, bäräñge kiterde, on, toz yünätte. Saydä alarnıñ kayan alınganın belmäde. Tüläktän sorarga da kıymadı. Ber genä närsägä aptıradı ul: nindider siher belän, Tüläk alıp kaytkan äyberlär yüeşlänmägän bula, yugıysä tar koyıdan bütän tışka çıgu yulı da yuk bit…

Saydä berkönne kıyın häldä kaldı, annarı şul kön öçen Tüläktän kıyınsınıp yörde. Şuşı kön alarnı kavıştırdı da. Ul, uçak yanında bulaşkanda, haman yanıp betä almıy azaplangan utın kisäven, kaya kuyarga belmiçä, üze sizmästän, Tüläk çumıp yöri torgan koyıga iltep tıktı. Çıcıldap par bolıtı kütärelde, böten bülmägä köyek ise tuldı… Türdä bügen genä kayandır alıp kaytkan takta kisäklären urnaştırıp yörgän Tüläk, kay arada kilep citep, kisken häräkätlär belän kisäü agaçın tartıp aldı, Saydäneñ üzen tüşäkkä taba etep cibärde. Annarı, tezlänep, haman äle sünep betmägän kisäüne ipläp kenä ber çitkä kuydı da, iyelep, mañgayın suga teräde. Küzlären yomdı. Şulay şaktıy vakıt tordı.

Saydä Tüläkneñ mondıy çagın berençe märtäbä kürä ide. Bu kırgıy adämneñ kan tamırları bürtep çıkkan, yözenä karau da kurkınıç ide. Menä ul, başın kütärmiçä genä, Saydä yagına borılıp karadı, annarı, kaşların cıyırıp, sınap tordı da… Saydäneñ can-bägıre özeldem digändä genä, elekkeçä matur, açık itep yılmaep cibärde.

Saydä isän kaldı. Başın artka taşlap yomşak tüşägenä yattı da küzlären yomdı. Tüläkkä şul gına kiräk bulgan, — ul mäçe citezlege belän Saydä yanına kilep citte, biten kıznıñ kurkudan alsulana başlagan yözenä kuydı…

— Alay eşlämä, Saydä… Su açulana… Ränci…

— Niçek açulansın, niçek räncesen, su gına bit ul?!

— Şuña da ränci ul, su bit ul, su! Keşe genä tügel… Ul keşegä karaganda tereräk; anıñ da täne avırta, canı sızlana…

— Min berni dä añlamıym, Tüläk. Sin ällä nindi dönyada yäşiseñ. Miña kıyın monda…

— Ber dä kıyın tügel. Suga tiyärgä yaramıy, aña pıçak, söñge belän kadarga yaramıy, tökerergä, yaramıy, anı näceslärgä yaramıy! Annarı… Aña karap sügenergä, yalganlarga yaramıy… Şul gına!

— Kızık bu. Tik kurkınıç…

— Keşelärne räncetergä yaramıy. Monı ber dä kurkınıç dimisez bit. Sunı da räncetergä yaramıy, anıñ hätere äybät. Usal keşene ber kilep tota ul, barıber anıñ soñgı sulışın suırıp ala…

— Mine almadı, totmadı, äyeme. Min äybätmeni?

— Yuk, ul sineñ nindi ikäneñne belmi ide äle.

— Ni öçen mine totmadı soñ ul?

— Minem hakka. Sin bit mineke. Ä mine su belä: anıñ tuganı ikänne belä…

— Min sinekemeni, Tüläk?

— Äye… Su bezgä bergä bulırga kuşa. Cir dä, Kük tä bergä bulırga kuşa… Min monı toyam… Sin toyasıñmı?

Tüläk übeşä belmi ide. Ul uttay kızu yañagı belän Saydäneñ yözen, mañgayın, iyäklären irkäläde, kükräklären nazladı, üze dä onıtılıp nazlandı. Annarı ul därtkä tulışa bargan tänendä kıznıñ yomşak kulların toydı; ul kullar anı söyü-mähäbbät ilenä, bähetneñ cidençe katına çakıralar ide…

Saydä barısın da üze eşläde. Anıñ mähäbbätkä toyımı köçleräk, söyü häräkätläre tögälräk bulıp çıktı. İrennär irengä tiyügä, iñ elek ikese dä, par yılannar kebek ber-bersenä sarılıp, därtlären sınadılar. İñ ahırda nindider ilahi köç tännärennän soñgı tamçı tirne, därtlärennän soñgı tamçı maynı sıgıp çıgarganda, cannarın almaştılar…

Şulay alar su yärdäme belän irle-hatınlı buldılar, yazmış, tormış belän genä tügel, tän belän dä, kan belän dä, hätta can belän mäñgelekkä tuganlaştılar.

Bu könnärdä Tüläk sirägräk çıgıp yöri başladı. Tabiğat asılı belän därtle bit ul. Tabiğat ulı bularak Tüläk tä Saydä yanınnan kitmäde, kız üze dä anı yırakka cibärmäskä tırıştı. Könnär buyı, aşau-eçülären onıtıp, nazlanışıp yatkan çakları küp buldı alarnıñ. Bu könnärdä Tüläk söygänenä tämle rizıklar äzerläp birä, hätta, kelät yagına çıgıp, berniçä känfit tä alıp kerde. Saydä mondagı rizıklarga künekte inde, üze dä kipkän, ıslangan ittän, balıktan küp närsälär äzerlärgä öyrände.

Ber irtädä Tüläk aña külmäk büläk itte. Saydä kuanıçınnan sikergäläp kuydı. Taman gına ikän. Älbättä inde, ul Tüläktän bu külmäkne kayan aluın soradı. Äniseneke buluın äytkäç, Saydä anı koçaklap üpte. Tüläkkä şul citä kaldı, ul hatının, kullarına kütärep, bülmä urtasında zır-zır äyländerep yörtä başladı.

Anıñ karavı Saydä moñsulandı.

— Närsä buldı? — dip kat-kat soradı Tüläk.

Başta däşmiçäräk torgan Saydä, pışıldap kına:

— Äniyem iskä töşte… — dide.

Tüläk, barısın da añlıym digän kebek, başın aska iyep, säke çitenä utırdı. Beraz tın kalıp tordılar.

Annarı Saydä üze sikerep tordı.

Barmagındagı yözegen alıp Tüläkkä tottırdı da:

— Minem isän ikänne belder, — dide.

Tüläk şunduk koyıga töşep yuk buldı. Saydä yalgızı gına hätsez moñayıp, uylanıp utırdı äle. Bik küp häm törledän-törle uylar uyladı ul bu utıruında. Ämma yalgış kına da, kitäm min bu cir dönyasınnan, avılga, äniyem yanına kaytam dip uylamadı.

Tabiğatneñ serläre küp. Saydäneñ şuşı karañgı gür poçmagınnan kabat yaktı dönyaga, tugan nigezenä, gaziz anası yanına kaytu turında borçılıp uylamavı Tabiğat belän Hoday Täğalä öçen dä, izge ruhlar öçen dä olı ser bulıp kaldı.

Tüläk kaytıp kergändä, Saydä tüşägendä oyıp yata ide. Kulına änise äzerläp birgän töyençek kilep kergäç, ul siskänep, hätta kurkıp kitte. Öy isläre añkıtıp torgan tüşäk cäymälären, zäñgärsu külmägen, kaşemir yaulıgın kükrägenä kısıp, yılap aldı.

Tüläk anı niçek tä yuatırga belmäde. Ahırda uylap taptı.

Hatını karşına kilep tezlände dä, yäşkä çılana başlagan çüpräk-çaprakka kürsätep:

— Mindä bolar küp, — dide.

— Ä? Kayda?

Hatın-kız öçen küp kiräkmeni? Saydä borçuların bik tiz onıttı, Tüläkkä iyärep, kelät yagına kerep kitte. Ul bit bu yakka bik kerep yörmi, tege yulı käcä belän bulgan hällärdän soñ, törle häşärätlär, cennär bar kebek toyıla aña bu cir kuışında.

Tüläk cıynak kına ike sandık söyräp çıgardı. Alarnı, äti-änise ülgäç, tegermän çormasınnan alıp kaytuın äytte.

Saydägä şul citä kaldı. Sandıktan çıkkan pärdä-çarşaularnı, çigüle sölgelärne ul şunduk öy divarlarına elde. Tüşägen ör-yañadan köyläp cäyde, östäldäge aşyaulıknı, şürleklärgä elengän çıbıldıknı alıştırdı, tür yakka közge elep kuydı.

Şıksız, yämsez cir kuışı şul minutta çıp-çın avıl öyenä ohşadı da kaldı.

Balaga uzgan könne Saydä tagın änisen isenä töşerde, yılap aldı. Tüläkne häl belergä cibärde. Ä ul bik ozak torıp kayttı. Ällä närsälär uylap beterde Saydä. “Avılga kaytkaç, Räzillär kulına eläkteme ällä?” digän uy da tıngılık birmi yödätte. Kötep-kötep tä ala almagaç, Saydä su yulına töşep kararga buldı. Bu serle urın küptännän üzenä tartıp, kızıktırıp tora ide anı.

Koyı töpsez bulıp çıktı. Su salkın tügel, Saydä, berniçä märtäbä çumıp, astagı yullarnı barladı. Ä yul beräü genä ide. Oçında kön yaktılıgı cem-cem kilep tora. Dimäk, bu mäğaräneñ avızı Cidesu östenä çıga.

Saydä täväkkälläp kararga buldı. Ätisenä iyärep yılgaga yörgändä, ul su astında da, su östendä dä bik äybätläp yözärgä öyrängän ide. Häzer şul künekmälärne iskä töşerergä turı kiläçäk…

Läkin Saydä cemeldäp torgan yaktılıkka tiz genä barıp citä almadı. Hätta… bargan sayın yıragaygan kebek toyıldı aña bu yaktılık… “Ällä kire borılırgamı?” — dip uyladı ul. Yuk, nindider ımsındırgıç köç Saydäne haman alga — tege säyer cemeldävekkä öndäde.

Tını betep, zihene tomalana başlagaç ta ömeten sündermäde ul. Läkin ömete dä ömetsez ide anıñ: “Kayda soñ bu Su ruhı, Cir ruhı? Kük ruhı kayda? Alar yärdäm itärgä tiyeş ide bit… Su! Su! Nigä şulkadär küp sin?! Nigä min su tügel?! Nigä min keşe?!”

Şul vakıt suga can kergän kebek buldı. Kayandır su töbennän ber bäyläm dulkın yögerep kilep çıktı da, hälsezlängän, tınsız, buınsız bulıp kalgan Saydäne kütärep öskä alıp menep kitte. Kinät östäge cir selkenep-kaltıranıp kuydı da yak-yakka taypılıp, ayırılıp kitte, häm keşe başı sıyarlık kına buşlık, yarık barlıkka kilde. Saydä yotlıgıp-yotlıgıp hava suladı. Üzen kotkargan su belän cirgä, şulay uk tatlıdan tatlı havaga rähmätlär ukıdı. Läkin ul sulışın tigezläp, huşın cıyıp ölgermäde, su agımı tagın aska tartıp aldı, ozak ta ütmi Saydä Cidesu östendä päyda buldı!

Ul Tüläk belän yözgä yöz oçraştı. Şunduk yılıy-elıy ireneñ kiñ tüşenä barıp sarıldı.

— Tüläk, min batıp ülä yazdım… Su gına kotkardı mine, Cir belän Hava kotkardı.

Tüläk hatının kükrägenä kıstı. Baş tübäsennän übep aldı.

— Beläm, miña bu hakta häbär ittelär inde. Bütän üzeñ genä yörmä, yäme.

— Minem dä çıgasım kilä, yaktı dönyanı küräsem kilä!.. Tüläk, añlıysıñmı, min bit koyaş astında tugan keşe… Öyrät mine dä, üzeñ kebek yözärgä öyrät!

— Öyrätermen, häzer siña da, balaga da bik küp hava, yaktı hava kiräk bulaçak… Bu dönyaga tugançı uk toyarga tiyeş ul şuşı kiñlekne, Kükne, Koyaşnı. Ul bit keşe bulıp tuaçak, şulaymı, Saydä?

— Bezneñ kebek ük…

— Yuk, minem kebek buluın telämim. Minem kebek kırgıy bulmasın, yätim bulmasın ul, annarı…

— Närsä — “annarı”, Tüläk?

— Annarı… keşelär arasında üssen. Çın keşe bulu öçen keşelär arasında üsärgä tiyeş ul!

— İ Tüläk, uylarga da kurkınıç bu hakta…

— Äydä keräbez… Sin arıgansıñ inde… İrtägä çıgarbız. Min siña niçek tın almıyça yözärgä öyrätermen. Bik ciñel ul… Häleñ, tınıñ betsä, ana karınındagı kebek, ber mälgä bögärlänep torırga gına kiräk. Şunduk häl kerä, tın-sulış irkenäyä…

10

Döreslektä, siña cännättä açlık vä yalangaçlık yuktır. Dähi sin anda susız bulmassıñ häm koyaş kızdıruına peşmässeñ.

“ Korän täfsire”,

“ Ta ha” süräsennän 119—120 ayätlär

Közge salkınnar başlangançı Tüläk belän Saydä Cidesuga çıgıp yördelär. Alar bulmagan ber yar da, ber kül dä kalmagandır. Yabalak tavına da mendelär. Tüläk Yabalak tavınıñ iñ biyek kıyasınnan koş kebek oçıp töşkändä, Saydäneñ yöräge kısılıp, sulışı tarayıp kuya ide… Annarı alar Cidesunıñ cide suı kuşılgan urında yözep kuıştılar… Şulay da ike närsä alarnı üz önnärenä bik tiz kuıp kertte: dönyaga kış citep kilä ide. Saydä karınında yatkan bala da cılı sorap tibenä başladı.

Kışka kergäç, alar keşe kıyafäte aldılar. Saydä Tüläkneñ çäçlären kiste, sakal-mıyıgın rätläde, bulgan baylıknı aktarıp, anı ör-yañadan kiyenderde. Üze dä kiyenep aldı, yasanıp-tözänep yöri başladı.

Çıra yaktısında könnär-tönnär buyı söyläşep utırgan çakları küp buldı, Tüläk üzeneken söyli, Saydä — üzeneken… Tüläkkä üze hakındagı dastan oşadı. Ul anı berniçä märtäbä söylätte.

Här tıñlaganda anıñ küzlärennän mölderämä yäş aga, ul bigräk tä Tüläk belän Susılunıñ, cir östenä çıgıp, bähetle gomer itüläre hakındagı cırunı böten küñele belän ihlas kiçerep tıñlıy ide.

“Çaçdar han, Tüläk uynaganın işetep, ğaşıyq buldı.

Kırık kön eçep-aşap, bergä buldılar. Annan soñ Tüläk yırakta kalgan Susılunı, Balkan taunı sagındı. Çaçdar hanga cırlap:

Balkan tavım monda yuk,

Ak kiyegem monda yuk,

Utırıp uyın uynarga

Altın tähetem monda yuk!

Cömlä buyı cofarı,

Zifa yarım monda yuk… —

digän ide, Çaçdar han diyulärgä, pärilärgä boyırdı: “Barıgız, Tüläkneñ tavın kiteregez!” — dide. Diyulär, pärilär bardılar. Läkin Hak Täğalä Balkan tavın alarga kürsätmäde, bu saray yanındagı ikençe ber taunı ber päri östenä salıp alıp kildelär. Tüläk, pärilärneñ nindider tau kitergänen kürep:

Minem tavım ul tügel,

Altın tähetem ul tügel!

Taunı tauga ohşatıp,

Timer belän korşatıp,

Alıp kilä torırlar! —

dide. Aña Çaçdar han cavap itep äytte:

Taunı tauga ohşatıp,

Timer belän korşatıp,

Torır monda Tülägem,

Balkan tauga ohşatıp.

Läkin Tüläk, Çaçdar han äytkännärgä riza bulmıyça, üz tavına kaytarunı soradı.

Çaçdar han pärilärenä ämer kıldı: “Barıgız, ul äytkänçä eşlägez”, — dide. Padişah Tüläk belän Susılunı cir östenä çıgarıp kuydırttı. Alar üzläreneñ Balkan taularında küp yıllar matur gomer ittelär…”

Üz iseme dä şul dastannan alınganlıgın belgäç, Tüläkneñ tagın küñele neçkärde, küz töpläre dımlandı. Ul Saydädän tagın, tagın ukuın soradı. Kaysıdır sandık töbendä berniçä kitap yatkan ikän, alarnı da berniçä märtäbä ukıp çıktılar. Tüläk bik tırış ukuçı bulıp çıktı: här tıñlaganın, yörägenä yakın alıp, isendä kaldırırga tırışa, küñelenä huş kilsä, oçınıp-oçınıp maktıy, oşamasa — sabıy balalar kebek üpkäli, bähäsläşä, tirgäşä başlıy…

Bervakıt Saydä aña häref öyrätergä buldı. Tüläk öyränep kenä kalmadı, belgän häreflären yänäşä kuyıp, icekläp ukıy da başladı. Annarı sanarga, kuşarga, alırga öyrände. Üze moña şatlanıp betä almadı, aşaudan, eçüdän kaldı, dönya gamen onıttı; Saydä äzerläp birgän “parta” artında könnär buyı kitap totıp utırdı. Üze, kiräkkä-kiräkmägängä dä Saydägä bihisap küp soraular birep, Dönya, Ğaläm, Cir, Yäşäeş, keşelek hakında kızıksındı, şul räveşle könnän-kön tormışka yakınaya bardı…

Anı bigräk tä Cirneñ tügäräk buluı aptırattı.

Ul, Saydäne bülä-bülä:

— Ä nigä su agıp betmi alaysa? — dip soraşırga kereşte.

Yop-yomrı Cir şarınnan yılga-küllärneñ, däryalarnıñ agıp, koyılıp, çäçelep betmäven Saydä üze dä añlatıp birä almıy ide, şuña kürä ul Tüläkneñ üz “telendä” cavap birde:

— Çönki Cir belän Su — bertugannar; alar berekkännär, ber-bersennän ayırıla almıylar… Ayırıla başlasalar, Kük-Anaları alarnı şunduk tatulaştıra, duslaştıra…

Tüläk moña ışana, karañgı cir tüşämgä karap, uylanıp, Saydä söylägännärne küzallap utıra.

Şulay hıyallanıp utıra-utıra da, üze dä sizmästän, cir stenaga ürelep, ber çemetem balçık kaba. Berazdan tagın kaba, tagın… Su koyıngan vakıtta Saydäneñ iskä alganı bar ide inde: Tüläk, tamagı aça başlasa, kıya töbennän ak kom uçlap ala da irennärenä kuya…

Bu yulı Saydä soramıy kala almadı:

— Tüläk, nişliseñ sin? Ällä balçık aşıysıñ inde?

Tüläk kıyınsınganday itte, annarı, irennärendä kalgan balçık tuzanın sıpırıp kuydı da söyli başladı:

— Min şuşı balçıknı aşap isän kaldım. Häzer dä aşıym, tamagım tuk, barıber aşıym. Miña ul kiräk, min häzer balçık aşamıyça tora almıym…

— Niçek buldı ul, söyläle, Tüläk…

Tüläk, bermäl uyga kalıp torgannan soñ, Saydä hakında bötenläy onıtkan kebek, akrın, salmak kına söyläp kitte:

— Min barısın da häterlim… Ätiyemne, äniyemne häterlim… Alarga kilep yörgän avıl keşelären dä häterlim… Männän kartnı… Küzlären, yözlären häterlim… Tavışların… İsemnären… Läkin äniyem belän ätiyemne ütertkän keşene genä häterlämim. Onıttım. Üzen dä, yözen dä, isemen dä onıttım… Şul keşe yanap kitkän könne, yuk-yuk, tönne ällä nindi keşelär kilep, ätiyem belän äniyemne tegermän taşı astına salıp, anıñ küçären kistelär… Min bolarnıñ barısın da häterlim… Ätiyemneñ, miña karap: “Kaç, kaç, tauga kaç!” — dip kıçkırganın da häterlim…

Ä min kaçmadım. Çormada üzem genä belgän tar bülmälär bar ide. Şunda kaçıp kaldım. Ätiyem belän äniyemne alıp çıgıp kitkäç, kurkıp, der kaltırap, ike kön yattım. Annarı, öydäge vak-töyäk äyberlärne töynäp, aşarga yünätep, Yabalak tavına kittem. Öç kön, öç tön kaçıp yörgännän soñ, Cidesuga töştem. Töşep citä almadım, ber yarıkka elägep, cirdäge kuışlıkka ubılıp töşep kittem. Änä ul tişek… Annan şuıp töşsäñ, näq şuşı koyıga elägäseñ… Şuña kürä dä isän kaldım. Üle dä tügel, tere dä tügel — şulay yäşädem. Aşarga rizıgım betkäç, cir kimerdem, şuşı lämle sunı eçtem. Eçke bülmälärne soñınnan kazıdım min, andagı tuklıklı çişmälärne dä soñrak açtım.

Balçık aşap, su ülännäre çäynäp, vak töyäk belän, yılan, balık totıp, kışnı kışladım… Şuşı koyıdan töşep, yılgaga alıp çıga torgan yulnı ezläp taptım…

Annarı Männän kart kilep çıktı. Ul mine küp närsägä öyrätte. Ut kabızıp birde. Tabak-savıt, toz, sabın kiterep tordı… Ul — ätiyemneñ dustı, äybät keşe. Äniyeñ belän dä ul söyläşte, aña sineñ hakta häbär itte. Min beläm — äniyeñ sine yarata, sagına, kötä. Ul häzer tınıç, ul… ul terelde inde.

— Tüläk, äniyem avırdımıni?

— Beraz gına avırdı, sine sagınıp avırdı. Häzer ul üz añında, üz küñelendä…

Tüläkneñ tarihı Saydägä bik avır täesir itte. Anı hätta tulgak tota yazdı. Tüläk üzeneñ sihere belän, “su dogası” belän genä tınıçlandıra aldı hatının.

Läkin Saydä barıber tınıçlanıp betä almadı, ğadäti tormışında torıp-torıp sorap kuya ide ul Tüläktän:

— Niçek yäşi aldıñ soñ niçämä-niçä yıllar? Üzeñä genä kıyın, yamansu bulgandır bit?

— Baştarak ätiyemne, äniyemne bik sagına idem, bik yılıy idem. Tegermän tiräsendä küp yördem. Bersendä avıl keşeläre “cen!” “cen!” dip kudılar. Ettän talattılar. Ul et belän kanga batıp sugıştım. Teşlärem belän bugazın özgälädem. Annarı, önemä alıp kaytıp, ber atna buyı uçakta iten kızdırdım, tiresen astıma cäydem…

Şunda minem küñelemä berençe märtäbä au hise kerde. Kırgıy kiyeklär aularga çıkkan tönnärdä buş kaytkanım bulmadı. Tamagım tuk, östem böten ide.

— Ä menä… mine kürgäç… mine kürgäç närsä uyladıñ? — Saydä, tüzemsezlänep, üzen kızıksındırgan iñ möhim soraunı birde.

— Sine küptän belä idem. Min bit avılnı yahşı beläm; yış kına, tegermän çormasına menep, küzätep utıra idem. Sin gel su buyında üsteñ. Ätiyeñ belän balıkka yördeñ. Sin su koyınganda astan karap torgan çaklarım da buldı. Açulanma, miña ul vakıtta barısı da kızık ide… Häzer dä kızık… Sin bit matur… Hätta bik matur!..

— Annarı mine kotkardıñ, şulaymı?

— Kotkara almadım şul. Min sine yarga alıp çıkkanda sin ülgän ideñ inde. Min salkın täneñä sulışımnı örep karadım, siherläp, yözeñä su da siptem, ämma tereltä almadım… Annarı cir tırnap, ükerep yıladım. Su, Cir, Kük işette minem bu ärnüle tavışımnı. Şunduk kilep tä cittelär, terelttelär. Ä miña sine, kütärep, avılga qadär iltep kuyası gına kaldı. Tege yavız bändälärne, öçesen bergä bäyläp, agaç başına elep kittem…

…Kayçakta Saydä belän Tüläk böten kiçlären tuaçak balaları belän uynap ütkärälär. Saydäneñ karınında tibenep yatkan can-bäğır kisäge bu ike tabiğat balasın könnän-kön ber-berenä yakınayta bara. Urtak bala, urtak yazmışka äverelep, alarga kiläçäkläre hakında uylarga mäcbür itä ide.

Bähäsne Tüläk kuzgatıp cibärä:

— Ul keşelär arasında, avılda tuarga tiyeş, — di.

Saydä şunduk karşı töşä:

— Cen balası dip, taş bärep kitärlär ide bugay. Yuk, ütersälär dä avılga kaytmıym.

— Añla sin, Saydä. Bez monda keşelär arasında tuganga gına keşe bulıp kaldık… Ä bu can kisäge şuşı karañgı cir tişegendä tusa, üzeneñ keşe ikänen niçek toyar soñ? Täne keşeneke bulsa da, canı bakanıkı yäisä… cen-pärineke bulaçak anıñ…

Şunda bähäs tämamlana. Çönki Tüläk haklı. Saydä monı añlıy häm, yörägen uçına kısıp bulsa da, üzeneñ avılga kaytaçagı, balasın änise yanında tabaçagı belän kileşä. Böten küñele belän, ruhı belän şuña äzerlänä…

11

Firgaven, üzeneñ ğaskären alıp, Musanı totarga artlarınnan kua çıktı; atlı ğaskäre belän Musa artınnan korı yul belän diñgezgä kerdelär, alar kerügä, diñgez kuşılıp, hämmäse hälaq buldılar.

“ Korän täfsire”,

“ Ta ha” süräsennän 78 nçe ayät

Tüläk Cidesuga may ayında çıgıp yöri başladı. İñ elek ul Cidesunıñ ike yarın totaştırıp torgan asılmalı küperne rätläp, tözätep kayttı. Bu vakıtta Saydä nık kına tazarıp, kalınayıp ölgergän ide. Malay bulırga ohşagan — karınındagı bala, bertuktausız bimazalap, äniseneñ tämam tınıçlıgın, yokısın aldı. Yögerä dä yögerä… Kaya yögeräder ul, kaya aşıgadır?.. Aşıkkan cire ber dä ah itärlek tügel bit anıñ — tabiğatneñ karañgı ber bazı, anıñ häşärätlär, cennär yäşi torgan zähmätle çokırı… Nişläp yögersen ul?! Yözäder… Karındagı sunı därya itep yözäder, ätise kebek, änise kebek, su koşı, yuk la, su keşese bulırga äzerlänäder…

Nihayät, ul säğat suktı. Avılga cıyına başladılar. Döresen genä äytkändä, Saydä öygä kaytırga küptän cıyına başlagan ide inde. Kiräk-yaraklarnı inde ällä kayçan barlap kuygan ide, stenadagı közge östenä çüpräk kaplap, uçaknı sünderäse genä kaldı. Nişläpter Tüläk käcälärne suymıy… Berär hikmäte bardır — Saydä bu hakta başın vatıp tormadı, anıñ üz häle häl ide…

Kitäse könne Tüläk suga töşep mende. Ul şulay ruhlar belän saubullaştı, alarnıñ bähilleklären aldı. Ber çemetem balçık kabıp, su yotıp, üzeneñ yolasın başkardı, tezlängän kileş kulların kükkä suzıp, avız eçennän nider ukındı…

Läkin, Saydäne gacäpkä kaldırıp, Tüläk anı su yulına töşermäde, kire yakka — eçkärege mäğarägä alıp kerep kitte. Çişmä bärep-agıp torgan cir kuışı da, käcälär yäşägän cir abzar da, kelät tä artta kaldı, nindider olı, yomrı taşnı yantaytıp, Tüläk tar gına cir yarıgı buylap tagın da arırak kerep kitte. Öske yaktan nurlı yaktılık sirpelä, şuña kürä här taş kisäge, här tuzan börtege ayırmaçık bulıp kürenep tora. Sulış aluı da irkenäyde, dimäk, ozaklamıy alar tışkı yakka barıp çıgaçaklar…

Şulay buldı da, Saydä tirä-yagına karanıp, bu säyer yulga künegep ölgergänçe, alar, pılt itep, kuyı ärämälek avızına kilep tä çıktılar.

— Tüläk? — Bu sorauda barısı da bar ide: “Mondıy yul da bar idemeni? Nigä sudan yörtep intekterdeñ mine? Nigä elegräk äytmädeñ?” — dip soramakçı ide Saydä. Soramadı. Ä Tüläk cavap birmäde. Ul bügen bik borçulı ide. Bu borçu anıñ yözenä çıkkan, küz-karaşlarına iñgän, hätta avır adımnarına, salmak häräkätlärenä küçkän. Nider sizenep borçılamı, ällä niçämä-niçä yıllar yäşägän çokırınnan ayırılası kilmime? Aña bit Saydägä karaganda da kıyınrak,— avıl bu tabiğat balasın, “su cenen” bik ozak üzenä kabul itmäyäçäk äle. Bu kön kebek açık. Läkin bala yazmışı, bala hakı digän närsä bötenesen dä häl itkän, şuña kürä dä avılda tuıp, tabiğatkä sıgınıp yäşägän ike adäm balası citäkläşep üz yazmışlarına karşı kitep baralar ide.

Bu yulı alar kaçıp yörmädelär, tup-turı yulga çıktılar. Berkem dä oçramadı. Oçrasa da, keşeçä kiyengän bu yäş parga ällä ni iğtibar da itmiçä uzıp kitärlär ide, mögayın. Äle söyenep uylanırlar ide: “Karale, tuar aldınnan balaların su buyına alıp çıkkannar. Su — sagışka häm izgelekkä. Hiçşiksez, bu bala da matur, batır, taza häm… moñlı bulıp üsäçäk”,— diyärlär ide.

Menä alar iske tegermän belän tigezläştelär. Söyläşmädelär. Härberseneñ üz uyı. Ämma närsä genä uylasalar da, uyları ber ük töyengä kilep bäylänä ide. Bu mäldä alar ber-bersenä karaşıp alalar: “Ul irekkä häm mähäbbätkä layık!” Beraz baralar da tagın uylıylar: “Ul keşelär arasında yäşärgä layık!” Tagın uylıylar: “Ul bähetkä layık!” Tagın: “Ul yäşäügä layık!” Tagın, tagın, tagın… Närsä uylasalar da, ikese ber ük uynı uylıylar. Balaları yaktı dönyaga kiler aldınnan ata belän ana ber-bersenä ayıruça yakınayalar, ber-bersen nıgrak toyalar, añlıylar, dilär. Döres ikän…

Döres mikän? Menä häzer alar törleçä uylıylar. Saydä: “Kaytam! Äniyem yanına, keşelär yanına kaytam!” — dip söyenä, ä Tüläk: “Kaytmıym. Kire kitäm. Yat miña bu dönya… Üzemnekelärne çittän genä küzätep yäşärmen, ruhıbız belän ayırılışmıybız bit bez”, — dip karışa.

Şulay alar uylarında ber-bersen taba almıyça aptırıylar. Aptırap kına kalmıyça, tegermän belän avıl urtasında tuktap kalalar…

Saydä Tüläk belän nider bulganın şunduk añlap aldı.

— Tüläk, nik tuktap kaldıñ?

— Saydä…

— Tüläk, äyt inde, nik tuktadıñ? — Saydä borçılıp tıngısızlana başladı.

— Saydä… — Tüläk, tutıy koş kebek, haman ber süzne tukıp tora ide.

— Närsä inde?

— Min kalam… Sin bar. Minem belän bulsagız, sezgä tıngılık birmäyäçäklär. Sezne belälär, mine belmilär…

— Tüläk, ni söyliseñ sin?

— Saydä, mine keşelär kabul itmäyäçäk. Min bit alar öçen “cen”, beldeñme — “cen”! “Su cene”! Minem arkada sezgä dä elägäçäk. Min anda üläçäkmen, ülmäsäm dä… üteräçäklär… Ä sin… Äniyeñ yanına kayt, bala tap, şunnan soñ küreşerbez, bezgä nişlärgä ikänen äyterlär.

— Kemnär?

— Su, Cir, Kük…

Bu yulı Saydä karşı däşmäde. Başın Tüläkneñ tüşenä kuydı da yılap cibärde.

Beraz tın tordılar. Annarı, yakındagı çişmädän su uçlap, Tüläk Saydäne ırımlap öşkerep aldı, anıñ şaktıy zurayıp, bürtep kitkän korsagın sıypaştırdı.

Ul arada avıl yagında nindider tavışlar işetelä başladı. Alar, yakınaygannan-yakınaya barıp, menä-menä ür artınnan kilep çıgarlar kebek ide.

— Bar, Saydä, sin kayt.

— Tüläk!..

— Bar, Saydä, bar… Tup-turı öyeñä kayt. Berkemneñ dä küzenä karama. Şulay kiräk. Älegä şulay kiräk…

— Tüläk!

— Saydä!

— Bez äle bergä yäşäyaçäkbez, Saydä!

— Tüläk!..

Şulay ayırılıştılar. Saydä kaytır yulga töşte, Tüläk tä, üzenä genä has citezlek belän, ä bälki siher beländer, baskan urınında uk yuk buldı.

Saydägä moñsu bulıp kitte. Ul yak-yagına karanıp bara bara da ber urında taptanıp tora, annarı tagın kuzgala. Küñelendäge şomnı, kurkunı küñelendä yörgän cırlar belän almakçı, onıttırmakçı bula…

Cidesuga töşim mikän,

Töşep su alıym mikän;

Su algançı, su töbenä

Töşep yugalıym mikän?

Cidesuga töşär idem,

Yarları sözäk bulsa;

Kaygısına tüzär idem,

Sagnuga tüzep bulsa…

Ber bähetsez urın gel bähetsez bula, dilär bit. Bu yulı da şulay bulıp çıktı. Saydä ire Tüläk belän ayırılışkan çişmä yanınnan yırak kitä almadı, Räzil häm anıñ äzmäverdäy öç iyärçene karşına kilep çıktı. Alar yul buyındagı ber alanlıkta käyef-safa korıp utıralar ide. Saydäne kürügä, telsez, añsız kalıp, torataş kebek karap kattılar, annarı, kort çakkanday, därräü sikerep tordılar. Kayberläre ber-ike adım artkarak ta çügep kuydı äle. Arakı üzeneken itte, iserek bändälär, hämer tomanın aralap, bu gayre tabigıy hälne küñellärenä yakın alıp beterä almadılar, küzlären akaytıp, Saydägä taba kilä başladılar.

Saydä bu minutta nişlärgä kirägen belmi ide. Şuña kürä yulın dävam itte. Läkin ul, adımın küpme genä kızulatsa da, isereklär törkemen uzıp kitä almadı, tegelär, yalannı kisterep çıgıp, anıñ karşına tezeleşep bastılar.

— Sin kem? — dip soradı ayagında çak-çak basıp torganı.

— Saydä.

— Saydä? — İptäşlären yak-yakka etä-törtä, Räzil algarak çıktı,— sin Saydäme?

— Saydä, Rähilä kızı! Räzil, tanımıysıñmıni?

— Belmim, belmim… Saydä yuk bit inde… Ul ülde… Suga battı…

Räzilne huplap, tege layakıl iserege tagı alga çäçräp çıktı:

— Bez bit sine… tege ni… atıp üterdek! Öräkter sin, cender, albastıdır… Tfü-tfü!..

Räzil mañgayına berne tondırgançı tege tınmadı. Läkin Räzilneñ küñelenä kort bulıp keräçäk süz äytelgän ide inde.

— Sin… çınnan da öräkme ällä?

— Räzil, yuk närsä belän bulaşma, cibär mine, kaytıym, äniyem kötäder…

— Äyt, sin Saydäneñ örägeme?

— Teläsä närsä uyla, cibär genä. Menä bala tabarga toram, räncetmä mine, zinhar… Şuşı bala hakına bulsa da cibär…

— Saydä bulgaç, kayda yattıñ soñ moña qadär? — Räzil tınıçlangan kebek kürende; Saydä, aldın-artın uylamıyça, bolay da şik-şöbhägä töşkän isereklärne sagaytırlık şomlı süzlär ıçkındırdı:

— Cir astında.

— Cir astında? — Räzil, yözen çıtıp, baş çaykap kuydı.— Alaysa sin çınlap ta öräk inde. Bıltır köz ülgän Saydäneñ öräge…

— Ärvah bulıp çıga bu… — Arttan kemder bolay da dörläp kitkän utka may sipte…

Barıber soñgı süzne Räzil äytte:

— Yuk, cibärmibez. Bez sine häzer avıldan aralarga tiyeş. Bez sine häzer…

Anı huplap kıçkırdılar:

— Utta yandırabız…

— Kükrägenä usak çöy kagabız…

— Korsagın yarabız…

— Cenen çıgarabız…

— Añınçı äle keti-keti uynap alabız…

Saydä Räzilneñ märhämätlelegenä ışana ide äle.

— Şuşı yaktı dönya hakına, tuaçak balam hakına timägez miña!.. Räzil, sin bit mine yarata ideñ, cibär mine, zinhar, äniyem yanına cibär!..

— Äniyeñä inde sin kiräk tügel. Ul iñ elek akıldan yazdı, akılı kaytkaç, dingä birelde. Närsägä aña tere öräk? Ul häzer färeştälär belän genä söyläşep utıra…

— Sez bit möselmannar, nigä bolay kılanasız, Räzil?..

— Yuk, bez — cen, şaytan, şulaymı, yegetlär?

— İhahaylap kölep torgan Räzilgä karap, Saydä barısın da añladı: bu imansız, şäfkatsez bändädän märhämät kötep bulmayaçak. Şulay da Männän kart bar bit äle. Sabantuylarda avıl cıyınnarında iñ türdä utıruçı bu kart avıl malayları öçen Hozır İlyas belän ber ide.

— Räzil, Männän babaydan sora, ul minem niçek yugaluımnı, niçek tabıluımnı belä… Räzil, ışanmasañ, bar, çakırt üzen. Teliseñme, äydä bergä kaytabız, sorıybız…

— Tege cenle Männännänme? Bez anıñ ber kirägen birgän idek inde. Häzer dä küp soramabız. Kara sin anı, cennär belän söyläşä ikän, dilär ide, döres ikän… Berkön äytep torgan bula bit äle — yänäse minem isem oşamıy aña, “Räzil” digän süz Korän telendä “şaytan” digänne belderä, imeş… İsemeñä cisemeñ turı kilgän, digän bula, tere üläksä!..

— Räzil, sin şaştıñmı ällä? Närsä buldı siña, nik totasıñ mine?

— Barıber ber kulga elägäseñ, digän idem bit… Menä eläkteñ dä… Üzeñ eläkmäsäñ, ruhıñ eläkte, örägeñ, ärvahıñ… Nu-ka, yegetlär!

Räzilneñ iyäge belän Saydägä kürsätep ım kaguı buldı, öç yaktan öç ir kilep, avırlı hatınnıñ kulların kayıra da başladılar. Annarı, şul kullarınnan, çabularınnan, çäçlärennän söyräp diyärlek yakındagı imän agaçına alıp kittelär; arkası belän teräp, şul imängä bäyläp kuydılar.

— Räzil, gönah eş eşliseñ… Tumagan balanı ütergän keşe yavız ruhlar üleme belän üläçäk, di… Akılıña kil, Räzil!..

Saydäneñ iñ soñgı süzläre şul buldı. Aları da bala hakına gına, Hoday Täğalädän märhämät ömet itep kenä äytelde.

Ul arada kaysıdır aynıy başladı, ahrı, ällä, çınlap ta, anısınıñ küñelenä Hoday sulışınıñ cile kilep citteme, Saydä karşında cenlänep yörüçe Räzil aldına kilep bastı.

— Räzil, ä bu hatın dörestän dä çın bulsa, tere bulsa? Bälasennän başayak, ällä cibäräbezme?

— Yuk, cibärmibez! Kem bulsa da, häzer barıber inde. Saydäne ülgän dip belälär… Tak çto… Borçılma yuk öçen, gönahısı üzemä bulır, min barıber şaytan bit… Ä, yegetlär?

Aña kuşılıp, kalgannar kölde.

Saydäneñ ükerep-ürsälänep yılıysı kilde. Yılıy almadı. Anıñ, häl-egäre kitkän, eçe avırta başlagan ide inde.

— Sapıy karçıknı çakırtırga kiräk, ul öräklärne tanıy belä…

Räzil kırt kiste:

— Närsägä bezgä ul tile-mile karçık? Anı gına min üzem dä beläm: cen-pärilärneñ kendekläre bulmıy. Annarı… kultık aslarındagı tişektän böten eçläre kürenep tora…

Räzil, ber nıklı kararga kilep, böten gäüdäse belän alga sıgılıp töşkän Saydä yanına kilde dä, üzeneñ yegetlären genä tügel, böten alannı, andagı imännärne, şomırt kuakların, yazgı çäçäklärne tañ kaldırıp, biçara hatınnıñ külmäk izüen ayırıp töşerde.

Saydä ahıldap, ıñgıraşıp kuydı. Başın kütärgändäy itte. Anıñ agargan çırayında ber genä teläk, üteneç bar ide: “Tizräk betsen bu mähşär, Räzil, ozak cäfalama mine, intektermä, zinhar!..”

Berazdan tagın ıñgıraşıp kuydı. Yuk, bu yulı ul agaç artına kayırılıp bäylängän kulları avırtudan da, söyräp kitergändä tartılıp, özgälänep betkän çäç töpläre ärnüdän dä tügel, bälki, söt töşep tulışa başlagan kükräkläre sızlavına tüzä almıyça ıñgıraşa ide.

Saydäneñ avırlı kileş tä zifalıgın yugaltmagan tänenä yabışkan külmägennän irekkä çıkkan söttäy ak, yomrı kükräkläre haman äle arakı söremennän iläs-miläs yörgän yegetlärne aynıtıp cibärgändäy buldı. Alar, öyerelep, Saydä belän Räzil torgan agaç yanına cıyıldılar. Kemder, yakınrak barıp, Saydäneñ izüen, sırma çabuların kiñräk açıp cibärde häm şakşı kulları belän hatınnıñ kükräk almalarına barıp totındı…

— Äy sin, mavıkma, iñ elek kendegen kara… Barmı? — Räzilneñ cikerenep endäşüe buldı, tegese kulların askarak şuıştırdı.

— Bar, kendege urınında. Tagın astanrak karargamı?

Telenä salına başlagan yegetne ber yak çitkä etärep, Räzil üze dä Saydäneñ ak, saf tänen kapşap çıktı, tagın ber märtäbä kendegen karadı, kultık asların tikşerde… Annarı başın totıp, cirgä utırdı.

— Min berni dä añlamıym, añlamıym, añlamıym!.. Ülde bit ul, ülde, su töbenä kitte! Añlamıym!.. — Cir töyep, başın yak-yakka çaykap utırgan Räzil, sikerep torıp, Saydäneñ bugazınnan barıp tottı. — Cen bit sin, öräk bit, şulaymı? Öräk bit? Öräk bit?.. — Şunduk yegetlärenä borılıp: — Häzer ük usak çöy äzerlägez, çıbık-çabık cıyıp kiteregez! — dip kıçkırdı.

Bötenese dä añlap aldılar: Räzil Saydäne, yörägenä usak çöy kagıp, utta yandırmakçı bula!

Egetlärneñ berse, aynıgragı, Räzilgä karşı kilep bulaştı:

— Räzil, kiräkmäs monısı… Tege yulı da militsiyägä çakırtıp tinterättelär. Äydä, beraz sıypaştırabız da… kitsen üz yulına.

— Yuk! Cen tek cen! Ubır tek ubır! Bez yuk itmäsäk, häzer ul üze bezne harap itäçäk!..

— Räzil, keşelärdän kaçıp eşlämik bez monı… Kaçıp eşlämik… Avıl röhsäte kiräk. Mokruha bit bu…

— Citte!.. Cebep utırma sin dä, bar, üzem cavap biräm didem bit inde, usyok?

— Usyok… Miña barıber… Tik avırlı ul, beläseñme? Bala hakın kaya kuyasıñ? Bala ğayeple tügel bit, Räzil…

— Ğayeple! Cenneñ balası da cen! Dimäk, ğayeple! Öräk öräkne çakıra, di, tizräk eşen beterergä kiräk, yugıysä, anıñ zarın işetep, tirä-yaktagı böten alama ruhlar cıyıla başlar. Yägez, totıgız!

Saydäne cirgä yıgıp saldılar, botın botka, kulın kulga ayırıp kuydılar. Alan çitendä, yökle korsagın öskä küpertep, çalkan töşep yatkan şärä hatınnı kürep, koyaş tonıklandı, cil isüdän tuktadı, çäçäklär başların idelär, yazgı koşlar sayraudan yazdılar… “Närsä bu? Nindi kıyamät? Nindi mähşär? Dönya betäme ällä? Tabiğat iyäläre, dönya iyäläre nik däşmi? Bu facigane tuktatır öçen kük nigä berni dä kılmıy? Karınında bala yörtkän ananı ütergän bändälärne niçek cir tota, niçek su tota?” — dip borçılıp uylanalar kebek alar…

Tukta, Cidesu alanındagı bu cen tuyın Tabiğat kürdeme, işetteme ällä? Ällä Kük kürdeme, işetteme? Cir, Su işetteme? Kinät su yagınnan, küperep üsep utırgan gölcimeş kuakları yagınnan, kaytavaz kebek kenä, nindider säyer avazlar işetelä başladı: “U-lu-lu-lu-lu!.. U-lu-lu-lu-lu!..”

Kulına usak kazık totıp, Säydäneñ häräkätsez gäüdäse östenä iyelgän Räzil üzen-üze beleştermiçä sikerep tordı, yak-yagına karandı, annarı yılga buyına tekälep katıp kaldı. Tabiğat, anıñ kan tamırlarınnan agıp yatuçı su üz şaukımı belän bu yavız bändäne buınsız itte, anı hätär cinayättän yolıp kalırga teläde…

Tege säyer tavış tagın kabatlandı. Tagın, tagın… Kabatlanıp kına kalmadı, haman köçäyä bardı, yakınaya bardı…

Menä ul tavış, mähabät gäüdäle, şärä tänle alıp ir kıyafätenä kerep, yar çitendä päyda buldı, annarı, çäçlärendäge su tamçıların yak-yakka çäçrätep başın çaykadı da, kükkä karap, tagın ber märtäbä kıçkırıp kuydı: “U-lu-lu-lu-lu!..”

Bu şärä tänle kırgıy zatnıñ Kamışlı halkı telendä yörgän “su cene” buluı şuşı yazgı, koyaşlı kön kebek açık ide. Ämma, açık dip kenä, alandagılar baskan urınnarınnan kuzgalıp kitä almadılar äle. Rivayätlärdäge kaharmannar kebek, sudan kalıkkan Tüläkneñ kan töşkän, dönyaga çäçräp çıgarday bulıp açılgan şarday küzlärenä karap yalgıştılar alar. Şul sihri küzlär bu yavızlarnıñ böten yegärleklären, añ-zihennären, hätta cannarın suırıp algan kebek buldı.

Ul arada Tüläk, ike-öç sikerüdä, ülän arasında yatkan hatını yanına kilep citte, kilgän uñayga uk, anı beläklärenä kütärep, tegermän yulına kerep yuk buldı…

İñ elek Räzilgä can kerde. Ul, kulındagı kazık belän sukkalap, başkalarnı “uyata” başladı. Annarı, şul kazıgın baş oçında bolgıy-bolgıy, Tüläk belän Saydä kitkän yakka yögerde. Anıñ artınnan ava-tünä kalgannar kuzgaldı…

…Räzilneñ usak kazık belän Cidesu yarına kadap kuyılgan gäüdäsen ikençe könne genä tabıp aldılar. Kalgan yegetlärneñ ezläre ayırmaçık bulıp yılga eçenä kerep kitä. “Su cene”neñ kara eşe bu”, — digän kararga kilde Kamışlı halkı. Monnan soñ bu yaklarga bik yakın kilmäskä tırıştılar. Yul yalgışıp, adaşıp kilep çıkkan adämnär genä, su buyında bala citäkläp yörgän “su cene” belän “su anasın” kürep, tizräk avılga kaytıp kitü yagın karıylar ide. Männän kart belän Rähilä Cidesuga kurıkmıyça baralar, şunda könnär buyı yugalıp yörilär dä kiçkä taba gına avılga kaytıp kerälär.

Alarnıñ bu säyer ğadäten avıl keşeläre üzlärençä faraz kıldı. Älbättä inde, härvakıttagıça, naçarga yuradılar, alar hakında törle imeş-mimeşlär taratıp, mir karşında risvay ittelär: äle kapkalarına deget buyadılar, äle täräzälärenä kara mäçe mäyete taşlap örkettelär.

Keşelärne şul kimsette: Männän kart belän Rähiläneñ yözläre tınıç, küñelläre kör ide. Çönki bu Hoday bändäläre tögäl belä: tereklek — keşelek kenä tügel äle ul. Keşelek üze dä avıl dönyası belän genä çiklänmi; dönya — kiñ häm märhämätle, yumart häm bay, böten häm matur ul…

Su keşene tınıçlandıra, şuña da: “Sagışıñ bulsa, suga sal”,— dilär.

Männän kart belän Rähilä dä böten sagışların suga saldılar, üzläre Hoday Täğalägä sıyındılar, şuña kürä alardan da bähetleräk keşe yuk häzer Kamışlıda. Rähilä tele belän cırlangan cırlarda gına ana küñeleneñ yırak töpkellärendä yäşerenep yatkan tirän sagışka serle işarä bar kebek:

Cidesuga töşär idem,

Yarları sözäk bulsa;

Kaygısına tüzär idem,

Sagnuga tüzep bulsa…

2005

BALA HAKI
(Bäyän)
1

Ähiyär kartnıñ küzenä yokı kermäde. Ul, hastahanädän çıkkannan birle, töşke yakta, öylä namazınnan soñ, beraz yoklap, çerem itep ala. Bügen oyıp, onıtılıp kitä almadı. Küzlären genä yoma, karşına monnan un yıl elek armiyädä ülgän onıgı kilä dä basa. “Däü äti, — dip äytä kebek ul. — Sin mine onıtmadıñmı äle? Onıtma, yäme. Min sineñ kebek geroy bula almadım… Ber ordensız-nisez cir kuyınına kerdem. Monda barısı da tigez, ä menä sineñ yanda berkem dä yuk… Ülgän çagıñda, soñgı yotım su salıp birergä onıgıñ da bulmayaçak bit…”

Gazizneñ mäyeten kürü belän, atası da, anası da buınsız kaldılar. Ber ay eçendä ber-ber artlı yöräk öyänägennän kitep tä bardılar. Bala hakı ay-hay kıymmät şul ul… Borıngı zamannıñ ber şäüläse bulıp, Ähiyär kart beryalgızı torıp kaldı. Ul da bik sırhau. Soñgı yulga çıgarga da küp kalmagandır şul… Äle yäşärgä bulır ide. Yäşäüneñ kızıgı gına bette… “Yaşäüneñ kızıgı betsä, gomer betä”, — di ide anıñ fronttaş dustı. Berençe yauda uk başın saldı meskenkäy. Ä menä ul — gvardiyä sercantı Hakov Ähiyär Ramazanoviç — sugış betkänneñ 60 nçı yılında da yäşäp yata… Ällä? Ällä ul inde küptän ülgänme? Bu tormışnı yäşäü dip atap bulmıydır, bälki?

Ähiyär kart, bolay uylanıp-izalanıp yatunıñ çınlap ta mäğnäsez buluın añlap, torıp utırdı, iñ berençe eläkkän sırmasın yabınıp, başına koyaşta uña başlagan eşläpäsen kiyep, uramga çıgıp kitte. Yırak yörmäde, hätär avırudan kalgan hälsezlek üzen sizderä äle… Ul, yortları karşındagı mäydannı arkılı ütep, aulak bakçaga barıp kerde, iñ berençe eskämiyägä kilep utırdı. Başın artka taşlap, küzlären yomdı…

…Nindider säyer tınlık. “Ülem tınlıgı” digän süz bar. Änä şundıy ülem tınlıgı, kaber tınlıgı bu… Ä bit yäşise ide äle, ay yäşise ide… Tormış belän bäyläp toruçı, yäşäügä därt, tängä därman birüçe kıllar, moñnar kübräk bulsa ide! Özelep, tuzıp betmägän şundıy berniçä genä kıl çıñlap torsa da, yäşäügä, tormışka teşe-tırnagı, canı-bägıre belän yabışır ide ul!

Şul vakıt Ähiyär kartnıñ küñel türendä, can üzägendä nider tartılıp, hätta çänçep kuyganday buldı. Ähä, tege tormış kıllarınıñ berse bu… Yäşäügä ımsındıra torgan, gomer hakına bärabär çıñ… Läkin bu çıñ anıkı tügel, ul kaydadır çittäräk… Anıñ kaytavazı gına tormış yaralarınnan yargalanıp betkän küñel yarlarına kilep bärelä.

Ähiyär kart küzlären açtı. Tirä-yagına karandı. Bakçada berkem dä yuk. Çınlap ta, kaya kitep betkän bu halık? Eştä mikänni? Çellä disäñ, döresräk bulır… Änä tege sabıynı isäpkä almasañ, böten dönya totaş surät kebek katıp kalgan… Tuktale… Tege çıñ şul sabıy yagınnan kilä tügelme soñ? Nindi çıñ ul? Nindi sabıy? Nişläp yöri ul monda beryalgızı? Anıñ ata-anası kayda? Yazmışı kayda?

Kart yänäşä eskämiyädä uynap utıruçı 7— 8 yäşlek malayga taba borılıp utırdı. Centekläp küzätä başladı.

Malay bik tere, häräkätçän kürenä. Üz buyı qadär utırgıçka ber menä, ber töşä, äle, kulların yak-yakka cäyep, koş kebek oçıp kitä, äle, utırgıçka atlanıp, atta çaba başlıy. Annarı, kinät uyınınnan tuktalıp, bakça işege yanında torgan belderülär taktasına töbälep tınıp kala… Menä ul sikerep tora da şul takta yanına yögerä, tırışıp-tırışıp, icekläp ukıy başlıy. “Kem-gä et ki-räk?”, “Mä-çe sa-tam, a-la-sız-mı?”, “Tutıy koş bar, te-lä-gän ke-şe şu-şı ad-res bu-en-ça kil-sen…”, “Fa-tir sa-tam, kem a-la?”, “Fa-tir…”, “Fa-tir…”

Fatir hakındagı belderülär iñ kübe bulıp çıktı. Malay alarnı ukıp tiz yalıktı, şunduk üzeneñ eskämiyäsenä kilep utırdı. Tagın bayagı uyınına birelde…

Keşe yuk disäñ dä, keşe bar ikän. Änä ber kart onıgın citäkläp uzıp kitte. Alar küzdän yugalgançı, malay tın da alırga kurkıp tordı. Bolay da üzen kaya kuyarga belmiçä yörgän bu keçkenä adäm balası tagın da moñsulanıp, küñelsezlänep kalganday buldı. Koyaşta yanıp, maturayıp kitkän yöze, turı, zifa borını, kızlarda gına bula torgan ay kaşları, alsu, susıl irennäre keşelärgä ilahi ım bularak kına birelä torgan küksel zur küzläre bu malaynı yaratmas cireñnän yarattıralar ide. Pöhtä çäçläre, pöhtä kiyemnäre isä anıñ hälle, iple genä ğailädän buluın häbär itep toralar.

Belderülär taktası yanına kilep baskan ul keşene berençe bulıp malay kürde. Anıñ, uyının taşlap, älege ölkän genä keşegä yotlıgıp karap toruı Ähiyär kartka kızık toyıldı. “Gadäti malay tügel bu, monısı añlaşıla. Tik… närsä kiräk aña bu belderülär taktasında? Kemneder ezlime, berärsen yugaltkanmı? Alay disäñ, ber dä uram malayına ohşamagan…”

Ul arada tege keşe, belderü käğazen yabıştırıp kitep bardı. Malayga şul gına kiräk ikän — ul, sikerep torıp, bakça işegenä taba yögerde. Sargaya başlagan käğazlär arasında beryalgızı agarıp, balkıp toruçı käğazne centekläp öyränä başladı…

Malay bu belderüdän dä telägänen taba almadı, ahrı, olılarça avır-avır atlap, kabat üzeneñ utırgıçına yünälde…

Berär säğat vakıt eçendä belderülär taktasına tagın berniçä käğaz yabıştırıp kittelär. Här yaña belderü sayın, kürşedäge malay, hiç irenmiçä, bakça aldına bara, yaña belderü belän tanışıp, tagın üz urınına kilä.

Ähiyär kart inde tögäl belä: bu malay nindider belderü, iğlan kötep utıra. Bik siräk oçrıy torgan, hätta bik säyer belderü bulırga tiyeş ul. Ällä soraşıp karargamı? Uylap kına süz başlarga kiräk. Bu balanıñ küñele bik neçkä, bik näzberek bulırga ohşagan. Ähiyär üze dä balalarnı yarata. Tik küptän aralaşkanı yuk. Onıgı annan ber totam da kalmıy iyärep üste. “Kemne kübräk yaratasıñ?” — dip sorasalar, ike dä uylamıyça: “Dätine!” — dip cavap birä ide. “Däü äti” digän süze inde ul anıñ.

Ähiyär kartnı ayakları üzlärennän–üzläre malay yanına alıp kittelär. Küñelenä tartılgan can kılı üzeneken eşläde — kartnı şuşı tanış tügel yazmış iyäsenä — keçkenä adäm balasına — mäñgelekkä berketep kuydı.

— İsemeñ niçek, olan?

— Ä? Minemme?

— Sineke bulmıy mineke bulmas bit… Monda bütän berkem dä yuk.

— Gaziz… Ä sineke?

Ähiyär siskänep ük kitte. “Gaziz” dime? Onıgınıñ isemen äytep tora lasa! Kayan turı kilä digen, ä? Ber ük cärähätkä ike märtäbä kagılgan kebek bu…

— Ä sineke?

— Ähiyär min. Ähiyär babañ bulam.

— Aldıysıñ. Andıy isem bulmıy… Minem işetkänem yuk.

— Sin işetmägän, belmägän äyberlär ay-hay küp bulır, olan. Hätta min işetmägän, min belmägän närsälär dä bar äle bu dönyada.

— Närsä digän süz ul — Ah-yar…

— Ähiyärmı? Häyerlär digän süz. Häyerle, izge äyberlär, yağni mäsälän…

— “Häyerle”, “izge” — närsä soñ ul?

— Hoday kuşkança yäşäü digän süz.

— Ä, añladım. Sin — angel…

Beraz tın kalıp, söyläşmi utırdılar. Malay eskämiyä tiräsendä, maşina bulıp, tırıldap yörde, Ähiyär kart isä anı kaş astınnan gına küzätte. Anıñ kolagında haman äle Gazizneñ soñgı süzläre yañgırap tora ide: “Ä, añladım… Angel…”

Närsä genä añladı ikän soñ bu bala kisäge? Hoday kuşkança yäşäü hakında ni belä ul? Şul gomer yäşäp, Ähiyär kart üze dä belep, añlap betermi äle Hoday ihtıyarın.

Ul arada tagın beräü belderü yabıştırıp kitte. Sälämä genä kiyemnär kiyengän kart uram çatına kerep kitü belän, Gaziz belderülär taktasına yögerde. Läkin şunduk urap ta kilde. Başın salındırgan, kaşların cıyırgan, irennären bültäytkän…

— Närsä karıysıñ sin anda?

— Ä?

— Belderülär taktasınnan närsä karıysıñ, dim. Berär närsä ezliseñme? Berärsen kötäseñme?

— Yuk, bolay gına…

— Äytmäsäñ äytmä, ser ikän, ser bulıp kalsın…

— Ser tügel…

— Alaysa äyt.

— Minem babam yuk. Däü ätiyem dä yuk. Däü ätisez kıyın… Berär babay keşe “Miña onık kiräk, berär malayga däü äti bulır idem” dip yazsa, şunduk riza bulır idem… Işanmıysıñmı ällä?

— Işanam, nigä ışanmaska?!

— Işanmıysıñ… Köläseñ genä…

— Kölmim, kölmim… Däü ätisez malaydan kölälär dimeni?! Küptän ezliseñme?

— Küptän… Yöz yıl!

Ähiyär kart yılmaep kuydı. Anıñ küzlärendä häyläkär nurlar biyeşte.

— Äytäm bit köläseñ dip…

— Bu yulı yäşermim, köläm… Min sinnän dä yäş bulıp çıgam bit. Şuña köläm…

— Siña niçä yäş?

— Siksän.

— Siksän?!

— Äye, yözgä näq yegerme yıl tulmıy.

— Beläm, beläm, min inde sanarga öyrändem. Yözdän siksänne algaç, yegerme kala. Min inde ikençe klasska küçtem. Gel bişlegä ukıym.

— Tırışasıñmı?

— Tırışam. Öydä minem barısı da äybät. Äni dä bar, kompyuter da… Däü äti genä yuk. Ä ul miña bik kiräk…

— Ätiyeñ yukmıni?

— Bar. Kilep yöri. Läkin ul bit däü äti tügel, äti genä. Ä miña däü äti kiräk! Min beläm. Kaydadır berär däü ätigä minem kebek malay kiräkter… Menä sineñ onıgıñ barmı?

— Bar ide…

— Üldeme?

— Ülde.

— Siña tagın onık kiräk tügelme?

Ähiyär kart bu qadäresen ük kötmägän ide. Nindi bala bu? Bala tügel, Hoday üze söyläşäme ällä şuşı bala tele belän? Bala hakı — iñ zur hak, dilär bit. Ällä Hoday Täğalä Ähiyärnı şul hak hakında iskärtep, aña berär yäşeren ım biräme?

Ähiyär Gazizneñ soravın cavapsız kaldırdı. Malay da bütän soramadı, uyın gamenä birelde.

“Däü äti kiräk” di bit… Üzenä onık ezläp yörüçe berär babay çıkmasmı dip kötä inde balakay… Köläse dä kilä, yılıysı da… Kübräk yılıysı kilä… Nider bulgan bu dönyaga, bu keşegä nider bulgan. Balalar däü äti ezläp yörilär… Atalar balaların taşlıylar… İlne saklarga kitkän yegetlärneñ üle gäüdäse timer tabutlarda kayta…

…Alar saubullaşmadılar. Kart keşe belän bala keşe, ber-bereneñ yözen, küz karaşların yatlap alıp kalırga telgändäy, sınabrak karaşıp tordılar da, cähät kenä kuzgalıp, ikese ike yakka kitep bardılar. Hastahanädän soñ Ähiyärga küp, ozak yörü kıyın şul. Avıruınnan arınıp kına kilä torgan yabık, hälsez tän tüşäk sorıy. Malaynı da añlarga bula — köne buyı bakça kapkası töbendä utırıp, ber genä ömetle belderügä dä oçrıy almadı bit. Şuña da küñelsez ul, yalgız, hätta bähetsez… Çönki anıñ däü ätise yuk, tormışka öyrätüçe, yäşäügä künekterüçe, imanga künderüçe, ruh tärbiyäläüçe keşese yuk…

Ähiyär kart şulay uyladı. Döres uyladı. Gomumän, ul bügen üzeneñ hakıykatkä yakınayuın, izgeräk bula baruın toydı. Bügen Hoday Täğalä aña yäşäü hakın, bala hakın añlarlık köç-kuät, zihen birde…

2

Bakça buyında oçragan malay Ähiyär kartnıñ tınıçlıgın aldı. Şulay kilep çıktı inde, Gazizneñ küñel tınıçsızlıgın ul bötenläye belän üzenä kabul itte, şul avır yök belän yäşi başladı. Däü äti ezläüçe bala hakında uylamıy kalgan köne bulmagandır anıñ. Kayçakta, sabırsızlanıp, tanış bakçaga çıgıp kitä, säğatlär buyı tüzemsezlänep kötep utıra, ämma Gaziz kürenmi dä kürenmi. Ähiyär kart, avıru täne belän kaltıranıp yütälli-yutälli, kire kaytıp kitä…

Yalgız keşe bit. Yalgız keşe yalsız keşe inde ul. Ähiyär kart ta tıngısız yäşi, ber minutka da küñel borçularınnan arına almıy. Haman şul märhüm onıgı küz aldına kilep basa. Gaziz, küzlären mölderätep karap: “Yaşägän kebek tä bulmadım,— di. Annarı, beraz sınap karap torgaç: — Kaytam äle min… Yuk, canım, ruhım belän genä tügel. Ruhım belän min bolay da sineñ yanda. Şul canımnı, ruhımnı berär gaziz zatka törep kaytaçakmın äle… Däü äti, köt, yäme… Kaytam min, kaytam…” — dip özgälänä.

