Atar Karabolagı - 50 Yıl Ülem Koçagında

Berençe bülek

Faciganeñ başı

1957 yılnıñ 29 sentyabrendä Ural aryagına urnaşkan “Mayak” atom berläşmäsendä köçle şartlau bula häm tirä-yüngä 20 million kyuri atom kaldıkları tarala, atom bolıtı 23 meñ kvadrat kilometr cirne agulap, 270 meñ keşegä ülem tamgası sugıp uza. Nigezdä Strontsiy-90 dip atalgan radioaktiv matdädän torgan atom bolıtın közge cil tönyakka taba kua, ul Çiläbe, Tömän, Sverdlovskiy ölkäläre östendä äcäl eze kaldırıp, Kotıpka taba ütep kitä...

“Mayak”tan nibarı 30-40 çakırımda urnaşkan Tatar Karabolagı avılı üzlärenä mäñgelek faciga alıp kilüçe ülem bolıtın berençelärdän bulıp karşılıy, Ural östendäge atom acaganına karagan keşelärneñ küzläre sukırayıp çıga, bu vakıtta kolhoz kırında eşläüçelärneñ avız-borınnarınnan, kolaklarınnan şaulap kan kitä. Kolhoz kırında bäräñge çüpläüçe mäktäp balaları köçle şartlaudan añnarın cuyıp cirgä yıgılalar, eçläre kitä, kan kosa başlıylar. Ahırzaman citkänen sizgändäy, etlär kükkä karap ularga totınalar, Karabolak östennän cılı yakka oçuçı tornalar bargan yullarınnan adaşıp, kara toman eçenä kerep yugalalar... Halık, kotı çıgıp, Ural östendä yalkınlanıp torgan yangınga karıy, ul kap-kara bulıp, ükerep yana, äyterseñ lä tirä-yüngä cähännäm utları çäçri! Avıl östen isä zona yagınnan kilgän küksel-kara toman kaplap kitä... “Mayak” yagınnan kilgän sası, küñel bolgatkıç iskä tüzä almıyça, halık kırdan öylärenä aşıga, bu mähşärdän kem kar bazına kaçıp, kem täräzälären bikläp kotılmakçı bula. Ämma barısınıñ da inde äcäl tamgası alganlıgın, bu atom mähşäreneñ alar artınnan yıllar buyı kuıp barasın, barısın da Karabolak ziratına kertmiçä tuktamayaçagın avıl halkı äle belmi...

Yaşeren zona bulgan “Mayak”ka isä Mäskäüdän aşıgıç räveştä komissiyä kilep töşä, çönki atom şartlavı turında häbär anda da barıp ireşkän bula. Atom avariyäseneñ ni däräcädä kurkınıç näticälärgä kitergänen kürep häm tirä-yünneñ ni däräcädä radiatsiyädän pıçranganlıgın belep, komissiyä hätta “Mayak”nı yabarga kiräk, digän karar çıgarırga da äzer bula. Çönki şartlau atom kaldıkları saklana torgan urınnarga zur zıyan kitergän, ä şähärne isä kul yassuı atom tuzanı kaplap kitkän bula, ä bu isä kotılgısız ülem digänne añlata. “Mayak” urnaşkan Ozerskiy şähärendä radiatsiyädän pıçranmagan ber genä bina da kalmaganlıgı açıklana, ä keşelärneñ küpçelege şul vakıtta uk nurlanış avıruı ala. Ämma härbilär “Mayak”nı yabuga karşı bulalar, çönki anda atom bombası yasala, ä ul böten dönyanı sovetlar belän kurkıtıp toru öçen kiräk! Häm atom pıçragın soldatlardan häm totkınnardan köräk belän çistarttırıp, radiatsiyädän pıçrangan närsälärne çokırga kümderep, soñınnan alarnıñ üzlären dä urtak kabergä salıp, härbilär häm atomçılar däülät seren häm “Mayak”nı saklap kalalar.

Şartlaudan soñ citmeş kön eçendä “Mayak” tiräsenä urnaşkan 42 torak punkttan 12 meñ keşe başka urınga küçerelä, ul avıllar yuk itelä, ut törtep yandırıla, mallar üterelep, urtak çokırga kümelä. Ämma, ni säbäpleder, atom kazanınıñ urtasında utırgan zur-zur tatar avılları başka urınga küçerelmi, radiatsiyäle zonada kaldırıla, bolar arasında Möslim, Tatar Karabolagı, Ust-Bagaryak avılları bula. Halıkka “Mayak”ta atom şartlavı buluı turında berni äytmilär, çönki ul däülät sere bulıp saklana, radiatsiyä näticäläre turında da kisätmilär, tatarlarnı radiatsiyä normadan yöz, hätta meñ tapkır artık bulgan urınnarda yäşärgä kaldıralar. Häm Mäskäüdän, Çiläbedän vraçlar, ğalimnär kilep, alarnı öyränä başlıylar, yılları buyı ülem zonasında yäşägän tatarlarnıñ isännäre dä, tereläre dä radiobiologiyä fäne öçen zur tabış bula. Şulay itep, Ural tatarları östendä moña qadär dönyada tiñe bulmagan atom täcribäse uzdırıla başlıy, yartı ğasırga suzılgan bu ülem marafonında ğalimnär fän öçen zur material tuplıylar, ä söyäkläre, tännäre radiaktiv matdälärdän zıñlap torgan tatarlar, çerep, beräm-beräm ziratlarga küçep betälär...

Döres, 1959 yılnıñ 29 sentyabrendä Çiläbe ölkäse başkarma komitetı bu tirälärneñ radioaktiv kaldıklar belän agulanuın tanırga mäcbür bula häm Bagaryak belän Tatar Karabolagı avılların ikençe urınga küçerü turında karar kabul itä. Çiläbe oblispolkomı räise G.Bezdomov häm sekretar P.Karpenko kul kuygan bu räsmi dokumenttan kürengänçä, Bagaryak häm Tatar Karabolagı avılların 1960nçı yılga ikençe urınga küçerep beterergä tiyeş bulgannar. Kararnıñ Tatar Karabolagı avılına karagan öleşendä bolay dip äytelä:

“2. Kunaşak rayonınıñ Tatar Karabolagı avılında yäşäüçe 2700 keşene Tahtalım sovhozınıñ 8nçe bülegenä, Aşir avılına küçerergä, monıñ öçen p/ya 21gä Tatar Karabolagındagı kebek torak yortlar häm karaltı-kuralar, mädäni-könküreş, administrativ-hucalık uçrecdeniyeläre tözärgä.”

Ämma Tatar Karabolagı avılın da, Ust-Bagaryaknı da başka urınga küçermilär, alar bügengese köngä hätle radiatsiyäle zonada çerep, ülep yatalar. Ä bit biredä yäşärgä yaramaganlıgın äle tege yıllarda da kurıkmıyça äytä algan namuslı ğalimnär bulgan! “Po dannım filiala NİİRG ot 25/VI-59g. v rayone naselennıh punktov Bagaryak i Tatarskaya Karabolka nablyudayıtsya vısokaya plotnost zagryazneniyä territorii sel, zalivnoy poymı i samoy reki Karabolka, a takce zabolevayımost sredi citeley etih naselennıh punktov”, - dip äytelä Çiläbe ölkäse başkarma komitetı baş incenerı E.Rask 1960 yılnıñ 6 fevralendä kul kuygan beleşmädä.

Bu beleşmädä Bagaryak avılın küçergän öçen 97,9 million, ä Tatar Karabolagı öçen 78 million akça kiräk bulaçagı da äytelä. Ämma, ni säbäpleder, ike zur tatar avılı da küçerelmiçä kala, ä Mäskäügä Karabolak avılın küçerdek, digän beleşmä kitä. Tik biredä süz 1957-58 yılda uk başka urınga küçerelgän Urıs Karabolagı avılı turında bara, Tatar Karabolagına terälep torgan bu avılnı hakimiyät tiz arada başka cirgä küçerä. Ä Urıs Karabolagı avılındagı radiatsiyä pıçragın çistartırga Tatar Karabolagı avılı halkın kuıp kiterälär. Äye, yak-yaktan militsiyä belän saklap, yäşen-kartın, bala-çagasın buşap kalgan Urıs Karabolagı avılında radiatsiyä pıçragın yuk itärgä, yağni, likvidatsiyä belän şögıllänergä mäcbür itälär. Alar taş-kirpeçtän tözelgän binalarnı sütüdä katnaşalar, radiatsiyä tuzanı utırgan tözeleş materialların kırıp çistartalar, maşinalarga töyäp, Tatar Karabolagı avılına ozatalar. Radiatsiyäle bu kirpeçlärdän tatar avılında duñgız ferması tözetälär, näticädä, ul tirädäge duñgızlar da, keşelär dä bik tiz ülep betä.

Tatar Karabolagı avılındagı radiatsiyä pıçragın da halıknıñ üzennän cıydıralar, ämma nigä bolay eşlägänne äytmilär. 1957 yılnıñ közendä ük kırdagı böten bäräñgene, yäşelçäne yuk itälär, şulay uk eskertlär östendäge radiatsiyä tuzanın, kış öçen äzerlängän minneklärne, sarıklardan kırkıp algan yonnarnı da Tatar Karabolagı avılı halkı üz kulları belän yuk itärgä mäcbür bula, alarnı isä bitleklär kigän mıltıklı keşelär saklap tora. Ä yazın isä halıknı tagı Urıs Karabolagı avılına kualar, tatarlarnıñ yäşe-kartı, mäktäp balaları biredä agaç utırtırga tiyeş bulalar. İmeş, olı yul östendäge taşlandık avıllar kürenmäsen öçen, urman polosaları utırtırga kiräk ikän! Häm utırta bu agaçlarnı Tatar Karabolagı avılı halkı, radiatsiyä meñ tapkır küp bulgan cirlärdä, yalankul, yalanayak çırşı üsenteläre utırtıp yörilär alar. Alarnı yak-yaktan soldatlar saklap tora... Ä kem kırga eşkä çıkmıy, anıñ utırtkan bäräñge bakçaların sukalap çıgıp kitälär, malın kötügä çıgarmıylar, sudlar belän yanıylar. Näticädä, şartlaudan soñ radiatsiyäle kırlarda eşlärgä mäcbür bulgan Tatar Karabolagı avılı halkı barısı da diyärlek nurlanış avıruı ala, rak belän çirli başlıy, sukıraya, söyäkläre çeri, gariplänä häm küplär inde yaktı dönya belän saubullaşa...

Ul yıllarda Tatar Karabolagı avılın mıltıklı militsionerlar saklıy, halıknı yılgaga, urman-kırlarga yakın cibärmi. Maskahalatlar kigän säyer keşelär avılnı tuktausız tikşerep toralar, koyılarnı kümälär, mäktäp belän avıl sovetı bik şikle räveştä yanıp kitä, näticädä, halıknıñ böten dokumentları yukka çıga. Halık berniçä yıl şulay bilgesezlektä, cir belän kük arasında yäşi, kemnärder küçerälär ikän, di, kemnärder Tatar Karabolagınıñ ber isemlektä dä yuklıgın äytä. Dörestän dä, Mäskäügä küçte, dip raport birgännän soñ, Tatar Karabolagı avılı ülelär isemlegendä dä, terelär isemlegendä dä yukka çıga, anı ul yıllarda hätta kartalardan da sızıp taşlıylar. Şulay itep, avıl yuk, dimäk, problema da yuk! 60nçı yıllardan soñ alarga radiatsiyäle cirlären kire kaytarıp birälär, kolhoznı beterep, üzlären 20 çakırımdagı “Koyaş” sovhozına kuşıp kuyalar. Şulay itep, Tatar Karabolagı avılınıñ yartı ğasırlık ülele-terele tormışı başlana...

1967 yılda bu avılda “Mayak” belän bäyle tagı ber faciga bula – davıl çıgıp, Karaçay külendäge atom kaldıkların Tatar Karabolagı östennän koyıp uza. Nigezdä Strontsiy-90 häm Tseziy-137 nuklidlarınnan torgan bu atom yañgırı 2 meñ kvadrat kilometr cirne agulıy, 0,6 million kyuri radioaktiv matdälär dönyaga tarala. Bu yulı da atomçılar häm türälär tagı berniçä avılnı başka cirgä küçerälär, Tatar Karabolagına tagı çirat citmi kala. Häyer, kartalarda bulmagan, bar dip isäplänmägän avılnı niçek başka urınga küçerergä mömkin?

Monnan tış ta “Mayak”ta distälägän şartlau, avariyälär bulıp tora, havaga planlı häm plansız räveştä distälägän million kyuri atom kaldıkları ırgıtıla häm alar tagı iñ berençe bulıp kul suzımındagı Tatar Karabolagı östenä yabırılalar. Ğalimnärneñ äytüençä, şuşı yartı ğasır vakıt eçendä “Mayak” tarafınnan tabiğatkä 150 million kyuri atom kaldıkları taşlana, bu – 150 Çernobıl, digän süz. Dimäk, Tatar Karabolagı da 150 Çernobıl facigasen üzendä yörtä, Çernobılğä karaganda 150 tapkır kübräk gazap kürä häm ülä, digän süz! Bu yıllar eçendä “Mayak” ber Tatar Karabolagın gına tügel, 267000 kvadrat kilometr cirne atom kaldıkları belän agulap ölgerä, şul mäydanda yäşäüçe 437000 keşe nurlanış avıruı ala. Bolar – räsmi kürsätkeçlär.

Üzeneñ “Mayak” atom berläşmäsendä bulgan şartlaulardan zarar kürüen, radiatsiyäle ülem zonasında yäşäven häm nurlanışka duçar buluın Tatar Karabolagı avılı halkı barı tik Çernobıl facigasennän soñ, üzgärtep koru yıllarında gına belä ala. Bu vakıtta 3-4 meñ keşelek avıldan nibarı 600 keşe kalgan bula, kalgannarı avıl başındagı 8 ziratka küçep betälär... Halıkka döresen äytmäs öçen vraçlar ahırgaça köräşälär, rak avırularına salkın tiyü diagnozı kuyıla, nurlanış yäşerelä, gariplär häm tilelär tuunı halıknıñ üzennän kürälär, imeş, tatarlar döres aşamıy, döres yäşämi, şuña kürä küpläp kırılalar ikän... Şul uk vakıtta alarnı centekläp öyränü dävam itä, ministrlıklarnıñ arhivlarında Karabolak halkı “Gruppa, pozvolyayuşaya izuçeniye kontserogennıh i genetiçeskih izmeneniy pod deystviyem hroniçeskogo izluçeniyä” dip atala, yağni, bu tatarlar Rossiyä atom östälendäge täcribä kuyannarı, täcribä korbannarı bulıp tora...

