Ätäç Nigä Kıçkıra

(äkiyätlär)
Kuyan

Kuyan yomşak kına, matur gına ber can iyäse. Yahşı hayvan inde, äytäse dä tügel. Tik, şuşı yahşı hayvannıñ da doşmanı bula ikän.

Tuktale, süzebezne baştan başlıyk. Borın zamanda, hayvannarga koyrık öläşkändä, kuyan yoklap kalmagan. Bik az yoklıy ul, kolakları da sizger, änä niçek tırpayıp toralar, citmäsä, şäp çaba. Äye, başkalardan ber karış ta kalışmıy kilep citkän ul häm üzenä bik tä kileşle koyrık saylap algan. Läkin tölke anı gel ezärlekläp yörgän. Berzaman hätta kuıp citep kuyannı koyrıgınnan eläkterep tä algan. Yarıy anısı bar köçenä tartılıp koyrıgın özderep kaçkan.

Tölke häyläkär, şunlıktan kuyan da häylägä öyrängän. Ez yazdırır öçen ul ällä nindi bocralar yasap yöregän. Şulay da tölke monıñ yış kına ezenä töşä, kuıp citä ikän. Mondıy çakta ozınkolak ikençe häyläsennän faydalana: can-färman çabıp bargan çakta tar gına aralıktan ütä ikän. Kuyan bäläkäy, tölke zurrak, şunlıktan ul kuyannı häzer totam dip komarlanıp çabıp kilgän ıñgayga yä ike agaç arasına kilep kısıla, di, yä bulmasa botaklarnı urap uzarga turı kilä. Urmanda yörgändä kuyan gel şulay aralı agaçlarnı karap kına yöri ikän. Tölke bastıra başlasa belä ul nişlärgä. Şulay gel ike yakka karap yöri torgaç, monıñ ike küze ayırıla birep yan-yakka karap tora başlagan, di.

Kılıynı kış peçän kibäne buyında kürergä bula. Küzläre mañgayda bulmıyça ike yakta bulgaç, borın belän peçän kibäne aktarırga da uñay ikän.

Menä şulay, balalar, kem tormışta caylaşa belä disägez, ul da bulsa kuyan bulır. Tölke, büre, yabalak kebek doşmannarı mıcgıp torgan urmanda kurkak kına, yuaş kına kuyan rähätlänep yäşi birä häm oya-oya bala üsterä.

Torna moñı

Bu dönya üzgärmiçä genä tormıy. Bik küp meñ yıllar elek, kadimi zamanda uk inde, bezneñ yaklarda kış bulmagan, hätta mamontlar yäşägän, ä koşlar inde oçıp kitärgä uylamagan da. Läkin bermälne tabiğat üzgärä başlagan, kışın salkın cillär iskän, cirne kar kaplagan. Ülän, orlık bulmagaç, koşlar dönyasında açlık başlangan. Şunnan kanatlılar ıruı kar töşmägän cılı cirlär ezläp kararga bulgan.

- Sin arada iñ zurı, kanatlarıñ kiñ, ozak oça alasıñ, başlap yaña cirlär ezlärgä sin yullan, - digännär tornaga.

Torna ozak oçkan, küp cirlär kiçkän, şulay da bik yırakta kışın da kar yaumagan, ülän-çäçkälär üsä torgan cirne tabıp kaytkan. Şunnan birle bu koşlar yıl sayın közge salkınnar citügä cılı yaklarga oça. Alar teläsä niçek barmıy, ä poçmak bulıp, yäisä uk şikelle tezelälär. Şuşı uknıñ oçı könyakka karıy, tornalar şulay başka koşlarga yünäleş kürsätep baralar.

Tornalarnıñ tavışı moñlı. Alar ällä “torıyk” di, ällä “korıyk” di. İnde yöz meñ yıl ütsä dä alar elekke cılı vakıtnı, tugan cirdä genä yäşägän çakların onıtmıy, sagınalar ikän. Şuña da tavışları sagışlı.

İke koş

Borın zamanda urmannıñ ber başında sayıskan yäşägän, di, ä ikençe yakta, ineş buyındagı tiräklär arasında, käkkük kön itkän. Bolar, nişläpter, ber-bersen bik önämägän. Häyer, niçek alar ber-bersen yaratsın, sayıskannıñ urlaşıp yöri torgan ğadäte bar, ä käkkük anıñ turında gaybät söyli ikän.