Kem kaytsın inde ul yaklardan?! Ber eläkkäç, kaytu-kitü yuk inde ul…

Ä kem belä? Kem belä bu Hodaynıñ ihtıyarın? Böten närsä anıñ kulında, anıñ märhämätendä bit… Berkayçan berkem belän bulmagan eşne eşlär dä kuyar — Ähiyär isemle tatar kartına onıgın kaytarır da cibärer. Yalgızı gına küñelen gazaplap, bägıren telgäläp yatmasın, iş bulsın, iptäş bulsın, diyär…

Bälki inde, cibärgänder dä… Änä tege Gaziz isemle malay kebek, anıñ Gazize dä, dönya beterep, däü ätisen — Ähiyär kartnı ezläp yörider…

Ällä? Ällä ul bala — anıñ onıgımı? İsemnäre dä ber bit hätta… Onıgı Gazizneñ can-ruhı şuşı keçkenä keşe cisemenä törenep kilmägän dip, kem äytä ala? Berkem dä äytä almıy. Menä niçek kayırılıp borıla dönya küçäre!

Ähiyär kart üz uylarınnan üze kurkıp kitte. Küñelendäge tıngısızlık nindider tanış ta, tanış tügel dä moñga, annarı şomga äverelde… Ägär çınlap ta şulay bulıp çıksa? Uramda belderülär karap yörgän Gaziz anıñ onıgı bulsa? Alaysa… nik tanımadı ul üzeneñ onıgın? Nik küñelenä, tormışına ala almadı? Şul tanımavı belän anı räncette, kıyırsıttı…

Kinät, gölt itep, Ähiyär kartnıñ zihenendä ber yaktı uy kabınıp kitte. Bu uy, beraz serle nur bulıp balkıp torgannan soñ, küñeleneñ iñ töbenä ber şifalı cılılık, ömet bulıp töşep yattı…

Ägär ul böten şähär buyınça belderülär elep çıksa? Ul belderügä “Min — Ähiyär kart — üzemä onık bulırday malay ezlim” dip yazsa? Gaziz isemle bala anı ukısa? Belderüdä kürsätelgän adres buyınça kilep tapsa?.. Alar ber-bersen tanıp, şatlanıp yäşi başlarlar ide… Bähetle bulırlar ide…

Ähiyär kart bu uylarınnan därtlänep, kanatlanıp kitte. Sızlanuları onıtıldı. Can tıngısızlıgın küñel mäşäqatläre alıştırdı. Ul soñgı yıllarda berençe märtäbä hıyalga birelde, üzeneñ kiläçäge, yäşäeşe häm yazmışı hakında uylandı. Küñel töbendä pıskıp yatkan ömet, bähet kebek izge töşençälärne öskäräk kalkıtıp, äzerläp kuydı…

Käğaz-kalämnär ämälläp, östäl artına kilep urnaşkaç ta bik ozak uylanıp, küñelen kiräkle köygä köyläp utırdı äle ul. İzge niyätlär aldınnan ukıla torgan dogaların isenä töşerde. Ata-babalar yolasın da onıtmadı. “Savaplı eş — ayaklı eş, kuldan yörmäsen, yuldan yörsen”,— dip, äfsenle ırımın da ukıp kuydı.

Ähiyär kartnıñ küptän inde kulına kaläm alganı yuk. Käkre-bökre çıkkan häreflärgä karap, ul niyätennän kire kaytırga da uylagan ide, ämma därtlänep, yäşärep kitkän yöräge bu hakta işetergä dä telämäde — kalämen anıñ katıp, söyällänep betkän barmaklarına berketep, yabıştırıp uk kuydı.

Ber köne belderülär yazıp ütte. İkençe könne ük uramga çıgıp kitmäde äle. Köne buyı häl cıydı, köç tupladı, annarı tagın şul häl: bertuktausız uylandı, monsulandı, şomlandı…

Nihayät, täväkkälläde. Säfären Gaziz isemle malaynı oçratkan bakçadan başladı. Tanış belderülär taktasına beryulı ike käğaz yabıştırıp kuydı. Beraz eskämiyädä utırıp tordı, häl aldı. Annarı tagın kuzgaldı. Akrın gına kıştır-kıştır yöri torgaç, töş vakıtı citte, ul arada yañgır yavıp ütte, kaydadır yoklap yatkan közge cil dä, uyanıp, ayak astındagı yafraklarnı tuzgıtıp yöri başladı.

Belderülärneñ yartısı yabıştırılmagan ide äle. Ähiyär kart kire borılırga buldı. Köçäyä bargan salkın cil dä anı öyenä taba kugan kebek ide. Açık izüenä kerep, avıru yörägenä ürmäläp bulaşuçı suıktan saklanırga teläp, Ähiyär kart üzeneñ yakasına ürelgän genä ide, hälsez barmakları arasında tıpırçıngan käğaz kisäkläre, ber-ber artlı şuışıp çıgıp, oçına-oçına yüeş uramga taraldılar… Kart moña söyende genä. Mäşäqat kalmadı. İnde tınıçlınıp kaytıp kitärgä dä bula. Hoday yazgan bulsa, yabıştırgan qadärese dä citär. Yazmasa, böten şähär uramın käğaz belän tüşäp çıksañ da tabılmayaçak anıñ Gazize.

Belderü yazıp elgäç, küñele urınına utırır, canı beraz tınıçlanır dip uylagan ide Ähiyär kart. Ä bötenläy kirese kilep çıktı: anıñ öçen avır kötü çorı başlandı. Keşene borçuga salıp, çirgä sabıştıra, anı vakıtsız kartayta torgan närsä ul — kötü… Ähiyär kart monı belä. Onıgınnan ber ay häbär kilmi torgaç, kötä-kötä yartı gomerlärennän mährüm kaldılar. Kaya yartı gomer genä bulsın. Gazizneñ ata-anası, Ähiyärnıñ yalgızın gına kaldırıp, bötenläy ük kitep bardılar. Ahirättä oçraşsalar yarıy da bit… Ällä oçraşmadılar mikän? Änä bit Gaziz, kaytam, di…

Ähiyär kart, küñelendäge gönahlı uylarnı çitkäräk kuarga tırışıp, dogalarına yabıştı. Belgännären kat-kat ukıdı. Çınlap ta, beraz ciñelräk bulıp kitte. Küñele uynaklap, iläslänep aldı. Ähiyär kart, karmalanıp, mendärlären barladı, tersäge belän yomşak tüşäkkä tayanıp, küzlären yomdı… Anıñ bik tä, bik tä märhüm onıgın — Gazizne küräse kilä ide. Şulay yoklap kitär aldınnan nindider serle surättä, räşä, toman kebek kenä kilep kitä ul däü ätise yanına…

Läkin bu yulı Ähiyär kart yokıga kitä almıy kaldı. Onıgın da kürep ölgermäde. İşek şakıdılar…

3

Ähiyär kartnıñ belderüen totıp kergän berençe keşe anıñ kürşese ide. Tramparkta eşläüçe Mirzahit eştän kaytıp bara ikän. Yul buyındagı belderülär baganasına da yalgış kına karagan. Üz yortlarınıñ adresın kürgäç, kızıksınıp ukıy başlagan…

— Sin närsä, Ähiyär abzıy, beraz tegeläyme ällä? Kem şundıy belderü yaza inde…

— Min…

— Nu, sin. Şunnan?

— Mirzahit balam, sez öyläneşkängä niçä yıl inde? — Ähiyär kartnıñ soravı Mirzahitnı gına tügel, kartnıñ üzen dä aptıraşka kaldırdı. Nigä sorarga cörät itte soñ äle bu hakta? Nindider mäğnä salıp birde läsa ul bu soraunı…

Nihayät, Mirzahitnıñ “tele açıldı”:

— Biş yıl bula inde. Nigä sorıysıñ äle bu hakta, Ähiyär abzıy?

— Bala kiräk sezgä, bala… Balası tugaç kına keşe üzeneñ çın gomeren yäşi başlıy.

— Añınçı yäşämimeni ul?

— Yuk, yäşärgä äzerlänä genä.

— Dimäk, min äle yäşämim?

— Yuk, yäşämiseñ.

— Kızık bu… — Beraz uylanıp torgaç, moñsu gına äytep kuydı: — Ä bit döres äytäseñ… Başta uku didek, annarı fatir bulsın didek, fatir alganga da ike yıl… Bala hakın haklamagaç, nindi yäşäü ul?! Ay döres tä keşe sin, Ähiyär abzıy… Urınsız süzlärem öçen açulanma, yäme…

— Yuk, yuk, Mirzahit balam, açulanmıym…

— Monı nişlätim soñ? Kire iltep yabıştırıymmı?

— Yörmä, balam. Alar bik küp… Küräse keşe kürerlek kenä bar…

İkençe keşe dä Ähiyär kartnıñ kötkäne tügel ide. Curnalist. Yaña gına ukuın tämamlap, yäşlär gazetasında eşli başlagan. Şakkatırgıç mäqalälär yazıp, keşe başın katırıp yöri ikän.

Oyalıp-nitep tä tormıyça:

— Niçek şundıy hälgä töştegez? — dip soradı ul. Küzlärendä dä şul uk ücätlek: “Menä häzer min sine böten dönyaga faşlıym, kartlaç, böten keşe aldında risvay itäm!..”

— Kızım, siña niçä yäş? — dip soradı añardan Ähiyär kart.

— Yegerme ber. A çto?

— Ata-anañ barmı?

— Bar. A çto?

— Äbi-babañ barmı?

— Bar. A çto, çto?

— Tak ştu… şul: kayçan soñgı märtäbä kaytıp, yakınnarıñnıñ hällären beldeñ?

— Bıltır…

— Bik yırak yäşilärmeni?

— Çallıda.

— Yırak ikän şul. Min añlıym sine. Sin — yäş, böten dönyanı aldıña tezländeräseñ kilä, şulaymı? Tik menä äti-äniläreñ, äbi-babalarıñ añlıy mikän? Monda yörep zerägä vakıt ütkärgänçe, bar — öyeñä, gazizläreñ yanına kaytıp kil, içmasam…

Kız kauşap kaldı. Hätta yılar däräcägä citte. Ämma bik tiz üzen kulga aldı.

— Kiçeregez mine. Zinhar, kiçeregez! — dide dä yögerep diyärlek çıgıp kitte.

Şunnan soñ bik ozak keşe kilmi tordı. Däü äti ezläp yörüçe berençe bala öçençe köngä çıkkaç kına kilep kerde. Kulında — tanış yazu.

Cirän çäçle, yöz-biten ere sipkel baskan bu malay isänläşep-nitep tä tormıyça, şärran yarıp äytte dä saldı:

— Däü äti şuşında toramı?

— Şuşındasın, şuşında da… Sin kem bulasıñ soñ?

— Marat min. Miña däü äti kiräk.

— Däü ätiyeñ yukmıni sineñ?

— Bar.

— Bulgaç, nik kildeñ?

— İkäü bulsın. Büläklär dä, tämle äyberlär dä ikelätä elägä bit. Äydä, kittek!..

— Siña däü äti tämle äyberlär, büläklär birsen öçen genä kiräkmeni?

— Ä tagın närsägä kiräk ul?!

— Belmim tagı… Küñel öçen… Bergä borçılu öçen, bergä şatlanu öçen… Bergä yäşäü öçen kiräk!

— Bergä yäşärgä minem äniyem bar. Däü äti karañgı bülmädä üze genä yäşi… Pensiyäsenä büläklär, küçtänäçlär ala. Şuña gına totabız bez anı.

— Min dä şunda — karañgı bülmädä yäşärmenme?

— Äye, tagın ber karavat kuyıp bula anda…

— İ balakayım, min sezgä barmam inde. Min bit üz onıgımnı taptım. Gaziz isemle malaynı… Şuña kürä, min sineke bula almıym, açulanma, yäme? Annarı sineñ ber babañ bar bit inde. Añlap toram, äybätter ul, igelekleder. Sine yaratadır, kötäder.. Däü äti ber genä bula ul, anıñ qaderen bel, här süzennän, här kiñäşennän mäğnä tabarga tırış…

Malay borçılırga, açulanırga uylamadı da. Ul, berni bulmaganday:

— Alaysa, min kittem. Poka! — dide dä çıgu yagına yünälde.

Ähiyär kart, bu hällärgä ışanırga da, ışanmaska da belmiçä baskan urınında kakkan kazık kebek torıp kaldı.

Ber-ber artlı tagın öç malay kerde. Berseneñ balalar bakçasına yörise kilmi ikän, ikençese balıkka yörergä iptäş ezli, öçençese äbisen cälläp kilgän. “Äbiyemä babay kiräk”, — dip çatnatıp äytep tora.

Ähiyär kart boların yılmaep karşı aldı, annarı, çäy belän sıylap, üzençä matur kiñäşlär birep, cöpläp-yumalap ozatıp cibärde.

Annarı ike hatın kerde. Ber-bersenä ohşamagan ike hatın. İke ana. Berdänber ohşaş yakları — ikese dä malayların yalgız üsterälär. Tagın ber urtak yakları bar ikän. Niçek turı kilä digen — ikese dä Luiza isemle, malayları da ber isemdä — Röstäm…

Berençe Luiza, kilep kerü belän, isänläşep tä tormıyça türgä uzdı, bülmä beterep ezlänep yöri başladı.

— Sinmeni inde ul tege belderüne yazgan kart? Däü äti… Närsäñ bar soñ sineñ? Ällä närsäñ yuk ikän, bankka saldıñmı ällä bar baylıgıñnı? Cä, nik süläşmiseñ, sinnän sorıylar bit…

— Närsä kiräk sezgä? Kem kiräk? — Ähiyär kart, gomerdä bulmagança, ürtälä başladı. Şulay da buldıra algan qadär itağatlelek saklarga tırıştı. — Sez üzegez kem?

— Min? Min Luiza bulam. Menä şuşı belderüeñ buyınça kildem. Kürep toram — monda rät çıkmayaçak… Bar cireñ dä yolkış — fatirıñ da, üzeñ dä… Eş hakı birep kenä kotılıp bulmas, aşatırga da turı kiläçäk sine…

Ähiyär kart barısın da añladı. Bu hatınnıñ balasına däü äti kiräk. Babay, yağni mäsälän. Nyanya. Karavılçı. İptäş, yäptäş zat…

— Ayagımnı da atlamas idem bu äträk-äläm oyasına. Bala hakı dip kenä yörüem. — Hatın, yözlären çıtıp, tirä-yagına çirkanıp karana-karana, söylänüendä buldı. — Röstäm taptırganga gına… Kibettä satıla torgan närsä tügel şul, tiz genä tabarmın dimä!.. Nu, nişlibez, kartlaç?

Ähiyär kart bu soraunı işetmäde. Döresräge, işetmämeşkä salıştı. Annarı, böten isen-akılın cıyıp, ana keşegä äytelergä mömkin iñ avır süzne äytte.

— Sin bit malayıñnı yaratmıysıñ… Şunı beläseñme? — dide.

— Närsä-ä-ä?

Hatın, şartlar däräcägä citep kabarınıp-bürtende dä pır tuzıp çıgıp kitte… Ähiyär kart anıñ artınnan bärelep-sugılıp kalgan işekkä kagılırga ölgermäde, artkı yaktan tıynak kına kıñgırauga bastılar. İşek nindider siher yärdäme belän üzennän-üze açılıp kitte, Ähiyär kart karşında färeştä kebek mölayım ber hanım päyda buldı… Äle baya gına çıgıp kitkän Luizadan soñ här hatın-kız färeştä bulıp kürenäder şul… Ä bit çınlap ta färeştägä ohşagan bu hatın — başına, uranıp, ap-ak yaulık bäylägän, östendä — akka buy-buy yäşkelt sızıklar töşerelgän ozın külmäk… Yöze dä ap-ak, karaşı da, yılmayuı da ap-açık…

— Sin kem?

— Luiza…

Ähiyär kart siskänep ük kitte, üze dä sizmästän:

— Malayıñ Röstäm isemleme? — dip sorap kuydı.

— Äye… Kayan beldegez?.. Nigä kilgänne dä beläsezme ällä?

— Beläm. Sin Röstäm isemle malayga däü äti ezläp yöriseñ, şulaymı?

— Äye… Kayan beldegez?

— Änä bit minem belderü kulıgızda.

— Ay Alla, kürsätergä onıtıp toram ikän äle… Röstämgä däü äti dip kilgän idem şul. Kayta da yamansulıy, kayta da yamansulıy… “Närsä buldı?” — dip soragaç: — “Däü äti kiräk”, —di. Ätisez üsä ul. Äti diyärgä kıyınsına, däü äti kiräk, digän bula. İptäş kiräk aña, ir zatı kiräk.

— Alay ikän… Ä ireñ kayda soñ? Röstämneñ ätisen äytäm…

— Yuk ul… Yırakta. Kürşe uramda gına yäşäsä dä, küñeldän bik yırakta…

— Sin üz küñeleñ hakında äytäseñme?

— Äye…

— Äle bit bala küñele bar. Anıñ hakında kem kaygırtır? İreñ ulı hakında beläme soñ?

— Belä… Yarata da ul anı… Min kitermim. Telämim… Bik nık tübänsette ul mine, kimsette…

— Niçek? Niçek kimsette?

— Üzeneñ anasın minnän östen kuydı.

— Alay ikän… Ana hakı belän bala hakı barı tik Hoday Täğalä ihtıyarında, dilär. Min… Min ber süz dä äytä almıym… Sin dä üzeñ genä häl itä almıysıñ balañ hakın… Luiza bit äle? Menä şul, Luiza balam: sineñ Röstämeñä äti kiräk. Ä ul inde bar. Şuña kürä, aña däü äti ezläp yörmä, kayt ta uylan, nık uylan. Üz yazmışıñ hakında gına tügel, balanıñ yazmışı hakında da uylan. Küñeleñne izgelekkä köylä. Yäşäü mäğnäse näfrättä tügel, mähäbbättä… Onıtma… Minnän süz şul…

Luiza süzneñ bötenläy başka yakka kerep kitüenä aptırabrak kalgan ide. Läkin Ähiyär kartnıñ süzlären dä kire kakmadı. Tıynak kına rähmät äytep, kitärgä cıyındı. Läkin, işek katına citkäç, kinät tuktap kaldı, borılıp kararga kıymıyça gına, bayadan birle küñelen borçıp torgan soñgı soraunı birde:

— Ä sez niçek? Sezneñ belän närsä bulır? Üzegez genä kalırsızmı?

— Sin, kızım, minem öçen borçılma. Minem onıgım tabıldı. — Ähiyär kart tele belän üze tügel, güyä anıñ küñel moñnarı, yöräk yarsuları, uy-hıyalları, hätta yazmışı söyläşä ide. — Min şul onıgımnı kötäm. Gazizemne kötäm… Kilä ul, kilä… Kilmi kaya barsın… Ä sin bar kayt, kızım, öyeñdä Röstämeñ kötäder. Hoday sabırlıklar birsen, dogasınnan taşlamasın…

— Rähmät, izge keşe. Üzegezgä dä şunı uk telim. Sezgä sabırlık kübräk tä kiräk äle, küñelem şunı sizä…

4

Ähiyär kartnıñ danı böten tirä-yakka taraldı. Kemder çınlap ta “däü äti” ezläp kilde, kemder, bu säyer hällärdän kızık tabıp, “akılga ciñeläyä başlagan kart”nı küräse kilep kenä kerde. Andıylar ozak tormıylar. Ä menä “äti” yäisä “däü äti” dip kilgännär ozaklap utıralar. Ähiyär kart karşında üz tormışların, häta yazmışların açıp salalar, añardan nindider ilahi ım, işarä kötälär, annarı, dus bulıp, yakın ber keşe yäisä ahiri zatlar bulıp ayırılışalar… Küplär kabat kilälär, malaylar, kızlar avıru Ähiyärdan tiz tuyalar, ä menä alarnıñ äti-äniläre haman taşlamıylar, niçek kenä bulsa da yärdäm itärgä, kartnıñ moñsu dönyasına buldıra algan qadär yäm birergä tırışalar.

Şulay ike atna, öç atna, ay uzdı. Hätär avıru Ähiyär kartnı kuzgalmaslık itep tüşägenä “kadaklap kuydı”. Köngä berniçä märtäbä täräzä yanına barıp kilä alsa, bik äybät inde. Anda da barmas ide, Gazizen karıysı bar. Gazizem uramnan urap kitär dä kürmi kalırmın dip kurka Ähiyär kart. İnde anıñ yanına kilüçelär dä azaydı. Böten karap torganı — kürşelär. Äle dä alar taşlamıy — söten, ipiyen kertälär, aşarına peşerep kuyalar, vraçka yögerälär. Bigräk tä Mirzahit nık böterelde…

Tizdän Gaziz isemle malay belän bäyle ömetläre ülem, tege dönya hakındagı şomlı uyları astında basılıp, tomalanıp kaldı. Sünep-sürelep ük betmäsä dä, ul malaynıñ yöz-suräte haman tonıklana, tössezlänä bardı.

Ähiyär kart ülärgä äzerlände. Anıñ soñgı yulga çıgarga äzerlänep betkän häläl canı karşına märhüm onıgı yışrak kilä başladı. Bu yulı ul däşmi, söyläşmi. Moñsu yözläre belän däü ätisenä karap tik tora. Ähiyär üze genä söyläşä.

— İ ulım, ber dä äybät tügel äle minem hälem. Ni yäşäp bulmıy, ni ülep bulmıy digändäy… Sin dä haman kaytıp citä almıysıñ… Ömetem, därtem uyanıp, küñelem kütärelep algan ide dä, menä tagın özelde, sünde, — dip zarlana ul aldında ap-ak toman bulıp elenep torgan Gaziz-canga. Beraz sulışı ciñeläygäç, häl algaç, sorap kuya: — Sin belmiseñme soñ anıñ kayda ikänlegen? Kilergä, tabarga tiyeş ul mine. Min bit ul kilmiçä ülä almıym, beläseñme şunı?! Ülep kitärmen dä, ul kilep citär... Aldakçı bulıp kalırmın… Sin bit ruh, sin belergä tiyeş… Kilerme ul, yukmı?

Gaziz-can däşmi. Anıñ ap-ak yöze tagı da agarıp, moñsulanıp kitä. Annarı sıyıklana, tonıklana başlıy, berazdan, taralıp, bötenläy yukka çıga.

— Dimäk, sin dä belmiseñ…

…Berkönne Ähiyär kart böten kürşelären üz yanına cıydı. Anıñ ap-ak tüşäktä ap-ak yurganga törenep yatuçı ap-ak yöze bu dönyanıkı tügel ide inde. Nindider sihri, serle mäqam belän äytelgän süzläre dä bütän dönyanıkı ide.

— Meñ rähmät sezgä… Min kitärmen inde… Yulda çagımda dogalarıgızdan taşlamagız… Min kitkäç, Gaziz isemle malay kiler… Bu yortnı aña tapşırıgız… Ul… Ul — minem onıgım bulır… Bala hakı — Hoday hakı… Hoday hakı öçen sorıym, yärdäm itegez aña… Ä häzer… barıgız, çıgıgız… Üzemne genä kaldırıgız… Huşıgız… Bähil bulıgız… Ülemtekkä digän akça — baş oçımda…

Kartnıñ ütä dä säyer süzlärennän aptırabrak kalgan halık beraz tın tordı, annarı, ber-berenä karaşıp añlaşkanday itkäç, akrın gına kuzgalışa başladı. Keşelär, işek yagına borılgaç ta, kayırılıp, çın buldımı soñ bu digän kebek, küzlären yomıp, ap-ak irennären kıymıldatıp, üz eçennän doga ukıp yatuçı kartka karap-karap aldılar. Çın ide bu. Çın äkiyät ide. Läkin äkiyät monıñ belän genä betmäde, şul vakıt açık işektän, keşelärne aralap, däşmi-nitmi genä ber malay kilep kerde. Kulında — bögärlänep, tuzıp betkän belderü käğaze…

Menä ul, kilep kergän uñayga, kabalanıp türgä — Ähiyär kart yatkan tüşäk oçına uzdı. Annarı, üzeneñ koyaşta yanıp karalgan kulların yurgan östendä yatkan ap-ak beläklärgä kuydı da Ähiyär kart, anıñ izge canlı kürşeläre, böten keşelek, böten dönya tilmerep kötkän serle süzlärne äytte: “Däü äti…”

2004

ALLALAR KAYDA YaŞİ?
(Bäyän)
* * *

Minem ber tanışım bar. Bik küp yıllar elek tulay torakta yänäşä bülmälärdä yäşägän idek. İhlas, açık küñelle, sabıy canlı avıl malayı bularak häterdä kalgan. Ul vakıtta barıbız da şundıy idek…

Berkönne şul tanışımnı oçrattım. Kättä genä kiyengän beräü karşıma kilep çıktı. Çak tanıdım. Yakın tuganın oçratkan kebek kilep küreşte. Häl-ähväl soraşu kitte…

Uramda basıp torıp kına süz betämeni? Karışıp tormadım, kayçandır tulay toraknıñ kısan bülmäsendä gomer kiçergän dustımnıñ bügen niçek yäşäven bik beläse kilä ide.

Kıymmätle çit il maşinasına kerep çumuga uk añlap aldım: mul tormışta yäşi bu tanışım. Änä bit söyläşüe, üz-üzen totışı, küz karaşları da baylarça häzer anıñ. Läkin küzlärendä, yöz çalımnarında bügenge yaña tatarlarga has usallık, yırtkıçlık kürenmi… Dimäk, ul elekkege ihlaslılıgın yugaltıp betermägän äle.

Tanışımnıñ torgan yortı häzer kottedc dip yörtelä. Öç katlı mähabät yort yanında saray çaklı garacı, ap-ak buradan munçası, zamança karalgan bakçaları huca keşeneñ nikadär hälle häm uñgan buluın kıçkırıp äytep toralar.

Öy eçendäge ğalämätlärne söyläp tormıym, min moña qadär alarnıñ kübese hakında bu äkämätlär äkiyätlärdä häm çit il filmnarında gına buladır dip uylıy idem. Şulay da iñ aptıratkanı bötenläy bütän närsä ide. Tanışımnıñ yalan çaklı yokı bülmäsendä, ındır tabagı qadär yatak yänäşäsendä ber säyer sın-skulptura, borıngı mäcüsi babalarıbız telendä äytsäk, serle “balbal” basıp tora. Altın yögertelep eşlängän bu zatlı sın şulkadär gayre tabigıy ide — anıñ hatın-kız sınımı, ir-at sınımı ikänen dä tögäl genä äytü kıyın. Bu matur, ämma kilbätsez häykälneñ korsagı bültäyep alga çıkkan, kükräkläre salınıp töşkän, başı keçkenä, peläş, yöze şadra, ämma, allalarga has bulgança, tigez, matur, hätta mölayım, nurlı… Çittänräk karaganda bu zat beraz arakı şeşäsenä ohşagan. Tik anıñ näzek, kıska bulsa da kulları, täbänäk, çatan bulsa da ayakları, törtek küzläre häm zur, açık avızı bar… Nider kıçkırıp, oran salıp açılgan avız tügel bu, aşap beteräm, kabıp yotam, dip açılgan… Kıskası, üze nurlı, üze şomlı äyber bu. İñ berençe uyım da şul hakta ide. Nurlı da, şomlı da bulgaç, alla inde bu, izge balbal, mäcüsi pot, idol…

Şulay da sorarga buldım.

— Närsä bu?

— Ä, bumı? Böten keşe aptırıy aña. Bu minem allam.

— Ä?.. Allañ?

— Nigä aptırıysıñ aña, allam şul. Tabına torgan äyber alla bula bit inde.

— Sin… Sin möselman tügelmeni?

— Möselman. Hak möselman. Mäçetne häyer-sadakadan, küñelemne dogadan özmim.

— Ä bu närsägä?

— Kiräk. Min ansız — ni-ni… İrtä belän yokıdan torgaç, aldına tezlänep, kuş uçımnı kuşırıp totıp, yulım uñsın, malım artsın dip sorap, niyätläp kitäm: şöker, yulım uña, malım artıp kayta. Menä bügen dä äybät, töşemle kön buldı. Min aña üz öleşen kaytarırga tiyeş.

Tanışım tüş kesäsennän ber törgäk akça çıgardı da, yöz dollarlık käğazne ayırıp alıp, altın sınnıñ kiyerep açılgan ilämsez avızına töşerep cibärde. Üze şunduk, kulların kükräk turısında bökläp totıp, başın öskäräk çöyde dä, küzlären kısıbrak, yözenä serle mäğnä çıgarırga tırışıp, eçtän genä nindider doga ukıy başladı…

— Kızık ikän… Ä küpme cıyıldı inde anda? — Kızıksınuım şulkadär köçle ide, min bu hakta soramıy kala almadım.

— Belmim… Nişläp? Beläm! Ber… yöz meñ çaması.

— Yöz meñ sum?

— Yöz meñ dollar.

Miña bu san tanış tügel ide. Miña bu dönya, bu fälsäfä häm bu din dä tanış tügel ide. Häm min kitärgä cıyına başladım. Tagın ber sorau biräsem kalgan ikän äle.

— Hatınıgız, balalarıgız barmı? — Min “sez”gä küçüemne sizmi dä kaldım.

— Hatınım bar ide, häzer yuk inde.

— Ayırılıştıgızmı?

— Ozın tarih bu. Ber söylärmen äle. Häzer sorama… Äydä inde beraz utır. Äle yünläp söyläşep tä bulmadı…

Bu yorttan, bu tanışımnan, anıñ altın sını yanınan tizräk çıgıp kitäsem kilde. Ozagrak torsam, bu pot, bu sın, tege yöz dollar akçanı, anı gınamı, älege tanışımnıñ tormışın, yazmışın yotkan kebek, minem üzemne dä kabıp yotar tösle toyıldı…

Aşık-poşık kına saubullaşıp, elgeçtäge kiyemnäremä yabıştım. Tanışım añlap-töşenep aldı, ahrı, bütän kıstamadı, matur gına ozatıp cibärde. Kaytkançı küz aldımnan tege altın pot, ä kolagımnan tanışımnıñ “Ozın tarih bu” digän süzläre kitmäde.

Şul mäldä minem küñeldä yazuçılık instinktı uyanıp, kalkınıp kuydı. Min agulana başlagan zihenemne, iläslänä başlagan küñelemne buşatırga teläp, tege “ozın tarih”ka can örep, hikäyä yazarga buldım.

1

Aynıp kitkändä, Gazinur tormışnıñ iñ tübänge baskıçına çak-çak kına totınıp, döresräge, elägep tora ide. Bu “soñgı baskıç” digäne buş arakı şeşäse bulıp çıktı. Käğazennän Gimayıv babaynıñ köläç yöze karap tora. Äyterseñ şuşı arakıdan da läzzätleräk äyber yuk, mahmırdan da rähäträk, bähetleräk minutlar yuk…

Üze kanau buyında yata. Salkınça. Cäy ahırında bula torgan salkın çık çiräm östenä bärhet keläm kebek sırpalangan. Toman bar… Räşäme? Ällä küz alları şulay tomalanıp toramı? Şulkadär eçügä… Niçä kön aynıganı yuk inde anıñ häzer? Berär atna bardır… Ällä ber gomerme?

Şähär çitenä ohşagan. Avılnı häterlätkän ber katlı uramnar. Ällä üzläreneñ avılındamı ul? Änkäse yanındamı? Yuktır, ber dä kaytır kebek tügel ide. Avılı, änkäse hakında soñgı märtäbä uylaganına da bişbıltır…

Gazinur şeşäsen koçaklagan kileş torıp utırdı, avır, borçulı gäüdäsen österäp, yul çitenä ürmäläp mende. Tirä-yagına karanıp, tormışka, yäşäeşkä alıp kaytırday säbäp, cay ezli başladı.

Tınlık. Äye-äye, tıp-tımızık tınlık…

Toman. Ällä, räşäme? Bütän berni dä yuk. Annarı menä şuşı şeşä bar. Üze bar. Yağni… Gazinur isemle Hoda bändäse bar. İseme ni tora bit anıñ! Geroylar iseme. Gazinur doşman pulemetın kükräge belän kaplap ülgän änä. Ä ul? Bähetsez, vayımsız, tübän ber bändä…

Yuk, bolay gına, geroylar isemenä yabışıp üz-üzen oyaltırga tırışıp kına kayta almayaçak ul tormışka. Nindider bütän närsä kiräk, bütän säbäp…

Ä säbäp yuk. Nişläp bulmasın, bar, bar! Keşe, körçegenä citkän ber vakıtında üzenä berdänber sorau birä: “Yaşärgäme, yukmı?” Gazinur da üzenä şuşı soraunı birergä tiyeş. Tuktale, ul bu soraunı birä alamı soñ? Moña hokukı barmı?

Ul bolay da yäşär-yaşämäs kenä gomer kiçerä. Eşe yuk, tormışı yuk, hıyalı yuk. Hätta bu yäşäeşennän game dä, kaygısı da yuk anıñ. Bügen ülsä, berkem dä anıñ hakında borçılıp uylanmayaçak. Änkäsennän başkalar, älbättä… Ä! Änkäse bar bit anıñ. Änkäse öçen yäşärgä bula! Bala kaygısı anı tüşäkkä yıgaçak, bolay da avıru yörägen tetkäläp beteräçäk ... Niçä yıl kaytkanı yuk inde anıñ? İke, öç yıl? Ällä bişme? Ber gomerme? Eşen, dustın, yäşäü mäğnäsen, ihtıyarın yugaltuına da ber gomer uzganmı? Şulay bulgaç, änkäse öçen ülgän inde ul. Nu, poçti ülgän …

Dimäk… Yäşärgäme, yukmı? Yäşärgä… Ä nigä yäşärgä? Yäşäü dip atala alamı bu tormış? Alaysa, yäşämäskä… İh,äle bit yünläp yäşämäde dä, yäşise ide beraz, keşelärçä yäşise ide… Annarı… barası urında ni barın kem belä? Belmägän, kürmägän küzgä rähät diseñme ällä?Nişlärgä soñ — yäşärgäme?

Gazinur şunda gına buş şeşä belän söyläşep utırganın añışıp aldı. Anı çitkä atıp bärmäkçe buldı. Kizängän kileş, tıyılıp, tuktalıp kaldı. Nişläp? Bu şeşäneñ nindi gayıbe bar soñ? Ul da buş… Gazinurnıñ buş zihene, buş küñele, buş gomere kebek… Bu yaklap alar igezäklär, tugannar. Tuktale, ul bit duslarça, tugannarça yärdäm itä ala Gazinurga. Menä häzer şuşı tigez yul östendä uynatıp, borgalap cibäräçäk tä üzenä gomer, yazmış yurayaçak… Başı belän karap torsa — Gazinur yäşäyaçäk,töbe belän borılsa… Añlaşıla inde.

Gazinur şulay itte dä. Koyaşta karalıp, cir tuzanında pıçranıp betkän, mayga katıp, yaltırap torgan barmakları belän şeşäneñ bilennän kısıp tottı da zırıldatıp äyländerep cibärde…

Yaşäü çıktı. Gazinur üze uylap tapkan yazmış uyını hakında onıtıp, buş şeşäne, kuşuçlap kütärep alıp, übärgä totındı… Küzlärennän yäş atılıp çıktı.

Ul, şeşäne kükrägenä kısıp, sulkıldap yılıy-elıy, doga ukıgandagı kebek täkrarlarga kereşte:

— İ sin minem yazmışımnıñ falı!.. Hoday cibärgän izge-ilahi häbär! Imıñ, işaräñ öçen meñ-meñ rähmätlär siña! Yarabbi, min sineñ mäñgelek kolıñ bulırmın…

Beraz tınıçlangaç ta Gazinur buş şeşä belän äñgämäsen dävam itte.

Bu yulı inde anıñ tele belän tormış, yäşäeş, dönya üze söyläşä ide:

— Yäşim äle min! Menä häzer ük sine tiyeşle urınga iltep tapşıram. Miña sineñ öçen täñkä yarım akça biräçäklär. Şul akçanı ürçetep, min nıklı, bay tormış korırga tiyeş. Ägär bu yulı da bulışsañ, siña altınnan häykäl kuyaçakmın, yuk-yuk, min sine allam itep tanıyaçakmın!

Gazinur bu minutta üzeneñ närsä söylägänen añlap betermi ide bugay. Zihene belän küñele berniçä atna buyı arakı söremennän tomalanıp yäşägän keşe ni söylämäs tä, ni kılmas… Läkin anıñ maksatı şulkadär açık, ä canı, ruhi toyımı şulkadär köçle ide, ägär çittän beräü karap, küzätep torsa, ihlas soklanır ide, çın küñelennän üzeneñ izge teläklären telär ide, dogaların bagışlar ide.

Doga ihlas bulsa, barası cirenä barıber ber barıp ireşä, dilär bit. Gazinurnıñ ihlas doga-teläkläre, ant-väğdäläre (ä väğdä — iman, bu härkemgä mäğlüm) bigräk tä tiz barıp ireşte, ahrı. Ällä kayan gına — ällä cähännäm tişegennän, ällä ocmah türennän ber moñlı da, şomlı da tavış işetelde.

— Yarıy, adäm balası, şulay bulsın. Sineñ teläkläreñ täqdireñä yazıp kuyıldı. Tik şunı da onıtma, adäm balası, ant-väğdäñ dä terkälde, anı bozsañ — fanilıkta da, bakıylıkta da rähät kürmäyäçäkseñ…

Gazinur telsez kaldı. Zihenenä kilep ireşkän bu gayre tabigıy göreldävek tavış anı aynıtıp, tereltep cibärgändäy buldı.

Ul, bu hälne bik citdigä alıp, elekkeçä tezlänep torgan kileş, aldındagı salkın buşlıkka baş iyä-iyä, täkrarlarga kereşte:

— Min barısın da eşlärmen, min siña mäñge tugrı kalırmın, ya İlahım!..

2

Ber sum ille tiyen unbiş sumga, unbiş sum yöz ille sumga, yöz ille sum meñ biş yöz sumga äylängänçe şaktıy vakıt uzdı. Eçep, azıp-tuzıp yörmäsäñ, şeşä cıyıp, şeşä tapşırıp ta şaktıy akça eşläp bula ikän. İrenmä genä, ayagıñnı gına kızganma! Başıñ gına eşläsen! “Şeşä eşe”ndä baş bik kiräk. Şähär uramnarı buyınça marşrutlarnı döres bilgelägändä, yal parklarında, stadionnarda “kiräkle keşelär” belän söyläşä belsäñ, anda ütä torgan çaralar hakında häbärdar bulsañ gına kesäñ akçadan, avızıñ bal-maydan özelmi…

Gazinur üzendäge mondıy ücätlekkä üze ük aptıradı. Ul yünläp aşamadı, eçmäde, açı tañ belän çıgıp kitep, tönlä genä kaytıp kerä torgan buldı. Berençe meñne kulına totkaç, ber şeşä söt belän ak ipi alıp, “bäyräm östäle” oyıştırdı. İkençe, öçençe, unınçı meñnärdä östäl bayırak ide, üze yaratmasa da, balık uıldıgına qadär alıp kayttı. Berazdan ul, iske baraktan ber keçkenä bülmä satıp alıp, ör-yaña tormış korıp yäşi başladı.

Şeşä cıyıp gomer itüçe Gazinurdan böten dusları, tanış-beleşläre çitläşte, kayçandır yörep bulaşkan kızları, aña kul seltäp, kaysı-kaya kiyäügä çıgıp bettelär. Gazinur ällä ni borçılmadı, üzeneñ ücätlegen, niyät-maksatların tüzemlegenä törep, sabır gına yäşi birde.

Ä ber vakıygadan soñ anıñ “şeşä biznesı” tagın da iplänebräk, caylanıbrak kitte, tormışı bik tiz bötenäyde, ä maksatı yakınaya töşte…

Maksat digännän, Gazinurnıñ ällä nindi baş citmäslek hıyalı da yuk. Keşelärçä, tigez, matur tormış koru, ğailä tözü, balalar üsterü, bähetle bulu. Şul gına. Ämma ul şunı belep betermi ide — yäşäü mäğnäse, bähet belän mul, iple, böten tormış arasındagı çik-çama kaydan ütä soñ? Yäşäeşne, küñelneñ kaysı urınnarın telep ütä bu çik? Gazinur yäş, täcribäsez ide, çın tormışka äle kaytıp kına kilä ide… Kaytıp citä alırmı, ällä yartı yulda yıgılıp kalırmı — anısın da ber Allahı Täğalä genä beläder.

Gazinurnıñ tormışına yaña mäğnä birgän vakıyga da şul Allahı Täğalä ihtıyarı belän eşlände, ahrı. Berkönne anıñ işegen şakıdılar. Kem bulır bu? Şähärdä anıñ berkeme dä yuk lasa. Avıldan kilüçelär dä kötelmi. Dusları küptän bizep bette. Gazinur sagaydı. Bälasennän başayak dip, ul işekne açmıyçarak tordı. Tagın şakıdılar, tagın, tagın…

— Kem anda?

— Ni bu… Kürşeñ… İvan dädäy bula. Ni… Gazinur, sin öydäme soñ?

— Öydä bulmıyça, kem söyläşä soñ sineñ belän?

— Kem belä, berär çerttır, mucıt… Däşmi torasıñ bit…

— Çert däşmimeni? Närsä kiräk?

— Aç äle, aç, açkaç süläşerbez.

Bu keräşen kartı ber yabışsa, tigänäk kebek yabışa inde, monı belä Gazinur. Barıber açtıraçak… Burıçka akça sorıydır, iserek täre!

İvan dädäy bötenläy başka üteneç belän kilgän bulıp çıktı.

— Isluşay, Gazıy, — Gazinurnı ul şulay dip kenä yörtä.— Sin barıber tapşırasıñ bit, menä minem şeşälärne dä bergä alıp kit äle, ä? Yegerme tiyenen üzeñä alıp kal, tamaknı çılatası ide, akçası häzer ük kiräk… Bulış, ä?

Şulay itep Gazinur, alış-bireş yulı belän, üzeneñ berençe unike sumın eşläp aldı. Äye, tik torgannan gına kulına unike sum kerde dä kuydı. Eşneñ, bazarnıñ bu yagı da bar ikän… İñ kızıgı şunda — bu bazarnı ul üze oyıştıra ala…

Şulay itte dä. Älege dä bayagı İvan dädäy aşa ul böten tirä-yakka häbär tarattı. Häm… şeşä başınnan yegerme biş tiyen bärabärenä mahsus punkt açıp cibärde. Hökümätnekelär yünläp eşlämi, tirä-yaktagı halık tiz arada Gazinurnıñ işegaldında torgan iske sarayına agıla başladı. Bu saray kaldıgı aña baraktagı fatirı belän bergä eläkkän ide.

Gazinur inde şeşä cıyıp yörmi, köne buyı üz “ofisı”nda şeşä kabul itep utıra. Akçasın şunduk tüli. Kiç citügä, aldan uk söyläşep kuygan keşelär anıñ cıyılgan produktsiyäsen maşinalarına töyäp alıp kitälär. Alarga da öleş töşä. Kalganı da bik citkän, tiyenläp kenä kersä dä, irenmägäç, ul tiyen tiz arada ber sumga, ber yözgä, ber meñgä äverelä…

Tik!.. Biznes digän närsäneñ törle yakları bar ikän. Ber könne, nalog politsiyäsennän kilep, sarayın pır tuzdırıp, ştraf salıp kittelär. Bu vakıtta Gazinur söyläşergä öyränep betkän ide inde, matur itep söyläşkäç, şul uk politsiyä keşeläre, şul uk ştraf akçasına aña “ÇP” açıp birdelär.

Ul arada Gazinurnıñ küñele dä, tämam uyanıp, tirä-yaktagı maturlıknı kürergä, tanırga öyränep citkän ide. Ul hatın-kızlar belän dä şayartıp, üz itep söyläşä başladı, hätta kayberläreneñ küñel kılların da tartkalap karadı.

Ä berkönne…

Gazinur ul kıznı küptän küñelenä algan ide. Kış buyı şeşä taşıdı bu kız aña. “Taşıdı” digäç tä, dürt-biş şeşä kiterä dä, uçındagı täñkälärne sanıy-sanıy, kürşedäge ipi kibetenä kerep kitä… Gadi genä kiyenep yöri torgan, tatarça tıynak, hätta artık oyalçan bu kızıy tışkı çibärlege, mölayımlılıgı belän genä tügel, eçke küñel saflıgı belän dä äsir itte Gazinurnı. Küzläre şeşenep betkän, yözläre cimerek hatın-kızlar kübräk kerä şul anıñ alaçıgına. Ä bu kız bötenläy başka ildän, başka dönyadan. Ul dönyanı kayçandır Gazinur da belä ide, äle dä onıtıp betermi, tansıklap, sagınıp yäşi. Bu kız şul elekkege tanış dönyadan izge häbär, ilahi ım-işarä kebegräk toyıldı Gazinurga.

Bervakıt kız yukka çıktı. Ber-ike atnalap kürenmägänder… Şul uk dürt-biş şeşäsen kütärep kilep citkän. Gazinur bu yulı anı tiz genä cibärmäde, berämtekläp, ozak itep şeşälären tikşerde, annarı akça sanap vakıt uzdırdı. Üze kaş astınnan gına kıznı küzätä. Bu yulı ul bik yabıkkan, talçıkkan, hätta avırgan kebek toyıldı. Nindider kaygısı bar anıñ, änä bit borçuı yözenä çıkkan. Ä üze elekkeçä çibär, itağatle, saf…

Gazinur sorau birgänen sizmi dä kaldı:

— Sezgä ber-ber häl buldımı ällä?

— Yuk… Yuk-yuk…

— Sezneñ isemegez niçek?

— Nigä ul sezgä?

— Bolay gına… Ber uramda torabız bit…

— Bütän soramagız. Kiräkmi…

Gazinur barıber soraşıp belde. İseme Gölnäzirä ikän. Änise belän genä yäşägän. İke atna elek änise gür iyäse bulgan. Mäktäpne tämamlagaç, üzeneñ böten vakıtın öç yıl tüşäktä yatkan änisen karap, dävalap ütkärgän. Änise ülgäç, berkemsez, ber tiyensez kalgan. Üze dä avırıy başlagan. Keşe belän dä aralaşmıy ikän. Menä şundıy hällär…

Gazinur üzeneñ küñelendä nindider ber tanış tügel hisneñ uyanuın toydı. Mähäbbät hise tügel äle ul, mähäbbätkä omtılu hise. Şulay bula bit: söyü üze älegä yuk, ämma anı inde toyasıñ, teläsäñ dä, telämäsäñ dä küñeleñä alasıñ… Älbättä, kızganu hise dä bar. Läkin annan olırak, küñelneñ iñ izge, iñ tirän urınnarınnan çişmä kebek sulkıldap agıp yatkan olı his tä şunda, yakında gına…

Şulay turı kilde — ber kilüendä Gölnäzirä Gazinur belän aulakta kaldı. Kızu eş köne — keşe-mazar kürenmi… “Närsä bulsa da bulır, täväkkällärgä kiräk”, — dip uylap aldı Gazinur. Üze närsägä yäki närsäne, niçek “täväkkällärgä” ikänen küz aldına da kiterä almıy ide.

Barısın da Hoday Täğalä yazmış yulı belän häl itte. Şeşä tapşırıp torgan cirennän Gölnäzirä huşın yugaltıp yıgıldı. Yakın-tirädä berkem dä yuk. Gazinur mondıy kötelmägän häldän kauşap kaldı, ämma şunduk isen-akılın cıyıp, başın stenaga teräp idändä utırgan Gölnäzirägä yärdämgä taşlandı. Anıñ ciñeläyep kalgan yabık gäüdäsen köçle kulları belän yomşak kına koçaklap, kütärep torgızdı, urındıkka utırttı, üze bertuktausız: “Äy, äy! Närsä buldı? Aç küzeñne! Äy!” — dip, yarsınıp cilterätergä kereşte. Şunnan soñ gına, ata-babalardan kalgan ğadätne isenä töşerep, Gölnäziräneñ kansız, cansız bitenä uçları belän sukkalıy başladı.

Kıznıñ matur kerfekläre artınnan päyda bulgan par koyaştan tirä-yak dönya gına tügel, Gazinurnıñ küñel türläre dä yaktırıp kitkändäy buldı.

— Gölnäzirä! Gölnäzirä!

— Sez… Sin…

— Gölnäzirä…

— Sin… Kayan beläseñ… minem isemne?

— Beläm inde, beläm. Min sineñ hakta barısın da beläm. Häleñ niçek soñ? Nu kurkıttıñ da soñ…

— Häzer yarıysı… Rähmät.

— Närsä buldı? Avırıysıñmı ällä?

— Avırmıym… Hälem genä yuk…

— Yuk şul… Ä häzer döresen äyt: niçä kön aşaganıñ yuk inde?

— Nigä ul siña?

— Niçä kön dim!..

— İke, öç…

— Menä siña mä. Aç torırga öyrängäç kenä… Şulay yarıymı inde?

Gazinurnıñ şayarırga tırışuına Gölnäzirä tıynak yılmayu belän cavap birde. Yılmayu da tügel ide ul, ällä Gazinurnıñ çabaklavınnan, ällä küñelenä iñä başlagan yäşäü därtennän alsulanıp, balkıp kitkän yöz nurı ide.

Bu minutta Gazinurnıñ zihenennän yäşen tizlegendä: “Häzer ük nider kılırga! Bütän cibärmäskä bu kıznı! Ul bit miña oşıy. Yaratam dip tä äytergä mömkin. Ä menä kız üze yaratırmı? Yaratır, nigä yaratmaska tiyeş di… Naçar keşe tügel lä ul… Anıñ yäş yörägennän çıkkan hislären, küñel cılısın, därtle söyüen toyıp, Gölnäzirä dä yarata başlar… Mähäbbätle can mähäbbät çakıra, dilär bit… Bu yulı da şulay bulır…” — digän uy çagılıp ütte.

— Gölnäzirä… Çık miña kiyäügä, ä? Äydä bergä yäşibez.

— Nik köläsez minnän?.. — Kıznıñ citdilänep, tartılıp kitkän yöze tagın “sez”gä küçte. — Kimsetmägez mine… Miña kaytırga kiräk…

— Min çınlap äytäm, Gölnäzirä. Kölergä uylaganım da yuk. Äydä bergä bulabız. Min sine küptän küzätep yörim. Min sine beläm. İñ möhime, sin miña oşıysıñ, min sine… min sine yaratam da bugay inde…

— Tagın köläsez…

— Kölmim! Kölmim! Kölmim! Teliseñme, bu hakta böten uramga kıçkıram, işegaldındagı böten keşegä äytep çıgam…

— İsär… Tileder sin… — Gölnäzirä bitendäge moñsulıknı yugaltmıyça gına yılmaep kuydı. Ä bit üzenä bu täqdim oşıy. Üzenä rähät. Ul hätta beraz bähetle dä. Gomerendä berençe märtäbä bähetle…

— Tile… Tile! Bulsın tile! Sin genä riza bul, Gölnäzirä… Ä?

— Yarıy, min kitim inde, kem… Min bit sineñ isemeñne dä belmim. Ä sin, bergä yäşik, diseñ…

— Gazinur min, iseñdä kaldır, Gazinur!

— Añladım, Gazinur. Ä häzer… saubullaşıyk…

— Niçek inde — “saubullaşıyk”? Yuk äle, söyläşep betmädek… Annarı, kaya barasıñ häzer bu häleñdä? İke-öç uram ütäseñ bar. Min monda gına yäşim, äydä, miña kerep yatıp tor. Kurıkma, timim min siña, eşem betkäç iltep kuyarmın.

Gölnäzirä bu yulı däşmäde, buysınuçan kıyafättä baş kagıp kuydı.

Gazinur moña gına riza bulmadı, ücätlänep, üzeneken itte:

— Barıber söyläşäbez äle bu hakta! Yäme? Oşap kitsä, bügen ük kalırsıñ… Menä digän itep yäşärbez.

Gölnäzirä tagın cavap birmäde. Ämma Gazinurga kerüdän baş ta tartmadı. Üz häle häl bulgandır şul. Üze genä kaytıp citä almayaçagın añlıy ide, ahrı… Ä bälki… Bälki, anıñ küñelendä dä Gazinurga karata cılı his kalkınıp kuygandır, ömet uyangandır. Bähet ömet bulıp tua, mähäbbät bulıp yäşi, dilär bit…

3

Şulay yäşäp kittelär. Äkiyät bu, diyärsez. Dönya bu, yaktı dönyada nilär genä bulmas. Bähete dä, bähetsezlege dä citärlek anda. Ä bu ike bähetsez cannıñ ber-berenä ımsınıp, tormış gamennän kotılırga, yäşäüneñ mäğnäsen tabarga omtıluınnan hiç könläşmik, izge teläktä bulıp, sak kına küzätik…

Yuk äle, baştarak alar abıylı-señelle bulıp kına yäşädelär. Gölnäziräne ayakka bastırırga kiräk ide. Gazinur üze dä küñelendä kaynagan hislären, uyların tärtipkä kiterergä tiyeş ide. Ber ay vakıt ütte. Häl kerep, öy tiräsendä yöri başlagan Gölnäzirä haman açılıp kitep söyläşmi, buysınuçan hezmätçe kebek, Gazinur närsä kuşsa, şunı eşläp tik yöri. Ul inde yılmaya, kölä. Ämma küpçelek vakıtta hıyalında uk kalgan yırak noktaga tekälep, moñayıp utıra.

Gazinur üz säğateneñ citüen añladı. Ul bolay da çak tüzep yäşi. Gölnäziräneñ yuka gına külmäge aşa ütäli belenep torgan zifa sını, neçkä bile, yomrı kulbaşları, kalku kükräkläre anıñ därten kuzgata, kanın kotırta başlagan ide inde. Yuk, bu nindider usal därt tügel, nazga susagan, mähäbbätkä, söyügä ımsıngan ihlas därt ide.

Häm ber kiçne ul Gölnäziräne üzeneke itte. Kız karşı ide, hätta üzenä timäven ütenep, yalvarıp yılap ta aldı. Läkin Gazinur barsın da iple, matur itep eşläde. Nazın, tatlı süzlären kızganmadı, söyüen kızganmadı. Kız monı añladı. Küz yäşläre aşa yılmayuı, inde häzer üz itep, yaratıp yılmayuı şul hakta söyli ide.

Gölnäzirä, öy eşlärennän buşagan arada, Gazinurga da bulışa başladı, alarga İvan dädäy kilep kuşıldı. Kayçandır bu kart buhgalter bulıp eşlägän ikän, ä beznesta buhgaltersız bulmıy, Gazinur anı şunduk hisapçı itep aldı. Tegese eçüen taşladı, kultık astına papka kıstırıp, matur, pöhtä itep kiyenep yöri başladı.

Öyendä, küñelendä tınıç bulgaç, Gazinurnıñ eşläre tagın da caylanıbrak kitte. Ul tiz arada şähärneñ törle poçmagında şeşä kabul itü punktları açtı. Maşinasın alıştırdı, “devyatka” yanına yök maşinası aldı, yaña ofis tözette, fatirın alıştırdı. Avıl belän, änkäse, tugannarı belän aralaşa başladı, dusları barlıkka kilde. Ul tormış, yäşäeş belän, Gölnäziräse belän şulkadär mavıgıp kitte, hätta eşenä dä salkın karıy başladı. Läkin bik borçılmadı: “Nıklap ayakta basıp torırlık tormış kordım, tapkanım citä, artıgı nigä?” — dip uyladı ul.

Berkönne Gazinur eşenä barmıyça kaldı. Gölnäziräse belän ayıruça söyeşkän tañ ide bu. Şulay da bulır ikän: ber-bersennän hiç kenä dä tuya almadılar alar. Ber-bersennän ayırılışasıları kilmiçä, irkäläneşep, nazlanışıp yattılar da yattılar. Öyermä kebek kabınıp kitkän därtlärenä tüzä almıyça äümäkläşep alalar da, ah-uh kilep, sulışlarına buılıp, tagın ike yakka tägäräşälär. Beraz häl algaç, tagın kullar kulga suzıla, çäçlär çäçkä, hislär hiskä bäylänä… İzge, ilahi mizgel ide bu. Serle mizgel. Anıñ serlelege dä şunda — nindider bik möhim ber äyber häl itelergä tiyeş ide bu mäldä. Ul hakta ikese dä belälär, belmäsälär dä — sizälär, toyalar. Açıktan-açık süz kuşmasalar da, bu minutta Gazinurnıñ yöräge dä, Gölnäziräneñ yöräge dä “ba-la, ba-la, ba-la” dip tibä ide…

Berençe bulıp Gölnäzirä “cirgä töşte”.

— Gazinur, närsä buldı siña bügen, eşkä soñga kaldıñ bit, häzer nişliseñ inde?

— Berni dä eşlämim. Menä sineñ belän yäşim. Yäşäü — üze eş tügelmeni?! Söyeşü, yaratışu eş tügelmeni?! Bähetle bulu eş tügelmeni?! Ä, tügelmeni?!

Şulay üzaldına söylänä-söylänä, Gazinur Gölnäziräne kiñ tüşäk östendä äyländergäläp, ävärä kiterep yörtä başladı…

Gölnäzirä dä gomerdä bulmagança kölde, şayardı bu irtädä.Ul üz küñelendä yaña, moña qadär tanış bulmagan ber köy tuuın, bu köyneñ bala game, bala yazmışı belän turıdan-turı bäylängän buluın añlıy başlagan ide inde.

Şulay alar şayarışıp äümäkläşä torgaç, koçaklaşkan kileş, tüşäk-mendärläre belän bergä, idängä — yomşak keläm östenä kilep töştelär. Ber uñaydan yänäşädä torgan östäl östendäge alsu şeşäne dä tibep töşerdelär. Andıy şeşä bulmıy, diyärsez. Ä menä Gazinurda bar. Elekege, iserek tormışında uk tapkan ide ul anı. Tabıp alıp kaytıp kuygan ide. Tösen üzgärtä torgan şeşä. Köndez karañgı töskä kerä, tönlä yaktıra, kiç — kük, irtä belän alsu tös ala!

Säyer, bik säyer, tere, canlı kebek bu şeşä. Şuña da Gazinur anı satmadı, çıgarıp ta atmadı, küpme genä sorasalar da, duslarına da birmäde.

Menä şul alsu şeşägä Gazinur täñkälär cıya başladı.Küp akça kergän könnärdä şul şeşägä akça salmıyça kalmıy ide. Ä berkönne… Berkönne ul şeşä söyläşergä kereşte, härhäldä Gazinurga şulay toyıldı. Bu kiçne ul anıñ avızına akça töşerergä onıtkan ide.

— Akça, akça! Kaya akça? Kaya akça?

Ber uç akça salgaç kına tındı şeşä. Gazinur monnan soñ akça salırga onıtmadı.

Menä şul şeşä töşep vatıldı.Bakır täñkälär idänneñ iñ yırak poçmaklarına qadär çäçeldelär. Şunduk küñelgä moñ kerep tuldı. Bu moñ artınnan uk Gazinurnıñ yöräge yanında ber kıl zıñlap kuydı. Ul, köçäyä barıp, cannı öşeterlek şomga äverelde häm, küñelen ärnetep, canın gazaplap tora başladı.

Gazinur, başın ike yak çigäsennän kısıp totıp, torıp utırdı. Läkin tege moñ, tege şom betmäde dä betmäde, kiresençä, köçäyde genä.

Menä ul, yıraklarga kitep, tonık kına göreldävekkä äverelde häm, ayırmaçık ön-ahäñ bulıp, kire urap kayttı:

— Äy, adäm balası! Kayda sineñ väğdäñ, antıñ? Miña birgän süzeñ?

— Sin… kem? Kem? — Gazinur kıçkırıp cibärä yazdı.

— Min — sineñ allañ. Şeşä totıp ant itkäneñne onıttıñmı?

— Kayda soñ sin? — Gazinur bu mäldä üz tavışınnan üze kurka ide. — Kayda?

— Küktä. Allalar küktä yäşi, üzeñ beläseñ…

— Ä yanda gına kebek…

— Bez cirgä bik nık çakırsalar gına töşäbez. Sin çakırdıñ, min töştem. Süzemdä tordım. Yärdäm ittem. Häzer sin süzeñdä tor inde — miña tabınam dideñ, äydä tabın!

— Min bit möselman.

— Tügel. Üz Allahıña iman kiterä almadıñ sin. Şuña da ul sine taşladı. Häzer sin mineke! Mineke genä!

— Tabınmasam nişlätäseñ?

— Tabınırsıñ… Akça, baylık şunduk tabındıra… Min äytte diyärseñ…

— Ä min bayırga telämäsäm?

— Telämäsäñ dä bayırsıñ. Täqdirgä yazılgan bulsa, baylık küktän bulsa da işelep töşä ul…

— İkese beryulı bula almıymıni? Baylık belän imannı äytäm…

— Yuk, baylıknıñ üz allası. Ul Näfes dip yörtelä. İmannıñ üz allası. Anısın Vöcdan dilär. Alar mäñgelek karşılıkta. Mäñgelek köräştä… Läkin alar ber-bersennän başka tora da almıylar…

— Niçek inde?

— Şulay. Alar hakıykatneñ ike çige kebek — berse keşelärgä mal, baylık toygısı kiterä, ikençese igeleklelek, şäfkatlelek hise alıp kilä. Ä sin şularnıñ Näfes digänenä baş orıp ant itteñ. Min dä näq menä anıñ ihtıyarı belän kildem.

— Häzer miña nişlärgä soñ?

— Yäşärgä. Kalganı bezneñ ihtıyarda. Täqdireñ bezneñ ihtıyarda bit. Niçek kiräk bulsa, şulay yazarbız. Bez inde ber yazgan idek. Küñeleñ köçleräk bulıp çıktı. Mähäbbätkä yulıgıp, anıñ ni ikänen beldeñ, tatıy aldıñ sin. Mähäbbät Näfes belän bergä bula almıy. Şuña kürä, min sineñ küñeleñnän mähäbbät hisen kire alam. Yä, huş häzergä… Miña häykäl kuyaçagıñnı onıtma, kara anı! Tizräk eşlä monı. Yuksa…

Öyänäge totkan avıru kebek, tüşägendä kaltıranıp utırgan Gazinurnıñ iläs-miläs hälgä töşüen çamalap, Gölnäzirä üze dä isen-akılın cuya yazdı.

