Asılmalı Küper

(povest)
1 bülek

Açık täräzädän urgılıp kergän şomırt çäçäge ise Gäühäriyäneñ fikeren çualtıp, küñelen cilkenderep cibärde. Kız, haman da çişelep betmägän mäsäläsenä karap, avır sulap, uftanıp kuydı.

«... A punktınnan V punktına... ike poyızd... berençeseneñ tizlege ikençesenä karaganda ...»

İh, şuşı poyızdlar bulmasa, nindi bähetle bulır ide ul!.. Avır birelä aña matematika, bik avır... Ädäbiyät-tarih däresendä uttay yangan küzläre, mäsälä çişä başlasa, tonıklanıp, näümizlänep kala. Bügengedäy çitene dä turı kilsä ...

Kız, başın kütärep, iptäşlärenä küz saldı. Barısı da diyärlek däftärlärenä iyelgän. Kemder ruçka başın kabıp uyga kalgan, kemder mäsälä çişeleşen, aşıga-aşıga, däftärenä töşerä. Beräülär — cıyırılgan kaşlı, aptıraulı karaşlı; ä kayberäülär, şomırt isenä hislänep, açık täräzägä töbälgän.

İñ artkı partada utıruçı Ravil eşen berençe bulıp tämamladı. «Yalt» itep, Gäühäriyägä küz saldı: «Çişä alganmı, yukmı kızıy mäsäläne?»

Änä ul aldagı partada utıra. Ravilgä anıñ yöze bötenläy kürenmi diyärlek. Yeget kıznıñ keçkenä genä alka tagılgan kolak yafragınnan, beraz gına bödrälänep torgan çigä çäçlärennän küzen alalmıy. Klasstagı barlık kızlardan da ayırılap tora Gäühäriyä. Kalın ozın tolımı, näfis cilkä-billärne uzıp, idängä qadär salınıp töşkän. Mondıy çäçle kızlar häzer avılda da siräk şul. Kinät Ravilgä şundıy kupşı tolımnıñ idängä tiyep toruı kızganıç bulıp toyıldı. Yeget hıyalında şul tolımga orındı, küñele belän aña kagılıp, sıypap irkäläde, annarı zatlı çäç bäylämäsen kıznıñ aldına saldı. Hıyalda gına, bilgele ...

Däftär bitenä borçaktay tügäräk häreflär tezelde.

«Gäühäriyä!»

Kıznıñ isemen yazgaç, Ravil bermäl uylanıp tordı. Närsä yazarga? Ni dip? Yakın dustı Tahircannıñ söygän kızına ni dip yazsın ul? «Min dä sine yaratam!» dipme? Yuk! Berkayçan da! Cavapsız mähäbbätennän yanar, köyär, kümergä äyläner, ämma dustına hıyanät itmäs! Ul — andıylardan tügel.

«Mine köt. Bergä kaytabız, yäme».

Yazuın yazdı, ä üze yazdı da kölemseräp kuydı. Un yıl buyı bergä kilep, bergä kaytıp yör dä, bügen genä ayırım-ayırım yör, imeş, çıgarılış imtihannarı başlanırga da sanaulı gına könnär kalgaç... Yeget yazunı keçeräyep betkänçe bökläde dä Gäühäriyägä ırgıttı. Kız yazunı aldı, ukıdı. İren çitlärendä sizeler-sizelmäs yılmayu çagılıp ütte. Ravilgä borılıp, kerfeklären tibränderep kenä, rizalıgın belderde. Tik yegetkä bu söykemle karaştan oyıp utırırga ömet kaldırmadı: Ravilgä iğtibarın onıtıp, sul iñbaşı aşa borıldı da Tahircanga karadı. Bik birelep mäsälä çişkän Tahircan, anıñ karaşın sizgändäy, kinät başın kütärde, yegetneñ cıyırılgan kaşları yazıldı.

Küzlär oçraştı... Tahircannıñ kap-kara küzläre Gäühäriyäneñ «zäñgär küllärenä» sirpelde.

Ravil, tavışsız ıñgıraşıp, partaga sıgılıp töşte ...

* * *

Avıl mäktäbennän, şau-gör kilep, yäşlär agıla. Çıgalar da törlese törle yakka tarala bara. Tahircan belän Ravil dä, Gäühäriyäne urtaga alıp, avıldan çıgu yagına yünäldelär. Alar biregä kürşe Aksu avılınnan kilep ukuçılar. Änä şulay un yıl buyı öçäüläp kilälär dä, öçäüläşep kaytıp ta kitälär. Un yıl buyı... Bik küptän, kayçan ikänlege dä onıtılgan inde, kemder alarnı, şayartıp, «Aksu öçlege» dip atagan ide. Şunnan birle «Aksu öçlege» yabıştı da kaldı üzlärenä. Tora-bara ukıtuçılarga da yoktı bu. «Tahircan, Ravil, Gäühäriyä» dip sanap torgançı, ansat bit: «Aksu öçlege» dilär dä — bette kitte! Ä tegelär isä üpkälärgä uylamıy da! Ber-bersenä karıylar da, süzsez genä yılmaeşalar.

Äybät «öçlek» ide şul bu! Yahşı ukuları östenä mäktäp tormışında can-tännäre belän kaynaştılar. Ber kontsert, ber spektakl dä Tahircan belän Gäühäriyädän başka ütmägänder mäktäptä. Ä matematika olimpiadalarında isä Ravil berençelekne birmäde. Ciñä-ciñä, Kazanga qadär barıp citte hätta. Citüen citte... Tik bu ciñü yegetkä ber şatlık ta kitermäde, küñele üsmäde anıñ. Gäühäriyä belän Tahircan arası könnän-kön yakınaya bargannı sizmimeni ul! Sizä, bilgele! Ä küñelne nişlätäseñ? Tege ozın tolımnıñ huş isennän başı äylängän yäş küñelne niçek tıyarga? Gäühäriyäneñ küzläre Tahircanga töbälgändä bötenläy başkaça oçkınlanuın toygan sizger küñelne ...

Başkalar da sizde. «Aksu öçlege»neñ pıran-zaran kilep tarkaluın kötep, beräülär — şatlansa, ikençelär — köyende. Gäühäriyä belän Tahircannı bäylägän mähäbbät ceplären ukıtuçılar da kürep aldı. Tik kisätü yasaunı kiräk tapmadılar. Çönki yäşlär öçese dä kötelmägän sabırlık häm tıynaklık kürsättelär. Haman da şulay bergäläp mäktäpkä kildelär, bergä-bergä kaytıp kittelär.

... «Aksu — 3 km» dip yazılgan yul tamgasına citkäç, basu yulına borılıp kerde alar.

Keçkenä avıl yulı... Basu yulı... Sinnän atlap baruları da nindi rähät! Yaz ise, yäşel ülän ise başnı äyländerä... May koyaşı yözne irkäli, küzne çagıldıra.

Basu yulınnan öçäü kilä ...

Çü, bähäsläşälär tügelme?

— Yuk, yuk, yuk! Bez alay söyläşmädek! Kazanga bergä barabız! — dide Gäühäriyä, şaktıy kisken itep.

— Gäühäriyä, tukta äle... — dip, anıñ süzen bülderde Ravil.

Kız, barmakları belän kolagın tomalap, başın çaykadı:

— Tuktamıym da, işetmim dä!

Moña qadär süzsez bargan Tahircan da bähäskä kuşıldı:

— Sin beläseñ bit, Gäühäriyä... Bezne közgä armiyägä alalar ...

— Alalar şul... Beläm... Min şuña äytäm dä... Barıber sezdän başka Kazanga ukırga kitmim! Öçäü bergä mäktäpkä kerdek. Un yıl buyı Çişmäbaşka bergä yördek. Kazanga da bergä barabız!

— Bezneñ kaytkannı kötäseñme? — dip, kölemseräde Ravil.

— Kötäm, bilgele.

Kıznıñ tavışı kinät üzgärde. Ul ällä nindi hıyalıy his belän süzen dävam itte:

— Öçebez dä universitetka barabız... Min — tatar filologiyäsenä, sin — matematikaga, bilgele... Ä Tahircan ...

Kız kauşap kaldı. Yegetneñ ser itep kenä äytkän hıyalları äzdän genä tel oçınnan ıçkınmadı. Tahircannıñ barı tik aña gına açkan serlären Ravilgä dä işetterergä yarıymı digändäy, yegetlärneñ äle bersenä, äle ikençesenä karadı.

Uñaysız tınlıktan Tahircan bik ciñel çıktı:

— Min älegä belmim. Armiyädän kaytkaç, bälki, häl itärmen ...

Gäühäriyäneñ küzläre kinät moñsulanıp kaldı. Ul bügenge mäsäläne kabat isenä töşerde:

— İh, yegetlär, sezneñ - matematikadan äybät... Ä min... Şul imtihannı «dürt»kä birsäm, dönyadagı iñ bähetle keşe bulır idem! Bügen tagın soñgı mäsäläne çişä almadım ...

— Poyızdlarnımı? Ciñel genä bit ul! Äydä, añlatam ...

Ravil cirdä yatkan ber çıbıknı aldı da, yul tuzanını sıza-sıza, mäsälä añlata başladı. Gäühäriyä dä aña karşı çügäläde. Kız kupşı tolımın, yul tuzanına timäsen dip, belägenä urap totkan. İkeseneñ başları şundıy yakın, menä-menä ber-bersenä tiyär kebek.

Tahircan alarga yılmaep karap tordı. Annan, başın kütärep, zäp-zäñgär kükkä baktı, küze çagıldı, ahrı, karaşın çitkä aldı.