Bermälne bolar bötenläy ük bozılışıp kitkän. Käkkük kiräk-kiräkmägän cirdä oçkalap yörgän arada sayıskan kilep anıñ oyasınnan yomırka urlagan. Şulay käkkük bu yılnı balasız kalgan. Şul çakta ul moñayırga ğadätlängän. Tagın yaz citkän, käkkük uyga kalgan: niçek yomırkanı saklarga? Oçmıyça da yäşäp bulmıy, tanışlarnıñ hälen belergä kiräk, yaña häbärlär urtaklaşıp ta yörise kilä. Uylagan-uylagan da ber häylä tapkan: üz yomırkasın sayıskan oyasına iltep salgan. Anısı üz oyasındagı yomırkaga timi bit inde. Nadan koş sanıy da belmi ikän.

Yarıy, vakıt uzgan, yomırkalar tişelep näni genä koşçıklar çıkkan. Tik, sayıskannıñ ber balası başkalarına hiç kenä dä ohşamagan ikän, tora-bara ul çın käkkük bulıp üsep citkän.

Şunnan birle käkkük minem balam yatlar oyasında üsä, dip gel moñaya ikän. Ä sayıskan, oyatsız käkkük mine aldadı, dip gel anı yamanlap, gaybät satıp yöri, dilär. Naçar süzneñ kotı da yuk inde, änä bit, sayıskan niçek yämsez şıkırdıy. Käkkük isä, kiresençä, üzenä iyärtep bezne dä moñlandıra.

Tıçkan niçek sukıraygan

Balalar, sez beläsezder inde, urmandagı barlık hayvan-cänleklär kaysıber vakıt barısı ber urınga cıyılıp zur cıyın ütkärälär ikän. Şundıy cıyınnarnıñ bersendä bolar arasında nıklap bähäs kuyırgan. Mäçe, büre, yabalak, yarkanat kebek tönlä auga yörüçe cänleklär karañgılıknı maktıy ikän. Koyaş nigä kiräk, bez karañgıda şım gına kilep korbanıbızga yakınayabız, bezgä şulay caylı, digännär.

İkençeläre koyaşka rähmät ukıgan. Ul bulmasa bez ezlägänebezne bötenläy dä kürmäs idek, açka ülep betär idek. Bez bit tönlä döm sukır şikelle, dip şaulaşkannar. Bolar arasında iñ bäläkäy hayvan sukır tıçkan täkäbber kıyafättä endäşmi genä basıp tora ikän. Urman halkı moña möräcäğat itkän:

- Sin nik däşmiseñ, kaysı yakka kuşılasıñ? ällä ayırım fikereñ barmı?

- Bar şul, - digän sukır tıçkan. Tökeräm min sezneñ koyaşıgızga, ul miña bötenläy kiräkmi!

- Niçek inde kiräkmi?! - dip gacäplängän barısı.

- Min bit ülän tamırları aşarga yaratam, ä alar cir astında. Cir yırtıp ezli beläm, oyam da şunda. Min sezneñ koyaşıgıznı küräsem dä kilmi, küzne çagıldırıp tik tora! - digän sukır tıçkan.

Üze ahmaknıñ süze ahmak, yukka ul alay digän. Berzaman sukır tıçkan bötenläy sukırayıp kalgan häm koyaşnı kürmäs bulgan. Şunda aña şulay sukır tıçkan dip isem birgännär dä inde. Häzer ul gel cir astında yäşi ikän, çönki, kürmägän küze belän öskä çıksa, anı şunduk yabalak yäki karga alıp kitä. Menä şulay, balalar, teläk telärdän alda uylap karagız: döresme soñ telägeñ, teliseñme kirägen?

Kargalgan karga

Koşlarnıñ törlese bula. Berişeläre urman töpkellärendä yäşäp, keşe küzennän yıragrak bulırga tırışa. İkençeläre isä avıl tiräsenä yılışa. Sıyırçık, çıpçık, karga şundıylardan. Karganıñ inde elek-elektän şundıy ğadäte bulgan: ul urman belän avıl arasında oçıp yörep, küp vakıt qadersez kunak bulgan. Yağni, küp söylärgä yaratkan, keşelär tormışın urmanga, urman tormışın keşelärgä citkerep, gaybät taşıp yörgän. Barısın da ğayeplägän, barısın da hurlagan.