Şulay da, barlı-yuklı huşın cıyıp, sorıy aldı:

— Närsä buldı siña, Gazinur? Kem belän söyläşäseñ bolay?

Gazinur tınıçlana başlagan ide inde.

— Alla belän… Allam belän söyläştem min, Gölnäzirä. Bezneñ bit üz allabız bar, beläseñme şunı? Äybät, igelekle, itağatle alla ul…

— Kem? Alla? Ni söyliseñ sin, Gazinur?

— Barısı da caylanır, borçılma, yäme. Baylıgıbız bik tiz artaçak, dönya bezneñ kulda bulaçak… Şul. Ä häzer… Bar, eşeñne kara. Miña da eşemä barırga kiräk. Baylık yulı — avır yul. Miña häzer öydä bik siräk bulırga turı kiläçäk, sin añlarga tırış, yäme…

Gazinur kisken häräkätlär belän torıp bastı, aşık-poşık kiyende häm, salkın gına saubullaşıp, eşenä çıgıp kitte. Äle genä hiskä tulışıp tantana itkän mähäbbätle şärä tänen koçaklagan Gölnäzirä tauşalıp, izelep betkän tüşäk çitendä beryalgızı utırıp kaldı…

4

Gazinurnıñ tormışı tagın kisken borılışka kerep kitte. Ul üz eçenä yomılıbrak yäşi başladı. Köne-töne eştä buldı, yarsıp, ücätlänep baylık tupladı. Ozaklamıy ul berençe kibeten açtı. Annarı ikençesen, öçençesen, unınçısın. “Gazinur” digän arakı kibetlären Kazannıñ här uramında oçratırga mömkin häzer.

Gölnäzirä üzeneñ balaga uzganlıgın belgän könne Gazinur öydä yuk ide. Ul bu vakıtta çit ildä firma kibetläre belän tanışıp yöri ide. Telefonnan söyläşep belgäç, bik küp büläklär töyäp kayttı. Läkin artıgın eşlämäde — nazlamadı, irkälämäde, matur süzlär dä äytmäde hatınına, ber-ike kön uyçan gına yörde dä tagın yukka çıktı, eşenä kümelde…

Gölnäzirä karınındagı balaga can kergändä dä Gazinur tovar yünätep Kıtayda — dönya çitendä yöri ide. Bu yörüennän ul keşe buyı altın sın alıp kayttı. Bik zur akça tüläp, ber kıtay monahınnan algan. Altın yögertelgän bulsa da, nurlar balkıtıp torsa da, ul gayrätne çigererlek däräcädä kilbätsez häm kotsız ide.

— Şundıy büläk bulamıni? — dip aptıradı Gölnäzirä.

— Busı — büläk tügel. Alla kebek bu, izge sın, izge pot. Bik borıngı zamannardan — cirgä allalar töşkän däverlärdän kalgan. Mondıy sınnarnıñ eçendä canı bula, dilär…

— Äbäü, ästäğfirulla! Ni söyliseñ sin, Gazinur? Tege vakıtta da “Allam belän söyläşäm” dip aptıratkan ideñ… Küñeleñ borçılgan sineñ, mäçetkä barıp, häyer-sadaka birep, iman saflandırıp kayt, bar… Bala kötkändä küñel tınıç, iman yaktı bulırga tiyeş ul…

Gazinur däşmäde. Güyä hatınınıñ özgälänep äytkän süzlären işetmäde dä. Ul yokı bülmäseneñ iñ türenä kerep baskan, olı taba kebek korsaklı, ırcayıp torgan şıksız avızlı, kiñ, kalku yañaklı, kiñ yözle “allası”nıñ kara törtkele alsu-kızıl küzlärenä tekälep karap tora ide. Şulay süzsez genä alar üzara söyläşälär kebek ide.

Gölnäzirä berençe märtäbä iren tanımadı, berençe märtäbä tetränep toydı: Gazinurdan dönya game kitep bara ide. Anıñ ire üzenä nindider yaña dönya, yaña gam uylap çıgargan da, şul dönyada, şul gam belän yäşi başlagan ide. Läkin Gölnäzirä ber süz dä endäşä almadı, halat kesäsennän kulyaulıgın kapşıy-kapşıy, kuhnya yagına çıgıp kitte. Gazinur isä kesäsennän ber törgäk akça çıgarıp, anı altın sınnıñ açık avızına töşerep cibärde dä hatını artınnan iyärde.

Gölnäziräneñ küñelenä kort kerde. Anıñ ire mal, baylık, akça kolına äylänep bara lasa. Ul häzer siherlängän keşe kebek yöri. Kitä, kayta, kitä, kayta… Küp söyläşmi, kölmi, şayarmıy… Bala hakında da süz yuk, gam yuk. Gölnäzirä äytsä genä telenä ala. Anda da: “Nişli anda minem bankirım?” — dip ber yılmaya da, tagın “sünä”, tagın citdi, moñsu bitlegen kiyep kuya…

Ul häzer yaña kottedc tözi. Gölnäziräneñ äle anda barganı yuk. Gazinur bik çakıram dip tä tormıy. “Kızıgı betä”,— di. Şulay da kaysı katta nindi bülmä bulaçagı hakında häbär itep tora.

Alıp kaytkan sızımnarın östälgä cäyep salıp:

— Menä busı yokı bülmäse, monısı aşhanä, yal bülmäse, balalar bülmäse, seyf… — dip hisap birep bara.

— Seyf? — dip sorıy Gölnäzirä.— Öydä nigä kiräk inde ul? Bez bit bank tügel!

— Kiräk. Kiräk bulgaç kiräk, — di Gazinur. — Bez bit akçalı, hälle keşelär. Ä akçalı keşeneñ seyfı bulırga tiyeş.

Gazinur kürsätkän sızımda ber genä bülmä hakında süz bulmadı. Gölnäzirä bu hakta sorarga kurıktı. Çönki öyneñ iñ türendä urnaşkan ul olı şakmakka kızıl kara belän “Alla” dip yazıp kuyılgan ide.

Berdän ber könne Gazinur belän Gölnäzirä ayırım bülmälärdä yäşi başladılar. İr keşeneñ äytkän süze bähäsläşergä urın kaldırmadı:

— Sin bala kötäseñ. Min caysızlıym gına… Bolay da soñ kaytıp bimazalap beteräm, iñ yahşısı — ayırım yoklau…

Gölnäzirä köndezlären küptän yalgız ide inde. Häzer töngelekkä dä yapa-yalgız kaldı. Yalgızlıktan kurka ul. Bigräk tä änkäse ülgäç, kürşedäge iserek irlär işek-täräzälären döberdätep yöri başlagaç... Ul çakta çak kına akıldan yazmıy kaldı Gölnäzirä. Şuña da iñ berençe kulın soragan Gazinurga kiyäügä çıgıp kitte. Häzer işek şakıp, akırıp-bakırıp yörüçe yuk, ämma barıber kurkınıç. Ällä nindi ruhi zatlar yäşi di bit keşelär belän yänäşädä. Yalgızlarga tiz iyäläşälär ikän. Bigräk tä avırlı hatınnarnı yalgıştırırga tırışalar, di. Ana karınında yatkan bala canı — ruhlarnıñ iñ olı niyäte, iñ näfesle teläge, alarnı izgelekkä, mäñgelekkä yakınaytuçı sihri täğam ikän. Şuña kürä, koyaş bayıgaç, tübän ruhlar avırlı hatınnarnı aularga çıgalar, imeş…

Şularnı uylıy da Gölnäzirä kaltıranıp sikerep tora, kürşe bülmädä izräp yoklap yatkan Gazinur yanına atılıp barıp kerä…

— Nişliseñ sin, ä, hatın? Kem tisen siña?! Kemgä kiräk sin? Annarı… menä şuşı alla saklıy bezne… Bezneñ bit allabız bar!

Gölnäzirä, cäymäsenä törenep, kire çıgıp kitä. Yarsıgan küñelendä avır toygılar kala. Räncemi ul Gazinurga, üpkäli. Yarıy la anıñ allası bar… Böten buş vakıtın şunıñ belän söyläşep ütkärä ul häzer… Ällä inde yaratmıy başladı Gölnäziräne? Anıñ hatını da, ğailäse dä, mähäbbäte dä şul altın pot bugay…

Ul altın sın Gölnäziräneñ töşenä kerep tä cäfalıy. Cäfalamıy da, östenä ava. Ircaygan avızın tursaytıp, küzlären akaytıp avıp töştem digändä genä toman kebek taralıp yukka çıga, Gölnäzirä üze dä dertläp uyanıp kitä…

Berär vakıt uyanıp ölgerä almasa, altın pot östenä töşär, izep, sıtıp beterer kebek toyıla Gölnäzirägä. Ul üze öçen dä kurıkmıy, yöräk yanında yatkan balasın uylap borçıla… Tege pot näq menä şul tuaçak balaga kanıkkan kebek şul. Çönki ul näq menä Gölnäzirä balaga uzgaç kilep kerde alarnıñ öyenä, kerde dä Gazinurnı ällä nişlätte, anıñ küñelen yomşarttı, ruhın zägıyfläde, imanın kakşattı. Annarı hatınınnan, balasınnan ayırıp aldı, mähäbbäten tomalap kuydı…

Gölnäzirä bu şomlı uylarınnan arınırga tırıştı, böten küñelen, gamen tuaçak balasına birde. Bügen anıñ imanı da, allası da änä şul bala ide. Gazinurdan yıragaygan sayın, ul balasına nıgrak yakınaydı, irenä bulgan hisläre suına bargan sayın, balasına bulgan mähäbbäte arttı. Läkin ul irennän kitep ölgermäde balasına kilep citä almadı, üz yazmışın üze häl kılgançı, koyaşlı közneñ ber köne anıñ gomer yulın bötenläy başka yakka borıp cibärde…

5

Berkönne Gölnäziräne İvan dädäy çakırıp aldı. Anıñ avırıp kitüe hakında häbär kilep ireşkän ide inde. “Keräm, keräm”, — dip, eçtän köyep yörsä dä, Gölnäzirä bu keräşen kartı yanına hiç barıp citä almadı. Bügen kilep ük aldılar.

— Sine dä kürer könnärem bar ikän, kızım, — dip karşı aldı anı ülem tüşägendä yatkan kart. Yanında berniçä şäm pıskıy, poçmakka ikona söyäp kuyılgan. İşek töbendä karadan kiyengän ike karçık çukına-çukına nindider doga ukınalar…

— İsänme, dyadya Vanya…

— İsän disäñ dä yarıy, ülgän disäñ dä bula… Yarım-yortı şunda…

Üze yılmaerga tırışa. Ülem çigendä yatkan bu kartnıñ küñel körlege, yäşäügä omtılışı Gölnäziräneñ küñelen neçkärtep cibärde.

Anıñ küz yäşlären İvan dädäy kürep tä kalgan.

— Cılama, kızım. Min sine cılap utırırga çakırmadım. Söyläşergä däştem. Ä söyläşer süzlär küp cıyıldı... Min sineñ öçen bik borçılam, kızım. Tormışıñ gına tügel, yazmışıñ kurkınıç astında sineñ. Säbäben üzeñnän ezläp intekmä. Säbäben ireñnän ezlä…

— Şul hakta äytergä çakırdıñmı mine, dyadya Vanya?

— Şul hakta da. Bütän närsä öçen dä… Anısı soñrak. Ä häzer äytä başlagan süzemne äytep beteräm, büldermä mine…

— Äyt, dyadya Vanya, närsä äytäseñ kilsä, şunı äyt. Min barısın da kütäräm…

— Äytäm… Tıñla… — İvan dädäy küzlären yomgan kileş söyläp kitte: — İmanı kakşasa, ruhi yarları cimerelsä, keşe keşelegen yugalta başlıy, ul üz niyäteneñ, üz hıyalınıñ kolına äverelä… Ul niyät, ul hıyal yış kına Näfes bulıp kilä keşegä. İreñ Gazinur belän dä änä şul Näfes digän şaytan eş yörtä başladı, sizäseñme, kilen?

— Şunı äytergä çakırdıñmı, dyadya Vanya? Bolay söyläşsäñ, kitäm…

Ällä üpkäläp, ällä kıyınsınıp äytelgän süz ülem tüşägendä yatuçı kartnı siskänderep cibärde.

Ul şunduk baya äytkänen tözätergä aşıktı:

— Yuk-yuk, kızım, siña äytäse süzem ul hakta tügel ide. Boların min kükkä — färeştälärgä yakınrak torgan keşe bularak kına äytäm. Min alarnı küräm, hätta söyläşäm dä. Alar arasında Näfes tä bar. Sez anı İblis disez… Min alarnıñ küz karaşların toyam. Änä şul İblis Gazinurga karap tora…

— Citte, citte, dyadya Vanya! Citte, kiräkmi! Äytäse süzeñne äyt tä min kitäm…

— Äytäm… Şuña çakırdım da. — Kart ber mälgä başın artka taşlap, küzlären yomıp tordı. — Ozaklamıy min ülärmen… Menä şul çakta miña doga çıgarsıñ… Hak möselmança, üzegezçä… Minem yırak babamnar küñellären Allahıga baglagan bulgannar, tellärendä Korän dogası yörgän. Dimäk, alar häzer doga sorap yatalar, minem izge yulımda alarnıñ da katnaşı bar…

Gölnäzirä üz küzlärenä üze ışanmıy ide. Anıñ karşında gomer buyı poçmaktagı ikonaga çukınıp yäşägän, ä häzer möselman Allasına imanın bagışlagan keräşen kartı yata ide…

“Yarar” dimäde, “yuk” dimäde, tämam väsväsägä töşkän Gölnäzirä, kisken genä urınınnan torıp, çıgıp kitärgä cıyındı. İşekkä citkäç, artına borılıp karadı. Kurkınıp tügel. Şundıy itep karadı, güyä bu yortta, bu nigezdä ber gönahsız küñeleneñ matur ber öleşe töşep kalgan ide…

Öyenä kaytıp kerügä, ul Gazinurnıñ avır, usal karaşı belän oçraştı.

— Kayda yöriseñ sin?

— Dyadya Vanya yanına barıp kildem.

— Ä, ul kart yanınamı? Akıldan kalıp bara dilär, sak bul anıñ belän…

— Ber dä tile tügel ul, minnän sinnän akıllıraktır äle…

— Şulay bulmıy ni… Närsä kalgan siña anda?

— Ülem kötep yata kart. Üzeñ dä ber barıp kürener ideñ, hälen beler ideñ, çit keşe tügel bit…

— Ällä berär tuganmı ul? Yuk inde, ülem kötep yatuçı härber kart yanına barıp yöri başlasam, minem böten biznesım tuktalaçak…

— Ul biznesnı sez bergä başladıgız tügelme soñ?

— Yä, tuktale, närsä sin bäydän ıçkıngan et kebek yabıştıñ äle?! Bolay da eş muyınnan, sin dä yuk belän başnı katırma… Bar, äyberlärne cıya başla, bügen küçenäbez…

Gölnäzirä bu yulı berni endäşmäde, buysınuçan kıyafät çıgarıp, üz bülmäsenä kerep kitte, Gazinur da üz bülmäsenä uzdı. Berazdan ul, zatlı bärhetkä törelgän “kıtay allasın” kütärep, tagın işek töbendä päyda buldı. Nider soraşırga dip üz bülmäsennän aşıgıp çıgıp kilüçe hatını belän yözgä-yöz bäreleşte…

Avır pot üz eşen eşläde: Gazinur belän koçaklaşkan kileş, şaktıy yuanayıp kitkän Gölnäzirä östenä avıp töşte. Şul uk kiçtä “aşıgıç yärdäm” maşinası alıp kitkän hatın äle yaña gına yöräge tibä başlagan gaziz balasınnan mährüm kaldı…

6

Bu könnärdä şatlık-söyeneçennän balkıp yörüçe Gazinurnı tanırlık tügel ide. Ul bit yaña fatirga küçte, döresräge, şähär çitendä citkezelgän mähabät yortında kön kürä başladı. Tönnären, nindider şaukımga birelep, kük katında yäşäüçe ruhlar, allalar belän sataşıp çıga ide ul…

Andıy alla Gazinurnıñ üz öyendä ük yäşi. Hatını yaña kottedclarına küçüdän baş tartkaç, anıñ küñel yuanıçı bulıp şul altın pot kaldı. Eçe akça belän şıplap tutırılgan bu alla sını küz yavın gına tügel, huşnı, zihenne dä alırlık ide şul. Köndezen baylık artınnan kuıp, akça eşläp vakıt uzganın sizmiçä yörgän Gazinurnıñ canı, tön citsä, nişlärgä dä belmi bärgälänä ide. Üze tügel, üze küptän änä şul pot-alla kulında inde, canı özgälänä ide anıñ. Üze tabıp alıp kaytkan sınga tönnär buyı tabınıp utıruçı bu Hoda bändäse hakıykattän, imannan haman yıraklaşa bara ide şul…

Äye, Gazinur İvan dädäyneñ ülem tüşägenä yıgılganına da, hatını, yaña yortka küçmiçä, elekke fatirlarında ayırılıp, kayırılıp kalganına da artık kaygırmadı. Kiresençä, olı ber eştän, cavaplılıktan kotılgan keşe kebek därtlänep, kölep-elmayıp yöri başladı. Gölnäzirä üzeneñ elekkege fatirına kaytıp kitkäç, Gazinurnıñ yazmış yulında anıñ eze bötenläy uralıp yukka çıktı. Hatınınnan buşap kalgan küñelenä şunduk, urgılıp, iläs-miläs uylar, şomlı şaukımnar kerä başladı.

Menä alar dönya karşında ikäüdän-ikäü genä kaldılar: üz küñelendä aynımaslık bulıp sataşkan, adaşkan adäm zatı häm imanın dönya gamenä, baylık väsväsäsenä alıştırgan ruhi zat, alla. Zatlı känäfidäge yomşak mendärlärenä tayanıp, üzaldına söylänep utıruçı Gazinur çittän karaganda tile-mile keşene häterlätä ide. Läkin bolay uylau hiç döres tügel. İskitkeç maksatçan, tırış häm täväkkäl keşe allaga yakınaysa, küp närsägä ireşä bit ul.

— Bügen köneñ niçek ütte? — dip sorıy alla Gazinurdan.

— Äybät ütte. Äybät tabış kerde. Tagın ike kibet açu buyınça eş başladım, bankta yaña sçet açtım…

— Anısı äybät. Ä menä küñeleñ… küñeleñ niçek soñ?

— Küñel? Närsä küñel? Küñel küñel inde. Min annan böten çüp-çarnı, keşene tübänlekkä töşerä torgan vak hisne çıgarıp tüktem. Minem üzemä genä dä äybät. Miña bolay äybäträk tä äle. Tınıçrak…

— Ä Gölnäzirä? Gölnäziräne dä küñeleñnän çıgarıp taşladıñmı? Sin anı yarata ideñ bit.

— Ä häzer yaratmıym. Ul minem küñelgä avırlık kına kiterä. Işanıçımnı kakşata. Uylarımnı, hisläremne butıy. Sin bit beläseñ: his digän närsä keşeneñ ruhın yomşarta. Mähäbbät dip, ğailä, bala dip, min dä üzemneñ ihtıyar köçemne, ruhi asılımnı yugalta yazdım…

— Ä bälki, kiresençäder?

— Yuk, köç bötenläy başka närsädä — akçada, baylıkta. Sindä!

— Mindä?

— Sindä. Siña birgän antım, siña bulgan ışanıçım, ömetem mine saklap kaldı, kıyınlıklarnı ciñärgä bulıştı, keşe itte!

— Keşe itte? Sin keşeme?

— Ä sin allamı?

— Äye, min — alla.

— Min dä keşe. Keşe allaga tartıla, ä min siña ımsınam, dimäk, min — keşe!

— Sin keşe genä tügel, sin — akıllı keşe. Yuktan bar itep, dönya qadär baylık tupladıñ. Ämma küñeleñ zägıyf sineñ. Kükkä bakkan keşeneñ küñele saf, taza, böten bulırga tiyeş.

— Tiyeş! Tiyeş!… Tiyeş närsä küp lä ul… Miña küp kiräk tügel, miña sin citkän. Sin — minem allam!

— Ä bit allalar küktä yäşi, şunı beläseñme? Allasın söygän keşe kükne dä hörmät itärgä tiyeş. Siña da kük belän isäpläşergä turı kiläçäk.

— Kükne sin yarat, ä min sine üz itäm. Şul citmägänmeni?

— Çınlıkta sin mine tügel, mindäge akçanı yaratasıñ, şulaymı?

— Alay tügel, tügel!

— Añlatıp bir.

— Niçek añlatıym soñ? Sin bit alla, üzeñ añlarga tiyeş…

— Añlat, yugıysä min açulanam…

— Häzer, allam… Ägär min akça gına yaratsam, min ul akça, baylık, mal digännären Gölnäzirä belän niçek tä yaraklaştırırga tırışır idem. Ä min, Gölnäzirädän baş tartıp, sine sayladım. Döresen genä äytkändä, ğailämnän, kiläçägemnän baş tarttım min… Siña şul dälil citmimeni?

— Citä, bik citä. Min bolarnı beläm. Üzeñneñ añlavıñ möhim ide. Açulanma, canıñnı beraz kuzgatıp cibärdem.

— Açulanmıym. Ul can urınında küptän taş utıra inde...

Berkönne Gazinurnıñ yulı uñmadı. Ul söyläşkän, kileşkän alış-bireş anıñ ay buyı niyätläp yörgän uyların pıran-zaran kiterde, hıyalların cimerde. Kabat ayakka basu öçen bik küp köç häm akça kiräk bulaçak.

— Närsä buldı? Kayda akçañ?

— Yuk, bügen siña akça yuk…

— Alay bulmıy, sin här könne miña akça salıp, bähilläp torırga tiyeş!

— Nahal sin. Yuk dilär bit siña, yuk, yuk, i basta!

Cene, döresräge, canı kuzgalıp ölgergän Gazinur barısın da äytep beterergä buldı. Ul, hätta karavatta kaplanıp yatkan cirennän sikerep torıp uk utırdı.

— Sin närsä avızıñnı ırcaytasıñ? Alla buldıñmı? Minnän başka bulır ideñ pıçagım! Min tudırdım sine! Min sine üterä dä alam!

Şul vakıt ällä närsä buldı. Gazinur sikerep torıp, allası karşında kizängän genä ide, nindider köçle cil-davıl çıgıp, anı kabat tüşägenä attı, atıp kına kalmadı, baş ta kalkıtmaslık itep sılap, yabıştırıp kuyganday itte.

Davıl tuktap, dönya beraz tınıçlangaç, altın pot yanınnan tonık kına tavış işetelde:

— Minem belän alay söyläşmä. Sabır bulırga öyrän. Yuksa eşne bozıp kuyuıñ bar…

— Nindi eş?

— Sin şunı bel, adäm balası: mine tudıruıñ hak, älbättä. Läkin allalar küktä yäşilär. Min inde küktä. Min sineke tügel. Min häzer üzem sineñ öçen kük aldında cavap biräm. Bügenge kılanışıñ öçen dä cavap birergä kiräk bulaçak.

— Kiçer mine, allam…

— Kiçeräm…

— Rähmät.

— Allalarga doga bagışlıylar. Kaya sineñ dogañ?

— Ukıym-ukıym, dogasın da ukıym… Kiçer genä, taşlama gına mine, zinhar… İ allam! Siña da, üzemä dä sabırlıklar telim…

— Sin tutırgan akçalar beraz kısanlıy kısanlavın, şulay da tüzäm, baylıgıñnıñ allası bit min. Mal, näfes allası, yäğni mäsälän.

— Näfes allası? Ä üzeñ iple genä söyläşkän bulasıñ…

— Min bit alla! Naçar alla yuk. Anıñ cirgä, adäm balalarına iñdergän ihtıyarı gına törleçä bulırga mömkin.

— Ä-ä, häzer añladım. Alaysa, altınga manılgan bu sın — sin üzeñ tügel, sineñ kabıgıñ gına!..

— Sin dä şundıy. Sineñ asılıñ — canıñda, ä täneñ… Täneñ kük öçen möhim tügel. Alıp kitsäm dä, min sineñ näfeskä tabıngan canıñnı gına alıp kitäçäkmen…

— Ä akça? Bu qadär akça belän nişlibez? Kibetlär dä, banklardagı sçetlar da monda kalamı? Bu bit döres tügel!

— Döres, kük belän bäylängän böten närsä döres, hätta ilahi, izge!

— Bu qadär akça cirdä kalgaç, nigä dip cıya soñ keşe ul baylıknı, malnı, akçanı?

— Belmim, monısın min dä belmim. Allalarga da böten närsä mäğlüm tügel…

…Gazinur belän alla här tön sayın söyläşep, gäpläşep utıra başladılar. Här tön sayın Gazinur allasına nıgrak yakınaydı, allası isä, kiresençä, kükkä, üz vatanına omtıldı. Berdän ber könne ul Gazinurnı da kükkä — allalar yanına çakırdı. Añlap betermäsä dä, Gazinur täqdimne kire kaktı, ämma küñelenä bilgesez ber şom kerep ölgergän ide inde.

— Sin kön sayın kükkä menep yöriseñme? — dip soradı ul ber kiçtä. — Niçek menäseñ, bu bit mömkin tügel!

— Mömkin. Sin bu kıtay çırayına karama, minem asılım eçtä, üzägemdä…

Gazinur, kük gamenä birelep, dönya gamen onıtıbrak cibärde, eşenä salkın karıy başladı, duslarınnan, hätta yakınnarınnan bizde. Änkäsen kaytıp alırga, üz yanında yäşätergä bulgan ide, anısın da onıttı.

Berkönne aña kayçandır tulay torakta bergä torgan tanışı oçradı. Bu tanışın, ay-vayına karamıyça, öyenä alıp kayttı, üzençä kunak itärgä tırıştı. Ämma küñellär törle ide, berni dä barıp çıkmadı, alar salkın gına ayırılışıp, ikese ike yakka kitep bardılar. Gazinur añladı — adäm balaları anı yaratmıy başlagan, ul üze dä keşelärne yatsınıp ölgergän inde…

Gazinur üz yazmışın cir belän bäyläp toruçı can tamırlarınıñ könnän-kön özgälänep-tuzıp baruın toydı. İñ elek ul bakıylıktan iñgän ilahi sın belän bähäskä kerde, annarı tınıç kına, dustanä söyläşergä, gäpläşergä öyrände, berazdan allasınıñ här äytkänenä, här ımına razıy bulıp, baş kagıp tora başladı…

Ä berkönne… Ber kiçne… Ber tönne ul üzen bötenläye belän allasına, kükkä bagışladı… Bu hakta gönahlı cir dönyası belmiçä dä kaldı, ä kük dönyası üzeneñ bihisap küp serenä tagın ber ser östäde.

7

Anıñ üle gäüdäsen altın yögertelgän kıtay statuyası kıypılçıkları arasınnan tabıp algannar. Altın sın eçendäge akça baylıgı yukka çıkkan, statuyanıñ ırcaygan avızınnan ber täñkä ille tiyenlek kenä tägäräp kilep töşkän, didelär. Ber şeşä bäyäse. Gazinurnı tabındırgan, näfesenä abındırgan ber sum ille tiyen!

Kemder: “Karaklar eşe genä — änä bit akçasın sıpırıp alıp kitkännär”, — dip, cir gamen söyläsä, ikençe beräülär: “Hoday Täğalä ihtıyarı belän eşlängän ğamäl bu; akçaga çukıngan keşelärne ul gına şuşı hälgä töşerä ala”, — dip, bolay da şomlı küñellärgä tagın şom gına östädelär.

Cinayät eşen alıp bargan tikşerüçe bik nık aptıraşta kalgan, didelär. Mäyetneñ tänendä ber kügärgän, imgängän urın da yuk ikän. Yöräge dä sau-sälamät, zihene dä tärtiptä bulgan, di. Alaysa, keşe tik torgannan gına yatıp can töslim kıla alamı?

Ala ikän şul. Bu hakta ülärgä niyätläp tä ülmi kalgan İvan dädäy äytte.

— Keşedä yäşäü game betsä, ul ülä, — dide ul. — Yäşäü game betmäsä, ülem dä ala almıy anı.

— Yäşäü game digäneñ yazmış bulamı inde? — dip sorap kuydı kemder.

— Yuk, yazmış başka. Yäşäü game ul… yäşäü game. Şunıñ belän barısı da äytelgän. Yazmış — Hoday Täğalä ihtıyarı, ä yäşäü game — keşeneñ üz ihtıyarı, añladıñmı inde?

— Añladım…

Şul uk tikşerüçe İvan dädäygä iyärep kilgän, ber çittä mıştım gına basıp toruçı Gölnäzirägä ber käğaz kisäge tottırdı:

— Menä vasıyate… Küptän yazılgan bulsa da, döres. İregez böten malın, baylıgın sezgä häm bulaçak sabıyıgızga kaldıra…

Gölnäzirä käğazne aldı aluın, anı ukıganday da itte… Tik tüzemlege, täqate ozakka barmadı, başın İvan dädäyneñ kulbaşına kuyıp, sulkıldap yılap cibärde.

— Nik taşladım ikän anı?.. Nigä dip şuşı kotsız allasına taşlap kittem ikän?.. Şul gına üterde anı, şul gına üzenä tartıp aldı…

Gölnäziräneñ ärnüle süzläre tirä-yaktagılarnı siskänderep cibärde. Tikşerüçe dä östäl östennän başın kütärde. Annarı, küzlären kısa töşep, cirdä aunap yatkan cimerek statuyaga borılıp karadı. Ämma şunda uk, yözen tagın da çıtıbrak, kabat käğazläre östenä iyelde.

Anıñ käyefe töşüen añlarga bula: allalarnı eşlägän cinayätläre öçen kulga alıp ta, cäzaga tarttırıp ta bulmıy. Çönki allalar, keşelärdän ayırmalı bularak, küktä yäşilär.

* * *

Yazmanı tämamlap, basmaga birergä cıyınıp kına tora idem, küptänge ber tanışım şıltırattı. Özek-özek söyläşüennän bik nık dulkınlanuı, hätta şik-şöbhägä töşüe añlaşılıp tora ide.

— Ni bit, işetteñme äle, obşagada bergä yäşägän kürşebez ülgän… Tege… ni… sineñ uñ yagıñda tora ide bit äle… Maktançıgrak… Soñgı vakıtta bik bayıp kitkän ide… Kürgäneñ bulmadımı? Soñgı vakıtta nindider allaga tabınıp yörgän, häyersez!.. Ällä çın, ällä yalgan… Menä şul ülgän, ällä ütergännärme? Anısı da bulır… Taş potına tutırılgan akçasın vatıp algannar… Tiyennär genä kalgan… Vät malay, baylık artınnan kusañ… Barıber cäl, üzebezneke bit, küz aldında yörgän keşe… Älü, sin tıñlıysıñmı mine?

— Tıñlıym… Kızganıç… Üze dä… Ayırılıp kalgan hatını da, tumas borın ahirätkä kitep bargan balası da, avıru änise dä kızganıç, bik kızganıç…

— Ä? Aların kayan beläseñ? Hatını, balası, anası hakında işetkäneñ buldımı ällä?

— Beläm… Buldı… Kızganıç, bik kızganıç…

— Min dä şulay dimen bit. Sin üzeñ dä bik säyer äle bügen: serle söyläşäseñ. Ber-ber häl bulmagandır bit?

Buldı şul, buldı! Küptän küreşmägän tanışım minem küñelemne kayan gına, niçek kenä añlap betersen?! Bu açı, ayanıçlı yazmış minem üzemne dä, cirdän kuptarıp, canımnı kuzgattı, küñel teräüläremne kakşattı, ofıklarımnı artka çigerde… Bu hakta här keşegä söyläp yörep bulamıni. Min bit… Min bügen üzem dä beraz gına şul serle dä, şomlı da kükkä yakınaygan kebek buldım.

2004

TİMERÇE
(Kıyssa)
1. Fälsäfä

Davıt näselendäge irlärdä ike genä isem bar — berençese Davıt bulsa, ikençese — Timerşäyeh. Şulay almaşınıp torgan: Davıtnıñ atası — Timerşäyeh, babası — Davıt, anıñ atası — Timerşäyeh, anıñ atası — Davıt… Timerçelärdä şulay bulırga tiyeş, şulay gına bula ala ikän. Yola şundıy, borıngılardan kilä torgan ğadät şundıy…

Davıt — näsellärendä sigezençe buın timerçe. Bälki, aldarak ta timerçelär bulgandır. Aları tögäl bilgele tügel. Ä menä cide buın bilgele. Çönki alarnıñ avılına da cide buın keşe gomere inde! Irıs avılınıñ berençe keşeläre belän bergä kilep utırgan Davıtnıñ yırak babası. Utıruın utırgan, ämma aña avıl eçendä yäşärgä röhsät bulmagan. Borıngılar uylavınça, timerçelär — imçelär-siherçelär, şamannar, äüliyälar belän ber. Alarga keşelär arasında yäşärgä yaramagan. Naçarlıktan da tügel bu. Ğadäti keşe bulmagangadır, küräseñ. Çönki timerçe cir tänen sıgıp timer koya, şul cir tänen kıyar öçen korallar yasıy. Ul Hoday Täğalä öleşenä kerä, timerçeneñ yazmışı da Hoday Täğalä märhämätennän häm bähillegennän tora. Aña Hoday zähmäte töşsä, bu zähmät böten halıknı harap itäçäk ikän. Älbättä inde, Hodaynıñ rähmäte dä töşärgä mömkin. Timerçelär bit alar keşene — keşe, irne — ir, ilne il itä torgan korallar yasıylar, şul räveşle ildäşlärenä igen igärgä, can asrarga, doşmannarına karşı köräşergä bulışalar. Şulay da adäm balası, Hodaynıñ rähmätenä karaganda, anıñ zähmäten, kargışın kübräk kötä. Şuña da timerçelärne avıldan çitkä kua. Ä bälki… Kumıydır da. “Bezneñ kebek gönahlı bändälär belän yäşämä, änä üzeñä ayırım urın, şunda gomer sör, ä bez siña, sineñ osta kulıña tabınıp yäşärbez…” dimäkçe bulalardır?

Davıtlar näsele dä elek-elektän avıldan çittäräk, sözäk kenä ber tau kuyınında nigez korıp yäşägän. Davıt üzeneñ hatını belän, malayı belän häzer dä şul yalgız yortta tora. Alaçıgı da şunda gına. Sarayları, munçası, ındırı, kelätläre dä, utar bulıp, şul tau itägenä çäçelgännär…

Davıtnıñ sigezençe buın timerçe buluı äybät fal, älbättä. Ämma bu izge fal anıñ öçen yazmış şayaruı bulıp ta çıkmagayı… Çönki, şul uk borıngılar süze buyınça, cidençe buınnan soñ, sigezençe buın timerçe iñ köçle siherçe bulıp isäplängän, ul kubız koyarga tiyeş bulgan, bu kubız keşelärne dävalagan yäisä, kiresençä, uydan, zihennän yazdırgan, törle şaukımnarga duçar itkän, häzergeçä äytsäk — gipnozlagan…

Bolarnıñ barısın da belä Davıt. Kayan beläme? Ä menä kayan belgänen belmi. Anısı möhim dä tügel. Belüe hak — şul citä. Anıñ hätta kubız da eşlägäne bar. Mäktäptä oyıştırılgan balalar ansamble öçen cide kubız koyıp birde ul. Sigezne koydı, bersen üzenä kaldırdı. Tirängä kerep uylap tormadı, barı tik kaldırdı gına. Hätta, irenenä kuyıp, örep tä karamadı. Läkin barıber dä kolagında kubız moñı yañgırap kitkändäy buldı: c-c-c c-c-c… z-z-z… Zıñ-ñ… zıñ-ñ… c-c-c-c-z-z…

Ul bu kubıznı kaya kuyganın da belmi. Beläse dä kilmi. Şaukım, gipnoz belän bäyle äyberlärgä kagılası kilep tormıy äle. Bolay da “imçe” digän danı çıga yazdı…

Bervakıt “kot koydırdılar” añardan. Hay… Ul hakta söyläp kitsäñ… Bütän uyına da almaska uylagan ide, almıyça bulmas, ahrı…

Avıldan Häyernisa digän karçık kilep soramasa, mäñge eşli torgan eşe tügel ide yugıysä. Davıt bu häyersez yolanı ul karçık öçen dä tügel, anıñ ülem karşında kalgan onıgı öçen eşläde.

Tagın şul uk sorau: kayan belä soñ ul bu yolanı? Kayan belsen — änä şul cide buın babasınnan. Niçekme? Ä-ä… Beler idegez bugay… Şuña kürä Davıt bu hakta däşmi kala…

Ä yolası bolay. İñ elek böten miç alların, miç yulların açıp kuyasıñ. Annarı poçmakka karap, täräzädän, işektän uramga karap häm miç avızına karap yäki aña başnı tıgıp kıçkırasıñ… Şunnan soñ iñ kızıgı başlana: nogıt borçagı qadär genä kurgaş börtege alasıñ da korıç kaşıkka salıp eretäseñ, annarı sulı tabakka koyasıñ. Suga kilep töşü belän, sıyık kurgaş ber räveşkä kerep kata, şul katkan kurgaş närsäne, kemne häterlätsä, şuña karap fal açalar — keşeneñ küñelen, gomeren, bäheten yurıylar…

Süz dä yuk, Davıt Irıs avılı halkı kitergän tabak-savıtlarnı rätläp birgäli ide. Kemgä barsınnar inde — timer-tomır, bakır-çakır äyberlären kütärep haman şul timerçegä kilälär. Kiräk bulgaç, Davıt yalındırıp tormıy — yamap, çükep, tişek urınnarına kurgaş koyıp, tagın berniçä yılga çıdarlık itep bötäşterep cibärä. Ä menä im–tom belän şögıllängäne bik yuk ide...

İñ elek avıru balanı alıp kerep, tüşäkkä saldılar, anıñ yanına, buyı buyınça suzıp, ak sölge cäydelär. Annarı Häyernisa karçık doga ukıp aldı, teläklär teläde. Davıt sabır gına üzenä çirat citüen kötte, koralların rätläşterde.

Häyernisa karçık imläp kitergän kurgaş borçak timer miçendä bik tiz erede.

Ul eregän arada, Davıt kiräkle äfsenne ukıp aldı:

Äy sin, kotım, sin, kotım,

Çakırganda kil, kotım.

Hasta töşte başıma,

İyäsen tabıp bir, kotım!..

Kurgaş tamçısı çacıldap suga kilep töşügä, Davıtnıñ süzlärenä Häyernisa karçık üz äfsenen yalgap kitte:

Ulkayımnıñ kotı çıkkan,

Kil kotı, kil kotı!

Kügärçen kük görläp kil!

Kır kazı kük tezelep kil!

Ak cilen kük savılıp kil!

Kil kotı! Kil kotı!

Davıt su eçennän kurgaş kisägen alırga aşıkmadı. Ul kurgaş tamçısınıñ su eçendä nindi räveşkä kerergä mömkin buluın üzençä yurarga kereşte.

Ker kotı, ker,

İşektän dä ker,

Tişektän dä ker,

At bulıp keşnäp ker,

Sıyır bulıp mögräp ker,

Kaz bulıp kakıldap ker,

Ürdäk bulıp bakıldap ker…

Ker kotı, ker!..

Bala kurkudan çirläp kitsä, yalgışa başlasa, zihenen butaştırsa, şuşı yolanı başkaralar. Anısın Davıt belä ide. Ämma bu yolanıñ şulkadär tögäl, iple kilep çıguına ul bik aptıradı. Ä bit bu ırım yolası — ütä dä cavaplı ğamäl. Uylap kına karagız: Kot koyuçı turıdan-turı avırularnıñ canı belän eş itä! Tatarda “kotı çıkkan”, “kotı kaçkan”, “kotı kitkän”, “kotı botına töşkän” digänräk süzlär bar. “Kotoçkıç!” digän süz dä hätär hällärgä karata äytelä. “Kotırgan” süzen genä alıgız. Dörese — “kotı organ”. Menä şularga karşı oyıştırıla da inde “kot koyu” yolası. Şul yola belän keşeneñ yäşäü gamen, añın, akılın, sälamätlegen, yağni yazmışın, canın, bäheten kaytarırga tırışalar… Äye-äye, “kot” digän süz belän “can” gına, hätta “gomer” genä dä bäylänmägän, ul turıdan-turı “bähet” digän töşençälärgä kilep totaşa.

Ä Irıs avılına gomer-gomergä bähet yalındırıp kına kilgän. Bähet hakındagı hıyalları şulkadär köçle bulgan ki, hätta avılga da Bähet dip isem birgännär. Äye-äye, “ırıs” süze borıngılıkta “bähet” digänne beldergän. Irıs kapka da näq şunnan kilä. Yortka bähet alıp kerüçe kapka bulgan ul! Irıs avılında da küp andıy “bähet kapkaları”. Bu kapkalar şunduk küzgä bärelälär — alarnıñ tübäläre bula, şul tübälärenä koyaş yäisä ay uyılgan bula. Davıt üze genä dä kalaydan küpme ay, koyaş yasagandır şuşı ırıs kapkalar öçen!

Ämma barıber avılda bähet artmadı. Anıñ taşlı basularında igen dä ällä ni uñmadı, gomer bakıy halıknıñ tamagı tuymadı, tormışı bötenäymäde. Häzer bigräk tä eşneñ räte kitte. Kolhozlar taraldı; andagı böten tehnika, kiräk-yarak urlandı, halık eçä başladı, eşsez kaldılar, başların yülärlekkä yäisä azgınlıkka saldılar. Kemder dingä birelde, kemder bazarga — akçaga…

Häyernisa karçıknıñ onıgına “ätäç” töşte. Anı utka, tañga, vakıtka, dimäk, ozın gomergä yuradılar. Annarı bähetkä yuradılar. Niçek kenä kilep çıkkandır, ämma Häyernisa karçıknıñ bäläkäy arbaga utırtıp alıp kilgän onıgı üz ayagı belän kaytıp kitte. Şul könnän soñ avıl halkınıñ Davıtka mönäsäbäte üzgärde, aña İmçe digän isem tagıldı. Ämma bu isem belän genä anıñ küñelenä yul sala almadılar — ul bütän “kot koymadı”! Samavırlar yabıştırıp, tırmalarınıñ sıngan teşlären utırttı, atların dagalap cibärde, kubız, kuray eşläp birde, ämma sihergä kagılmadı. Çönki belä ide — keşelärneñ bähete Hoday kulında. Alay gına da tügel, iñ elek üzläreneñ kulında! Keşe üz yazmışına üze huca bulıp yäşärgä tiyeş. Hoday yul gına kürsätä ul, läkin sineñ yazmışıña iyä bula almıy. Ul — sineke genä, başka berkemneke dä tügel!

Davıt üzen bähetle keşegä isäpli. Anıñ hönäre bar, böten, tigez ğailäse bar, dävamçısı — Timerşäyeh isemle malayı bar… Östävenä anıñ yaktı dönyası, Koyaşı, Ayı, urman-kırları, suları, çişmäläre, tauları bar… Yöräge, canı, imanı bar anıñ. Kıskası, yazmışka layıklı keşe bulu öçen kiräkle böten närsäse dä bar. Şuña kürä Davıt üz eşen eşläp, üz cayın caylap kına yäşi birä. Timerçe avılga härvakıt kiräk. İñ soñgı traktor sünep, iñ soñgı tırmanıñ iñ soñgı teşe töşep, iñ soñgı atka iñ soñgı daga kagılgaç kına kiräkmi başlayaçak ul. Läkin, şuşı cir bulganda, bähetkä susagan adäm balaları bulganda, alarnıñ küñelendä soñgı ömet tamçısı kalganda bolarnıñ berse dä betmäyäçäk, şuña kürä Davıtka borçılırga urın yuk. Här keşe gomerendä tereklängän dönya belän mäñgelekne totaştırıp torgan yullar barıber, ber kilep, anıñ cirgä señgän alaçıgı aşa uzaçak…

2. Tereklek

Davıt yaratıp öylänmäde. Kızgandı ul üzeneñ Zälläsen. Äti-änise kışkı buranda kalıp tuñgaç, äbise belän genä üskän kız ul. Äbise älege dä bayagı mäñgelek yullarına kitep bargaç, kız bötenläy yätim kaldı. Davıt üze barıp alıp kayttı. Anıñ üz ätise dä dönya kuygan çak ide. Änise dä avıru — soñgı körçegendä yäşäp yata. Zällä kilgänneñ öçençe könendä, küñele tınıçlanıp, ul da can täslim kıldı.

Menä şulay yäşäp kittelär alar — Hodanıñ ike bändäse. İkese dä saftan-saf, iptän-iple cannar. İkesendä dä ser bar, şaukım bar. Bu yaklap alar bervakıtta da keşe telennän töşmädelär. Läkin üzläre moña bik borçılmadılar. Avılnıñ berdänber bähetle keşeläre bulıp yäşi birdelär. Çınlap ta, alar urtak bähetlären bik tiz tözedelär. Cälläp kenä algan Zällägä Davıt çın-çınlap ğaşıyq buldı, bigräk tä matur malayın kulına totıp söyä başlagaç, böten küñelen häläl hatınına yünältte, gomeren dä aña bagışladı.

Soñgı vakıtlarda tormışları kısıldı kısıluın. Zällä küptän inde kolhoz eşenä yörmi. Eşlise kilmägännän tügel, eş yuktan. Kolhoznıñ räte kitkän, Davıt kulınnan da eş töşte. Tüläü bette, rizık katı-kotılandı. Şulay da, siräk-miräk kenä bulsa da, tege timerne çükergä, bu kalaynı kisärgä yäisä arba kendege yasatırga kilälär. Şul vakıtta rähätlänep eşläp kala Davıt. Zällä dä kilep bulışa başlıy. Malayları ber çittä karap utıra. Davıt şuña künekkän: berär möhim eşkä kereşkändä, Timerşäyehne yanında tota, kürsen, şuşı saf, çista, gönahsız küzläre belän barısın da yatlap kalsın, di. Davıtnı da ätise şulay üstergän, gel üz yanında yörtkän.

İh, irtäräk dönya kuydı şul ul. Yugıysä bik tä taza, sälamät keşe ide üze. İlle yäşen dä tutırıp beterä almıyça kitte. İlle yäş — timerçelär yäşe. Şundıy süz bar. Timerçelär şulkadär genä yäşilär. Davıt monı belä. Ämma eşen dä taşlamıy. Niçek inde yazmışıñnı taşlıysıñ di, niçek näseleñnän baş tartasıñ?!

İlle yäştän uzarga da, ozın gomerle bulırga da tırışıp yäşämi Davıt. Barıber yazmış ber kilep totaçak, barıber “yöräge yañgırap” üläçäk ul. Äye-äye, timerçelärneñ berkön kilep “yöräkläre yañgırıy”! Gomer buyı sandal östendä talpınıp torgan, kan tamırları bürtkän beläkläre yañgırap tora-tora da bervakıt bu yañgıraş alarnıñ yöräklärenä kilep tiyä…

Zällä kürek tarta, miçtäge kümerlärne yañarta, Davıt çükeç uynata. Kayçakta alar bergä eşlilär — Zällä ozın kıskıç belän sandal östendäge timerne totıp tora, ä Davıt şul tere, kızıl çäçäkne çükeçe belän “sıypıy”, “nazlıy”. İke märtäbä yomşak kına kagılıp ütä, annarı böten köçenä bärep kuya; şuşı öçençe bärügä anıñ can köçe, gomer köçe salıngan bula. Şuşı bärü belän timerçeneñ köçe çıga bara, çönki timerne şundıy fidai köç-egärlek belän genä buysındırırga mömkin.

…Bügen eşläre az buldı. Kötü kuuga, avılda fermer bulıp yörgän beräü traktor arbası öçen ike timer kendek çüketep kitte. Berazdan ällä kayan gına ike näni kızçık päyda buldılar. Kurçakların utırtıp yörtä torgan uyınçık arbalarınıñ küçäre sıngan — şunı yañartırga kilgännär. Kullarında ikeşär kükäy. Anısı — hezmät hakı. Davıt kurçak arbası belän bulaşkan arada, kızlar Timerşäyeh belän uynıy tordılar, berazdan Zällä alarnıñ öçesen dä yomırka täbäse belän sıyladı.

Urtalay sınık pıçak kütärep kergän Florisnı säyersenebräk karşı aldılar. Berençedän, nık kına iserek ide ul. İkençedän, kulındagı pıçak küñelne şomlandıra. Öçençedän, iseme… Floris… Närsä inde bu? İsem — keşeneñ canı belän totaşkan bula bit. Şuña kürä dä küp kenä isemnärgä “can” süze yalgıylar da. Bu Florisnıñ canı nindi ikän soñ?

— Menä şuşı pıçaknı rätläp bir äle, malay, ä? Tavık çalırga dip tota idek, baz kapkaçın kayırganda sındı da çıktı. Nigez tufragına yäşerelgän çäküşkä artınnan töşmäkçe idem… Tizräk eşläp bir, malay, yugıysä öydä üterälär…

— Yuk, monnan rät çıkmas, min siña yañanı eşläp biräm. Äzerläbräk kuygan äyberlärem dä bar.

Davıt, Florisnı iyärtep, alaçıgına kerde. Aña kiräkle korallarnı barlap kuyarga kuştı. Sandal yanında da kul parı buldı Floris. İkese dä bik citdi ide. Eşlägändä Davıtnıñ söyläşä torgan ğadäte yuk. Floris ta telsez kalgan. Ul timerçe alaçıgındagı säyer dönyaga şakkatıp tora, ä alaçık hucasınıñ timerçelär yolası buyınça kılgan ğamälläre anı tagın da nıgrak gacäpländergän...

Davıt isä, miç bugazında yatkan cemeldävek kümer öyemenä yakın uk barıp:

Al çäçäk, göl çäçäk,

Kütärergä ciñel çäçäk,

Uf-uf, hop-hop!.. —

dip, äfsen-dogasın pışıldıy, annarı kümerlärne yalan kulı belän butıy başlıy. Davıt Florisnı kürmi dä, ul şul utlı kümerlär belän söyläşä:

Kürer küzgä ciñel çäçäk,

Kütärergä avır çäçäk,

Allı-gölle matur çäçäk,

Timä minem kulıma!..

Utka kümer östägändä dä äytep kuya torgan süz bar ikän:

Ut küñelen küräyem,

Aña azık biräyem…

Ut küñele kör bulsın,

Buysınganı ir bulsın!..

Pıçak yasarga dip aldan uk äzerläp kuyılgan yuka timerne dä serle süz äytep aldı Davıt.

Kümergä — timer,

Timergä — gomer,

Gomergä — kümer…

Ä menä bu äfsen belän Davıt kızdırıp yatkan kümer öyemenä timerne tıga:

Karalıp kersen,

Kızarıp çıksın!

Çükelgän timerne çıcıldatıp suga tıkkanda da däşmi kala almıy timerçe:

Tauga mendem, taudan töştem,

Cirdän atka atlandım,

Külgä töştem.

Çıc-c-c!..

…Cälpäk timer kisäge küzgä kürenep pıçakka äverelä başladı. Yözenä börçek-börçek tir bärep çıkkan Davıt üz eşennän kanäğat ide. Floris ta üzeneñ säyer halätenä künekte bugay, şayartkan bulıp äytep kuydı:

— Ütker bulsın, kara anı! Kayrap ta bir, yäme.

Davıt şayarırga uylamadı da.

Kulındagı baş barmagınıñ yözennän pıçagın sıypap-şudırıp algaç, ütä dä citdi kıyafät belän söyläp kitte:

— Pıçaknıñ ütkenlege kayraktan da, niçek kayraudan da tormıy. Pıçaknıñ ütkenlege timerçedän tora. Menä kara — ütken yagınıñ ike yöze dä ber ük avışlıkta töyelgän. Bolay ul ütmäslänmi, çönki kiselgän äyberne anıñ ike yöze dä ber ük törle kabul itä.

Floris başın çaykap kuydı.

Davıt, üz eşen eşli-eşli, süzen dävam itte:

— Elek irneñ irlegen, ostanıñ ostalıgın bilendäge pıçagına karap bäyälägännär. Pıçagınıñ ütkerlegenä karap…

Floris gomerdä dä söyläşmi torgan Davıtnıñ tämam “telen çişte”.

Kayan gına uylap tapkandır, nindider akıl iyäse kebek, başın ber yakka kıyıgaytıbrak, uyçan gına, ämma kisken räveştä sorap kuydı:

— Ä menä äyt äle, Davıt, ni öçen bezdä “pıçagım da yuk” dilär? Beläseñme? Ällä belmiseñme?

Davıt “beläm” dä, “belmim” dä dimäde. Sandalda kızarıp yatkan pıçaknı çükeçneñ oçlı başı belän töyä-töyä, üzaldına söylängän kebek kenä söyläp kitte.

— Yavız İvan Kazannı algaç bulgan bu hällär. Başı arbadan kalkıp torgan böten ir zatın üterep, tatarlarnı şähärlärdän, yılgalardan 60 —70 çakrım çitkä sörgännär. İñ elek tatar yäşägän yortlardan böten pıçak-häncärlärne cıyıp çıkkannar. İkmäk kisärgä dä, bala kendegen özärgä dä pıçak kalmagan bervakıt… Bik cäfalangan halık. Bölgän. Talçıkkan. “Pıçagım da yuk” dip äyterlek hälgä kilgän. Bägırenä töşkän anıñ bu cäfa. Bäy, uylap kara, basudagı igenne yolkıp cıy, imeş, kiyeklärne täpäç belän sugıp üter, balıknı biş barmagıñnı yırta-erta tırnap çistart, tunıñnı da kisep tekmiçä genä yabınıp yör, imeş…

— Şunnan? Tagın kayçan pıçak totarga röhsät bulgan soñ?

— Şunnan şul. Patşanıñ iñ zur väzirlärenä cıyılıp bargannar tatarlar. Alarnıñ da iñ abruylıları, iñ kıyuları bargan… Äytkännär: “Här ğailägä het ber pıçak totarga röhsät itegez, bolay yäşäü yäşäü tügel bit… Yuksa!.. Yuksa üzebez häl itäbez, kulıbızga pıçak alabız. Kürälätä balalarnı açka üterep bulmıy. Üzegez karagız, bez äytäsen äyttek. Tatarlarnı beläsez…” Röhsät itmi nişläsennär! Tatarlar belän şayarırga yaramagannı belgän patşa. Nihayät, här ğailägä ber pıçak totarga röhsät itelgän, ul pıçak aş-su östälenä çılbır belän bäyläp-kagıp kuyılırga tiyeş bulgan. Şul çordan kalgan da inde bu “pıçagım da yuk” digän süz…

Floris Davıtnıñ söylägännären tagın ber märtäbä küñelennän ütkärde dä başın çaykıy-çaykıy kaytıp kitte, Davıt isä, gamsez genä häräkätlär belän alaçıgı işegenä teräü söyäp, öyenä yünälde. Tıştan gamsez kürensä dä eçennän yana-köyä ide ul: “Döres eşlämädem bugay, yuk, döres eşlämädem. Şundıy pıçak tottıralarmıni adäm balasına? Bu bit timäs borın kisä torgan pıçak. Üz gomerendä berniçä genä şundıy pıçak yasadı Davıt. Barısı da bähetsez buldılar. Berse büläkkä yasalgan ide. Ul vakıtta äytte Davıt, kat-kat äytte: “Pıçak büläk itärgä yaramıy, bäheteñnän mährüm kalasıñ”, — dide. Şulay buldı da. Bähetennän genä tügel, gomerennän dä mährüm kaldı ul keşe, şul pıçaknı büläk itkän adäm kulınnan suyılıp ülde. İkençese balasınnan mährüm kaldı, öçençese törmägä eläkte…

Menä bügen dä şundıy “tere”, “canlı” pıçak äväläde Davıt. Ä canlı pıçak can sorauçan. Häyerlegä genä bulsa yarar ide, bälasez-kazasız gına ütep kitsen ide bu kön, bu gomer…

Töşke aşnı çamalabrak yöri torgan älege dä bayagı şul Häyernisa karçık kilep kergäç, Davıt barısın da añladı: avılda borçular bar. Şuña kürä, böten eşen taşlap, inde tugan bulıp betä yazgan karçıkka iyärde.

— Onıgıñ ni häldä soñ, Häyernisättäy? — Zällä dä süz oyıtkısın sala belä ikän. — Ber dä iyärtep yörgäneñ yuk…

— Kaya ul! Äzmäverdäy yegetneme? Hi, balakayım, tege vakıttan soñ kinät üsep kitte bit ul. Üsä dä üsä, totıp torıp ta bulmıy üzen. Küzne iyäläşterä almıyça cäfalanabız… Menä bıyıl ärmiyägä kitep bardı. Hatların yazıp tora, Hodayga şöker…

Zällä — akıllı hatın. Ozın itep yörtä torgan çem–kara çäçlären artka taşlıy da östäldäge rizıklarnı kunakka taba etkälägän bulıp, iñ möhim soraularnı birä. Anıñ zäñgärsu küzlärendä “inde bötenese dä mäğlüm, avılda ni bulganın gına äytäseñ kaldı” digän uy yaktırıp kitä.

Häyernisa karçıknıñ “tele açıla”.

— İ-i, balakaylarım, bähetsezlek bar bit äle avılda. Hälim belän Näfisäneñ Göläş isemle kızları üz-üzenä kul sala yazgan. Kiyäügä çıga torgan yegete: “Sin — kız tügel”,— dip baş tartkan…

— Yoklap yörgännärme ällä?

— Yoklagannar, di şul… Kürşe avıldan ikän tege yeget kisäge. Töngä kalgaç, tüşäk cäyep birgännär. Barıber kuşılası inde dip, ikesenä dä ber bülmägä cäygännär…

— İ Allam! Närsä bula inde häzer?

— Belmim inde… Tege kızıy “Min barıber yäşämim” dip äytä, di. Vraçka kürsätkäç, anısı: “Bozılıp-nitep yörgän kızga ohşamagan”, — digän diyüen.

Nihayät, Davıt ta süz kıstırıp kuydı:

— Bähet aşıktırgannı yaratmıy şul…

— Balakayım, bähetsez keşe bulmıy, dilär bit. Bolarnıñ bähete dä yalındırıp kilä. Niçek şunı yäşlärgä añlatası? Niçek bu hakta bähetneñ üzenä belderäse? Aña: “Keşe yazmışı häl itelä, berük soñga kala kürmä”, — diyäse… Cannar belän şayarırga yarıymı soñ?

Şunda suz bette. Häyernisa karçık tınıçlanıp kaytıp kitte. Timerçe Davıttan nider ömet itep kitte. Häzer ul avılga kaytıp äytäçäk. “İmçe Davıt barıber bolay gına kaldırmas, ber-ber häl kılır — yäşlärne tatulaştırır”, — dip äyter. Häyernisa karçıknıñ ömete böten avılnıñ ömetenä ävereler… Şulay itep, Davıt, ber-berse belän añlaşa almagan, üz tännärenä häm üz küñellärenä baş bula almagan ike yäş keşeneñ yazmışı öçen cavap birä torgan berdänber keşe bulıp ävereler…

Eşlär bolayga kitsä, Irıs avılı, täübä-täübä, ike yäş yöräkne yalgıştırgan İblisne genä tügel, härnärsädän östen bulgan Allahı Täğaläne dä onıta başlamagayı…

Häyernisa karçık çıgıp kitügä ük, Davıtlarga, Korän mäqamendäge kebek moñlı itep isänläşep, Hämzä babay — avılnıñ mogtäbär mullası kilep kerde. Alla isemen küñelgä alunıñ ber ğalämäte buldı, ahrı, bu. Timerçe Davıt öyenä doga iyäseneñ berençe kerüe ide. Ul şunduk işek başında elenep torgan şämailgä iğtibar itte. Aña bik ozak karap tordı. Annarı gına türgä uzdı.

Ozaklap söyläşep tormıyça, yomışın äytte:

— Davıt ulım, avılga yaña mäçet salırga cıyınıp yöribez bit äle. Kartlar belän kiñäşläşkännän soñ şundıy uyga kildek: yaña mäçetneñ ayın sin yasarga tiyeş.

Davıt “äye” dimäde, “yuk” dimäde. Barı tik: “Kayçanga kiräk?” — dip kenä soradı.

Çıgıp kitkän çakta, Hämzä häzrät, işek başındagı şämailgä kürsätep:

— Monda närsä yazılganın beläseñme soñ, ulım? — dip soradı.

Davıt anda närsä yazılganın belmi ide. Şuña kürä cilkäsen genä sikertte.

— Ällä niçä babaydan kilgän inde ul… Koränçä bulgaç, naçar süz tügelder äle…

— Naçar süz tügel tügelen… “Keşene ilä cenne miña gıybadät kılgannar öçen genä halık ittem” diyelgän bu yazuda. İlle berençe sürä bu!

Ällä nindider ber eçke tantana belän, ällä kisätep äytte Hämzä kart bu süzlärne — Davıt öçen bilgesez bulıp kaldı. Ämma anı tirän uylarga da saldı…

Avır uylarınnan aynırga telägän kebek, Davıt Timerşäyehne cähät kenä kütärep aldı da üzeneñ eş urınına yünälde. Anıñ bügen, İblistän dä, Hoday Täğalädän dä yäşerep, ber möhim eş eşlise — “bähet dagası” bögäse bar ide.

Härvakıttagıça, eşen “daga äfsene” belän başladı. Daga bögärgä kereşkändä: “Ayagım — at, kulım — kamçı!” — dip äytergä tiyeş ul.

Miç kaynar kileş. Kümer bar, köç-kuäte citärlek. Uylap, baş vatıp torası da yuk. Üz gomerendä yözärlägän daga koygan beläge bötenesen dä üze eşli… Şuña kürä tiz arada daga äzer dä buldı. Soñgı eş itep, Davıt daganıñ yözenä “Bähetneñ iseme — qader” dip çükep yazıp kuydı. Bu — anıñ üz tamgası, üz äfsene…

Daganı bähetkä yurıylar. Irıs avılında da işek töplärenä at dagası kadaklangan yortlar baytak. Bu yola borıngılıktan kilä. At keşeneñ yuldaşı, dustı bulgan çaklardan. At bähet kitergän, mullık kitergän, ciñü, dan kitergän. At tagın… at, yağni isem kitergän keşegä. “Bähetle daga gına töşep kala” digännär. “Altın daga” digän süz dä bar. “Irıs atı” — änä şul altın daga, bähet dagası yörtkän at bula inde. “Irısak atlar” digän süz dä şunnan kalgandır äle…

Davıt zäñgärlänep-kömeşlänep torgan daganı, ber çüpräkkä törep, kümergä ıslanıp yaltıragan halatınıñ yan kesäsenä töşerep cibärde. Annarı bik ozak avıl yagına karap tordı. Alarnıñ hucalıgı avıldan östäräk — tau bitendäräk urnaşkan, şuña kürä, centekläp karaganda, avıldagı yortlarnıñ barısın da berämtekläp karap çıgarga bula.