... Änä huş isen añkıtıp şomırt kuagı nurlana. Äçkeltem ise, borınnı yarıp, kükräkkä tula. Şul gacäyep is küzgä kürenmäs binihaya küp tamırlar buylap böten küzänäklärgä iksez-çiksez yäşäü därte, ışanıç, ömet tarata, tagın ällä nikadär, älegä ul tatıp ta karamagan serle halätlärgä ımsındıra. Tahircan şomırt kuagı yanına kilep basuın sizmi dä kaldı. Kaysı botaknı alıym digändäy, beraz gına ikelänep tordı ul.

«Räncemä, şomırtkayım, bu rähimsez adäm mine sındıra dip uylama tagın! İñ matur ber botaknı yaratkan kızıñ öçen alunıñ ni gayıbe bar?

Kupşı çäçäk tälgäşe Gäühäriyäneñ çäç tolımın tagın da yämländerep cibärde. Yul tuzanına sıza-sıza mäsälä çişkän kız, kıtıklanıp, cilkäsen cıyırdı.

— Nişliseñ?

— Karama, karama! Soñınnan kürerseñ!

Tagın ber tälgäş çäç üremen bizäp balkıdı. Tagın... Tagın ...

... Mäsälä dä çişelep bette ...

... Alar yıragaya bara, yıragaya bara ...

... Ak çäçäklärgä bizälgän ozın tolım çaykala ...

Tabiğattä şunnan da maturrak güzäl mizgellär bula mikän?

Ä havada turgaylar cırlıy ...

* * *

Menä avılga da cittelär. Aksunı ikegä bülep akkan yılga yarların asılmalı küper totaştıra. Küpergä citäräk, Ravil, ayırılıp, üz uramnarına kerep kitärgä tiyeş. Tiyeş şul... Tiyeş... Ägär dä şulay bulmasa, yortları asılmalı küperneñ bu yagında kalmagan bulsa, bälki Gäühäriyä Tahircannı tügel, ä anı yakınrak kürer ide? Bälki... Ah, şul «bälki»lär!

Ravil, kayırılıp, asılmalı küpergä borılıp karadı.

Änä alar citäkläşep (ni arada citäkläşep ölgergännär!) küpergä kilep kerdelär. Asılmalı küper çaykalıp kuydı. Kız, ällä irkälänäse kilep, ällä inde çaykaludan kurkıp, yegetneñ kulın kısıp tottı. Küzläre ber mizgelgä genä oçraşıp aldı.

Kullar — kulda ...

Yöräklärdä äytelmägän hislär, äytelmägän süzlär ...

Uramga da kilep kerdelär. Tahircannar öye uramnıñ bu oçında, ä Gäühäriyälär yugaroçta uk tora.

— Min sine öyeñä qadär ozatam!

Gäühäriyäneñ bähetle şat kölüennän ällä tübän oç uramnarı da yämlänep kitteme?

— Köpä-köndezme?

— Äye...

Kinät Tahircannar kapkası açılıp kitte. Gäühäriyä «yalt» kına yegetneñ uçınnan kulın tartıp aldı, alsulangan yöze belän balkıp, çıguçıga sälam birde:

— İsänmesez, Mönirä apa!

— İsänme, Gäühäriyä! Kaytıp citteñme, ulım?

— Sau bulıgız, Mönirä apa! Sin dä, Tahircan ...

Ana belän bala ikese dä Gäühäriyäne karaşları belän ozatıp kaldı. Tahircan, astan gına, änisenä küz attı. Möniräneñ irennäre sizeler-sizelmäs kenä kaltırıy ide. Küzläre dä dımlı tügelme soñ? Ällä yılıy inde?

Eget «dert» itte: zur cılı uçın äniseneñ arık cilkäsenä saldı.

— Ber-ber häl bulmagandır bit, äni?

— Şatlıktan, ulım, şatlıktan ...

Nidän şatlanırga?

Eget ana küñeleneñ mondıy neçkäleklären añlıy belmi ide äle.

... Kız yugarı oçka menep bara ...

Arttan uramga kötü kerep kilä. Kapka töpläreneñ berse dä buş tügel diyärlek. Kullarına ipi sınıgı totkan hatın-kız, bala-çaga, bäeldägän, mögrägän tavışlarga kolak sala-sala, kiçke uramnı küzli.

Gäühäriyä uram buylap öyenä atlıy. Kapka töbendägelärgä sälam birep uza.

— İsänmesez, Sacidä apa!

— İsänmesez, Garif abıy!

— İsänmesez, Näfisä apa!

Şomırt çäçäklärenä bizälgän tolımı çaykala. Anıñ sälamenä cavap birgän hatın-kız, soklanıp häm kızıgıp, yäşleklären yuksınıp, Gäühäriyäne küzläre belän ozatıp kala ...

II bülek

Gäühäriyäneñ kitaphanädä eşli başlavına da şaktıy gomer uzdı.

Äle kayçan gına cäy ide. İmtihannar, çıgarılış kiçäläre artta kaldı. Kayınnar şärälänep, sarı yafrakları keläm bulıp cirgä tüşälde. Pıskıp kına yaugan közge yañgır täräz pıyalalarına buy-buy ez sala.

Täräzädän karau Gäühäriyäneñ yaratkan şögılenä äylänep kitte. Kiştädä kitap barlaganda äledän-äle täräzägä baga kız. Nik disezme? Tahircannar öye kitaphanä belän yänäşä genä bit. Täräzägä küz salsa, alarnıñ işegaldı — uç töbendäge kebek.

Änä... Tahircan eştän kayttı. Täräzägä aşa Gäühäriyägä sälam birep uzdı. Tik nigäder kire borıldı da kitaphanägä yünälde.

Tahircanga iyärep, kitaplar dönyasına benzin, mazut ise kilep kerde.

— Yañalıknı iñ berençe siña äytergä buldım äle, Gäühäriyä.

— Ällä premiyä birdelärme üzeñä? — dip şayarttı kız.

— Nindiyen genä äle!

Annan, kinät citdilänep:

— Ber atnadan armiyägä kitäm... Povestka aldım, — dip östäde.

Gäühäriyägä ällä närsä buldı. Tez buınnarı kinät yomşarıp kitte.

Tahircannıñ kitäsen belde, kötte bit, yugıysä. Bu turıda küpme söyläşende. Küpme tönnärne yalgızı gına şul hakta uylap, uftanıp ütkärde. Ul çakta, niçekter, bütänçäräk uylanılgan, ahrı.

Ä bügen... Nigä sıkrıy soñ bu küñel? Nigä yöräk şulay «döp-döp» kilä dä, bu yäşlär nigä şulay aga?

Kızıy, kitaphanädäge keşelärgä dä iğtibar itmästän, näzek beläkläre belän Tahircannı çıtırdatıp koçakladı da yözen yegetneñ kükrägenä yäşerde.

Mazut ise dä ciñä almagan tanış häm bik yakın is (Tahircan ise!) nigäder yılıysını kiterä ide. Ul, başın kütärep, täräzägä borıldı.

... İşek aldında Tahircannıñ änise tınıç kına tavıklarga cim sibä. «Kıt-kıt-kıt-kıt!»

Ulınıñ tizdän armiyägä kitäçägen ana belmi äle ...

* * *

Bügen avılnıñ ike yegeten armiyägä ozatalar.

Tahir belän Ravil — ike dus —bu vakıyganı şulay bulırga tiyeş kebegräk kabul itte. Bilgele, şulay tiyeş tä! Armiyägä barmagan yegetlärneñ ber tiyenlek tä avtoritetları yuk avılda! Kızlar yanında bigräk tä! Änä tübän oçtagı Samat inde utızga yakınlaşıp kilä. Haman da öylänä almıy. İmeş, yaratıp yörgän kızı: «Armiyägä dä barmagaç, çirleder ul. Miña tormış itä torgan, taza, nık keşe kiräk!» — dip, kiyäügä çıgudan baş tartkan, di.

Armiyägä härkemneñ mönäsäbäte üzençä. Yegetlär üzläre bu çornı tüzemsezlek belän kötep ala. Başka yegetlär söyläve buyınça, üzlären inde yöz, meñ tapkır soldat itep küz aldına kitergän alar. Kaysı yeget härbi bilgelär, znaçoklar belän çuarlangan kitel turında hıyallanmıy da, malay-şalaylarnıñ küzen kızıktırıp, härbi kiyemnän avıl uramnarın buylavın küz aldına kitermi ikän!

Armiyä — malaylıktan yegetlekkä küçü çorı.

İñ ähämiyätlese şul: avıl armiyädän kaytuçını ir-eget itep kabul itä. Hätta ölkännär dä soldat belän kul birep küreşä!

Armiyä ul — yegetlekkä imtihan.

Bu çorda kızlarnıñ da eşe muyınnan. Söygän yegeteme, kürşeme, klasstaşmı — monısı ähämiyätle tügel — çigelgän kulyaulıgıñ soldat yeget öçen äzer bulırga tiyeş! Bu matur ğadät Aksuda haman saklana äle. Küpme yolalar üzgärde, goref-gadät onıtıldı, ä soldat yegetkä kulyaulık çigü iñ izgelärdän sanala. Kızlar, bersennän-berse uzdırıp, matur çigeşlär, bizäk-ürnäklär saylıy. Yalına-yalına, äbi-tütkäylärneñ sandıkların açtıra, sargaya başlagan bizäkle yaulıklarnı tartıp çıgarta. Sandık töbennän ällä nikadär ser kalka. Yaulık çitendäge «iñ yakınım Rafiska», «mähäbbätem Vasilga», «yaratkanım Häkimgä», «Nailem, onıtma!» kebek bödrä-bödrä süzlär küp serlärne faş itä. Döres, bu parlarnıñ kübese öyläneşmägän dä, tik sandık hucaları üz irlärenä atap çigelgän kulyaulıklarnı barıber saklıy. Bu nigezgä kilen bulıp töşkänseñ ikän, anıñ yädqarlären dä qaderli bel!

Aksunıñ yazılmagan zakonı — änä şundıy.