Östävenä, karak ta bulgan, yaltıragan här äyberne oyasına taşıgan. Şulay bermälne bu han kızınıñ yözegen çälderä. Bu yözekne, väğdä bilgese itep, söygän yegete büläk itkän bulgan ikän. Şunlıktan, çibär kız bik nık kaygıra, yılıy, büläkne yugaltu väğdäne bozu belän ber bit inde. Azak, täräz töbendäge yözekne karga alganın belgäç, han kızı igeleksez koşnı bik nık kargagan. Gönahsız balanıñ aña kargışı töşä, karga kap-karaga äylänä, süzlären onıtıp açulı tavış belän “kar-r” dip kenä kıçkırıp yöri başlıy.

Şunnan inde karak koşnı barça halık “kargalgan” dip atagan. Tora-bara bu kuşamat kıskarıp “karga” bulıp kalgan. Ä menä anıñ urlaşu ğadäte haman da betmägän, çir kitsä dä ğadät kitmi ikän şul. Kıskası, baldak, alka kebek närsäläregezne cıyıp yöregez.

Adäm ğadäte

Beläsezme, dönyada berençe keşe adäm bulgan. Häm ul täübaşlap almagaçlar utırtkan, ciläk-cimeş bakçası buldırgan. Läkin olı eşlär mihnätsez genä barmıy ikän şul – adämneñ bakçasına kort töşkän, bar cimeşne şular aşap beterä ikän. Adäm könne töngä yalgap eşli, cäy buyına bakçada tir tügä, ä hezmät cimeşlären böcäklär harap itä.

Şunda inde adäm Allaga yalvara başlagan. İşetkän bit Hoda hezmät keşeseneñ zarın, yärdäm itärgä bulgan. Alma bakçasında yänä kortlar kürenügä ällä kaydan ber öyer sıyırçık kilep çıkkan da, kortkıçlarnı çüpläp tä betergän.

Adäm bik kuangan bu hälgä, ul bit inde igelekle can iyäse, rähmät bilgese itep sıyırçıklarga oya yasap kuygan. Yırak kitmägez, zinhar, bakçamnı karaştırıp torıgız inde, dip ütengän.

Beläsezme, bez dä bit adäm balaları. Häm anıñ yahşı yolasın dävam itüçelär. Şulay bulgaç, onıtmıyk inde, sıyırçık oyası yasap bakçabızga asıp kuyıyk.

Elan niçek ayaksız kalgan

Koş oyası agaç başında bula, disez inde, äye bit! Döres süzgä cavap yuk, koşlar oyaların agaç başına, botaklar kuyısında ürä, yat küzlärdän aulak urın saylıy. Monısı şulay, ä dala yaklarında niçek? Şulay şul, dalada agaç yuk, koşlar cirdä oya korırga mäcbür.

Bu eşneñ ber bik naçar yagı bar: koş yomırkaların yılan kilep aşıy ikän. Bahır koşlar nişläsen, törleçä uylap karagannar, läkin ämälen taba almagannar. Bik ozak dävam itkän bu maza, iksez-çiksez dalada cim dä küp, kanat kiyerep oçarga kük tä irken, läkin koşlar ber dä ürçemi, çönki bik küp yomırkanı yılan harap itä ikän. Nihayät, berseneñ başına uy kilgän: keşegä baş iyärgä kiräk digän.

Ul zamanda dalada bik çaya ber yeget yäşägän. Şul kırgıy atlarnı da iyärläp çapkan, kiyek-cänlek tä atkan, koş-kortın da aulagan. Şuña kilgännär dä koşlar hällären söylägännär, bäladän zarlangannar. Yeget alarnı tıñlagan häm yärdäm itärgä küngän.

Niçek itsä itkänder, ämma yeget ber könne yomırka yaratuçı yılannı totıp algan, imeş. Totıp algan da: “Başkaça oya tuzdırıp yöremä”,- dip, yılannıñ ayakların kırkıp taşlagan. “İkençegä totsam tireñne tunarmın, bilbau itep urarmın”,- dip kisätkän.

Şunnan birle yılan ayaksız kalgan, şuışıp kına yöri, di. Ul yegettän bik kurıkkan, anıñ süzen onıtmagan, şunlıktan, yıl sayın, üze teläp, tiresen saldırıp kaldıra, di. Yänäse, yegetkä bilbau büläk itä. Menä şunnan birle ütken, täväkkäl keşelärne yılan ayagı kiskän dilär.

Sıyırçık

Täüarih başında ber närsäneñ dä iseme bulmagan. Keşe bulmagaç, isem kaydan bulsın. Şunnan, cir yözendä berençe keşelär barlıkka kilgän, alar här cisemgä kuşamat-isem kuşa başlagan.