Änä ul yort. Hälim belän Näfisä utarı. Şularnıñ kapka töbendä yatarga tiyeş “bähet dagası”. Göläş — Hälim belän Näfisäneñ berdänber kızları — şuşı “bähet dagasın” kapka töbennän tabıp, inde niçä yıllar söyeşep, väğdäläşep yörgän yegeten kire kaytarıp alırga, üzeneke itärgä tiyeş. Şuña kürä bu säyer, ämma izge ğamälne Davıt bügen ük başkarıp çıgaçak, kötü genä kaytsın, tön genä citsen…

3. Gıybrät

Härnärsäneñ ürnäge genä tügel, gıybräte dä bula. Yahşılıknıñ da, naçarlıknıñ da. Davıt ta, üzenä añlaşılıp betmi torgan ğamällär kılıp, tormışına gıybrät, küñelenä avırlık aldı.

İñ elek Häyernisa karçıknıñ armiyädäge onıgı hakında ayanıçlı häbär kiterdelär. Ul balanıñ hezmättäşläre tarafınnan kıynalıp imgätelüe hakındagı bu häbär böten avılnı teträtte. Anıñ artınnan uk tagın ber kanlı vakıyganıñ şahitı buldılar. Floris bergä arakı çömerep utırgan cirendä, dus yegetennän “pıçak algan”… Yuk, monıñ belän genä betmi äle — Davıt “bähet dagasın” taşlap kaytkan könneñ ikençe könendä ük Hälim belän Näfisäneñ berdänber kızları Göläş üzenä kul salgan. Canın saklap kalgannar kaluın, läkin bik ozak mantıy almas, beraz “ciñeläygän” dä, didelär…

Ber avıl öçen, ber kön öçen bu qadär kaygı-häsrät küp, hay küp ide. Davıt öçen baş-akıl citmäslek hällär ide bolar. Öç häbär dä kaysı yaklaptır anıñ üzenä kagıla, anıñ üz yazmışınnan suırılıp çıga lasa. Şul anıñ canın bertuktausız talkıp, ärnetep tora. Närsäder döres uylap, döres eşläp betermäde, gomumän, bik ük döres yäşämäde, ahrı, ul. Yazmışınnan uzıp yäşärgä uyladı, Hoday öleşenä kerde, Hoday eşenä tıgıldı. Keşelär yazmışın gap-gadi keşe häl itä alamı soñ?! Hoday Täğalä dä kayçakta härnärsäne urınına kuyıp çıga almıy äle…

Nişläp gadi keşe bulsın? Timerçe bit ul! Timerne buysındıra ala torgan köç iyäse! Cide buın babasınnan cıyılıp kilgän yegäre bar anıñ!

Davıtnıñ küñele äle ber yakka, äle ikençe yakka çaypaldı, äle töşenkelekkä birelde, äle, yarsıp, duamallanıp, baş kütärde… Läkin üz armiyäsendä imgänep yatkan tatar yegetenä dä, şeşädäş dustı kulınnan cärähät algan Floriska da, söygäneneñ nahak süzenä tüzä almıyça, belägendäge kan tamırların özgälägän Göläşkä dä yärdäm itä almıy ide Davıt. Can türendä ber genä cılı uy kalgan: alarnıñ barısı da isän. İsän! Tännäre yaralansa da, cannarı kıyılmagan! Kalganı Hoday Täğalä kulında häm… Davıt kulında…

Ä Davıt kulında häzer tılsım bulırga tiyeş. Ul bit sigezençe buın timerçe! Ul… ul — bolarnıñ barısı öçen dä cavaplı! Ul bolarnıñ barısın da üz yöräge, üz yazmışı aşa ütkärergä tiyeş.

İke kön buyı üz alaçıgına ayak atlamagan Davıt därräü sikerep tordı, tiz-tiz genä kiyenep, cıyınıp, yögerä-atlıy timerçelekkä kitte. Alaçık işegen açıp kerü belän, tür çormadagı şürlekkä ürelde, aşıgıp kapşangan arada östenä vak-töyäk äyberlär, kalay savıtlar, katırgı kaplar koyıldı. Bu şürlekne buşatkaç, Davıt ikençesenä totındı, annarı öçençesenä, dürtençesenä… Ozak ezlände ul. Böten alaçıknı taratıp, tuzdırıp taşladı. Nider häterenä töşerergä telägändäy, beraz uylanıp tordı. Tagın duamallanıp ezlärgä kereşte… Menä ul! Menä şuşı agaç tartma eçendä bulırga tiyeş anıñ ezlägän äybere… Şul. Şul!

— C-c-c-c-z-z-… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z…

…Avıl bu moñlı tavışnı şunduk işette. Nindider ilahi küreneşkä tap bulganday, sihri gipnozga eläkkändäy, sının turaytıp, başın kalkıttı.

— Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z…

Bu moñlı da, şomlı da köy keşelär küñelenä iñ elek kurku alıp kilde. Kurku naçar his tügel. Ägär dä anıñ artında ömet tulı küñel häm kaharman yöräk torsa. İkese beryulı bik siräk birelälär şul alar adäm balasına. Bu da kurkınıç tügel. Şularnıñ berse genä bulsa da kurkunı ciñep bula, gıybrät alıp bula, tormışka kaytıp bula…

— Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z…

Irıs avılında bähet az bulsa da, ömet citärlek... Şuña kürä timerçe alaçıgı yagınnan işetelgän köydä şomlı ahäñ bik tiz basıldı, ällä kaya — taular, ofıklar artına kitep yugaldı. Ömet kaldı, ışanıç kaldı. Şul ömet, şul ışanıç kaygı-häsrätle bu avılnı kiläçäkkä, yäşäügä, bähet yagına alıp kitärgä tiyeş ide.

— Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… Zıñ-ñ-c-c-c-c-z-z… 2003

TABILDIK HATLAR
(Povest)
1

Tormışnıñ karalaması yuk, dilär. Şulay kilep çıktı inde: Tahir — bomc. İñ ğadäti bomc — ilsez, yortsız, eşsez, pasportsız, hıyalsız ber dönya bändäse. Ğailäse dä, tugannarı da, dusları da yuk anıñ. Hätta iseme dä yuk. Tahir — elekkege, berençe tormışınnan kalgan isem. Äye şul, anıñ ike gomere bar: bomc bulgançıga qadärge gomere häm menä bügengese — et tipkesendäge tormışı. Berençe tormışında Tahirnıñ da änkäse, tugannarı, söygäne, dusları bulgan, iseme bulgan, äybätme-naçarmı, yazmışı, ömet-hıyalları bulgan…

Bomclar — şundıy uk keşelär, tik alarnı vakıt taşlap kitkän. Vakıt belän bergä yakınnarı taşlagan, dusları, söygännäre baş tartkan. Här yazmış bähetle bulıp tua. Ä närsä soñ ul bähet? Bähet härvakıt ömet bulıp yäşi. Bomclar — ömetsez keşelär. Bähetsez, yazmışsız keşelär. Tahirnıñ da ömete kalmagan. Ul — ömetsez-hıyalsız gına tügel, vakıtsız, zamansız, kiläçäksez ber bändävi zat. Häzerge tormışında anı “Poçta” dip yörtälär. Ni öçenme? Çönki ul hatlar cıya. Menä şundıy säyer ğadäte bar Tahirnıñ. Anıñ kerlänüdän yaltırap torgan, mayga katkan kapçıgında härvakıt hatlar bulır. Kayanmı? Tarihı ozın anıñ.

Bomclar, ğadättä, ğailälär yäisä brigadalar bulıp yäşilär. Bütän ğailälärgä, törkemnärgä karşı tora alu öçen berläşälär, “tuganlaşalar” alar. Tahirlar — altau, barısı da tatarlar. Süz dä yuk, törle çakta törleçä bula — kemder berazga yukka çıgıp tora yäisä törmägä, militsiyägä elägep ala. Läkin barıber dä şuşı altı keşe ber tirädäräk yäşilär, bu mihnätle tormışta ber-bersenä tayanıç bulırga tırışalar…

Tahirlarnıñ üz rayonnarı, üz uramnarı, yortları, podvalları bar. Häzer Kazanda iske yortlarnı küpläp sütälär, hucaları çıgıp kitkäç tä, kayber yortlar aylar, yıllar buyı buş tora. Buşagan öylärne berençe kiçtä ük bomclar bülep yäisä satıp ala. Tahir-Poçta da, Kirpeç, Salo, Çülmäk, Lyumin, Böke digän üz işläre belän bergä, Kaban buyındagı ber yortta yäşäp bulaşa. Başkalar kebek ük, ul köne buyı uramda yöri, vakıtlıça eş ezli, şeşä cıyıp sata, şulay rizık yünätä, arakı eçä, caysızrak yatkan äyber bulsa, urlıy, şulay gomereneñ oçın oçka yalgap barırga tırışa.

İñ ölkäne Salo — ukrain tatarı. Donbass yaklarınnan. Nindider gönahı bulgan. Törmägä utırmas öçen kaçıp kilgän. Ni öçen Salomı? Ul salo yarata, salosız ber täğam rizık ta kapmıy. Aşında da, botkasında da salo bulır. Üze din tota, küp dogalar belä, uraza aylarında, gayıttä mäçetkä bara, ämma salosız aş aşamıy. Menä şundıy möselman ul. Eçep alsa: “Adäm balası tamırlı bulırga tiyeş. Adäm balasınıñ tamırı — iman”, — dip söylänergä yarata. “Nindi möselman inde sin?” — dip kölä başlasalar, cavabı äzer: “Keşegä döreslek, iman iñ elek üze öçen kiräk. Min sezneñ öçen yäşämim. Bäylänmägez!” — dip kenä cibärä. Döres äytä. Şuña şım bulalar. Nindi genä bulmasın, döres keşe ul. Bu oçrakta “imanlı” dip äytergä yarasa, imanlı, yalgansız keşe. Şuña kürä dä “gailä”neñ “kassa”sı anıñ kulında. Ğadättä ul “öydä” kala, çönki peşerenergä bik osta. Anıñ hakında: “Balık kılçıgınnan da aş peşerep kuya”, — dip söylilär. Rizık tabu, bazar kaygısı, satu-alu mäşäqatläre dä anıñ östendä.

Kirpeç, isemennän ük kürengänçä, sütelä torgan yortlardan “kirpeç kıra”. Şularnı satıp kön itä. Avır holıklı, mıştım keşe. Küp söyläşmi. Mari yagınnan. Yözendä ük marilık bar. Keçkenä poçık borını, töpkä batkan zäñgärsu törtke küzläre, cirän çäçe, “ıznakum” dip söyläşüe — şul yaklardan. Läkin çıp-çın tatar. Tatarlıgı yözenä çıkkan — usal, kırıs yöz, turı, ütergeç karaş häm bertuktausız şik-şöbhä kakkalap torgan küñel yarları… Şulay da Kirpeç betkän keşe tügel. Keşelärdän nider kalgan anda — yalgızı gına utırganda, üzäkne özä torgan moñlı cırlar cırlıy ul. Yılatırlık itep cırlıy. Ämma üze kerfek tä kakmıy… Kemder, närsäder bik nık küñelen katırgan anıñ. Şulaydır…

Çülmäk tabıldık häzinälär belän eş itä. Ul üz gomerendä ike märtäbä yäşerep kuyılgan baylık tapkan. İkese dä çülmäktä bulgan. İseme dä şunnan kalgan. Ayanıç häl: baylık tapsa da bayıp kitä almagan. Şulay da Tahirlar arasında iñ bayı ul. Çönki iñ küp akça aña kerä. Hätta siräk-miräk kenä bulsa da altını da, kömeşe dä, zatlı taşları da kergäli… Gel şulay: buşagan yortka iñ berençe itep Çülmäkne “cibärälär”. Ul här şürlekne, här yarıknı centekläp karap, tikşerep çıga — ällä närsälär tabıp beterä. Kıymmätle metallga, bizänü äyberlärenä anıñ borını sizger. Üze kergän här yorttan närsä dä bulsa tapmıy kalganı yuk äle.

Çülmäk — mişär yegete. Mişärlek anıñ böten kıyafätenä, holkına çıkkan. Utız biş yäşlär bulır. Läkin üz yäşenä karaganda küpkä kart kürenä. Ul inde koloniyädä dä, törmädä dä bulıp ölgergän. Ni hikmät, keşelegen, namusın yugaltmagan. Bu närsädän gıybarätme? Üzennän köçsezgä timi ul. Karak, bur, yalgançı, ämma häyläkär häm yavız tügel, satlıkcan tügel, kurkak tügel. Kölke kapçıgı. Şul şayanlıgı, uyınçanlıgı belän Tahirlarnı çarasızlıktan, küñel töşenkelegennän, hätta bähetsezleklärdän aralap tora kebek bu mişär balası…

İñ yaratkan teması — hatın-kız. Läkin alar hakında naçar söylämi. Anıñ eçep alsa söyli torgan süzen härkem yattan belä. “İr keşene iñ elek hatın-kıznıñ täne isertä, annarı canı äsir itä. İkençese bulmasa, ir-at hatın-kızdan tiz kitä”, — di ul. Tahir haman kilep uylıy: “Bu süzlärne äytä algan keşe naçar bulmaska tiyeş”, — di. Köç tännän tügel, cannan digän süz bit bu. Nindi döres süz!

Lyuminneñ üz tarihı. Anısı — başkort tatarı. Başkortstanda bit tatar başkortka karaganda kübräk. Läkin tellär ukmaşıp betkän! Lyumin dä “barmayım”, “kilmäyem” dip söyläşä. Cırlarga, biyergä yarata. Rizık tabası bulmasa, süzläre añlaşılıp betmi torgan ozın, moñlı cırlar cırlap könnär buyı tik utırır ide, mögayın… Här moñlı keşe kebek küp yılıy. Uñgan, bulgan, küp eşli, ämma küp eçä dä. Eçsä, bigräk tä cebep töşä…

Lyumin tösle metall cıyu belän şögıllänä. Alyuminiynı “lyumin” dip yörtä. Kuşamatı da şunnan kalgan.

Bu başkort tatarınıñ da ber süze bar. Eçep alsa, şunı äytmi kalmıy. “Hıyanätne, yalgannı kiçerü,— di ul,— gomer kiçerügä karaganda da avır”. Küräseñ, ul, kayçandır, hıyanät gazabına duçar bulıp, avır gına hällär kiçergänder. Bu hakta berkem dä soraşmıy. Bomc ul — ütkäne, kiläçäge bulmagan keşe. Alar arasında urınlı-urınsızga soraşu, töpçenü ğadäte yuk. Nigä soraşırga? Kürergä telägän keşe kürä. Kürergä telägän keşe genä kürä!

Böke kuşamatlı tatarnıñ da üz iseme, ütkäne bulgandır. Tahirlar ğailäsendäge bu tatar — iñ olı ser. Anıñ kem ikänen, kayan kilgänen berkem dä belmi. Ul — Böke, şunıñ belän vässälam! Böke, dimäk, şeşälär cıya. Şeşä cıyuçılar bomclar telendä şulay atalıp yörtelälär.

Kara-kuçkıl yözle, çem–kara çäçle, çem–kara küzle, kara mıyıklı bu çibär keşe niçeklär genä tormışnıñ töbenä tägärägänder — Hoday Täğalä üze genä belä bulsa kiräk. “Gailä” keşeläre anı bik hörmät itälär, hätta beraz şürlilär dä. İlle-ille biş yäşlär tiräsendäge bu keşedän, çınlap ta, zıyalılık, ädäplelek añkıp, hätta bärep tora. Ul küp söyläşmi, döresräge, bötenläy dä söyläşmi, keşe söyläşkändä, süz uñayınnan kayber akıllı süzlär genä iyärtep cibärä…

Bomclar — üzläreneñ yäşäü räveşläre, dönyaga karaşları belän filosoflar. Şunsız bu kargışlı dönyada isän kalu mömkin dä tügelder. Ämma Böke — filosofnıñ da filosofı. Ah, niçek turı kilmi aña bu kuşamat! Böke — filosof… Nişliseñ bit, kuşamatnı saylap almıylar…

Menä şul Bökedän çıga da inde hikmätle süzlär. Bervakıt kiç cıyılıp algaç, baylık hakında süz çıktı. Härkem üzençä sukalıy, härkem üzençä haklı.

Ber çittä däşmi-nitmi utırgan Böke üzaldına söylägän kebek kenä äytep kuydı:

— Cıygan baylıgıgızga yörägegezne yakın cibärmägez…

Şunda süz dä bette. Uylanırga urın bar ide inde monda. Bik bar ide.

Bersendä Çülmäk üz tormışlarınıñ nindi irekle, hör buluı hakında şapırına başladı. Älbättä, ul tile tügel. Berkem dä tile tügel. Süz yuktan süz bulsın dip söyli bu. Läkin Böke öçen süzneñ uyını-çını yuk. Anıñ öçen süz genä bar.

Bu yulı da Çülmäkneñ avızın tiz yaptı ul:

— İrek kolı bulu şulay uk kollık tügelme, uyla äle. İrek ul — Allahı Täğalägä buysınu, — dide dä uramga çıgıp kitte.

Çülmäkkä genä tügel, başkalarnıñ başına da uy töşte. Yöräklärgä cärähät bulıp töşärlek uy ide ul. Läkin bu uy niçek kergän bulsa, şulay çıgıp ta kitte. Çönki yöräklärdä yaña cärähät-yara öçen urın kalmagan ide.

Tahir — bötenläy başka dönya keşese. Ul käğaz äyberlär, kitaplar, curnallar, gazetalar cıya. Üz karamagındagı uramnarnı “tikşergändä”, çüp savıtların aktarganda, bigräk tä taşlandık yortlar sütkändä, böten yazma, basma äyberlärne küz uñınnan kiçerep bara. Kiräkmägännären “Stimul”ga tapşıra, sirägräk kitaplarnı “Bukinist” kibetenä satarga kuya, kitap küpläp cıyılgan vakıtlarda kolhoz bazarına çıgıp ta utırgalıy.

Eş bulmaganda yäisä uramga çıgarga irengändä, Tahir räsem töşerergä kereşä. Taşlandık käğazlär arasınnan berär buş bit çıksa, anıñ öçen olı bäyräm inde. Ul şunda uk, kesäsennän kaläm-karandaş alıp, berär närsä sızgalıy başlıy. Yuk, onıtılmagan äle anıñ ukıgannarı. Hoday Täğalä tarafınnan birelgän säläte dä üz urınında.

Kübräk üze kebek uram sukbaylarınıñ surätlären töşerä Tahir. Kazan uramnarında, podvallarda, çardaklarda kön kürüçe bu mähluk cannarnıñ käğazgä töşerelgän yöz-bitläre kemgä kiräk soñ? Tahir monı üze dä äytä almıy. Tormışnıñ töbendä yäşägän bähetsez bändälärne, şuşı räveşle bulsa da, tarihta kaldırırga telime? Ällä bu sukbaylardan üz şäheseneñ östenlegen kürsätergä, raslarga tırışamı?

Bolarnıñ ikese dä bardır. Ämma öçençe ber säbäp tä bar. Bomclar arasında iskitkeç kızık tipaclar oçrıy. Yöze cimerek, avız çitendä berdänber teşe tırpayıp torgan, yözen arkılıga-buyga cıyırçık baskan sukbaynıñ bähetle yılmayuı ni tora! Bähet koşı totkanmıni! Bälki, anıñ bügen tamagı tuygandır? Bälki, ul ber yotım arakılık akça tapkandır? Ä bälki… Bälki, bu Hoda bändäse yaktı kön tuganga, koyaş çıkkanga, kön cılınganga, koşlar sayraganga söyenäder? Ä bälki, ul bu mizgeldä üz yakınnarı, balaları, dusları hakında yahşı häbär işetkänder? Yäisä menä bu telänçe malay suräte. Anı da Tahir taşlandık yorttagı kılka bülmäseneñ tür stenasına, tege sukbay kart suräte yänäşäsenä berketep kuydı. Uçların alga suzıp, yalvarulı çıray belän häyer soraşıp toruçı bu tatar malayı ni hakta uylıy ikän? Bu räsemgä karagaç, Tahirnıñ küñelenä bik säyer uylar kilgäli. “Tatar halkı da şuşı malay hälendä tügelme soñ?” dip uylıy ul. Dönya, tormış arbasınnan töşep kalsa da, ul sizenä: närsäder bara bu häyätta, nindider butalçık vazgıyät zamanı bu… Ul, şeşä cıyıp yörgändä, İrek mäydanında irek daulap yörüçe halıkka karap şakkatıp torgan ide bervakıt. Keşegä kuşılıp, üze dä: “Azatlık!” — dip, berniçä märtäbä kıçkırdı äle…

Tahirnıñ käğazgä iñ küp töşergän keşese — Salo. Kızık tip. Yözenä karap kına anıñ bähetle yäisä bähetsez buluın belep bulmıy. Hislären, toygıların bik tirän yäşerä ul. Ämma küzlären, karaşların hiç yäşerä almıy. Şunıñ belän kızık ta anıñ yöz-kıyafäte.

“Gailä”dägelärneñ barısın da irenmiçä akka töşerep bara Tahir. Töşergäç, här surätne qaderläp salıp kuya. Artıgrak eçep-iserep yörgändä genä, yumartlanıp kitep, yasagannarın çäçep-tuzdırıp beterä. Bu vakıtta ber genä surätne qaderläp saklıy. Kayçandır, elekkege tormışında töşergän hatın-kız suräte ul…

Tahirnıñ iñ yaratkan şögıle — hatlar uku. Berär gazeta yäisä kitap arasınnan, yäki aşyaulık astınnan, matça yarıgınnan hat kisäge kilep çıksa, ul nişlärgä dä belmi, üze hat algan kebek kılana, ällä nindi hıyalıy hislär öyermäsendä yäşi başlıy. İñ elek hatnıñ iyäsen küz aldına kiterä, annarı hat algan keşeneñ yöz-bit çalımnarın, küz karaşın, holkın, küñel hasiyätlären küzallarga kereşä, ahırdan alar arasındagı mönäsäbätlärne, his-toygılarnı, yazmışlarnı uylap çıgara. Şunnan soñ gına hatnı açıp ukıy başlıy. Monnan biş, un, utız, hätta ille-altmış yıl elek yazılgan hatlarnı ukudan da läzzätleräk minutlar bar mikän?! Tahir-Poçtanıñ häzerge tormışında iñ güzäl mäl — şuşı vakıt. Ul inde küptän keşe hatları, keşe hisläre häm keşe yazmışları belän yäşi, borçıla, sagışlana yäisä söyenä, şatlana… Bu hatlarnı ul qaderläp, börtekläp cıyıp bara, küz karası, bäğır kisäge kebek saklıy, barlap tora… Ul hätta üze dä, hıyalı belän genä bulsa da, şuşı çit-yat yazmışlarga kerep, kuşılıp yäşärgä, şul hıyalıy yäşäüdän täm häm yäm tabarga, mäğnä alırga künegep kitte.

Şuşı hatlar kotkarıp kaldı da bugay anı. Dönyadan vaz kiçep, tormıştan yöz çöyerep, bomclar, biçlar tipkesendä yörgän berençe yıllarında üläse kilgän çakları küp buldı anıñ. Kıynalıp, kanga batıp, öşep-tuñıp yatkan vakıtlarında küñelennän genä hat yaza ide ul. Kemgäme? Berkemgä dä tügel. Tormışka. Dönyaga. Dönya iyäsenä. Yuk, Hoday Täğalägä tügel. Ul üzeneñ Anıñ karşında gönahlı buluın belä. Äle bit Tormış iyäse, Dönya iyäse bar. Bulmasa, bulırga tiyeş! Närsä karıy ul? Nilär eşli ul üzenä tapşırılgan adäm balaları belän?!

Mondıy hatlar anıñ böten bulgan-bulmagan can cılısın, soñgı küñel hislären suırıp çıgara ide. Bervakıt Tahir bu küñel acagannarınnan baş tarttı, bütän keşelärneñ hatların ukırga künegep kitte. Bu hat iyäläreneñ yazmışları anıkına karaganda küpkä ciñelräk, añlayışlırak ide. Üzeneñ häter kapkaçın tomalap kuyıp, başın kütärep, kalkıtıp, dönya game belän yäşi başladı.

Härkemnän ber häter kala…

Häter hökeme — iñ hätär hökem…

Tahir bolarnı belä. İsän-sau bulsa, kayçan da bulsa ber kilep totaçak ul anı. Keşe küñele artına, keşe hisläre eçenä, hätta keşe yazmışına kaçıp kına kotılıp kala almayaçak. Şulay da bolay tınıçrak, ciñelräk. Tormışnı aldabrak, döresräge, aña aldanıbrak küpmeder yäşäp bula äle.

Ä hatlarnıñ nindiläre genä yuk! Yazmışlarnıñ nindiye genä yuk! Tahir gel şunı iskä ala: anıñ küñelen sabırlıkka, tüzemlekkä kündersälär dä, hatlar arasında bähetleläre bik siräk. Sagışlı, borçulı hatlar kübräk. Yuk, yuk, ömetsez diyäse kilmi. Keşelär ber-bersenä ışanırga tiyeş. Işanuda ömet nurı yäşi. Ömet barıber kala ul. Keşe şundıy inde: iñ avır vakıtında da yörägenä ber börtek ömet çatkısı törep kaldıra. Şunıñ belän yäşi, kayçakta bu çatkıdan ällä nindi matur häm mäğnäle yäşäü uçakları kabınıp kitä…

Ber hatnı Tahir mäñge onıtmayaçak. Anıñ iyäse söygänenä yöräk kanı belän şundıy süzlär yazgan:

“Kaderlem! Bäğrem! — digän ul. — Min bik-bik bähetle keşe. Şunı añladım: ber märtäbä bähetle bulsañ, sin härvakıt bähetle ikän. Ä min bähetle buldım. Ber mizgelgä genä bulsa da bähetle bulıp kaldım… Rähmät siña, cankisägem!”

İkençe ber hatta da yäşäü gıybräte ap-açık yarılıp yata. Monda borçu-sagış ta, ömet-ışanıç ta ber ük hiskä törep birelgän:

“Söyeklem minem! Niçek sagınganımnı belsäñ ide! İh, ayırılışu öçen meñ säbäp tabu da kıyın tügel, oçraşu öçen ber säbäp tabu da kıyın ikän… Kiçer mine, bäğrem…”

Tagın ber hatnı gel häterendä yörtä Tahir: “Yaratu — kiçerü tügel äle. Äye, akıllım, min sine yaratam, hätta min sinsez yäşäüne küz aldına da kiterä almıym. Ämma min sine kiçerä dä almıym… Beläseñme, ciñel kilgän mähäbbät kenä hıyanätne kiçerä ala. Ä minem mähäbbätem avır kilde, küñel garasatların ciñep, yöräk yarsularında cärähätlänep, sagış däryaların kiçep kilde… Şuña da kiçerä almıym. Sorama da, ügetlämä dä…”

Ä bu hatta Tahir üz mähäbbäten tanıdı:

“İ canım! Sin üzeñneñ üpkä-bitärläreñ, bitaraflıgıñ belän minem olı, saf mähäbbätemne örketteñ, kurkıttıñ. Häzer sin üz yarlarıña kayttıñ, min dä tınıçlandım. Kurku ütte… Tik menä närsä: mähäbbättä kurku ütä, läkin üze belän mähäbbätneñ maturlıgın da alıp kitä ikän. Açulanma, yäme. Min sine elekkeçä matur itep yarata almayaçakmın…”

Ana hatları, bala hatları… Alarnı ber süz belän “balaçak hatları” dip tä äytergä mömkinder. Keşe gomere koş bulsa, balaçak — anıñ kanatları…

Ana hatı: “Ulım, bala çagıñ sälam äytä…”

Bala hatı: “Änkäy, sagındım min anı — bala çagımnı… Haman da şulay ineş buyında bäbkä saklap yörime ul?..”

Ana hatı: “Ul inde üste, ulım. Häzer at saklarga yöri. Kızlar belän kiçke uyınga çıga…”

Bala hatı: “Minem kebek, atlar yaratamı ul?”

Ana hatı: “Bäy, sin üzeñ bit inde ul, ulım!..”

Bala hatı: “Ä! Şulay bit äle… Üzem bulsam da, barıber sagındım min anı, änkäy!”

Tagın menä mondıy hatlar:

“Balam, sagındım, kayt!” — dip yaza ana keşe.

“Änkäy, akça sal äle”, — dip cavap birä bala keşe.

“Balam, sin kayda? Kaytmasañ kaytma, ber börtek süz yazıp kına cibär”, — di ana keşe.

“Änkäy, min küptän kayttım inde, kilergä vakıtım gına yuk”, — di bala keşe.

Mondıy hatlar Tahirga oşamıy. Andıylarnı ul ayırım cıya. Yarıy äle küp tügel alar. Dimäk, borçulı, kaygılı, bähetsez analar da küp tügel…

Kayçakta hatlar törgäkläp, yançıklap, hätta kapçıklap ta tabılalar. Ber yäki berniçä hatta gına keşe yazmışın toyıp, añlap beterü kıyın. Ä menä berniçä hatta keşeneñ böten tormışı, yäşäü bähete yäisä yäşäü draması açıla da kitä…

“Min şundıy kıyın häldä kaldım, — di ber hat iyäse. — Akılım belän küñelem bähäsläşä. Berse siña däşä, ikençese tıya… Nişlärgä dä belmim…”

“Minemçä, çın mähäbbättä yöräk akıllı bulırga, ä akıl hislänä belergä tiyeş. Sin alarnı ayırma. Alar bergä yäşäsen, bergä yaratsın”, — di cavap hatı.

“Bulmıy, bulmıy! Ber minutta yöräk “yaratam” dip tibä, ikençe karaganda “yaratmıym” di!”

“Yalgışasıñ, akıllım. Yöräk “yaratmıym” digän süzne belmi. Ul “yaratam”, “söyäm” digän süzlärne genä belä. “Yaratmıym” digän süzne akıl äytä…”

“Här keşeneñ üz säğate bar. Şul säğate sukkan vakıtnı turı kiterä alsa gına keşegä bähet kapusı açıla… Dimäk, minem säğatem sukmagan äle…”

“Sin sukkan säğateñne kötep utırgan arada, min üzemneñ tiñemne taptım inde. Anıñ säğate yuk. Anıñ olı häm matur yöräge genä bar…”

Küñelgä iñ tigäne — açılmagan hatlar. Äye, andıy hatlar da oçraştıra. Elegräk Tahir alarnı şunduk açıp ukıy ide. Şulay kabalanıp hat iyäläreneñ yazmışların häl itärgä, kiräk bulsa, alarnı yahşı yakka üzgärtergä telime ul?.. Yazmışnıñ barışın, gomerneñ vakıtın kuıp citep bulmıy anısı… Niçek kenä, nindi säbäplär arkasında gına açılmıyça, ukılmıyça kaldı ikän bu hatlar? Ä bit alar arasında da keşeneñ yazmışın häl itä torgannarı, yäşäü mäğnäsen, bäheten-bähetsezlegen bilgeli torgannarı bar.

Kayberlären Tahir yattan belä. Alarnı haman-haman küñelennän kiçerep yäşi.

“Balam, gazizem Garifulla!

Min bu comgada Hoday karşına barırga cıyınam. Un yıl kaytkanıñ yuk. Anañnı soñgı yulga ozatıp cibärergä bulsa da kayt. Kürep kalasım, küz karaşlarıñnıñ nurın, kullarıñnıñ cılısın üzem belän dä alır idem. Anda da sagınılır bit… Kayt, Garifulla balam… Yalvarıp sorıym, kayt…”

Hat açılmagan… Ukılmagan… Ana belän bala küreşä almagannar… Närsä bulgan? Nik? Nigä? Yazmış şayaruımı, ällä bala keşeneñ ğadäti bitaraflıgımı? Tahirnıñ yöräge şuşı sorauga cavap ezläp ber genä ärnemäde. Ul şul uk vakıtta üz anası hakında uyladı. Anıñ anası da ulın kürmiçä kitep bardı. Tahir ul vakıtta şabaşniklar brigadası belän häyer estäp yöri ide. Ul vakıtta anıñ aynıgan çagı siräk buldı şul. Anasınıñ ülüen dä yartı yıldan soñ gına, Kazan uramında oçragan ber avıldaşınnan işetep belde. Kaberenä genä bulsa da kaytıp kilergä uylagan ide. Kayta almadı. Tugan cire kabul itärgä telämäde üzeneñ mänsez balasın. Halkıñ, ileñ sine yaratmıy ikän, dimäk, sineñ gönahıñ bar, digännäre döres ul, bik döres. Tahirnı da kabul itmäde tugan yagı. Çönki tugan cir belä ul: balalıgın yugaltkan keşe keşelegen dä yugalta…

Häzerme? Häzer üzeneñ kaytası kilmi inde…

Ul vakıtta anı bik katı kıynadılar. Bulgan äyberläre dä, dokumentları da şunda yukka çıktı. İke ay buyı cir astındagı cılılık trassasında sıngan kabırgaların, imgängän kükräk söyäklären, yañakların, kara yangan yözen, yanbaşların dävalap yattı. Nindi däva inde ul! Üz işläre kaldırıp kitkän arakı belän yuıp kuya da, kalganın eçep, divana kebek iñke-miñke kilep tik yata…

Salo ezläp tapmasa, şul karañgı cir astında mäñgelekkä kalır ide, mögayın. Şul ukrain tatarı ayakka bastırdı anı. Läkin yözendäge tirän cärähät cöyläre, kıyşayıbrak kalgan iyäge haman äle şul çordagı küñelsez hällärne iskä töşerep tora…

Tagın ber açılmagan hat Tahirnıñ küñelenä tirän uyılıp kaldı. Monda da yazmış… Bala yazmışı…

“İskändär, bäğrem, — diyelgän ide bu hatta. — Nik kaytmıysıñ? Belmiseñme ällä? Bezneñ balabız bulaçak… Şuşı könnärdä yaktı dönyaga kiläçäk. Bolnitsasın beleşep kuydım inde. Tik… Sinsez üsteräsem kilmi ul balanı. Kaytmasañ, tapkan ciremdä kaldırıp çıgam. Kayt, İskändär, kayt… Bala tapkanda ülärmen kebek… Kayt! Zinhar, kayt! Kötep, sineñ Galiyäñ”.

Bu hatnı ukıgaç, Tahirnıñ küñelendä tugan berençe uy Ğadel Kutuynıñ “Tapşırılmagan hatlar” äsäre hakında buldı. “Boları inde bezneñ zaman İskändärläre”, — dip uylap ta kuygan ide ul vakıtta.

Ä üze soñ, üze… Üze kaysı yagı belän yahşırak soñ bu hattagı İskändärdän? Ul Zöhräse belän irle-hatınlı bulıp, tigez, bähetle tormış korıp yäşärgä tiyeş ide bit. Balaları bulır ide… İh!..

Açılmagan hatlar Tahirga ayıruça küp borçu kiterdelär. Şuña kürä dä ul andıy hatlarnı açmas, ukımas buldı. Ayırım ber törgäkkä cıya başladı. Törgäk dip, bötenese öç-dürt hat cıyılgandır… Öç-dürt bähet… Yäki öç-dürt bähetsezlek… Bähete bar mikän soñ? Ällä gel bähetsezlek kenäme? Nigäder açılmagan bit alar, açılmagan!.. Alarnı ukımagannar! Ukırga telämägännärme? Ukırga birmägännärme? Adresları yalgışkanmı? Ällä yazmışları yalgışkanmı?

Tahirnıñ üz yazmışı da kayçandır şuşı serle dä, zarlı da hatlarga bäylängän ide. Zöhräse belän dä hat aşa gına serläşte. Nindider ber kütärenkelek, därt belän, eçendägesen börtegenä qadär tügep beterep, tämam hislänep, äsärlänep yaza ide ul hatların. Anıñ ilahi dogaları da, yäşäü täğlimatı da, siher-ırımnarı da şuşı hatlar buldı, ahrı…

İñ soñgı hatın ul cide yıl elek yazdı. Zöhrägä atap yazgan şuşı hattan soñ gamle tormış belän aranı özde, häzerge gamsez, yämsez häm mänsez dönyaga küçte.

2

Yazmış gel söyüdän tora, kalganı — yalgış, dilärme äle? Äye, här yazmış bähetle bulıp tua. Bähetsezlek yäşäü belän kilä.

Şundıy matur tanışkannar ide alar! Kazannıñ “Şärık” restoranında buldı bu oçraşu. Tübän Kamada bizäüçe-rässam eşenä ukıp çıgıp, Kazanga eş ezlärgä kilgän çagı ide Tahirnıñ. Tanışları aşa berniçä eş beleşte. İkençe könne irtän kilergä kuşıp cibärdelär. Kiçne niçek ütkärergä? Älbättä, ber matur kiçlek kenä akçası bar anıñ. İñ elek avılda bergä ukıgan Nailne ezläp taptı. Berniçä kön añarda kunıp çıgarga buldı. Şul uñaydan, bergäläp, “Şärık” restoranında küñel açıp utırırga uyladılar.

Küñel belän bergä berniçä şeşä şärab açıldı. Sıra soratıp aldılar. Ällä ni isermädelär, küñelle genä söyläşep utırdılar da utırdılar…

Bervakıt işektän, şaulaşa-şaulaşa, ike yeget, ike kız kilep kerdelär. Köleşä-köleşä türdäge buş östäl artına barıp utırdılar. Yanınnan uzganda kızlarnıñ berse ak çäçle, ikençese kara çäçle buluın gına şäyläp kaldı Tahir. Yegetlär ofitsiantnı çakırdılar. Zakaz birdelär. Tagın köleşergä totındılar…

Tahir hiç kenä dä añlamadı: nigä küñelen şul yaktan ala almıy soñ äle ul? Kolagı belän Nailne tıñlıy, ä küzläre belän baya kilep kergän yäşlärne küzli. Seren dä belä kebek… Bik matur mölayım tavış bar anda. Tanış tavış… Nindi kız soñ ul? Kem? Kayan? Kayda oçraştılar ikän? Nindider mölayım tavış… Kölüläre… Ägär färeştälärneñ tavışı bar disälär, şuşındıy buladır ul tavış…

Tahirnıñ canı tıngısızlandı. Ul inde Nailne bötenläy tıñlamıy. Nail dä monı kürä. Serle yılmaep, Tahirnı küzätä.

— Bar, biyügä çakır…

— Närsä?.. Kemne…

— Kem digän keşene. Bayadan birle şul kızdan küz dä, kolak ta almıyça utırasıñ bit…

— Anısı şulay… Niçekter… canga töşte şul tavış… Ällä kürgän bar inde…

— Bälki, ul sineñ Zöhräñder?

— Nindi Zöhrä? Mine Tahir digäç tä, Zöhrälär, alga çıgıp, kötep toralar di… Änä anıñ üz Tahirı bar…

— Kayan beläseñ anı? Bolar — iñ ğadäti studentlar. İkäüdän-ikäü bulsalar, parlap kerep utırırlar ide. Psihologiyäne belmiseñ sin, parin…

— Äye şul, dürtäüläp yörmäslär ide…

— Şulay bulgaç, bar, çakır.

— Tuktale! İñ elek nıklap kara — nindiräk ul? Çibärme?

— Kaysısı?

— Kaysısı, di… Tile! Miña oşaganı, matur tavışlısı… Zöhrä digäne…

— Närsä-närsä? Zöhrä dip yüri äyttem bit min… Bolay gına, üzeñ Tahir bulganga gına. Ällä ışanıp utırasıñ inde?..

— Kara inde, nindiräk ul?

— Ällä… Miña ikese dä ber…

— Tıñla başta… Berseneñ tavışı bigräk tä matur… Kölgändä çelteräp kitä… Kıñgırau kebek… Yuk, çişmä kebek…

— Hıyalıy sin, Tahir. Siña şağıyr bulırga kiräk, beldeñme?

— Nail, davay serezno?!

— Häzer-häzer… Ähä… Änä ul… Kara çäçlese, kara kaşlısı, kara küzlese şulay kölä ikän… Çibär bu, malay… Moña yakın barsañ, betäseñ sin, parin…

— Bähet yagı niçek, bähet yagı?

— Hatın-kızdan bähetle bulgan keşe üze ük bähetsez inde. Anıñ gomere tıngısızlıkta ütä. Şuña kürä sorama…

— Beryulı bähetle dä, bähetsez dä bulıp bulamıni, tile!

— Dimäk, bula!

Tahir täväkkälläde. Anıñ küñelen añlaganday, yaña biyü köye kuydılar. Salmak, moñlı muzıka, därtle borılmaları belän cannarnı cilkenderep, böten zal eçenä taraldı. Bu köy şaukımı şulay köçle ideme — Zöhrä utırgan östäl yagınnan da şayarıp kölü tavışları işetelmi başladı. Zöhrä dä moñlı kızdır şul. Çın tatar balasıdır. Şuña da, bu moñlı şärık köyen işetep, ällä nindi sihri uylarga talgandır, bälki äle, aldagı gomer yulında zarıgıp kötep toruçı mähäbbäten dä toygandır, şunı toyıp, yöräge yarsıngandır?.. Ul bit Zöhrä, ä Zöhräneñ Tahirı bulırga tiyeş. Bulmasa, ul üz Tahirın ezläp tabarga tiyeş! Tahir üzeneñ Zöhräsen ezlägän kebek.

Tahir kisken genä tordı da, kulındagı aşyaulıgın urındıgına tomırıp, cähät adımnar belän türgä taban kitte. Menä ul östäl… Menä alar… Menä ul kızıy… Zöhrä… Tukta, tile! Nindi Zöhrä bulsın ul?! Bernindi dä Zöhrä tügel! Häzer belä ul anıñ isemen… İsemdämeni hikmät! Nişläp isemdä bulmasın! İsemdä şul! Äbise äytä ide: “İsem buyınça cannı tanıylar”, — di ide…

— Sezne biyügä çakırırga röhsät itegez…

Ap-ak çäçle kız belän serläşep utıruçı “Zöhrä” Tahirga borılıp ta karamadı. Anı iñ elek “sarı çäç” kürde. Annarı karşılarında utırgan ike yeget, säyersenep, ber-bersenä karaşıp kuydılar. Kem bu, yänäse.

“Sarı çäç”, “Zöhrä”neñ belägennän totıp, Tahir yagına ımlap kürsätte. Bu anıñ, änä siña kilgännär, diyüe ide bugay.

Menä ul — “Zöhrä”! Kara çäçle, kara şomırt küzle kız borılıp karauga uk Tahir añlap aldı: şul! Zöhrä! Küñelendäge taşı erep, canına ciñellek iñde, annarı kanat yaraldı; canı şul kanatların cilpep, dönyanı iñläp-buylap, oçıp, oçınıp yöri başladı. Can bit ul üze genä bulganda “can” dip atala, ä kanatlı can “mähäbbät”, “söyü” dip yörtelä…

— Sezne biyügä çakırırga mömkinme?

— Mömkin tügel! Tay monnan! — Monı kızmaçarak çıraylı yeget äytte.

— Mömkin, nişläp mömkin bulmasın… Ä sin, Hälil, tik kenä utır. Sinnän soramıylar bit… Barıber beregez dä bii belmi…

“Zöhrä” biyügä häväs bulıp çıktı. Tahir üze dä kimen kuymıy. Şulkadär ber-bersenä künegep kittelär, äyterseñ gomer buyı şulay bergä biyep yörgännär. Biyep kenä yörgännär…

Tahir haman da äle “Zöhrä”ne nıklap karıy almıy. Mañgayındagı “ay” çäçlärenä şunda uk iğtibar itte itüen. Ä menä küzlärennän kitä almadı. Ber töşep battı da, çıga almıyça, şul sihri däryada çaykaluında buldı… Bik ük çıgası da kilmäde…

— Sezneñ isemegez niçek?

— Ä sezneñ?

— Ä min sezneñ isemegezne beläm… — Ällä nindi cen tarttı Tahirnıñ tele oçınnan. Kayan belsen ul bu kıznıñ isemen?! Berençe genä kürüe bit… Tile! Telen tıya almagan tile! Ä tele, çınlap ta, aña buysınmıy ide inde. Tele anıñ canına, küñelenä genä buysına ide…

— Sezneñ isemegez Zöhrä…

— Zöhrä şul. Kayan beldegez?

— Ä bit min sezne küptän beläm.

— Beläsez?.. Kayan? Yä äytegez inde!..

— Hıyalımnan uk beläm… Sez bit minem hıyalımda küptän bar inde… Ä sez çınlap ta Zöhräme?

— Zöhrä…

— Bu bit nindider moğciza! Çınlap ta Zöhräme? Aldaşmıysızmı?

— Zöhrä, Zöhrä… Ä sez mine kayan beläsez?

— Belmim, üzem dä belmim, yıy-bogu!

— Şayartasızdır äle… Beläsezder…

— Şayartmıym, min sezne berençe märtäbä küräm.

— Min dä berençe küräm. Telisezme, min dä sezneñ isemegezne belergä tırışıp karıym. Min anı beläm dä inde… Tahir — şulaymı?

— Tahir… Kayan beldeñ?

— Zöhräse bulgaç, Tahirı da bulırga tiyeşter bit?

— Ä sineñ Tahirıñ barmı soñ?

— Singä küçtekmeni?

— Äydä küçäbez! Bez bit Tahir belän Zöhrä! Beläseñme bezgä niçä yäş?

— Yuk, belmim…

— Bezgäme?.. Häzer äytäm… Bezgä… meñ yäş! Menä bit hikmät nidä! Kayan beläm dip uylagan idem anı. Bez bit inde meñ yıl tanış! Ä sin häterliseñme mine?

— Häterlim dä, häterlämim dä…

— Alay bulmıy ul.

— Bula ikän…

— Bula, bula. Mindä dä näq şundıy häl. Tuktale, nik cavaptan kaçasıñ? Sineñ Tahirıñ barmı, dip soradım bit min.

Zöhrä yañgıratıp kölep cibärde.

— Bar, bar! Menä bit ul — karşımda basıp tora.

— Şayarmale, Zöhrä. Miña qadärge “Tahir”ıñ hakında sorıym min sinnän.

— Bu siña bik kiräkme?

— Kiräk.

— Üzeñ äle genä äytteñ bit, bezneñ oçraşu — serle moğciza, dideñ. Ä sin beläseñme: küp sorau moğcizanı üterä…

Alar şulay oçraştılar. Alarnıñ oçraşuı, tanışuı çınlap ta ilahi ber moğciza kebek ide. İsemnäre turı kilüen äyt. İkese dä ber-bersen şunduk oşattılar. Yarattılar dip äytergä dä yarıydır. Ber-bersenä ğaşıyq buldılar. Ğaşıyqlarnı vakıt taşlap kitä, di. Bu ike yäş yöräkne dä taşlap kitte ul. Biyü köye küptän betkän, Zöhräneñ gruppadaş dusları da, Nail dä alarnı kötep zarıkkannar, ä Tahir belän Zöhräneñ bötenese dä äle başlanıp kına kilä ide.

Alar, oçraşırga süz kuyışıp, kul birep, moñsu gına ayırılıştılar. Tahir Zöhrä kulındagı kömeş beläzekkä iğtibar itte. Şundıy kileşep tora ide ul kıznıñ zifa belägenä! Zöhrä üzeneñ biofakta ukuın, biologiyä ukıtuçısı bulaçagın äytte, Tahir üz tarihın söyläde.

Kız nişlägänder, ämma Tahir kaytıp citkänçe Nailneñ kolagına tukıp kayttı:

— Nail, äyt inde, oşadımı ul siña? Çibär bit, äyeme? Beläseñme, berkemgä dä ohşamagan ul. Üzenä başka ber kız… Üze çaya, üze tıynak. Menä äyt äle, şuşı ike sıyfat beryulı ber keşedä yäşi alamı?

Kaytıp kersälär — telegramma. Tugannan tugan abıysı sukkan. “Fäüziyä apanıñ böyerennän taş taptılar. Operatsiyägä äzerlilär. Tiz kayt” digän.

Bähet härvakıt yalındırıp kilä.

Mähäbbät ciñel genä birelmi şul. Anı küñeleñä algançı, ällä küpme sınaulardan ütkärä sine Hoday Täğalä. Ciñel genä kilgän mähäbbät şikländerä dä. Ciñel kilgän ciñel kitä. Tahir şulay uyladı. Uylamadı da, toydı, sizende. Änkäse yanına kaytıp, anı dävalap, tereltep, ana küñelen yuatıp kilä dä… Zöhräsen kabat ezläp taba… Ayırılu — ğaşıyqlar yazmışı, sagış — alarnıñ küñel haläte. Tahir bu ayırılunı añlap kabul itte, yaña gına tuıp kilgän küñel hislären yäş yörägenä törep, açı tañ belän avıru anası yanına kaytıp kitte.

Läkin Tahir Kazanga tiz genä kilä almadı. Ber ay gına tügel, yartı yıl da, ber yıl da ütte. Tübän Kamada eşkä urnaştı, äybät kenä eşläp kitte. Böten buş vakıtın änkäsenä bagışladı. Anıñ berdänber karauçısı bulıp Tahir kalgan ide şul…

Zöhräne ul ber minutka da häterennän çıgarmadı. Hätta… haman nıgrak yarattı. Sagındı. Yuksındı. Kabat oçraşuga ımsınıp yäşäde. Ömetlände. Läkin ezlämäde. Hat ta yazmadı. Näq ber yıldan Kazanga barıp çıkkaç, Kazan däülät universitetınnan ezläp taptı. Zöhrä däülät imtihanınnan çıgıp kilä ide. Ber yıl elek kürgändägeçä, yañgıratıp kölep kilä… Oçıp kilä…

Tahirnı kürügä, şunduk “cirgä sikerep töşte”. Yözendäge bähet tä, çälpärämä kilep, şuşı gamle, borçulı cirgä “koyıldı”. Tahir birgän roza çäçägen dä telär-telämäs kenä aldı ul. Annarı, matur kerfeklären kiyerep açkan kileş, “sin dä isänmeni?” digän aptıraulı karaşı belän Tahirga töbälep katıp kaldı. Bu aptıraulı karaşta nindider şom, kurku bar ide. Tahir kaysıdır ber mäldä Zöhräneñ älege moñsu karaşında närsä öçender ükenü, hätta kemgäder betmäs-tökänmäs üpkä, bitär şäyläp kaldı.

Läkin ul üzeneñ şatlıgın yäşermäde. Küñelendägesen yözendä, küzendä tottı. Dulkınlanuın gına yäşerep beterä almadı.

Kauşavınnan beraz tınsız-önsez kalıp torgannan soñ, ber yıl buyı yörägendä yörtkän söyü hisen ber matur süzgä iyärtep, küñel çitlegennän oçırıp çıgarıp cibärde:

— Zöhrä!

— Tahir!

— İsänme!..

— İsänme…

— Menä tagın oçraştık…

— Oçraştık… Çäçägeñ öçen rähmät…

— Söyläşäbezme?

— Närsä hakında?

— Barısı hakında da. Sineñ hakta, minem hakta… Annarı… ikebez hakında…

— Nigä?

— Belmim. Älegä belmim… Min sine nık aptırattımmı?

— Aptırattıñ… Ber yıl buyı kayda yördeñ soñ? Oçraşabız dideñ dä yukka çıktıñ…

— Şulay kilep çıktı inde. Kötteñme?

— Anısı möhim tügel. Äytkäç, süzdä torırga kiräk, şul gına.

— Zöhrä, açulanma, änkäy bik avırdı minem. Telegramma belän çakırtıp aldılar… Min sine ber minutka da istän çıgarmadım.

— Häzer tereldeme inde?

— Terelde. Anıñ başka karar keşese yuk bit. Şuña kürä Tübän Kamada kaldım. Eşkä urnaştım. Menä… Berençe märtäbä çıgıp kittem. Turı monda kildem. Ä sin niçek?

— Bügen soñgı ekzamennı tapşırdım.

— Bişleder inde?

— Eş bilgedämeni?! Bügen minem bik bähetle könem ide. Sine kürgänçe…

— Niçek inde? Añlamadım…

— Añlamassıñ şul. Şuña kürä sorama. Sin sorama, min äytmim… Kileştekme? Ä kilüeñ öçen rähmät. Küñelem buldı. Çın!

Şul vakıt kayandır ber çandır yeget kilep çıktı da Zöhräneñ belägennän totıp aldı, annarı Tahirga iğtibar da itmiçä tezep kitte:

— Zöhrä, bişleme? Bişleder inde, närsä bulsın. Siña rähät, eşeñ bette. Minem äle başlanmagan da. Kayta torasıñmı? Min bügen soñgarak kalam. Yegetlär Kazanka buyına töşep utırabız, dilär. Berär tämle närsä peşer, yäme. İldar belän Gölüsä iyärep kaytaçak. Nu, yarıy. Tirgäp tor. Et itep sük. Berär dürtle eläkmäsme… Tukta, nik bolay yamansu soñ äle sin? Berär cireñ avırtmıydır bit? Bar, kayt, yokla. Bu qadär ukuıña… Nu, poka!..

— Poka, Tahir, ni puha!..

— K çertu!

Ber Tahir kitte, ikençese avızın açıp basıp kaldı. Basıp kalganı ber Zöhrägä, ber üzeneñ adaşına karıy. Döresräge, anıñ ezenä, şäüläsenä, örägenä karıy…

— Tahir? — Tahir tege ozın, çandır yeget kitkän yakka karagan kileş soraşa başlamasınmı… — Kem ul? Nindi Tahir?

Minnän başka da Tahirlar barmıni bu dönyada, digän kebek soradı ul. Läkin, şuşı sorau belän bergä, anıñ açık, sadä, hätta samimi küñelenä şomlı uylar yögerep kerä başlagan ide inde.

Bu uylar belän bergä añına da Zöhräneñ yomşak, ämma ütä dä borçulı tavışı kilep ireşte:

— Monısı minem Tahir… Ul bıyıl yurfaknı tämamlıy…

— Ni öçen Tahir?

— Sin üzeñ äytteñ bit, här Zöhräneñ Tahirı bulırga tiyeş, dideñ… Menä… ezläp taptım. Böten universitetka berdänber Tahir ul. Bulganı şul, oşamasa — açulanma…

— Närsä söyliseñ sin, Zöhrä?

— Min döresen söylim, Tahir. Üzem ezläp taptım. Sine köttem-köttem dä, ezläp kittem… Nik kilmädeñ, Tahir, nik?..

Zöhräneñ küzläre yäş belän mölderämä tulı ide. Ul menä-menä yılap cibärer dä böten dönyanı ah-zarga tutırır kebek…

— Zöhrä, min berni dä añlamıym… Menä kildem bit…

— Ber yıldan soñmı? Min bit sine ikençe könne ük köttem. Öçençe köndä dä, dürtençe, bişençe, unınçı könnärdä dä kötä idem äle. Yartı yıl köttem! Un ay köttem! Kön sayın, säğat sayın köttem… Oşadıñ sin miña ul vakıtta, Tahir… Äkiyättän çıkkan ber serle zat kebek kilep çıktıñ da, gipnozlap, üzeñä ğaşıyq itep kitep bardıñ… İh, Tahir!..

— Zöhrä, menä bit min, menä! Nik yılıysıñ? Kiçer mine, zinhar, kiçer… Änkäy hakına kiçer, kiläçägebez, bähetebez hakına kiçer... Zöhrä!

— Kiçerer idem dä… Bez bügen, ekzamennar aldınnan, zagska gariza birep çıktık. Añlıysıñmı şunı, yukmı? Bez… öyläneşäbez, Tahir…

— Sez? Sin? Şuşı Tahir belänme?

— Äye, şuşı Tahir belän. Üzem täqdim yasadım…

— Zöhrä, bu… Bu minem töşemme? Çemet äle, ä?

— Ön bu, Tahir, ön! Nik tagın kuzgattıñ yörägemne, nik borçıdıñ küñelemne? Nik kildeñ?

— Belmim… Mähäbbätem alıp kilde… Min bit sine bik sagındım!

Zöhrä däşmäde. Ul, böten can-ruhı belän basılıp, tın gına yılıy ide. Tahir anıñ iyelgän başın kükrägenä alırga, nazlap, irkäläp sıyparga, söyärgä teläde… Yuatmakçı buldı. Läkin urınınnan kuzgala almadı, kakkan kazık kebek basıp toruında buldı…

— Tuyıgız kaysı könne?

— Ber aydan…

— Zöhrä, mömkinme, min siña hat yazam… Tuyıgızga qadär yazam, här könne yazam. Minem siña äyter süzlärem küp cıyıldı. Min alarnı üzem belän alıp kitä almıym, alar mine sinnän cibärmäyäçäklär…

— Yaz, Tahir, yaz… Hat kına yazarga yarıy…

…Tahir utız köngä utız hat yazdı. Utızınçı hatnı poçta tartmasına töşergäç, öyenä kaytıp äyberlären cıyıştırdı da, änkäsennän bähillek alıp, küze kaya karasa, şul yakka çıgıp kitte…

3

Tahir Zöhräsen änä şulay yugalttı. Ä yugaltmıyça tabıp bulmıy. Anıñ gomer kügendä koyaş süngändäy buldı. Küñelendä tuktausız çıñlap torgan moñlı da, därtle dä köy işetelmäs buldı. Yäşäveneñ mäğnäsen, tormışınıñ gamen yugalta yazdı. Ämma tiz genä bireşergä dä telämäde. “Cilgä yözeñne kuy, — di ide aña kürşedäge Şakir kart. — Arkañnı kuysañ, yözeñ belän yıgıluıñ bar”. Tahir da, cilgä yözen kuyıp, yazmışına karşı kitte. Läkin karşıga iskän cil-davıllar köçleräk bulıp çıktı, ul iñ elek başın ide, bilen bökte, annarı tezenä töşte, soñınnan bötenläy bireşte, tormışnıñ iñ ilämsez häm mänsez töbenä suzılıp yattı…

…Taşlandık yortnıñ taşlandık bülmäsendä kergä katkan sälämälärgä törenep yatkan Tahir ütkändäge tormışı hakında uylandı. Ütkändägelärne isenä töşerergä yaratmıy ul. Ämma bügen häteren küñelenä yakınrak cibärde. Şundıy toygı, şundıy his — bügen närsäder bulır kebek… Yöräge sizenä, ruhı tınıçsızlana — nider bulır kebek… Şuña da Zöhrä isenä töşte, änkäse küz aldına kilde. Şuşı ike obrazdan başka berni dä yuk anıñ tetkälänep, cärähätlänep betkän üksez küñelendä.

Nider bulır kebek… Ni bulır? Närsä bulır soñ?

Yortnıñ bülmälärenä taralgan sukbaylar torıp çıga başladılar. Könnär közgä avışıp kilä. Tönnär suındı. Öşep, kaltıranıp yörgän Lyumingä karap gayräteñ çigär, billähi. Üze Uraldan, ä üze az gına suıkka da çıdamıy, zäñgärlänep-kügärep çıga…

Uçak ise, şulpa ise taraldı. Dimäk, Salo torgan, aşau yagın kaygırtırga kereşkän. Tahir da tordı. Uñ yak yanbaşı haman sızlıy, irtän torganda bigräk kıyın — häräkätländerep, yazıp cibärmäsäñ, köne buyı garip-goraba kebek yöriyäçäk ul…

“Gailä” här köndägeçä Salo yanına — miç torgan zur bülmägä cıyıldı. Çülmäk kenä yuk. Ul “shod”ka kitkän. Bügen anda bomclar “patşa”sı Baron sütär öçen yortlar bülä. Nekrasov, Möştäri, Ostrovskiy uramnarında yortlar buşagan. Çülmäk, “gailä”neñ böten kassasın alıp, şunda kitte. Bulgan akça citärme, yukmı? Äle militsiyägä dä, CEUga da, uram şpanalarına da tülise bar.

Cäyelep kitep söyläşmiçä genä, katkan ipi telemnären cebetä-cebetä, şulpa çömerdelär. Barısınıñ da uyında — Çülmäk. Kayçan kaytır? Nindi häbär alıp kaytır? Sütärgä yort yünätä alsalar, ber ayga eş bar digän süz. Eş bar ikän, akça bar. Tagın ber-ike atna uramda häyer estämiçä, çüplektä kazınmıyça tamak tuydırırga, yäşärgä bula.

Bulgan töpçeklären barlap, tämäke kabızırga da ölgermädelär, Çülmäk kaytıp kerde. Kaytıp kerde dä, tabaktagı aşnı ber olı tälinkägä audarıp, kaşıksız-nisez genä çömerä dä başladı. Eşe barıp çıkkan, ahrı. Käyefe yarıysı kürenä. Alaysa, nigä däşmi soñ ul? Nik suza?

Menä ul aşın eçep beterde, tälinkäseneñ çitlären yalap kuydı, ciñe belän avız çitlären sörtte, annarı gına, bähet koşı totkan keşe kebek, yözendäge böten cıyırçıkları belän yılmaep cibärde. Şunduk ike yak kesäsennän ike şeşä arakı tartıp çıgardı.

— Buldı, yegetlär! Möştäri — bezneke! Bazar mineke buldı. Menä savıt-sabaga da kaldı äle…

— Çınmı, Çülmäk?

— Neuceli?

— Kruto!

Härvakıttagıça artıgın söyläşmi torgan Böke tınıç kına äytep kuydı:

— Keşe eşne tügel, eş keşene taba…

Barsı da därräü şul yakka borıldılar. Külmäk ciñenä yamau salıp utırgan Böke bu süzläre belän närsä äytergä teläde soñ? Närsä äytergä teläsä dä barıber tügelmeni? İñ möhime, alarnıñ eşläre bar! Bügen alarga bähet yılmaydı! Ä bähet, mäğlüm bulgança, ömet bulıp kilä…

Şeşälärne dä buşatıp algaç, yortka tämam can kerde. Salo üzeneñ yäşlektäge mähäbbät macaraların söyli başladı. Lyumin belän Kirpeç kärt sugarga kereştelär, Böke kiçä cıygan şeşälären yuarga totındı, Tahir balta, korallar tutırılgan iske şkafka barıp yabıştı. Aşagannan soñ alar şulay “yal itälär”. Aşıgası yuk. Kaldık-postık rizık belän korsakların tutırıp kuyalar da, arakı kabıp, tämäke suırıp, iñke-miñke ber halättä yäşäp alalar…

Härvakıttagıça bügen dä alarnı Bökeneñ akıllı, ämma bik ük añlaşılıp betmi torgan süze siskänderep, aynıtıp cibärde.

— Dönyanıñ gına tügel, här keşeneñ dä kıyblası bula. Kuzgalıyk…

Kem “bismilla”sın ukıp, kem “uram tele” belän teläklären teläp, därräü yulga kuzgaldılar. Tahirnıñ küp märtäbälär uylanganı bar: şuşı sälämä, ilämsez, bähetsez keşelär dä üz imannarın yugaltmıyça yäşärgä tırışalar bit. Pasportları yuk, ämma küñelläre sau. Üzençä yarata da alarnı Tahir. Keşelekle, yärdämçel bulgannarı öçen üz itä. Keşe bulu öçen keşe bulu gına citmi, älbättä. Läkin keşe bulu öçen iñ elek keşe bulu kiräk. Böten başka sıyfatları bulıp ta keşelegen, imanın satkan cannar küpme yöri bu gönahlı cir östendä?!