Şunısın da äytergä kiräk, hronik nurlanış digän diagnoz dönyanıñ ber genä ilendä dä yuk, ul barı tik “Mayak” säbäple Rossiyädä genä barlıkka kilgän çir. Çönki ozak yıllar buyı üz halkın atom nurlanışı astında yäşätüçe il barı tik Rossiyä genä! Ğalimnär äytüençä, biredä hronik nurlanış avıruı Çernobılğä karaganda da, Hirosima, Nagasaki belän çagıştırganda da kübräk ikän! Ä nurlanış ul – kan ragı, imunnetitnıñ betüe, yağni, organizmnıñ köçsezlänüe, anemiyä, yöräk çire, söyäk çerüe häm paraliç, digän süz. Tatar Karabolagı avılında bu çirlärneñ barısı da bar, ämma mondıy diagnoznı keşegä ya ülärgä berniçä kön kalgaç kına kuyalar, yäki ülgän keşene yarıp karagaç kına bolar bilgele bula.

Ni öçen şulaymı? Çönki, döres diagnoz kuysañ, böten avılnıñ raktan häm nurlanıştan avırganın tanırga turı kiläçäk, anıñ säbäpläre köçle radiatsiyä ikänlegen äytergä mäcbür bulaçaklar. İkençedän, vakıtında döres diagnoz kuysañ, bu meskennärgä hökümät invalidlık buyınça pensiyä birergä mäcbür bulaçak, hisapka alıp, buşka darular birergä tiyeş bulaçak. Ä hökümät anı telämi, “Mayak”ka çit illärdän atom kaldıkların kertep, milliardlagan dollar akça eşläsä dä, Tatar Karabolagı avılında raktan çerep ülüçe tatarlarga anıñ ber tiyen dä akçası yuk! Şuña kürä Karabolak halkına döres diagnoz kuyılmıy, alarnı buşka dävalamıylar, alar radiatsiyädän zarar kürgän dip isäplänmi, Karabolak tatarları Rossiyä hökümäte öçen berkem dä tügel!

Yukka gınamı Çiläbe ölkäseneñ ekologiyä buyınça baş vraçı urınbasarı E.M.Kravtsova 2001 yılnıñ 5 oktyabrendä Tatar Karabolagı avılı cıyınında: - dip çıgış yasıy. Küräsez, kayber türälär öçen bügen dä keşe organizmına cıyılgan radionuklidlar – alar fän öçen kiräk ikän! Ä halıknıñ gazabı?! Tereläy çerep ülülär, paraliç sugıp, distä yıllar urın östendä yatular, yöräk, aşkazanı, eçäk çirläre, sukırayular, garipleklär, uram tulı tilelär – alar da fän öçen kiräkme?! Şuşı uk cıyında çıgış yasagan tagı ber Çiläbe vraçı N.N.Abramova Tatar Karabolagı avılında 500 keşedä rak bulırga tiyeşlegen äytä. Ul keşelärneñ kübese bügen yuk inde, soñgı yıl yarım vakıt eçendä Tatar Karabolagında 150 keşe ülgän, ä soñgı 25 yılda – meñ yarım... Alar fän öçen kiräkme ikän inde?

Bügenge köndä Tatar Karabolagı avılında 400läp keşe yäşi, şularnıñ öçtän beren paraliç sukkan, barısında da diyärlek rak, şikär çire, yugarı kan basımı, aşkazanı-eçäk avıruları här keşedä diyärlek, biredä yäşäüçelärneñ härberse diyärlek buın sızlaularına zarlana, söyäkläre çerep, ayakların kisterep taşlauçılar da bar. Avılda garip balalar, daunalar, tilelär dä yış kürenä. Ämma halık öçen iñ avırı – alar üzläreneñ avıruları “Mayak” belän, radiatsiyä belän bäyle ikänlegen isbat itä almıylar. Monı isbat itmägäç, hökümättän bernindi yärdäm dä kürmilär. Küplär hätta üzläreneñ 1957 yılda “Mayak” şartlagannan soñ radiatsiyäne yuk itü, yağni, likvidatsiyä eşlärendä katnaşuların da isbat itä almıylar! Monnan un yıllar elek Tatar Karabolagınnan berniçä keşe, sud yullarında yörep, likvidatorlık statusı aluga ireşä, ämma Çiläbe häm Kunaşak türäläre, bigräk tä, sotsial yaklau oyışmaları şunda uk avıl halkı östenä yabırıla. Näticädä, kırıklap keşeneñ likvidatorlık statusı yuk itelä, kire alına, alarga hökümätneñ taşlamaları häm lğotaları tuktatıla. Yugıysä, bu summa bügengese köndä nibarı meñ täñkäne täşkil itä bit, Rossiyä hökümäte bu çirle biçaralardan hätta şunı da kızgana! Çit illärdän atom kaldıkların üzenä kertkän öçen bügenge köndä Rossiyä alardan 2 milliard dollar akça ala, ä üz halkına meñ sumnı da kızgana! Karabolaktan berniçä keşe, sud yullarında yörügä tüzä almıyça, likvidatorlıknı almıyça ülep kitä, kalgannarı isä inde kul seltägän. Biredä halıknıñ öçtän bere pensiyägä çıkmıyça ülep kitä, ä pensiyägä çıkkannarı ayına nibarı meñ yarım sum akça ala... Hökümättän bernindi yärdäm kürmägän rak avırulı keşelär moña niçek yäşärgä tiyeş?!

Bügenge köndä “Mayak”nıñ yäşeren arhivlarında, Mäskäüdä, oborona häm sälamätlekne saklau ministrlıgı arhivlarında, Çiläbe şähäreneñ radiatsiyä korbannarı öçen açılgan FİB dip atalgan mahsus bolnitsasında, radiobiologiyä buyınça fänni-tikşerü institutlarında Tatar Karabolagı buyınça zur material saklana. Ämma alar dönyaga çıgarılmıy, keşe kulına birelmi, säyäsi tügel, hätta fänni äyläneşkä dä kertelmi. Dimäk, “Mayak” häm radiatsiyä belän bäyle bar närsä äle haman däülät sere bulıp saklana? Yäki däülät bu serlär bilgele bulsa, halık üz hokukların yaklap, üz hakın däğvali başlar, dip kurkamı? Ğalimnär häm ekologlarnıñ äytüe buyınça, bügenge köndä Çiläbe, Tömän, Sverdlovskiy ölkälärendä “Mayak”nıñ eşçänlege säbäple nurlanış algan 3 millionnan artık keşe yäşi ikän, alar arasında tatarlar, başkortlar häm ruslar da bar. Bügenge köndä Rossiyädä här säğat sayın ber keşegä rak diagnozı kuyıla, bu da radiatsiyä näticäse bit, monı halıkka äytmilär genä! Şuña kürä däülät “Mayak” häm başka atom uçrecdeniyeläre belän bäyle barlık facigalärne, alarnıñ ayanıçlı näticälären yäşerergä tırışa, şuña kürä mesken Karabolak halkı da üzeneñ radiatsiyädän zarar kürüen isbat itä almıy.

Bezneñ bu yazmabız 50 yıl buyı adäm çıdamaslık şartlarda, kotoçkıç radiatsiyä arasında yäşärgä mäcbür bulgan, zur gazaplar belän bu dönyadan kitkän millättäşlärebez – Karabolak tatarları turında. Bu kitap bälki alarga üz hokukların yaklarga, alarnıñ “Mayak” atom berläşmäse eşçänlegennän, “Mayak” dönyaga taratkan radiatsiyädän zarar kürülären isbatlarga yärdäm itär, inşallah!

İkençe bülek

Karabolak halkı süz ala...

Tatar Karabolagı avılı Çiläbe ölkäsendä iñ borıngılardan sanala, 2002 yılda ul räsmi räveştä üzeneñ 450 yıllıgın bilgeläp ütte. Arhiv çıganaklarınnan kürengänçä, biregä tatarlar Kazan Yavız İvan tarafınnan yaulap alıngaç küçep kilälär. Ämma alar kilgändä inde biredä cirle törki-tatarlar yäşägänlege bilgele, avıl yänäşäsendäge 2 meñ yıllık skif kurgannarı, borıngı mäğarälär şul turıda söyli. Avılnıñ borıngı tarihı halık avız icatında, cır häm bäyetlärdä dä saklana häm biredä yäşäüçe tatarlarnıñ holık-f iğıllärendä çagıla.

Tatar Karabolagı avılı elek-elektän bay, mäğrifätle häm hönärle avıl bulgan. Ul patşa zamanında öyäz üzäge bulıp torgan, üzeneñ bazaraları häm kibetläre belän dan totkan, iñ ukımışlı, bay, ütken keşelär Karabolak tatarları bulgan. Karabolak üzeneñ balta ostaları, tözüçeläre, hönärçeläre, altın-kömeş ostaları, künçeläre, tukuçıları, çigüçeläre belän böten tirä-yüngä dan totkan, şul uk vakıtta igençelek häm terlekçelek belän dä şögıllängän. Avılda 1717 yılda uk mäçet bulgan, ul bügenge köngä hätle saklangan häm anda namaz ukıylar. Tatar Karabolagı avılında här yorttan ber yäki berniçä yugarı belemle keşe çıkkan, alar arasında fän doktorları, zur ğalimnär bar, küp kenä karabolaklılar rayon üzäge Kunaşakta, Çiläbedä, Sverdlovski ölkäsendä citäkçe urınnarda eşlilär, ere biznes belän şögıllänälär. Läkin alarnıñ barısı da diyärlek üzlärendä häm balalarında , onıklarında atom tamgası yörtä häm barısı da diyärlek mäñgelekkä Karabolak ziratına kaytıp yata...

Zamanında 3-4 meñ keşe yäşägän, halık sanı hätta vakıtı-vakıtı belän 5 meñgä hätle citkän Tatar Karabolagı avılı bu yıllar eçendä tämam betü hälenä kilgän. Halıknıñ töp öleşe avıl başındagı 8 ziratka küçep betkän, ber öleşe çitkä kitkän, kalgan 500 keşe yäşäü öçen can tartışa. Äytkänebezçä, alar barısı da avıru, 95 protsent halıkta rak häm nurlanış çire. Zamanında meñ bala ukıgan Karabolak mäktäbendä utızlap ukuçı kalgan, anı kiläse yılga bötenläy yabu turında süzlär yöri. Kolhoz taralgan, halıkka eş urınnarı beterelgän, infrastruktura cimerelgän. Avılga gaz kertelmägän, halık radiatsiyäle agaç yagıp yäşärgä mäcbür, yullar yuk, küperlär cimerelgän, telefon berniçä genä keşedä. Medpukt bar, ämma anda daru yuk, biredä eşläüçe hatın üze dä avıru häm halıkka tiyeşle yärdäm kürsätä almıy. İñ kurkınıçı – halıkka eçärgä çista su yuk, ul tıyılgan radiatsiyäle su eçärgä mäcbür, malları da radiatsiyä 10-15 tapkır artık bulgan bolınnarda yöri, 300 yıl buyı igen üsterergä yaramagan kırlarda igen üsterergä mäcbürlär.

Kıskası, ölkä üzäge Çiläbe dä, rayon üzäge Kunaşak ta Tatar Karabolagı avılın isemlektän sızıp taşlagan, alarga bernindi yärdäm kürsätmilär, halık ülem zonasında kaldırılgan häm onıtılgan.Çiläbe ölkäse citäkçelege dä, “Mayak” atom berläşmäse dä Tatar Karabolagı halkı radiatsiyädän zarar kürmägän, dip baralar häm monı isbatlau öçen barısın da eşlilär. Kıskası, ber tatar avılına karşı böten däülät sisteması, atomçılar häm härbilär häräkätkä kilde, alar üzläreneñ 50 yıl elek eşlägän kara eşlären aklar öçen Tatar Karabolagın tagın 50 yıl buyı pıçratırga da äzerlär. Ämma bu vakıtta avıl halkı bulmas, Karabolak atom ziratına äyläner şul inde...

Üz hällären söyläü öçen, bez bügen süzne Karabolak halkınıñ üzenä biräbez. “Mayak” atom berläşmäse taratkan radiatsiyä säbäple, biredä här ğailädän 4-5 keşe raktan ülgän, garip bulıp kalgan, urın östendä yata. Biredä inde zur-zur zatlı näsellär yukka çıkkan, avıl üze dä borıngı Atlantida kebek, atom upkınına töşep, yukka çıgıp bara. Başkalarnı şuşı afättän kisäter öçen, bügen Tatar Karabolagı halkı süz ala...

İsmägıylova /Gataullina/ Gölçährä Nasıybulla kızı – 1946 yılgı, Ozerskiyda şäfkat tutaşı bulıp eşlägän, Karabolakta cirle üzidarä räise, “Radiatsiyäsez Karabolak öçen” ictimagıy häräkäte citäkçeläreneñ berse :

- Radiatsiyä säbäple, bezneñ näseldä barısı da yaman şeş belän avırdı, yugıysä, borıngı äbi-babalarıbız yöz yäştän artık yäşägännär häm üz ülemnäre belän ülgännär. Ätiyem Nasıybulla cide yıl sugışta häm armiyädä bulgan, soñınnan avılda törle citäkçe eşlärdä – avıl sovetında, ferma mödirlegendä, salım büleklärendä eşläde. 1957 yılda “Mayak” atom kombinatı şartlaganda, ul da avıl halkı belän kırda ide häm böten avırlıknı halık belän bergä kütärde. Äti gomer buyı avırdı, ämma gruppası bulmadı, näticädä, ike böyere dä eştän çıgıp, rakka äylänep, 66 yäşendä ülde.

- Ätineñ enese Mökärräm 29 yäşendä baş miye ragınnan ülde, anıñ gomer buyı başı avırttı, yarıp karagaç kına anda yaman şeş bulganlıgı bilgele buldı. Ul “Mayak” şartlaganda 14 yäşlek üsmer bala ide, başkalar belän bergä böten radiatsiyä pıçragın çistartuda katnaştı häm utızga da citmiçä, ülep kitte.

- Ätineñ señelese Mönävärä 45 yäşendä turı eçäktä rak bulıp ülde.

- Ätineñ ikençe señelese Gölziyädä şikär çire ide, avırlıgı 220 kilogrammga citte, böten täne şeşende häm 67 yäşendä operatsiyädän soñ ülde.

- Ätineñ nänäse /änise/ böyer ragınnan ülde.