Keşelär mallarnı kulga iyäläştergäç, alar bernärsägä iğtibar itä: mal kötkändä sıyırlar östendä härvakıt matur koşlar basıp yöri. Monı sıyırlar üzläre dä yarata. Baktisäñ, sıyır sırtına kortlar oyalana ikän, ä bu koşlar şularnı çüpläp, malnı avırtu cäfasınnan kotkara, imeş.

Sıyır östendä yöregäç, borıngı keşelär bu koşlarga sıyırçık dip isem kuşkan da kuygan. Yağni, sıyır iyärçene. Şuşı matur, sayrar koşnı bez dä yaratabız, şulay bit?!

Çelän

Çelän nigä ozın ayaklı, beläsezme? Barısı da älege şul yünsezlektän başlana. Koşlar, hayvannar üzlärenä bilämä büleşkändä çelän baka kuıp yöregän häm soñga kalgan. Aña şul caysızrak cirlär, yağni sazlık, kamışlık, say sular eläkkän.

Yarıy, çelän şunda yäşi başlagan, kamışlıkta oya korıp balalar çıgargan, läkin başka vakıtta ul nişlärgä tiyeş soñ, niçek rizık tabarga? Aptıraudan ul say suda basıp tora ikän, ä anda balıklar yözä. Şularnı çelän totıp ala başlagan. Sıñar ayagın kütärep basıp tora ikän, balık kürenügä şul ayagı belän şap itep tota da ala, di. Sunıñ say cire bar, tiränräk töşe bar, balıknı da kurkıtmas öçen biyegräk toru kiräk. Menä şulay suzıla-ürelä torgaç çelänneñ ayakları da, muyını da ozınayıp betkän, di. Tomşıgı belän dä bik şäp tota ul balıknı, karagız äle anıñ tomşıgın, nindi şäp!

Yar buylarında say suda sıñar ayaktan basıp torgan çelänne kürsägez, gacäplänmägez, anıñ yoklavı da ayak östendä, balık aulavı da şul.

Teläk

Borın-borın zamanda yäşägän, di, ber balık. Ul yäş bulgan, berkatlı bulgan, barısın da belergä tırışkan. Kaydadır ul ber süz işetkän, imeş, ikençe dönya bar ikän, anda su yuk, di. Niçek inde sudan başka dönya bulsın, dip uylagan yäş balık, alaysa, can iyäläre niçek yözälär, niçek sulıylar, aşamlık kaydan tabalar? Barmı ul dönya, yukmı, balıknıñ bik beläse kilgän, şul hakta uylap, soraşıp yörep könnäre uzgan.

Su dönyasında küpne kürgän, küpne belgän kart balık ta bulgan ikän. Yäş balık monı ezläp kilgän dä yänä şul sorauları belän olı balıknı bimazalıy başlagan: “Susız dönya kayda ul, anda niçek barıp bula?”- di ikän.

- Susız dönya çınnan da bar ul, anda baruı ifrat ciñel. Tik kaytıp kına bulmıy.

- Miña ni pıçagıma kaytu! Minem şul korı dönyanı küräsem kilä! - dip nıkışkan yäş balık.

Olı balık tüzmägän, rizalaşa başlagan.

- Tagın ber tapkır sorıym, ükenmässeñme? Korı dönyaga kitüçelärneñ berse dä kire kaytkanı yuk, anda alar belän närsä bulganın min belmim, - digän.

- Yuk, ükenmäm. Şul dönyanı üz küzem belän kürmäsäm, tınıç kına yäşi almam, - digän yäşe.

Ölkän balık monı ber urınga alıp kilgän. Monda suda sualçan asılıp tora ikän, bik kızık häl: yözep tä kitmi, töpkä dä batmıy, ber urında tik tora.

- Hodayım, barlık teläkläremneñ kabul buluınnan sakla, - digän süzne beläseñme? Naçar bulır dip kurıkmıysıñmı? - dip yänä ber tapkır sorıy ölkäne yäş balıktan.

- Yuk, kurıkmıym, tizräk öyrät! - di anısı.

- Şunı kap, - digän olı balık, sualçanga kürsätep.

Yäş balık cimne kabuı bula, ul kinät tartılıp kitä häm şuña iyärep balık ta sudan oçıp çıga. Şulay itep telägenä ireşä – korı dönyanı kürä.

Läkin ul anda yäşämi inde. Härkem üz dönyasında gına yäşi ala.

Akkoşlar nigä ak

Monısı çınnan da bik küptän bulgan häl. Ägär dä monnan meñ yıl elek yäşägän keşene tergezep sorasañ, ul da äyter ide: “Bu bit borın-borın zamanda bulgan, anı häzer keşe tügel, änä tege taular da häterlämi inde”,- diyär ide. Şulay da bulganı bulgan inde, äkiyätkä äylänep bulsa da bezneñ zamanga qadär kilep citkän.