Änä alar — äzmäverdäy altı ir, altı tatar — tauşalgan, tuzanga, korımga buyalıp, maylanıp katkan yözlärenä citdi kıyafät çıgarıp, nindider ber möhim cavaplılık toyıp, eşkä baralar. Alar eşne sagıngannar, cavaplılık toygısın, ömet hisen sagıngannar. Tormışlarınıñ kaysıdır ber borılışında vakıt arbasınnan töşep kalgan bu adämi zatlar, Hoda bändäläre, kaysıdır ber mizgeldä yomşaklık kürsätkännär, sınatkannar, ruhların kakşatkannar, tormışnıñ iñ karañgı poçmagına tägärägännär. Läkin keşelek sıyfatların yugaltmagannar!

Andıylar da bar bomclar arasında. Läkin alar — yalgız “bürelär”. Yäisä “tölkelär”, “kuyannar”, “küselär”… Ämma alar — yalgızlar! Çitkä tibelgännär, kargalgannar! Ul biçlar hälenä töşärgä Hoday yazmasın! Tahirnıñ da, menä bu keşelärneñ dä çüplektän aşaganı yuk äle. Açlık bugazlarınnan alsa, urlap aşadılar, ämma bervakıtta da tübänlekkä töşmädelär…

Möştäri uramına barganda, Tahir şular hakında uyladı. Änä ul yort. İke katlı bina. Täräzäläre dä urınında. İşekläre genä kayırıp taşlangan… Anıñ Zöhräse dä şuşı tirälärdä yäşäde. Kayda, kaysı yortta yäşägänder, Tahir tögäl genä häterlämi inde. Ämma konvert tışına “Möştäri uramı” dip akka kara belän yazıp kuya ide.

Utız hat yazdı ul Zöhräsenä. Tögäl ber ay buyı, kön sayın ber hat yazdı. Az da tügel, küp tä tügel — utız hat! Kayda, nindi çüplektä, kaysı karañgı çolanda yäisä çormada yata ikän ul hatlar? Ällä uçakta köl bulıp oçtılarmı? Yuk, utka atmas alarnı Zöhrä. Ul da yarata ide bit Tahirnı… İh!.. Menä şuşı yortlarnıñ kaysınadır poçtalon kön sayın hat kitergän… Zöhrä kön sayın alarnı yögerep çıgıp algan, ukıgan… Kayda ikän ul hatlar, ä, kayda ikän?

Şul vakıt yänäşädä bargan Böke, Tahirnıñ uyların ukıgan kebek, avız eçennän genä mıgırdanıp äytep kuydı:

— Böten närsä dä hakıykattän kilä häm hakıykatkä kitä…

Tahirnıñ yöräge cu itep aldı, canı bärelä-sugıla ällä kaya aska — küñeleneñ iñ tirän çoñgıllarına töşep kitte. Küñel yözlegendä ber genä uy torıp kaldı: “Ä bit döres äytä! Ber närsä dä yuktan bar bulmıy, ber närsä dä yukka çıkmıy! Bu bit… Bu… ömet härvakıt bar digän süz! Hakıykat ömetneñ yäşäü räveşe tügelmeni?!”

Altı tatardan torgan “gailä” yazmışına töşkän yort alarnı bik moñsu karşı aldı. Ä menä täräzäläre kölep toralar! Üksez, bähetsez keşe küñelendä kalgan ömet nurları kebek!

İşek töbendä tuktap, beraz tın aldılar, tämäke kabızdılar. Çülmäk aldan kerep kitte, Kirpeç yortnıñ kirpeç stenaların centekläp karıy başladı. Salo, kuyınınnan tauşalıp betkän bloknot çıgarıp, nider yazarga kereşte. Ul şulay här sütelgän yort hakında mäğlümat tuplap bara. Närsägä kiräkter bu — berkem dä belmi. Üze dä belmi, ahrı. Bervakıt Tahir soraşa başlagan ide, kulbaşın gına sikertep kuydı. Lyumin dä tik tormıy, änä özgälänep betkän elektr çıbıkların küzli, koyma tişeklärenä yamau itep salıngan alyumin kalaylarnı “öyränä”…

Yartı säğat digändä işektä kabat Çülmäk kürende. Avızı — kolagında! Nider tapkan bu, billähi! Bu qadär dä tübäse kükkä timäs ide.

— Nik yılmayasıñ? Altın taptıñmı ällä? Yä, kürsät…

— Menä närsä taptım min, yegetlär, — Çülmäk tüş kesäsennän kömeş beläzek tartıp çıgardı. — Açulanmagız, kömeş kenä buldı. Meñ sum akça sıgıp çıgarırga bula monnan. Menä bu kitek urının kürmäsälär…

— Kayale, kaya… — Tahir, nider sizenep, Çülmäk yanına kilde. Anıñ kaydadır kürgäne bar bugay mondıy beläzekne. Tik kayda, kayçan? Äy, bulmas la… Betkänmeni beläzek tagıp yörüçe kızlar?! Betkänmeni mondıy beläzeklär!

Çülmäk çıguga, öygä kaudarlanıp, hätta bärep diyärlek barıp kerdelär. Kerdelär dä can-färmanga eşkä totındılar. Kirpeç podvalga töşep kitte, Salo işek-täräzälärne sütä başladı, Böke kaldık-postık yort cihazların, tabak-savıtnı, törle cirdä çäçelep yatkan şeşä-bankalarnı barlarga kereşte. Lyumin timer-tomır cıyarga totındı. Çülmäk kenä ber çittä tege tabıldık beläzekne äyländergäläp utıra. Menä ul anı tüş kesäsenä ipläp kenä salıp kuydı da bülmälär buyınça yörep kitte. Çittän karap torgan keşe anı tile ber bändä dip uylar ide, mögayın. Uylarsıñ da şul. Änä bit — ber-ike adım atlıy da tuktap tıñlap tora, ber-ike atlıy da, tuktap tıñlıy… Närsä tıñlıy ul? Altın-kömeş çıñı işeteläme anıñ kolagına, ällä akça isen sizenäme ul? “Nindider mistika bu, çın tügelder”,— dip uylap kuydı Tahir.

Tahir üze dä bu vakıtta böten öy eçenä çäçelep yatkan käğaz äyberlärne öyränä ide. Öyränä diyü döresräk bulır, çönki ul kulına algan här käğaz kisägen centekläp karıy, tikşerä häm üzenä tiyeşle öyemgä kuyıp bara. Şulay itep, gazetalar öyeme, curnallar, kitaplar öyeme, mäktäp tormışı belän bäyle yazmalar, nindider öy dokumentları, iske strahovkalar, retseptlar häm… telefon kenägäläre…

Soñgıları üze ber öyem. Ukıtuçılar yäşägän bulırga tiyeş monda. Şulkadär küp käğaz ukıtuçı öyendä genä bula. Änä mäktäp belän bäyle yazmalar da bihisap. Tabiğat, hayvannar, üsemleklär hakında beleşmälär, räsemnär, shema-tablitsalar… Biologiyä ukıtkandır bu yortnıñ hucası. Hatın-kız zatınnan buluı da bik mömkin. Änä niçek matur, tigez itep yaza ul. Äybät holıklı, itağatle, igelekle bulırga tiyeş bu ukıtuçı hanım. Yazuı, poçerkı buyınça keşeneñ holkın, ählagın, hätta yazmışın açıklarga bula, di bit. Bu keşe bik iple, caylı häm bähetle keşeder. Dimäk, ukuçıları da bähetle bulgandır anıñ…

Zöhrä dä ukıtuçı bulırga ukıy ide. Ul da biologiyä ukıtırga tiyeş ide! Turı kilüen äyt inde, ä! Yuk, turı kilep betmi. Anıñ Zöhräse kiyäügä çıktı, ğailä kordı. Häzer balaları da üsep betkänder…

Ä monda… Bala-çaganıñ eze dä, äsäre dä yuk. Het ber bala räseme çıksın! Balalı yortta, bala iskeläre belän bergä, bala räsemnäre, albomnar, tösle curnallar, tışı kupkan, sızılıp, yırtılıp, çäynälep betkän kitaplar çıga. Ä monda berni dä yuk. Däresleklär, dnevniklar, gerbariylar yuk ta yuk inde. Barısı da ap-açık: bu yortta, näq menä şuşı fatirda, yapa-yalgız biologiyä ukıtuçısı yäşägän.

Nik ber hat tabılsın! Tahir hätta aptırıy başladı: het ber hat kisäge yäisä konvert kaldıgı çıgarga tiyeş bit inde! Ällä bolar berkem belän dä hat alışmagannarmı? Aralaşmagannarmı? Keşelärdän, dönyadan vaz kiçep yäşägännärme? Dusları, tugannarı, söygännäre yukmı alarnıñ? Balaları yuk ta yuk inde. Läkin bit här keşeneñ ata-anası, tugan-tumaçası bula! Kemnär yäşägän monda? Nindi ğailä yäşägän?

Tahir üze käğazlär aktara, üze eçennän genä kemneder bitärli, hätta aña üpkälämäkçe bula, şulay üzeneñ keşe buluın, döresräge, haman da äle keşe bulıp kaluın raslarga tırışa. Hätta… üzeneñ kızganıç häm bähetsez tormışın onıtıp, başkalarnı yäşärgä öyrätmäkçe bula…

Bäy, hat yazmıyça yäşäü mömkinme soñ? Hat bit ul — cannarnıñ ber-berse belän söyläşüe, aralaşuı, cırdagıça:

Minem siña yazgan hatlarımnı

Cannar yöri kanat itterep…

Tege vakıtta, Kazannan Tübän Kamaga kaytıp töşkäç, Tahir da can sızlavın ciñeläytüneñ berdänber çarasın taptı — Zöhrägä hatlar yaza başladı. Berençe hatın gazaplı kiçereşlär belän, küñelendäge hislärneñ taşıp-tügelep kitüen çak-çak tıyıp torıp, ämma keşelegen, ir-egetlegen yugaltmaska tırışıp yazdı. Ul güyä Kazanga üzeneñ canın oçırıp cibärde.

“Zöhräm, qaderlem!

Bu hatım belän min sineñ küñeleñne yaularga da, närsägäder ışandırırga da, ügetlärgä dä, bäheteñne çiklärgä dä telämim. Soñ ikänen beläm. Tagın şunı beläm: min şuşı ay eçendä küp närsägä töşenergä, böten ütkänemne, kiläçägemne, yazmışımnı moñlı-sagışlı yörägem aşa ütkärergä tiyeş. Bu hatlar kübräk minem üzem öçen kiräk, ä sin… Sin sabır gına tıñla. Läkin kölmä dä, kızganma da… Kayçan da bulsa berär vakıt, bähetle minutlarıñnıñ bersendä, kinät mine iseñä töşererseñ dä moñsu gına yılmaep kuyarsıñ. Min şuña da riza.

Min sine tabarga da ölgermiçä yugalttım. Tapmıyça gına yugaltkan da qaderle, gaziz bula ikän! Min kemne yugaltkanımnı häzer genä añladım. Añlamadım da, añlarga tırışam gına. Bu yugaltu belän yörägemä gomerlek avırtu aldım, borçu aldım, anısın tögäl beläm.

Gomer — yaratu öçen birelgän vakıt. Ä bit min gomeremne yäşi genä başlagan idem. Yaratunıñ ni ikänen dä nıklap belmi kaldım. Ğaşıyq bulıp, şul serle-ilahi his şaukımında yäşägän gomer kisägennän başka bernärsäm dä yuk häzer minem…”

Şulay başlanıp kitä Tahirnıñ berençe hatı. Ahlı-zarlı ide bu hat. Häzer kilep oyala anda yazgannarı öçen. Häm añlıy: ul vakıtta nindider ömet bulgan äle, şuşı hatımnı ukır da, küñelemdä sızılıp yatkan hisläremne yörägenä alıp, miña bulgan mähäbbäten yañartır, kabat üzenä çakırır, dip uylagan.

İkençe, öçençe, dürtençe hatlarda da ömet, ışanıç bulgan äle. Annarı inde bu ömet, ışanıç sünä-sürelä başlagan, nindider ber bilgesez, moña qadär keşelekkä tanış bulmagan his bulıp kına kalgan…

“Zöhrä, qaderlem! — dip yazdı ul ber hatında. — Min sine barı tik ber märtäbä kürep kaldım, sineñ belän ber märtäbä biyep kaldım. Läkin gomer buyı sineñ belän yäşäp ayırılışkan kebek ayırılıştım. Üz yazmışıña, üz bäheteñä tigän keşe belän ayırılışkanda şulay buladır ul. Yäşäüneñ mäğnäse bulsa, sin minem öçen şul yäşäü mäğnäse, söygän yarnıñ minem öçen yaratılganı, häläl cannıñ yazmışıma yazganı ideñ…”

Tagın ber hat isendä. Anda inde küñele utırgan, hisläre tınıçlangan.

“Zöhrä, qaderlem!

Sin minnän kön sayın, hat sayın yıraklaşa barasıñ. Sin yıraklaşkan sayın, yazmışım da yıragaya, tonıklana. Min inde anı kürmim, toymıym… Şulay da yäşärgä kiräk, bähetle bulam dip tügel, bähetsez bulmıym dip yäşärgä kiräk…”

4

Berençe kattagı käğazlärne, kitap-curnallarnı cıyıp beterep, tür poçmakka tuplap-öyep kuyganın gına kötep torgan kebek, Tahirnı öske katka däştelär:

— Äy, Poçta! Monda sineñ öçen hatlar bar! Goni syuda!

Kayçandır Zöhräsenä yazgan hatlarnı küñelennän kabat kiçerep utıruçı Tahir bu häbärgä siskänep kitte, hätta ber mälgä kauşap kaldı. Tege tavış yänä kabatlandı:

— Dömekteñme ällä, Poçta? Tebe ce govoryat!

Bu yulı Tahirnıñ zihene tiz eşläde. Ul, cavap birep tä tormastan, biyek baskıçlarnı ber-ike genä sikerep, öske katka atılıp mende. Anıñ karşısında, pöhtä itep bäylängän hatlar törgäge totıp, Çülmäk basıp tora ide.

— Mä, äzi, al. Bolar — sineñ öleş…

— Häzer karıybız, nindi häzinä taptıñ ikän bu yulı…

— İñ kıymmätle häzinälärdän kıymmätleräkter şul bu hatlar. Keşe yazmışları bardır monda, yıy-bogu! Änä küpme duşu motali!

— Rähmät, Çülmäk… Miña bu şaktıyga citä äle. Rähmät…

— Da ya znayu… İ zaviduyu…

Şunda nider eşläp bulaşkan Böke, ğadättägeçä, berkemgä dä añlaşılmagan teldä “baka botı” kıstırıp kuydı:

— Yar söygännär küp, can söygännär az…

Şunıñ belän süz dä bette. Çülmäk çormaga menep kitte, Tahir, kabat aska töşep, ber buş bülmägä kerep “yaşerende”.

Şunduk yabırılıp ukıy başlamadı äle ul bu tabıldık hatlarnı. Ğadätençä, iñ elek, uylarga birelep, hat iyälären küz aldına kiterergä tırıştı.

Keme bar ikän soñ bu biologiyä ukıtuçısınıñ? Keme bulgan? Bulgan da onıtılganmı? Onıtılmasa, bu hatlar çüp-çar eçendä yatmaslar ide…

Menä bit ul niçek! Kemder kemgäder üzeneñ iñ matur, iñ ihlas, iñ gaziz hislären bagışlıy, bu hislärne börtekläp tügä-tügä, küñelen, canın aça, yazmışın baglıy, ä şul… “kemgäder” bu “kemder”ne uyına kertep tä çıgarmıy… Ä bit iñ bähetle keşe — keşe häterendä kalgan keşe. Onıtılgan, hay onıtılgan bu hatlarnı yazgan keşe! Üze bu hakta belsä, üzäkläre özgäläner ide meskenkäyneñ…

Tuktale-tuktale… Nigä alay uylıy soñ äle ul? Ä bälki, bu hatlarnı yazgan bändä öy hucasınıñ tırnak oçına da tormıydır? Yuk, barıber, kem genä yazsa da, hatnamälärne keşe tipkesenä kaldırırga yaramıy. Yandır sin anı, köl itep ğalämgä oçır, tik keşe yöri torgan sukmakka taşlama!

Hat härvakıt ike kanatlı bit ul. Hat yazgan keşe bar, hat algan keşe bar. Dimäk, bu küñel yılyazmasında şuşı yortta gomer kiçergän biologiyä ukıtuçısınıñ da yazmış game bar. Ul da kayçandır ike kanatlı, bähetle bulgandır?.. Şulay bulıp çıga. Şuña kürä anıñ bu ğamälen berniçek tä aklarga yaramıy…

Tahir, tıngısız, borçulı uyların töynäp kuyıp, kulındagı törgäkne sütärgä kereşte. Vakıt koyaşı astında uña başlagan zäñgär tasma idängä şuıp töşep kitügä, niçä yıllar buyı integep, kısılıp yatkan hatlar, kanatların cäyep, Tahirnıñ aldın tutırıp taşladılar. İñ östä yatkan, küp ukıludan çitläre, poçmakları tauşalıp betkän berençe konvertnıñ yazuı, ukısañ-ukımasañ da, üze küzgä kerep tora ide: “Kazan şähäre, Möştäri uramı, 18 nçe yort, Fäyzullina Zöhrägä…”

Menä siña mä! Monda da Zöhrä isemle keşe yäşägän ikän… Anısı da Fäyzullina… Ällä? Yuktır… Tahirnıñ Zöhräse ällä kayçan kiyäüdä bit, bütän Tahirda tormışta…

Tahirnıñ küñelenä, küñel yarlarında gına tuktap kalmıyça, canına uk serle dä, şomlı da, ämma ütä dä ımsındırgıç cılı dulkın yögerde. Ul hiç kiçekmästän hatlarnıñ kayan kilüen, alarnıñ iyäsen açıklarga tiyeş ide. Şul… Şul? Şul! Şul tanış adres: “Tübän Kama, Himiklar prospektı, 15 nçe yort, Sälmänov Tahirdan…”

Närsä bu? Nindi äkiyät? Nindi siher, ırım?

Nindi äkiyät, ırım bulsın?! Änä bit anıñ yazuı, anıñ kulı! Niçek başta uk iskärmägän ul monı?.. Şulay da nindider ser bar monda, nindider şaukım bar… Ällä… Ällä yazmış anıñ üksez, yätim canı belän tagın ber märtäbä şayarırga uylıymı? Sınarga yäisä sındırırga telime anı?

Niçek kenä bulmasın, hakıykattän çıgarma yuk. Böke şulay di. Tahir da bu çınlıknı, bu hakıykatne nık küñel, olı yöräk belän kabul itärgä tiyeş.

Kötelmägän häldän isängeri başlagan zihene, nihayät, kabat üz urınına utırıp, anı ayık akıllı bulırga, ah-zardan östen bulırga çakırdı…

Tahir, bu tabıldık hatlar törgäge belän bergä kulına, kulına gına tügel, tormışına kilep kergän olı serne tizräk açıklarga telägändäy, dulkınlanudan kauşap-kaudarlanıp, aldında yatkan berençe hatnı açıp ukıy başladı.

“Zöhrä, qaderlem!

Bu hatım belän min sineñ küñeleñne yaularga da, närsägäder ışandırırga da, ügetlärgä dä, bäheteñne çiklärgä dä telämim. Soñ ikänen beläm. Tagın şunı beläm: min şuşı ay eçendä küp närsägä töşenergä, böten ütkänemne, kiläçägemne, yazmışımnı moñlı-sagışlı yörägem aşa ütkärergä tiyeş…”

Nihayät, Tahir ışanıp bette. Şulkadär tanış ide aña bu yullar. Ul käğazgä töşep kalgan bu his-toygılarnı üz küñelendä cide yıl buyı tükmi-çäçmi saklap yäşäde. Ä Zöhrä alarnı taşlap kaldırgan… Bu hatlar anıñ küñelen kuzgata almadı mikänni? Nişläp kuzgatsın, ul bit tormışta, keşedä, bütän dönyada…

Tahir, küñelen talkıgan soraularga cavap ezlägändäy, aşıga-kabalana kulına eläkkän hatlardan küzgä kererlek, küzlär aşa canga töşärlek süzlär barladı: “Min sine tabarga da ölgermiçä yugalttım…” Menä tagın: “Gomer — yaratu öçen birelgän vakıt…”

Tukta! Nigä bolay kabalana soñ äle ul? Kem kua anı? Kaya kua? Tormış arbası anıñ yazmış tuktalışın küptän uzıp kitkän inde. Utır da rähätlänep ukı üzeñneñ küñel dogalarıñnı, söyü dogalarıñnı…

Tahir şulay itte dä. Ämma ul bu yulı hatlardagı hislär taşkının küñelenä bik yakın cibärmäde, üzen çit-yat keşe hatların ukıgandagı kebek his itärgä tırıştı.

“Zöhrä, qaderlem!

Min Siña tiñlär öçen süzlär küp ezlädem. Hatımnı “kaderlem” dip başlasam da, bu süz genä Siña bulgan ihlas mönäsäbätemne belderep citkerä almıy. “Söygänem”, “söygän yarım” süzlärenä dä tormışnıñ böten maturlıgı, küñelemneñ böten tösmerläre sıyıp betmägän äle. Tormış bit söyüdän genä tormıy, köyü dä citärlek anda. “Cankisägem” süze dä oşap betmi. Çönki Sin canımnıñ ber kisäge genä tügel, Sin şul canımnıñ üze inde! “Almam”, “cimeşem” süzlärendä töçelek, yasalmalılık bar. “Koşçıgım”, “sandugaçım”, “bılbılım” süzlären äytergä kurkam, koşka tiñläp äytsäm, oçarsıñ da kitärseñ kebek… “Kübälägem” dimim, çönki anıñ gomere bik kıska… “Çäçägem”, “gölem” diyär idem, üzem dä göllär yaratam, läkin alarnıñ gomere dä ber cäylek kenä şul…

Min Siña “yazmışım” dip däşäm.

Mineke bulsañ-bulmasañ da, Sin inde minem yazmışımda, yuk-yuk, Sin — minem Yazmışım!”

“Zöhrä, qaderlem!

Sagış ta tañ kebek ikän — başı bar, ahırı yuk. Tik ayırma şunda — tañ ata, kön tua, ä menä mindäge sagış kübräk şäfäqnı häterlätä, minem koyaşım — kara, könem — karañgı… Läkin här karañgılık artında nindider yaktılık bula. Yaktı Koyaş bula. Koyaşı bulmasa, Ayı bula… Minem Koyaşım süngän, Ayım äle kalıkmagan…”

“Zöhrä, qaderlem!

Min üzemne bähetsez digän bulam. Ä min barıber bähetle keşe. Ni öçenme? Sin mine onıtmayaçaksıñ, şulay bit? Onıtma mine. Bähetneñ dä törlese bula. Keşe häterendä kalgan keşe bähetle tügelmeni? Mine bähetle itäseñ kilsä, onıtma!..”

“Zöhrä, qaderlem!

Bügen şul hakta uyladım äle: nindi töstä ide soñ Sineñ küzläreñ? Kük tösendäme? Şomırt kebek karamı? Öräñge yafragı tösle köränme? Ällä tagın başka berär töstäme? Belmim… Onıtkanmın… Ul vakıtta min kübräk sineñ küñeleñä, canıña karap kalırga tırıştım şul. Şuña kürä dä küzläreñneñ tösen häterlämim, ä menä açık, nurlı, mölayım, mähäbbätle karaşıñnı mäñgegä yatlap kaldım. Küzläreñdäge bu sihri balkışta dönyanıñ çagılışın toyıp kalganday buldım. Ä dönyada bähetle minutlar da, sagış, ah-zar da, ömetle, hıyalıy minutlar da, küñel töşenkelektä yäşägän çaklar da citärlek…

Min tagın… Sineñ küzläreñneñ tösen onıttım digän bulam. Baksañ, alar tormış tösendä, mähäbbät tösendä bulgan ikän…”

“Zöhrä, qaderlem!

Bügen küñelemdä ber yaktı his tä yuk. Şuña kürä, üzemne ürtäp, sineñ bähetle canıñnı ürtäp, berni dä yazmıym. Küñel halätemä turı kilä torgan ber şiğır küçeräm dä, şunnan barısın da añlarsıñ…

Küzläremä dönya sıygan,

Küñelemdä — iman.

Tik şulay da sineñ küzgä

Kararga kıymam.

Köndez yaktı koyaşım sin,

Tönnären — ayım.

Siña bagıp, tañda toram,

Kiçlären bayıym…

Koyaşka karap bulmavın

Beläm, bik beläm.

İman täqdirne çakıra,

Tın gına üläm…

Meñ ülep häm meñ terelep

Yäşi yörägem.

İmanım belän söyüem —

Küñel terägem!..”

“Zöhrä, qaderlem!

Soñgı vakıtlarda küñel, iman, ilahiyät hakında uylanam. Kük, ocmah, tämug, Hoday Täğalä ihtıyarı, anıñ märhämäte, Täqdir köçe, Yazmışnıñ yazganı hakında uylanırga kiräk ikän ul. Bu arada min dä uylarımnı, zihenemne, küñelemne tärtipkä kiterdem. Üz-üzemä küp närsä açıklarga ölgerdem. Hätta ber nıklı fikergä kildem: Üze küktä yäşäsä dä, Allahı Täğaläneñ köçe cirdä…”

“Zöhrä, qaderlem!

Bügen bik kızık töş kürdem. Min dönyaga Sineñ küzläreñ aşa karap yördem. Bu dönyanıñ nindi matur, kürkäm buluına soklanıp, şakkatıp yördem. Moña qadär niçek kürmägänmen bu maturlıknı?! Niçek toymaganmın anı?! Beläseñme, sineñ küzlärdä kük ayazrak, koyaş yaktırak, urman-kırlar ceteräk, alardagı koşlar moñlırak, agımsular täesirleräk… İñ möhime, keşelär äybäträk, miherbanlırak, rähimleräk, alarnıñ yözläre yaktırak, küñelläre izgeräk, hıyalları ömetleräk…

Şunı añladım: mähäbbät ul — dönyaga ikençe keşe küzläre belän karau ikän…”

“Zöhrä, qaderlem!

Sine azga gına bulsa da onıtırga, avır sagıştan kotılırga teläp, böten könemne eş belän, mäşäqat belän şıplap tutırırga tırışıp yäşim. Siña bulgan mähäbbätemne keşe küzenä kürsätäsem kilmi. Söyüemne dä, sagışımnı da berkem belän dä urtaklaşasım kilmi. Sin — mineke genä. Min sineke tügel, ämma sin — mineke! Sin monıñ belän berni dä eşli almıysıñ, belep tor. Min sine üzemneñ häter çoñgıllarıma alıp kerep adaştırdım, küñelemneñ iñ yırak poçmaklarında yugaltıp kaldırdım… Bu hakta yakınnarımnan, duslarımnan berkem dä belmi. Belmäsen dä! Çönki çın mähäbbät keşe küñelennän çittä yäşi…”

“Zöhrä, qaderlem!

Moña qadär duslarım, ostazlarım hakında Siña ber avız süz dä yazganım bulmadı. Min mondagı ber ostahanädä hezmät itäm. Uçilişe buyınça ukıtuçım Häsänşa aga kul astında eşlim. Bik äybät keşe ul. İzge can iyäse. Şuşı kart mine räsem yasarga öyrätte. Portret, surät töşerergä öyrätte. Beläseñme surättä iñ möhime närsä? Küzlär! Menä şul küzlärgä can örergä öyrätte Häsänşa aga.

Açulanma, bu hatımda bügenge halätem, küñel hislärem hakında yazmadım. Ägär yazgan bulsam, ul hattagı här süz bertörle genä yañgırar ide: sagınam, sagınam, sagınam, sagınam, sagınam…”

“Zöhrä, qaderlem!

Min kulıma tagın käğaz häm karandaş aldım. Suräteñne töşeräm. Min bit kayçandır bik küp yasıy idem, hätta yäş rässamnar kürgäzmäsendä dä katnaşkanım buldı.

Kulım kaläm-karandaşnı sagıngan. Ä küzlärem sineñ güzäl obrazıñnı özelep sagıngan… Tagı ni kiräk? Menä digän portret kilep çıktı. Ämma… barıber üzeñ tügel inde. Sin bit üz suräteñneñ iñ uñışlı, iñ talantlı variantı!..”

“Zöhrä, qaderlem!

Min haman üz-üzemne tirgim. “Soñgı oçraşuda nigä ışandıra almadıñ? Işandırırlık süzlär uylap tapmadıñ… Şunduk bireşteñ, sındıñ, sıgıldıñ, hätta cebep töşteñ, — dip bitärlim. — Yaratmasa soñ, yaratırga da öyränergä mömkin bit. Öyräner ide äle, Siña beraz sabır, tüzem, çıdam gına bulırga kiräk ide. Häm… anıñ üzen dä özelep-özelep yaratırga kiräk ide… İh, sin, peşmägän!..” — dim”.

“Zöhrä, qaderlem!

Bügen küñelem belän Sineñ yanda bulıp kayttım. İmeş, Sin yakın duslarıñnı tugan kön mäclesenä cıygansıñ… Härkem tost äytä, matur teläklär teli, kotlıy, büläklär birä… Miña da çirat citte. Läkin ni bu? Äytergä dip äzerlägän böten matur süzläremne onıttım da kuydım. Toram şunda bükän kebek. Sin dä üzeñneñ matur küzläreñne mölderämä tutırıp karap torasıñ, citmäsä… Şunda ber moğciza buldı — Hoday Täğalä kolagıma ber matur teläk pışıldadı. Min ul ilahi teläkne şunduk Siña citkerdem: “Zöhrä, qaderlem! Gomereñ bähetle, bäheteñ gomerle bulsın!” — didem.

“Zöhrä, qaderlem!

Änkäy minem yanga kunakka kilde. Anıñ belän rähät. Min torgan fatir hucası Mörşidä äbi dä anı şunduk üz itte. Çökerdäşep yäşilär. Bergä namazga basalar, bergä avız açalar, kibetkä yörilär…

Änkäy bit ul — küñelemdäge borçularnı şunduk sizde. “Närsä buldı? — di. — Küzläreñdä sagış bar, moñ bar, kem räncette?” — di. Närsä diim inde. Şayargan bulıp, yılmaep-kölep, süzne ikençe yakka borıp cibärdem.

Änkäyneñ şul soravına da küñelem bula tagın. Ul üze dä cavap öçen soramıy kebek. Hälen, sagışın, kaygısın ciñeläytim dip sorıy bugay…”

“Zöhrä, qaderlem!

Änkäy Sineñ suräteñne tabıp algan. Yuk, min anı yäşermädem dä. Şürlektäge kitaplar arasına gına kıstırıp kuygan idem. Änkäy ozak kına şul suräteñä karap tordı da: “Çibär bala. Samimi can. Akıllı. Täüfıyklı. Tik ul sineke tügel”,— dide. Kayan belgän ul? Min bit Sineñ hakta aña berni dä äytmädem. Küräseñ, bu surätkä min üzemneñ iñ ihlas hisläremne, betmäs-tökänmäs sagışımnı, küñel tetränülären töşergänmender… Şulaydır…

Däşmädem. Süzemne yotıp, hisemne tıyıp kaldım. Ä äytäsem bik tä kilgän ide. “Min anı söyäm, yaratam. Ul minem yazmışım, kiläçägem, bähetem…” — diyäsem kilde. Däşmädem. “Yaratam” digäç, “ä ul mine yaratmıy” diyärgä tiyeş idem şul min. “Sin katı avırıp yıgılgaç, yanıña kaytıp torganda, ikençe ber Tahirga yazmışın baglagan ul”, — dip äytä almıym bit inde…”

“Zöhrä, qaderlem!

Min şul hakta uylıym: min Sine az yaratkanmın. Ber keşe ikençe keşene bolay yaratırga tiyeş tügel. Beräüneñ yaratuı ikençesenä ap-açık bulıp, ayaz köndäy, kiñ ofıktay añlaşılıp torırga tiyeş! Koyaş kebek balkıp yanarga tiyeş söyü! Anıñ moñı, köye, koş sayravı kebek, böten dönyaga işetelep torırga tiyeş! Söygän yar, bu köydän, bu moñnan üzenä atalgan notalarnı şunda uk tanıp alıp, üzeneñ küñel kıllarında yañgırata başlarga tiyeş…

Söyüneñ töne yuk, köne genä bar! Söyüneñ kışı da yuk, yazı gına bar! Min monı belmägänmen… Min, yörägem belän söysäm dä, bu söyüemne, söyü bulıp kalıkkan küñel koyaşımnı siña beldermiçä, kürsätmiçä yäşägänmen. Min az yaratkanmın. Kübräk yaratkan bulsam, sin barıber ber toyar ideñ, sizär ideñ häm mineke bulu öçen barısın da eşlär ideñ. Min moña ışanam”.

“Zöhrä, qaderlem!

Soñgı vakıtta mähäbbät temasına yazılgan äsärlär küp ukıym. Üzemneñ küñel tarihın, can tarihın başkalarnıkı belän çagıştırıp karıym. Gıybrät alam. Könläşäm. Bitärlim. Soklanam. Üpkälim. Yaratam. Yaratmıym… Küp kenä “mähäbbät geroyları”na näfrätlänäm dä! Näfrät — kollık hise. Här näfrätlänü, här räncü — keşene beraz üterä. Ämma bu mine kurkıtmıy. Yäş yöräklärne kıyırsıtıp, tuzgıtıp yörüçe şakşı cannarga barıber räncim min!

Ällä küpme mähäbbät tarihları belän tanışıp çıkkannan soñ küñelemä ber toygı kerep urnaştı: küpçelek äsärlärdä niçek yaratırga kiräklege turında yazmıylar, niçek yaratmaska kiräklege hakında yazalar. Menä şul şul: minem tarihnı da kemder roman itep yazsa, ul äsär dä şuşındıy safsata romannar rätenä östäler ide…”

“Zöhrä, qaderlem!

Bügen inde meñençe tapkır Sine küz aldına kiterergä tırıştım. Sin kurçak kebek, koyıp kuygan çibär zat tügel, sin — matur, kürkäm, mölayım keşe. Sineñ böten cireñnän nur balkıp tora. Sin… Sin färeştä dä tügel. Sineñ canıñ, küñeleñ genä färeştäneke. Çönki Sineñ yözeñ, küz karaşlarıñ moñsu. Färeştälär gel şat, gel bähetle bulırga tiyeşter ul. Ä Sindä sagış bar…

Bügen min Sineñ suräteñne ör-yañadan töşerdem”.

…Aynıp kitkändä Tahirnıñ yöräge tibüdän tuktıym-tuktıym dip tibä ide. Şulay bulmıy ni — kaysıdır taşlandık yort idänendä üzeneñ iñ gaziz, iñ yaktı hislären kuşıp yazgan hatlarnı ukıp utır, imeş! Tahir toya, hätta belä, ämma bu moğcizaga haman da ışanıp citä almıy…

Yazmış, ber şayarsa, ahırına qadär şayara bit ul. Bu yulı da şulay buldı.

Tahir, üz hatları belän iläslänep, dönyasın onıtıp utıra ide, kaysıdır bülmädän Salo şärran yardı:

— Poçta, ä, Poçta?!

Tahir däşmäde. Däşäse kilmäde. Berär vak-töyäk hakında sorap aptıratadır äle.

— Poçta, sin kayda? Äy, Poçta!

— Närsä kiräk? — Tahir yalkau gına cavap birde, ämma urınınnan kuzgalmadı.

— Poçta, siña kilgännär monda… Çık davay… Hatlar sindäme?

— Mindä…

Sulışı kaplanıp, aşıgıp kilep kergän Salonı kürgäç, Tahir teldän kala yazdı.

— Nu… mindä… Şunnan ni bulgan?

— Şunnan şul, änä hatlar artınnan kilgännär.

Tahir idändä çäçelep yatkan hatlarnı aşık-poşık kına cıyıştırdı da, kükrägenä kısıp, Salo artınnan iyärde. Ul berni dä añlıy almadı: kem kilgän, ni öçen kilgän, nigä kilgän?

Yortnıñ urtalıktagı olı bülmäsenä kilep kergän Tahir nindider tanış tügel hatın belän yözgä-yöz oçraştı. Tuktale… Nişläp tanış bulmasın… Tanış… Bik tanış… Tahirnıñ küñele gölt itep kabınıp, balkıp kitte! Ul şunda uk barsın da añlap, töşenep aldı. Älege balkışlı canı tetränep kuydı da, böten avırlıgı belän ah itep, tabanına töşep kitte… Tahir şul mäldä ülep terelüen toydı. Häm kayçandır yazmış büläk itkän olı serne yugaltuın, aña almaşka keçkenä ömet utı tabuın añladı…

Zöhrä bit bu! Zöhräse! Söygäne! Anıñ gazize, häläle, bäğır kisäge, can irkäse… Bähete häm bähetsezlege… Yazmışı häm… yalgışı. Ütkäne häm… kiläçäge…

Tahir Zöhräne kürügä kauşap töşte, uñaysızlanudan nişlärgä dä belmäde, baskan urınında taptanıp, ık-mık itep tik tordı. Bu kıyın häldän anı idängä koyıla başlagan hatlar kotkardı. Alar da kıyınsınalar, oyalalar ide, ahrı. Ällä bu bähetsez cannardan tämam ömet özep, berär kaya kaçarga, yäşerenergä telilär ideme?

İdängä çäçelgän hatlarnı cıyar öçen, ikäüläp aska çügälädelär. Zäñgärle-aklı konvertlarnı cıyıp beterep kabat Tahir kulına tuplagançı söyläşmädelär. Güyä bu hatlar inde Tahirnıkı, ä Zöhrä alarnı üzenä nindider tılsımlı, serle yullar belän sorap alırga tiyeş.

Bäy, alar isänläşmägän dä bit äle!

— İsänmesez!

— İsän… mesez… İsänmesez! — Bu bomc tormışı belän yäşäp, Tahir keşeçä isänläşergä dä onıta yazgan lasa…

— Min şuşı yortnıñ hucası bulam. İsemem — Zöhrä…

— Beläm… Beläm dip… Huca ikänegezne añladım dimäkçe idem.

— Ä sez kem?

— Minme? Min — Poçta… To yıst… Tahir.

— Tahir? Tahir… Matur isem.

Zöhrä nindider küñel sagışı belän, tirän sulış belän, ämma yaratıp äytte bu süzne. Läkin ul bu minutta karşında basıp torgan bomc Tahir hakında tügel, bütän Tahir hakında, üz Tahirı hakında uylıy ide.

Tahir şunda gına añlap aldı: Zöhrä anı tanımadı! Ul haman äle ütkändäge tormışı, elekkege Tahirı belän yäşi!

— Sezgä närsä kiräk? — Zöhräneñ tanımaganın belgäç, Tahir kıyulanıp kitte.

— Menä… şuşı… hatlar kiräk ide.

— Şuşı hatlarmı? — Nigä kabatlap soragan buladır — Tahir üze dä añlamıy. Berär närsägä ömetlänäme? Nindi ömet inde monda? Tizräk hatlarnı birergä dä mäñgelekkä saubullaşırga kiräk! Bomc bit ul häzer… Kayan tanısın… Yöz-bite genä tügel, küñele, yöräge dä gel cärähättän, cöydän tora… Korımga, tuzanga batıp betkän, sakal-mıyık baskan bu çırayın änise bulıp änise dä tanımas ide, billähi! Adäm mäshäräse!.. Ayırılışkannarına cide genä yıl. Ä tanımadı… Tanımadı-ı-ı!..

— Äye, şuşı hatlar. Näq utız hat.

— Ä ni öçen utız? — Tahirnıñ zihene belän küñele ikese ike yassılıkta, ike törle obrazga kerep yäşi başlagan ide. Akılı: “Citte siña, tukta, nigä inde siña bu? Nik üzeñä avırtu, gönah alasıñ?” — di, küñele: “Söyläş, söyläş, söyläşep kal, bälki, bu sineñ soñgı söyläşüeñder, söyläş, ükeneçle bulmasın”, — di. Häm ul söyläşä: — Ni öçen yegerme tügel yäisä ille?

— Şulay buldı inde. Utız köngä utız hat. Aynıñ här könendä — ber hat.

— Bu hatlar Sezgä atap yazılganmı?

— Miña… Menä bit “Zöhrägä” digän. Ä min Zöhrä isemle. Äyttem bugay inde. Hatlarnı yazgan keşe dä Tahir isemle. Menä sezneñ kebek…

— Kayda soñ ul häzer?

— Kem?

— Sezneñ Tahir? Nigä kiräk buldı bu hatlar? Alay kilep, ezläp yörerlek bulgaç, nigä taşlap kaldırdıgız soñ alarnı?

Tahirnıñ küñele bu minutta, yarsu, duamal at kebek nık kına çıgımlıy başlagan ide. Ul aña: “Citte, citte, kaya çabasıñ?” — dip karıy. Yuk, tıñlamıy küñel digännäre, ällä kayda yugalıp kalgan yazmış cebeneñ oçın totarga uylıy, ahrı…

Zöhrä isä Tahirnıñ soraularına hiç kenä dä aptıramıy. Tögäl itep, berämtekläp cavap birergä tırışa. Hätta bu söyläşü aña oşıy da. Küräseñ, ul küñeldägesen bik küptännän cıyıp kilgänder, borçuların berkemgä dä aça almıyça yäşägänder. Häzer menä bik äybät cay çıkkandır…

— Tahirnıñ kayda ikänen belmim. Cide yıl elek yugaldı ul. Ber kürüdä ğaşıyq itte üzenä. Ul da yaratıp kalgan kebek ide. Läkin ber yılga yukka çıktı da kuydı. Min, anıñ belän oçraşuga ömetemne özep, ikençe Tahir belän tanıştım. Böten universitetka ber Tahir ide ul. Ezläp taptım, üzemne üzem dimlädem. Berençe Tahirım: “Zöhräneñ Tahirı bulırga tiyeş”, — dip äytä ide. Şuña kürä dä şulay eşlädem.

— Bütän bervakıtta da oçraşmadıgızmı? — Tahirnıñ Zöhrä hakında kübräk beläse kilä ide.

— Ber yıldan oçraştık, tik soñ ide inde. İkençe Tahirım belän yazılışırga väğdä bireşep ölgergän idek. Yaratkan Tahirım yalınmadı, yalvarmadı, tübänçelekkä töşmäde, mähäbbätle, ämma bik tä sagışlı, moñsu küzläre belän karap tordı-tordı da kire Tübän Kamaga kaytıp kitte. Bik säyer ayırılıştık bez. Tahir, ber ay buyı, bez zagska kergänçe, här kön sayın hat yazıp torırga buldı. Häm üz süzendä tordı. Bu hatlar — änä şul hatlar…

— Nik… Üzegez cavap yazmadıgızmıni?

— Tahirnıñ utızınçı hatın ukıgaç, yazıp cibärdem. Fotomnı da saldım. Kiyäügä çıkmıy kaluımnı, anı kötäçägemne äytep yazdım. Bütän hat kilmäde. Alsa, kiler ide, almagandır. Räncegänder dä, bälki… Ällä närsälär uylap betergänder… — beraz uylanıp torgannan soñ, moñsu küzlären küñel ofıgına töbäp dävam itte. — Ezlädem min anı, üzemneñ Tahirımnı… Böten cirdän beleşep çıktım, berkayan da yünle-ömetle häbär ala almadım. Änkäse ülgänen beldem. Duslarınnan soraştım. Ezli torgaç, pasportına, dokumentlarına yulıktım. Alar Vahitov rayonı militsiyäsendä yatalar. Ä Tahirım üze yuk ta yuk… Menä şundıy ayanıçlı buldı bezneñ mähäbbätebez. Ber tapkır kürep tä keşene mäñge yöräktä saklap bula ikän…

Tahir nişlärgä dä belmäde. Zöhräne kısıp koçıp alası kilde. “Menä ul sineñ Tahirıñ! Min ul, min!” — dip, özgälänep, söygäneneñ aldına tezlänäse, anıñ ayaklarınnan koçası, kullarınnan, yözlärennän, küzlärennän übäse, kolagına ürelep, iñ matur, iñ cılı süzlär pışıldıysı kilde. Buldıra almadı. Hälennän kilmäde. Aña oyat ide…

Ä Zöhrä söyläde dä söyläde. Ber buşana başlagan küñelen tämam buşatıp beterergä teli ide bugay.

— Bu hatlar — şul Tahirımnıñ istälege. Berdänber istälege… İñ gaziz äyberem kebek qaderläp sakladım min alarnı, iñ avır könnäremdä şularnı ukıp yuandım, köç aldım, ruhımnı, imanımnı nıgıttım… Borçu-sagışlarım gına tügel, kuanıç-şatlıklarım da şuşı hatlar buldı…

— Äytegez äle, Zöhrä, sez Tahir belän Zöhrä legendasın beläsezme? Işanasızmı aña?

— Beläm. Tahirnı yugaltkaç, min bu poemanı mahsus ezläp taptım. Anıñ berniçä törlese bar. Ämma alarnıñ barısı da ber törle tämamlana, Tahir belän Zöhrä bergä bula almıylar. Şuña kürä min üzebezneñ tarihka da aptıramıym inde. Başta uk şulay yuralgan bulgan ul…

— Sez yazmışka ışanasızmı?

— Belmim… Işanamdır, küräseñ. Işanmasam, şuşı hatlar artınnan kilmäs tä idem.

— Nigä taşlap kaldırdıgız soñ alaysa?

— Taşlamadım, taşlıymmı soñ!

— Menä bit…

— Min hastahanädä yatkanda bik tiz genä küçenergä kuşkannar. Min bulmagaç, äyberläremne abıy küçergän. Aşıkkandır inde… Küçkän çakta nindider hatlarga ällä ni iğtibar itmägänder. Yarıy äle yugalmagannar. Rähmät inde sezgä. Äybät keşe kulına eläkkännär bit, qaderlelärem… Şunnan soñ yazmış, täqdir yuk dip kem äytä ala?!

— Avırıysızmı ällä?

Bu sorau bötenläy dä kiräk tügel ide. Ni eşe bar anıñ nindider hatınnıñ bolnitsada dävalanıp yatuında? Eh, tele kıçıttı inde. Bik beläse kilde şul Zöhräseneñ häl-ähväle hakında…

Bu yulı da Zöhrä şöbhälänmäde, döres itep, ihlas küñelennän cavap birde:

— Ällä ni avırmıym da, borçılam. Yöräk tıngısızlana. Soñgı vakıtta bigräk tä. Üzemne üzem izalap, borçıp yäşägängä ul. Yalgız keşeneñ yöräge avıru bula, dilär ide, döres ikän… Annarı… Yarıy, anısı sezgä kızık tügel.

— Yuk, sez äytep beteregez, bu miña bik kızık.

— Äytsäm, kölmässezme soñ? Kölmäm dip süz biregez…

— Süz biräm.

— Şuşı hatlarnı yazgan Tahirnı töşemdä kürdem min. Läkin tanımaslık bulıp üzgärgän ide ul. Yöz-bitlärendä yara cöyläre, tirän cıyırçıklar, citü sakal-mıyıklar… Ämma barıber matur üze… menä sezneñ kebek… Äye şul, karap-karap toram da aptırap uylap kuyam: töşemdä kürgän Tahir sezgä nık ohşagan ide. Uram sukbayınnan ber dä kim tügel… A–a!.. Avır süz äytsäm, kiçerä küregez berük…

— Yuk, yuk, berni dä yuk. Barıbız da ber yuldan, ber ezdän yöribez läsa…

— Menä şul töşemdäge Tahirım äytä: “Min isän-sau, köt!” — di. Näq şul köndä yörägem yalkınsınıp kitte, hätta “skorıy” çakırırga turı kilde. Boları sezgä bötenläy kızık tügel inde...

Zöhrä kitärgä cıyındı. Tahir birgän hatlarnı ipläp kenä törep kuydı. Annarı, sumkasın aktarıp, ike yözlek çıgardı. Beraz vakıt ul akçanı kaya kuyarga belmiçä aptırap torgaç, Tahir yänäşäsendäge cimerek östäl östenä şudırdı.

— Mägez, sezgä akça kiräkter… Menä böten bulganın kaldıram. Yahşılıgıgız öçen bulır…

— Sez nişlisez? Häzer ük kire alıgız!

— Räncetmägez mine, Tahir, alıgız…

— Sez närsä?! Min monı akça öçen eşlämädem. Min, gomumän, bernindi yahşılık ta kılmadım.

— Alıgız, sezneñ aluıgız miña kiräk. Doga kılırsız. Canım tınıçlanır, içmasam. Häyer itep alıgız… Tormışımdagı iñ qaderle äyberemne tabıp birdegez bit... Yugalgan bulsalar, üzemne kiçermäs idem, tınıç kına yäşi almas idem…

— Beläsezme, sez bolay itegez. Minnän rätle-başlı doga çıkmas, bu akçanı alıgız da mäçetkä barıgız. Häyer bagışlap, Tahirıgız isänlegenä doga ukıtıgız. Häm monı ışanıp, ışanıp kına tügel, inanıp eşlägez: isän äle ul sezneñ Tahirıgız…

— İsän? Niçek isän? Sez kayan beläsez?

— Minme? Min menä şuşı hatlardan ukıp beldem. Bu hatlarnı yazgan keşe tiz genä yugalırga tiyeş tügel. Anıñ mähäbbäte şulkadär zur häm köçle, aña ul yugalırga irek birmäyäçäk, Zöhräse hakındagı hatiräse bulıp, yäşärgä därtländerep toraçak. Şul Zöhräse hakına, kiläçäge, bähete hakına yäşätäçäk… Ul, bälki, ällä kem dä tügelder, bälki, menä bezneñ kebek, menä minem kebek, uramda yäşider, ämma ul çın, ihlas, döres keşeder… İmanlı bändäder… Min monı toyam, hätta beläm dä… Alıgız akçagıznı, barıgız mäçetkä, doga ukıtıgız, teläklär bagışlagız. Tabılır Tahirıgız, tabılmıy kalmas…

— Rähmät, meñ rähmät sezgä. Akıllı keşe ikänsez. Halık bit sezneñ kebeklärdän kurka, şiklänä. Ä sez menä nindi ikän… Şunıñ östenä Tahirımnı da häterlätäsez. Yuk, yözegez, tavışıgız belän tügel. Küñelegez belän Tahirga ohşagansız sez…

Hatın küz töplären sörtkäläp aldı. Kıyusız gına ürelep, östäldäge yözleklärne dä kire sumkasına salıp kuydı. Kitärgä cıyındı. Tagın ber märtäbä yözen kütärep, Tahirnıñ küzlärenä tutırıp karap tordı.

Kemneder tanırga telädeme? Nider sizendeme?

Läkin ul nıklap tanıp, toyıp beterä almadı bulsa kiräk, salmak kına borılıp, işekkä taban kitep bardı.

Tahirnıñ eçke ber cirendä, can yäşägän urında, nindider neçkä kıl tartılıp kuydı. “Kitä bit! Tagın kitä! Yugala!..” Nider kılırga, närsäder eşlärgä kiräk! Bik möhim ber süz, säbäp uylap tabarga kiräk!

— Zöhrä hanım!

— Ä?..

— Zöhrä hanım, yaña adresıgıznı kaldırmıysızmı soñ?

— Ä nigä ul sezgä?

— Nigä dip… Tagın hatlar tabılsa? Niçek tapşırırmın soñ aların? Sezne niçek tabarmın?

— Yuk, yuk… Utız gına hat ide alar. Barısı da şuşında, rähmät...

— Şulay da kaldırıgız adresıgıznı… Tagın närsä dä bulsa tabılıp kuysa, kitererbez…

— Yarıy alaysa, yazıgız…

5

Zöhrä kilgän könnän soñ Tahirnıñ küñelennän tınıçlık kitte, anıñ urınına moñ kerde. Sagış ta, borçu-mazar da tügel, näq menä moñ! Çın tatarça, bezneñçä moñ! Anı ber süz belän genä añlatıp ta bulmıydır… Ällä bulamı? Bälki, köräşter ul? Äye, moñ — köräş ul. Bähet belän bähetsezlek köräşe. Alarnıñ bergälege, hätta garmoniyäse!

Tahir küñelendä dä ber ük vakıtta ayausız häm itağatle köräş bara. Ul bit Zöhräsen taptı! Yugaltkan yazmışın taptı! Hikmät şunda: ul üz yazmışına yakın bara almıy. Çönki… Yazmışı anı çit itte, tanımadı. Ul inde yözen yugaltkan, ämma ihlaslıgın yugaltmagan häm… barı tik küñele belän genä torıp kalgan…

Niçek töşte soñ ul bu hälgä? Ayırılu niçek kenä avır bulmasın, änä Zöhrä üz yazmışı öçen köräşergä köç tapkan bit, mähäbbäte hakına, kemgäder birgän väğdäsennän, yäräşkän keşesennän, zags häm tabiğat kanunnarınnan baş tartırga da köç tapkan. Cide yıl yalgız yäşäp, üzeneñ çın Tahirınnan yöz çöyermägän, anı kötkän, ezlägän, sagıngan, yaratkan… Ä Tahir? Ruhın sındırmasa da, canın yarıp, imanın satıp eçmäsä dä, ul inde tormışnıñ töbendä, keşelek häyätınıñ çüplek başında. Anıñ här poçmagınnan, yotam dip, dönya cänlegeneñ ilämsez avızı ırcayıp tora.

Tahir — bomc. Uram sukbayı. Biç! Anı inde söygän keşese dä tanımıy. Dusları, tugannarı, ülgän, yukka çıkkan, dip uylıylar. Hätta militsiyä dä aña kul seltägän…

Niçek töşte soñ ul bu hälgä?

Zöhrägä utızınçı hatın yazıp, şul uk könne Tübän Kamadan çıgıp kitkäç, avıldagı anası yanına sugıldı da yakın-tirä sovhozlarda “Yaşäsen perestroyka!”, “Yaşäsen bazar mönäsäbätläre!” digän plakatlar yazıp yöri başladı. Ara-tirä il başlıklarınıñ tuk yözlären töşerergä dä turı kilä ide. Küñelendä tınıçlık bulmagaç, eştän dä, tormıştan da yäm taba almadı, eşlägän bar akçasın eçep beterep bardı. Yuk, keşe kölderep, iserep, yıgılıp yatmadı, tik aynıp ta betmäde… Anıñ tiräsenä üze kebek moñlı-sagışlı, ruhları kakşagan, küñel kanatları sıngan cannar cıyıldı. Şulay kolhozdan kolhozga, rayonnan rayonga küçä-küçä, alar berdänber könne Kazanda päyda buldılar.

Zur kalada yäşäü kanunnarı üzgäräk bulıp çıktı. Tahir bu şartlarga äzer tügel ide. Berniçä fabrikaga bizäüçe rässam bulıp eşkä urnaşıp karadı, mäktäptä stena gazetaları çıgardı, kinoteatrlarga afişa yazarga yallandı, ämma yünle-rätle eş tabıp, mantıp kitä almadı.

Torgan cire dä ah itärlek tügel ide. Ul nindider iserek urıs karçıgında fatirda torıp bulaştı. Bu karçık akça almıy, ämma Tahir aña kön sayın ber şeşä arakı alıp kaytırga tiyeş ide.

Bervakıt eşkä almıy başladılar. Ul, bomclarga, törle äträk-älämnärgä iyärep, kayçakta kiçä genä törmädän çıkkan şikle bändälärgä kuşılıp, iske yortlar sütep yörde, bazarda yök taşıdı, ber dä bulmasa, şeşä cıyıp tamak tuydırdı. Läkin keşe talarga künegep kitä almadı. Soramıyça algaladı, ämma uramda satu itüçe tatar karçıgınıñ soñgı tiyenen tartıp alırga anıñ kulı da, küñele dä kütärelmäde. Bomclar rätenä töşüdän Tahirnı ike genä äyber totıp tora ide — anıñ pasportı bar, häm ul äle haman da urıs karçıgında fatirda tora…

Berdänber könne ul alardan da kolak kaktı. Kıynalıp, ike ay urın östendä aunagannan soñ, bötenläy keşelektän çıgıp, dönyalıktan vaz kiçep, kayçandır kem tarafınnandır uylap çıgarılgan säyer ber tormışta yäşi başladı.

Tahir alay uk köçsez tügel ide bit. Ömetsez bulsa da, bu qadär köçsez tügel ide… İh, şul ömetsezlek keşelektän çıgardı da inde anı! Zöhrä aña karaganda meñ märtäbä köçleräk bulıp çıktı. Ul üz hıyalınnan, üz maksatınnan ber tamçı da kire çikmägän, ömeten özmägän. Yörägen kakşatkan, ämma ruhın imgätmägän…

Tahir üz ömete, üz maksatı öçen nik köräşmäde soñ? Yazmışı, bähete öçen nik köräşmäde? Üzeneñ keşelegen saklap kalu öçen nigä kıl da kıymıldatmadı? Märhämätsez, igeleksez tormış agımına böten çüp-çar belän bergä iyärde dä kitte…

Tabarga bula ide bit, nik ezlämäde ul Zöhräne? Zöhräneñ kiyäügä çıkmıyça anı kötep yalgız kaluın nik toymadı? Mähäbbät — toyım bit ul. Nik toymadı? Arakı söreme anıñ böten küñel toyımın, can cılısın betergän bulganmı? Nik? Nigä? Ni öçen?

Zöhrä kilde dä kitte, ä Tahir meñ törle sorau belän yalgızı torıp kaldı. Ul üz küñelendäge avır, gazaplı moñnı kaya kuyarga da belmäde. Aptıragaç, eştän buşap torgan aralarda, käğaz-karandaş alıp, Zöhräneñ yaña suräten töşerä başladı.

“Gailä”dägelär Tahirnıñ hälen bik tiz añlap aldılar. Şuña küräderme, anı borçımaska, yukka-barga küñelen talkımaska, itağatle, iğtibarlı bulırga tırıştılar.

Bügen Tahir ğadättägedän irtäräk uyandı. Uyanıp, dönyanı tıñlap yattı. Änä başkalar da, soñgı berniçä yılda tuganlaşıp kitkän dusları, millättäşläre dä uyanışa başladılar. Härvakıttagıça, Salo belän Çülmäk talaşıp aldılar. Lyumin, bu ıgı-zıgını işetmäskä telägändäy, nindider şomlı, kırgıy ber cır şıñşıp yörde. Böke, öydäge tavışnıñ tınganın gına kötkän kebek: “Usal keşe üz kanınnan çişmä yasap eçä”, — dip, irtänge gaugaga üzençä näticä yasap kuydı. Aña karşı kilüçe dä, cöpläp süz äytüçe dä bulmadı. Bu köysez cannardagı böten usallık şul ber-ike ärepläşü süze belän çıgıp betkän ide. Salkın irtädä der kaltıranıp uyangan uram sukbayınıñ küñele niçek tınıç bulsın da, üzeneñ şıksız tormışına canı niçek ürtälmäsen?! Şuña kürä irtänge talaş-gauga — bomclar arasında ğadäti häl. Tahir monı añlıy, şuña da küñele tınıç anıñ.

Aşarga çakırdılar. Bügen tabın mul ide. Kiçä şaktıy akça eşlängän. Cılı aş bulmasa da, kaynar çäy härvakıt bar. İt bar, may bar, ipi bar. İrtän arakı eçü tıyılgan. Salo kön sayın irtänge aş aldınnan äytä torgan süzen äytügä, barısı da, därräü kilep, taşlandık kaplardan ämälläp yasalgan östälgä yabırıldılar…

— Rizık — doga kebek, küñeleñ belän nikadär ihlas kabul itäseñ, ul şulkadär sihätleräk, — dide Salo. Ul inde Çülmäk belän tatulaşkan, alar, üzara köleşä-köleşä, yünsez mäzäk söyläşälär.

Tahirga bolarnıñ berse dä kızık tügel. Anıñ küñelendä moñ bar. Ul anı berkaya da kuya almıy. Bu moñ hätta Zöhräneñ suräte belän dä çıgıp betmäde. Ul surätne dä Tahir üze kuna torgan bülmä stenasına elep kuydı. Ozak kına karap tordı. Şunı iskärde: Ul Zöhräsen haman elekkeçä yasıy. Yözenä sarı sagış pärdäse elengän, küz çitlärenä cıyırçık kungan yaña Zöhräsenä haman künegä almıy äle. Hätta… Bu Zöhrälär ikese ike keşe kebek. Küzläre genä şul uk. Tagın… Tagın yöräkläre, cannarı ber. Tahir anı şunduk tanıdı. Zöhrä dä toydı. Niçek dide äle ul? “Sez Tahirımnı häterlätäsez” dideme?

Tanıdı, toydı, añlap kına citä almadı. Tahir moña söyende genä. Yarıy äle añlamadı! Añlap alsa, bolay da avıru yöräge tämam yarılıp, yargalanıp betär ide…

Yuk, bolay bulmıy. Bulmıy! Tahir Möştäri uramına kütärelgändä dä, eşläp yörgändä dä şul hakta gına uyladı. Nider kılırga, nider eşlärgä kiräk! Het häzer kilep, keşe isemen, ir-eget isemen, üzeneñ legendar isemen aklarga tiyeş ul! Niçek?

Pasport! Anıñ pasportı bar bit! Barıp kına alası!

Avıl! Anıñ avılı bar! Yakınnarı, tugannarı bar! Bergä ukıgan dusları bar! Ostazları bar!

Tugan cire bar! Tugan tele bar!

Hätere bar! İmanı bar!

Mähäbbäte bar!

Bu azmıni?!

Bu küp, bik küp, yañadan çın keşelär arasına, olı tormışka kaytıp yäşärlek küp…

Tik… alar arasına kaytu öçen, alarnı da ışandırası bar äle!

Zöhräne dä ışandırası bar.

İñ möhime, Tahir üz-üzen ışandırırga tiyeş.

Änä ul üze yort sütä, üze haman uylıy. Uylıy-uylıy başı avırta inde anıñ. Ä yöräge, canı, küñele, kiresençä, tınıçlana bara, hisläre üz yarlarına kayta, imanı kıyblaga yöze belän borıla… Tahir älegä nıklap toyıp betermi, ämma anıñ tormışına urgılıp ömet kerä başlagan ide inde.

Kiçke yakta Salo böten “gailä”ne üz bülmäsenä cıydı.

Süzen äylängeçtän uratıp yörtmäde, turısın yarıp saldı:

— Yä, yegetlär, Poçta belän nişlibez?

Bu sorauga “Poçta”nıñ üzennän başka berkem dä gacäplänmäde.

— Ni bulgan miña?

Salo Tahirnıñ soravın işetmägängä salıştı. Kiresençä, üze ük soraşa başladı.

— Sineñ çın isemeñ niçek?

— Minemme?

— Kem belän söyläşäm soñ min?

— Tahir…

— Siña kilgän hatınnıñ iseme Zöhrä ideme?

— Äye.

— Eçkän sayın, sin bezgä söyläp, tuydırıp beterä torgan Zöhräme?

— Äye.

— Haman da yaratasıñmı?

— Äye.

— Ä ul sine yaratamı?

— Äye.

— Anıñ belän bulasıñ kiläme?

— Äye.

— Närsä sin! “Äye” dä “äye”! Bütän süz belmiseñme ällä?