- Äniyem Hädiçä 1918 yılgı, 2 gruppa invalid, anıñ kalkansıman bizendä häm analıgında yaman şeş. “Mayak” şartlaganda äni kırda ide, annan soñ da änine radiatsiyä pıçragın cıyarga cibärdelär. Näticädä äni 1958 yılnıñ cäyendä kara yarı /plenka/ belän kaplangan mazutlı bala taptı, ul öç kön yäşäde dä ülde, aña Firdäves dip isem kuştık, ul sabıy da radiatsiyä korbanı ide. Äni bik küp operatsiyälär kiçerde, eçennän yartı äğzalarınnan kisep taşladılar, tın ala almıy, eçe töşä. Şuşılarga karamastan, ul minimal pensiyä – 280 sum belän yalga çıktı, barı tik sudlar aşa likvidatorlık statusı algaç kına pensiyäse beraz arttı.

- Änineñ ir tuganı Nurulla raktan ülde.

- Änineñ ikençe ir tuganı Hälil pensiyägä çıguga infarkttan ülde.

- Änineñ enese Hadi aşkazanı ragınnan ülde, hatını Mägäfürädä kükräk şeşe.

- Änineñ señelese Zörädä kan ragı ide, ul da radiatsiyä pıçragın cıyuda katnaştı, sudlar aşa yörep, likvidatorlık statusı aldı. Ämma ülär aldınnan anıñ likvidatorlık statusın kire aldılar, ul däülättän bernindi yärdäm, taşlamalar kürmiçä ülep kitte. Ülärenä 1 säğat kala aña avıruınıñ radiatsiyä belän bäyle buluı turında beleşmä kiterep birälär, ul şul käğazne kulına totıp, mäñgelekkä küzlären yoma...

- Zöräneñ ire Ğalimcannıñ böyerläre çeri, ul bolnitsadan çıgıp tormıy. “Mayak” şartlagannan soñ anı radiatsiyäle cirlärne saklarga kuygannar ide.

- Änineñ iñ keçkenä enese Cäüdättä yaman şeş.

- Äti belän änidän tugan dürt bala da gomer buyı avırdı, häzer şularnıñ härberse turında söyläp kitäm. Mindä 4nçe däräcä yaman şeş, bavırım tugız tapkır zuraygan, ber böyerem 40% ka gına eşli, yörägem çirle, tuktausız buın sızlaularınnan integäm. Min medik bularak beläm – bolar barısı da radiatsiyä näticäse. Üzem atom şartlaganda, mäktäp balası idem, başkalar belän kırda bäräñge cıya idek. Şartlau bik köçle häm kurkınıç bulsa da, halıkka ni bulganın äytmädelär, bezne ikençe könne ük kırdagı bäräñgene yuk itärgä çıgardılar. Böten avıl halkı, şul isäptän, mäktäp balaları da kara közgä hätle böten yäşelçä-bäräñgene yuk ittek. 1958 yılda bezneñ barıbıznı da halkı küçerelgän Urıs Karabolagı avılına radiatsiyä pıçragın çistartırga cibärdelär. Şul cäydä min bik nık çirlädem, temperaturam ayga yakın 40 gradus buldı, avız-borınımnan şaulap kan kitte, eçem totmadı. 1958 yılnıñ yazınnan 1963 yılga qadär min radiatsiyäle urınnarda agaç üsenteläre utırtuda da katnaştım. Meditsina uçilişesın tämamlagaç, iñ radiatsiyäle Sarıkülmäk avılında eşlädem, häzer andagı keşelär barısı da diyärlek ülep bette inde. Annan gomer buyı atom bombası yasıy torgan “Mayak” kombinatı urnaşkan Ozerskiy şähärendä medsestra bulıp eşlädem, anda tagı nurlanış östälde. Üzemneñ radiatsiyädän zarar kürüemne sud belän isbatlap, 1998 yılda likvidatorlık statusı algan idem, ämma anı ölkä sotsial yaklau bülege yukka çıgardı, yağni, kire aldı. Barı tik 2003 yılda gına Ozerskiy şähär sudı minem likvidatorlık statusın yañadan torgızdı.

- Kızım Gölnaranıñ kan basımı bik tübän, kalkansıman biz avıruı.

- Onıgım Robertnıñ 9 yäştän bik yugarı kan basımı, 200gä hätle citä. Anda endokrin sistema bozılgan, 19 yäşlek yeget 160 kilogramm avırlıkta.

- İrem Färit 1947 yılgı ide, 3 yıl elek şikär çirennän ülde.

- Enem Diffur, 1949 yılgı, “Mayak” şartlaganda 3nçe klassta ukıy ide, barlık mäktäp balaları belän, ul da atomlı kırda eşläde. Näticädä, 1958 yılda başındagı böten çäçe koyılıp bette. Häzer dä här 5 yıl sayın başındagı böten çäçe koyıla. Enemdä bavır çire, tsirroz, kan basımı bik tübän – 60/20. Hatını Gölsem 42 yäşendä kalkansıman biz /şitovednaya celeza/ ragınnan ülde, ul Ozerskiyda tugan ide. Alarnıñ balaları, onıkları da çirle.

- 1954 yılgı enem Vinnur, ul gomer buyı Ozerskiyda prokuror bulıp eşläde, häzer isä insult häm infarkt kiçerde, böyerläre eşlämi /otkazıvayutsya/, bik nık buınnarı sızlıy, näticädä, ike ayagın da avırlık belän genä kuzgata. Östävenä, üzendä gipertoniyä avıruı, kan basımı 320gä hätle menep citä. Kıskası, anıñ gomere kıl östendä, çönki radiatsiyä organizmdagı böten yaklau çaraların yuk itkän, immunitet nulğä tigez.

- Töpçek enebez Rif “Mayak” şartlagannan soñ, 1958 yılda tudı, dimäk, bu mähşärlärne ul inde ana karınında uk kiçergän. Ul gomer buyı sulış yulları avırıp intekte, anıñ da immunitetı nulğä tigez, organizmnı yaklıy häm saklıy torgan köçlär radiatsiyä tarafınnan yuk itelgän.

- Tugannarımnıñ barlık balaları da avıru, bezdä närsä – alarda da şul uk. Bez böten näselebez belän atom korbannarı, ämma däülättän tiyeşle yärdämne kürmibez. Yugıysä, bezneñ näselne genä tügel, böten avıl halkın radiatsiyädän zarar kürgän dip isäplärgä häm tiyeşle yärdämne kürsätergä küptän vakıt bit inde! Ägär bezne avılda kaldıralar ikän, avılda yäşärlek şartlar tudırsınnar, küçerälär ikän, tiyeşlesen birep, monı tizräk eşläsennär, yugıysä halık soñgı çikkä kilep citte, ul soñgı köçenä yäşäü öçen tırışa...

/Gölçährä İsmägıylova Karabolak avılı halkınıñ hokukları öçen berençe bulıp köräş başlagan kaharman hatın. Ul bu mäsäläne Çiläbe häm Mäskäü konferentsiyälärendä kütärep, çıgışlar yasadı, ölkä gubernatorı belän oçraşıp, Karabolak halkınıñ problemaların aña citkerde, Rossiyä citäkçelärenä radiatsiyä zonasında yäşägän avıl halkı turında distälägän hatlar, möräcäğatlär yazdı. Ul şulay uk “Mayak” belän sudlaşıp, üzenä genä tügel, şaktıy gına avıldaşlarına da likvidatorlık statusı alıp birde, “Mayak” häm Çiläbe arhivlarınnan moña qadär yäşeren bulgan dokumentlarnı tabıp aldı, alarnı dönyaga çıgardı. Bezneñ moña qadär yazgan kitaplarıbızda häm bu hezmätebezdä dä Gölçährä İsmägıylova birgän dokument-beleşmälär faydalanıla, aña Allahnıñ rähmätläre bulsın!/

Möhämmäträhimova Gölsäyrä Şäyhetdin kızı – 1939 yılgı, pensiyädäge kolhozçı, radiatsiyä pıçragın çistartuda katnaşuçı /likvidator/ :

- Bez äti-änidän 7 tugan idek, öçese keçkenädän ülde, öç tuganım atomnan ülde...

- Äti Böyek Vatan sugışında ülep kaldı.

- Äniyem Gayniyämal 72 yäşendä ayagı çerep, yöräktän ülde, anda kan ragı bulgan, ä ul däülättän bernindi yärdäm kürmiçä, 28 sum pensiyä belän ülde.

- 1933 yılgı olı apam Mäüliyä 66 yäşendä ayagı çerep ülde, kabergä tselofonga urap kına saldılar...

- Anıñ ire Borhan baş miye ragınnan ülde, pensiyäsen dä alıp ölgerä almadı.

- İkençe apam Fäüziyä, 1936 yılgı, şikär çirennän küzläre sukırayıp, 65 yäşendä baş miyenä kan savıp ülde.

- 1941 yılgı señelem Ğalimä yäştän bavırı çerep ülde, äle kırık yäşe dä yuk ide, 3 balası kaldı...

- Üzem şikär çire belän hisapta toram, kan basımım bik yugarı, paleotrit, kullar-buınnar bik sızlıy häm söyäklär käkeräyä, ämma gruppam yuk. Mindä 36 doza miqdarda radiatsiyä, didelär, ä bakçabızda ber kvadrat kilometrga 26 kyuri radiatsiyä turı kilgänlegen äyttelär, bu normadan 25 tapkır küp, digän süz!

- İrem Nurgalidä şikär çire, işemiyä – yöräk avıruı, ämma gruppası da, likvidatorlık statusı da yuk. Ul 3 yıl atom poligonında soldat hezmäte ütä, 3 yıl radiatsiyäle zonada Urıs Karabolagı avılın saklıy, anıñ belän bergä eşlägän böten keşe ülep bette inde. İremä likvidatorlık statusı birü-birmäü mäsäläsendä dürt märtäbä sud buldı, ämma baş tarttılar.

- İremneñ atası Safa sugış invalidı ide, gomer buyı üpkä belän intekte, 69 yäşendä ayagürä yıgılıp ülde.

- Kaynanam Sidıkayamal 74 yäşendä bik nık yabıgıp, nık avırıp, gazaplanıp ülde.

- İremneñ olı agayı Mortaza 45 yäşendä yöräk çirennän ülde.

- 1941 yılgı Galinur enese Ozerskiyda yäşi ide, kan ragınnan ülde.

- 1944 yılgı Zemfira isemle señelese 43 yäşendä kan ragınnan ülde, tänendäge ite çerede, 2 balası kaldı. Ul minem belän bergä Urıs Karabolagında radiatsiyäle çirkäü taşların çistartkan ide...

- Sägıyt cizni berni aşıy almıyça, bugaz ragınnan ülde.

- İke ulıbızda da bik yugarı kan basımı, onıklar da sälamät tügel. Hökümättän bernindi dä yärdäm yuk, barı tik üz köçebez belän genä tormış alıp barabız. Radiatsiyäle cirdä bäräñge üsteräbez, radiatsiyäle kırda mal totabız, çönki bezneñ başka çarabız yuk.

Yosıpov Sönagatulla Nurulla ulı – 1927 yılgı, 2 gruppa sugış invalidı, radiatsiyä pıçragın çistartuda katnaşuçı /likvidator/ :

- “Mayak” şartlaganda min kolhoz kırında idem, brigadir bulıp eşli idem. Radiatsiyäneñ böten pıçragın bezgä cıyarga turı kilde, üzebezneñ avılda da, kürşe avıllarda da härbilär karap torıp köne-töne eşlättelär. Şartlaudan soñ radiatsiyäle bäräñgelärne, yäşelçäne tranşeyaga tutırıp yuk ittek, atom tuzanı kaplagan salam häm yonnarnı yandırdık, minneklärne utka yaktık, Urıs Karabolagında çirkäüne sütep, radiatsiyäle kirpeçlärne üzebezneñ avılga taşıdık, çönki bezgä şundıy ämer birelgän ide. Näticädä, barlık hayvannar da ülep bette, böten avıl diyärlek şuşı zähmättän kırıldı, ä Karabolak halkı haman üzeneñ radiatsiyädän zarar kürgänen isbatlıy almıy...

Min 3 tapkır ayagıma operatsiyä yasattım, şeşlären aldırdım, häzer minem ayagımda häm aşkazanımda rak, nurlanış avıruı, yöräk çire, kul-ayaklarnıñ sızlavına, baş avırtuına tüzärlek tügel. Şuşı häldä dä min sudlarga şahit bulıp baram, avıldaşlarıma likvidatorlık statusı aluda yärdäm itärgä tırışam, çönki minem yäştägelär inde betep bara. Min 28 yıl buyı ülgän avıldaşlarımnın isemlegen alıp baram, alar 42 bit buldı inde, sanı meñ yarımnan arttı. Minem küz aldında böten Karabolak diyärlek ziratka küçep bette. Rabbım sabırlıklar birsen...

- Üz atayım Nurulla 72 yäşendä yöräk çirennän ülde, gomer buyı astmadan, bronhittan gazaplandı.

- Äniyem Häbibcamal alay avırmadı, 93 yäşenä citep, küzläre sukırayıp ülde.

- Señelem Märziyä, 1935 yılgı, gomer buyı avırdı, söyäkläre çerede, üpkäse bette, 2 gruppa invalidlıkka çıktı. Din yärdäme belän genä yäşäde. Soñınnan operatsiyä yasadılar, urın östendä yatıp ülde.

- Märziyäneñ kızı Gölsäyrä, 1955 yılgı, zonada eşli, bik nık avırıy.

- Cäüdät, 1957 yılgı, nık avırıy, üpkäse çirle, bronhit, yötkerä, çıkmagan canı gına bar...

- Ravil, 1959 yılgı, tamagına operatsiyä yasadılar, rak bulgan, ülgänenä inde 7 yıl.

- Rähimcan, 1962 yılgı, gel avırıp yörde, inde ülgänenä 5 yıl.

- Ravilneñ hatını Älfiyäneñ ülgänenä 11 yıl, gel avırıp yörgän ide, pensiyägä dä çıga almadı.

- Rähimcannıñ hatını Älfirä 35 yäşendä operatsiyädän soñ ülde.

- İkençe señelem Nursäylä, 1932 yılgı, avırtmagan cire yuk, ayakları yörmi, küzläre kürmi, buınnarı sızlıy.

- Nursäyläneñ ire Möhämmätgali 74 yäşendä kinät ülep kitte, üpkäse bötenläy betkän, didelär. Ul atom şartlagan yakta kırda traktorda pritsepşik bulıp eşlägän bulgan, bik zur doza radiatsiyä algan.

- Üzemneñ hatınım Rafiga 74 yäşendä raktan ülde, 6 yıl avır häldä urın östendä yattı. Ayakları yörmäs buldı, tännäre şeşende, üpkäse bette, ul da atom pıçragın cıyıştıruçı likvidator ide.

- 8 balabız bar ide, häzer bişese kaldı.

- Ulıbız Nurislam yanıp ülde, kızıbız Gölsäydä facigale räveştä ülde. Annan tugan onıgıbız Älmira häzer yöri almas hälgä kilde, 20 yäşlek balanı kütärep yörtälär.