Su anasınıñ tönlä, ay nurında basmaga çıgıp utırıp, közgesenä karana-karana altın tarak belän ozın kara çäçlären tararga yaratuın sez beläsez inde. Bermälne monıñ änä şul közgese yugala. Taptıra başlıy ul. Su anasınnan küplär kurka, şuña da yakın tirädä yäşägän barlık can iyäse tabıp birergä tırışa. Bu küldä tagı da ike koş yäşägän, alar bik matur, gorur häm tärbiyäle bulgan. Şunlıktan, kayberäülär alardan könläşkän. Menä şular naçar yulga baskan.

- Közge kemgä kiräk inde, älbättä, alarga. Bizänergä, köyäzlänergä disäñ şularga kuş. Üzläre gel küldä yäşi, urlaşuı alarga uñaylı, başkaça kem bulsın inde, - digännär.

Su anasınıñ bik açuı kilgän, çönki ul moña qadär bu koşlarnı yarata, hörmät itä torgan bulgan.

- Işanma yalgan süzgä, bez ğayepsez, - digän bu par koş.

Läkin su anası küpçelekkä ışangan häm Täñregä yalvara başlagan. Şuşı karaklarga bäddogam töşsen, yözläre kara bulsın. İy, Täñrem, bir şularga ber cäza! - digän.

Tik, Täñrene yalgıştırıp bulmıy, ul koşlarnıñ ğayepsezlegen belgän häm färeştägä äytkän:

- Par koş ğayepsez, alarnı aklarga kiräk! - digän.

Yomış başkaruçı färeştä bu süzlärne döres añlap betermägän häm tege çuar koşlarnı ap-ak itep kuygan. Menä şulay itep akkoşlar barlıkka kilgän.

Ä su anasınıñ közgese tabılgan soñınnan. Akkoşlar çınnan da ğayepsez bulıp çıkkan. Dönyada iñ gönahsız can iyälärenä közge dä kiräkmi, yaktı, tımızık tañda çıgalar da kül östendä tın gına yözep yörilär. Su öste totaş közge läsa. Bälki, kürgänegez dä bardır.

Sandugaç

Sandugaçka Hoday kaznıkı şikelle zur gäüdä, tornanıkı şikelle ozın ayak, akkoşnıñ näfis muyının yäki karçıga, laçın kebek koşlarnıñ köçle kanatların birmägän. Töskä dä ul matur bulıp tumagan. Kıskası, soklanırlık, könläşerlek ber närsäse dä yuk. Şuña da kayber koşlar anı sanga da sukmagannar. Gap-gadi koş yänäse, çıpçık ni dä, sandugaç ni.

Sandugaç isä gorur bulgan, niçek tä üzen kürsätergä, gomeren matur uzdırırga telägän. Uylıy torgaç, ber kararga kilgän: koşlar arasında iñ matur tavışlı, iñ yahşı cırçı bulırga kiräk. Niyät itkäç, eşkä dä kereşkän, törle tavışlar öyrängän. İrtänge mäldä kamışlar kıştırdavın tıñlagan, urman şaulavına kolak salgan, çişmälär çelteräven, çikertkälär çereldäven, hätta cil sızgıruına qadär häterenä señdergän. Häm bermälne ul koşlar aldında üzeneñ hönären kürsätergä bulgan. Barısın da şakkatıram dip sayrarga teläsä, tomşıgınnan ällä nindi añlayışsız önnär çıkkan: ällä cil sızgıra, ällä kamışlar kıştırdıy, yä bulmasa, kötüçe sıman yämsez itep sızgırıp cibärä ikän sandugaç. Monardan urman halkı şarkıldap kölärgä totıngan.

Oyatka kalgan sandugaç bik kaygırgan, bik tä sagışlangan, hätta üze dä şul sagışlardan sargayıp betkän. Nişlärgä häzer? Dönyada yäşise dä kilmi bit. Kön dä yaktırıp betmästän şulay boyıgıp tiräk botagında utıra ikän bu. Suga karıy da, ih, ällä batıp üläse inde, dip uylıy. Tik, şul çakta ällä kaydandır ikençe ber sandugaç kilep çıga. Bolar häzer söyläşep kitälär häm tizdän ğaşıyq bulalar.