— Beläm…

— Nu, äyt, nişlibez soñ?

— Belmim…

— Min dä belmim. Uylarga kiräk. Yä, kemdä nindi uy bar?

Salo härkemgä ayırım-ayırım tuktalıp karap çıktı. Annarı, karaşın kabat Tahirga kaytarıp, bermäl tın kalıp, uylanıp tordı.

Şunda Böke telgä kilde:

— İzgelekne tuktatır karşılık yuk.

Anıñ süzenä ällä ni iğtibar itüçe bulmadı. Ämma üzara äñgämä başlap cibärü öçen şul citte.

— Tahirga bähet yılmaydı. Nado poddercat! — dide Kirpeç.

— Tahirnı keşelärgä kaytarırga kiräk,— dide Çülmäk.

— Kiyenderergä, ıznaçit, adäm rätenä kiterergä dä Zöhräse kuyınına iltep salırga, başka variant yuk, ıznaçit,— dip yılmaydı Lyumin.

— Dokument probleması bulaçak. — Çülmäk süzen tämamlamagan bulgan ikän.

— Dokument bar, — dide Salo. — Vahitovta yata. Barıp kına alası. Läkin mentlarnı bähilläşterergä kiräk bulaçak. Sütä başlagan yorttan pasportlık kına sämän çıgar dip uylıym. Äle kiyenergä dä kalır… Ä häzergä sin üzeñne rätkä kiter. İşetäseñme, Poçta… Tahir? İrtägädän eşkä çıkmıysıñ. Avılıña kaytırga äzerlän, kalganın üzebez kararbız…

Çülmäk anı huplap aldı:

— Poçtaga akça kiräk bulaçak, Salo, bankuyım, da?

Salmak kına torıp, härkem bank rolen ütäüçe känfit kabına akça salıp çıktı. İñ ahırdan Salo ber paçka akça kuydı. Soñınnan ul kaptagı akçalarnı, börtekläp cıyıp alıp, Tahirnıñ kulına tottırdı.

Tahir bu qadäresen kötmägän ide. Anıñ küñele tuldı, küzlärenä yäş tıgıldı. Küptän yılaganı yuk ide. Bügen yılıysı kilde. Şuşı sukbaylarnıñ härbersenä, tugannarça koçıp, iñ cılı süzlär belän rähmät äytep, qader-hörmät belderep çıgası kilde. Läkin ul belä: bomclar tormışında andıy ğadätlär yuk. Bolay da bötenese añlaşılıp tora…

Tahir töçelänmäde, barı tik:

— Rähmät, tugannar, — dip kenä äytte, annarı, dımlı küzlären yäşerebräk, uramga çıgıp kitte.

Anıñ artınnan Bökeneñ tanış fälsäfäse iyärergä tırışıp karadı:

— Keşe bulu öçen geroy bulu mäcbüri tügel…

Här keşe gomere — mäñgelekneñ ber mizgele, dilär. Läkin keşe gomerendä dä mäñgelekkä tiñ mizgellär bula. Tahirnıñ häzer şundıy mizgele. Ütä dä cavaplı çorı, sınau häm sınalu vakıtı…

İkençe könne Tahirnı eşkä iyärtmädelär. Läkin öydä dä kaldırmadılar. Salo, härvakıttagıça, berägäyle itep äytte:

— Pasportıñnı üzem kerep alam. Birmäsälär, Baronga äytermen. Ä sin bar, Zöhräñ belän kontaktka ker, — dide. — Tolko smotri, keşelegeñne häm irlegeñne cuyma!

Tahir Zöhrä belän kontaktka kerergä uylamadı da. Şuşı kıyafäte belän niçek kürensen ul aña? Närsä disen? Kürenep, berençe oçraşuda uk gayräten çigersenme? Läkin, şul uk vakıtta, Zöhrägä nindider ım, işarä birergä dä kiräk. Monıñ yulın-çarasın da bik tiz uylap taptı Tahir. Hat yazarga buldı ul. Utız berençe hatın yazıp, Zöhräseneñ üz kulına tapşırırga tiyeş ul.

Şulay eşläde dä. Ber aulak urın tabıp, yartı kön buyı kulınnan kalämen töşermäde. Törleçä yazıp karadı. Niçek kenä yazsa da, Zöhrä aña ışanmas kebek toyıldı. Işandıru ber häl. Kurkıtudan, örketüdän kurıktı. Zöhrä üz Tahirınıñ bomcga äverelüen belergä tiyeş tügel ide.

“Zöhrä, qaderlem! — dip, elekke hatlarındagıça başlap kitte ul.— Sin mine beläseñ dä, belmiseñ dä. Min — Tahir. Cide yıl elek yugaltkan Tahirıñ. Kurıkma, şiklänmä. Min tege dönyadan kaytmadım. Läkin bu dönyada da yäşämädem. Min yäşägän dönya — cir belän kük arasında. Döresräge, yäşäü belän ülem arasında. Sin ul tormışnı kürdeñ. Möştäri uramındagı yortıñnan hatlarıñnı tabıp birgän bomcnı häterliseñme? Tahir digän bändäne? Sin: “Tahirımnı häterlätäseñ”, — digäç, cir tişegenä kerep kitä yazgan ir zatın? Şul Tahir — Sin cide yıl elek yugaltkan Tahirıñ bula inde. Tanımadıñ… Tanırlık tügelder şul häzer min. Tanımavıñ häyerleräk tä. Küzeñä bomc bulıp, sukbay bulıp kürenäsem kilmi. Bügen min Siña layık tügel. Cide yıl buyı üz küñelenä tugrı kalgan Zöhräsenä layık Tahir bulıp, çın keşe bulıp kürenäsem kilä. Kiläm äle min Siña, Zöhrä, kaytam äle. Köt mine. Ütenäm, üzeñ ezlämä. Beraz vakıt bir. Tormışımnı, küñelemne caylarga mömkinlek bir. Şunı onıtma: minem saf küñelem, ihlas mähäbbätem, sine özelep yarata torgan olı yörägem bar. Häterem bar, imanım bar, hıyalım bar…

Barısı öçen dä kiçer mine, qaderlem. Siña kitergän kaygı-borçularım öçen kiçer!

Häm… meñ-meñ rähmätlär Siña! Tugrılıgıñ öçen, sabırlıgıñ öçen, keçe küñellelegeñ, olı yörägeñ öçen rähmät!

Väğdä — iman. Siña väğdämne, süzemne biräm — min tizdän olı tormışka, keşelär arasına kaytaçakmın. Sin äle minem öçen gorurlanaçaksıñ…

Min tormışnı şundıy sagındım, Zöhrä! Min Sine özelep sagındım!

Köt mine, köt!

Sineñ Tahirıñ”.

Zöhrä yäşägän yortnı ezläp tabu kıyın bulmadı. Fatirı da ikençe katta gına ikän. Ämma işek bikle ide. Tahir nişlärgä belmiçä taptanıp torgan arada, karşı yaktagı işek açılıp kitte. Annan bersennän-berse tazarak ir belän hatın kilep çıktılar.

İşek töplärendä toruçı sälämä sukbay şikländergänder şul.

Äzmäverdäy ir şunduk sorau ala başladı:

— Sin kem?

— Poçta… Ä-ä… Tahir.

— Närsä kiräk monda?

— Menä bu fatirnıñ hucasın kötäm.

— Sin anıñ keme?

— Berkeme dä tügel.

— Şulay bulgaç?

— Närsä?

— Şulay bulgaç, ıçkın monnan, poka isän-sau çakta.

— Yuk, miña Zöhräne kürergä kiräk.

— Içkın dilär monnan! Nu?

— Min nişlägän soñ? Min prosto kötäm… Berkemgä dä timim…

— Sin närsä, añlamıysıñmı ällä? Kulnı pıçratası kilmägän ide… Yünle çakta küz aldınnan olak! Yuksa…

— Närsä — yuksa?..

— Küzeñne törtep tişäm! — Tege bändä, ike barmagın tırpaytıp, Tahirga taban kilä başladı.

Läkin Tahir belä: köç tännän tügel, cannan! Şuña da kurıkmıy.

— Çıkmıym. Sin musor tügel, min şalava tügel!

— Äle şulaymı? Häzer min sineñ betle başıñnı sugıp yaram!..

— Kem kemneken yarır äle…

— Ah, uram biç-ç-çurası!.. — Tege gäüdä, ayu kebek alpan-tilpän atlap kilde dä kizänep sukmakçı buldı. Läkin sugarga ölgerä almıy kaldı. Ul kizängän arada, Tahir yäşen tizlegendä ürelep, anıñ iyägenä bärep aldı. Äzmäverdäy ir zatı beraz çaykalıp tordı da, artka taba yantaep, stenaga barıp bärelde, annarı, şul stena buylap, salmak kına idängä şuıp töşte.

Yanında basıp torgan hatınga şul citä kaldı, ul, cir yırtıp kıçkıra-kıçkıra, baskıçtan askı katka taşlandı, annarı uramga uk atılıp çıgıp kitte. Anıñ:

— Üterälär!.. Üterälär!.. Militsiyä!.. — dip açırgalanıp kıçkırgan tavışı şaktıy vakıt havanı yarıp tordı äle.

İr keşe, berazdan isenä kilep, Tahirga kütärelep karadı, annarı, ıñgıraşa-ıñgıraşa tordı da fatirına kerep biklände, telenä närsä kilä şunı äytep, sügenergä kereşte.

Tahir däşmäde. Zöhrä işege yanına bardı da, hucasınıñ işek açuın kötep utırgan et kebek, stena buyına çügäläp, sabır gına kötä başladı. Küñelenä Bökeneñ: “Ädäplelekkä ädäpsezlärdän dä öyränep bula” digän süze kilde. Yılmaep kuydı: ä üze soñ, üze!..

Militsiyä tiz kilep citte. Podezd töbenä çıyıldap kilep tuktagan maşina tavışına Tahir, siskänep, torıp uk bastı. Küp taşıdılar anı bu maşinada, kan kosıp küp yattı ul anıñ pıçrak idänendä… Yünlegä tügel bu… Tahir üzeneñ nindi bälagä targanın şunda uk añlap aldı. Bu biyek yortlarga yakın barmaska ant itkän çakları bar ide inde. Bu yulı Zöhrä dip kilde şul. Şuña da ükenmi, Zöhrä belän bäyle ber närsägä dä ükenmi ul…

Sulışları buılıp çabıp kergän militsioner yegetlär, Tahirnı, kulların artka kayırıp, yöze belän taş idängä yıgıp taşladılar. Arttan ayakların kütärep, kayırılgan kullarına şıtırdatıp bäyläp tä kuydılar. Tahir belä: mentovkada monı, kölep, “lastoçka” dilär. Az gına da selkenerlek tügel. Selkendeñme — böten señerläreñ, kan tamırlarıñ şıtırdap özelä başlıy, söyäkläreñ söyäktän, iteñ ittän kuba…

Tahir nider kıçkırırga tırışıp karadı. Läkin ber avız süz dä çıgara almıy kaldı, taza öç yeget katı başlı itekläre belän anıñ bil-kükräk turısına tipkäli başladılar.

— Sin kem?

Tahirnıñ däşärlege kalmagan ide, citmäsä, taş idängä yıgılganda, ul avız-borının nık kına cimergän bulgan ikän…

— Kaysı fatirnı basarga ide isäbeñ, gad? Nu? Äytäseñme-yukmı? Yukmı? Mä, alaysa, mä, mä!

Tahirnıñ kan tulışkan avızınnan ıñgıraşıp-iñräp berdänber süz çıktı:

— F-f-a-ş-ş-ist…

— Birermen min siña faşistnı! Menä şundıy bula ul faşist, menä, menä, menä!

Kinät ülem tınlıgı urnaştı. Tahir sagaydı. Ällä çınlap ta üldeme ul? Avırtu da sizelmägän kebek… Sizelä… Änä yörägenä töşep sızlıy… Böten tänenä enä kadap çıkkannar diyärseñ…

Şul vakıt canga ilahi doga bulıp yata torgan tanış tavış işetelde. Ämma bu dogada usallık ta bar ide:

— Nişlisez sez? Nik kıynıysız anı? Prekratite!

— Bomc bit ul. Rähmät äytegez äle. Öyegezne talarga kergän änä... Gad! Menä, kürşeläregez kürep kalgan.

İdändä yöztübän kaplanıp yatkan Tahir başın Zöhrä yagına bormakçı buldı. Buldıra almadı.

— Zöhrä-ä-ä…

Zöhrä iñ elek, siskänep, çitkä taypıldı, annarı, nindider ütä dä tanış, hätta qaderle, gaziz tavış işetkändäge kebek, idängä tezlände.

— Kem sin? Kayan?

— Tahir min… Poçta… Hat kiterdem…

— Tahir?.. Möştäridänme?..

— Äye… Poçta… Hat…

Zöhrä, torıp, militsionerlarga centekläp añlata başladı. Elek Möştäri uramında toruın, küptän tügel genä şuşı yortka küçep kilüen, hatların onıtıp kaldıruın, alarnı şuşı Tahir digän keşeneñ tabıp birüen, öy adresın aña üze birep kaldıruın täfsilläp söyläp çıktı, Tahirnı cibärülären ütende.

Işandılar. Cibärdelär. Yukka şau-şu kuptargan öçen karşı yak kürşelärgä şeltä belderdelär. Çıgıp kittelär.

Tahir, kara kan yotıp, taş idändä utırıp kaldı. Tännären, ayak-kulların yazarga tırışıp karadı — sıngan, imgängän cire yukmı… Yuk bugay. Kalganı tözäler, yomşak cir tiz tözälä ul. Ä menä küñel nindi ikän? Katımı, yomşakmı? Küñelne kürgän yäki totıp karagan keşe yuk şul, yuk…

Zöhrä öyenä çakırdı. Tahir kermäde. Ul kiyemnären tärtipkä kiterep bulaşkan arada, Zöhrä üz fatirınnan yüeş çüpräk, yod, mamık alıp çıktı. Läkin Tahir anıñ yärdämennän baş tarttı.

Kesäsennän tauşalıp betkän konvert çıgardı da:

— Miña kitärgä kiräk. Sezgä hat kına kaldırmakçı idem. Ä menä niçek kilep çıktı. Zinhar, gafu itegez…

— Üzegez açulanmagız. Nindi hat ul? Kemnän?

Zöhrä sagaydı. Yözendäge cıyırçıkları tagın da nıgrak belenep tora başladı. Küzendäge yaktı nurnı şomlı uy yuıp töşerde…

— Tahirdan.

— Kemnän?

— Äye-äye, Tahirdan hat bar. Menä, alıgız…

— Anıñ böten yazgan hatları da mindä. Utız hatı da… Tagın nindi hat ul?

— Utız berençese, dimäk… Işanmasagız, konvert tışına karagız. Anıñ kulımı?

— Anıkı…

— Dimäk, bu hat Tahirdan?

— Şulay bulıp çıga…

— Alaysa alıgız…

— Rähmät…

— Yarıy, sau bulıp torıgız. Onıtmagız. Tahirıgıznı onıtmagız. Kötegez. Ber kiler ul, kötegez…

— Rähmät sezgä, Tahir… Läkin min berni dä añlamıym. Sez şayartasızmı? Ällä nider beläsezme? Äytmisez genäme?

— Yuk, şayartmıym. Minem şayartudan uzgan inde. Kürep torasız… Huşıgız…

— Huşıgız… Tahir…

Tahir, başın kütärep, Zöhräneñ küzlärenä karıy almadı. Köçe citmäde. Avıru canın, cärähätle tänen alıp, yögerep çıgıp kitte. Ul hätta Zöhräneñ: “Nindi hat bu, Tahir? Monda bit yaña adresım yazılgan… Ä ul minem küçkänne belmi, belmi!.. Nindi hat bu? Sin üzeñ kem, Tahir? Sin — Tahir? Tahi-i-ir!..” — dip ürsälänep kıçkırıp kaluın da işetmäde. İşetsä dä kire kermäs ide. Anıñ, tizräk Kaban buyındagı fatirına kaytıp, rätleräk kiyemnären kiyep, törgäkkä töynälep kuyılgan räsem-surätlären alıp, Möştäri uramında eşläüçe dusları yanına sugılıp, Salo tabıp birgän pasportın kesäsenä salıp, tugan yaklarına kaytıp kitäse bar ide.

6

Tugan yaktan kitü — cannıñ ber öleşen yugaltu ul. Tahir isä tugan yagında canınıñ ber öleşen genä tügel, bu can digännären bötenläye belän kaldırgan bulgan, ahrı. Ul häzer menä şul canın ezläp kaytıp kilä.

Kaytışlıy uk änkäseneñ kaberenä kerep çıgarga buldı. Anıñ vafatınnan soñ berençe kaytuı Tahirnıñ. Kümärgä dä kaytmadı bit... Annan soñ da… Bötenläy bütän dönyada, bütän gam belän yäşäde şul ul soñgı yılların. Cansız tormışta yäşäde…

Läkin änkäseneñ kaber östendä dä Tahirnıñ can äsäre kürenmäde. Zirat anı ülem tınlıgı belän karşı aldı. Änkäseneñ ruhın da toymadı ul. Anı bu minutta böten ruhlar, cannar, ärvahlar taşlap kitkän ide. Taşlarlar da şul. Kem ul häzer? Adäm zatımı? Ällä İblis tokımınnanmı? Hak möselmannan ni-närsä kalgan añarda? Öräk! Menä kem ul? Cansız, kıyafätsez, bähetsez ber bändä!

Änkäse dä beravız süz söyläşmäde. Üpkälägänder, räncegänder şul. Bälki, anıñ yätim ruhı ulınıñ adäm karamaslık kıyafäten, cärähätlänep, kutırga katkan yözen kürep torgandır? Bälki, Zöhrä kebek, ul da Tahirnı tanımagandır? Ana bulıp ta tanımagandır…

Zirattan çıkkaç, Tahir tugannan tugan tiyeşle abıylarına kitte. Änkäsen soñgı yulga ozatkan keşe ul. Bu hakta Kazan uramnarınıñ bersendä yözgä-yöz bäreleşkän avıldaşı häbär itep kitkän ide. Şuña kürä, Tahir aña bik rähmätle. Äybät keşe ul. Keşelekle. Tugan canlı.

Ämma bu yulı Hösäyen abıysı Tahirnı salkın karşı aldı. Şulay da ber naçar süz dä äytmäde, kırın da karamadı, şunduk öyenä, küñelenä sıydırdı, ayakka baskançı, başlı-küzle bulgançı üzlärendä yäşäp torırga kuştı.

Östäldäge sıylar yanına arakı şeşäse çıgıp utırgaç, Tahir yözen çıttı. Hösäyen abıysı da eçmi başlagan ikän, ul, bik tiz añlap alıp, şeşäne cähät kenä östäl astına töşerep cibärde.

Süz süzgä yabışmadı. Tahir töşenep algan ide inde — anıñ üksez canı tugannarı yanında da yuk. Yuk! Bu hakta belgäç, ul artık borçılmadı da. Hösäyen abıysı yortında ber atnalap yäşägäç, Salo cıyıp birgän akçaga ber kat kiyenep, çistarınıp, tözänep-yasanıp algaç, ul Tübän Kamaga kitärgä buldı. Anıñ yugalgan canı, bälki, şundadır? Şundagı ber kayın agaçına yäisä miläş kuagına elägep kalgandır? Bälki, Kama yarı buyında yäş sıgıp, moñsulanıp utıradır?

Läkin şähär dä anı koçak cäyep karşı almadı. Tahir tegendä sugıldı, monda sugıldı, ämma anı yannarına sıyındırırga teläüçe keşelär tabılmadı. Elekke can duslarınnan berkem dä kalmagan, Nail dä, öylänep, Sebergä kitep bargan, ä kayçandır isänläşep yörgän tanış-beleşneñ üz borçuları da baştan aşkan.

Uram çatında, bu başnı alıp kaya gına olagırga inde dip aptırap basıp torganda, Tahirnı kemder däşte. Tavış iyäsen ezläp, ul yak-yagına karandı, ämma halık arasında ber genä tanış yöz dä kürmäde. Şulay da berazdan yuka gına gäüdäle, ap-ak çäçe östennän cıynak tübätäy kigän, şundıy uk ak sakal-mıyıktan ber kartnıñ cilfer-cilfer üzenä taba kilüen şäyläp aldı. Bäy, bu bit Häsänşa aga! Häsänşa ostaz! Uçilişeda räsem sängatennän ukıtkan ataklı rässam! Nişläp başta uk uylamagan ikän Tahir anıñ hakında? Ä bit ul kayçandır bu kart rässamnıñ iñ yaratkan şäkerte ide.

— Tahir! Tahircan! Sinme bu?

— Häsänşa aga? Sez? Sezme bu?

— Tahircan, çınlap ta sinme bu?

— Min…

— Sin şul! Yugalgan, ülgän digännär ide… Nişläp yöriseñ? Sin isänmeni?

Häsänşa kartnıñ säyer soravına Tahir hiç kenä dä üpkälämäde. Karşı yögerep barıp, koçaklap uk aldı.

— Min bu, Häsänşa aga. Menä totıp, çemetep karagız. Närsä bulsın miña…

— Şulayın şulay da… Nık kına üzgärgänseñ ikän… Dönya şaktıy kıynagan, ahrı… Böten cireñdä üzeneñ ezlären kaldırgan…

— Buldı inde… Üzegez ni hällärdä soñ? Haman şul kileş ikänsez.

— Yuk, kartayırga isäp yuk äle.

— Haman şundamı?

— Şunda. Balalar belän räsem yasarga öyränäbez. Yuk, sezneñ çıgarılıştan soñ ällä kem kürenmi… Üzeñ häzer kayda?

— Kayda dip… Älegä cir belän kük arasında… Menä… bu yaklarga kayttım.

— Räsemne taşlamadıñmı?

— Yuk, vrode… Kübräk portretlar yasıym… Karandaş belän… Az-maz grafika… Peyzac…

— Yarıy, anısın kararbız. Avılıña kayttıñmı?

— Kayttım. Änkäy märhümä yanında buldım.

— Anısı yaragan. Het beraz ruhı tınıçlanır. Kümärgä dä kaytmadıñ…

— Häsänşa aga, min bit…

— Stop! Min sine bitärlärgä cıyınmıym. Kiräkmi, däşmä. Böten kürgän-yaşägäneñ üzeñ belän. Närsä bulganın soramıym, berär vakıt söylärseñ äle.

— Häsänşa aga, sez niçek tanıdıgız mine? Mine bit häzer berkem dä tanımıy.

— Kullarım kaltıransa da, küzlärem ütken äle minem. Rässam küzläre! Tanıdım, şunduk tanıdım.

— Küzläregez genä tügel, yörägegez dä ütken, yäş äle sezneñ.

— Ä menä sin kartaygansıñ, Tahircan… Añlavımça, siña eş kiräk? Äydä minem yanga — ostahanägä…

— Äle ul haman da barmıni, Häsänşa aga? — Tahir söyeneçennän kıçkırıp cibärgänen sizmi dä kaldı.

— Bar, bar. Närsä bulsın aña? Alaysa, irtägädän ük eşkä çıgasıñ. Mindä yäşäp torırsıñ. Cihan äbiyeñneñ tagın ber tüşäk ämällärlek kenä räte bardır äle…

Şulay kinät kenä häl itelde dä kuydı. Eş tä buldı, torır urın da caylandı. Tahirnıñ küñele urınına utırdı, canı tınıçlandı. Ul böten vakıtın, köçen, talantın Häsänşa kart ostahanäsendäge eşkä birde.

Bu ostahanä törle hökümät zakazların başkara ikän. İşek başındagı yazulardan alıp, zatlı zallarga elenä torgan zur kartinalarga qadär yazarga turı kilä. Tahirnıñ kulı eşne sagıngan, icatka därtlänep tora, ä küzläre — dönya töslären, küñele hislärgä toyımın onıtmagan ikän äle!

Bolarnıñ barısı da töş kebek kenä. Bomc tormışı belän yäşägändä, ul bu töşne yış kürä ide. İmeş, anıñ karşında iksez-çiksez kartina… Tahir şuşı kartinaga tormışnı yaza… Şunısı gacäp, anıñ töşergän här obrazı, terelep, canlanıp, ğadäti keşe tormışı belän yäşi başlıy. Şuña kürä kartina haman buş, haman ımsındıra…

Tahir häzer belä — anıñ canı icatta bulgan ikän. Çönki ul kulına pumala algaç kına canınıñ tınıçlanuın, matur, bähetle mizgellär kiçerüen toya ide. Nihayät, ul canın taptı, anı üz urınına kaytardı!

Kaytarıp beterde mikän?

Ä Zöhrä? Kazan urtasında serle-mogcizalı hat totıp kalgan Zöhräne kaya kuyasıñ? Yarıy la Tahir, üz gorurlıgına baş birmiçä, Tübän Kamaga kaçıp kotıldı. Ä Zöhrägä nişlärgä? Anıñ canı bu minutta özgälänmi diseñme?! Tahir anıñ yanında üz canınıñ ber öleşen, bik matur öleşen kaldırmadımıni?!

Niçek kenä Kazanga, Zöhräse yanına ımsınsa da, Tahir, böten küñel cegären cıyıp, tıyılıp kaldı. “İrtäräk äle, irtäräk. Elekke kebek tagın Zöhräneñ küñelen kaytarmammı” dip uylıy ide ul.

Läkin Zöhräse yanına kaytıp äyterlek süze yuk şul äle anıñ. Tormışı da, gorurlıgı da, maksatı da yuk.

Nişläp bulmasın?

Berdän ber könne Tahir Häsänşa kartka Kazannan üze belän iyärep kaytkan surätlär tsiklın kürsätte. Kürsätmäde dä. “Menä küz töşeregez äle, bolar — Kazanda çakta yasagannarım”, — dip, kıyınsınıp kına tottırdı da, üze kayadır çıgıp kitte. Şulay ozak kına yugalıp yörde. Ul ostahanägä kaytıp kergändä, alar belän eşläüçe ike osta, agaç yunıp, pıyala kisep, Tahirnıñ räsemnären ramnarga urnaştırıp bulaşalar ide.

— Nişlisez sez? — dip soraganın sizmi dä kaldı Tahir.

— Kuşkannı eşlibez. Kartlaç här surätne ramga urnaştırırga boyırdı. Kürgäzmägä cibäräbez, di. Bähet yılmaydı siña, Tahircan…

Şunda Häsänşa aga üze kaytıp kerde.

Ul tın-sulışın tigezlägänçe, Tahir sorap ölgerde:

— Häsänşa aga, nişlätäsez bolarnı?

— Kürmiseñmeni, Kazanga äzerlibez…

— Nindi Kazan? Ni öçen?

— Kürgäzmä öçen… Kürgäzmägä cibäräbez sineñ bu tsiklnı.

— Nindi kürgäzmä?

— Yarıy, anısı çert s nim! Beläseñme sin kem?

— Kem?

— Sin… Sin… Talant! Geniy! Hotya… bu hakta sineñ üzeñä äytergä yaramıy bugay…

— Min berni dä añlamıym…

— Beläseñme närsä?.. Sineñ bu eşläreñ böten dönyanı şakkattıraçak äle… Kayan taptıñ bu obrazlarnı? Bu tiplarnı kayan ezläp taptıñ? Bu bit… açış, moğciza! Portret töşerüdä perevorot, revolyutsiyä yasagansıñ bit sin, malay aktıgı! Şunı töşenäseñme? Ällä haman küzle bükän kebek añgırayıp torasıñmı?

— Berni dä añlamıym, yıy-bogu!

— Añlamıysıñmı?

— Yuk…

— Menä kara bu portretka. Bu bit çın portret tügel. Bu bit — simvol, zaman simvolı! Bu qadär şartlılık, fantaziyä… Ämma şunısı gacäp — ul tormışnı tormışnıñ üzenä karaganda da çınrak surätlängän! Menä bit hikmät nidä! Ä menä monısı! Küzlärenä, küzlärenä kara. Änä-änä, sin bit, yegetkäy, bu küzlärdän can suırılıp çıkkan vakıtnı totıp algansıñ… Küräseñme, änä ul, änä can börtege… Ä menä monısın kara! Moña qadär, bähet belän bähetsezlek bergä yäşi almıy, dilär ide. Ä sindä alar bergä! Alar duslar! Alar tugannar! Alar ayırım-ayırım yäşi almıylar. Surättä yaña fälsäfä bu, yaña din, yısli uc na to poşlo! İh sin, Tahircan, yarıy kayttıñ äle, söyenderdeñ kartlaçnıñ canın… Rähmät siña, balakay…

Tahir Häsänşa kartnı tanımadı. Ul şundıy matur ide bu minutta, yäş ide, bähetle ide, kanatlı ide! Ber surättän ikençesenä oçıp yörgän kebek bu sabıy küñelle kartnı koçaklap alası kilde Tahirnıñ.

Häsänşa kartnı tuktatu mömkin tügel ide.

— Añlamasañ, bik añlarsıñ äle… Siña añlamasañ da yarıy. Sin eşlä genä, icat it! Añlarga tiyeşlesen bez añlarbız, añlatuın da añlatırbız… Ä sin beläseñme min kayan kayttım? Menä äle genä kayan kayttım? Yuk, belmiseñ. Poçtaga barıp kildem. Kazanga telegramma suktım. Üzäk kürgäzmälär zalında “Zamandaş portretı” digän halıkara kürgäzmä açıla. Şuña sineñ isemne cibärdem. Küptän ber keşe sorıylar ide. Ul däräcädä kuyarlık rässam bulmagaç, häbär itmi tordık. Ä menä bügen sineñ isemne atap kayttım…

Tahir barıber berni dä añlamadı. Añlamasa da, bik rähät ide aña. Ul rähmättän başka ber süz dä belmi ide bu minutta.

— Rähmät, Häsänşa aga…

— Rähmät? Bez rähmät äytergä tiyeş siña, Tahircan. Hoday Täğalä märhämätenä ireşkän can bit sin. Kulıñnan da anıñ färeştäläre yörtä… Yugalma bütän, ütenep sorıym, sin bezgä kiräk, halıkka kiräk, keşelekkä kiräk.

— Häsänşa aga, Hoday Täğalä surät yasarga kuşmagan bit…

— Naçar yasarga kuşmagan ul, beläseñ kilsä. Keşe suräten ilämsez, yämsez, mänsez itep yasagannarın kürgän dä, surät yasaudan tıygan. Şul gına. Ä sin äybät yasıysıñ. Sineñ eşlärne kürsä, Hoday Täğalä surät yasaunı tıymas ide, billähi! Min şunı gına beläm: tufrakka töşkän orlıktan ayırmalı bularak, keşe küñelenä töşkän orlık härçak şıtıp çıga. Sineñ küñeleñ uñdırışlı bulgan, orlıgıñ tuk, üsentese köçle-egärle bulgan… Şul.

— Miña häzer nişlärgä soñ, Häsänşa aga?

— Berni dä eşlärgä kiräk tügel. Yöz ille eşeñne, ramnarga urnaştırıp, pıyala belän kaplıybız da Kazanga cibäräbez. Katalogın üzem tözim. Bu tsiklga isem uylap tabasıñ gına kala.

— Nindi isem?

— Şunduk hätergä señep kala torgan bulsın ul!

— Alaysa, uylap torası da yuk. “Salo, Kirpeç, Çülmäk, Böke, Lyumin häm başkalar” dip kuşıyk.

— Şulaymı? Bolar kuşamatlarmı? Kemnär soñ alar?

— Alar… Alar minem duslarım. Uram sukbayları. Üksez, ämma gorur cannar…

Häsänşa kart, başın kisken kütärep, sınaulı karaşı belän Tahirga töbälde.

— Şulay da kayan kilep çıktıñ sin, Tahircan?

— Şuşı Salo, Kirpeç, Çülmäk, Lyumin, Bökelär yäşägän tormıştan kayttım min, Häsänşa aga. Tormış mäktäbennän, disäm, keşe kölär. İh, Häsänşa aga, menä sezneñ kebek, bezneñ kebek keşelär kürmi torgan tagın ber tormış, döresräge, tagın ber yäşäü yassılıgı bar bit bu cir östendä. Anda da keşelär yäşi, ul tormışnıñ da üz kanunnarı, üz borçuları, üz bäyrämnäre bar… Andagı cannarnıñ, bälki… öräklärneñder, bu bezneñ cir belän ber bäyläneşe dä yuk… Dokumentları da, ğailäläre, tugannarı da yuk alarnıñ, hätta yazmışları da yuk… Min bu tsiklımnı änä şul tormıştan töşerep alıp kayttım…

Tik sez bu adämi zatlar öçen ählak, yola, iman, väğdä, süz, surät yuk ikän dip uylamagız. Alay uylasagız, bik nık yalgışırsız.

Altı tatar yäşädek bez. Ber ğailä bulıp yäşädek. Altıbız Altı yaktan, altı taraftan… Alar mine ülemnän alıp kaldılar, cir astınnan yolıp, yaktı dönyaga kütärep çıgardılar… Minem tamagımnı tuydırdılar, östemä cılı kiyem birdelär. Ä vakıt citkäç, soñgı akçalarına mine yulga äzerlädelär, köne-töne yort sütep, şeşä satıp algan akçalarına pasport yünätep birdelär… Läkin bu gına tügel äle!.. Alar miña cide yıl yugaltıp yörgän mähäbbätemne tabarga bulıştılar. Ä bit alar monıñ öçen minnän berni dä soramadılar, Häsänşa aga! Beläm, bu dönyada sorıylar, bugazıña basıp sorıylar. Ä ul dönyada soramıylar, anda izgelek — ğadäti häl. Ul dönyada sorar äyber dä, birer äyber dä yuk. Anda keşe yä bar, yä ul yuk…

Tahirnıñ küzläre genä tügel, küñele yäşkä tıgıldı. Läkin söylänäse süz söylänep betmägän ide äle. Menä ul küz töplärenä tibep çıkkan yäş tamçıların külmäk ciñe belän sıpırıp aldı da bayagı süzen dävam itte:

— Beläseñme, Häsänşa aga, min küpmeder vakıt töşemdä yäşägän kebek buldım. Nindider hıyalıy, ämma ütä dä kotsız ber dönyada yäşäp aldım. Anda da tuktausız köräş bara: iman belän imansızlık, saflık belän fahişälek, gorurlık belän yalagaylık arasında kisken köräş bara. Anda da keşelärneñ isäbe-hisabı yuk, ämma yugalgan keşene anda ezläp tormıylar. Balalar tiz kartayalar, kızlar saflıkların sabıy çakta uk yugaltalar… Min yäşägän dönyanıñ bu yagı da bar ide, Häsänşa aga. Ul yagın da kürdem. Ämma barıber bomclar bervakıtta da yıgılgan keşegä timilär, kart-korınıñ soñgı telemen tartıp almıylar, sabıylarnı räncetmilär, mohtaclarga yärdäm itälär. Alar, duñgız ite aşasalar da, namaz ukıylar, arakı eçsälär dä, mäçetkä häyer iltälär. Menä şularnıñ barsın da şuşı surätläremdä alıp kayttım min, Häsänşa aga…

— Min sine añladım, Tahircan. Sin zamanıbıznıñ töbenä töşep aykarlık surätlär icat itkänseñ. Bu surätläreñ keşelärneñ küzlären açarga tiyeş. Cannarın kayırıp açarga tiyeş. Bomclar diseñ sin… Çınlap ta, bomclar çorı häzer. Bomc keşelär, bomc ğailälär, bomc avıllar, bistälär, şähärlär, bomc kırlar, basular… Bomc däülätlär, illär… Bomc halıklar… Yağni bez opredelennogo mesta citelstva…

Häsänşa kart söylgännärdän Tahir siskänep kitte. Tagın säyäsät, tagın şau-şu… Telämägän ide Tahir dönyanıñ bu yagına kagılırga… Yuktır şul, säyäsättän çittä yäşäp bulmıydır…

Häsänşa kart süzläre ber siskändererlek, ber uylandırırlık ide şul.

— Bomc säyäsät… Bomc kanunnar…

— Bomc mähäbbät… — Monısın Tahir äytte.

Ul üzençä uylıy. Bolay dip uylıy: “Nıklap, börtekläp uylap karasañ, tugan cireñne yaratu, anı qaderläü — üze säyäsät ul! İke keşe arasında tugan söyü hisläre säyäsät tügelmeni?! Ber tatar yegete ber tatar kızına, çın tatarça itep: “Yaratam, söyäm sine!” — dip äytä ikän, bu — säyäsätneñ dä nindiye äle! İñ olısı, iñ mäğnälese! Telsez kalgan halıklı, ilsez kalgan däülätle bomc säyäsät, bomc dönya, bomc ömet tügel inde…

…Bergäläp, kiç buyı kürgäzmägä äzerländelär. Tahir sukbaylar tsiklına Zöhrä suräten dä östärgä buldı. İñ alga Zöhräneñ cide yıl elek töşerelgän suräten kuydı, kompozitsiyäneñ ahırında — bügenge portretı. Ä urtaga, üzäkkä, Tahirnıñ üz suräte, kölgändä ber yakka çalşayıbrak kitä torgan irennären yırıp töşkän zur avtoportretı kuyılaçak…

Ber atnadan barısı da äzer buldı. Tahirnıñ surätlär tsiklın Kazanga alıp kittelär. Avtor üze Tübän Kamada kaldı. Kürgäzmä açılırga beraz vakıt bar. Tugan yaklarında kalıp, küñel yarlarınıñ ber yagınnan ikençe yagına bärgälängän tıngısız uy-hislären tärtipkä kiteräse bar äle anıñ. Bu uylarnıñ iñ kübese Zöhrä hakında ide.

Niçek ul anda? Ni uylap yäşi ikän? Tahir hakında: “Tagın kitep yugaldı, yünsez ikän”, — dime?

Ällä hat yazıp salırgamı üzenä? Tahir Kazanga barıp çıkkançı şuşı hat ike arada sukmak bulır ide… “Zöhrä, qaderlem! Miña tagın beraz vakıt bir. Küp kalmadı inde, min ul oçraşu könen küräm, toyam… Köt, az gına köt, qaderlem!” — diyär ul bu hatında.

Yuk, yuk, küp yazdı inde ul hatlarnı. Zöhrägä bolay da kıyın. Ul bit kötä dä kötä, kötä dä kötä… Yuk, Tahir üze barırga tiyeş, hiç kiçekmästän barırga tiyeş!

Şulay da, kürgäzmä açılırga berniçä kön kala, Kazanga Häsänşa kart üze genä kitep bardı. Aña berniçä şäkerte iyärde.

7

Rässamnar konkursında ciñep çıguı hakında Tahir yulda, avtobusta barganda işette. Kayçandır Çülmäk büläk itkän keçkenä tranzistorınnan Tatarstan häbärlären tıñlap bara ide. Diktor tantanalı tavış belän iğlan itte: “Kazan şähäreneñ Üzäk kürgäzmälär zalında uzgan yäş rässamnar konkursında Tatarstannan Tahir Sälmänovnıñ “Salo, Kirpeç, Çülmäk, Böke, Lyumin häm başkalar” digän portretlar tsiklı Berençe premiyägä layık buldı. Yaktaşıbıznı şuşı olı ciñüe belän kotlıybız häm aldagı icatında yañadan-yaña kazanışlar telibez!”

Tahir niçek Kazanga barıp citkänen, niçek Üzäk kürgäzmälär zalında päyda bulganın sizmi dä kaldı. Böten stenaları surätlär belän şıplap tulgan zallar umarta oyası kebek mıclap tora ide. Tahirnı berkem dä belmi, tanımıy. Bu — yahşı. Ul üze dä berkemne belmi. Şuña kürä kıyınsınmıyça, rähätlänep karap yörergä bula.

Läkin monda bik alay cäyelep, rähätlänep yörerlek tügel ikän şul. Zaldan zalga küçä-küçä, üz eşläre elengän bülmägä barıp citkänçe şaktıy vakıt uzdı. Läkin Salo, Kirpeç, Çülmäk, Böke, Lyumin surätläre karap torgan stenaga barıber yakın kilä almadı. Bu qadär keşe arasınnan türgä ütärgä mömkinlek yuk ide.

Tahirga baskan urınında taptanıp torudan başka çara kalmadı. Ul yänäşäsendäge ike sakalbaynıñ söyläşüenä kolak saldı.

— Kem ul — Tahir Sälmänov? — dip soradı alarnıñ yäşräge.

— Belmim şul. Kolakka kergän isem tügel. Tumışı belän Tübän Kama yagınnan ikänen beläm.

— Çit ildä berär studiyädä ukıp kayttı mikän ällä? Bezneñ sänğattä ör-yaña yünäleş bu.

— Küräseñ, şulaydır… Dönyanıñ çikläre kiñäygän bu surätlärdä.

— Şähes bar monda. Ä şähes vakıt çiklärenä sıyışa almıy. Monda ber yakka da çik yuk. Zur sänğat bu, yaña sänğat…

— Kileşäm. Ämma talant yarsulı yılga kebek ul. Yılgaga da yarlar kiräk.

— Anısı şulay. Bu sänğatneñ yarları bulsa, ul — mähäbbät. Şuşı sukbaylarnıñ yözenä kara äle. Küzenä kara. Nindider olı his bar anda. Anıñ da nindiye! Tormışka, yäşäügä, keşelärgä mähäbbät! Parodoks, ämma fakt! Menä bu telänçe malayga iğtibar it. Ul aç, ul yalangaç, yätim, anıñ berkeme dä yuk, ämma ul dönyanı ülep yarata! Vatan digännäre alarnı çüplek başına, vakıt yılgasınıñ batkak yarına çıgarıp taşlagan, ämma bu keşelär şuşı Vatannarın üz itälär. Dimäk, alar — çın keşelär, imanlı zatlar. İmanlı keşelärdä genä Vatan hise, il toygısı, halık game bula…

— Çınlap ta, imanlı dönya bu. Kargışlı, garip dönya, ämma imanlı da!

— Äye şul, keşeneñ imanı bulmasa, anıñ yahşı tärtibe bernigä tormıy. Ä bez bolarnı butaştırabız. Keşeneñ kiyemenä karıybız, tärtibenä karıybız. Bu kiyem astında nindi yöräk buluı hakında uylap ta tormıybız. Ä tärtipne uynap bula. Küpme artist yöri menä bu keşelär arasında! Teatrga kilgännär. Üzlären kürsätergä kilgännär, nik ber kütärelep karasınnar şuşı sukbaylarga… Zaman suräte menä şuşında! Telägän keşe kilsen dä karasın!

— Kübräk beläse ide bu tsiklnıñ avtorı hakında!

— Kulın kısası ide…

Tahirnıñ küñele tuldı. Anıñ bu ike keşe yanına barıp: “Min ul Sälmänov Tahir, min!” — diyäse, beraz maktanıp alası kilde. Läkin Tahir şulay uyladı gına. Ul ber dä maktançık tügel, hätta bötenläy dä maktançık tügel. Bu şıgrım tulı zal eçendä aña kıyın ide, häm ul, keşelärgä bärelä-sugıla, uramga çıgıp kitte.

Kolagına bayagı tanış süzlär işetelgäläp kaldı:

— Kem soñ ul — Tahir Sälmänov?

— Kulın kısası ide!

Hislär tulışkan küñelen alıp, ciläs dönyaga kilep çıkkan Tahirnı karşı algan uram bu minutta sabantuy mäydanınnan ber dä kim tügel ide. Nişlär ide ikän ul bu sabantuyda,äle yarıy ber yak çattan Häsänşa kart kilep çıktı. Tirä-yaktagı halıktan ul aklıgı, saflıgı belän ayırılıp tora. Ak çäçläre östenä kiyep algan yäşel tübätäye anıñ ilahi ber dönyadan kilgän buluına işaräläp tora kebek… Menä şul izge kart — tatarlarda Ak babay dip yörtelä torgan Hoda bändäse — böten keşene karatıp, Tahirnı koçaklap aldı.

— Tahircan, ciñdek bit, beläseñme äle?

— Beläm, Häsänşa aga…

— Kotlıym sine, yegetkäy, berençe uñışıñ belän kotlıym! Söyenderdeñ kartlaçnı! İnde ülsäm dä ükenmim… Tik min äle ülärgä cıyınmıym. Yäşibez äle bolay bulgaç!

— Häsänşa aga, niçek bolay buldı soñ? Şulkadär keşe arasında…

— Işanırga kiräk, Tahircan. Rässamnar küp, ä sin beräü genä. Añlıysıñmı şunı, yukmı — sin beräü genä! İlle rässam arasında beräü genä! Tik kara anı, ışanmıym dip, irtägä kilmi kalma. İrtänge unda kotlaular bula, işetsen kolagıñ! Büläge dä bar — un meñ dollar. Tormışıñnı rätlärgä citä ul. Ä häzer bar, yal it. Stop! Kayda tuktaldıñ? Kunar urınıñ barmı? Bulmasa, äydä, urnaştıram…

— Bar, bar, monda minem duslarım küp. Alarnı sez beläsez inde. Portretları buyınça…

Häsänşa kart kesäsennän berniçä çakıru käğaze çıgarıp birde.

— Menä boları duslarıñ öçen. Kilsennär, kürsennär… Mine dä tanıştırırga onıtma, kara anı!

— Tanıştırırmın… Barısı öçen dä rähmät sezgä, Häsänşa aga…

— Yarar, yarar… Sin rähmäteñne äytteñ inde. Min telegrafka kittem. Cihan äbiyeñ belän söyläşergä… Sälam äytimme?

Tahirnıñ cavabın kötep tä tormıyça, Häsänşa kart keşe arasına kerep yuk ta buldı. Ul, çınlap ta, bu dönya keşese tügel, ahrı. Anıñ ayagı cirgä tigän kebek tä tügel. Ägär cirneñ üz färeştäse bulsa, ul şuldır… Kızık… Häm kızganıç… Anıñ suräten Tahir ber märtäbä dä yasap karamagan ikän…

Änä äle anda, äle monda yäş rässamnar cıyılışıp toralar. Kübeseneñ yözen köräktäy sakal-mıyık kaplap algan. Tahirga da sakal cibärergä turı kiler mikänni? Gomer bulmagannı… Bolar kürgäzmägä kuyılgan kartinalarnıñ avtorlarıdır inde. Tahir mondıy tormışnı belmi. Şuña kürä, ul bügen berkem belän dä aralaşmadı, kiçke yakta beraz buşıy töşkän zallarda tämam tuygançı yörde dä, uramga çıgıp, Möştäri uramında sütelä torgan tanış yortka kitte. Bu vakıtta anıñ dusları tabın artına cıyılgan bulırga tiyeşlär. Salo ipi teläder, Kirpeç moñayıp utıradır, Çülmäk, avız tutırıp aşarlık kalın telemnär belän, kolbasa kisäder, Böke vak-töyäk belän bulaşadır, ä Lyumin kibettän kaytıp citmägänder… İh, şular belän bergä utırıp, östenä kolbasa kuyılgan kara ipi telemennän avız itärgä! Annarı “gazirovka” belän tamak çılatıp cibärergä… Sagındırgan… Bomc tormışı da sagındırır ikän!

Bu vakıtta Çülmäk berär mäzäk söylider. Kirpeç haman şulay moñsudır. Ul gel moñsu. Bügen, Tahirnı kürügä, yılmaep-kölep cibärer ide, anıñ uñışına söyener ide. Başkalar da söyenerlär. Böke genä üzeneñ serle süzen äytep kuyar ide. Närsä diyär ikän? Ähä! Ul, mögayın: “Başkalardan östen bulu — başkalardan yahşırak bulu digän süz tügel äle”,— diyär. Bu anıñ “Şapırınma!” digän süze bulır.

Läkin Möştäri uramındagı yort sütelep betkän, ä anıñ urını cir belän tigezlängän bulıp çıktı. Tahir ber bargan cirennän tuktalıp tormadı, Kaban buyına töşep kitte.

“Gailä” tulısı belän “öydä” ide. Tabın artına utırgannar gına. Häzer alarnıñ çın öställäre, çın urındıkları bar ikän. Çın öylärdäge kebek…

Salo, iñ olı keşe bularak, berençe kilep küreşte, Tahirnıñ arkasınnan kagıp kuydı:

— Hällär niçek, Tahir? — Ul “Tahir” süzenä ayıruça basım yasap äytte. Çülmäk, Tahirnı kürügä, üz telen onıtıp uk cibärde bugay:

— Nu, Poçta, tebya ne uznat!

Böke dä, Kirpeç tä, Lyumin dä bik cılı küreştelär. Lyumin küzlären sörtkäläp aldı. Böke dä üz repertuarında ide.

Ul, Tahirga kütärelep karamıyça gına:

— Keşelär kamil tügel, keşelär ber-bersenä mönäsäbättä genä kamil bula alalar, — dip, Tahir belän oçraşunıñ räsmi öleşenä üzençä nokta kuydı.

Şau-gör kilep, östäl tiräsenä utırıştılar. Salo aş bülä başladı. Tälinkäsendä salo kisäge kürep, Tahir üzaldına yılmaep kuydı. Çülmäk ike şeşä arakı çıgardı. Tahir da ike şeşä konyak, ällä küpme zakuska alıp kilgän ide.

Şularnı isenä töşerep, işek töbendä kalgan diplomatın barıp aldı. Bolay da şıplap tulgan kiñ tügäräk östälgä bu küçtänäçlär dä kerep bette.

— Nu, niçek anda avılda, söyläp cibär, — dip, Salo iñ möhim soraunı birde. Şuşı soraunı gına kötkän kebek, başkalar da, aşaularınnan kalıp, Tahirga töbäldelär.

— Niçek dip… Änkäy kaberendä buldım. Abıylarda… Ä häzer Tübän Kamada toram. Eşlim.

— Kazanga nindi yullar alıp kilde?

— Häterlisezme, min sezneñ portretlarıgıznı yasagan idem. Menä şul surätlärne Kazanga rässamnar kürgäzmäsenä cibärdelär. Konkurska…

— Nu, nu?

— Şul: berençe urınnı alganmın.

— O-ho! Berençe premiyä?

— Niçä sum inde ul?

— Un meñ…

— Nindi töstägese?

— Valyutada…

— Da, povezlo…

— Sostoyaniye bit bu!

— Kaya kuyasıñ bu akçalarnı?

— Belmim äle…

— Bezgä ışan: kaya kuyarga ikänen äyterbez…

— Yägez äle, şayarmagız… Beläseñme, sin tot ta Kazanda ber yort al!

— Tuktagız äle, kulga kermägän akçanı bülep utırmagız, ä! Annarı... min Kazanda yäşärgä cıyınmıym da...

— Ä Zöhrä? Zöhräne kaya kuyasıñ? Alıp kitäseñme?

Saloga Çülmäkneñ salulap kayadır kerep kitüe oşap betmäde bulsa kiräk, ul Tahirga barısın da üze centekläp söyli başladı:

— Bez bit häzer Zöhrädä eşlibez. Ul barıbıznı da üz mäktäbenä eşkä aldı. Min — zavhoz, Böke — vahtada, Lyumin — slesar, Kirpeç — taşçı, plotnik… Çülmäk kenä irekle keşe bulıp yöri älegä… Tizdän aña da eş tabılaçak… Yuk, sin berni dä uylama. Bez eş sorap barmadık, Zöhrä üze kilde. Sine soraşıp kilde, öyenä çakırdı, eş birde… Bez berniçä märtäbä kunak ta buldık añarda… Ul sine haman da yarata, Tahir… Yarata häm kötä…

— Kötä, Poçta…

Tahir ışanırga da belmäde, ışanmaska da cörät itä almadı. Döres tügelder bu, şayartalardır, dip uyladı. Annarı, şunduk bu uyınnan kire kayttı. Yuktır, şayartmıylardır. Salo bit ul… Salo şayartmıy…

— Minem hakta berär süz äytteme?

— Yuk, soraştı gına. Yıladı. Bik nık yıladı…

— Yarata ul sine, Poçta. Bar sin anıñ yanına, kötä ul sine, kötä…

— Baram, baram… Tik bügen tügel. İrtägä. Ä bügen sezdän kemder bara.

— Niçek inde?

— İrtägä bulaçak tantanaga çakıru iltergä kiräk. Tagın ber märtäbä genä bulışıgız, ä?

— Añlıym, añlıym… Lyumin, häzer ük yöger. Siña üz öleşeñne kaldırırbız… — Salonıñ süze kire kagıla almıy torgan katgıy ämer bulıp yañgıradı… — Tik… berdänber könne bezneñ izgelek yavızlık bulıp äverelmäsme?

Şunda Böke telgä kilde:

— Keşe izgelek kılganda da, yavızlık eşlägändä dä berkem kürmi dip uylıy. Keşe bervakıtta da yalgız tügel, anıñ yanında härvakıt Hoday Täğalä tora.

Şunıñ belän şul. Beryulı barısı da häl itelde. Yaltıravıklı çakıru biletı tottırıp, Lyuminne Zöhrä fatirına cibärdelär. Tahir hakında yalgış ta süz ıçkındırmaska kuştılar. Kalgannar, Lyuminnıñ öleşen ber yak çitkä kuyıp, küçtänäç konyakka yabırıldılar…

Ni hikmät — bügen berkem dä isermäde. Çülmäk, ğadättägeçä, mişärçäläp, moñlı cır suzıp cibärde. Annarı Salo cırladı. Ahırdan bergä cırladılar… Hätta Kirpeç tä kuşılıp cırladı.

Böke kuşılmadı. Ul bügen ayıruça uyçan ide. Moñsu ide. Sagışlı ide. Şuña kürä, anıñ kinät kenä, iskärmästän genä:

— Bähet bervakıtta da yalıktırmıy,— dip äytep kuyuın berkem dä añlap citkermäde.

Añlap betermäsä dä, Tahir küñeleneñ kaysıdır cire belän toydı: bu süz iñ berençe çiratta aña atap äytelgän ide.

Äye, ul bügen bik bähetle. Sizep tora — olı bäheteneñ başı gına äle bu. Tabıldık hatlar cıyuçı Poçtadan böten dönyaga bilgele rässam Tahircan Sälmänovka äverelü vakıtı. Cide yıl elek yugaltkan Zöhräsen tapkan köne… Bu bähetle tarih änä şul tabıldık hatlardan başlandı da inde. Häzer kayda ikän anıñ hatlar kollektsiyäse? Ul bit alarnı şuşında kaldırıp torgan ide. İsänme alar? Ällä?

Tahir avızın açuga uk, Çülmäk eçke bülmälärneñ bersenä yögerep kerep tä kitte, şunda uk, kulına ber olı kap totıp, kilep tä çıktı:

— Menä, äzi, sineñ hatlarıñ. Bersen dä yugaltmadık, börtekläp sakladık. Vse ce, säyer keşe sin, Poçta. Nigä inde siña bu hatlar?

— Belmim. Üzem dä belmim. Tik alar qaderle miña. İñ kıyın çakta min şularnı ukıp yuandım. Andagı tarihlardan gıybrät aldım. Bu hatlar minem keşelegemne saklap kalırga bulıştılar…

— Işanam, äzi. Süzneñ köçe zur anıñ…

Tahir här hatnı totıp karap, nindider qaderle äyberen irkälägän kebek, alarnı söyep, sıypap çıktı. Ä boları — açılmagan hatlar. Biş hat… Biş yazmış. Keşelär açarga telämägän, ukırga, belergä telämägän biş tarih…

Üze dä sizmästän, Tahir hatlarnıñ bersen açıp ukıy başladı. Güyä, bu üze tügel, nindider köç, tılsım anıñ kulınnan yörtä, anıñ küzlärennän karıy, hätta böten zihenen, añın biläp ala…

“İsänme, Göländäm señlem! Siña küptin-küp, çuktin-çuk sälamnär kuşıp hat yazuçı Mäysärä apañ dip belerseñ. Küptin-küp sälamnär şulay uk barça tugannardan, tanış-beleştän, avıldaşlardan.

Sin isänme-saumı — belmim. Kitteñ dä yugaldıñ. Adresıñ alışıngan dip tä äytälär. Barıber hat yazarga buldım. Sin alıp ukımasañ da, Hoday Täğalä kürä ul, belä ul. Şahitım ul bulır. Yärdämennän taşlamas, inşalla.

Göländäm señlem! Min gomerem buyı yalgız yäşädem. Mähäbbätemne yugaltkaç, ber irneñ yözenä dä kütärelep karamadım. Häzer yäşem olıgaydı. Yanımda tayanıçım yuklık könnän-kön nıgrak sizderä. Menä şul. Sezdä bit törle-törle tanışu urınnarı bar. Ber äybät kenä tatar abzıyı kilep çıksa, tanıştır äle, señlem. Min üzem doga belän söyläşäm, namaz iyäse bulıp yörim. Bu yagın da iskä al. İñ möhime, äybät keşe bulsın. Min anı hörmätläp, qaderläp yäşäter idem.

Göländäm señlem! Berençe märtäbä küñelemne açtım, seremne büleştem. Kölmä, yäme. Añla kart apañnıñ yätim yörägen. Yalgızlık nık yalkıttı. Şuña da yazam. Häyerlegä bulsın.

Barısı öçen dä rähmät. İzge teläklär belän, apañ Mäysärä”.

Tahir hatnı kıçkırıp ukıp çıktı. Bülmädä tınlık urnaştı. Härkemneñ üz uyı, üz fikere.

— Kayale, kiter äle monda ul hatnı. Adresı barmı? — Salo, kıyu gına ürelep, Tahir kullındagı hatnı tartıp aldı. Üzaldına ukıy başladı…

Tahir ikençe konvertnı açtı. Sukbaylar östäl tiräsenä yakınrak yılışıp utırdılar. Alar tagın ber yazmışnıñ, bu yazmışka iyärep, tagın ber moğcizanıñ dönyaga tuuın kötälär ide bulsa kiräk.

“Damir balam!

Sagınıçlı sälamnär belän hat yazuçı äniyeñ dip belerseñ. Hatıñnı aldım. Ämma ul mine kuandırmadı. Sin “Ätisez yäşäü kıyın” dip yazgansıñ. “Ätiyeñ sin tugançı uk taşlap kitte” digänne kolagıña da elmiseñ. Haman “Başka äti tabarga ide, äybät abıylar, bezneñ kebek ük yalgız keşelär küp bit” dip yazasıñ. Anısı şulay. Läkin min — tatar hatını. Tanış tügel ir-atka: “Minem tormış yuldaşım bul, irem bul”, — dip, niçek küzläremne kütärep äytim? Ä yakın tanışlar arasında yünle keşe oçramadı… Açulanma, bitärlämä, balam. Yazmışıma yazsa, yaña ätiyeñ dä bulır äle. Bardır ul, kaydadır yörider, ul da bäheten ezlider.

Ä sin internatıñda äybät yäşä. Tärbiyäçelärne tıñla. Ukuıñda tırış. Hat yazıp tor. Yaratıp, söyep, übep, äniyeñ Mäysärä”.

— Kayan bu hat? — Çülmäk ayagürä bastı.

— Çistaydan.

— Bir äle miña… Ä nigä? Min ber malaynı gına ayakka bastıra almammıni? Malayı yanına kızı da bulaçak äle!

Mogciza dävam itte. Öçençe hatta da yalgız, yätim yazmış bar ide. Böten gomeren balalar ukıtuga bagışlagan, soñınnan dissertatsiyä yazıp, fänni institutka küçkän ber hanım üzeneñ elekke irenä hat yaza. “Min sine bik-bik yarattım, gomerem kebek kürdem. Ä sin: “Miña fängä çukıngan mondıy säyer hatın kiräk tügel”, — dip kitep bardıñ. “Siña berkem dä karamayaçak”, — dip tübänsetteñ. Ä min äytäm: karayaçak. Üzem kebek ük säyer ber can kilep çıgaçak äle karşıma. Añlayaçak ul mine. Häm… yarataçak! Bu hatımnı şunıñ öçen genä yazam: sin mine mäñgelekkä yugalttıñ, dip äytü öçen genä…

Mäysärä”.

Soramasa da, Tahir bu hatnı Bökegä tottırdı. Böke karışmıyça aldı. Ämma Salo belän Çülmäk kebek tiz genä ukırga yabışmadı. Küzlären öy artındagı, hätta yırak ofıklar artındagı ber noktaga töbäp, üze genä belgän uyların uylıy ide ul. Küräseñ, küñelendä, oçı oçka yalganıp, ber-bersenä beregep betmägän moñnar, sagışlar, gamle hatirälär şaktıy kalgan bulgandır…

Dürtençe hatnı küñelne avırttırmıyça uku mömkin tügel ide. Anısın da Mäysärä isemle hatın yaza. Bu hat, bütän hatlardan ayırmalı bularak, yazılıp ta salınmıyça kalgan bulıp çıktı. Adresatı da yuk. Biyektau avılında yäşäüçe bu hatınnıñ hälen añlarga bula. Ul dürt irgä çıgıp karagan, ämma bersennän dä rähät kürmägän. Härbersennän berär bala kalgan. Añardan tugannarı, yakınnarı yöz çöyergän. Yapa-yalgız kalgan Mäysärä eçügä sabışkan, tormışnıñ töbenä töşep citä yazgan. Balaların törle internatlarga taratıp betergännär. “Keşelär! — dip yaza ul. — Aragızda mine añlarday berär can-bäğır yukmı? Yort-cirem bar, uñgan kulım bar. Şundıy keşe çıksa, tormışımnı cayga salu öçen, balalarımnı kaytaru öçen böten köçemne kuyar idem. Min Biyektauda yäşim. “Tegüçe Mäysärä” dip sorasagız, yulnı kürsäterlär...”

Hat ukılıp betkäç, beraz tın kalıp tordılar. Annarı barısı beryulı Kirpeçkä kütärelep karadılar. Kirpeç kıyınsınıp kitte, ämma ser birmäde, däşmi-nitmi genä, Tahir kulındagı hatnı ürelep aldı.

Bişençe hat iñ kızıgı ide. Tahir anı kölä-kölä ukıdı. Ul ukıp betergändä genä Lyumin kaytıp kerde.

“İsänmesez, hörmätle vä gıyzzätle Ğalim abıy Äsänov! Şağıyr abıy! Min Sezne matur şiğırläregez buyınça beläm. Sez mine belmisez. Min bit bik yırakta yäşim. Agıydel buyındagı ber avılda. Läkin minem Kazanda yäşisem kilä. Min dä şiğırlär yazam. Şağıyr bulu — iñ-iñ olı hıyalım!

Tik… Kazanda minem ber tanışım da yuk. Yalgız yörüçe berär Ural yegete kürenmime şunda? Tanıştırıgız äle, zinhar. Hat alışır idek, annarı oçraşır idek. Ul mine Kazanga çakırır ide. Tik… Neçkä küñelle, matur canlı keşe bulsın ul. Monda häzer böten yegetlär dä arakıga bireldelär. Yäşermim, bersenä kiyäügä dä çıgıp karadım. Ul minem böten şiğırläremne utka yaktı. Min annan kittem. Äbiyem belän genä yäşim. Tap äle miña, Ğalim abıy, ber yeget. Läkin bezneñ yak tatarı bulsın. Mine bu yaklarda tugan keşe genä añlar kebek…

Aldan uk rähmät äytep, Mäysärä digän kız”.

Lyumingä hat nık täesir itte. Ul, küz yäşlären kürsätmäs öçen, artı belän ük borılıp utırdı. Hatnı kat-kat ukıp çıktı, annarı, pöhtäläp bökläde dä, kire konvertka salıp, kuyınına yäşerde.