- 1966 yılgı ulım Rifkat bik nık avırıy, şuşı atom çire, tını buıla, astma.

- 1957 yılgı kızım Gölgenä, “Mayak” şartlaganda, äniseneñ karınında ide. Ul gel avırıy, gel bolnitsada yata, vraçlar diagnozın belmilär. Ul aşamıy, anıñ eçe kübä, böten täne sızlıy, bu – şul atom avıruı inde...

- 1968 yılgı ulım Fuat uzgan yıl ülde, başta insult, annan soñ infarkt buldı. Gel täne sızlap yörde, yöräk belän intekte...

- Anıñ hatını Dilä baştarak ülgän ide, 2 balaları yätim kaldı.

- 1955 yılgı ulım Gayfulla da gel avırıy, anda yugarı kan basımı, gipertoniyä.

- 1960 yılgı ulım Şäydulla da saulıkka tuymıy, anda yugarı kan basımı, yöräk, hatını Älfiyä dä gel avırıy, bolnitsa yulınnan kaytıp kermilär...

- Bolar barısı da – atom balaları, atom korbannarı. Ämma bezne ber cirdä dä işetergä telämilär. 15 keşelek aksakallar delegatsiyäse Çiläbegä bargaç, bezne hakimiyät yortına yakın da kitermädelär, böten cirdän kudılar. Bez üzebezneñ dä, balalarıbıznıñ da, onıklarıbıznıñ da “Mayak” säbäple radiatsiyädän zarar kürüebezne berkemgä dä isbatlıy almıybız. Hökümät bezne, sugış veterannarın, atom korbannarın menä şundıy häldä kaldırdı, radiatsiyäle cirdä çerep ülärgä mäcbür itä...

/Söngatulla abıy avılda iñ aktiv keşelärneñ berse, ul din mäsäläsendä dä, dönyavi eşlärdä dä başlap yörüçe. Ul üze namaz iyäse, halıkka da belgänen citkerä, hätem mäcleslärendä Korän ukıy, cenazalarnı oyıştıra, ülgännärneñ isemlegen alıp bara. Bu yazmada kullanılgan ülgännär isemlege Sönagatulla abıydan alındı, ul anı 30 yılga yakın yazıp bargan, aña Allahnıñ rähmätläre bulsın!/

Abdrahimova Mahirä – avılnıñ iñ kart keşese, aña 96 yäş. Mahirä äbidä tire ragı, anıñ häle bik avır. Şuña kürä kaynanası öçen keçe kilene Rumaniyä söyli:

- Başta kaynanamnıñ borınındagı söyäle bozıla başladı, ul, äcäl çireder, dip, anı dävalamadı. Annan cärähät zurayıp, biten kaplap aldı, borının çeretep yuk itte. Ul inde 7-8 yıl avırıy, bernindi gruppası da yuk. Kaynanam şuşı atom tuzanı astında yäşägän häm eşlägän, bu zähmät anı kartaygaç bulsa da kuıp citkän.

- Kaynatam Nuretdin 83 yäşendä ülde, paraliç sugıp, 9 ay urın östendä yattı, söyläşä-endäşä almadı. Alarnıñ 9 balaları bar ide.

- 1934 yılgı ulları İslam monnan 9 yıl elek baş miye ragınnan ülde, ul “Mayak” şartlagan kır tiräsendä eşlägän bulgan.

- Sabircan facigale räveştä ülde.

- 16 yäşlek ulları Gıymadelislam 16 yäşendä sukır eçägese şartlap ülä.

- 1949 yılda tugan ikençe ullarına da Gıymadelislam isemen kuyalar, ul 54 yäşendä infarkttan ülde.

- Tagı ber balaları 3 yäşendä bilgesez avırudan ülä.

- İsännäreneñ dä çirdän başları çıkmıy:

- 1946 yılgı kızları Mönävärädä şikär çire.

- 1942 yılgı Cäühärädä bik yugarı kan basımı, gipertoniyä, yöräk çire, zob, inde ällä niçä operatsiyä buldı, haman rätkä kilmi.

- 1940 yılgı Garifcan yöräk çirle.

- 1952 yılgı Fazılcanda buın çire, revmatizm.

- Onıklar da barısı da avıru, barısınıñ da küzläre naçar kürä, küzlektän yörilär.

- Fazılcan belän minem 19 yäşlek kızıbız Elenanıñ ike küze ike törle kürä.

- Kıskası, barıbız da avıru, ämma bernindi taşlamalarıbız da yuk, berkemnän yärdäm dä yuk. Kaynanamnı cäy köne min karıym, kışın Konşaktagı kızı karıy. Äbi bik kızganıç, bu gazaplarga niçek tüzäder ul...

/Mahirä apanıñ öyendä min üzem buldım, yartı bite çeregän bu äbine kürep, bik kızgandım, häyer birep, doga kıldım. Soñınnan Çallı şähärennän aña darular cibärergä buldık./

Söläymanova /Halikova/ Färidä Ğalimcan kızı – 1949 yılgı, ukıtuçı, 2 gruppa invalid, atom pıçragın cıyuçı likvidator statusı bar:

- Minem ätiyemneñ ätise Halikov Kärim, 1950 yılda, 52 yäşendä bilgesez avırudan ülde.

- Ätiyem Ğalimyan Kärim ulı, 1957 yılda şartlaudan soñ şul radiatsiyäle urınnarnı suka belän sörüçelärneñ brigadirı bulıp eşläde. Ul kırdan kaytkaç, bez äniyem belän Karabolak yılgasında här kön anıñ kiyemnären yudık. Ätiyem 1998 yılda, 83 yäşendä üpkä ragınnan ülde. 1996 yılnı aña likvidator statusı birelgän ide.

- Äniyem Halikova Marziyä Kämäletdin kızı 1971 yılda 55 yäşendä vafat buldı, diagnozı – “rak nadpoçeçnikov”.

- Bez 8 bala torıp kaldık. Äni ülgändä ätiyemä 56 yäş ide, ul yañadan öylände. Anıñ ikençe hatını Galiyä 60 yäşendä bavır ragınnan ülde.

- 1936 yılgı olı apam Galiyeva Tänzilä tere, ämma yöri almıy, buınnarı katkan, invalid. Anda şikär çire, kan basımı, yöräk avıruı häm buınnar çire.

- 1941 yılgı abıyım Şakiryan tere, 13 operatsiyä kiçerde.

- 1944 yılgı Zakiryan abıyım 55 yäşendä vafat buldı, diagnozı – böyer ragı. 2 balası yätim kaldı.

- Dürtençe bala min – Färidä, 2000 yılda onkologiyä dispanserında melanoma /tire ragı/ operatsiyäsen eşlättem, hälem naçar. Üzem gipertonik, yöräk çirle, buınnarım sızlıy, bu avırular buyınça hisapta toram.

- 1950 yılgı enem Cäüdät 55 yäşendä bronhlarda yaman şeştän ülde, 2 balası yätim kaldı.

- Minem tormış iptäşem Söläymanov Zakiryan Möhibulla ulı – 1944 yılda tugan, 2003 yılda ülde, baş miyendä rak buldı.

- Anıñ ätise Möhibulla 89 yäşendä sulış yullarında yaman şeştän ülde.

- Anıñ abıysı Söläymanov Nasibulla 59 yäşendä raktan ülde, 1989 yılda.

- Söläymanov Fän Möhibulla ulı 56 yäşendä buınnar ragınnan ülde, 1983 yılda.

- Apamnıñ ire Galiyev Şakiryan İsmagiloviç, 1935 yılgı, 40 yäşennän paraliç suktı, isän.

- Alarnıñ ulları Galiyev Kifiyä, 45 yäştä, şikär çire, kan basımı, yöräk avırtuı.

- Kızları Sacidädä – şikär çire, azkanlılık, kan basımı, yöräk häm buınnar avıruı.

- Tagı ber ulları Rafitta – şul uk şikär çire, kan basımı, buınnar sızlavı.

- Kıskası, ata-ananıñ barlık avıruları balalarga da tapşırılgan.

Abdrahimov Gayfät Sibgatulla ulı – 1935 yılgı, likvidator, avıl aktivistı:

- “Mayak” şartlaganda kırda eştä idek, annan soñ da böten radiatsiyä pıçragın bezgä cıyarga turı kilde. Monıñ ayanıçlı näticäse häzer üzemdä genä tügel, balalarımda, hätta onıklarımda da çagıla. Üzem 1994 yılda infarkt kiçerdem, ayak-kullarda şeş barlıkka kilde, böyerlärem sau tügel.

- Hatınım Märfuga, 1944 yılgı, ul da likvidator, atom pıçragın cıyuçı. Anıñ häzer söyäkläre çeri, buınnarı avırta, yöräge avıru – kibetkä dä barıp citä almıyça yıgıla, ämma hökümät gruppa birmi.

- İke malayım bar, ikese dä avırıy - Vil saulıkka tuymıy, Valeriynıñ umırtka baganasınnan grıca aldılar.

- 1967 yılgı kızıbız Elvira üt kuıgın aldırdı, büsere bar, gel avırıy.

- Elviranıñ 2001 yılda tugan kızı Oksanada 3 yäşendä böyerendä rak taptılar, annan yaman şeşe ikençe böyerenä dä küçte. Mäskäügä barıp, dävalatıp kayttılar, onıgıbıznıñ böten çäçläre koyıldı. Häzer Oksanaga 6 yäş, ul nurlanış avıruı belän hisapta tora, likvidator isäplänä, çönki zakon buyınça äbi-babası likvidator bulsa, 2-3 buın avıru balalar da şulay isäplänä. Küräsez, 50 yıl elek şartlagan “Mayak” bügenge buınnan üzeneñ korbannarın çüpli, häm ozak çüpläyäçäk äle, çönki radioaktiv matdälär keşe organizmında kırık buınga hätle yäşi häm üzeneñ kara eşen eşli.

- Tugannan-tuganım Tarzan raktan ülde.

- 1945 yılda tugan kız kardäşem Gölzada tumıştan bökere buldı, häzer böyerlärendä rak, utıra da, yata da almıy, bökeräyep utıra, 2 gruppa invalid bulsa da, hökümättän bernindi yärdäm almıy.

- Señellärem Älfiyä häm Märziyä ikese dä avıru, buınnarı sızlıy, barmakları käkeräygän. Märziyäneñ kızı aksak tudı, ber ayagında söyäkläre formalaşmagan. Kıskası, biredä keşelär ana karınında uk çeri başlıylar, häm şul häl ülgänçe dävam itä. Bolar barısı da radiatsiyä näticäse, ämma hökümät monı kürmämeşkä, belmämeşkä salına.

/Avtordan : Oksanaga çit ildä dävalanu öçen zur akçalar kiräk, ä ğailädä ul yuk. Bu ğailägä yärdäm itärgä teläüçelär öçen alarnıñ adresı: 456734, RF, Çelyabinskaya oblast, Kunaşakskiy rayon, s. Tatarskaya Karabolka, ul.Oktyabrskaya, dom.68, Abdrahimovu A. Sotovıy telefon: 8- 904- 802 – 32 – 60 . Yıkaterinburgtagı adres: 620141, g.Ekaterinburg, ul.Avtomagistralnaya, dom.23, kv.34, Safiullinoy Elvire. Sotovıy telefon: 8- 908 – 63 – 21 – 654; öy telefonı: 8/ 343 / - 373 – 85 -39. /

Rähmätullina Gafura Ähmät kızı – 1937 yılgı, pensioner kolhozçı:

- İrem Väli Häbibulla ulı 77 yäşendä raktan ülde.

- Äni Välişina Gatiyä 91 yäşendä raktan ülde, Çiläbe bolnitsasında yattı, irenendä tire ragı buldı.

- Enem Halikov Rifkat, 1939 yılgı ide, ber yıl elek bugaz ragınnan ülde.

- Daniyä häm Galiyä isemle señellärem zonada yäşilär, daimi avırıylar, bavır-böyer belän hisapta toralar.

- Keçe enem Halikov Rafael, 1940 yılgı, “Mayak” şartlaganda ul kırda ide, häzer daimi räveştä böyerläre avırta.

- Üzem dä böyer-bavırlar belän integäm, gruppam yuk, radiatsiyä pıçragın cıyuda katnaşsam da, likvidatorlık statusım yuk, otkaz kilde.

- Kızlarım da bavır-böyerdän integälär, alarga da radiatsiyäle cirlärdä karagay utırtırga turı kilde.

- Böten näselebez belän avırıybız, ämma däülättän bernindi yärdäm almıybız.

Gaysin Sönağat Şäydulla ulı – 1932 yılgı, likvidator :

- Üzem atomnan likvidatorlık alam, hatınım Sägıydägä birmädelär, sudtan otkaz kilde, yugıysä, radiatsiyäle kırda bergä eşlägän idek.

- 1927 yılgı agayım ülde, Fäükat isemle ide, 7 yıl urın östendä yattı, diagnoz da yuk, gruppa da yuk, tilmerep ülde.

- Yıl yarım ütmäde, Färzänä ciñgäy ülde, barıp töşte dä, can birde, nidän ülgänen dä belüçe bulmadı.

- Bez barıbız da avırıybız, monda böten keşedä ayak avıruı, tereläy çerilär. Sular bik naçar, alarga yakın barırga yaramıy. Näselebezgä iñ zur faciga da yılgadan kilde. 2002 yılda 14 yäşlek onıgıbız Gaysina Oksana ülde, ul Karabolak yılgasına ker çaykarga töşkän ide, şunnan soñ böten täne yana başladı. Başta Konşakka, annan Çiläbe bolnitsasına saldılar, ämma yärdäm itä almadılar. Balanıñ söyägennän itläre ayırılıp, tereläy tireläre kubıp, bik gazaplanıp ülgän, anıñ kıçkırgan tavışı uramnarga işetelep torgan... Şuşı Karabolakta tuıp-üskän bik yahşı bala ide, otliçnoga ukıdı, üzen böten keşe yarata ide. Diagnozın ällä layma, didelär, bik siräk avıru ikän. Halık häzer Karabolaktan su almıy, elek hätta şunnan eçälär ide, metrlı balıklar totalar ide. Häzer yakın da barmıylar...