... Mönirä isä bu könne üzençä kötte. Tahircan anıñ berdänbere ide. İre ülgändä biş yäşlek kenä bulıp kalgan ulı aña bik qaderle. Yegetneñ üzenä sizdermiçä genä, yoklagan çagında ulına ozaklap karap torırga yarata ul. Kuyı kaşları arasındagı belener-belenmäs yara eze dä (keçkenä çagında yıgılıp kanatkan ide), borın astında kalkıp kilgän yomşak tökläre dä, bik yakınnan karagaç kına sizelgän vak-vak sipkelläre dä iskitkeç qaderle aña. «Ya Hoda, isän-sau kaytırga yazsın!» — dip, meñ dä berençe tapkır teläk teli ul.

Ozatu kiçäsen böten avıl belän klubta uzdırdılar.

... Bügen inde— kitü köne. Mönirä divan poçmagına sıyınıp şaktıy ozak utırdı. Yöräge döp-döp kilä, menä-menä kükrägen yarıp irekkä ırgılır kebek. Ulı karşında yomşak, mesken bulıp kürenäse kilmi Möniräneñ. İke yıl bit, ike yıl! Änisen isendä yılmaygan kileş kaldırsın ulı.

Mönirä, üzen kulga alırga teläp, Tahircannıñ balaçagın häterendä yañarttı.

Äle ire dä isän, dönyaları tügäräk çaklar... Nindi bähetle könnär bulgan! Ä ul çakta bähet turında uylanılmagan da. Bähet üze yänäşädä çakta anı sizmiseñ dä, yugaltkaç kına ütkän bähetle könnäreñne sagınıp sargayasıñ, dilär. Döres ahrı ...

Hatın tagın täräzägä küz saldı. Uram äylänergä kitkän yäşlär haman da kürenmäde. Täräz töbenä koyılgan yaran çäçkälären çüpli-çüpli, ul tagın hatirälärgä birelde. İre Hafiz bik yarata ide yaran gölen. Şul çaktan kalgan ğadät: inde köz citsä dä, gölläre haman şau çäçäktä utıra ...

Öy karşına kilep tuktagan maşina tavışı anı uyınnan bülde.

Kuzovta yäşlär şau-gör kilä. Berse garmun suza, beräülär kuşılıp cırlıy, kızlar çırkıldıy. Tahircan ciñel genä maşinadan sikerep töşte. Avıl ğadätençä ber-bersenä bäylängän, çikkän kulyaulıklarnı şarf itep muyınına uragan ulı Mönirägä dönyanıñ iñ-iñ çibäre bulıp toyıldı. Allı-gölle kulyaulıklar yänäşäsendä yegetneñ yöze tagın da alsulana töşkän.

Tahircan kergändä, änise, aşıga-aşıga, üze peşergän tüm-tügäräk ikmäktän zur telem kisep mataşa ide. Ul äniseneñ yabık cilkäsennän koçıp aldı. Nider äytergä kiräk ide. Tik yuatu süzläre telgä kilmi aptırattı.

— Äni... Sin borçılma, yäme... İke yıl— närsä ul... «Yalt» itep kaytıp ta citärmen ...

Mönirä köçänep kenä yılmaydı.

Anıñ gazize, anıñ qaderlese! Yarabbi, nindi töz häm matur ul! Kayçan gına kep-keçkenä ide, ä häzer ir-eget bulıp ölgerep citkän ...

Mönirä tügäräk itep kiselgän zur ipi telemen Tahircanga suzdı.

— Ulım, kap ...

— Aşıysım kilmi bit, äni ...

— Aşıysıñ kilmäsä dä kap... Kalgan rizıgıñ sine tugan nigezeñä tartıp torır ...

Tahircan ipi telemen zur itep teşläde. Aşıga-aşıga änisen kükrägenä kıstı, aşıga-aşıga çıgıp yögerde.

Änä ulın maşina kuzovına tartıp aldılar. Tahircan muyınındagı kulyaulık-şarfın çişep aldı da moñsu gına utırgan Gäühäriyäneñ muyınına uradı.

— Sindä torsın. Kaytkaç birerseñ, yäme!

Avıldaş kızlar çikkän allı-kızıllı çäçäklär kıznıñ näfis gäüdäsenä uraldı.

Gäühäriyä yänäşäsendä utırgan Älfiyä, torıp, Tahircanga urının birde dä üze Ravil yanına sıyına töşte.

Aksu kala, Aksu kala,

Biyek tauları belän,

Kitsäñ ide armiyägä

Söygän yarlarıñ belän ...

... Maşina belän bergä yäşlärneñ cırı da yıraklaşa barıp, bötenläy işetelmäs buldı.

Mönirä teşlängän ikmäk sınıgın ap-ak tukımaga törde. İrennäre haman sizeler-sizelmäs kıymıldap nider kabatladı:

— Ya Rabbım ber Allam, gaziz balamnı hävef-hätärlärdän, yavız adämnärdän saklıy kür. Çit cirlärdän isän-imin kaytıp, şatlanıp küreşergä nasıyp it. İllär tınıç bulsın ide, ya Allam!..

Kinät närsäder isenä töşte. Ul tiz genä mendär astınnan ap- ak cäymäsen tartıp çıgardı, idängä cäyep, kıyblaga karap bastı.

— Ägüze billähi minä şäytan iracim ...

Bu anıñ berençe tapkır namaz ukuı ide ...

III bülek

Hat taşuçı Älfiyä zur sumkasın kütärep, kitaphanägä kilep kergän sayın, Gäühäriyä ömet tulı küzlären aña töbi. Kızlarnıñ serläre urtak: ikese dä soldat yegetlär belän hat yazışa. Älfiyä Ravildän kilgän hatlarnı tüzemsezlek belän kötep alsa, Tahircannıkı — Gäühäriyägä bik yakın..

Menä ber yıl inde aradagı hatlar ike yöräkne bäyläp tora. Hatların kıska yaza Tahircan. Yegetneñ küp söyläşmäven elektän belgän Gäühäriyä şunısına da bik kanäğat ide. Tik hatı-häbäre genä kilep torsın! Soñgı hatında isä, kıznı şakkattırıp, ällä nindi cırlar sırlap betergän ide tagın:

Küreşerbez äle, übeşerbez äle,

Kayçan da bulsa, kayda da bulsa,

Ber übeşü üze ber gomer ...

Şul könnän başlap, Gäühäriyäneñ tel oçına elende dä kaldı ul cır. Gel köylise genä kilep tora üzen:

... Küreşerbez äle, übeşerbez äle ...

... Älfiyä — şayan kız — iñ başta, ozak aktarınıp, gazeta-curnalların Gäühäriyägä tottırdı. Barmagınıñ här häräkätenä küzen töbäp torgan dustın ürtäp, ozaklap hatların barlıy başladı. Soñrak üze dä, tüzmiçä, pırhıldap kölep cibärde.

— Ay-yay, sizger üzeñ! Bar inde, bar! Menä — berüzeñä ike hat!

Gäühäriyä täräz buyında hat ukıy. Tahircan hatın... Bähetle küzläre böten yözen balkıta. Kinät kaşları cıyırılıp, bitenä ällä nindi şomlı külägä iñde. Kaltıragan irennär arasınnan barı tik ber süz genä sıtılıp çıktı:

— Äfganstan ...

Annan, yärdäm ezlägändäy, küzlären Älfiyägä töbäde:

— Ul — Äfganstanda ...

Poçtalon kız da kötelmägän yañalıktan kauşap kaldı.

Anda bargan sugışlar turında kızlar häbärdar ide. «Sovet ileneñ Äfganstandagı tınıçlık häräkätläre» turında radio-televizor gel söyläp tora. Çın dörese niçekter, ä kürşe avıl yegete tsink tabutta kayttı — anısı hak!

Gäühäriyä, küñelenä kilgän şomlı uylarnı taratırga teläp, täräz aşa Tahircannar işek aldına töbälde.

Mönirä, baskıç boldırına söyälgän dä, ulınıñ hatın ukıy.

Ä täräzä pıyalaların közge yañgır yua ...

* * *

Kiştädän kitap algan sayın, täräzägä küz salu Gäühäriyäneñ ğadätenä äylände.

Änä Tahircannar işek aldı ap-ak karga kümelgän. Kar börtekläre salmak kına tirbälep tübän töşä, tübän töşä. Dönya şundıy tınıç kebek... Kitaphanädä balalar räsemle kitap aktara... Beräülär gazeta ukıy, curnal karıy ...

Bu serle tınlıknı bozarday kodrätle köç böten cir yözendä dä yuktır kebek toyıla. ...

Kinät işek açılıp kitte. Ber költä suık iyärtep, Älfiyä kilep kerde.

— Gäühäriyä ...

Anıñ tavışınnan kitaphanädäge härkem siskänep başın kütärde.

Älfiyä äle süz dä äytergä ölgermäde, ä Gäühäriyäneñ yöräge, umırılıp kilgän hävefne toyıp, sulık-sulık tibä başladı ...

* * *

... Alar bülmägä iñgän karañgılıknı da toymadılar, ut kabızu turında ikese dä uylap ta karamadı. Yortta ike yöräk bärgälänä, ike can... Balasın — gazizen yugaltkan ana yöräge häm söygäneneñ hälaqäten añlıy almıy telgälängän kız bala canı. Ömet tulı küzlär ber-bersenä töbälgän. Kaltıragan irennärdän sıtılıp çıkkan süzlär añga barıp citä almıy tilmerä.

Nihayät, Gäühäriyä telgä kilde. Ällä üzen, ällä Möniräne yuata — hiç añlamassıñ:

— Ul — isän... Ul — adaşkan gına... Çastena äylänep kaytmavı da vakıtlıça gına ...

Mönirägä dä can kerde. Ul, üzenä teläktäşlek belderüçe buluına kuanıp, anıñ süzen cöpläde:

— Bilgele, şulay ...

— Tahircan yugala almıy... Ul — şundıy köçle!