8

İrtän-irtük tordılar. Soñga kalıbrak yatılsa da, kör kürenälär, käyefläre yahşı. Kolonkadan kertelgän salkın suda şayarışa-şayarışa yuınıp aldılar. Yakın-tirädä böten yortlar sütelep betkän, şuña kürä keşe-mazardan kıyınsınıp torası yuk. Yuınıp, tän yazıp algaç, şärä arkaların irtänge koyaşka kuyıp, tezelep utırdılar. Salo aşarga caylap yöri. Çülmäk, Salo yuklıktan faydalanıp, äñgämäneñ dilbegäsen üzenä almakçı:

— Nu, Lyumin, söyläp cibär, niçek karşıladı sine Zöhrä?

— Äybät karşı aldı. Çäy eçärgä çakırdı. Utırmadım. Poçta hakında äytep cibärermen dip kurıktım.

— Äytsäñ soñ? Äybät kenä bulır ide.

— Äytergä kuşmadı bit…

— Çakırunıñ kemnän buluın soramadımı soñ?

— Soradı. İntekterep beterde. “Ber äybät keşe birde”, — didem.

— Işandımı?

— Işandı da, ışanmadı da… Ul närsäder sizende, minemçä… Läkin kabatlap soramadı.

— Käyefe niçek ide, käyefe?

— Niçek dip… Moñsu. Poçta hakında soraştı. “Kilmädeme?” — di. Çın menä, nider sizenä ul. Şuña da tizräk çıgıp kaçtım.

Salo aşarga çakırdı. Kiçäge sıydan kalgan rizık-täğamnärne şunduk yuk ittelär. Östäl yalt itep kaldı. Arakıga kagılmadılar.

Tantana başlanırga berär säğatläp vakıt bar ide äle. Härberse, yuınıp-kırınıp, iñ yahşı kiyemnären kiyep kuydılar. Barıber ällä ni üzgärmädelär, ämma yözlärendäge, küzlärendäge şatlık nurı, küñellärendäge bäyräm tantanası bu uram sukbayların da tanımaslık itep yäşärtkän ide.

Tahir da centekläp äzerlände. Hätta, Çülmäktän kürmäk, çalbarına qadär kızgan taba belän ütükläp kuydı. Uramga çıgar aldınnan duslarına zatlı çakırular tarattı.

Kuzgaldılar. İşekne bikläp aldılar.

Böke äytep kuydı:

— Öy işegeñne bikläp yörsäñ dä, küñel işegeñ biksez bulsın!

Läkin barıber vakıt küp ide äle. Yul uñayınnan mäçetkä kerep, Tahirnıñ aldagı uñışları öçen häyer birep, doga ukıtıp çıgarga buldılar.

Mäçettä keşe az. Yakın-tirädä häzrätlär kürenmi. Berdänber häzrät karşında nindider keşe tora. Läkin ul ber dä möselman ähelenä ohşamagan. Söyläşüe dä, kıyafäte dä urısça.

Häzrät sorıy:

— Vı hto?

— İvan.

— Kak, kak?

— İvan İvanoviç İvanov.

— Uruskiy, ıznaçit?

— Da, russkiy.

— Musulman, ştoli?

— Net, hristianin.

— Çto hoçete?

— Ya hoçu dat dengi Vaşey meçeti, çtobı Vı çitali molitvu vo blago moih blizkih.

— A pçamu v tserkov ne ideş?

— Ya tuda hocu molitsya. No dengi ostavlyayu Vam, potomu çto toçno znayu, oni do Vaşego Allaha obyazatelno doydut. Proçtite, pocaluysta, kakuyu-nibud horoşuyu molitvu, vot Vam dengi…

— Vı ot çistogo serdtsa spraşivayıte?

— Da. Do etogo Vaş Allah yışe ne podvodil. Ya Yımu oçen blagodaren.

— Horoşo. Sluşay. Ruku derci vot tak. Na vsyakiy sluçay…

Häzrät, irenmiçä, ber süzen dä töşerep kaldırmıyça, ällä küpme doga ukıdı, başta tatarça, annarı urısça teläklär teläde.

Yözen sıpırıp kuygaç, urıs İvanınıñ arkasınnan söygändäy itte:

— Vse budet ladno, horoşiy çelovek. A ças idi domoy… Yısli duşa skacet, prihodi…

Urıs keşese çıgıp kitkäç, Tahirlar da häzrät karşına kilep bastılar. Çülmäk, härvakıttagıça, tüzemsez ide.

Alar aldında äle genä bulgan säyer küreneş hakında soramıyça buldıra almadı:

— Döres eşme bu, häzrät?

— Döres, nik döres bulmasın. Böten närsä dä Hoday Täğalä ihtıyarında, ul gına barısın da kürep, belep tora. Bu bändäneñ küñel töben dä yaktırta anıñ ilahi nurı. Anda ni barın ber Hoday gına belä. Küzlärendä ihlaslık bar bu adäm zatınıñ. Ä inde urıs buluınnan şiklänsägez, kitapta äytelgän: hak islamda ber genä millät — möselman ömmäte genä bar, diyelgän.

Salo, süz alıp, häzrättän Tahirnıñ uñışları öçen doga ukunı ütende. Häyer birde. Şul uk teläklärne Çülmäk, Kirpeç, Böke, Lyumin dä kabatlap äytep çıktılar. Alar da häyer birdelär.

Häzrät barsın da añladı. Ul, Tahirnıñ isem-atın töpçenep beleşte dä, moñlı tavışı belän küñellärneñ iñ yırak poçmakların aykıy-aykıy, doga ukıy başladı. Tahirnıñ yöräge cilkenep, täne çımırdap tordı. “İman digän äyber şuşı ikän. Bar ikän ul. Änä böten cirne kaltırata. Can-ruhnı därtländerep, üsenderep yöri, yäşäügä, kiläçäkkä ömet birä…”

İnde eş bette digändä, kitärgä cıyınganda gına Tahir häzrätkä taban kisken genä borıldı da:

— Minem duslarıma bagışlap ta doga ukıgız äle. Alarnıñ iminlege, bähete, mähäbbäte öçen ukıgız…

Häzrät sabır häm igelekle ide.

Ul mölayım, nurlı yöze belän Tahirnıñ duslarına beräm-beräm karap çıktı. Annarı isem-atların soraşa başladı. Bu hälgä berkem dä äzer tügel ide. Üzläreneñ çın isemnären onıtmasalar da, bu uram sukbayları elekkege tormışları belän bäyle böten närsäne dä mäñgelekkä häter töpkelenä salıp, anı avır moñ taşı belän bastırıp kuygannar ide, ahrı…

— Sez kem, atagıznıñ iseme?

— Min… Salo…

— Möselmança isemeñ nindi, mulla kuşkan atıñ?

— Möhämmäd Gaysa ulı bulam min…

— Ä sezneñ isem?

— Çülmäk… Yağni mäsälän — Damir Siraci ulı…

— Ä min — Böke. Möselmança isemem — Baygelde Nacarbay ulı…

— Lyumin… Ravil İldar ulı…

— Söbhanalla, barıgız da möselmannar ikän. Dogalar beläsezme?

— Beläbez. Beraz namaz da ukıybız… Häzrät, açulanmagız, bez — bomclar. Çın dörese şul. Menä Tahirdan başkalar. Bomclar da möselman bula ala bit, häzrät? Döresme bu? Bez bit möselmannar?..

— Sez bomclar tügel, tugannar. Yalgışasız. Sez bit Hoday Täğalä yaratkan olı ber öydä yäşisez. İmanıgız bar ikän, sezneñ imanıgız — şul nigezegez, öyegez bula inde.

Häzrät, irenmiçä, täfsilläp, tagın dogalar ukıdı, bu dogalarnı karşında basıp torgan möselmannarnıñ härbersenä bagışlap, teläklär teläp çıktı.

Yulda söyläşmädelär. Härkem üz eçenä biklänep, üz dönyası belän yäşi ide. Alarnıñ eçke dönyalarına alıp kerä torgan işeklär kayırıp taşlangan da üzläre isä çın isemnäre belän ilahi-izge dogaga, Hoday Täğalä ihtıyarına barıp yalgangannar, imeş… Şunı toyu, belü Tahirga rähätlek birä, ul üzeneñ dusları öçen küñelennän söyenep bara ide.

Rässamnar yortı alarnı moñsu karşı aldı. İrtäräk kilgännär ikän. Şulay da, bu — ciñüçeneñ üze bula, dip ışandırgaç, işek töbendä sakta toruçı yeget alarnı ütkärep cibärde.

İçmasam, zallar buş çakta irkenläp karap kaldılar. Salo üz portretı karşında ozak kına tuktalıp tordı. Razıy bulıp, baş kagıp kuydı. Kirpeç tä üzen oşattı. Çülmäkkä, kiresençä, üz suräte oşamadı. Üzen stenada kürgäç, Lyuminneñ küzläre yäşlände.

Böke isä:

— Bähet az gına bulsa da här keşedä bar. Hätta bähetsez keşelärdä dä… — dip, ütä dä mäğnäle süz äytep kuydı.

Kürgäzmä zallarına halık tula başlaganda, Tahirlar eçke zallarnıñ bersendä törek rässamınıñ kartinaların karap yörilär ide.

İşek yagınnan işetelgän halık tavışına borılıp karauları buldı, şul kileş, avızların açıp, baskan urınnarında katıp kaldılar. Türdäge zal urtasında, Tahir eşläre elengän stenaga tekälep, yalgızı gına ber hatın basıp tora. Şundıy tanış hatın!.. Zöhrä… Zöhrä! Anı şunduk tanıdılar! Barısı da därräü Tahirga taban borıldılar. “İnde häzer nişliseñ?” dimäkçelär bugay. Ä Tahir… Tahir isä Zöhrädän küzen dä almıy! Üz Zöhräsen ul şunduk tanıdı! Yäp-yäş, çibär, mölayım, mähäbbätle, bähetle! Ämma beraz kurkıngan yöze anı bu serle dönya belän bötenläy ük bäyläp beterä almıy bugay. Ul bu serle moğcizaga, çınbarlıktan küçkän töşkä, äkiyätkä hiç kenä dä ışanıp betä almıy, ahrı... Işanır da ide, ämma moğciza dävamlı bulıp çıktı — Zöhrä şuşı gacäyep yaktı, zatlı zalda üzeneñ çın yazmışına, gomerlek söygäne bulıp äverelgän Tahirına tap buldı…

Zöhrä tiz genä kürmäde äle anı. Stenadagı surätlärgä karap torgan kileş, eçke bülmälärneñ bersennän kemneñder utlı karaşın toyıp, şul yakka borılıp karadı.

Alar, küñellärendä kaynagan his dulkınnarın cıyıp ala almıyça, beraz karaşıp tordılar, annarı, nindider ilahi ber ım belän, beryulı kuzgalıp, ber-bersenä taba kilä başladılar. Şul uk ilahi dulkın alarnı bähetle oçraşu mizgelenä kiterep citkergändä, olı zaldagı mikrofon tavışı konkurs näticälärenä bagışlangan tantananıñ başlanuın häbär itärgä kereşkän ide.

Tahir belän Zöhrä bu mäldä üz küñellären genä tıñlıylar, üz yöräklären genä işetälär ide. Alar küptän küreşmägännär, ber-bersen özelep sagınışkannar, şuña kürä Hoday Täğalä büläk itkän bu bähetle mizgeldä alar öçen şuşı bähetle mizgeldän başka bernärsä dä yuk ide. Alar iñ ihlas-izge teläklärenä ireştelär, şuña kürä ber-berseneñ küzenä turı karıy alalar: Tahir Zöhräse karşına bomc, sukbay bulıp tügel, tübänçelekkä töşmiçä, gorur canı, olı yöräge belän kilsä, Zöhrä isä Tahirı yanına saf mähäbbäten saklap, üzeneñ sabırlıgı, tüzemlege häm tugrılıgı öçen, küñel kütärenkelege kiçerep kilde. Şuña kürä alar, ber-bersennän kıyınsınmıyça, oyalmıyça, olı böten zal urtasında kilep koçaklaştılar, annarı, ber–bersenä qader-hörmät kürsätep, tıynak kına sıyınışıp tordılar. Şunda uk, färeştälär kebek, tın alırga da kurkıp, Salo, Kirpeç, Çülmäk, Böke, Lyumin toralar…

— Tahir… Poçta…

— Zöhrä… Kiçer mine…

Söyläşmädelär. Şuşı berniçä süz alarnıñ böten sagışın, gazabın, şatlıgın, bäheten, kıskası, böten yazmışların üzenä sıydırgan ide.

Mikrofon Tahirnıñ isem-familiyäsen kıçkıra başlaganda, Salo sak kına anıñ kulbaşına kagıldı.

— Bar, sine çakıralar. Barısı da alda, koçaklaşırsız da, köleşersez-elaşırsız da… Olı böten gomer alda… Ä häzer bar, Tahir, sine anda kötälär…

Tahir, Zöhräsennän ayırılışası kilmiçä genä ayırılıp, halık arasına kerep yuk buldı. Zöhräne kultıklagan Salo anıñ artınnan iyärde. Kalgannar da halık törkemenä taba kuzgaldılar.

Şul vakıt halık yagınnan ike keşe ayırılıp çıktı da karşılarına kilä başladı, Zöhrä alarnıñ bersen şunduk tanıp aldı. Ul kayçandır bergäläp zagska gariza birep yörgän yurist Tahir ide.

— İsänme, Zöhrä, çın küñeldän kotlıym, — dip, yılmaep kilep küreşte ul.

— Rähmät, Tahir…

— Tanış bul: minem hatınım Zöhrä.

— Zöhrä?

— Äye, här Tahirnıñ üz Zöhräse bulırga tiyeş, di ideñ bit. Ezli torgaç, min dä taptım Zöhrämne.

— İsänmesez…

— İsänmesez…

Şul vakıt tagın beräü halık törkemennän ayırıldı. Ul da bu yakka taba kilä başladı. Anı tanıp beterä almadılar, ämma, kürenep tora, ak sakallı, ak çäçle bu kart alarnı tanıy, belä…

— İsänme-saumı, Zöhrä kızım?

— Bik isän, kem abzıy…

— Min… ni… Häsänşa kart bulam. — Tahirnıñ ostazı min, ukıtuçısı… Ä menä sin — Salo, sin — Çülmäk, sin — Kirpeç, sin — Böke, sin — Lyumin… Kayan belämme? Tahir yasagan surätlärdän beläm. Zöhrä, min sine dä berençe märtäbä şul surätlär buyınça kürdem. Rähmät siña, kızım. Üzeñneñ mähäbbäteñ belän, gomereñ belän tormışka kaytardıñ sin bezneñ Tahirnı… Sezgä dä rähmät, tugannar. Sezdän dä öleş küp bulgandır. İñ möhime, sez anıñ igelekle, ihlas häm moñlı canın saklap kala algansız. Rähmät sezgä, balakaylar…

Berdäm kuzgalıp, tantana uza torgan zalga kerdelär. Alar kergän çakta gına Tahirga altın häreflär belän yazılgan diplomnar häm zäñgär kaymalı olı konvert tapşırdılar. Arttarak torgan Çülmäk: “Poçtaga hat birdelär”, — dip, şayartmakçı bulgan ide, Salo anıñ çabuınnan tarttı. Vak-töyäk büläklär dä küp cıyıldı. Läkin Tahir üze haman telsez kalıp tora; ul halık arasınnan üzenä töbälgän Zöhrädän küz karaşın ala almıy… Kemder etep-törtep diyärlek mikrofon aldına çıgargaç kına, üzeneñ kayda ikänen isenä töşerde bugay.

— Rähmät… — dip kıyusız gına başlap kitte ul süzen. Şuşı “rähmät” belän beterergä dä uylagan ide, läkin ber poçmakta tıynak kına basıp toruçı Häsänşa kartnı kürep kaldı. Şunda uk kıyulanıp kitte, sının turayttı, tavışı da köräyep, ışanıçlırak çıga başladı. — Rähmätemneñ iñ zurısın menä şuşı keçkenä, ämma olı keşegä — ostazıma, ukıtuçıma äytäsem kilä. Kil äle monda, Häsänşa aga! Kürsennär üzeñne! Üz yanıma menä şuşı çibär, mölayım hanımnı da çakıram. Ul bügen minem yänäşämdä bulırga tiyeş. Anıñ iseme — Zöhrä. Här Tahirnıñ üz Zöhräse bulırga tiyeş, şulaymı? Ul minem Zöhräm bula inde. Rähmät, Zöhrä. Sin mine gomerem buyı mähäbbäteñ belän saklap kildeñ, yäşäügä därtländerdeñ, ä obrazıñ mine rässam itte. Rähmät… — Koçagındagı çäçäk bäylämnären Zöhrägä tapşırganda, Tahir anıñ kulındagı tanış beläzekne şäyläp kaldı. “Çülmäk eşe bu”, — dip uyladı ul. Duslarına kütärelep karadı. Änä alar ber çittäräk kıyusız gına basıp toralar. — Yuk äle, süzem monıñ belän genä betmäde äle. Gafu itärsez… Min şuşı türgä üzemneñ duslarımnı da çakırırga telim. Sez alarnı beläsez dä inde. Kartinalardagı surätläre buyınça beläsez… Alar üz gomerlärendä avır sınaular kiçergännär, kıyın hällärdä kalgannar, yakınnarın, ğailälären, yortların, hätta isemnären dä yugaltkannar… Ämma Keşe digän iñ töp isem-atlarınnan vaz kiçmägännär, keşelek sıyfatların yugaltmagannar. Minem monda basıp toruımda şuşı duslarımnıñ da öleşe zur. Bügen sez maktap telgän algan surätlärdä alarnıñ da yözläre, küzläre, küñelläre çagıla! Tagın ber karagız ul surätlärgä — kem alarnı bähetsez dip äytä ala?! Bähetle bulırga şuşı üksez cannardan öyränergä kiräk bezgä… Min alarnı añlıym, min alarnı yaratam! Min sezne yaratam, duslarım!

Tugannar! Tirä-yunebezdäge adäm balalarına iğtibarlırak, miherbanlırak bulırga ide bezgä! Uramda öşep-tuñıp, aç-yalangaç yörgän sukbaylarnı kargap-sügep yäki törtkäläp-tipkäläp kitärgä dä mömkin, älbättä. Läkin Hoday Täğalä küktä yäşäsä dä, anıñ köçe cirdä. Adäm balası da şul cir tufragınnan yaratılgan bit. Täñre barsın da kürä — izgelekne savapka ala, yavızlık öçen cäzasın birä. Şunı onıtmaska ide, duslarım. Hoday Täğalä şahit bulsın, sez şahit bulıgız — min bu akçanı uram sukbayların cıyıp yäşäterlek yort salu öçen biräm. Fatir açkıçın duslarımnıñ kulına tottıram. Ul alarga kirägräk, şulaymı, Zöhrä?

Barısı öçen dä rähmät! Bügen min iñ bähetle minutlarımnı kiçeräm. Bügen min kabattan halkımnı, ilemne häm mähäbbätemne taptım. Menä küpme yaña duslar taptım! Rähmät!

Alkışlar astında Tahirnı, Tahir belän bergä Zöhräne çäçäkkä kümdelär. Salo, üz kulına kilep kergän fatir açkıçın, çınmı bu digän kebek, meñençe kat äyländerep karap bulaşa. Kirpeç, Çülmäk, Lyumin Häsänşa kart belän nindider canlı äñgämä korıp cibärgännär. Ber çittä yalgızı basıp torgan Bökeneñ üz fälsäfäse.

Ul:

— Böten närsä dä hakıykattän kilä häm hakıykatkä kitä. Bähet yalındırıp kilä, ämma ber kilsä, hiç kitärgä telämi, — dip, Tahir belän Zöhrä tarihına üzençä nokta kuya.

2000

ŞARTLAU
(Povest)
Kaytu

Bulatnı közge karañgı töndä kaytarıp taşladılar. İke soldat iyärtkän yäş kenä leytenant, härbi kiyemdäge vraç hatın, voyınkomat väkile, tagın ällä kemnär artı yabulı härbi maşinadan ozın, kilbätsez nosilkanı söyräp çıgardılar da, bärelä-sugıla, işegaldına, annarı öygä yünäldelär. Öydägelär añışıp ölgergänçe, nosilkanı türdäge tüşäk yänäşäsenä kuyıp, ana keşegä — soldat kapçıgı, ata keşegä kük törgäk tottırıp çıgıp ta kittelär. Fäüziyä belän Timercan, ber-bersenä karaşıp, cansız, häräkätsez yatkan nosilka yanında aptırap basıp kaldılar. Şul vakıt eçke bülmädän kızları Gölnaz kilep çıktı.

Küzlären ua-ua:

— Närsä buldı, änkäy? Kem kilde? — dip soradı.

Fäüziyägä şuşı sorau kiräk bulgan ikän. Ul karaşların, salmak kına, kızınnan idändä yatkan nosilkaga küçerde häm, buınsız bulıp, şul nosilkadagı cansız ulı östenä sıgılıp töşte.

— Ulı-ı-m!.. Üterdelärmeni?..

Anıñ artınnan Timercan tezlände. İñ ahırdan tämam uyanıp citkän Gölnaz Çeçnyada härbi hezmättä bulgan, ike ay elek hatı kilüdän tuktap, böten öy eçen tıngısız itkän abıysına kilep yabırıldı…

Tugan nigez

Bulat, öylärenä kaytıp kergänçe, niçek karşı alırlar ikän dip özgälände. Bolay kaytırmın dip yalgış ta uylaganı bulmadı şul. Monnan ike ay elek kemder: “Yarım ülek häleñdä kaça-posa kaytarıp kuyarlar äle”, — disä, anıñ bugazına barıp yabışır ide, mögayın. Kaytaralar ikän şul.

Näq ike ay elek Bulatnıñ tormışı utlı cähännämgä äverelde. Anıñ böten täne, buınnarı, tänendäge här küzänäk, sugışka protest beldergän kebek, mäñgelekkä häräkätsez kaldılar. Yuk, ülmäde alar, barı tik yäşäüdän baş tarttılar. Nindi genä hastahanälärdä yatmadı ul, nindi genä vraçlar karamadı anı, ämma Bulat küzlären şarday itep yata birde. “Şarday” diyü tögäl bulmas. Anıñ añı, zihene eşli, küz almaları yögerep tora, karaşlarında ber genä börtek, bälki, soñgı börtek nur, dimäk, ömet tamçısı cemeldi.

Menä şundıy häldä ul ätkäse-änkäse karşına kilep bastı. Basmadı, yattı… yırak yuldan soñ anıñ häle häl ide, ämma ul, kapkadan kerü belän, sulışı irkenäyep, yörägeneñ yarsıbrak tibä başlavın, täneneñ nindider ber sihri köçkä, energiyägä tulışa baruın toydı. Bulat karañgı çolan aşa öygä ütkändä ayıruça nık toydı ul isne. Öyläre isen, tugan nigez isen. Bu is nindider äyber ise genä tügel. Anda çolanga kertep tutırılgan aşlık ise dä, tarttırır öçen kipterergä cäyep kuyılgan şomırt ise dä, poçmak sayın kıstırılgan bötnek, mätrüşkä, ärem ise dä, yartı öyne alıp torgan miç ise dä, anda peşkän ipi ise dä, ipi algaç tägärätelgän bäräñge ise dä… Tagın… tagın kitap ise! Öyaldındagı şürlekkä tezelep, ak pärdä belän yabılıp, tarttırılıp kuyılgan alar. Armiyädän kaytkaç, Bulat yuristlıkka ukırga kermäkçe ide… şunı uylap, bik küp kitap cıydı. Häzer alarnıñ kiräge çıkmas inde. Ä! Tagın yuıp, koyaşta kipterep, törep kuyılgan sölge ise dä bar bu tugan nigez isendä. Bulat här yılnı avıl saban tuyında köräşä, büläksez kalmıy ide. Soñgı öç yılda da batır buldı. Uzgan yılda gına bil birde. Baş batır bulıp kürşedäge Sikäle avılınnan Dilüs isemle yeget kaldı. Bulat döreslek yaulap kına yörmäde — Dilüs anı härämläşep, ayak çalıp ciñde… Dilüs… Dilüsne ul tagın Çeçnyada oçrattı… Voyınkomattan uk bergä kitärgä tiyeşlär ide. Bulat niçek tä anıñ belän ber çastta bulmaska tırıştı, başın isärlekkä salıp, bötenläy başka komandaga yazıldı. Läkin Hoday Täğaläne aldap bulmıy şul. Bändäne sınıym disä, barıber sınıy ul. Yartı yıl Samarada äzerlek ütep, Hankalaga barıp töşsä, anda anı, avız yırıp, şul Dilüs karşı almasınmı!

Ber polkta, hätta ber rotada hezmät ittelär. Yış kına bergä reydlarga, “zaçistka”larga çıgalar ide. Tegese niçek kenä yılışmasın, Bulat anı üzenä dä, küñelenä dä yakın cibärmäde. Vzvod komandirı yärdämçese bulıp hezmät itüçe Bulat astırtın, häyläkär Dilüskä ay-hay kiräk bulgandır şul. Kaydandır urlangan tuşenkalar belän satu itep totılgaç, yögerep kilep citkän. Ul vakıtta çınlap ta zur bäladän kotkarıp, yaklap kaldı anı Bulat. Yaktaş digän buldı, yarar ber yulga, dide, ber totılgaç, akılga utırmasmı, dide.

Utırmadı… İman üzgärä, holık üzgärmi, dilärme äle? Bu şundıy oçrak ide. Ä bervakıtnı… Bu yulı inde alarnıñ sukmakları nıklap kiseşte häm şunda uk mäñgegä ayırılıştı da…

Tukta! Citteme siña! Tugan yortıña kaytıp kerü belän şul imansız can iyäse hakında uylap yatmasañ… Nigezeñne räncetep… Ätkäñ-änkäñne räncetep… Saftan saf Gölnaznı kıyırsıtıp… Änä alar — öç börtek can kisäge — Bulat yanında tezlängännär dä häläl yäşlären tügälär. Yuk la, ätkäse yılamıy. Ul açılmaska töynälgän kebek töynälgän yodrıkların tezläre östenä kuygan da tämam aptırap katıp kalgan. Närsä uylıy ul? Uylıymı soñ ul? Ällä kargıy gınamı? Sugışnı, ul sugışnı başlauçı il başlıkların, şaytan kotkısına birelgän politiklarnı, büre öyere kanunnarı belän yäşäüçe härbilärne kargıymı? Yuk, kargamıydır da… Kargıy belmi Bulatnıñ ätkäse. Eşli genä belä. Yılnıñ yılında, al dimi, yal dimi, basudan kaytıp kermi bit ul. Gomere buyı cir sörep, igen igep, üz köçe belän kön kürep yäşägän keşe kargıy belmider şul. Ä menä änkäse… Yılıy-elıy kargıydır… Änä bit ul niçek özgälänä…

— Nişlättelär minem ulımnı?! Nişlät-te-lä-ä-r?.. İmgätep kaytardılar bi-i-it… Harap ittelär bäğır kisägemne-e…— Fäüziyä üze yılıy, üze Bulatnıñ tänen kapşıy, ayaksız balak, kulsız ciñ ezli… Häm kul-ayaklarnıñ urınında buluın añlap, ber mälgä siskänep kitä, hätta, yılaudan tuktap, malayınıñ tere, ämma ütä dä sagışlı küzlärenä töbälä.— Balam, sineñ bar cireñ dä isän-sau bit?.. Nik tormıysıñ, nik kuzgalmıysıñ inde? Bik arıdıñmı? Sugışnı hätär dilär bit, arırsıñ da şul… Yarar, yarar, yat, yat… Yatıp häl al… Böten cireñ dä isän-sau bit, Hoday kuşıp terelerseñ äle… Häl dä kerer, ayakka da basarsıñ… İ-i, balakayım, ber dä borçılma, küzläreñ kürgäç, yörägeñ tipkäç, kalganın änkäñ üze karar, yäme…

Çeçen Bulat

Änkäse niçek kenä karasa da, tärbiyäläsä dä, Bulat ikençe könne dä, öçençe könne dä ayakka basa almadı. Hätta tele dä açılmadı anıñ… Elekkeçä häräkätsez bulıp, avılga kaytkaç balkıbrak kitkän, ämma moñsulıgın yugaltmagan küz almaların yak-yakka tägärätep, änkäseneñ yomşak tüşägenä çumıp yata birde. Gölnaz anıñ yanınnan ber adım da kitmäde, hätta däresenä dä barmadı bugay… Änkäse dä eşennän kaldı, bötenläy eştän kitü turında süz kuzgatkaç, ätkäse şunduk cöpläp aldı. “Min eşlägän dä citär, karçık, sin Bulatnı ayakka bastır, minnän gozer şul”, — dide. Bulatnıñ soldat kapçıgınnan çıkkan härbi formanı kiyem elgeçenä urnaştırıp, tür stenaga, andagı şämail ramı yänäşäsenä elep kuydı. Annarı kük törgäktän çıkkan orden belän medalne şul forma tüşenä berkette, soñınnan, turımı, tügelme digän kebek, çitkä kitep karap tordı…

Bulat bolarnıñ barısın da kürep yattı. “Nişliseñ sin, ätkäy! — dip äytäse kilde anıñ. — Nik eläseñ alarnı? Nik Korän süräläre yanına eläseñ? Sugışıp, keşe kanın koyıp alıngan büläklär bit alar… Elmä, ätkäy!” diyäse kilde. Tik äytä almadı. Ul telsez ide, önsez häm ımsız ide. Şuña kürä karşı stenada elenep torgan härbi formaga häm anıñ yänäşäsendäge garäp yazuına könnär buyı karap yatarga tiyeş buldı. Başta uk uylap kuydı: kayçan da bulsa tele açılsa, Hoday Täğalä het ber süz äyterlek mömkinlek birsä, iñ elek bu dogalıkka närsä yazılganın sorayaçak ul…

Bulat kaytkannıñ ikençe könendä ük keşe kerä başladı. “Çeçen Bulat kaytkan” digän häbär böten avılga taralgan bulıp çıktı. Berençe bulıp avıl feldşerı Säkinä apa kilep kerde. Bu mölayım, ciñel kullı, yomşak telle apaga kiçä ük yazu kilgän bulgan, bu yazuda sugıştan yaralanıp kaytkan Bulat Gıymazovnı dävalarga, aña küz-kolak bulıp torırga kuşılgan.

— İ-i, Bulatkayım, sine karıysı-nitäse yuk ikän. Böten cireñ dä taza. Tik nişläpter böten cireñ dä yoklıy sineñ… Monda minnän berni dä tormıy, Hoday Täğalä belän sinnän genä tora, Bulatkayım, — dip söylände, annarı, kiçke yakta tagın kerergä bulıp, aşık-poşık cıyındı da çıgıp kitte.

Berazdan Ak äbi kerde. Kızık äbi. Bulat anı küpme belä, ul haman şul kileş. Tamçı da kartaymıy. İre sugışta ülep kalgaç, bütän kiyäügä çıkmagan. Gomere buyı kolhoz fermasında bozau karagan. Häzer abıstay bulıp yöri. Ak äbi şau-şusız, tınıç kına kerde dä, Bulatnıñ ayak oçına utırıp, doga kıldı, annarı şulay tavış-tınsız gına çıgıp ta kitte.

Ak äbi çıgıp kitügä, klasstaşı Hälim kürende, ul da, işek töbendä beraz taptanıp torgaç, ut kapkanday kitü yagın karadı.

Annarı kürşedäge Miñnisättäy işektän başın tıktı.

— Mömkinme, kürşelär?

Miç artında peşerenep yörüçe Fäüziyä alyapkıçına kulların sörtä-sörtä zal yagına çıktı da, aklangan kebek:

— Menä Bulatıbız kayttı bit äle, — dip kuydı.

— İşettem, işettem, yoklıy dip tä işettem…

— Küzläre ap-açık kileş yoklıy şul, Miñnisättäy.

— Küzläre tere, alaysa… Bolay bulgaç, ber terelä ul, Fäüziyä kilen, küzlär alar — can häbärçese.

— Küzläre kürä, tamagınnan ütä, keşe eşlägän böten närsäne dä eşli, ä menä torıp kitä almıy. Berär im-tom belän dä kuzgatıp bulmıy mikän, ä, Miñnisättäy?

— Avır avıru bu, kızım. Avıru da tügel ul. Avırunı dävalap, imläp, öşkerep bula. Kurkıngan anıñ täne. Kurkıngan da üzeneñ böten belgänen onıtkan… Hay, sugış, sugış, kahär genä töşsen şul sugış çukmarlarına!.. Ber töşär, töşmi kalmas…

— Aptıragannan gına äytüem, açulanma, Miñnisättäy. Sin bu eş belän beraz şögıllänä ideñ bit. İm-tom belän, diyüem.

Miñnisa äbidän soñ da tagın ällä niçä keşe kerde. Läkin Bulatnıñ uyları gel şuşı kürşe karçık tiräsendä buldı. “Avıru tügel, täne genä kurkıngan”,— dime? Ä bit ul döres äytä. Bulatnıñ tänendä ber cärähät tä yuk. Bulganı da küptän tözälep bette.

…Bulat berençe medalen ük häläl kanın tügep aldı. Çeçnyaga kilep töşülärenä ber atna gına ide äle. Bulatnı, tagın berniçä keşene şähär çitendäge blokpostka bilgelädelär.

Berençe töndä ük mähşär kuptı. Törle yaktan ata başladılar. Hätta östän dä, astan da atalar sıman ide. “Federallar” da aptırap kalmadılar. Biyek taş stenalarga uyılgan tar tişeklärdän cavap utı açtılar. Ämma doşmannı kürü mömkin tügel ide. Kaya turı kilä, şunda ata torgaç, patronnar betä başladı. Tönge unikedä minalar yavarga totındı. Bulat monnan soñ da küpme atış kürde, ülem belän yözgä yöz oçraştı, ämma bu qadär mähşärne kürgäne bulmadı. Tönge küktän sızgırıp kilep töşkän minalar rivayätlärdä genä bula torgan İbliskä atılgan utlı taşlardan ber dä kim tügel ide.

Hankaladan çakırtılgan “vertuşka”lar* kaydadır yugaldılar. Bu qadär karañgı häm tomanlı töndä oçıp yörüe alarga da rähät tügelder şul. Yakındagı çasttan çıkkan gruppa da zasadaga eläkkän, yugaltular küp, di.

Mina töşep, ike soldat ülde. Kanlı gäüdälär kürgäç, yäş soldatlar küñelenä kurku kerde. Blokposttagılarga başlık itep kuyılgan ölkän leytenantnıñ katı yaralanganın işetkäç, bu kurku tagın da köçäyde.

Bulat, baştarak bik nık kauşasa da, tora-bara künekte. Keşe tämug gazabına da künegä, dilär bit. Kıçkırıp-ıñgıraşıp kan eçendä yatuçı yaralılarga da, ülemgä dä künegä ikän bu bändä digäneñ. Ber sorauga gına cavap taba almıy intekte ul: “Nigä alar monda? Ni kalgan alarga monda? Bu facigalärneñ berär mäğnäse barmı? Kem öçen tügelä bu kan? Kem öçen bu korbannar? Närsä bärabärenä? Nigä? Nigä? Nigä…”

Töne buyı atışıp yattılar. Karşı yak beraz yal itep aldı da tagın utın köçäytte. Nık kına yakınaydılar, ahrı. Tanış tügel teldä söyläşkännäre dä işetelep kala hätta. Sügenüläre genä urısça…

Bulat töşenä başladı: häzer “çehlar”** höcümgä küçäçäklär. Änä atışu beraz basılganday buldı. Dimäk, höcüm aldınnan köçlären barlıylar. Bu yulı karşı tora alırlarmı, yukmı? Höcüm çittän atışıp yatu gına tügel. Kan küp tügeläçäk, ülemnär küp bulaçak… Bulat, tönge atıştan tomalana başlagan zihenen böten köçenä eşlätä başladı. Berençe könne ük canı kıyılır mikänni anıñ? Garlek bit bu! Öydä ni uylarlar? Yözem ni uylar? Berençe sugışta uk bireşkän bit, diyär. Yaratası da kalmagan, diyär… Yuk, bolay bulmıy. Nider kılırga kiräk.

Şunda Bulatnıñ küze blokpost urtasındagı çokırga yäşerelgän BTRga töşte. Mina elägep, ul ber yakka yantaygan, gariplänep kalgan. Şulay da, aña töyälep, berniçä çakrım gına ütärgä buladır. İñ möhime, niçek tä olı yulga çıgarga kiräk, ä annan inde “vertuşka” töyäp alıp kitäçäk…

Bulat ozak uylap tormadı, timer maşina östenä barıp ta mende, mehanik kabinasına töşep, kabızırga da kereşte.

Timer öyemenä can kerügä, cir astınnan çıkkan kebek, yaralı kulın cilkäsenä askan sercant kilep citte.

— Nişliseñ sin, salaga! Töş monnan, anañnı şulay itim!

— Yaralılarnı, ülelärne eçkä töyäsennär, ayaktagılar öskä kunaklasın, monnan tizräk tayarga kiräk, yuksa…

— Närsä, kurıktıñmı? Bar, bas stena buyına! Marş!!!

— Sercant, akılıña kil, yartı säğattän berni dä kalmayaçak monda. Üzem alıp çıgam, yıy-bogu! Yartıbız kırıldı, patronnar az, ber genä yul kala — çigenergä! Sercant!

— Yarıy, ışandırdıñ, maşinanı äzerli tor, min yegetlär belän söyläşep kiläm.

Atış tagın köçäyde. Yegetlär taş stena artına granatalar tomıra başladılar. Berniçä granata bu yakka töşte. Bolay bulsa, berazdan soñgı sigez keşe dä äcäl kulına küçäçäk. Avır yaralılarnı küptän BTRga töyäp kuygannar, isännär kapka töbenä cıyılgan. Anıñ kapka dip äyterlege dä kalmagan — pulyalardan, mina kıypılçıklarınnan tetkälänep betkän…

Bulat ta yaralandı. Pulya yanbaşın sıdırıp ütte, ämma zıyanlı tügel, ahrı. Kızulık belän avırtu da sizelmi. Sugışta avırtu, ärnü digän äyber yuk ikän. Anda ciñü belän ciñelü genä bar…

Nihayät, täväkkällädelär. Sercant kulın izäügä, isän kalgan sigez yeget därräü BTRga menep kunakladılar. Şunı gına kötep torgan Bulat sugış maşinasın ükertä-ükertä häräkätkä kiterde häm tışka — karañgı tön eçenä alıp çıgıp kitte.

“Çehlar” monı kötmägännär ide. Blokpost eçennän ut çäçep BTR kilep çıkkaç, beraz kauşap ta kaldılar, ahrı. Alar aynıp ölgergänçe BTR şaktıy yırak kitkän ide inde.

Şulay isän kaldılar. Bulatka — medal, ölkän leytenantka — orden, sercantka — otpusk birdelär. Bu sugıştan soñ Bulat ber aylap gospitaldä yattı. Pulya eçke äğzaların da cärähätlägän bulgan ikän. Nihayät, berniçä operatsiyä kiçergän Bulatka “goden” digän yazu tottırdılar, yaña hezmätkä bilgelädelär. Bu yulı desantniklarnı täemin itü gruppasına eläkte. Sugışta bulıp, yaralanıp medal algan Bulatnı “duh”larga* başlık itep kuydılar. Menä şul çakta soldat botkasın tuygançı aşarga turı kilde aña. Tagın gıybrät — ştabtagı ber ofitser: “Möselmannarnı komandir itep kuyarga yaramıy”, — dip karşı töşsä dä, kombat üzeneken birmägän. “Miña het çert bulsın, äybät kenä sugışsın!” — digän. Soñınnan belende: İvanov familiyäle bu komandirnıñ änise tatar bulgan ikän. Äye, keşeneñ asıl sıyfatları iñ elek anadan küçäder şul. Ana kanı köçleräk, ana ruhı östenräk…

Çeçnyada Bulat änkäsen yış iskä töşerä ide. Yuk, bu ülemnän kurıkkanga tügel. Bu kübräk cavaplılıktan bulgandır, änkäse, ätkäse, señlese Gölnaz öçen, tugan nigez öçen cavaplılıktan, annarı nindi genä avır çakta da küñelen saflap torgan mähäbbäte öçen cavaplılık toyıp üläse kilmägänder anıñ…

Bulatnıñ uyları şunda özelep kaldı, soñgı kunaknı ozatıp kergän Fäüziyä, artındagı işekne şar açık kaldırıp, türgä — ulı yanına aşıktı:

— Balam, Yözem kilgän…

Yözem

“Yözem” süzen işetü belän, Bulatnıñ ällä kay cirendä, eçtä, yöräk yanında bulsa kiräk, ber näzberek kıl tartılıp, çıñlap kuydı. Avılga kaytıp töşkännän birle ul bu kılga kagılmaska tırışkan ide. Ä bit hätär şartlaudan soñ tüşäk iyäse bulıp kalgaç, iñ berençe uyı Yözem hakında ide. Avılda väğdä bireşkän kızı ul — Yözem. Tulı iseme — Gölyözem. Läkin Yözem iseme Bulatka nıgrak oşıy. Söyeşkändä ul aña “Yözemem” dimi, “Yözem” genä di. Sin — küñelemneñ, bähetemneñ, yazmışımnıñ yöze, dimäkçe ul. Tormışınıñ çagılışı, yağni mäsälän…

Alar bergä üstelär. Läkin Bulat Yözemne berençe märtäbä tugızınçı klassnı tämamlagaç “kürde”. Mämädäl urta mäktäbendä matur ğadät bar: yämle may ahırında, däreslär tämamlangaç, yugarı klass ukuçıları Färeştälär kuagı digän cirgä küñel açarga menälär. Menä şunda unınçıga küçkän Bulat belän cidençene tämamlagan Yözemne uçakka korı-sarı cıyarga cibärdelär. Baştarak Yözem aña bötenläy oşamadı. Artık oyalçan, turı kararga kıymıy, tiz kızara; kızargan çagında yözen kaplap algan sipkellär kalkıp, belenep tora başlıylar, bolay da çandır yözne yabık häm şadra itep kürsätälär. Bu timgel–timgel sipkellärneñ ilahi nur börteklärennän yaralganın soñınnan gına añladı Bulat. Añladı da bütän üzennän yırak cibärmäde Yözemne. Sikäle avılınnan Dilüs kenä alarnı ayırırga tırışıp karadı, buldıra almadı. Bulat kına tügel, Yözem dä böten barlıgı belän ğaşıyq bulıp ölgergän ide inde.

Çeçnyada çakta da hattan özmäde Yözem. İñ avır minutlarında Bulat Yözemnän kilgän sagınu hatların kulına ala, kat-kat ukıy, küñelen tınıçlandıra, ömeten yañarta, hıyalların barlıy…

Läkin hıyalları tormışka aşarga nasıyp bulmagan, küräseñ. Şartlau afätennän aynıgaç, Bulat Yözemne soñgı märtäbä isenä töşerde dä şunduk mäñgelekkä onıttı.

Avılga kaytkaç ta Yözem tagın ber märtäbä isenä töşä yazıp kaldı. Ätise kulına eläkkän kük törgäktän, orden, medal dokumentları, pasport, härbi bilet belän bergä bik küp hatlar kilep çıktı. Alarnıñ barısı da Yözemnän ide. Läkin Bulat küñel kapkaçın bik tiz yabıp, tomalap kuyarga ölgerde. Yözem hakındagı uylarnı ul monnan soñ avıru tänenä häm ärnüle canına yalgış ta yakın cibärmäde.

— Balam, Yözem kilgän…

Änkäseneñ tavışı kauşap, kaltıranıp çıktı. Bändälärneñ vafatı hakında gına şulay häbär itälärder. Bu oçrakta Bulat üze tere mäyet hälendä ide. Anıñ Yözemneñ küzenä hiç tä kürenäse kilmäde. Garlek bit! Äzmäverdäy yeget başı belän, kerfek tä kaga almıyça, barmakka-barmak selketmiçä, ülem kötep yat inde, ä?!

Bulatka bik oyat bulıp kitte. Anıñ canı özgälände, täne kızıştı. Torıp kına kitä almadı. İh! Üzeneñ biçara, mesken hälen Yözemgä kürsätmäs öçen, täräzäne şar açıp cibärergä dä… şul täräzä aşa sikerep töşep, irken kırlarga çıgıp çabarga ide! Bulmıy şul, bulmı-ı -ıy!..

Bulat can sulışı belän kıçkırıp cibärde. Yuk, tavışı çıkmadı anıñ. Ul eçtän genä kıçkırdı. Soñgı vakıtta şulay eçtän söyläşergä, kıçkırırga, hätta yılarga, kölärgä öyrände ul…

Bulat çıtırdatıp küzlären yomdı. Yözemne kürmägäç, Yözem dä anı kürmäs kebek toyıldı, ahrı…

— Fäüziyä apay, Bulat kaytkan dip işettem, döresme bu?

— Döres, balam, döres. Kayttı Bulatıbız, kayttı… Üz ayagı belän genä kaytıp kerä almadı balakayım…

Yözemneñ kaltıranıbrak, kurkıbrak çıkkan tavışın işetkäç, Bulatnıñ tagın ber märtäbä yöräge özelde. Torası, torıp, söygäneneñ karşısına barası, anıñ küzlärenä söyep karıysı, şul küzlärdän übep alası kilde…

— Äle öydäme soñ?

— İ-i, kızım, kaya kitsen ul… Monda… änä tüşäk iyäse bulıp yata… Tik… yoklıy ul häzer… Yoklasın… Tönneñ tönendä küz yommıyça çıktı bit cankisägem…

— Fäüziyä apay, yanına barıym äle, yäme?

— Yarıy inde alaysa, bar. Tik… tavışlanma, öneñne çıgarası bulma.

— Yuk… yuk, min ürelep kenä karıym…

Ürelep kenä karıy almadı şul Yözem. Bolın kebek tüşäk yänäşäsenä tezlänep, başın Bulatnıñ kükräk östenä kuydı. Küzlären yomdı. Ul şulay yörägendäge yarsunı basıp, küñelen tärtipkä kiterde, ahrı.

Berazdan pışıldap kına, Bulat işeterlek itep kenä süz başladı:

— Min sine barıber yaratam, Bulat… Sin barıber tereläçäkseñ, menä kürerseñ dä torırsıñ… Üzem tereltäm min sine… Mähäbbätem belän tereltäm… İñ möhime — sin isän… İsän, bäğrem…

Yomık küzdän dä yäş çıga ikän. Bulat küzlären açkanda, Yözem yılıy ide. Ozın, zifa kerfeklärdän çişmä kebek küz yäşläre tibep yata.

Şul vakıt ällä kayan gına änise kilep citte:

— Yarıy, balam, bar, kayt. Häzer ul berkaya da kitmi inde. Telägeñ bulsa — kerep yörerseñ. Telämäsäñ — kermässeñ. Ğayepläüçe bulmas. Här keşeneñ üz yulı, üz yazmışı…

— Anısı şulay, Fäüziyä apa. Läkin keşegä bähet tä ber genä birelä bit… Minem bähetemneñ iseme — Bulat…

— Ay, şulay bulsa ide, kızım… Menä bit hällär niçek… Bezneñ sineñ belän mäşäqatlär küp bulaçak…

— Bulsın, bulsın, Fäüziyä apa! Kumagız gına! Min kön sayın kerep yörermen, yäme.

— Hoday kulına tapşırdım inde alaysa. Sine dä, Bulatımnı da… Ä häzer bar kayt… Bulatnı aşatasım bar…

— Üzem aşatıymmı, Fäüziyä apa?

— Bar didem min siña! — Fäüziyä kıçkıra yazıp kalganın sizmäde dä. Şunda uk üzen kulga alıp ölgerde: — Söyläştek bit inde, Yözem akıllım…

— Bette, bette, Fäüziyä apa… Kitäm. Läkin min anı barıber yaratam, yaratam, yaratam! Ul da mine yarata! Üze äytä almasa da, min monı anıñ yöräk tibeşennän añladım…

Gölnaz

Bulat öçen iñ borçılganı Gölnaz bulgandır. Mäktäptän buşagan vakıtlarında, tere mäyet kebek yatkan abıysı tiräsendä bertuktausız ötälänep tordı ul: “Abıyım, tamagıñ kipmädeme?”, “Abıyım, aşıysıñ kilmime?”, “Abıyım, nindi kitap ukıym?”, “Abıyım, bügenge yañalıklarnı söylimme?”

Bulat berniçek tä cavap birä almıy. Küzlären genä yomıp-yomıp ala. Bu anıñ “äye” digän süze. Küzlären yommıyça, tik karap torsa — “yuk” diyüe. Ber Gölnaz gına belä, ahrı, abıysınıñ işetep, añışıp yatkanın. Çönki änkäse dä, ätkäse dä Bulat yanında ul işetmägän kebek söyläşälär.

— İ-i, ätkäse, ber dä terelmäs mikänni Bulatıbız, — di berse.

— Belmim, bik katı yata, di bit vraç.

— Kay cirläre genä avırtadır inde balakayımnıñ? İh, belsäñ ide! Ul avırtunıñ ber öleşen üzemä alır idem, billähi!

Ä Gölnaz abıysı belän söyläşä. Üze sorıy, üze anıñ öçen cavap ta birä.

— Abıyım, Çeçnya digän cirdä kıyın buldımı? Ciñel bulmagandır. Änä bit sineñ ordennarıñ da bar, iñ avır sugıştan soñ gına birälär di bit ul ordennarnı. Şulaymı, abıyım?

Bu yulı Bulat kerfek kakmadı. Gölnaz aptıradı bulsa kiräk.

— Nik, abıyım, alay diseñ? Bu ordennarnı alu ciñel buldımıni?

Bulat tagın däşmäde. Sırlap, uyıp yasalgan matça agaçına karaşın küçerep, avır sugış hatirälärenä kerep çumgan ide ul.

Ordennı Şatoy yanındagı taularga oyıştırılgan reydtan soñ birdelär. Bulatnıñ yäş soldatlardan gına torgan otdeleniyesen desantniklar gruppasına berkettelär. Şuña kürä alar “des”lar kaya bara, şunda barırga tiyeş buldılar. Koral kiräk-yarakları, azık-tölek, törle apparatura, yokı kapçıkları, palatkalar kütärgän “duh”lar kübräk kollarnı häterlätälär ide. Alar desantniklar artınnan ber totam da kalmıy iyärep barırga tiyeşlär. Läkin sugışta, bigräk tä doşman tılındagı reydlar vakıtında, al-art digän närsä yuk. Şul uk Çeçnyada, desantniklarnı ütkärep cibärep, alar artınnan avır yök kütärep baruçı “duh”larnı kulga töşerü oçrakları küp buldı.

Bulatlar törkemenä dä “tau keşeläre”neñ höcümen berniçä märtäbä kire kagarga turı kilde. Desantniklar añışıp kilep citkändä, “duh”lar “tau keşeläre”neñ pozitsiyäsen nık kına tarkatıp ölgerälär ide.

Bersendä desantniklar üzläre zasadaga eläktelär. Sugış katı bulgan, ahrı. Bulat üz gruppası belän mışnap kilep citkändä, yegerme keşeneñ öçese katı yaralangan, ciñelçä yaralanuçılar da bar, ä komandir — Kotsuba familiyäle ölkän leytenant — bötenläy yukka çıkkan. Artınnan kilep, başına sukkannar da, isängeräytep alıp kitkännär, ahrı. Taulı, urmanlı urınnarda mondıy hällär yış bulıp tora.

Ber çakrımnar bargaç kilep taptı ul alarnı — ike sakalbay belän Kotsubanı. Anıñ komandirlıgınnan berni dä kalmagan ide — ös-başı tetkälänep betkän, yöz-bitlärenä kanlı cärähät ukmaşkan, başında da ber buy cärähät, kulları artka kayırıp bäylängän. Ayak kiyemnäre yuk, yalan ayakları şulay uk kanlı cärähättä. Şulay hälsez häm cansız bulıp ber çittä yata mesken. Ara-tirä ıñgıraşıp, uhıldap ala. Ä tege sakalbaylar gamsez-moñsız kıyafättä tamak yalgap utıralar. Üzara söyläşep alalar. “Nigä şulkadär tınıç soñ alar?” — dip uylap aldı Bulat. Nişläp tınıç bulmasınnar, zasadaga eläkkän “federallar”nıñ, ğadättä, ezärleklärgä kıyulıkları citmi bit.

Sakalbaylarnıñ berse, torıp, yakındagı çişmägä su alırga kitte. Bulatka şul gına kiräk ide. Ul mäçe kebek häräkätlänep, cirgä yılışa yazıp ürmäläp bardı da, konservasınnan it çüpläp utırgan çeçennıñ başına avtomatın ordı. Häm şunda uk su yanındagı sakalbayga kıçkırdı:

— Kuzgalası bulma! Yugıysä dömekteräm! Kullarıñnı kütär! Akrın gına monda kil! Totkınıñnıñ kulların çiş!

Tege çeçen, tämam aptıraşta kalıp, ürä katıp tora birde. Şunda gına Bulat üzeneñ tatarçaga küçüen añlap aldı. Kayan belsen bu çeçen keşese anıñ tatarçasın? Möselman ömmätennän bulu tatar bulu digän süz tügel bit äle! Ber ük doga belü belänmeni?! Ber kavemnän bulmagaç, ber kannan oyışmagaç, ällä ni añlaşıp ta bulmıy ikän şul…

— Nu-ka podoydi poblice… Tolko tiho!.. Razvyaci yıgo!

Bu yulı çeçen añladı. Tugandaş urıs tele yärdämgä kilde. Urıs digän halıknıñ, urıs teleneñ barlıgına berençe häm soñgı märtäbä söyenüe bulgandır bu çeçen keşeseneñ.

İke sakalbaynı da yänäşä bäyläp saldı Bulat. Yuıp, çistartıp, yaraların bäyläp algaç, komandirga keşe töse kerde.

Hoday kargagan bu cirdän tizräk kitärgä kiräk ide. Läkin nişlärgä bu sakalbaylar belän?

Kotsuba, şeşenep-kügärep betkän yözen cirdä aunap yatkan çeçennar yagına ımlap, Bulatka kıçkırdı:

— Ubey ih!

— Zaçem! Oni ce tebya ne ubili.

— Ubey, govoryu!..

— Ne budu, skazal…

— Pod sud poydeş, proklyatıy tatarin! Musulmanin, da?

— Da. No ne tolko poetomu ne tronu ih.

— Nu?!

— Lyudi ce oni. Oni zaşişayut svoy dom. Ya ih ponimayu.

— Tı prav. No ved yıst dolg.

— Da, dolg yıst. Tolko vot neçem platit…

— Ne to govoriş, sercant.

— Na voyne net zvaniy. Yıst tolko lyudi i nelyudi.

— İ to pravda… Da çert s nimi! Pust civut…

Ämma alarga bu kahärle cirdän tiz genä kotılırga nasıyp bulmagan ikän. Un-unbiş adım da çitkä kitä almadılar, yänäşädäge kuaklar artınnan unlap sakalbay yögereşep çıktı. Baştanayak korallangan bu çeçen yaugirläre, üz tellärendä kıçkırına-kıçkırına, Bulat belän Kotsubanı bayagı urınga törtkäläp kiterdelär. Kotsubanıñ tänenä yaña cärähätlär östälde, Bulatka da nık kına eläkte: avız-borınınnan kan kitte, sul yak yanbaşı enä belän çäneçkändäy sızlıy başladı.

Bäylänep yatkan ike çeçen kartın şunduk ayakka bastırdılar. Bik olı hörmätkä iyä zatlar bulıp çıktılar tegelär. Yaugirlär alar yanında baş iyep kenä söyläşälär, yözlärenä, küzlärenä kütärelep kararga da kıymıylar hätta.

Söyläşkännären añlamasa da, Bulat bik tiz çamalap aldı: bu minutta anıñ yazmışı häl itelä ide.

Çeçennar şaktıy satulaştılar, katı-katı gına kıçkırışıp ta aldılar. Läkin tege ike kart çeçennıñ süze öskä çıktı, Bulatlarnı cibärergä buldılar.

— Kış-ş otsyuda! Yışe uvicu, ubyu! — dip cikerende ber çeçen yegete.

Bulatka can kerde.

— Avtomatı otdayte. Bez nih pridem — tribunal budet…

— Mocet, patronı yışe otdat?

— Ne nucno. Tolko avtomatı.

Bulat avtomatların da birerlär dip uylamagan ide. Birdelär. Anıñ küñelen ber säyer toygı biläp aldı: “Säyer keşelär… Şuşı avtomatlarnı totıp tagın kiläsebezne belep toralar bit üzläre… Nindi häl bu? Cir eşe tügelder, Hoday Täğalä kulı uynıydır monda…”

Kaytkanda Kotsuba da tämam is-akılına kilde:

— Skaci, sercant, otkuda tı znal, çto ne ubyut?

Bulat:

— Obıçnaya psihologiyä…— dip kenä kotılmakçı bulgan ide, barıp çıkmadı, ölkän leytenant anı soldat tugrılıgı hakındagı äñgämägä alıp kerep kitte. “Dolg”, imeş, “prisyaga”, imeş. Ä üze belä, añlıy, şuña ul rähmätle dä — äle yaña gına anı Bulat ülemnän kotkarıp kaldı bit. Ä komandirnı ülemnän alıp kalu elek-elektän härbilär arasında batırlık sanalgan…

Kotsuba, reydtan kaytuga, Bulatnı ordenga täqdim itte, ä çeçennar belän “kileşülär” hakında berkemgä ber süz ıçkındırmadı.

Şunnan soñ ul soldatlarga märhämätleräk, şäfkatleräk bula başladı. Yukka-barga havalanıp yörüen taşladı, üz palatkasında arakı çömerep tik yattı. Häm ike süzneñ berendä “obıçnaya psihologiyä” dip täkrarlıy torgan buldı.

…Gölnazga bolarnıñ bersen dä söyli almadı Bulat. Señleseneñ saflık börkep torgan küzlärenä karap, tere mäyet kebek yatuında buldı. Kızıyga da abıysınıñ küzläre bik citkän. Ul şul küzlär belän säğatlär buyı söyläşep utırırga riza.

— Ä beläseñme, abıyım, Yözem apa sine şundıy nık yarata!..

— Kayan beläseñ monı, señlem? Başıñ yäş bit äle…— Monı Bulatnıñ küzläre äytte.

— Beldem inde, beldem, bezdän çıkkaç, kütärmägä utırıp yıladı… Kaçıp karap tordım…

— Kaçıp karap toru äybät tügel bit, — dide Bulatnıñ küzläre.

— Karap toru äybät tügel dä… Ul bit sizmäde… Mine kürgändä gel yılmaep-kölep söyläşkän bula, üze genä kalsa, yılıy da yılıy… Tereläçägeñne belmi, şuña yılıy… Yarata ul sine, abıyım, bik yarata!..

İkençe ber könne Gölnaz uramnan yaña häbär alıp kerde:

— Abıyım, abıyım! Çeçnyada hezmät itkän Dilüs abıy kaytkan, dilär.

— Ä?..

— Dilüs abıy kaytkan. Sine soraşkan. Kerep çıgam, digän… Köräşep kararbız, digän. Kölgän… Tagın ber süz äytimme? Yuk, äytmim lä, äybät süz tügel ul… Sineñ käyefne cibärä torgan süz ul, abıyım…

Bulatnıñ küzläre çäçräp çıgarday bulıp Gölnazga karap toralar ide.

— Äyt, äyt, nik äytmiseñ? Dilüsne belmimme ällä min. Ul bulgan cirdä yünle süz bulmas… Äyt! — dilär ide alar.

— Dilüs abıy kaytkan könne ük Yözem apanıñ kulın soragan. Ätiläre riza bulgan, Yözem apa gına karşı, di…

Bulat mondıy häbärne kötmägän ide, ahrı. Ul bermäl şakkatıp Gölnazga karap tordı da, eçtän ärnep-köyep, küzlären yomdı… Salmak kına yabılgan küz kabakları bu minutta salkın kırauga tüzä almıyça yomılgan çäçäkne häterlätälär ide…

Yavızlıknıñ çige barmı?

Dilüs alarga kötmägändä kilep kerde. Kön sayın kerep yöri başlagan Yözem Bulatnıñ baş oçında utıra ide. Fäüziyä anı küpme genä çäy östälenä çakırıp karasa da, Yözem urınınnan kuzgalmadı, tüşäktä yatkan häräkätsez gäüdägä karap utıruında buldı. Bulatnıñ küzläre yomık. Ul haman da Yözemgä küzlären kürsätmi. Küzlären açsa, küz nurlarına yabışıp can-bägıre suırılıp çıgar dip kurka, ahrı.

Yözem öçen bu möhim tügel. Ul bit Bulatnıñ anı kürgänen belä. Küñel küzläre belän kürä ul. Çönki haman da yarata üzeneñ Yözemen. Yarata, yarata… Sagına… Yuksına…

Yözem üze dä bik sagındı Bulatnı. Menä şuşı kap-kara çäçlären, kuyı kaşların, übäse kilep torgan yöz-bitlären, mähäbbätle irennären, kiñ kulbaşların, köçle kulların sagındı…

Dilüs kilep kergändä, Yözem Bulatnıñ hälsez, buınsız kulların sıypap utıra ide. Soldat kiyemendä päyda bulgan äzmäverdäy ir-atnı keçe yakta ipi salıp yörüçe Fäüziyä baştarak tanımadı.

— Nihällär, Fäüziyä apa, isän-sau gına torasızmı? — dip, Dilüs iñ elek anıñ belän küreşte. — Dilüs bit min, tanımıysıñmı ällä, Fäüziyä apa? Armiyägä sineñ malay belän bergä kitkän idem….

— Ä-ä, Dilüsmeni-i-i? İsän-sau kayttıñmı, ulım? Çın ir bulgansıñ, tanırlık ta tügel, billähi. Tanımadım şul, ozın gomerle bulırsıñ äle. ..

— Yäşibez äle, Fäüziyä apa. Cimertterep yäşibez. Menä öylänep tä cibärsäm…

Ul inde tür yakta, Bulat yanında utırgan kunaknı kürep ölgergän ide. Törtterüle süze dä Yözem işetsen dip äytelgän bulıp çıktı, ahrı. Şulay da ul kıznı kürmämeşkä salıştı.

Türgäräk ütep, iñ elek Bulatka endäşte:

— Privet, slucak! — Slucagı cavap birmägäç, Yözemgä taba borıldı: — Sin dä mondamıni, bäğırkäyem minem? Äle uylamadıñmı? Min cavap kötäm.

— Ozak kötärgä turı kiler şul.

— Alay dimäle, cankisägem. Bu tere mäyet sine tiz yalkıtaçak.

— Bulat mäyet tügel, tügel!

— Min andıylarnı küp kürdem. Gomer buyı imgäk bulıp yäşäyaçäk ul. Menä miña kara — ber tsarapina da yuk… Ä bu üläksäneñ könnäre küp kalmagan.

— Dilüs…

— Äü, bäğrem.

— Sine niçek cir kütärä ikän?

— Cirme? Cir üze minem kulda, beldeñme? Menä şuşı granata kebek… Teläsäm, çälpärämä kiteräm min anı. — Dilüs kesäsennän kul granatası tartıp çıgardı. — Ä-ä, siña da kızıkmı?