/Avtordan: Karabolak yılgası bügenge köndä avıl öçen iñ kurkınıç urın bulıp tora, çönki ul üzendä böten tör radioaktiv kaldıklarnı saklıy. Rosgidrometnıñ belgeçläre äytüençä, Karabolak yılgasında Strontsiy-90nıñ küläme ber kvadrat kilometrga 5-7, hätta 20 kyuri turı kilä, bu normadan 20 tapkın artık, digän süz! Karabolak yılgasınıñ üzen 80 meñ kyuri atom kaldıkları saklagan Bugay sazlıkları aşa agıp çıkkanın da iskä alsak, biredä su urınına agu akkanlıgın añlarga bula. Şulay uk radioaktiv matdälär saklangan Teça kaskadınıñ da Karabolak yılgası belän bäyle buluı bilgele, yağni, agulı artık sunı teläsä kaysı vakıtta Karabolak aşa agızırga mömkinnär. Halık arasında, Käsle şähäreneñ kanalizatsiyä suları da Karabolakka agızıla, digän süzlär yöri, şuña kürä yılga häzer kışların da katmıy ikän, ul yäşelle-zäñgärle tötennär çıgarıp, pıskıp yata. Menä şuña kürä dä inde Karabolakta ker çaykagan Oksananıñ tereläy söyägennän itläre kubıp töşkän, ul kerlären suda tügel, “Mayak”tan agıp kilgän aguda çaykagan.../

Ähmätcanova Gafura Rähmätulla kızı – 1923 yılgı, pensioner :

- Äti sugışta ülde.

- Äniyebez Mäsrürä 76 yäşendä atomnan avırıp ülde, küzläre kürmäde, ayak-kulları sızlap, söyäkläre käkeräyde.

- İrem Zakircan, 1926 yılgı ide, ul sugıştan isän kaytıp, ildä atomnan ülde. Anıñ paliotrit buldı, barmakları käkeräyde. Tege yıllarda ul atom kırında eşläde, at belän Urıs Karabolagı avılınnan radiatsiyäle kirpeçlärne üzebezneñ avılnıñ yugarı oç fermasına taşıdı, bu äcäl çiren şunda eläkterde.

- Ulıbız Garifcan da aña utırıp yörde, ul 1951 yılgı ide, 1995 tä, atasınnan da alda ülde. Aña başta insult buldı, ayak-kulları sızladı, söyäkläre käkeräyde.

- Kızım Galiyä, 1953 yılgı, atomnan kükräk ragı buldı, 1992 yılda ülde. İre dä, balaları da likvidator statusı ala almadılar.

- İkençe kızım Märyam, anı 1957 yılgı şartlaudan soñ oktyabr ayında taptım, häzer ul 2 gruppa invalid, paliotrit, bik nık avırıy.

- 1959 yılgı ulım Rähimcan bik sızlana, avırıy, kulları, söyäkläre käkeräygän.

- 1963 yılgı kızım Räzinä dä sızlana, kulları, söyäkläre käkeräygän. Räzinäneñ ire Ferdinant atomnan ülde, başta infarkt buldı.

- Üzem yöri almıym, paliotrit, kul-ayaklarnı közän cıyıra, oyıy, söyäklär käkeräygän. Gomer buyı kolhozda eşläp, hezmät veteranı isemem dä yuk.

/Gafura apa uramga çıga almıy, öy eçendä totınıp kına yöri, sızlanuların basu öçen, bik köçle darular eçä. Min anıñ yanına üzem bardım. Ul haman ülgän balaların kızganıp yılıy, isännäre öçen borçıla. Küp kaygılar kürgän bu tatar hatınına Allah sabırlıklar birsen!/

Abdrahimova Zayna / Zäytünä/ Rähmätulla kızı – 1931 yılgı, pensioner :

- Äti başta repressiyägä eläkte, soñınnan sugışta ülde.

- Äni raktan avırıp ülde, ayakları yörmäs buldı, küzläre kürmäde.

- İrem Nosratulla 78 yäşendä raktan ülde, ayaksız bulıp yattı, üpkä bette, bik gazaplanıp ülde, 4 yıl şulay avırdı.

- Anıñ karendäşe Zäytünä monda yattı, ul da ayaksız buldı, 3 yıl telsez yattı, bugaz ragı buldı.

- Nosratullanıñ karendäşe Mäürüzä 40 yäşendä ayaksız-kulsız bulıp ülde.

- Mörşid, iremneñ karendäşe, toce ayaksız-kulsız kaldı, 65 yäşlärendä uramda yıgılıp ülde.

- Üzem dä avıru, kul-ayaklar sızlıy, söyäklär käkeräyä, başım bik avırta. 12 yäşemnän kolhozda eşlädem, sıyır saudım, bozau karadım, näticädä, gomer buyı eşläp, 1400 sum belän pensiyägä çıktım. Gruppam da yuk, likvidator statusı da birmädelär. “Mayak” şartlaganda, min kırda kötü kötä idem, öskä yäşel kübek kebek äyber yaudı, ayaklar yäm-yaşel buldı. Soñınnan beldek, bu – radiatsiyä bulgan ikän...

- Olı kızım Saniyä, 1956 yılgı, 2 gruppa invalid, tugannan birle avırta, bik nık şeşenä, avırudan yuanaydı, bik gazaplana.

- 1958 yılnıñ aprelendä tugan Firiyät ulım atom şartlaganda, korsakta ide. Häzer anıñ eçe zuraya, üze taş kebek kata, şeşenä.

- 1960 yılgı kızım Zemfira, yöräk belän integä.

- 1961 yılgı kızım Gölfirä, täne şeşenä, söyäkläre bik sızlıy.

- 1971 yılgı ulım Färit, eçäklärendä avıru bar.

- Kıskası, barıbız da avıru, bolarnıñ barısı da radiatsiyä belän bäyle çirlär, ämma bezgä däülättän bernindi dä yärdäm yuk.

Caminov Ravil Garif ulı – 1942 yılgı, mäktäptä eşli, “Radiatsiyäsez Karabolak öçen” ictimagıy häräkäte aktivistı :

- Äniyem Bädriyämal 1956 yılnı ber ayagın kisterde, çönki Karabolakka “Mayak”tan radiatsiyä 1948 yıldan birle taraldı.

- Olı abıyım Gayfulla üze şul “Mayak”nı tözüdä katnaştı, 1991 yılda 70 yäşendä raktan ülde.

- Abıyım Nurulla ozak yıllar şuşı tirädäge volfram şahtalarında eşläde, 70 yäşendä muyın ragınnan ülde.

- Olı apam Mäülidä 1948 yılda üpkä ragınnan ülde, aña nibarı 22 yäş ide. /Avtordan : “Mayak”ta berençe atom reaktorları eşli başlau belän, avılda halık moñarçı kürenmägän çirlär belän avırıy başlıy, çönki berençe yıllarda avariyälär küp bula, radioaktiv kaldıklar turıdan-turı yılga-küllärgä taşlanıp bara./

- Nasıybulla abıyım aşkazanı ragınnan ülde, 69 yäşendä.

- 1929 yılgı apam Gayniyämal da bik nık avırıy, şul yaman çirgä ohşagan.

- Üzem balaçaktan sport belän şögılländem, ämma barıber söyäklär bik sızlıy.

/Ravil äfände avıl halkınıñ hokukların yaklau buyınça zur eşlär alıp bara. Ul rayon häm ölkä gazetalarına bu hakta daimi yazıp tora, Karabolak avılında “Böyek Vatan sugışı yätimnäre” oyışması citäkçese, ölkäneñ tatar-başkort oyışması aktiv äğzası. Mäçettä halık belän oçraşular uzdırırga ul zur yärdäm itte, aña da Allahnıñ rähmätläre bulsın!/

Latıypov Häliulla Möhämmät ulı – 1940 yılgı, pensioner :

- Şul atom säbäple ber ğailädän 4 tuganım ülde.

- Galiulla, Häbibulla, Väliulla, Gabidulla barısı da 60 yäşlär tiräsendä raktan ülde.

- Alarnıñ balaları da küp ülde.

- Gabidullanıñ ike ulı 40 yäştä ülde.

- Galiullanıñ ulları ülde.

- Üzemneñ 4 kızım bar, barısı da avırıy.

- Olı kızım Älfiyä, 1970 yılgı, ayagı şeşä, yöri almıy, “slonovaya bolezn”, dilär.

- İkençe kızım Liliyä, avırıp bolnitsada yata.

- Anıñ kızı Albina, 1994 yılgı, kulı kügärep tudı, garip bulıp, dävalıy almıylar, häzer kulı keçeräyä.

- İkençe onıgıbız Oksana, 8 yäşendä, bavır belän integä.

- İke kızım kiyäüdä tügel, gel avırıylar, 1975 yılgı Elza da, 1983 yılgı İrina da ayak belän integä.

- Ciznäm atomnan ülde, anıñ kızı da şunnan ülde.

- Üzem balaçaktan avırıym, ayaklarım belän integäm, häzer paraliç suktı.

Yosıpov Äsğat Gabidulla ulı – 1934 yılgı, 2 gruppa invalid :

- Hatınım Rafiga ayakları çerep, küzläre sukırayıp ülde, anı 35 yıl üzem karadım. Ülärenä 15 kön kala 1 gruppa birep kittelär.

- Üzem atom şartlaganda kırda idem, radiatsiyäle zonada lesnik bulıp eşlädem. Minem belän eşlägän böten lesniklar ayakları çerep ülep bettelär inde. 1997 yılda min dä ber ayagımnı kisterdem, inde ikençe ayagımnıñ söyäkläre çeri başladı, ämma minem operatsiyä yasatırga akçam yuk. Berençe ayagımnı da balalar akçasına kisterdem. Başta sudlaşıp üzemneñ radiatsiyädän zarar kürüemne isbatlagan idem, sotsial yaklau bülege karşı çıktı, anıñ rayon citäkçese Kafiyeva knickamnı birmäde.

- 4 balam bar, täügese Färğat ide, 1956 yılda tudı, ber yäşendä vakıtta, atom şartlaganda, ülde.

- Olı malayım Şäükät, 1957 yılgı, şikär çire belän avırıy, yörägenä operatsiyä yasattı.

- Cäüdät, 1958 yılgı, yörägenä nämäder kuygannar, başı bik sızlıy.

- Venera, 1962 yılgı, şikär çire, 17 belän yöri.

- Töpçegeebez Valeriy, ul da eçenä operatsiyä yasattı.

- Cäüdätneñ ulı Rinat 22 yäşendä rak belän avırıy.

- Başka onıklarnıñ da sälamätlekläre yuk.

Galiyev Şakircan – 1934 yılgı, 1 gruppa invalid :

- Äniyem Gazzä, 70 yäşendä ülde, paraliç suktı.

- Tuganım Rifkat, 1936 yılgı, paraliç suktı, 30 yäşendä kibep ülde.

- Tuganım Fäüziyä, 1937 yılgı, paraliyä suktı, 55 yäşendä kibep ülde.

- Üzem traktorist bulıp eşlädem, 1977 yılnı paraliç suktı, başta böten yagım eşlämi ide, häzer uñ yak tulısınça eşlämi häm berni toymıy. Bolar barısı da atom belän bäyle.

- Hatınım Tänzilä, 1936 yılgı, 4 yıl inde ayaksız yata, şikär çire belän avırıy.

- Bezdän tugan balalar da avıru.

Gıymadetdinova Lidiyä Nuretdin kızı – 1958 yılgı, 2 gruppa invalid.

Avtordan : Lidiyä oçraşuga üze kilde, ämma ul käğazdän karamıyça, familiyäsen dä äytä almaganlıktan, anıñ öçen avıldaşları söyläde.

- Lidiyä 1 genä klass ukıy, “Mayak” şartlagannan soñ tugan bala akılga beraz zägıyfräk bula. Häzer anda köçle kan basımı, yöräk çire, buınnarı sızlıy.

- Lidiyäneñ änise Märziyä 57 yäşlärendä raktan ülä.

- Ätise Nuretdin radiatsiyäle cirne sörä, radiokativ matdälärne çıgara, dip, alarga daimi räveştä arakı eçerälär, şunnan iyälänep kitä, 80 yäşlärendä raktan ülä.

- Abıysı Mars zonada eşli, 30 yäşlärendä raktan ülä.

- Kalgan 3 tuganı barısı da avırıy.

- Lidiyäneñ ire Häkimcanda aşkazanı avıruı.

- 25 yäşlek ulları Albert tumıştan garip, yöri almıy, selägäye agıp tora, organnarı yalgış eşli, bu mediklar telendä “hodyaşiy paraliç” dip atala.

Säyfullina Märyam Yakup kızı – 1936 yılgı, pensioner :

- Ätiyem Yakup 72 yäşendä ülde, 6 yıl urın östendä yattı, bik sızlandı, teşläre koyılıp bette.

- Äni 93 yäşendä üz üleme belän ülde.

- Enem Färit, 1950 yılgı ide, 4 yıl elek insulttan ülde.

- 1934 yılgı Rafiga isemle apam ber täülek eçendä ülep kitte.

- Üzem dürtençe yıl yöri almıym, ayaklarım bik sızlıy häm şeşte, kan basımım bik yugarı. Yartı yıl elek rayon vraçları kilep karap kitkännär ide, şunnan birle kilüçe yuk, irem karıy.

- İrem Şämsetdin, 1930 yılgı, ul da ayakları belän bik integä, iyelep eşli dä almıy.

- Anıñ berençe hatını Sägıyrä 50 yäşendä infarkttan ülde.

/Min bu ğailä yanına da üzem bardım, çönki alar öydän çıga almıylar, Märyam apanıñ häle bigräk tä avır, aña aşıgıç räveştä sızlaunı basa torgan daru kiräk./

Salihov Sönagatulla Saydulla ulı – 1939 yılgı, pensioner :

- Äti häm olı abıy sugışta ülde.

- Äniyem Bibisara 74 yäşendä yöräktän ülde.

- Kilenebez Gölnara 35 yäşendä kükräk ragınnan ülde.

- 1934 yılgı Vasıyät isemle abıyım 72 yäşendä yöräktän ülde, ul radiatsiyädän iñ pıçrak urınnarnı saklauda eşlägän ide.

- Tätä Nasıyrova Minsäylä 60 yäşendä yöräktän ülde.

- Üzem gel avırıym, tän sızlıy, yanbaş sızlıy, 1978 yılda üpkägä operatsiyä yasadılar, ämma gruppa birmädelär, likvidatorlık statusım yuk. Yugıysä min iñ avır yıllarda mehanizator bulıp eşlägän idem bit, kırdagı böten radiatsiyä pıçragın cıyıştırgan idem.

- Hatınım Räzinä dä gel avırıy, ul sıyır savuçı bulıp eşläde, anıñ da gruppası da, likvidatorlık statusı da yuk.

Töhfätullin Rafit Färit ulı – 1965 yılgı :

- Atayım Färit 1936 yılgı ide, 2 yıl elek böyerläre otkaz birep, avırıp ülde.

- Äniyem Gafura, 1935 yılgı, kan basımı belän bik integä, gipertoniyä.

- Başka tugannarda da yugarı kan basımı.