Eget sandugaç kız sandugaçnı özelep söyä, üzläreneñ yaratkan urınnarında anı tañ atkanda kötep ala. Ber könne şulay kıznı kötkändä yeget sandugaç tüzmi, yöräk hisläre belän üzençä cırlap cibärä. Häm şunda moğciza bula, cırlıy belmi oyatka kalgan sandugaç iskitkeç matur itep sayrıy başlıy.

Menä şunnan birle sandugaç härcirdä maktaulı, qaderle cırçı, anı tıñlamagan, aña soklanman keşe yuk. Niçek alay bulgan, dip baş vatası yuk, yahşılıktan yahşılık tua, ä sandugaçnıñ cırları mähäbbättän tugan.

Par kügärçen

İke däülättä ike han yäşägän. Bolar başta bik tatu bulgan, ber-bersenä kunakka yöreşkän. Läkin keşedä näfse digän azgın ber närsä bar, bolarnıñ da bayıgan sayın bayıysı kilä. Yağni, kürşeseneñ mal-mölkätenä, cirenä küze töşä häm ikese dä sugışka äzerlänä başlıy.

Tik, hannarnıñ berseneñ ulı, ikençeseneñ kızı bulgan häm alar yäşerten genä ğaşıyq totkannar. Yäşlär hafaga kalgan: soñ, ägär ätiläre sugış açsa, öylänü turındagı hıyalları çelpärämä kiläçäk. Ul zamanda kügärçennär yärdämendä hat-häbär yörtü ğadäte bulgan. Kız belän yeget tä, arada kügärçennär yöretep, däülätlär nizagına niçek tä yul kuymaska tırışkannar. Yeget atasına kürşe han belän doşmanlaşmıyk, dip inälgän.

- Minem ğaskärem tik torıp yalıktı, atlar simerä başladı, meñ başları üzläreneñ säläten kürsätälmi küñelsezlänä, - digän.

- Soñ, härbi uyınnar ütkärik. Uk, söñge atsınnar, köräşsennär, at çaptırsınnar, - di ikän yeget.

- Alay bäyrämçä kılanırga säbäp yuk bit äle.

- Nişläp bulmasın, mine öyländer.

Han, ulına sınap karıy da, riza bula, çınnan da, yegetne öyländerergä vakıt ikän bit. Anısı häyläkär ikän, üzem kemne söysäm, şul kızga öylänergä röhsät it, di. Atası riza bula, ä ulı kıznıñ isemen äytkäç, açuı kilsä dä, inde birgän väğdäsen kire alalmıy.

Şunnan görläp tuy uzgan. Hannar häzer koda bit inde, yänä duslaşıp kitkännär. Läkin ikesen dä eçtän sorau kimerä ikän: bezneñ balalar niçek häylä korgannar da, niçek häbärläşep torgannar? Tüzmägännär, soragannar üzlärennän. Yeget belän kız yılmaep cavap birgän:

- Bezneñ arada kügärçennär yörep tordı. Bez üzebezneñ bähetebez, ä il-yortıbız tınıçlık öçen şuşı koşlarga burıçlı, - digännär.

Şul çak kız belän yegetneñ iñbaşına ike kügärçen kilep kungan häm alarnıñ süzen kuätläp görläp kuygannar. Menä şulay alar tınıçlık koşları iseme algan.

Hoday koşı

Karlar erep cir kibü belän igençe, atın sabanga cigep, kırga çıga. Cir sörä. Bu bik avır eş. Sabannı nık itep totıp döres itep alıp barırga kiräk, tufrak tirän sörelsen, yahşı eşkärtelsen, şul çagında igen uñaçak. Kön buyına igençe üze dä, atı da nık arıy.

İgençeneñ hezmäten izge eş diyärgä mömkin. Çönki ul dönyada iñ kiräkle närsä – ikmäk üsterä. Aşlık bulsa yort hayvannarı, koş-kort ta tuk bula. Monı Allabız bik yahşı belä. Şuña da esse koyaş astında tir tükkän igençeneñ eşen beraz küñelleräk itärgä, yäm birergä uylıy. Menä şulay, Hoday kodräte belän, saban turgayı barlıkka kilä. Ul kükkä, biyekkä kütärelä dä, igen kırları östenä üzeneñ cırların yaudıra başlıy, kükräk köçe tügep ilgä ikmäk üsterüçe igençegä mädhiyä cırlıy, anıñ hezmäten danlıy, kömeş tavışlı sayravı belän küñelen kütärä, därt häm köç birä.