— Tınıç vakıtta keşe yugala di meni? Sugış çorı tügel bit!

Kinät tınlıknı stenadagı radionıñ yämsez şıgırdavı bozdı. Kolaknı avırttırıp, nider çıyıldadı, närsälärder sızgırdı, cuıldadı. Soñınnan gına bu tavışlar, diktor avazına äverelep, kolakka kiterep bärde:

— SSSRnıñ azatlık armiyäse Äfganstannıñ tınıçlık söyüçe halkın doşmannardan yaklau operatsiyäsendä zur batırlıklar kürsätä ...

... Ä asılmalı küper şıgırdıy-şıgırdıy ıñgıraşa:

«Su-gı-ş-ş- ş... Su-gı-ş-ş-ş ...

* * *

Tahircannarnıñ kapka töbenä cıynalgan halık yıraklaşa bargan irlär törkemen moñsu karaşı belän ozatıp kaldı. Ara yıragaygannan-eragaya bara. Ap-ak dönyada çırşı-naratları belän yäşellänep utırgan zıyarat tagın beräüne kuyınına alırga cıyına.

Mönirä gäüdäsenä kaplangan yäşel tukıma da, yıraklaşıp, zıyarat yäşellege belän kuşıla bara ...

— Bigräk yäş köye kitte Mönirä ...

— Yazga kırık ikese tulası bulgan ...

— Avırıp ber kön dä bolniçnıyda bulmagan köye ...

— Yöräk şul, yöräk... Bigräk kisäk buldı şul ...

— Yalgızıñ bala üsterülär ciñel tügel lä ...

— Bala häsräte beterä keşene ...

— Tahircan yugalganga yıl buldımı?

— Tizdän bula ...

— Tahir ruhına Korän çıgarırga cıyına ide Mönirä... Ölgerä almıy kaldı ...

Hatın-kız törkemennän çittäräk torgan Gäühäriyägä dä bu süzlär kilep ireşte. Kız — ni tere, ni üle ide. Taş kebek katkan yözeneñ nik ber küzänäge selkensen. Küzlärendäge sagış menä tamam, menä tamam dip mölderägän. İrennäre genä haman nider pışıldıy:

— İsän keşegä Korän çıkmıylar... İsännärgä Korän çıkmıylar ...

* * *

Ällä böten dönya buşap kalgan inde? Tınlık... Tirä-yakta da ber häräkät tä yuk sıman. Tik kükräk çitlegendä genä närsäder sulkıldıy-sulkıldıy bärgälänä. Küñel däryasın tarsınıp, irekkä omtılgan koştay, kaya şulay ürsälänäseñ sin, yöräk?

«Nigä tın aluı şulay avır soñ? Hava citmi... Äye, äye, hava citmi bugay ...»

Gäühäriyä täräzäne açıp cibärde. Sulış aluı ciñeläyep kitte sıman.

Şak-şok... Şak-şok...

«Nindi tavış soñ bu?»

Kız, ürelep, kürşe işek aldına küz saldı.

«Nindi çit keşe yöri anda? Böten yortka huca bulıp algan, diyärseñ. Mönirä apa üze kayda soñ? Nigä kürenmi? Mönirä apa... Ah! Mönirä apa yuk bit! Tahircannıñ änise ülde bit! Ul ülde ...»

Kükräk çitlegendäge tege koş tagın bärgälänä başladı. Äyterseñ, kan sarkıgan yaralı küñelne kanat oçları belän tırnap-tırnap ala. Gäühäriyä tege keşeneñ dä çit-yat tügellegen, kürşedä genä yäşäüçe Gomär abıy ikänlegen tanıp aldı.

«Nişli soñ ul anda? Kulına balta, taktalar totkan. Tahircannar täräzäsen kadaklıy tügelme soñ? Äye şul, äye... Änä ber täräzäne kadaklap ta ölgergän inde».

Kız, üzen-üze beleştermiçä, uramga atıldı. Ğıynvar salkını, yuka külmäk aşa kerep, anıñ näfis tänen ötep aldı. Gäühäriyä ber genä sekund häräkätsez tordı. Berençe kaltırau uzgannan soñ, ul tüfliläre belän salkın karnı yırıp alga ırgıldı.

— Gomär abıy, nişliseñ?

Üz tavışın üze tanımıyça säyersenep kuydı: «Minme soñ bu?»

Annan, aşıga-aşıga, süzen dävam itte:

— Nigä kadaklıysıñ?

— Soñ, señelem, keşesez yortnıñ täräzäsen kadaklau ğadätkä kergän bit.

Agay, üze dä sizmästän, aklana başladı.

— Nigä? Nigä?

— Bala-çaganıñ vatuı bar ...

— Nigä «keşesez», dim? Ä Tahircan ?

Gomär, säyersenep, kızga kütärelep karadı: «Ällä sataşa inde?»

Kıznıñ küzläre şundıy samimi, şundıy eçkersez! Agay, aptıraudan gaciz bulıp, baltasın cirgä tomırdı.

— Tahircannı tomalangan täräzälär karşı alsınmı?

Gäühäriyä, yarsıp, kar östendä yatkan baltanı aldı da, kadaklangan täräzägä taşlandı. Kayan kilgän köç-kuät diyärseñ üzenä? Ozın kadak çıyıldıy-ıñgıraşa suırılıp çıktı. Yañgırdan karalgan iske taktalar çitkä oçtı.

... Täräzä töbendäge yaran gölneñ kıp- kızıl çäçkäläre koyaşka ürelde sıman.

* * *

Yaña häbär keçkenä avılnı arkılıga-buyga iñläp çıktı.

— Gäühäriyä Tahircannar öyenä küçenep yäşi başlagan, di.

— Kitçe, bulmagannı!

— Döres inde, döres! Äti-äniseneñ rizalıgın da algan, di.

— «Tahircan kaytkançı, yortnı üzem karap toram», — dip äytkän, di.

— Haman kötä, haman ışana isänlegenä ...

— Äy sükkän bulabız häzerge yäşlärne, äy sügäbez... Üzebezne ürnäk itep misalga kitergän bulabız bit äle! Ä menä Gäühäriyä kebek täväkkällekkä beräü dä bara almadı ...

Änä şulay Gäühäriyä Tahircannar öyendä yäşäp kaldı. Kız küñele närsä uyladı, ni turında hıyallandı? Bu turıda ul berkemgä berni söylämäde. Kız yomıldı, üz eçenä biklände.

Gomer -gomergä şulay bulıp kalır kebek toyılgan ide. Tik yazlar citep, karlar eregäç, Gäühäriyägä ällä ni buldı: küzlärendä yañadan oçkın kabındı, küñele därtlänep, iläslänep, nider kötä başladı.

Cäy başları ide. Kız kitaphanä täräzälären töbenä qadär açıp kuyıp, kitap kiştälärendä kış buyı cıynalgan tuzannı tazarta ide. Därtlänep, ilhamlanıp eşläde ul. Cırlap cibärüen üze dä sizmi kaldı:

— Küreşerbez äle, übeşerbez äle,

Kayçan da bulsa, kayda da bulsa,

Ber küreşü üze ber gomer ...

Bu — anıñ Tahircan yugalgannan soñ berençe cırlavı ide.

Täräzägä karaşın sirpep uzdı. Kinät kulları hälsezlänep, kitapları idängä taralıp töşte ...

Tahircannar kapka töbendä ber soldat basıp tora ide.

— Tahircan!

Eldan artık bogaulap torgan kara uylar kinät erep yukka çıktı. Gäühäriyägä bik rähät häm bik ciñel bulıp kitte. Änä ul oça, soldatka taba oça. Ayakları cirne toymıy. Küñeldä barı tik ber isem:

— Ta-hir-r-ca-a-an!

Täräz töbendäge çäçäkle yarannarga töbälgän soldat Gäühäriyägä borıldı ...

— İsänme, Gäühäriyä!

Ravil süzen niçek dävam itärgä belmiçä törtelep kaldı. Gäühäriyä dä, sulışına buılıp, ber tın endäşä almıy tordı.

Annan ikese dä huşına kilde.

— Min Tahircan turında belä idem... Mönirä apa turında da... Çäçäkle yarannarnı kürgäç, ällä yalgıştımmı dip ...

Gäühäriyä Ravilgä süzen äytep beterergä irek birmäde, kabalanıp, anı bülderde:

— Äye, sin yalgıştıñ... Yarannar anı kötä... Kaytuıñ bigräk äybät: bergä-bergä kötülär dä ciñelräk bulır ...

Täräz töbendäge yarannar şau çäçäktä ide.

IV bülek

... Altı yıl uzıp ta kitte.

Altı yıl... Ber uylasañ, bik az gomer kebek... Ber uylasañ... Ya, Hoda! Altı yıl!!! Här yılda öç yöz altmış biş kön bit! Här köndä yegerme dürt säğat! Här säğattä altmış minut! Ä Gäühäriyäneñ yöräge här minutta niçä tapkır «Tahircan!» dip sulkıldagan?! Monı kız üze genä belä, üze genä añlıy.

...Bügen aña ällä närsä buldı. Aksu buyların, asılmalı küperlärne yögerep uzası kilep, küñele iläslände. Yöräktäge toygı-davıllarnı tışka çıgarmaska, eçtän sıktasa da, tıştan yılmaerga öyränep kilä ide bit, yugıysä.

Kayan şundıy aşkınu, şundıy därt?

Säbäbe dä añlaşıla kebek: bügen — çişmä uyangan kön läbasa!

Kışın çişmä sukmagın kar kaplap kitä. Çişmä üze dä, ap-ak tunın yabınıp, kışkı yokıga tala sıman. Ul yaz kilüen, koyaş nurlarınıñ üzen azat itüen sabır gına kötä birä.