- 1958 yılgı Radik abıy altı barmaklı bulıp tugan ide, operatsiyä yasagaç, armiyägä aldılar.

- 1967 yılgı Alfred abıy gel avırdı, baş avırtuınnana intekte, kükräge kıstı, bu hällärgä tüzä almıyça, 5 yıl elek asılınıp ülde.

- Bez barıbız da avıru, ämma berebez dä hökümättän bernindi yärdäm kürmäde.

Äminov Gayfulla Safa ulı – 1940 yılgı, 3 gruppa invalid :

- 1993 yılda hatınım Mägäfürä ülde, 52 yäşendä ide, şikär çirennän ülde, 3 balabız kaldı.

- 2002 yılda olı malayım Fäükat ülde, paralizovat itte, ul 41 yäşendä ide.

- 1958 yılda, “Mayak” şartlagannan soñ, atom çirennän apam Fäüziyä ülde, aña nibarı 22 yäş ide.

- 48 yäşendä cizni ülde.

- Üzem ul yıllarda radiatsiyäle cirlärdä eşlädem, ämma likvidatorlık statusı ala almadım. Sud yulında yörep karadım, başta sud minem yaklı ide, annan otkaz birdelär. 42 yıl stacım bar, hezmät veteranı, ämma hökümättän bernindi yärdäm kürmim, avırudan başım çıkmıy.

Ähmädiyev Sabircan Kärim ulı – 1951 yılgı, elektrik, “Radiatsiyäsez Karabolak öçen” ictimagıy häräkäte aktivistı :

- Ätiyem Kärim 73 yäşendä aşkazanı ragınnan ülde.

- Äni 85 yäşendä kartayıp ülde.

- 1936 yılgı apayım Ğalimä 57 yäşendä baş miye ragınnan ülde.

- 1933 yılgı Häkimcan abıy 62 yäşendä üpkä ragınnan ülde. Aña bu diagnoznı avılga kilgän Amerika vraçları kuydı, ä Çiläbedä yöräktän dävaladılar.

- 1931 yılgı abıyım Niğmätcan 52 yäşendä yöräktän ülde, eştän kayttı da, divanga yattı, şunnan tormadı.

- Niğmätcan abıynıñ hatını Tayrä 62 yäşendä analıkta rak bulıp ülde.

- 1939 yılgı İslam abıy isän, ämma yöräk belän bik integä.

- Üzem gel avırıym, söyäklär bik sızlıy, küzlärem naçar kürä, 50 yäşemdä teşlärem koyılıp bette. 2002 yılda 5 ay temperaturam töşmäde, gel 39 - 40 bulıp tordı, Kunaşak bolnitsasında da yattım, ämma diagnoz kuya almadılar. Soñgı teşläremne aldırgaç kına, temperaturam töşte. Säbäp şularda bulgan ikän. Äle 1997 yılda uk avılga yapon ğalimnäre kilep, mahsus apparatlar belän mäktäptä teşlärne tikşergännär ide, şunda minem teşlärdäge Strontsiy-90nı ikelätä doza, didelär. Menä şul 5 ay mindä temperaturanı totkan, häzer inde ul söyäklärdä...

/Avtordan : Sabircan äfände cimerek kenä ber kompyuterda Karabolak buyınça materiallarnı äzerläp, Snecinski şähärendä yäşäüçe Färit Niğmätullin yärdämendä internetka cibärep baralar. Alar aşa häzer dönyada Karabolak hällären belälär, aralaşa alalar, rähmät alarga!/

Caminov Häkimyan Galiulla ulı – 1959 yılgı :

- Äniyebez Tayrä, 1932 yılgı, 70 yäşendä yöräktän ülde.

- Ätiyebez Galiulla, 1932 yılgı, anda şikär çire ide, änineñ yıllık hätem aşın uzdırganda, aş salırga çıkkanda barıp töşte, şunda yugarı kan basımınnan ülde.

- Enem Rähimcan, 1960 yılgı, 34 yäşendä yörgän cirendä yıgılıp ülde, yabık zonada.

- Abıyım Ğalimcan, 1957 yılgı, yabık zona bulgan Snecinski şähärendä 2002 yılda ülde, toce atomnan.

- Señelebez Zayra gel avırıy, bolnitsadan çıgıp tormıy.

- Üzem dä avıru, baş äylänä, küzlärem naçar kürä, bolar barısı da radiatsiyädän, ämma bezgä hökümättän bernindi yärdäm dä yuk.

Niğmätullin Cäüdät Galiulla ulı - 1937 yılgı, elekkege agronom, häzer rak avırulı pensioner.

/Avtordan : Cäüdät Galiulla ulınıñ bugazında rak, traheyasına trubka kuyılgan. Şuña kürä anıñ öçen apasınıñ kızı Gölçährä İsmägıylova söyläde, ul şulay uk Cäüdätneñ abıysı Hadi turında da mäğlümatlar birde/ :

- Cäüdät abıy ul yıllarda citäkçelektä eşlägäç, halıkka karaganda kübräk belä ide, ämma ul bu hällär turında ozak yıllar söylämäde, çönki annan däülät seren taratmaska, dip, 1957 yılda 10 yılga kul kuydırgannar, ä ber yıldan soñ çakırıp kiterep, 20 yıl bu hakta däşmäskä mäcbür itkännär. Ul 40 yıldan soñ sudta gına däülät seren açarga mäcbür buldı, ämma anıñ bar tavışına söylärlek häle kalmagan ide inde, bugazında yaman şeş taptılar.

- Anıñ 1957 yılda tugan kızı Elza dauna avıruı ide, uzgan yıl ülde.

- Cäüdätneñ abıysı Hadi aşkazanı ragınnan ülde, anıñ kızı Saniyä gomer buyı böyer belän avırdı, 15 yıl buyı Çiläbegä “Yasalma böyer” apparatı aşa kanın çistartırga yörde, här öç kön sayın!

- Hadinıñ keçkenä kızı unınçıda ukıganda böyer ragınnan ülde.

- Ulları Kamilnıñ 30 yäşendä infarkt buldı, häzer söyläşä dä, atlıy da almıy, üze vraç.

- Saniyäneñ 16 yäşlek avıru kızı kaldı, dauna avıruı, ul häzer äbisendä avılda yäşi.

- Äbiseneñ kükrägendä şeş taptılar.

- Alarnıñ bakçalarında radiatsiyä ber kvadrat kilometrga 29 kyuri turı kilä, barlık avıruları da şunnan.

Rahmatullin Kiramät Abdulla ulı – 1933 yılgı, radiatsiyä pıçragın cıyıştıruçı likvidator :

- Äti sugışta ülde.

- Äniyem Safiyä, 76 yäşendä kırda başı äylänep yıgılıp ülde.

- Enem Äkram, 1941 yılgı, 40 yäşendä yöräktän ülde.

- Üzemdä yöräk çire, naçar kön bulsa, uramda yöri almıym, baş äylänä, yöräk kiterep kısa.

- Hatınım Gölfariza, 1935 yılgı, nık avırıy, yöräk, bavır çirläre, kan basımı, buınnar sızlavı.

- 5 balabız bar, barısı da avıru.

- Olı ulıbız Fiqrät 1957 yılnı atom şartlannan soñ tudı, ayakları bik sızlıy, bürtep kilep çıga, bik yugarı kan basımı, yöräk çire.

- 1959 yılda tugan Feliksnıñ da şuşı uk häl.

- 1960 yılda tugan Färit buın sızlaularınnan, söyäk çirennän integä.

- 1962 yılgı Fäükattä yöräk avıruı, buın sızlauları, kan basımı.

- 1966 yılgı kızıbız Gölgenä ayak sızlavınnan integä, şulay uk kan basımı, yöräk, bavır avıruları bar.

- Bolar barısı da radiatsiyä säbäple tugan çirlär, çönki min üzem dä, hatınım da radiatsiyä pıçragın cıyıştıruda katnaşkan keşelär, şul säbäple, üzebez dä çirle, balalarıbız da.

Salihova Zöläyha Väliulla kızı – 1932 yılgı, pensioner :

- İrem Gayfulla, 1935 yılgı, 52 yäşendä baş miyenä kan savıp ülde. Aña qadär başı avırtuına çıdıy almadı, telsez kaldı häm ülde. Aña qadär kolhozda atom kırında eşlägän ide.

- Üzemdä şikär çire, kan basımı, başım bik äylänä, hisapta toram, ämma barıber darular birmilär. Pensiyäm bik az – 1500 genä, atom kırında eşläsäm dä, likvidatorlık statusım yuk.

- 3 balam bar, alarnıñ da saulıgı yuk.

- Kızım Gölsinä, 1959 yılgı, saulıgı yuk, gel başı avırta.

- Malayım Şäydulla, 1956 yılgı, ayakları bik sızlıy, söyäkläre avırta.

- 1962 yılgı ulım Şamilnıñ gel temperaturası yugarı, närsädän ikänlegen belmilär.

- Alardan tugan balalarnıñ da räte yuk. Gölsinäneñ kızı Liliyäneñ küze avırta, operatsiyä yasadılar, naçar avıru bulıp çıktı.

- Kıskası, şul radiatsiyä säbäple böten näselebez belän avırıybız, ämma hökümättän bernindi yärdäm dä kürgänebez yuk.

İbrahimova Zöläyha Cäläletdin kızı – 1936 yılgı, pensioner :

- Kaynam 58 yäşendä ülde, eçtä şeşe şartlap, avızınnan çıktı.

- 1977 yılgı Rinat ulıbız 25 yäşendä yöräk çirennän ülde, Ozerski şähärendä yäşi ide, 2 yäşlek kızı kaldı.

- İrem Gabdrahman, 1930 yılgı, bik çirli, kaltırap tora, bötenläy bette. Ul 32 yıl timerçelektä eşläde, radiatsiyäle kırlarda kötü kötte, 2200 sum pensiyä ala.

- Üzem 12 yäşemnän kolhoz bozauların karadım, gomer buyı radiatsiyäle kırlarda eşlädem, pensiyäm 1500 sum. Yörägem sälamät tügel, başıma çıdar häl yuk.

- 8 bala tabıp üsterdem, ikese ülde, kalgannarı barısı da avıru, ämma hökümättän bernindi dä yärdäm almıybız. Böten yakınnarıbız ülep bara, bıyıl üzebez dä ülärbez ahırı...

Minhacetdinova Naciyä Nasıyp kızı – 1936 yılgı, pensioner :

- Äni 77 yäşendä bik nık avırıp ülde, gel yötkerde, şeşende.

- 1933 yılgı bertugan apam Sägıydä 63 yäşendä atomnan ülde.

- 1938 yılgı enem Rifkat 57 yäşendä paraliçtan ülde.

- İrem Änhar, 1935 yılgı, 61 yäşendä çerep ülde. Sul ayagı bötenläy çerep bette, 3 ay yattı integep, yara tözälmiçä, böten tängä tarala başladı. Çerü bilennän başlanıp, dürtençe kabırgaga hätle kilep citkän bulgan...

- Üzem avırıym, şikär çire, yöräk, revmatizm, darular yuk. Gomer buyı kolhozda eşläp, radiatsiyä pıçragın cıyıştırıp, 1500 sum belän pensiyägä çıktım, gruppam da yuk, likvidatorlık statusım da yuk. 2 tapkır operatsiyä yasattım, 1988 yılda üt kuıgın aldırdım, aşakazanı astına öske yaktan şeş üsep çıkkan ide, anı kisterdem. Häzer başım bik katı avırta, bıyıl ülärmen ahırı...

- 4 balam bar, barısı da çirle.

- Olı kızım Flera kalkansıman bizenä operatsiyä yasattı.

Kamaletdinova Zäytünä Zakir kızı – 1937 yılgı, pensioner :

- Bertugan apam Salihova Fähriyämal 55 yäşendä paralizovat itep ülde, 9 ay ayagın söyräp yörde, söyläşä almadı, böten eçe şeşte.

- İñ olı apabız Mayrä 71 yäşendä atomnan ülde, operatsiyä dä yasattı, faydası bulmadı.

- İrem Möhibulla, 1937 yılgı, tını betä, sulış ala almıy, ämma gruppası da yuk, likvidatorlık statusı da yuk.

- Üzemdä kan basımı, kükräk şeşä, tın ala almıym, başım bik avırta. Radiatsiyäle cirdä eşläsäm dä, likvidatorlık statusım yuk, gruppam yuk, ayına 1500 sum pensiyä alam.

Moksinova Gazzä Täkiulla kızı – 1932 yılgı, pensioner :

- İrem Närtdin bugaz ragınnan ülde.

- 1956 yılgı ulım Nasıybulla gel avırıy.

- 1959 yılgı kızım Näsimä, 43 yäşendä atomnan ülde, böten cire käkeräyde, tänendäge böten ite betep, kurçak zurlıgında gına kaldı. Kiyäüdä ide, kızı bar.

- 1963 yılgı ulım Radik, üpkäsenä operatsiyä yasattı, böyerendä, eçäklärendä dä kismägän cire yuk.

- 1965 yılgı ulım Rinat, 2 gruppa invalid, infarkt kiçerde, añsız-telsez bulıp, 1 ay Konşak bolnitsasında yattı, häzer dä söyläşä almıy. 2 balası bar.

- Rinatnıñ ike balası da avırıy.

- Kızı Regina böyerläre belän atlagan sayın bolnitsada yata.

- Ulı Vitaliy armiyägä dä yaramıy, başında bar, ukıy-yaza da almıy.

- Üzem dä avırıym, ike küzemä operatsiyä yasattım, sukır eçäkkä operatsiyä yasattım, uñ yak gäüdäm yuk kebek, böten cirem sızlıy. Gomer buyı radiatsiyäle cirdä eşläp, 1500 sum belän pensiyägä çıktım, gruppam yuk, likvidatorlık statusım yuk.

Moksinova Fäüziyä Gıymadetdin kızı – 1933 yılgı, pensioner :

- 1950 yılnı äniyem tik torganda, basıp torgan cirennän yıgılıp ülde.

- 1942 yılgı enem Fähretdin 9 yäşendä 3 kön avırıp ülep kitte.

- 1935 yılgı Tänzilä isemle karendäşem astma belän avırıy, kan basımı yugarı.

- 1936 yılgı enem Gıylmetdinneñ ayagı sızlıy, başı äylänä, çak yöri.

- Üzemdä bik yugarı kan basımı, 200dän artıp kitä, küzlärem naçar kürä, ayaklarım sızlıy. Gruppam yuk, radiatsiyäle pıçrak cirlärdä karagay utırtıp yörsäm dä, likvidatorlık statusım yuk, ayına 1500 sum pensiyä alam.