Ä igençe ayaz zäñgär küktä tirbälep-talpınıp turgay sayravın tıñlıy da, çın küñeldän şatlanıp kuya: dönya, kür äle sin, nindi matur. Tabiğat şulay gel yämle bulsın, illär tınıç torsın, igennär kükräp uñsın, dip teläklär teli. Turgay – Hoday koşı, keşeneñ dusı.

Tiyen

Äkiyät şäp närsä inde ul. Äkiyät tıñlap küpme kızıklar beläseñ, tirä-yagıbızdagı tormışnı tirännän añlıy başlıysıñ. Menä, mäsälän, tiyen ni öçen çitlävek aşıy? Monıñ da üz hikmäte bar.

Ber mälne şundıy häbär taralgan, imeş, urmandagı berdänber agaçnıñ ber genä börtek çitlävege tılsımlı ikän. Şunı aşasañ, teläsä nindi telägeñ kabul bula ikän. Urman halkı bu yalganga ışanmagan, älbättä, tik ber tiyen genä uydırmaga aldangan, çönki anıñ hıyalı bar ikän – ul oçarga öyränergä telägän.

- Min bit botaktan botakka yahşı sikeräm, koşlarnıkınnan da şäp koyırıgım bar. Kanat kına citmi, tılsımlı çitlävek aşasam, bälki, kanat ta üsär äle, - digän.

- Sin - yülär. Hayvannar oçmıy ul, - digännär aña.

- Yarkanat oça bit, ul da hayvan, - digän bu.

Menä şunnan birle tiyen gel çitlävek aşıy başlagan. Urmanda çitlävek agaçları küp, härbersendä çitlävek küp, şuña da tiyen haman tılsımlısın tabalmıy ikän äle. Häyer, anısı ällä ni möhim dä tügel, iñ möhime, anıñ hıyalı bar. Bu dönyada härkem hıyal, niyät belän yäşärgä tiyeş.

Sıyır nigä moñsu

Borın zamanda keşe hayvannarnı üzenä iyäläştergän, dilär. Bälki, gel alay gına bulmagandır, üzläre kilüçelär dä bulgandır. Härhäldä, sıyır belän mondıy häl kilep çıkkan.

Kadimi zamannarda siräk kenä utırgan keçkenä avıllarda az gına halık yäşägän, ä menä urmannar bik küp, kuyı bulgan. Şunlıktan, anda canvarlar, ayu, büre dä küp bulgan ikän. Bermälne şuşı bürelär sıyırnıñ bäläkäy genä, bik matur gaziz balasın alıp kitälär. Sıyır bik kaygıra, küzlärendä gel yäş bula. Läkin arıtaba yäşärgä kiräk, tagı da balalar üsterergä kiräk. Tik, sıyırnıñ üz bozavın ikençe tapkır bürelärgä biräse kilmi inde. Nişlärgä soñ, alarnı niçek ışanıçlı saklarga?

Häm sıyır uylap taba. Keşe bit büränädän üzenä öy salıp, ışıkta yäşi, bezgä dä şulay yärdäm itä almasmı, di. Şundıy uy belän sötlebikä adäm yanına kilä, alar añlaşalar. Şunnan birle keşe sıyır belän bozau öçen abzar tözi başlıy, alarnı yırtkıçlardan şulay saklıy. Ä sıyır keşegä monıñ öçen tämle söt birä, anıñ balaların tuyındıra.

Şul zamannan birle adäm belän sıyır bergä yäşilär ikän. Tik, malkaynıñ küzläre haman da moñsu. Balasın yugaltuın haman da onıtmıy ikän ul.

Akçarlak

Keşelär bik küptännän diñgezlär gizärgä, diñgez artındagı yaña cirlärne kürergä hıyallangan. İşkäk işü genä mondıy mömkinlek birmägän, şunlıktan ilgizärlär cil köçen faydalanırga bulgan. Korabta maçtalar bastırıp, cilkännär berketep kuygannar. Tik, mondıy cilkänneñ faydası az bulgan, korab cil uñayına gına alga bara ikän, ä cil ıñgay bulmasa yänä işkäkkä totınırga turı kilä.

Nihayät, keşe diñgez dulkınnarı östendä kıyılıp-kıyılıp oçkan akçarlaklarga iğtibar itkän häm cilkännärne akçarlak kanatına oşatıp, oçpoçmaklı itep tekkän. Mondıy cilkänne kiräkle yakka borıp, kırıydan iskän cil yärdämendä dä alga barıp bula başlagan.