Menä ul kön kilde: çişmä yokısınnan uyandı. Bähetle sabıy kölüedäy şayan çelteräve yar buyın canlandırıp cibärde. Yaña kuyılgan sap-sarı ulak buylap kuışa-kuışa yögergän näni dulkınnar, tügäräk ak taşka töşep çälpärämä kilä dä, aprel koyaşı zäñgärlätkän kar astına kerep, yılgaga yaña yul yara.

Aksu yarındagı Aktaş çişmäse ...

Çişmä ulagı yıl sayın yañarsa da, tügäräk ak taş haman da şul. Çişmägä suga töşkän bik küp sıgılmalı billärne häterli ul. Küpme söyü süzlärenä şahit sin, tügäräk ak taş!

Gäühäriyägä atalgan «söyäm!» süzen dä iñ äüväl Aktaş işette. İşette dä, kauşap kalgan kıznıñ näfis kolagına, çişmä çelteräve bulıp, «yaratam!» dip pışıldadı.

Bügen — çişmä açılgan kön. İnde olıgayıp kilgän Gäühäriyä küñelendäge iske hätirälärne yañarta bu kön. Ällä kayda, bik yırakta yäşerep saklagan, yıllar ütkän sayın tonıklana bargan ömet hise söyü tansıklap sulkıldıy.

Yar astında Aksu cäyelep aga. Yazgı görläveklär yumartlıgınnan ul kupşılangan, kiñäygän. Cäyge tıynak Aksu da dimässeñ!

... Çişmä buyında bügen aulak tügel. Yäş kilennär, kızlar, karçıklar da çiläk-köyäntälären asıp biregä agıla. Änä Gäühäriyä berençe tapkır çişmä suına töşkän näni kıznıñ çiläklärenä su ala, keçkenä çiläklärne anıñ köyäntäsenä elä. Yomrı ak taşka üz çilägen utırtkaç ta näni kıznı küzläre belän irkäläp ozata ul.

Kolakta — çişmä avazı... Ä küñeldä, tuarga tiyeş bulıp ta, yaralırga da ölgerä almıy kalgan sabıy... Tahircan belän Gäühäriyä sabıyı, alarnıñ kızı ...

... — Nigä şulay töbäp karıysıñ? Küz tigererseñ!

Kolaknı yargan açı tavış Gäühäriyäne dönyalıkka kaytardı.

— Minem küzem katı tügel ...

— Üzeñä dä şundıy balalar üsterergä küptän vakıt inde. Utızga yakınlaşıp kiläseñ tügelme soñ?

«Ah, nigä keşelär şundıy katı bäğırle bulalar ikän?»

Gäühäriyä däşmäde. Çişmä açılgan könneñ yämen cibärgän bu hatınga karşı äytmäskä üzendä köç taptı ul.

... Sukmak buylap haman da sılu, haman da zifa Gäühäriyä atlıy. Ozın tolımı gına moñsu çaykala. Küzen kaplagan yäş elpäse tirä-yünne sihri tomanga törgän. Yıraktagı asılmalı küper dä äkiyättäge salavat küperen häterlätä .

— Gä-ü-ü-hä-ä-ri-i-ya-ya-yaü!

Ällä Aksu şulay kızga däşäme?

— Gä-ü-hä-ä-ri-i-ya-ya-yaü!

Ällä sagış tulgan yıllar avazı kaytavaz bulıp şulay yañgırıymı?

— Gä-ü-ü-hä-ä-ri-i-ya-ya-yaü!

Ällä bu tavış çınlıkta da barmı?

— Gäü-ü-ü-hä-ä-ä-ri-i-iyä-ya! Min kayttım!

Ällä sigez yıl buyı hıyallanıp kötkän süzlär, şulay canlanıp, kıznı ımsındıramı?

— Gäühäriyä! Nik däşmiseñ?

Yäş pärdäse Aksu yarın örfiyä tomanga törgän.

Kıznıñ kuyı kerfekläre ber-bersenä kuşıldı. Örfiyä pärdä, ike börtek yäşkä äverelep, näfis bitne buylap tübän tägäräde.

Gäühäriyä häzer karşı yarda basıp torgan ir-egetne bik yahşı kürä. Änä ul kızga kul bolgıy.

— Gäühäriyä, nik däşmiseñ? Ällä tanımıysıñmı?

— Ah!

Zäñgär bizäkle köyäntä kıznıñ iñbaşınnan şuıp töşte, sıñar çiläk şıltır-şıltır yardan tübän tägäräde.

Ber mizelgä ul berni işetmäs häm berni toymas buldı.

— Tahircan!? Tahircan!?

Tik irennär genä pışıldadı.

Bu— ul!!! Ul— Tahircan!!! Karşı yarda basıp torgan bik tanış ta, bik çit tä ir-eget — anıñ Tahircanı!!! Şundıy yakın häm şundıy yırak!

Äy sin, Aksu! Tabiğatkä şifa bulgan bu mul suıñ nigä alarnı ayıra?

— Tahircan! Kitmä, Tahircan! Min häzer!!! Häzer! Kitmä, Tahircan!!!

Kız añına kilde. Ul karlı sukmak buylap asılmalı küpergä yögerde. Yögermi, oça... Äyterseñ, yomşak hava dulkınnarı anıñ mamıktay gäüdäsen kütärep aldı da, salmak kına tirbätä-tirbätä, salavat küperenä yünälde ...

Gäühäriyä oça... Oça gına ...

Karşı yardan küpergä taba Tahircan yögerä.

«Äy sin, asılmalı küper! Siña bigräk iğtibarsız bulganbız la! Ozınlıgıñ sigez takta buyı ikän bit! Sigez takta buyı — sigez yıl sagış ...»

... Gäühäriyä bik yakın da häm bik çit tä bulgan Tahircanga yakınlaşa ...

... Tagın ber adım ...

... Sukmak urtasında mölderämä tulı sıñar çiläk utırıp kaldı ...

* * *

Ap-ak bülmädä Gäühäriyä bala imezä.

Ul — anıñ kızçıgı, anıñ bagalması. Sabıynıñ alsu yözenä, belener-belenmäs kaşlarına, keçkenä töymädäy näni borınına, alsu avızına küzlären töbäp, ul kızın imezä.

«Ya Allam, rähmät siña sabıyıbız öçen. Rähmät siña şuşı bähetebez öçen!»

Bu süzlärne Gäühäriyä könenä niçä kabatlıy mikän? Yöz? Meñ? Bälki annan da artıgraktır ...

Küpme kötte, küpme kötte bit ul bu bähetne.

Keşe şundıy üzgärüçän zat ikän. Ber könne çiksez bähet bulıp toyılgan halät ikençe könne ğadäti vakıygaga äverelä dä kala. Şunıñ näq kirese dä kabatlana ala ikän bit! Gap-gadi dönya mäşäqateneñ, vakıtlar uzu belän, ütkän könnärneñ bähetle kaytavazı bulıp yañaruın da küp tatıdı ul.

Berençe yılnı Tahircannıñ armiyädän yazgan hatların ukıganda, bu turıda uylıy belmi ide äle Gäühäriyä. Kazanga kitep, bergä-bergä universitetta ukuların küz aldına kiterep hıyallanırga yarattı. Bu matur kiläçäk bik yakında, yänäşädä genä kebek toyıla ide ul çakta.

Tahircan yugalgaç, kıznıñ küñel däryası şulkadär üzgärde, «Bu — sin bit!», — dip törtep kürsätsälär, mögayın, ul üzen tanıy da almagan bulır ide. Can türendäge barı tik ber hıyal, ber ömet, ber teläk kenä üzgäreşsez kaldı. Ul könnän-kön üsä, kuätlänä barıp, tormıştagı här mizgelgä üzeneñ küzgä kürenmäs cepläre belän uralıp, şundıy ber köçkä äverelde: şul köç, barı tik şul köç kenä, magnittay tartıp, Tahircannı aña kaytardı.

Soñgı ber yıl şundıy tiz ütte, «küz açıp yomgançı» dip, mögayın, näq menä şuşındıy oçraklarda äytälärder. Bu yılda Gäühäriyä bötenläy ikençe Tahircannı açtı. Ul yaratkan üsmer yeget tege yıllarda uk kalgan, ä bügenge ir-egetkä, yırak illärne gizep, küp mähşärlärdän isän-imin atlap ütkän Tahircanga Gäühäriyä ör-yañadan iyäläşte häm ... ör-yañadan ğaşıyq buldı.

Bu bötenläy başka törle mähäbbät ide, üzeneñ dönyavilıgı, çınlıgı belän yaratılıp, tegeseneñ dävamına äverelgän tormışçan söyü.

... Tahircannıñ açık fortoçkadan işelep kergän tavışı böten bülmäne tutırdı:

— Gä-ä-äü-hä-ä-ä-ri-i-ya-ya-yaü!

Gäühäriyä balanı ipläp kenä karavatka saldı, täräzädän başın tıgıp, tübängä karadı.

İke katlı roddom binasınıñ ällä niçä täräzäsendä hatın-kız başları kürende. Beräülär: «Miña däşmilärme ?» — digän ömet belän karasa, kayberäülär, bähetle Gäühäriyäneñ iren kürergä teläp, yäşerenep kenä Tahircannı küzätte.

Hatın-kız zatı şundıy kızık bit ul. Bala tudıru yortındagı atna-un kön eçendä şulkadär tanışıp, duslaşıp betälär, gomer buyı ber-bersen belgän, aralaşkan keşelär, diyärseñ. Roddomda Äfgan soldatınıñ hatını yatuı da beräügä dä ser tügel monda. Protsedura bülmäse täräzäsendä dä şäfkat tutaşlarınıñ kızıksıngan yözläre çagılıp ütte.

— Kara- kara, Äfgan hatınınıñ ire tagın kilep citkän!

— Kiçä dä ul böten palata halkına atna buyına citärlek küçtänäç töyäp kilgän ide.

— Menä içmasam, bähetle hatın!

— Sigez yıl buyı kötep kara äle sin!