Däülätşina Hätimä Abdulla kızı – 1934 yılgı, pensioner :

- İrem Ayrat, 1930 yılgı, 1995 yılda ülde. Anda aşkazanı ragı ide, operatsiyä yasaganda, yalgış üñäçen tişälär, monı belep, yañadan operatsiyä yasıy başlıylar, ämma ul ülä. Likvidatorlık tanıklıgı ul ülgäç kilep citte, ber faydası da bulmadı.

- Üzem şikär çire belän hisapta toram, yugarı kan basımı belän integäm. 2 yıl likvidator bulıp tordım, annan kire aldılar. Bik nık avırsam da, gruppam yuk, radiatsiyäle cirlärdä eşläsäm dä, 1500 sum belän pensiyägä çıktım.

- 4 kızım bar, berse dä sau tügel.

- 1959 yılgı olı kızım Dilädä bil büsere, yugarı kan basımı, kızı aşkazanı astı bize belän integä.

- 1961 yılgı kızım Lida şikär çire belän integä, bavırına operatsiyä yasadılar, kızınıñ böyerläre avırta, aşkazanı sau tügel.

- 1963 yılgı kızım Gölfirädä yöräk avıruı - porok serdtse.

- 1964 yılgı kızım Fäniyäneñ yöräge çirle, baş belän integä, malayınıñ küzläre naçar kürä.

Latıypova Gölcamal Nasıyp kızı – 1933 yılgı, pensioner :

- İrem Galiulla, 1932 yılgı, 8 yıl elek ülde, kan basımı bik yugarı buldı, insult, infarkt kiçerde.

- 1956 yılgı ulım Nasıybulla 43 yäşendä ülep kitte, yöräk belän, kan basımı gel yugarı buldı. Bolar barısı da gomer buyı atom kırında eşläü näticäse buldı.

- 1962 yılgı ulım Gayfat ber kulın eştä özderde, bik sızlana.

- Üzem aşkazanı, baş belän çirlim, gruppam yuk, likvidatorlık statusım yuk.

Kärimova Nuriyä Sitdıyk kızı – 1928 yılgı, pensioner :

- Äti ayaktan yazdı, operatsiyägä kermäde, 95 yäşendä ülde.

- Äni dä şulay avırdı, kan basımı bik yugarı buldı, tını kısıldı, ayaktan yazıp ülde.

- Üzemneñ ber küzem bötenläy kürmi, ikençese dä tona, bil, ayaklarım bik sızlıy, kan basımı 250. 40 yıl stacım bulıp, 1580 sum belän pensiyägä çıktım. “Mayak” şartlaganda, kırda idem, böten radiatsiyäle pıçrak urınnarda eşlädem, ämma likvidatorlık statusım yuk, gruppam da yuk.

İbätullina Gölsäyrä Väli kızı – 1933 yılgı, pensioner :

- 1931 yılgı irem Abdulla 8 ay elek raktan ülde, yaman şeşe böten eçenä taralgan bulgan. Traktorçı ide, gruppasın avırıp kitkäç kenä birdelär., ike ay gına alıp kaldı.

- 1951 yılgı ulım Radik 8 yıl elek facigale räveştä ülde.

- Kalgan 5 balam isän, ämma barısı da avırıy. 52 yäşlek kızım Färidä gel sızlana, söyäkläre avırta.

- Üzemneñ gel başım äylänä, yöräk suga, tän sızlıy. Gomer buyı agulı cirdä eşläp, ayına 1500 pensiyä alam, gruppam yuk, likvidatorlık statusım yuk.

Şakircanova Gölbikä – 1923 yılgı, pensiyädägäge ukıtuçı :

- İrem Gaynulla 61 yäşendä raktan ülde.

- Kızım Liliyä, 1952 yılgı, bik nık avırıy, başına çıdıy almıy.

- Anıñ 3 balası da avırıy, başları avırta, “başıma timägez!” dip yılıylar.

- Üzem bik sızlanam, ayaklar-kullar sızlıy, nık saru kaynıy, kolak işetmi, küzlär naçar kürä. Atom şartlaganda, min mäktäp balaları belän bergä kırda idem, annan soñ da yıllar buyı radiatsiyäle cirlärdä eşlättelär. Şuña karamastan, gruppam da yuk, likvidatorlık statusım da yuk.

Fähretdinova Bibisara Şäymärdan kızı – 1925 yılgı, pensioner :

- İrem Yamaletdin, 1907 yılgı ide, sugıştan yaralanıp kayttı, bik intekte, atom şartlaganda brigadir ide, baş häm yöräk çirennän ülde.

- 1949 yılgı ulım Arıslan 39 yäşendä yöräk belän ülde.

- Ulım Nizam 1940 yılgı ide, ayagın kistelär, gangrena buldı, 49 yäşendä ülde.

- Kızım Zäytünä 1932 yılgı ide, ülgänenä 1 yıl, ul da şulay ayakları çerep ülde.

- 1946 yılgı ulım Sibay häzer psihodispanserda, tora-tora şundıyga äylände.

- Säliyä belän Nasıyp terelär, ämma ayakları belän bik integälär.

- Üzem yöräk belän bik integäm, başım avırta. Atom şartlaganda kolhoz kırında aş peşerä idem, gomer buyı iñ pıçrak cirlärdä eşlädem, ämma likvidator beleşmäsen birmädelär. 1400 sum belän pensiyägä çıktım, 80 yäş tulgaç, tagı 900 sum östädelär.

Galiullina Nursäylä Säyfetdin kızı – 1932 yılgı, pensioner :

- İrem Närtdin Galinur ulı, 1934 yılgı ide, 1994 yılda bavır häm üpkä ragınnan ülde. 46 yıl traktorçı häm şofer bulıp eşläde, pensiyäsen dä ala almıyça ülep kitte. Radiatsiyäle agulı cirlärdä eşläsä dä, likvidatorlıknı da birmädelär.

- Üzemdä yugarı kan basımı, 2 tapkır operatsiyä yasattım, insult buldı. Ämma şuña karamastan, gruppam da yuk, gomer buyı kolhozda agulı cirlärdä eşläp, likvidatorlık statusım da yuk, 1400 sum belän pensiyägä çıktım. Atom şartlagan vakıtta olı ulım belän korsaklı idem.

- Aña hätle 1953 yılgı kızım Gölsäyrä tudı, ul häzer kan basımı belän bik integä, äle genä operatsiyägä kerep çıktı, zur eçägennän şeş algannar.

- Atom şartlaganda korsakta bulgan Rifkat ulım aşkazanı belän bik integä, bavır-böyerläre bik sızlana, üze “Mayak”ta eşli.

- 1958 yılgı ulım Räşitkä insult buldı, sälamätlege yuk, bolnitsada yata.

- Alarnıñ balaları gel sarı belän avırta, 3 kızı bar, barısında da bavır çire, kara sarı.

- 1960 yılgı kızım Liliyä, üze medik, toce çirli, bavırı bik avırta.

Halikova Zayra Şäräfetdin kızı – 1924 yılgı, pensioner :

- İrem Garifcan frontovik ide, 69 yäşendä atomnan ülde.

- 1956-1959 yılda tugan böten ullarım keçkenädän ülde.

- 1958 yılda tugan kızım Miñsıluga operatsiyä buldı.

- Üzemneñ hälem bik naçar, bik sızlanam.

Moksinova Nurgayan Şäyhi kızı – 1927 yılgı, pensioner :

- Enem Närtdin 70 yäşendä tamak ragınnan ülde.

- 1953 yılda tugan kızım Mäysärä kan basımınnan bik integä.

- Üzemneñ dä kan basımı 200, ayak-kullarım bik sızlıy, gruppam yuk, likvidatorlık statusım yuk. Rayonnan da, Çiläbedän dä vraçlar kilep karaganı yuk.

Abdrahmanova Säliyä Zakir kızı – 1931 yılgı, pensioner :

- İrem İslam 1934 yılgı ide, ülgänenä 9 yıl, baş miye ragınnan ülde. Ul “Mayak” şartlagan kır yagında eşläde, soñınnan 13 keşene cıyıp alıp, 1 ay bolnitsada yatkırıp çıgardılar. Gel avırıp yörde, annan soñ yöräk pristupları başlandı, añın cuyıp yıgıla ide.

- Üzem gel avırıym, aşkazanı, böyer belän integäm. 1987 yılda eçäkläremä 2 tapkır operatsiyä yasattım, uzgan yıl kulıma operatsiyä yasadılar. Şuşı avırularga karamastan, gruppam yuk, agulı kırlarda eşlävemä karamastan, likvidatorlık statusım yuk, otkaz buldı.

- 1961 yılgı kızım Märziyäneñ dä böten buınnarı avırta.

Şakirova Gayniyämal Cämin kızı – 1929 yılgı, pensioner :

- İrem Ğalimcan 50 yäşendä bavır ragınnan ülde, 2 tapkır operatsiyä yasattı.

- Ulım Arıslan facigale räveştä ülde.

- Kızım Älfiyä 44 yäşendä, aşkazanında grıca taptılar, “Mayak”ta eşli.

- Kızım Märziyä bik sızlana, operatsiyä kiçerde.

- Färit ulım ukıtuçı, yöräge avırta, kan basımı bik zur.

- Üzem atom kırında karagay utırtıp yördem, bäräñge çüplädem, ämma likvidator statusım yuk. Bik avırıym, böten tänem, başım, ayak-kullarım sızlıy, yöräk häm bavır-böyerlärem çirle, ämma gruppam yuk. Üzemä dä, balalarıma da däülättän bernindi yärdäm yuk.

Niğmätullin Gabidulla - 1929 yılgı, pensioner :

- Hatınım Safura 1932 yılgı ide, 1993 tä raktan ülde, operatsiyä dä yärdäm itmäde.

- Üzem inde 5 yıl nık avırıym, buınnar totmıy, iserek keşe kebek yörim. Gomer buyı avılda eşlädem, 43 yıl stacım bar, agulı cirlärdä eşlädem, ämma likvidatorlıgım da, gruppam da yuk.

- 10 balam bar, unısı da isän, ämma barısı da avıru.

Abdullina Räşidä Zinnät kızı – 1952 yılgı, 2 gruppa invalid.

/Avtordan : Räşidä tumıştan avıru, başında bar. Ul 2 genä klass ukıgan hoday bändäse. Anıñ başı häm küzläre avırta, üze turında älläni söyli almıy. /

Moksinov Nuretdin Şäyhi ulı – 1936 yılgı, pensioner :

- Hatınım Gölfariza 1992 yılda kinät ülep kitte, 58 yäşendä ide.

- Üzemneñ bik yugarı kan basımı, böten cirem sızlana. “Mayak” tiräsendäge urmannarda 35 yıl kötü köttem, ämma radiatsiyädän zarar kürgän dip isäplänmim.Likvidatorlık statusım yuk.

- Balalarım Ozerski şähärendä yäşi, häzergä eşläp yörilär.

Nogumanova Rauza Yamaletdin kızı – 1939 yılgı , pensioner :

- Atayım belän inäyem citmeşkä citmiçä atom çirennän üldelär.

- İrem İrhuca atomlı cirdä kombaynçı bulıp eşläde, 37 yäşendä ülde.

- Agayım Gayfulla 69 yäşendä raktan ülde.

- Enem Färit 50 yäşendä infarkttan ülde.

- Üzemneñ yugarı kan basımı – 200, kulımnan äyberlärem töşep kitä, barmaklarım käkeräyä. Atom şartlagan cirdä con noskilar, galoşlar kiyep, peçän çaptık, zararlı cirdä bäräñge utırttık, bäräñge aldık. Ämma likvidator statusım yuk, 1400 sum belän pensiyägä çıktım. Bu şartlau bezneñ yäşlekkä turı kilde.

- Minnän tugan balalar da avırıy.

- 1974 yılgı kızım Larisa astma belän hisapta tora, balaçaktan. Ğailäse, 2 balası bar, eşlämi, häle eşlärlek tügel, teşläre koyıla.

- Balaları belän dä şul uk häl.

Kärimov Färit Sabircan ulı – 1950 yılgı :

- 1983 yılgı ulıbız Röstäm tuganda uk avıru ide, tele açılmadı, ukıy almadı, häzer 2 gruppa invalid, psihik yaktan sälamät tügel.

- 1975 yılgı Fiqrät, 1977 yılgı Räşidä dä şundıyrak häldä, söyläşä almadılar, yärdämçe mäktäptä ukıdılar.

- Min üzem ätigä iyärep atomlı kırda yördem, häzer gel avırıym, balalarga da şul küçkän.

- Hatınım Räysä, 3 gruppa invalid, bik yugarı kan basımı, bronhit, gel bolnitsalarda yata.

- Bezneñ bu avırularıbız barısı da radiatsiyä näticäse.

Fatkullin Galiulla – 1932 yılgı, 2 gruppa invalid. Anıñ öçen başkalar söyläde :

- 1934 yılgı enese 9 yıl elek raktan ülgän.

- Üze atom zonasında eşlägän, kırda at belän çäçü, uru vakıtlarında katnaşkan, şofer bulıp eşlägän. Un yıl inde avırıy. Başta küze avırta, annan teldän kala, söyläşä almıy.

İbätullina Särvär Hismät kızı – 1928 yılgı :

- İrem Gıylfan 1928 yılgı, ülgänenä 9 yıl. Başta 4,5 yıl paralizovat itep utırdı, annan tagı insult häm infarkt buldı. Ul atom pıçragı bulgan cirlärne sukalagan ide, at belän yagulık ta taşıdı.

- Ulıbız Garifcan 1953 yılgı ide, ülgänenä 5 yıl, raktan ülde.

- 6 ulıbız da soldatta buldı, ber kızım häm olı ulım atomnan ülde.

- İkençe ulım Ğalimcan Çernobıldä buldı, ul da avırıy.

- Berebez dä likvidator bulıp sanalmıybız häm hökümättän yärdäm almıybız.

Yunusova Zölfiyä Hämzä kızı – 1981 yılgı :

- Äniyem Äminä 46 yäşendä raktan ülde, ul kürşe Musakay avılınnan ide.

- Enem Ruslannıñ yöräge avıru.

- İldar belän Varim tuuga ülä.

- Üzemneñ kön dä ayaklarım sızlıy, başım, yörägem avırta, ike böyerne dä avıru, didelär.

- Kızım Zemfiraga 4 yäş, ul tumıştan avıru bavır belän tudı, bavırı kiñäygän. Kosa, eçe kitä, maylı äyber yaramıy.

- Ulım İlduska 1 yäş, äle ni bulasın belep bulmıy.

- İrem Färittä tä bavır çire, daru belän genä yäşi.

- Kaynanam Hädiçä dä 70 yäşkä citmiçä, raktan ülde, ayakları tartışıp, paralizovat itep yattı.