Menä şunnan birle akçarlak diñgezçelärneñ yaratkan koşı bulıp kitkän. Akçarlaklar yırak säfärlärgä çıkkan korablarnı ozatıp kala, maçtalarga kunıp, diñgezçelärgä häyerle yul telägändäy, tın kalıp toralar. Ä inde ozak vakıtlar okean gizgän, cil-davıllar belän köräşep arıgan komanda öçen berençe akçarlak kürü härvakıt zur söyeneç. Çönki dulkınnar östendä ak kanatlar cilpengäne kürensä, dimäk, korı cir yakın, korab isän-imin kaytıp citep kilä digän süz. Akçarlak – diñgez häbärçese ul.

Karlıgaç

Cir yözendä tormışnıñ başlangıç mälendä karlugaç digän koş ärämälektä cir östendä oya kora torgan bulgan. Tik, bu ber dä ışanıçlı eş bulmagan, berzaman karlıgaçnıñ yomırkaların yılan aşap kitkän. Keçkenä, läkin kıyu koş moña bik näfrätlängän, ul yılannı ezläp tapkan da, oça-kuna anı çukıy başlagan. Yılan bik yılgır, karlıgaç ta citez – bolar pır tuzıp sugışıp kitkän. Şunda yılan karlıgaçnıñ teşnäp koyrıgın özep algan. Anıñ koyrıgı äle dä şulay, urtası ayırılıp tora.

Şunnan soñ bu bähetsez koş, uylagan-uylagan da, oyasın tekä yarda korırga bulgan. Monıñ öçen ul katı tomşıgı belän kızıl balçıknı tirän itep çokıp kerä ikän. Mondıy oya bik ışanıçlı, pesi, yılan kebek yomırka yaratuçılar stena kebek tekä yarga ürmäli almıy.

Karlıgaçnıñ yartı koyrıgı özelsä dä, ul havada üzen bik irken tota. Tik, başka koşlar kebek turıga tügel, ä kıyılıp-kayırılıp oça. Ällä yılannan kurkıp kaluınnan şulay mikän? Kem belsen inde. Häyer, cäy köne karlıgaçlarnıñ su östendä uynaklap oçkanın üzegez küzätegez.

Ätäç nigä kıçkıra

Yaz azagı yılnıñ iñ yämle mizgele. Agaçlar yaña yafrak yara, çäçkälär börelänä, tirä-yak yäşellekkä, gölgä törenä, ä küktä talpına-talpına turgaylar sayrıy, igençegä mul uñış teli. Ä igençe aşlık çäçä. Kara, dımlı tufrakka igen orlıkları sibä, annarı cirne tırmatıp alarnı kümderep çıga.

İgençeneñ eşe ciñel tügel. Ozın kön buyına eşli ul, kara töngä qadär. Yazgı kön yıl tuydıra, dilär, vakıtnıñ minutı qaderle. Menä şulay aşavın da onıtıp eşli torgaç, igençe nık arıgan, tön urtasında gına yoklarga yatkan häm irtän toralmıy kalgan. Şunnan inde sikerep torıp kırga aşıkkan, läkin nikadär genä tırışmasın, bu könne çäçüen beterä almagan. İrtägäsen inde ozaylı yañgırlar başlangan.

Çäçüdän soñ yaugannı bärakätle yañgır, ipikäy yañgırı, dilär. Läkin igençeneñ cire çäçelep betmäde bit! Ul moña bik nık kaygırgan, üz-üzenä açulangan. Şunda ike-öç säğat aldanrak uyangan bulsam, eşem betkän bulır ide bit, di ikän.

Aşlık ul igençegä genä tügel, barısına da kiräk, ä tavıklar inde bötenläy dä bodaysız toralmıy. İgen az bulsa, kemgä şatlık? İgençeneñ açınuın kürep ätäç tä uyga kalgan, üzen ğayeple sanagan. Şunnan ul keşegä bolay digän.

- Min barısınnan da irtä toram. Teläsäñ, min sine här könne irtä tañnan uyata alam.

- Niçek itep? - digän igençe.

- Koyaş çıkmas borın uk bik katı itep, böten avılnı yañgıratıp kıçkırırmın. Şunda uyanmasañ, berazdan tagı da kıçkırırmın. Şulay öç tapkır kabatlarmın. Şuña karap vakıtnı çamalarsıñ, - digän ätäç.

Menä şunnan birle krestyan tañ ätäçläre belän bergä tora, vakıtında cir sörä, igen çäçä, aşlık ura. Häm ätäçneñ dä yahşılıgın onıtmıy, här könne aña tuygançı aşarlık boday birä.

Click or select a word or words to search the definition