İñ yäş şäfkat tutaşı, zäñgär küzlären zur itep açıp, gacäplänüennän kıçkırıp uk cibärde:

— Sigez yıl? Oy! Şulkadär ozakmı? Minnän bulmıy ...

Ölkänräkläre, aña karap, pırhıldaşıp kuya:

— Siña tagın, kıçıtkan çıpçıgı!

Kızıy kinät citdilänä, küzlären ber Gäühäriyägä, ber Tahircanga töbäp:

— Nindi bähetlelär!- dip pışıldıy.

Tahircan üze genä tügel ide. Yänäşäsendä — Ravil belän Älfiyä.

— Sin şundıy molodets, Gäühäriyä! Kız tabıp, ällä bezneñ ulıbız öçen tırışuıñmı? Koda-kodagıy bulıp kuymıyk tagın! Şulay bit, Ravil?

Hatınınıñ şayan süzenä Ravil süzsez genä yılmaep cavap birde.

Tahircan isä, şomırt çäçäklären bolgıy-bolgıy, küñel hislären irekkä cibärde:

— Gäü-hä-ri-ya! Min sezneñ ikegezne dä bik yaratam! Kızıma isem dä uylap kuydım: ul — Cäühäriyä bulaçak! Sin rizamı?

Gäühäriyä, bähetle yılmaep, balasına küz saldı.

Ä näni Cäühäriyä, irennären oçlaytıp, «mes-mes» yoklıy ide ...

(povest)
V bülek

Tahircan kiçlären öydä ütkärergä yarata. Ul Gäühäriyäneñ bala yoklatuın, annan, tolımnarın sütep, çäçlären taratkanın süzsez genä küzätä.

... Änä bala karavatında Cäühäriyä taralıp yoklap yata. Kızı, yokı aralaş yılmaya-elmaya, näni yomşak barmakların selketkäläp kuya. Sabıynıñ böten bitennän, tänennän, hätta kabarınkı alsu tabannarınnan da başnı äyländergeç tämle huş is añkıy. Bu is — imi imgän balalardan gına kilä torgan üzgä ber is, iminlek, tigezlek, bähet ise. Şul sihri istän beraz gına başıñ äylänä, rähätlegennän oyıysıñ ikän, dimäk, sin ata bulu bäheten añlıy başlagansıñ digän süz!

... Hatını közge karşında aşıkmıy gına tolımnarın sütä. Çäçläre, yıfäk şäl bulıp, böten gäüdäsen urap ala. Yuka tönge külmägeneñ izüendä belener-belenmäs ike törtke — bala imezgän hatın kükrägennän tibep çıkkan söt eze. Kaz mamıgınnan tutırılgan par mendärneñ näq urtasında ir yata. Hälälen nazlı karaşı belän koyındıra-koyındıra, urtak yataknı cılıta tora ul.

Änä şul bula — tigez ğailä cılısı ...

... — Minem sineñ tolımnarıña çulpılar tagasım kilä, Gäühäriyä!

— Hıyalıyım minem, häzer çulpı takmıylar şul ...

— Kızganıç... Ä sin beläseñme, çulpı tavışı mine ülemnän kotkarıp kaldı ...

... Äsirlektän kaçkanda, yaralanıp, tau-taş arasında yalgızı kaldı Tahircan. Koyaş şundıy kızdıra: böten cir utlı taba kebek. Yargalangan irennär ber-bersenä beregep yabışkan. Ber yotım su... Ah, ber genä yotım su... Äfgan koyaşı essesennän miläre kaynap, yaralı täne añına buysınmıy başlagaç, üze dä añlamaslık vayımsızlık halätenä çumdı ul. «Barıber üläse bit... Kayçan ülsäñ dä barıber tügelmeni»... Ömetsezlekkä birelü şulay bula ikän: ul şuışudan tuktadı. «Barıber üläse... Barıber ...» Soñgı tapkır kürep kalırga teläp, küzlären zur açıp kükkä töbälde. Ap-ak ut şarınıñ rähimsez ukları kipkän-korışkan tännän soñgı tamçı küz yäşlären sıtıp çıgardı.

Näq şul çakta ul kıyalar arasında Gäühäriyäne kürde. Ällä töş buldı, ällä sataşumı? Anı añlarlık halättä tügel ide.

— Gäühäriyä!

Üze — yırakta, üze şul uk vakıtta bik yakın da kebek. Tahircan anıñ irennäre kaltıravın, ap-ak teşläreneñ cemeldäp-cemeldäp kitüen dä kürde hätta.

«Kaytam, dideñ bit... Kayt inde, Tahircan! Kayt inde!»

Üze çakıra, üze kölä... Yuk, kölmi ikän... Tolımnarındagı çulpılar çıñı şulay yañgırıy bugay...

«Zeñ-zeñ... Zeñ-zeñ... Zeñ-zeñ»...

«Tagın ber tapkır... ih! ... tagın ber genä şul çulpı tavışın işetergä ide! »

Tahircan şuışa başladı... Ütken taşlar kulnı yırttı, tänne cärähätläde, ä ul haman şuışa, üze böten küñele belän kızga pışıldıy: «Gäühäriyä, mine kaldırıp kitmä! Kaldırma mine!»

«Zeñ-zeñ, zeñ-zeñ, zeñ-zeñ!»

Ällä niçä meñ çakrım yıraktagı tartu köçe yegetne, çulpı çıñnarı belän bäyläp, ber böten köçkä äverelderde. İkençe könne iptäşläre tabıp alganda da ul haman şuışa ide ...

... Gäühäriyä ireneñ kükrägendäge yara ezenä kagılıp ütte:

— Bu yarañ bik kurkınıç ideme? Nigä ul turıda berni dä söylämiseñ?

— Yülär pulya sıdırıp ütte... Anı söyläp, qaderle minutlarnı äräm itmik äle ...

Tahircan sak kına hatınınıñ kaşlarına, kerfeklärenä irenen tiderde. Çäçläreneñ huş isenä çumıp, anı kuyınına aldı ...

— Ättä-tä-tä!

İkese dä tıyınkı gına kölep cibärde. Kızları — bähetläre, uyanıp, alarga kul suzıp tora ikän bit!

— İşetteñme, Gäühäriyä, ul: «Ät-tä!» dide! Kızımnıñ tele açıldı! «Ät-tä!» dide.

Sabıy, şatlanıp:

— Ättä-tä! — dip tagın kabatladı.

— Min — SSSRda iñ bay keşe! Hatınım — Gäühäriyä, kızım — Cäühäriyä. Menä kayda ul baylık!!! Minem kızım — Cäühärtaşım bit ul!

... Par mendärdä bähet yata ...

... Näni kızçık ayakların ätiseneñ kükrägenä salgan da taralıp yoklıy ...

* * *

İnde dürtençe yaña yılnı bergä karşılarga cıyına alar.

Bäyräm ruhı iske kitaphanägä dä señgän. Gäühäriyä täräzä çitlärenä keçkenä çırşı botakları kıstırıp çıktı, käğazdän kisep, kar börtekläre elärgä dä onıtmadı. «Menä bu poçmakka keçkenä genä ber çırşı da bizäp kuysañ!»

Kitaphanädä beräülär gazeta ukıy, kemder curnal aktara, balalar räsemle kitap karıy. Kinät şau-gör kilep «Kış babay» kilep kerde. Kulında — yäm-yaşel çırşı! Çırşı belän bergä bülmägä urman ise, tabiğat ise tuldı.

— Kış babay! Kış babay bit bu!

Bala-çaga äsärenep urınınnan sikerep tordı. Kitte şau-şu, kitte köleş! Ber şayanı «Kış babay»nıñ maskasın saldırırga da ölgerde. Tahircan abıyları ikän bit! Üzläreneñ Tahircan abıyları!

Ällä kaydan gına tartma belän uyınçıgı da tabıldı! Balalar gör kilep çırşı bizi başladı.

— Balalar bakçasına «Kış babay» itep çakırdılar bit äle üzemne. Şunda barış.

Tahircan Gäühäriyä yanına kilep ällä niçek serle itep yılmaydı:

— Kış babay siña da Yaña yıl büläge cibärde bit äle ...

— Miñamı? Nindi büläk?

— Syurpriz! Küzläreñne yom äle.

Bähetle hatınnıñ här kerfegennän nur tama.

İñbaşlarındagı rähät cılılıknı toyıp, Gäühäriyä küzlären açtı.

Zur mamık şäl, yomşak irkäläp, anıñ iñnärendä yata.

— Cılı täneñdä tuzsın!

— Tahircan! Nindi matur!

«Zeñ-zeñ», «zeñ-zeñ», «zeñ-zeñ»!

— Nindi tavış bu?

Mamık şälneñ çäç tolımnarın kaplagan poçmagına çulpılar tezelgän ide ...

— Çulpılar!? Kayan? Niçek?

— Yeget keşegä citmeş törle hönär dä az, digän bit bezneñ halık.

«Zeñ-zeñ, zeñ-zeñ, zeñ-zeñ ...»

Här çulpıga ber häref çükep yazılgan: G-ä-ü-h-ä-r-i-ya!

— Büläkkä karşı — büläk, Tahircan, mindä dä ber syurpriz bar ...

— Bügen — büläk bireşü köne alaysa. Äydä, bir bülägeñne, Kar kızı ...

— Aşıkma inde... Ul büläk... ul büläk älegä yuk... soñrak bula... Añladıñmı?

Tahircan, şatlıgınnan nişlärgä belmiçä, Gäühäriyäne kitap kiştäläre arasına tartıp kertte.

— Döresme? Kayçan? Äyt inde!

Gäühäriyä, bähetle yılmaep, ireneñ kükrägenä sıyındı.

İr sak kına hatının koçagına aldı, Gäühäriyäneñ yöräk tibeşen toyıp, ber genä mizgel tınıp tordı. Ana bulırgä äzerlängän hatın-kız yöräge, mögayın, üzgäräk tibäder ...