Ul küzlären şar açıp karap yatkan Bulatnı kürep aldı. Bu küzlärdäge näfrät, nindider sihri köç bulıp tışka bärep çıksa, iñ hätär granatalardan da hätärräk şartlar ide, mögayın… Ällä şul şartlaudan kurıktı, ällä Yözemneñ sorauları uñaysız hälgä kuydı, Dilüs granatasın kabat kesäsenä tıktı da saubullaşıp ta tormıyça tışka çıgıp kitte. Ul basıp torgan urında şomlı tınlık belän sası arakı ise genä torıp kaldı.

Bu arakı isennän Bulat ta kotılıp kala almadı. Älege is iñ elek anıñ zägıyf küñelen kuzgatıp cibärde, annarı tonıklana başlagan häter közgesendä cannı öşeterlek küreneşlär çagılıp kitte.

Ul könne alarnıñ batalonın rayon üzägennän yırak tügel ber avılga — “zaçistka”ga bilgelädelär. BTRlarga töyälep barıp kergändä, avılda bala-çaga, hatın-kız, kart-korıdan başka keşe kalmagan ide inde. Kemder häbär itkän. Çeçnyada böten cirdä kolak bar, küz bar. Çeçennar “federallar”nıñ böten niyätlären belep toralar. Monı alar yäşermilär dä. Aldan äytep kuyılmasa da, avıl aksakalları Bulatlarnı avılga alıp kerä torgan olı yul buyında ikmäk-toz belän karşı aldılar. Alarnı kürü belän, komandirlardan kemder sügenep kuydı. Kürşe BTRda baruçı Dilüs kartlar yanına buş arakı şeşäse tomırdı.

Avıl başında tuktalıp tormıyça, üzäk mäydanga üttelär, cirgä koyıldılar. Avılda ber boyıvik ta kalmaganın belsälär dä, här yortnı, här baznı, podvalnı, saraynı karap, tikşerep çıgarga tiyeşlär ide alar. Tärtip şundıy. Prikaz şundıy. İke törkemgä bülenep avılnıñ ike başınnan kerep kittelär. Öç säğat digändä avılnı urtalay bülep torgan kiñ uramda oçraştılar. Bulat üz yegetläre belän uramnıñ argı oçında “zaçistka” ütkärergä tiyeş ide. Bernindi şikle äyber kürenmi, kaysıdır çolanda atmıy torgan au mıltıgı tabıp aldılar, kaysıdır yorttan ber uç gilzalar kilep çıkkan. Böten “tabış” şul.

Bulatlar eşlären tögällärgä torganda, karşı yak yorttan ber hatın-kıznıñ özgälänep, ürsälänep kıçkıruı işetelde. Berazdan bu tavış basıldı. Niçek kenä tınıçlanırga tırışsa da, älege gazaplı kıçkıru Bulatnıñ kolagınnan kitmäde, berazdan ul anıñ can türenä ük kerep yattı. Hatın-kıznı räncetkän keşene önämi Bulat. Şulay tärbiyälängän inde, nişliseñ? Keşene dä, bigräk tä dusların, hatın-kızga mönäsäbätläre buyınça bäyäli ul. Änä bit niçek özgälänep yalvardı bu hatın. Närsä bulgan aña? İre suyamı ällä? Bulat tüzmäde, üzenekelärgä eşne dävam itärgä kuşıp, karşı yak yortka yünälde. İşegaldında da, öydä dä berkem yuk. İşeklär şar açık. Kelät işege dä açık, yartılaş baz sıman karaltınıñ da işekläre kayırılgan. Tavış şunnan kilä, ahrı. Änä nindider häräkät sizelä.

Bulat, tölke adımnarı belän, stenalarga sılanırday bulıp, şul cir alaçık işegenä yakınlaştı. Annarı, kisken genä etenep, tar aralıkka barıp ta kerde.

Avtomatın alga töbäp, kıçkırıp cibärde:

— Kem bar monda?

Tınlık aña ıñgıraşu belän cavap birde: “Ih!..”

Bulat haman añışa almıy ide äle. Eçkäräk uzıp, işek katınnan çitkäräk taypıldı. İşektän urgılıp kilep kergän kön yaktılıgı podval eçen kürerlek, ni dä bulsa şäylärlek hälgä kiterde.

Ä andagı hällär cannı öşeterlek ide. Türdäge säke kebek cirdä çalkan töşep nindider üsmer kız yata. Anıñ kararlık cire kalmagan: külmäkläre yırtılıp, ayırılıp töşkän, tüşläre, botları açık, yöze kügärep, kanga buyalıp betkän, bot tirälärendä dä kan…

“Köçlägännär”… Bulatnıñ tomalanıbrak kitkän añında integep, ıñgıraşıp şuşı uy tudı. “Köçlägännär… Kaysı häşäräteneñ eşe bu? Ällä beznekelärme? Çeçennarda hatın-kızga yabışu ğadäte yuk. Dimäk, beznekelär…”

Bulat şunda gına podval poçmagında posıp torgan şäüläne şäyläp aldı. Ul da Bulatnı tanıdı, kaptırılmagan kayışın avtomatına şık-şık bärä-bärä, işekkä taba kilä başladı.

Barısın da añlap algan Bulat, üzen-üze beleştermiçä, äle genä çeçen kızın köçlägän “federal”ga barıp yabıştı:

— Çto tı delayış, svoloç?!

Tegese karşı äytep tä, karşı torıp ta bulaşmadı, Bulatnıñ etkälävenä, törtkälävenä riza bulıp, tışka atılıp çıktı. Şunda Bulat tagın ber märtäbä ah itte: anıñ karşında çalbar-ıştannarın rätli-rätli kürşe avıl malayı Dilüs basıp tora ide!

— Sin närsä? Sin… Sin…Sin bit üzeñne genä tügel, böten armiyäne, böten… böten tatarnı mıskıl itäseñ…Monıñ öçen beläseñme närsä bulaçak? Monıñ öçen sine dömekterergä kiräk!..

— Närsä kızasıñ? Doşman kızı bit ul, boyıvik kızı, bandit kızı!..

— Nindi doşman? Ni söyliseñ sin, adäm aktıgı! Kayda kürdeñ sin doşmannı? Kürdeñme? Ä? Yä, äyt, kürdeñme? Nik däşmiseñ?

— Monda bötenese dä doşman. Minem öçen şulay gına. Başkaça uylıysım da kilmi. Ä sin bar ker, siña da birä äle ul…

— Ah sin, mörtät!.. İmanıña kaytarırmın min sine!

Dilüs üzenä uktala başlagan Bulatka avtomatın töbäde:

— Stop! Ne imeeş pr-r-rava! Po-pr-r-ro-buy!..

— Cäzasınnan barıber kotıla almassıñ, gad! Monıñ öçen tribunal tiyeş siña!

— Tribunal? Mä, tot, tota alsañ. Nikakih tribunalov!

Şul minutta ul bilenä berketelgän ber granatanı şudırıp çıgardı da, Bulat añına kilep ölgergänçe, bocrasın tartıp alıp, podval işegennän eçkä — äle genä köçlänep taşlangan gäüdä yatkan poçmakka ırgıttı.

Yavızlıknıñ çige yuk, dilär. Bar ikän. Anıñ çige Dilüs digän tatar malayınıñ kara yöräge aşa ütä ikän. Podvaldagı şartlaunı ul komandirlarına: “Miña ırgıtam digändä, yalgış üze şartlap ülde”, — dip añlattı.

Bulat, haklık taläp itep nider söyli başlagan ide, Çeçnyanı arkılıga-buyga iñlägän kart kapitan:

— Uce ne dokaceş… — dip kırt kiste.

Bu häldän soñ Bulat çeçen atlı bu millät keşeläreneñ küzlärenä turı karıy almıy başladı, bigräk tä hatın-kızları, anaları belän küzgä-küz oçraşmaska tırıştı, oçraşa kalsa, äytep-añlatıp betergesez avır halät kiçerä torgan buldı.

Çeçennar ber genä ülemne dä cavapsız kaldırmıylar. Üç — alarnıñ can gazabı gına tügel, yäşäü räveşe dä. Podvalda şartlap ülgän kız öçen dä “çeh”lar bik tiz üç aldılar. Şul avılda bulıp kaytkan ike soldatnı ikençe könne ük suyıp kiterdelär. Çastnı uratıp algan taş koyma buyında kaldırılgan kul arbasında yatkan cansız gäüdälärgä baştarak yakın barırga kuşmadılar. Saperlar kilgänçe yartı kön vakıt uzdı. Mina-mazar tabılmagaç, gäüdälärne beräm-beräm eçkä kerttelär. Ülem-kitem sugışta ğadäti häl. Ämma bu märhümnärneñ kiçergän gazapları iñ taş bäğırne dä teträndererlek ide: alarnıñ irlek äğzaları töbe-tamırı belän özep alıngan häm bugazlarına dıñgıçlap tutırılgan bulıp çıktı…

Bu hällärdän soñ Dilüskä kön bette. Anı tipkelektä yörtä başladılar, “küten eşergännär” digän häbär dä taraldı. Berazdan anı, kızganıp bulsa kiräk, başka çastka küçerdelär, Bulat ta yaralanıp gospitalğä eläkte…

Uyanu

Bügen Yözem soñrak kerde. İrtän-irtük yäisä töşke aş vakıtında — Fäüziyä öydä çaktarak kerä ide ul. Bu yulı kiçke yakta, koyaş, kük katındagı küçärennän ıçkınıp, ofıkka yul algaç kerde. Bügen ul bötenläy başka törle. Kigän kiyemnäre dä maturrak, üze dä sılurak, çibärräk. Yuk, Yözem bolay da bik çibär zat. Ämma ul bügen tagın da çibärräk.

İñ möhime, avırıp kaytkannan soñ, Bulat söygäneneñ yözendä berençe märtäbä yaktı nur, hätta serle balkış kürde. Bu balkışnıñ sere Yözemneñ ımsındırgıç yılmayuında ide! Übeşergä genä yaratılgan irennärendä, üzenä suırıp yotıp alırga torgan mähäbbät çokırlarında, annarı mañgayına töşkän bödrä çäçlärendä, dönyaga kiñ itep açılgan, ülem tüşägendä yatkan keşene dä kabat yäşäügä därtländerä ala torgan kıygaç kaşlarında, ozın kerfeklärendä ide…

Üze yış-eş sulış ala. Kauşıy, kıyınsına, ahrı. Sulış algan sayın, alsu külmägen törtep torgan kükräk almaları, ber kütärelep, ber töşep, ciñel dulkınlanalar…

Kübäläk kebek cilkenep kenä kilep kergän Yözem, öy eçendä beraz basınkılanıp kalganday buldı, ayak oçlarında kilep, Bulatka iyelebräk:

— İsänme, Bulat… — dip pışıldadı.

Bulatnıñ: “İsän şul äle, isän, can gına çıgıp citmägän”,— dip äytäse kilde. Äytmäde. Äytä dä almıy ide. Ämma küzlären dä yommadı. Yözemneñ maturlıgına tämam äsir bulgan çagı ide şul.

— Bulat, minem sineñ belän söyläşäsem kilä. İkäüdän-ikäü genä… Bulat… Äyt äle, sin mine yaratasıñmı? Äle dä yaratasıñmı? Yaratasıñ, yaratasıñ… Beläm min monı…— Yözem üze söylänä, üze Bulatnıñ çäçlären sıypıy, näfis barmakların anıñ yañaklarınnan yögertep töşerä, annarı ap-ak cäymägä kagılır-kagılmas kına, böten gäüdäse buylatıp, ayak oçlarına qadär töşä. — Häterliseñme, kuş narat buası yanında berençe märtäbä übeşkän idek?.. Annarı su koyıngan idek… Sin iñ elek minem külmägemne saldırdıñ, ä külmäktän başka minem ber äyberem dä yuk ide… Häterliseñme? Menä şuşı kullarıñ belän tuygançı irkälädeñ mine… Tuygançı üpteñ… Üpterdeñ…

Yözem, Bulatnıñ kulların alıp, açık izüe arasınnan yop-yomşak, balkıp kilep çıkkan kükräkläre östenä kuydı.

Bulat alarnı şunduk sizde, toydı. Tanıdı! Bu mähäbbät almalarına kulın gına tügel, başın, yañakların kuyası, alarnı oyatsız räveştä suırıp übäse kilde.

Bulatnıñ barmakları, uçları belän söygäneneñ kükräklären sıypıysı, irkälise kilde… Ul, böten bulgan häm bulaçak köçen cıyıp, barmakların häräkätkä kiterergä, hiç yugı, kuzgatırga tırışıp karadı. Ällä kıymıldata da aldımı? Yuktır… Küñelennän genä kuzgatkandır…

Bulatnıñ çigälärenä, küz töplärenä, iren çitlärenä salkın tir bärep çıktı. Böten canı-täne belän terelergä, uyanırga tırışkan gäüdä soñ çikkä citep tulıştı, bürtende, ämma üzeneñ ber genä börtek küzänägen dä kuzgata almadı…

— Bulat, menä kara miña. Tege vakıttagı kebek kara… Nıklap kara. Külmägemne salam, kara. Kara da yarat. İr-eget bulıp, kanıñnı kızıştırıp, küzeñne kamaştırıp yarat. Böten cireñ uyansın, canıñ kuansın, gomereñ yuansın…

Yözem, Bulat karşında çügälägän cirennän torıp bastı da, salmak kına häräkätlär belän, kulbaşları kübäläk kanatlı alsu külmägen salıp beterde. Baya uk üzenä ımsındırıp, küñelendä ällä nindi sihri hatirälär uyatkan yomrı kükräklär östendä şundıy uk al tösle kükräk yapması gına torıp kaldı. Bulatnıñ, ürelep, änä şul soñgı çüpräk kisägen alıp atası kilde. Ul inde küñele belän ürelde dä… Ämma barmakların, kulların kuzgata almadı. Şulay da uñ kul barmaklarına enä kadalgan kebek buldı, şulay gomerlek yokıga talgan nerv cepselläre uyana başladı, ahrı… Barmaklarındagı avırtu belän ük anıñ tagın ber cire dertläp uyandı, şaulap tormışka kayttı, häm, şıbırdap, köçle kan belän tula başladı…

Yözemneñ zifa, sılu täne kükräk yapmasınnan da mährüm kalgaç, Bulat şaşar däräcägä citte. Çınnan da, bu minutta anıñ kiyerep açılgan küz kabakları, ber soklangıç, ber kurkınıç bulgandır. Şul küzlärdän ber minutka da karaşın almıyça karşında basıp torgan sılu tän Bulatnı tämam siherläp kuydı. Anıñ zägıyf täne başta kaltıranıp, bärgälänep yattı, annarı kanga tulışıp kızardı, bürtende, berazdan tınıçlanıp kaldı, annarı, manma tirgä batıp, yoklap kitte…Barı tik barmakları oçındagı duamal nerv tamırları gına haman biyeşälär, yañadan tuularına söyeneşep, uynıylar, şayaralar ide.

Fäüziyä şaulap eştän kaytıp kergändä, Yözem, rähätlänep yoklap yatkan Bulat tüşäge çitendä isängeräp utıra ide. Anıñ külmäk izüläre açık, şul açıklıktan, baya gına hörlek rähäten toyıp kalgan kükräk almaları kabat tışka çıgarga atlıgıp toralar…

Fäüziyä, nider sizenep, sak kına kilde dä, haman äle küzlären Bulattan ala almıy utırgan Yözemneñ kulbaşına kagıldı.

— Ni buldı monda, kızım? Östeñ-başıñ taralgan dip äytimme?

— Ä? Kayttıñmı, Fäüziyä apa? Bulat terelde bit, beläseñme şunı? Änä-änä karale, barmakların uynatıp yata…

Çınnan da, Bulatnıñ uñ kul barmakları minut sayın kaltıranıp alalar, hätta, bergä cıynalırga telägändäy, uçka kısılıp kuyalar. Ämma yodrıkka ukmaşıp betä almıylar, tagın taralıp, häräkätsez-cansız bulıp kalalar…

— Nişlätteñ sin anı, kızım? Çınnan da terelä başlagan bit bezneñ Bulatıbız…

— Berni dä eşlätmädem, Fäüziyä apa, barı tik çişendem genä…

— Çişendeñ? Bulat karşındamı? Şayartasıñmı, kızım, ällä… Ällä çınmı?

— Şayartudan uzgan inde min, Fäüziyä apa. Soltaniyä ciñgäçäy äytep kitkän ide, “sin anıñ irlegen uyat başta, annarı üzennän-üze tereläçäk ul” digän ide. Min näq ul äytkänçä eşlädem: tänem belän ımsındırıp, irlegen kuzgatırga, keşelegen uyatırga tırıştım…

— Cender sin yä berär färeştäder, kızım. Meñ-meñ rähmätlär siña. Üzeñ dä bähetle bula kür berük. Minnän teläk şul.

— Menä ul minem bähetem, Fäüziyä apa. Miña bütän törle bähet kiräk tügel…

— Beläm, akıllım, beläm…

Bolarnıñ bersen dä Bulat işetmäde. Ul tau-taş aktarıp häldän taygan äkiyät batırı kebek, böten canı-täne belän izräp, yokıga kitkän ide.

Yaşäü çigendä

Bügen Bulat yanına Ak babay kerep utırdı. Aña inde şatlıklı häbärne Gölnaz küptän kerep äytkän, Yözem belän bulgan hällärne dä, beler-belmäs köye, üzençä söyläp birgän.

Şuña kürä süzne uratıp başlap tormadı, turıdan yarıp saldı:

— Fäüziyä kızım, Bulat akıllım, şunı onıtmagız: mähäbbät digän hikmäti ser keşene tormışka kaytara kaytaruın… Ämma tormışta näfrät tä bar bit äle, änä şul näfrättä çınıgıp kına, şul näfrät, ärneş aşa kilgän sabırlıkta sınalıp kına keşe ayagına basa ala, sının, canın turayta... Berençesen ciñel üttegez, ikençese avırrak bulır. Anısın ütärgä dä Hoday yärdäm birsen…

Bulat baştarak añlamıyça yattı. Nindi näfrät, nindi ärneş? Läkin küñeleneñ kaysıdır cire belän ul toydı: äle bolar sınaularnıñ başı gına, ciñele genä. İñ avırı alda bulaçak…

“Bulaçak, bulaçak! Küñeleñne kiñ tot!” — dip, üzen-üze kamçılap ta aldı Bulat.

Ak babaynıñ tagın ber süze anıñ zihenenä uyılıp kaldı.

— Keşe hätär avırudan terelergä teläsä, şul avıruga yulıkkan çagına kaytırga, şul mizgeldän yañadan yäşäp kitärgä tiyeş. Kayçandır can häräkäte tän häräkätenä ölgermi kalgan bulsa, bu yulı inde ul aña bik tiz iyärep kitärgä tiyeş…

“Kızık kart bu. Mulla gına tügel. Dönya kartı. Ak babay. Anıñ tele belän dönya üze söyläşkän kebek. Dönya akılları bar bu zatta, billähi!”

Ä bit ul hak döresen äytä. Kayçakta keşeneñ canı yäşäü belän ülem arasında kaluçan bula, anıñ cismi yäşäeşenä ölgerä almıy. Çınlap ta, keşe, terelü öçen, iñ elek änä şul mizgelenä, can belän tän aymılışkan çagına kire kaytırga tiyeşter, bälki?

Bulat ta häterli ul hätär mizgelne. Anıñ da ülem belän yäşäü çigenä basıp torgan çagı bar ide…

Älege dä bayagı “zaçistka” vakıtında buldı bu hällär. Kaysıdır bistäne arkılıga-buyga iñläp, tikşerep çıkkannan soñ, çast urnaşkan bazaga kaytırga gına torganda: “Ber çeçen kızı minaga baskan”, — digän häbär kiterdelär. “Minaga elägü” tügel bu. Monısı — hätärräk.

Bulatlar gruppasın şunda cibärdelär. Alarga ike saper yegetne dä berkettelär.

Hällär bik möşkel ide. “Zaçistka” yasap yörüçe “federallar” elägep şartlasın öçen, “çeh”lar taşlandık yortnıñ cir idänenä mina kuygannar. Yazmış şayartuıdır inde — änä şul minaga çeçen kızı kiterep baskan, imeş. Basuın baskan, ämma ayagın tartıp ala almagan, sugış dönyasında üskän kız bit, ayagın alsa — şartlap kükkä oçaçagın bik yahşı belgän ul.

Bulatlar belän kilgän saper yeget barı ber genä süz äytte:

— “Lyaguha”, blin!..

Bulat belä, “lyaguha” — iñ hätär minalarnıñ berse. Annan yakındagı täräzä aralıgına sikerep kenä kotılıp bulmayaçak. Ul östenä basıp torgan keşene genä tügel, şartlıy kalsa, böten yortnı kükkä oçıraçak. Şulay da küñelne töşerergä yaramıy, berär çara kürergä kiräk. Änä bit kızıy üze dä çak-çak ayagında basıp tora. Bolay bulsa, ul üze ük şartlayaçak, anı kotkarırga kilgän yegetlärne dä harap itäçäk.

— İsemeñ niçek! — dip soradı Bulat kızdan.

— Zöläyha.

— Arıdıñmı?

— Arıdım.

— Bez sine kotkarırbız, tik sin kıymıldama, yäme.

— Yarar…

— Bik äybät. Häzer ipläp kenä min sine alıştıram. Başta min basam, annarı gına ayagıñnı alasıñ da menä şuşı ezlär buyınça çıgıp kitäseñ.

— Min kurka-a-am…

— Min dä kurkam, nişliseñ bit, bezneñ yazmışlar bäylängän häzer… Zöläyha — matur isem. Üzeñ dä matur. Siña äle yäşärgä dä yäşärgä… Bähetle bulırga…

— Min inde bähetsez… Yegetemne “federallar” üterde. Üzemne köçlädelär. Ä köçlängän kıznı berkem dä almıy bezdä…

— Läkin barıber yäşärgä kiräk. Ber cayı çıgar äle. Sugış ta betär…

— Bu sugış bervakıtta da betmäyäçäk. Sez belmisez monı. Ä min beläm… Bez beläbez…

— Yarıy, yarıy, sineñçä bulsın. Tik sin, zinhar, sak kılan, yäme. Minem dä yäşisem kilä. Avılda mine söygän kızım kötä. Anıñ da iseme bik matur — Yözem… Gölyözem.

Bulatnı baştanayak broneciletlarga kiyenderep çıktılar, hätta botların, ayak baltırların da timer kiyem belän tördelär. Başına kaska kiderdelär, kulların da, küzlären genä açık kaldırıp, yözen dä nindider timer tasmalar belän bäylädelär. Bilenä dä nık arkan bäylände, anıñ ber oçı, täräzä aşa ütkärelep, uram yagında torgan BTRga berketelde.

Barısı da äzer bulgaç, Bulat mina östendä basıp torgan kız yanına kilde. Bähetkä, anıñ ayagı mina urtasında kalkıbrak torgan zapalnıñ ber öleşen genä eläktergän bulıp çıktı. Bulat şunıñ açık kalgan cirenä basarga tiyeş ide. Baskanda çert itkän tavış çıksa — eş harap…

Öy eçendä berkem dä kalmadı. Döresräge, çeçen kızı belän Bulat ikese genä kaldılar. Yuk ikän äle, öçençe beräü dä bar — Äcäl. Ul ber poçmakka poskan da, kıyınsınıbrak, kürenergä kurkıbrak tora. Aldan uk kurkıtmıym bu Hoda bändälären, di bugay…

Niçek kenä kurkınıç toyılsa da, Bulat belän kız urınnarın bik tiz almaştılar. Tege kahärle tavış ta çıkmadı. Bulatnıñ timer kiyemgä törengän avır gäüdäse minaga tın alırga da irek birmäde.

Häzer BTRga tagılgan bauga totınıp, täräzä aşa tışka oçıp çıgası gına kaldı. Äye şul, totınıp çıgarga kiräk. Bilgä bäylängän bau anı täräzädän çıkkanda uk arkılıga özäçäk…

Baunı şıtırdatıp kulına bäyläp kuygaç, Bulat tämam tınıçlandı. Yegetlärgä baş kagıp ämer birde. Tışkı yakta ükerep utırgan BTR tagın da ürsälänergä totındı. Menä ul urınınnan kuzgalıp kitte, ozın baunı österäp yalan buylap çaba başladı. Bulat baunıñ turayıp tartılganın kötte. Menä ul mizgel… Menä ul — Yäşäü belän ülem çige… Kulındagı bau buyınça kilep citkän hätär köçne toyu belän, Bulat, baskan cirennän etenep, açık täräzägä tomırıldı… Ällä BTRga tagılıp, ällä köçle şartlau dulkınına iyärep, ul küpmeder vakıt oçıp bardı, cirgä kaplanıp töşkäç tä, şaktıy söyrälep bardı. Yegetlär ah-uh kilep yabırılganda, Bulat çalkan yata ide. Böten cire tırnalıp, sıdırılıp betkän, mina kıypılçıkları tigän urınnarda broneciletnıñ timerläre bültäyep kilep çıkkan…

Berençe yögerep kilep citkän soldat göreldäp Bulat östenä kaplandı. Yörägen tıñlıy başladı.

Berazdan ul, tezlärendä torgan kileş, kulların kükkä çöyep kıçkırıp cibärde:

— İsän! İsän şaytan malayı, isän!

Anıñ süzen tizräk cöplärgä telägändäy, bu çüpräk häm timer öyemeneñ berdänber açık cire — cannıñ dönyalıkka çıgıp yöri torgan iñ serle urını — küzlär — kinät gölt itep açılıp kittelär häm bala-çagalar kebek sikereşep, biyeşep yörgän korallı sabıylarga gacäplänep, şakkatıp karap tora başladılar.

— Änä, änä, açtı, küzlären açtı!

— Küzlären açtı!

— Dimäk, isän!

Söyeneçlären kaya kuyarga belmiçä, şau-gör kilep yörüçe äzmäverdäy yegetlär bu küzlärneñ Bulat tänendäge berdänber isän-sau urın buluın belmilär ide şul äle…

Bulat küzlären açkanda kük yöze şundıy ayaz ide. Änä ber çittäräk, kaurıy bolıtlar yözep yöri. Änkäse söt ayırtkanda çiläktä küperep utırgan kübek kebek… İh, totıp karıysı kilä üzlären. Menä häzer kulnı suzası da ürelep alası ide. Tik… nigäder kuzgatıp bulmıy bu kullarnı, ürelep alıp bulmıy şul ak bolıtlarnı…

Närsä bulgan aña? Yaralanganmı? Yuk, ber cire dä avırtmıy. Nik ber sızlau, ärnü bulsın?! Başı gına çıñlıy da, yöräge genä tibä…

Menä häzerge kebek… Ak babay söylänep utıra, ä anıñ başında haman äle tege vakıttagı şartlau yañgırap tora, yöräge yarsıp tibä… Ul gına tügel ikän, anıñ inde uñ kul barmakları, bergä cıyılıp, yodrıkka töynälgännär. Öydägelärneñ küzläre şul yodrıkta. Bigräk tä Fäüziyä söyeneçennän nişlärgä belmi.

Yözlären, küzlären alyapkıç itäge belän sörtkäläp ala, bertuktausız:

— Ay Hodayım, meñ rähmätlär siña, Ak babay… Üzeñneñ süzeñ belän Bulatıbızga şifa biräseñ, köç iñderäseñ…

Ak babaynıñ üz süze süz:

— Fäüziyä balam, şunı anık bel: Bulatıñ köçne minnän almıy, ul anı üz eçennän, üz yörägennän taba. Köçle, akıllı bala üstergänsez sez. Monıñ öçen sezneñ üzegezgä Hodaynıñ rähmäte töşsen.

— Tereler bit ul, ä, Ak babay?

— Yodrıgın töyni algan keşe ayagına basa da basa inde. Kötärgä kiräk. Köç citärlek añarda. Ämma ul köçne kuzgatırlık äyber dä kiräk. Närsä ul? Min belmim. Bulat üze dä belmi äle anı. Bälki, mähäbbätter?

Bulatka Ak babaynıñ bu fälsäfäsen tıñlap yatu kızık ta, kızganıç ta ide. Güyä anıñ öçen böten närsäne häl itep betergännär inde. Häzer ömetlänäse genä kala…

Şulçak Gölnaz abıysına däşep kuydı:

— Abıyım, sin işetäseñme bezne?

Bulat kerfeklären kaktı.

— İşetä, işetä, änkäyem, ul bezne işetä! Äyttem bit min siña, ul minem belän söyläşä, didem…

Fäüziyäneñ dä ulı belän söyläşäse kilde, ahrı.

Ul Bulatnıñ yözenä ük iyelep:

— Balam, berär cireñ avırtamı? — dip soradı.

Bulatnıñ küzläre häräkätsez kaldılar.

Fäüziyä Gölnazga taba borıldı.

— Kara, balam, mine işetmime ällä ul?

— İşetä, änkäy, sine dä işetä. “Yuk, avırtmıy” digän süze ul anıñ. Küzlären yomsa — “äye” bula, yommasa — “yuk” digän süz…

— Ay Allam!.. Menä bit Hodaynıñ hikmätläre!.. Söyläşä läsa üze, añlıy da, añlata da… Terelsen genä inde, balakayım, tizräk terelsen genä…

Gölnaz tüzmäde, Bulat östendä yäş tügärgä cıyıngan änkäsen tınıçlandıra başladı.

Moña qadär süzgä kısılmıyçarak torgan ätkäse dä yomşak kına äytep kuydı:

— Yılarga tügel, şatlanırga kiräk, Fäüziyä, ulıbız terelä başladı bit…

— Şatlık yäşe genä bit, atası, küz yäşe aşa köläm min şulay, söyeneçtän yılap köläm…

— Barıber yılama… Kaygı küz yäşen ayırmıy, çakıralar dip häzer yögerep kilep citär…

Ata keşeneñ şulay dip äytüe buldı, artlarında işek şıgırdap açıldı. Barısı beryulı, süz kuyışkanday, därräü artlarına borılıp karadılar. İşekne arkılıga-buyga tutırıp, kürşe avıl malayı Dilüs basıp tora ide…

— Gıymazovlarga sälam! Bulatnı terelä başlagan digännär ide, şuña kerüem. Berük açulanmagız.

— Äydä, Dilüskäyem, ker, sin dä minem ulım belän bergä hezmät itkänseñ bit, açısın da, töçesen dä bergä kiçereşkänseñ, soñgı sınıgıñnı büleşkänseñ… Bu öydä sineñ urınıñ türdän, ulım… Äydä, üt, utır.

Şul vakıt Gölnaz äniseneñ kolagına ürelep pışıldadı:

— Änkäy, abıyım bu Dilüsne kürergä telämi, änä küzlären yomdı. Küräsem kilmi, digän süze ul anıñ.

— İsänlek sorap kergän keşene kire çıgarıp cibärep bulmıy bit inde, kızım. Kergän ikän, beraz torır da çıgıp kitär. Tavışlanma, yäme.

Dilüs türgä uzdı.

Tüşäktäge Bulatka kürsätep:

— Yoklıymı? — dide.

— Yoklıy şul, äle genä yoklap kitte.

Gölnaz üzeneñ keçkenä gomerendä berençe märtäbä änkäsenä karşı çıktı:

— Yoklamıy ul, yoklamıy! Anıñ Dilüs abıynı küräse kilmi. Şuña da küzlären yomdı. Yaratmıy ul anı, yaratmıy…

— Tukta äle, kızım, nişläp alay diseñ, alar bit bergä hezmät itkännär…

— Barıber yaratmıy abıyım anı. Nindider naçarlık eşlägän ul aña. Häzer dä eşlärgä teli. Miña monı abıyım üze äytte, küzläre belän äytte…

Elarga citkän Gölnaz keçe yakka çıgıp kitkäç, bermäl tın kalıp tordılar.

Tınlıknı Dilüs bozdı:

— Eşlär bolayga kitkän ikän, yarar, Timercan abıy, Fäüziyä apa, min çıgarmın inde. Slucaktan monı kötmägän idem. Min bit anı ülem avızına kerep alıp çıktım, ä sezne kaygıdan araladım. İzgelek närsä bulıp kayta dilär äle? Näq şulay ikän. Sau bulıgız…

Dilüs artınnan işek yabıluga, bu hällärdän beraz yugalıbrak kalgan Ak babay da isenä kilep ölgerde, torıp saubullaşa başladı, artına borılıp:

— Ä bit ul aldıy, ülem avızına kerep çıkkan keşe bolay söyläşmi, — dide dä cähät kenä çıgıp kitte.

Sagınu

Sagınunıñ närsä ikänen belä Bulat. Şuña kürä sagınırga öyränäse yuk aña. Tege hikmätle häldän soñ Yözemneñ yukka çıguı anı tagın sagış koçagına taşladı. “Nik kermi ul? Sinnän rät çıkmıy, sin häzer nazlıy da, irkäli dä, söyä dä, söyeşä dä belmiseñ, dime? Sin — garip–goraba, sin… sin… sin — tere mäyet, dime? Ägär şulay uylagan bulsa, Bulat monı toyar ide, toyar ide dä Yözemgä küñele suınır ide, anı şunduk onıtır ide… Onıta almasa da, onıtırga tırışır ide… Dimäk, ul alay uylamıy, uylamıy!..”

Bulatnıñ mondıy halätne kiçergäne bar ide inde. Çeçnyada buldı bu häl. Älege hätär cirgä barıp eläkkäç, şul könne ük Yözemgä hat yazıp saldı. Ğadäti söyü hatı. Kayda ikännären äytmäde, barı tik härbi çastenıñ nomerın gına kürsätte.

Yözemneñ cavap hatın tögäl ber ay kötte ul. Bu ber ay eçendä Bulat üz küñelen ber genä märtäbä äyländerep kakmagandır… Andagı här börtek hisne berämtekläp karap-tikşerep, hätta sınap çıktı. Yözemneñ elegräk yazgan hatların kat-kat ukıdı. Häm nıklı ber fikergä kilde: yarata anı Yözem, bik yarata. Yarata häm kötä. Sagınıp kötä. Şuña kürä Bulat aña üpkälämi dä. Nindider ğayep öçen genä üpkälärgä mömkin bit. Ä Yözem — ber gönahsız avıl kızı, söyärgä-söyelergä, bähetle bulırga häm kemneder bähetle itärgä yaratılgan cir färeştäse… Sagındı anı Bulat, bik sagındı. Anıñ cılı hislärgä, matur hıyallarga törep cibärgän mähäbbät süzlären sagındı…

Ber aydan soñ Yözemnän hat kilep töşte. “Nik yazmıysıñ, Bulat? Närsä buldı? Ällä yaratmıy başladıñmı? Ällä berär çeçen kızına ğaşıyq buldıñmı? İke hat yazdım bit inde, närsä bulsa da yaz, min barısın da kütäräm… Sagınıp, yaratıp, sineñ Yözemeñ” digän.

Bulatnıñ yöräge şartlar hälgä citep tipte. Ul berni añlamıy ide. Närsä bu? Yazmış şayaruımı? Ällä berär yünsez bändäneñ eşeme? Eşeme, üçeme? Bulat şunduk cıyınıp RMOga (rota materialnogo obespeçeniyä) kitte. Hatlar şunda cıyılıp bara ide. Anda anıñ Vasya isemle tanışı bar. Alar ikese dä ber prizıvtan, sercantlar äzerli torgan ber kurstan. Hatlarnı aña şul Vasya cibärep tora ide.

— Nihäl, bratan? Nik kürenmiseñ bu arada? İsänme, tügelme dip kaygıra başlagan idem inde.

— İsän, närsä bulsın miña. Vasya, äyt äle, bu ayda miña hatlar kildeme?

— Kilde, obyazatelno kilde. Min alarnı akkurat cibärep tordım. Sineñ yaktaşıñ bar bit äle, kürşe vzvodta? Menä şul sorap aldı. “Üzem tapşıram”, — dide. Närsä, tapşırmadımı ällä? Nu, svoloç, kürensen genä äle!..

Bulat bütän süz ozaytıp tormadı, avılga cibäräse hatlarnı kaldırıp, rotasına kaytıp kitte. Dilüskä kanıgıp vaklanmadı. RMOga bargaç, anı şäp kenä täpäläp kaytargannarın işette dä şunıñ belän tınıçlandı.

Hat alışu kitte! Alar güyä çınbarlık tormışta tügel, hatlarda yäşi başladılar. Yözem, kızlarga has bulgança, bik açılıp kitmäde, üzeneñ küñelen tıynak kına, sabır gına çişte, Bulat isä bötenläy tuarıldı: mähäbbät süzlären sipte genä! Ul hatlardagı süzlärne häzer dä kabatlıy ala Bulat, çönki mähäbbät hislärenä yumart bulsa da, alarnıñ barısı da çın, ihlas ide. Monı Yözem dä belä, şuña kürä Bulatnıñ tämle telenä, küp süzenä açulanmıy, söyenä genä!..

“Söyeklem minem,— dip yazgan ide Bulat ber hatında,— bu mähşär dönyasında sin minem berdänber küñel yaktılıgım, ömetem häm ışanıçım. Min, sugışırga telämäsäm dä, il kuşkanga koral aldım, ätkäm-änkäm ışanıçına tap töşermäs öçen hezmät itäm, ämma yäşävem barı tik sineñ öçen genä…”

İkençe ber hatında bötenläy tärtipsez, oyatsız kılangan lasa… Nişläp alay bulsın, çın mähäbbättä oyat bula dimeni?!

“Söyeklem minem! Min bügen töne buyı sineñ belän hıyallanıp çıktım. Küzläremne yomam da, sine küz aldıma kiteräm. Sin nindider su buyında. Cil çäçläreñne yolkıy, külmägeñneñ itägen kütärep cäfalıy. Sin anı kullarıñ belän töşerep torasıñ, ä ul tagın kütärä, böten dönyaga sineñ matur ayaklarıñnı açıp kürsätmäkçe bula… Böten dönya digänem min inde ul. Minem därtem kuzgala, min sineñ yanıña kiläm, aldıña tezlänep, tezläreñne cil açıp algan arada, zifa, tıgız botlarıñnı übäm… Şuşı mälne töşemä alıp kitärgä telim. Töş tormışka ohşaşrak bula bit. Çınrak. Döresräk. Küz aldına kitergändä, böten närsäne dä açık kürep beterep bulmıy. Bigräk tä küzläreñne kürmim, karaşıñnı onıtam… Ä töştä… töştä yäşäp bula, tagın da nıgrak yaratıp, söyü läzzäten nıgrak tatıp bula. Tik nigäder töştä kürmim min sine…”

Sugış hakında, härbi reydlar, “zaçistka”lar turında yazası kilmi Bulatnıñ. Ämma bu hätär mähşärdän küñele cilkengän vakıtlarda, ärnüle, gazaplı yullar söyü hatlarına da kerep kitkäli ide…

“Söyeklem minem! Bügen mine ber kart soldatnıñ yäş soldatka kiñäş itep äytkän süzläre siskänderde. “Sugışta uylarga kiräk tügel. Sugışka qadär uylarga kiräk. Sugıştan soñ uylarga bula. Şunı bel: sugışta niçek tä isän kalırga tırışırga kiräk, şul gına…” — dide ul. “Federallar”da korbannarnıñ küp buluı şuşı fälsäfädän kilä. Bu psihologiyä belän ciñep bulmıy. Beläseñme, böten kızıgı da şunda: kart soldat haklı…”

“Beläseñme, çeçennar avırtu yäisä yugaltu aşa gına toyalar. Ğailälärendä berärse ülsä yäisä yugalsa, alar başların eşlätä başlıylar. Üçle çeçen — iñ hätäre, şul uk vakıtta iñ akıllısı häm iñ talantlısı…”

“Berkönne yäş kontraktnik belän kart sroçnik söyläşep toralar. Berençe atıştan soñ uk şır cibärgän kontraktnik (yallanıp, akça öçen kilgän soldat) äytä: “Min sugışa belmim”,— di. Sroçnik (prizıv buyınça alıngan soldat) anıñ avızın bik tiz tomaladı: “Min dä belmi idem… Mine köçläp öyrättelär… Ä sin üzeñ teläp kilgänseñ”, — dide”.

“Blokpost yanındagı yul çatında basıp torgan soldatlarnı küzätäm. Yuldan ütkän här çeçen keşesen centekläp tikşerälär — koralları yukmı, mıltıgı, granatası, bombası… Hätta bala-çagalarnı da, ülem karşına basarga vakıt citkän kart-karçıklarnı da tentep ütkärälär… Şunısı kızganıç: şlagbaumga qadär tınıç küñel belän, hätta “federallar”ga teläktäş bulıp kilgän keşelär bu tentü, tübänsetülärdän soñ doşmanga äverelep kitälär. Kullarında berni yuk, anıñ karavı alarnıñ yodrıkları — bombaga, yöräkläre granataga ävereler dä, şartlap, dönyanıñ astın öskä kiterer kebek…”

“…Bügen köne buyı zasadada yattık. Ber basu yulınnan çeçennarnıñ polevoy komandirı ütärgä tiyeş ide. Sarık kötüe kuıp baruçı teşsez, yabık, canı menä–menä çıgam dip torgan çeçen kartınnan başka keşe ütmäde. Bazaga kaytkaç, komandirlar totıp aşıy yazdılar. Şul ötälänep betkän kötüçe ataklı polevoy komandir bulgan ikän”.

“Söyeklem minem! Ägär sineñ hatlarıñ bulmasa, min küptän inde ber divanaga ävereler idem. Küñeleñne nıgrak añlagan sayın, siña bulgan mähäbbätem dä köçäyä, sine sagınuım da arta… Sagışnıñ da, sagınunıñ da maturı, bähetlese bula ikän! Äye, min bik-bik bähetle! Minem sin bar! Bähet ul härvakıt kiläçäk belän bäylängän bula. Sin — minem kiläçägem. İşetäseñme, ki-lä-çä-gem!..”

Hätär şartlauga qadär yazıp cibärgän hatın da häterli Bulat. “Miña ber-ber häl bula kalsa, bähillegemne, rizalıgımnı biräm. Tik ul keşe minnän kim bulırga tiyeş tügel”, — dip yazgan ide ul, aldagı facigasen sizgän kebek. Yözemneñ hatı gospitalğä kilde. Kürşe karavatta yatuçı “Tarzan” (çın isemen Hoday üze genä beläder), zäñgär buy sızıklı konvertnı açıp, anıñ här biten Bulat karşında totıp tordı.

“Sin miña taza, sau-sälamät kileş kiräk, Bulat. Işanam, sineñ belän berni dä bulmayaçak. Sakla üzeñne, yäme, minem öçen sakla…” — digän yullarnı ukıgaç, Bulat tämam küñelen töşergän ide. Menä kaytıp Yözemne kürgäç, bigräk tä tege serle, siherle oçraşudan soñ küñele kabat kütärelgän ide, Yözem kermi başlagaç, tagın sagış däryasına çumdı. Äye, sagışnıñ bähetlese dä bula. Ämma Bulatnıñ bu sagışı — kara sagış ide…

İrtänge şartlau

— Abıyım! Abıyım! Yözem apa kilä, bezgä kilä!

Yokımsırap yatkan Bulat dertläp uyanıp kitte. Bügen töne buyı yoklıy almadı ul. Täne sızlap çıktı. Soñgı könnärdä kul-ayaklarına can kertü öçen bik nık tartıştı şul. Ä kabat uyanıp yäşi başlagan här küzänäk üzäklärgä ütep sızlıy…

Küzlären yomgan kileş kenä iñ elek ätkäsen, annarı änkäsen eşkä ozattı. Gölnaz da mäktäpkä barırga cıyınıp yöri. İdängä nık basmaska tırışa. Abıysı yanına kilep, östen yaptı, ozak kına karap tordı. Annarı avır sulap kuydı da täräzä yanına kitte. Mäktäpkä bergä barır öçen, kürşe kızların şulay kötä ul...

— Abıyım! Yözem apa kilä!

Bulat, üzen-üze beleştermiçä, küzlären açıp cibärde. Sikerep torıp täräzägä karıysı, kapkadan kerep kilüçe Yözemne kürep kalası kilde anıñ. Tora da, kürä dä almadı. Gölnaz täräzä yanınnan kitärgä dä ölgermäde, nindider ber ruh yäisä färeştä kebek, tavışlanmıy-nitmi genä, işektän Yözem kilep kerde.

— Mömkinder bit? İsän-sau gına torasızmı, Gölnaz akıllım?

— Yarıy äle, Yözem apa…

— İsänme, Bulat…

— İsän genä tügel, terelergä tırışa minem abıyım. Äyeme, abıyım?

Gölnaz abıysınıñ cavap birüen kötep tormadı, kitärgä kuzgaldı.

— Yarar, Yözem apa, min kittem, äybät kenä söyläşegez. Abıyımnı räncetmä berük, işetsen kolagıñ… — Annarı, ayak oçlarına basıp, Yözemneñ kolagına ürelde: — Ul sine ber atna kötä inde…

— Gölnaz akıllım, çak kına torıp tor äle. Abıyıñnan sorıysı süzlärem bar. Sine bit anıñ küzlären ukıy ala, dilär. Döresme bu?

— Yuk, min anıñ küzlären ukıy almıym. Añlıym gına.

— Abıyıñnan ber äyber sorasam, anıñ cavabın miña äytä alırsıñmı?

— Sora, Yözem apa, sora.

Yözem kıyusız adımnar belän Bulat yatkan tüşäk yanına kilde.

İdängä tezlände. Bulatnıñ kullarınnan tottı. Ap-açık küzlärenä karadı.

— Bulat, sin haman mine yaratasıñmı?

Yanäşädä basıp torgan Gölnaz abıysınıñ küzlärenä karap ta tormadı.

— Hi, min monı anıñ küzlärenä karamıyça da äytä alam. Yarata ul sine, bik yarata…

— Tuktale, Gölnaz akıllım. Kara sin anıñ küzlärenä. Ukı. Närsä di?

Gölnaz kinät citdilände. Yakınrak kilep, abıysınıñ mölderämä tulı torgan küzlärenä karadı.

Berazdan şul küzlärdän ayırıla almıyça gına:

— Ul, nik kilmiçä yördeñ dip sorıy, Yözem apa, — dide.

— Nik kilmädemme?.. Tege könnän soñ nık oyaldım min, kıyınsındım, Bulat. Ällä niçeklär uylap betergänseñder dip kurıktım. Annarı… annarı küñelemne, uylarımnı, hisläremne tärtipkä kiteräse bar ide…

— Häzer tärtiptäme inde küñeleñ? — Bulat öçen Gölnaz söyläşä başlagan ide.

— Häzer tärtiptä, Bulat. Häzer ruhım nıgıdı, küñelem urınına utırdı. Min sineñ belän bulaçakmın. Min sine taşlamayaçakmın…

— Sin mine kızganasıñ gına, Yözem…

— Min sine yaratam, Bulat! Nigä haman şunı añlamıysıñ?..

— Añlıym. Beläm. Yaratasıñ. Min dä yaratam. Tik nişlibez soñ?

— Min siña kiyäügä çıgarga buldım, Bulat.

Bulat küzlären yomdı. Şulay beraz torgannan soñ kabat açtı.

— Bu mömkinmeni, Yözem?

— Mömkin, mömkin, Bulat. Min siña kiyäügä çıgam. Üzem tärbiyälim, tereltäm, ayakka bastıram. Bez matur yäşärbez. Bezneñ balalarıbız bulır… Küp balalarıbız bulır…

Yözem yäşkä çılangan yözen Bulatnıñ cansız kulbaşına kuydı.

Sulkıldap yılıy başladı. Şulay ozak tordılar alar, Gölnaznıñ çıgıp kitkänen dä, anıñ suınıp ta betmägän ezläre buylap Dilüsneñ kerep kilgänen dä sizmädelär…

Cırlıy-cırlıy kilep kerde Dilüs:

— Sez haman bergä ikän… Sez haman bergä ikän…

— Ni kiräk siña, Dilüs? Açı tañ belän keşe kurkıtıp yöriseñ?

— Minme keşe kurkıtam? Minme karaçkı? Änä ul — karaçkı! Änä ul — äträk-äläm!.. — Beraz havalanıp algaç, ber çittä torgan urındıknı cilterätep kenä eläkterep aldı da Bulat belän Yözem yanına kiterep kuydı.

— Yarıy, söyläşäbez alaysa…

Borınına kilep bärelgän arakı isennän Yözem çitkä borıldı…

— Närsä, çirkanasıñmı minnän? Yöz çöyeräseñme?

— Yuk, yuk, Dilüs, bolay gına…

— Bolay gına bulmıy ul. Sin miña, bäğır kisägem, kisterep äytergä tiyeş — mineke bulasıñmı?

— Niçek inde “mineke”, Dilüs? Min berni dä añlamıym.

— Nu… Miña çıgasıñmı?

— Yuk, Dilüs, başta uk äytep kuyam. Min siña çıga almıym. Minem Bulatım bar. Min anı yaratam, aña gına kiyäügä çıgaçakmın.

— Şuşı üläksägäme? Anıñ bit… Anıñ bit… Bernärsäse dä eşlämi!

— Yämsez söyläşmä minem belän, Dilüs. Bulat hakında da yämsez söylämä. Min inde barısın da häl ittem…

— Häl ittem, häl ittem, imeş… Häl itteñ pıçagım… Ä miña nişlärgä, nişlärgä?..

Dilüs, uçları belän mañgayın totıp, üzaldına söylänä başladı. Yözem Bulatka kütärelep karadı. “Min berni dä añlamıym”,— digän kebek karadı. Bulat üze dä berni eşli almıy ide şul. Barı tik häräkätlänä başlagan barmakları belän söygäneneñ kulın ezläp taptı, annarı anıñ barmaklarına yulıktı, närsä bulsa da bez bergä digän kebek, şul barmaklarnı dımlı uçına kıstı.

Monı Dilüs tä kürep kalgan ikän.

Ul sikerep ük tordı:

— Ähä! Sin äle yäşärgä tırışasıñmı, gad? Üläseñ kilmime? Davay, davay… Monıñ öçen böten mömkinleklär dä bar. Bulmasa, tababız anı…

Dilüs bu yulı da kesäsennän granata söyräp çıgardı. Ber kulı belän yäntimeren kısıp, ikençe kulı belän anıñ bocrasın tartıp aldı. Beraz uylanıp torgannan soñ kulındagı ülem yomgagın Bulatnıñ açık uçına kiterep kuydı. Annarı bocranı ber çitkä atıp bärep, buşagan kulı belän, Bulatnıñ äle buın nıgıtıp ta ölgermägän barmakların, granata östenä yatkırıp, yodrıkka kıstı…

Bulat Dilüstän bu qadäresen kötmägän ide. Eş şayarudan uzgan bulıp çıktı. “F–1” granatasınıñ ni ikänen belä ul. Berniçä sekundtan soñ böten öy eçendä mähşär kubaçak…

Bulat, barlık köçen ber urınga cıyıp, granatanı uçına kıstı. Ul arada Dilüs tämäke kabızdı.

— Häzer, sercant, Yözemneñ gomere sineñ kulda. Beläm, sin ülemnän kurıkmıysıñ, ä menä Yözemneñ gomere öçen tırışaçaksıñ… Häzer anı niçek yaratkanıñnı karap karıybız…

Şul vakıt Yözem telgä kilde.

Ul kurkuın, kauşavın çak-çak basıp, Dilüskä ürsälänep yalvara başladı:

— Dilüs, zinharlar dip sorıym, akılıña kil, isärlänmä!.. Timä bezgä, bäla çakırıp yörmä… Bar, kayt, Dilüs…

Dilüs anıñ sayın ücätlände genä.

— Ä sin beläseñme, bäğırkäyem, çekası alıngan granata şartlarga tiyeş. Artka yul yuk. Alda nilär bulasın Hoday gına belä. Annarı… menä Bulat belä… Ul küpme tüzä ala, şulkadär yäşäyaçäkbez. Açulanma, yäme, şulay kilep çıktı inde…

— Dilüs, närsä kiräk soñ siña? Min kiräkme? Menä ul min… Min siña çıgarga riza, tik Bulatka gına kagılma…— Yözem Dilüsneñ aldına barıp tezlände.— Menä tezläneplär sorıym, kaldır bezne. Bombañnı da kire al. Bälasennän başayak… Sin tıñlasın öçen tagın nilär äytim, nilär eşlim soñ, Dilüs, äyt, nişlim?

Dilüs çınlap ta şayarudan uzgan ide.

Ul, tämäkesen idängä taşlap, anı avır soldat botinkaları belän taptadı da:

— Menä şunda minem hatınım bul. Bulasıñmı? — dide.

— Niçek inde — şuşında?..

— Häzer ük çişen, yat!

Yözem, tezlänep torgan cirennän, kisken genä torıp bastı.

— Yuk, monısın eşlämim. Bombaña şartlap ülsäm üläm, şakşı täneñä tüşäk bulıp yatmıym. Böten närsä keşeçä bulırga tiyeş.

— Keşeçäme? Mine ber otdeleniye soldat totıp “öşkergändä” ber dä keşeçä dip tormadılar. Şuşı imgägeñ arkasında keşelektän “töşerdelär” mine… U-u, gad! Häzer min şakşımı? Ul äybätme? Bulmasın äle… Häzer sine üze aldında totıp köçlim. Bu tagın da hätärräk. Yuk, yuk, sin, bäğırkäyem, tiz genä bireşmä, karşı torgan bul, tartkalaş… Min böten rähäten tatırlık bulsın…

Dilüs, kulların alga suzıp, Yözemgä taba kilä başladı. Yözem artka — uram yak stenaga çigende. Läkin stenadan arı kitä almadı. Äzmäverdäy gäüdä anı täräzä arasına kiterep teräde…

Bulatnıñ häle şäptän tügel ide. Çarasızlıktan özgälängän yöräge, şartlar däräcägä citep, açuga, näfrätkä häm ärneşkä tulışkan ide bu minutta. Öy eçendäge hällärdän anıñ yöräge, küñele genä özgälänep kalmadı, böten täne tartıştı, kanı kızdı. Granata totkan kulında yegärlek betep barganın toysa da, ul, ällä kayan gına tabıp, tänenä, ayak-kullarına köç iñderde, kuzgalırga, torırga omtılıp karadı. Bulat belä: tabiğatneñ üz kanunnarı. Ämma keşe digäneñ tabiğattän östen läsa. Anıñ bit äle tabiğat birgän köçennän kala, ruh köçe, uy köçe, akıl köçe dä bar. Ä söyü köçen, näfrät köçen kaya kuyasıñ?!

Bulat torıp basa almadı. Ämma ayak-kullarınıñ häräkätlänä başlavın açık toydı. Ul: “Tagın az gına tırış inde, yä, tırış inde, yöräkkäyem minem, kanım minem…” — dip, üzen-üze därtländerergä kereşte.

Ul arada Yözem Dilüs kulınnan ıçkınıp kitte, işekkä taba omtıldı. Läkin Dilüs aña karaganda citezräk bulıp çıktı, mäçe kebek ber-ike sikerüdä korbanın barıp ta tottı. Cen köçenä alga ırgılgan kıznıñ külmäge artkı yaktan umırılıp töşte. Şärä tän kürgän Dilüs tämam kızdı, ul inde Yözemne koçaklarga, übärgä omtıla başladı. Berni dä barıp çıkmagaç, kiyerelep sugıp cibärde. Yözem, sörtenep kitep, başı belän täräzä tupsasına barıp bärelde, ah itep, idängä sıgılıp töşte…

— Äle sin şulaymı? Teşläşäseñme? Häzer min sine kızık itäm…

Dilüs, küz açıp yomgançı, Bulat tüşäge yanında päyda buldı, kaltırangan kulları belän, anıñ dımlı uçlarınnan granatasın aldı, annarı türdä başın totıp, böreşep utırgan Yözem yanına kilep çügäläde.

— Bäğırkäyem, menä monı küräseñme? Menä şuşı barmaklarımnı buşatsam, dürt sekundta monda berni dä, berkem dä kalmayaçak. Yäşiseñ kiläme? Kiläme? Kilä, kilä… Menä şul: yäşiseñ kilsä, min äytkänne eşlä, yäme. Nu?!

Yözem çak-çak kına söyläşerlek häldä ide:

— Dilüs, sinme soñ bu? Nişlätep kaytardılar sine? Ni buldı siña, Dilüs…

— Teleñä salınma, min şayartmıym, kızıy. Soñgı märtäbä sorıym: mineke bulasıñmı?

— Dilüs… Anı bolay häl itmilär… Söyläşerbez, añlaşırbız. Tik akılıña gına kil. Min bu cäberläreñne kiçerergä riza, tik kaldır gına bezne…

Yözem, stenaga tayanıp, köç-häl belän ayagına torıp bastı, yırtık külmägennän kürenep torgan şärä tänen yäşerergä teläp, izülären, itäklären tartkaladı.

— Yuk, berkaya da kitmim min! Sin häzer ük mineke bulaçaksıñ! Bulat monı kürergä tiyeş! Yuksa…

Bulat manma tirgä battı, kızarındı-bürtende, köçänep, şartlar hälgä citte. Granatadan kotılgaç, häle beraz ciñeläygän kebek buldı, zihene çistardı. Ul inde başın bora ala, Dilüs belän Yözem yagına ürelep karıy ala... Tänen, gäüdäsen kıymıldata ala! Bigräk tä ayakların tüşäk çitenä şudırıp kitergäç, tormışnıñ çabuına tagın da därtlänebräk, tagın da ücätlänebräk yabıştı ul…

Bulat ayagın salındırıp torıp utırganda, Dilüs Yözemne tämam cäfalap, intekterep betergän ide. Kız da üz yazmışı belän kileşkän, ahrı. Ul inde şärä tänen dä yäşermi, yalvarmıy da. Barı tik şıñşıp yılıy-elıy, tın gına üz namusı, täne häm canı öçen köräşä — kulları belän yolkına, ayakları belän tibenä, tezläre belän etenä, niçek buldıra ala, şulay karşı tora. Ul hätta kıçkırmıy da, kıçkırırga häle dä yuk, barı tik ıñgıraşa, böten yöräge belän ränci, yuk, räncemi, kara kargış belän kargıy…

Bulat bolarnıñ barısın da kürep, işetep tora, ämma berni dä eşli almıy. Nişläp eşlämäsen, eşli. Ul inde torıp utırgan, ayaklarına basarga gına kurka. Bassa, çäçräp barıp töşär dä, böten tırışkannarı yukka çıgar kebek. Ä torırga kiräk, niçek tä ayakka basarga, Yözemne bu häşärät kulınnan yolıp alırga kiräk!

Täne, meñ urında meñ enä kadalıp torgan kebek sızlasa da, Bulat hälleräk uñ kulı belän etenep, torıp bastı. Karavat şıgırdavın Dilüs tä işette, kırt borılıp, kan saugan küzläre belän Bulatka töbälde. Işanmadı. Küzlären yomıp, başın yak-yakka çaykap aldı. Bu yulı ışandı. Äle genä küzlären melt-melt itep tüşämgä karap yatkan Bulat, ayakların ayırıp kuyıp, kulların kanat kebek yak-yakka cibärep, keşedän bigräk öräkkä ohşagan ber säyer kıyafättä, näfrät tulı karaşı belän Dilüsne aşarday bulıp, anıñ karşında basıp tora ide.

Dilüs, üzen-üze beleştermiçä, yalt kına torıp bastı, läkin zihenen dä, köçen dä cıya almıy kaldı… Karşında basıp torgan “öräk” alga sörtenep kitte dä, böten köçe-kuäte belän anı açık täräzägä taba etep cibärde, üze şunduk idängä — tetkälänep betkän külmägen can cirendä yomarlap, tın gına sulkıldap yatuçı Yözem yänäşäsenä audı. Täräzä yañaklarına bärelä-sugıla tışka oçıp çıkkan Dilüsneñ yaktı dönyada berniçä mizgel gomer yäşise kalgan ide…

Soñgı süz

Köçle şartlau böten avılnı, yuk, yuk, böten tirä-yaknı, böten Räsäyne, hätta böten dönyanı der selkette. Anıñ şomlı yañgıraşı agaçlardagı koşlarnı gına tügel, gönahlı dönya iyäläre bulgan keşelärne dä, haklık, saflık sagında toruçı izge ruhlarnı da örkette. Bu şartlau, Çeçnyada bargan hätär sugış kaytavazı bulıp, kulına koral totıp yauga kerergä äzerlängän här soldatnıñ kolagına barıp ireşte. Bu şartlau sugış game belän yörüçe här keşeneñ küñelen siskänderde, siskänderep kenä kalmadı, alarnı kiläçäk, haklık, iman häm yäşäü bähete hakında uylarga mäcbür itte…

Ukuçım! Menä yırak tatar avılında bulgan “keçkenä Çeçnya” draması üzeneñ ahırına yakınlaştı. Bu facigale vakıyga mine genä tügel, sezneñ küñellärne dä teträtkänder. Berdänber kuanıç: Yözem belän Bulat isän kaldılar, bergä kaldılar. İkesen dä rayonga — hastahanägä cibärdelär. Şul kitüdän alar avılga äylänep kaytmadılar, öyläneşep, rayon üzägendä kaldılar. Bulat bik tiz ayagına bastı, yöri başladı, Yözem eşkä kerde, Bulatınnan ber yarı da çitkä taypılmadı…

Dilüsne, Çeçnyada hezmät itep kaytkan soldat dip, avıl ziratınıñ iñ türenä kümdelär. Kümgändä rayonnan, hätta Kazannan da kildelär. Mıltıktan attılar. Mıltık yadräläreneñ şartlavı tagın böten dönyanı siskänderde, ämma bu yulı agaçlardagı koşlar üz oyaların taşlap oçmadılar, keşelär dä ğadäti eş-şögıllärennän ayırılmadılar. Şartlauga da künegelä ikän şul… Sugışka da, ülemgä dä künegelä… Tik… Barıber yavızlıkka künegep bulmıy. Bulmıy!

Ukuçım! Sineñ bik naçar ğadäteñ bar. Äsärne ukıp çıkkaç, şunda uk anıñ geroyları hakında töpçenä başlıysıñ: “Kemnär alar? Kaysı avıldan? Häzer nişlilär?” Bütän törle sorau betkän diyärseñ. Äytik, menä mondıyrak sorau: ber ük sugış kırında yörgän ike keşeneñ berse ni öçen ruhı häm holkı belän imgänep, zägıyflänep kayta, ni öçen keşelegen yugalta, yavız zatka, zombiga äverelä, ä ikençese şul uk sugışta ruhi yaktan çistarına, imanın nıgıta, tormış häm yäşäü öçen ayausız köräşkä kütärelä? Ni öçen häm ni säbäple, yavızlık belän izgelek ber ük şartlarda tua ala?

Kayçagında min tön urtasında siskänep uyanam. Kolagıma şartlau tavışı kerä. Ul bik ozak yañgırap tora da, nindider sagışlı köygä äverelep, kayadır kitep yugala. Tavış kilgän cirenä kitä, dilär. Şulaydır. Kolagımda yañgırap torgan şartlau da şunda — üze kilgän yakka kitep yugala… Kabat kaytmasın ide bu tavış, dip telim, siskändermäsen ide adäm balasın, anıñ küñel küklären teträtmäsen ide…

2001

Click or select a word or words to search the definition