Hösäyenov Näretdin Yamaletdin ulı – 1931 yılgı, pensioner :

- Kolhozçı bularak, 1957-58 yıllarda radiatsiyäle cirlärdä eşlädem, Urıs Karabolagı avılında radiatsiyäle çirkäüne sütüdä katnaştım, kırda agulı bäräñge çüplädem. Çirkäü şartlatkanda, muyınıma radiatsiyäle kirpeç kıypılçıgı kerep kalgan, ul haman muyında yöri, şeşkän. Teşlärem şul vakıtta uk koyıla başladı, häzer buınnar, yöräk, böyer avırta.

- Hatınım Gölcihan da minem belän bergä atomlı kırda eşläde, häzer bik nık avırıy, teşläre koyılıp bette, buınnarı sızlıy, yöräge çirle, bik yugarı kan basımı, köne-töne daru aşıy.İkebez dä likvidator bulıp isäplänmibez, başkalarnıkın kire borgaç, dokumentlarnı birep tä tormadık.

- 7 balabız buldı, altısı isän, ämma avırıylar.

- 1952 yılgı ulıbız Nuretdin 50 yäşendä kinät kenä ülep kitte, Çiläbedän monda alıp kaytıp kümdek.

Malmıgina /Söläymanova/ Venera – 1957 yılgı :

- Äti Nasıybulla, 1929 yılgı, 59 yäşendä kan ragı bulıp ülde. Ul radiatsiyäle kırlarda traktorçı bulıp eşlägän, atom pıçragın cıyıştırgan, ämma likvidatorlık tanıklıgın ala almadı.

- Äniyebez Räysä, 1933 yılgı ide, ayakları bik sızladı, annan ike ayagı da bozıldı, cärähätlände, tezgä hätle çerede. Äniyebez 70 yäşendä raktan ülde. Ul gomer buyı Karabolak yılgasında ker çaykadı, radiatsiyäle kırda karagay utırta.

- Äti-änidän 5 bala kaldık, barıbız da avıru, buınnar sızlavı.

- Minem üzemdä dä, ulımda da buınnar avıruı häm yöräk çire.

Saydullina Raulä Möhämmät kızı – 1966 yılgı :

- Min üzem Möslim avılınnan, monda kiyäügä çıktım.

- Äni 64 yäştä, äti dä raktan ülde.

- Berençe balam Räzinä kan kürgäç yıgıla ide, başta hisapka kuydılar, häzer töşerdelär.

- Elvira 1989 yılgı, ayakka baskançı, anıñ avıruın belmädek, 3-4 yäştä sizenä başladık. Tele poçti yuk, mäktäpkä almadılar, “bezgä sakau bala kiräkmi”, dip. 18 yäş tula, kıyafäte yäş bala kebek, akılı da şulay. Ul 2 gruppa invalid, daru bulmasa, bik yarsıy, buıp taşlıy...

- İrem dä gel avırıy.

- Üzem küz belän integäm, irtä torsam, buınnar belän ayakka basa almıym, böyerlärem bik borçıy. Gomerem şuşı avıru balanı karap uza.

Salihova Bädıgelnisa Safa kızı – 1934 yılgı, pensioner :

- İrem Kifiyätulla 49 yäşendä infarkttan ülde, yöräk tamırları kipkän, didelär. Ul atom kırında traktorçı bulıp eşläde, likvidatorlıknı ala almıyça ülde.

- Üzem dä berniçä tapkır operatsiyä kiçerdem, kan basımım bik yugarı, kay vakıtta ülep betäm, buınnarım sızlıy, yörägem avırta.

- Kifiyätullanıñ tätäse Mäfrüzä dä yugarı kan basımınnan ülde, Konşak bolnitsasına barganda, maşinada ülde.

- Señelese Mönävärä dä astmadan, kan basımınnan integä, küzläre naçar kürä.

- 6 balam bar, barısı da avırıy.

- 1960 yılda tugan kızım Zemfira gipertonik, hisapta tora. Buınnarı bik sızlıy.

- 1972 yılgı kızım Gölsinäneñ tire astındagı cirovikları çeri, operatsiyä yasattı.

- 1974 yılgı kızım Gölfidädä dä şulay, ayagı kütärelmi, buınnarı totmıy.

- Böten keşe Karabolak yılgasınnan eçte, bez dä, ä ul atomlı bulıp çıktı...

Kärimova Lena Galiulla kızı – 1951 yılgı, 2 gruppa invalid.

/ Avtordan : Lena öçen başkalar söyläde, çönki ul bala çaktan avıru hoday bändäse, ukımagan. Äti-änise irtä ülgän, ber tätäse raktan ülgän. Apası belän tora, saulıkları yuk, ayakları sızlıy, häle betä, yöri almıy ikän./

Karabolak avılında min illedän artık keşene kabul ittem, yöri almagannarnıñ öyendä buldım, avıl halkınıñ nidän avırtuın açıklarga tırıştım. Bu iledän artık keşe härberse üz ğailäse, üz näsele turında söyläde, şulay itep, yözlägän keşeneñ ayanıçlı yazmışı küz aldınnan ütte. Min soraşıp ölgermägän avıl halkınıñ yartısı da näq şuşı avırular belän avırıy ide. Şulay itep. Karabolak halkınıñ öçtän beren paraliç sukkan, 95 protsent keşedä rak, küpçelektä söyäk çire, şikär çire, yugarı kan basımı, infarkt, insult. Bolar barısı da organizmda radioktiv kaldıklar tuplangannan kilä torgan avırular, atom çire... Şulay uk avılda akılga ciñel, dauna balalar, garip-gorabalar da şaktıy, bolar da radiatsiyänıñ ayanıçlı näticäse, atom tamgası sugılgan buınnar...

Şuşılarnı kürgännän häm belgännän soñ, kem bu avılnı, bu keşelärne atom zähmätennän zarar kürmägän, dip äytä ala?!

Bu avıl, bu keşelär “Mayak” atom berläşmäse säbäple gomerlek çir algan, vakıtsız gürgä kergän tatarlar...

Monıñ şulay ikänlegenä Karabolaknıñ sigez ziratındagı ärvahlar şähädätlek biräçäk, monıñ şulay ikänlegen üzlärendä atom tamgası yörtüçe Karabolak halkı söyläp biräçäk!

Häm halıknı şuşı häldä kaldırgan Rossiyä hökümäte alar aldında cavap totarga tiyeşle.

Soñgı bülek

Halık taläp itä!

Kürgänegezçä, başta SSSRnıñ, annan Rossiyäneñ kotırıp koral citeşterüe üz halkı başına buldı, ul üz halkın radiatsiyä belän agulap, aña mäñgelek atom tamgası saldı. SSSRda uzdırılgan 715 atom-töş sınavı keşelärne çirle häm garip itep kaldırdı, şuña kürä biredä halıknıñ urtaça gomer ozınlıgı 60 yäşkä dä citmi. Bügen Rossiyädä här yılnı 1 million keşe ülä, här säğat sayın ber keşegä rak diagnozı kuyıla, bolar barısı da radiatsiyä näticäse bit! Radiatsiyä millätlärne ayırıp tormıy, çiklärne belmi, ul kul astına eläkkän urısın da, tatarın da bertigez kıraçak. Bügen bez monı Karabolak misalında açık küräbez, ämma irtägä böten il şuşı facigale häldä kalırga mömkin, çönki Rossiyädä keşegä karaganda, koral qaderleräk, biredä cir-sular agulangan, eştän çıgarıp taşlangan, biredä keşe gomere çeben gomerenä dä tormıy. Soñgı yıllarda bulgan ekonomik avırlıklar, säyäsi totrıksızlık halıknı üz sälamätlege turında uylaudan çitkä etärde, ekologik problemalardan çitläşterde, şulay itep, Çernobıl häm “Mayak” facigase “onıttırıldı”, keşelär passivlaştı. Ägär halık üz sälamätlege häm ekologik häl turında bar döreslekne belsä, ul bügennän Rossiyädäge böten atom obektların yaptırunı taläp itär ide! Şul isäptän, böten Uralga häm Sebergä ülem söreme taratıp yatkan “Mayak”nı da!

Äye, Könyak Uralda “Mayak” atom berläşmäse eşläp torganda, Rossiyädä, hätta Evropada berkem dä tınıç yäşi almayaçak. Bügenge köndä “Mayak”ta 1 milliard kyuri atom kaldıkları saklana, bu – böten dönyada iñ zur häm iñ kurkınıç kürsätkeç! Bügenge köndä “Mayak”ta 25 tonna oruceynıy plutoniy saklana, ul şartlagan oçrakta, dönyaga sigez meñ Çernobıl däräcäsendä radiatsiyä taralaçak! Ğalämnän töşerelgän foto-surätlärdän kürengänçä, bügengese köndä “Mayak” urnaşkan Çiläbe ölkäse cir yözendä iñ pıçrak urın, ä atom kaldıkları taşlana torgan Karaçay küle – dönyada iñ kurkınıç häm pıçrak kül isäplänä. Bügenge köndä “Mayak”ta 331 atom kaberlege bar, 17 kül inde atom kaldıklarınnan tulıp taşkan, Ozerskiy şähäre astında atom diñgeze barlıkka kilgän häm ul yılına 80 metr tizlektä Çiläbe yagına taba häräkät itä. “Mayak” berläşmäse üzeneñ atom kaldıkların bügenge köndä dä Teça yılgasına taşlap bara, ä ul yılga üzeneñ suın İsät, Tubıl, İrtış häm Ob yılgaları aşa Tönyak Boz okeanına iltep koya, dimäk, bu yılgalar basseyenındagı 2 meñ kvadrat kilometr cir-su radiatsiyä belän daimi räveştä agulanıp tora!

“Mayak”nıñ tabiğat yagınnan şaktıy totrıksız urınga, cil-davıllı anomal cirgä urnaşuın da äytep ütärgä kiräk. Biredä, Ural tavı itäklärendä, Kotıptan kilgän salkın hava kazah dalalarınnan iskän esse cil belän oçraşıp, daimi räveştä garasatlar bulıp tora. Biredä kış köne yäşen yäşenläp yañgır yavarga, cäy köne boz häm kar yavarga mömkin. Şunıñ östenä cir teträülär dä kuşılsa, “Mayak”üze, “Mayak” belän bergä böten Seber häm Ural köl bulaçak, ä köçle radiatsiyä böten cir şarın urap alaçak! Bügenge köndä Ozerskiy şähärendä yäşäüçelärneñ häm “Mayak”ta eşläüçelärneñ 75 protsentı psihik taypılışlı, här biş keşeneñ berse narkoman ikänlegen dä iskä alsak, atom bombasınıñ kem kulında ikänlege yahşı añlaşıla...

Dimäk, bu dönyaküläm facigadän barı tik “Mayak”nıñ eşçänlegen tuktatıp kına kotılıp kalırga mömkin. “Mayak”ta barlık tör koral citeşterülär, uran häm plutonoy belän bäyle eşçänlek tuktalılırga tiyeş, çit illärdän saklau häm yañadan eşkärtü öçen atom kaldıkları kertü kiçekmästän tuktatılırga tiyeş. “Mayak” moña qadär üzendä tuplangan atom kaldıkların saklau belän genä şögıllänergä tiyeş, çönki häzer alarnı başka kuyar urın yuk. Bu eşne halıkara komissiyälär üz küzätçeleklärenä alarga tiyeşlär. Kiläçäktä “Mayak” territoriyäse kalın sarkofag astına alınır häm köçle saklanır, dip uylıym, çönki keşelekneñ yäşise kilsä, näq şulay eşlänergä, atom monstrı avızlıklanırga tiyeş bulaçak.

- Ä häzergä, “Mayak” üzeneñ ülem eşçänlegen dävam itkän çorda, ul tirädäge torak punktlarnı, şul isäptän, Tatar Karabolagın da aşıgıç räveştä başka urınga küçerergä kiräk. Ämma Möslim avılı kebek, ber radiatsiyäle urınnan ikençesenä tügel, ä atom obektınnan yırak häm çista cirä küçerergä häm keşelärgä saylap alu mömkinlege birergä.

- Böten Tatar Karabolagı avılı halkın, şul isäptän, yänäşädäge Musakay avılı keşelären, bernindi sudlarsız, “Mayak” eşçänlegennän, radiatsiyädän zarar kürgän, dip tanırga, alarnı taşlamalarda çernobılçelär belän tigezlärgä häm däülät tarafınnan böten yärdämne kürsätergä.

- Şuşılarnı eşlämägän oçrakta, Rossiyä däüläten tatar halkına karata atom genotsidı uzdıruda ğayeplärgä häm anı Halıkara Tribunalga birergä.

- Rossiyäne Halıkara Tribunalga birü öçen Tatar Karabolagı avılı halkınıñ kürsätmälären häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Konventsiyäsen nigez itep alırga.

Yugarıda yazgannardan kürengänçä, Tatar Karabolagı avılı halkınıñ bügenege tormışı, sälamätlek torışı anıñ anıñ mahsus täcribä korbanı, atom korbannarı bulganlıgın raslıy. SSSR häm Rossiyä citäkçeläre halıknıñ radiatsiyäle zonada yäşäülären belsälär dä, alarnı bu häldän kotkaru öçen berni dä eşlämädelär, kiresençä, halık kullana torgan cirne, sunı, havanı daimi räveştä atom kaldıkları belän agulap, bu tatar avıllarında yäşäüçelärneñ hälen tagı da naçarlandırdılar. Näticädä, biredä yäşäüçelärneñ 70-80 protsentı raktan häm nurlanıştan ülep bette, isännäre dä şul uk atom çirlärennän gazap çigä. Bu cirlärdä yäşärgä yaramıy, çönki Strontsiy-90 belän pıçranu urını-urını belän ber kvadrat kilometrga 100 kyuriga hätle citä, ä urtaça san – 5 kyuri turı kilä. Çernobıl zakonı buyınça, radiatsiyä ber kvadrat kilometrga 3 kyuri turı kilsä, ul torak punkt başka urınga küçerelergä tiyeş, ä Tatar Karabolagı avılı haman üle zonada ülem kötep yata... Avıl aktivistları bu hakta kaylarga gına yazmadılar, Rossiyä Prezidentları Yeltsinnan başlap, Putinga hätle distälägän hat-garizalar yulladılar, Prokuraturalarga, Rossiyä Däülät Dumasına häm deputatlarga möräcäğat ittelär, ä däülät tarafınnan bernindi dä yärdäm almadılar. Dimäk, Rossiyä däüläte üz halkına, tatarlarga karşı belä torıp eşlägän bu yavızlıgı öçen halıkara Sud aldında cavap totarga tiyeşle.

Bu kitabıbız Gaagtagı Halıkara Tribunal öçen ber dälil häm möräcäğat bulıp torsın.

Click or select a word or words to search the definition