... Bu avazga şäl çitendäge çulpılar cavap birde:

— «Zeñ-zeñ, zeñ-zeñ, zeñ-zeñ ...»

* * *

Çırşı bäyrämenä Kış babay şaktıy dulkınlanıp kilep kerde, karaşı sabıylar yözennän tiz genä yögerep uzdı. «Anıñ Cäühärtaşı kayda soñ?» Küzläre kuyan maskası kigän näni kızda tuktap kaldı. «Ähä, menä kayda ikän ul kuyan kızı!»

Çırşı tiräli cır agıla:

Çırşı, çırşı, bez sine

Sagınıp köttek yıl buyı.

Sin tagın da matırırak

Bizälgänseñ bu yulı ...

Sabıylar, Kış babaynı kürep, «göc» kilde. Tahircan, üze dä sizmästän, eçkersez balaçak dönyasına kerep çumdı, alar belän bergä uynadı, cırladı, biyede. Ak mamıktan yasalgan sakal-mıyık ta tirdän yüeşlände.

Çır-çu, ıgı-zıgı ...

Nihayät, çirat Cäühäriyägä dä citte.

— Duslarım, çırşı bäyrämenä ber kuyan kızı da kilgän bit! İsemeñ niçek, näni kız?

Kış babaynıñ üzenä däşüennän Cäühäriyä başta telsez kaldı. Annan aşıga-aşıga isemen äytte:

— Cäühäliyä ...

— Ay-hay, isemeñ bigräk matur ikän! Yäle, Cäühäriyä kızım, bezgä nindi hönäreñne kürsätäseñ?

— Min ş iğıl söylim ...

«Äni» diyep yazıp kuydım

Yaña yaugan ak kalga.

Taptamagız, hiç yalamıy,

Äni süzen taptalga!

«Kış babay» kıznıñ arkasınnan söyde:

— Äniyeñne bik yaratasıñ ahırı, kızım.

Cäühäriyä kauşap kalmadı:

— Min änine dä, ätine dä yalatam! — dip, böten zalnı yañgırattı.

«Kış babay» kapçıgına ürelde:

— Kayale, Cäühärtaşka nindi büläk bar ikän?

Annan yomşak uyınçık kuyan kilep çıktı.

Cäühäriyä şatlıgınnan kıçkırıp uk cibärde:

— Lähmät, Kış babay! Min sine dä yalatam!

Kızıy Kış babaynı muyınınnan koçaklap uk aldı.

* * *

Bäyräm betep, kiyenü bülmäsendä ätisen kürgäç, Cäühäriyä aşıga-aşıga yañalıklarnı söyli başladı.

— Äti,äti, ä sin nik bäylämgä kilmädeñ? Kış babaynı da külmi kaldıñ.

— Min eştä idem bit, kızım. Äniyeñ dä eştä ...

— Bu kuyannı miña Kış babay bilde, — dip maktandı sabıy, söyeneçennän. — Min ş iğıl söylädem, zılladım da, biyedem dä!

Näni kız täm-tom salıngan kapçıgın açtı:

— Bu konfetlal siña da, änigä dä... miña da ...

Tahircan Cäühäriyäne kütärep aldı. Kızı isä küçtänäçlären häm yomşak kuyanın kısıp koçaklagan. Ätise üze yörtä torgan «KamAZ» maşinasına başta kızın utırttı, şartlatıp işegen yaptı da, ciñel genä üz yagına menep utırdı.

— Äti, äti, min üzem piplätäm!

Menä içmasam bähet bastı kıznı! Büläkneñ dä iñ yahşısın eläkterde, koçagında — ber kap täm-tom... Citmäsä, şundıy zur maşinada, ätise belän yänäşä!

Kızçık, ürelep, signalga bastı. «KamAZ» kıçkırtkan tavışka şatlanıp kulların çäbäkläde.

Alarnıñ kör tavışı böten kabinanı tutırdı:

Çırşı, çırşı bez sine

Sagınıp köttek yıl buyı.

Sin tagın da maturırak

Bizälgänseñ bu yulı ...

... Kinät ällä närsä buldı. Maşina kisäk tuktadı. Kızçık kulındagı yomşak kuyan çäçräp barıp töşte, kabina idäne yaltıravık kanfitlar belän tuldı.

Cäühäriyä, bärelgän mañgayın uıp, kıçkırıp yılap cibärde. Ä ätise, ätise nik yuatmıy soñ anı?

Tahircan kükräge belän rul östenä kaplangan ide. Ul başın kütärmäkçe bulıp, kımşanıp kuydı, kızın kurkıtmas öçen yılmaerga tırıştı. Tik kerfekläre genä, anı tıñlamıyça, ber-bersenä kuşıla bardı, cansız irennäre yılmaygan kileş katıp kaldı.

Avıl küreneşe üzeneñ yortları, tuktap kalgan «KamAZ»ı, borçılgan yözläre belän uralıp, näni kızçıknıñ yäşle küzlären dä üzenä iyärtep, haman yugarıga, kükkä, mäñgelekkä ırgıldı ...

* * *

Bäyräm tönendä hastahanä buşap kalgan ide. Yarım karañgı ozın koridor tıp-tın.

Koridor başındagı ak işek, döresräge, şul işekneñ tege yagı! Bügen dönyada monnan da ähämiyätleräk cir bar mikän Gäühäriyä öçen! Çönki... Çönki işekneñ tege yagında — Tahircan ...

Eget kükrägendäge häşärät timer kisäge nigä canlangan da, nigä anı kabat yaralagan? Nigä? Ällä bu ikäüneñ mähäbbäten küpsengänme? Ällä Hoday Tahircannı üzenä almaşka ir-eget yaralsın dip, ülelär arasınnan vakıtlıça gına dönyalıkka kaytargan bulganmı? Nigä?

Ak işekkä töbälgän Gäühäriyä minutlarnıñ sanın küptän yugalttı inde.

«Nigä şulay ozak? Ällä işekneñ tege yagında beräü dä yuk inde? Kayda soñ alar? Tahircan şunda bulırga tiyeş bit. Tukta, tukta, işek bii tügelme soñ? Äye, sikerä-sikerä bii» ...

Kinät kilep çıkkan yaktı nur hatınnıñ talçıkkan küzlärenä kiterep bärde. Küzlären yomgan kileş tä ul çıguçınıñ üzenä yakınayuın sizde. Salmak, yomşak adımnar ...

Karaşı kart vraçnıñ alcıngan küzläre belän oçraştı. Yugaltu häbären tapşırudan da avırrak berär vazifa bar mikän bu dönyada? Yuktır... Yuktır ...

— Kuldan kilgänneñ barın da eşlädek... Mina yarçıgı yöräk yanında gına bulgan... Saklap kalıp bulmadı.

Kemder radionı açtı ahrı, Kreml kurantlarınıñ tantanalı avazı yarım karañgı tın koridorga bärep kerde:

«Soyuz neruşimıy respublik svobodnıh

Splotila naveki Velikaya Rus» ...

Gimn, kinät başlanganday, kisäk özelde dä.

Hastahanä tagın tınıp kaldı.

Kürşe bülmädä äzerlängän bäyräm tabınındagı bällür bokallar tanış «zeñ-zeñ»ne kötep ni tansıklasa da, açılmagan şampan şärabı östäl urtasında kukrayıp utırıp kaldı ...

* * *

Gäühäriyä, ayakların köç-häl belän atlap, asılmalı küpergä yakınlaştı. İmäneç häbärne ul näni kızına, tugannarına citkerergä tiyeş. Niçek? Närsä dip?! Tahircan yuk! dipme?!

«Tahircan yuk!!! Tahircan — yuk??? Ta-hir-ca-a-a-n?! »

Gäühäriyä asılmalı küperneñ salkın baganasın koçaklap sıgılıp töşte.

Şıgır-şıgır... Şıgır-şıgır...

Karşıda suzılıp yatkan küper tön karañgılıgına kerep yugala ...

Dimäk, ul häzer küperdän yalgızı gına çıgarga tiyeş... Bügen ... İrtägä ... Annan soñ ... Gomer buyı... Gomer buyı?!

Gäühäriyäneñ tomanlı añında bähetle mizgellär çagılıp ütte ...

... Änä şomırt çäçäkläre belän bizälgän ozın tolımlı kız, söygäne belän citäkläşep, kölä-kölä, küperdän kilä ...

... Änä ike yardan küpergä ikäü yögerä. Yögermi — oça... Änä alar küper urtasında oçraştı... Ber-bersenä bagıp önsez kaldı ...

Gäühäriyä yöze belän salkın karga kaplandı. Can kaynarlıgınnan eregän kar küz yäşläre belän butalıp, biten çılattı, yakadan kerep, tänne çirkandırdı. Ozak yattımı ul şulay, azmı, berni toymadı, berni sizärlek tügel ide.

Kinät nindider köç anı cilterätep bu halättän aralap aldı.

«Cäühäriyä! Kayda ul? Ya Hoda, sabıyın onıtkan tügelme soñ?»

Gäühäriyä başın kütärde. Köçänep kenä hälsez ayaklarına bastı. Berençe adımın yasıy almıyça çaykalıp kitte. Atladı... Ber adım... İke... Tagın... Menä ul küpergä kerde... Asılmalı küper çaykalıp kuydı. Ämma hatın yıgılmadı, salkın timer totkıçnı çıtırdatıp kısıp, tigezlegen saklap kaldı. Ayaklarınıñ nıgıy baruın sizep, ul adımnarın tagın da kızulata töşte.

Tönge karañgılıkta kızı Cäühäriyäneñ yöze çagılıp kitte tügelme soñ?

— Cäühäriyä!

Yuk, toyılgan gına ikän ...

Gäühäriyä, cir yözendäge analarga gına has bulgan ilahi tartu köçenä buysınıp, balasına taba atladı.

* * *

Şomırtlar şau çäçäktä çakta alarnıñ ulı tudı. Şulay ciñel kotıluına üze dä ışanmıyça, şaktıy vakıt tın yattı Gäühäriyä. Ällä miherbansız yazmışı, kılgan avırlıkları öçen ükenep, bala tudıruda ciñelleklär sorap, tabiğatkä yalvarganmı?

— Äni, äni! Küräseñme mine! Karale miña! Menä min nindi yeget!

Şäfkat tutaşı, söylänä-söylänä, balanı anıñ kükrägenä saldı. Rähät cılılık böten küzänäklär buylap yögerep uzdı. Gäühäriyä kaltırangan kulları belän berençe tapkır sabıyına kagıldı. Ällä kaydan eçtän ük, bik tirännän kütärelep kilüçe sıktau, küz yäşlärenä äverelep, tışka bärde ...

Tahircannıñ üleme bälki Gäühäriyäne tagın da yomşartırga, zägıyflärgä tiyeş bulgandır? Ämma hatın hälsez gäüdäseneñ terelä, canlana baruın sizde. Äyterseñ, susaudan älseräp kipkän här küzänäge sugarılıp tuyına, saflana bara ...

... — Gäü-hä-ri-yaü!

Asta Älfiyä belän Ravil kul bolgıy.

Ä yannarında — ber koçak şomırt çäçäkläre kütärgän näni Cäühäriyä ...

VI bülek

Uzgan gomer — akkan su kebek.

Ä tol hatın gomere, atlap tügel, yögerä-yögerä uza ahrı ...

Közge karşında basıp torgan ap-ak alyapkıçlı Cäühäriyä dä bügen bişençe sıynıfka bara inde. Yaña mäktäp, yaña sıynıftaşlar kıznı beraz dulkınlandıra, şomlandıra da ...

Äniseneñ ak bantik bäylägänen kötep citkerä almıy sabırsızlanuı anıñ:

— Äni dim, äni, tizräk inde!

— Häzer, häzer, kızım... Kaya şulay aşıgasıñ?

— Çişmäbaşka üzem genä baram.

— Niyäznı kötmiseñmeni?

— Kiräge bar ide ...

Biteneñ alsulanuın änisenä sizdermäs öçen, kızıy tüflilären rätlägän buldı.

Änä Cäühäriyä, portfelen selki-selki, asılmalı küperdän atlıy, borılıp, änisenä kul bolgıy.

... Çişmäbaşka qadär öç çakrım barası.

«Bügennän başlap Cäühäriyä mäktäpkä üze genä yöriyäçäk. Sipkelle Niyäz belän dürt yıl buyı ber partada utırıp tuyıp bette inde ul. İrtän dä şul ber Niyäz... Dürt säğat buyı şul Niyäz... Klasslarında ike genä ukuçı bulgaç, nişliseñ inde... Tüzärgä turı kilä. Häm ul tüzde. Dürt yıl tüzde. Buldı, citte! Bügennän başlap, Niyäzga sälam dä birmäskä! »

— Cäü-hä-ri-yaü!

Artınnan, mışnıy-mışnıy, Niyäzı kuıp citte.

— Nik kötmädeñ?

— Häzer! Köttem di!

Kız adımnarın kızulattı. Ä Niyäz kalışmıy. Şulay agılıy belän tagılıy kebek Çişmäbaş mäktäbenä kilep kerdelär.

— Ä monısı — «Aksu paroçkası» bula, — dip ırcaydı ber sarı çäçle malay.

— «Sladkaya paroçka» — dip tä östäde ikençese.

Şunnan kitte köleş, kitte şau-şu ...

Kıskası, «Aksu paroçkası» alarga yabıştı da kaldı.

Yul buyı yögerä-yögerä kayttı Cäühäriyä.

Niyäz anı asılmalı küper töbendä genä kuıp tottı.

— Kagılma miña, didem bit! Sineñ arkada «Aksu paroçkasına» äyländem.

Küzendäge yäşlären kürsätmäskä tırışkan Cäühäriyä, kötmägändä, sumkası belän şapıldatıp malayga berne sıladı da küpergä taba yögerde.

Kızlardan suktırıp toru bezneñ «eget»ne bik kimsette, ahrı. Ul da cavapsız kalmadı, su buyların yañgıratıp takmaklıy başladı:

— Cäühär, Cäühär, cähännäm! Cäühär, Cäühär, cähännäm!

* * *

Ul könne Cäühäriyä öyenä kıçkırıp yılap kaytıp kerde. Çäçläre tuzgan, taralgan, ak bantigı sütelep, ozın bulıp salınıp töşkän. Küper töbendä Niyäz belän sugışuların änisenä äytep tormasa da bilgele: küñele mölderämä tulgan ide.

— Tapkannar isem! Şundıy isem bulamıni? Cäühäriyä! (İrennären kıyıgaytıp, yämsez itep äytte ul anı). Maturrak isem dä kuşa belmägännär! Cäühär-cähännäm, Cäühär-cähännäm!

Gäühäriyä, kızın koçaklap, tuzgıgan çäçen rätläde.

— Ä minem isemem niçek? Maturmı, ällä yämsezme?

— Sineke — matur! Sin bit «cähännäm» tügel. Ä min — Cäühär-cähännäm!

— İ balakayım, sin isemeñneñ nindi matur buluın añlamıysıñ äle. Bu isemne siña ätiyeñ kuştı! Sin tugaç, anıñ şatlanganın kürsäñ! «SSSRda min — iñ bay keşe. Hatınım — Gäühär, kızım — Cäühär. Menä baylık kayda ul!» — dip, sine kulınnan da töşermäde.

Ätiseneñ cılı uçların Cäühäriyä häterli ide. Onıtırlıkmı soñ? Çırıldatıp havaga çöyä dä, köçle kulları belän totıp alıp, koçagına kısa. Cılı sulışın örä-örä kıtıklap übä. Üze haman «Cäühärtaş» dip kabatlarga yarata ide.

* * *

İkençe könne Niyäz Cäühäriyägä karşı höcümgä bik şäpläp äzerlände.. Sumkasınnan yäm-yaşel almaların çirämgä buşattı da, portfelenä ışıklanıp, küper baganasına «yaşel granatalardan ut açtı». Nik berse tisen! Tagın! Tagın!

Ur-ra! Tide! Tagın tide! Bolay bulgaç, tege täkkäbber kızıyga kurıkmıyça sugış açaçak ul. Malay taştay katı almaga teşlären batırıp karadı. Çäçräp çıkkan äçkeltem alma suı avızın kamaştırgaç, yözen çıtıp, anısın da küper baganasına tomırdı.

Ni-ça-va! «Granataları» ul kızıyga gına citärlek anıñ. Menä kürsätäçäk häzer kürmägänen! Şulay da närsä citmi inde ul kızga? «Aksu paroçkası» digängä nigä açulanırga inde? «Aksu paroçkası»... Andıy matur kuşamat böten keşegä dä tätemi dä äle!

Malay, närsäneder isenä töşerep, aşıgıp, sumkasına tıgıldı.

Kulına algan alması şakkatkıç ide. Dönyada monnan da maturrak alma bar mikän? Üze şundıy zur, kıp-kızıl häm iskitkeç huş isle. Avızdan su kiterep torgan bu almanı äyländerä-äyländerä karasa da teşlärgä aşıkmadı ul.

... Karşı yardan asılmalı küpergä Cäühäriyä kerep kilä ide. Kızıy, berni dä sizmiçä, sumkasın bolgıy-bolgıy terkeldi genä. Çäçen bügen ikençe törle ürdertkän bulgan, kılançık! Alsu tasma bäylätkän ...

«Häzer şul tasmañnı sütep, suga bolgap cibärermen äle!»

Baştarak ırgıtkan almaları, küpergä dä citmiçä, Aksu suına çupıldadı. Şulay da berse, äzdän genä kızga timiçä, küper taktasına «tıp» itte. Cäühäriyä sagaydı, Niyäznı kürgäç, adımnarın akrınayttı, annarı, ber kararga kilgändäy tiz-tiz atlap, malay karşına kilep tä bastı.

Kız belän küzgä-küz karaşıp toru planga kermägän ide.

«İ-i-i, kılançık, «Aksu paroçkası» bulmıym, di... «Cäühär-cähännäm» bulasıñ inde alaysa ...»

— Cäühär — cähännäm, Cäühär — cähännäm ...

Niyäz «sdaça» birü öçen yodrıkların da äzerläp kuygan ide inde. Tik kızıy küzlären kısa töşep, malayga şundıy itep karadı! Niyäz şunda berençe tapkır Cäühäriyäneñ küzläre zäp-zäñgär ikänlegenä iğtibar itte. Bolındagı zäñgär çäçäk kebek! Zäp-zäñgär!

Kız telgä kilde. İcekläp diyärlek ber genä cömlä äytte:

— Cäühär ul a-sıl-taş, kıymmätle taş! Beldeñme?

Annarı, başın yugarı çöyep, gorur gına ütep tä kitte.

Änä alsu tasması cilferdäp bara.

Malay tagın ber açış yasap gacäplände: anıñ tolımnarı şundıy ozın ikän!

Sugışası kilü teläge kinät sünep, eze dä kalmadı. Niyäz yäşel almalarnı tüfli oçı belän tibep tuzdırdı da, sumkasın alıp, kız artınnan eldertte.

— Cäühäriyä, Cäühäriyä dim ...

Kız borılmıy da. Tıp-tıp basıp atlavın belä.

— Cäühäriyä, karale, mindä menä nindi alma bar ...

Yuk, äylänep tä karamıy.

— Min anı, üzem dä kapmıyça, siña dip apkildem ...

Cäühäriyä tuktadı. Küzlären kısıp, malayga tagın ber karap kuydı. Işanırgamı? Işanmaskamı?

Berazdan kız almanı aldı ...

... Änä alar, yänäşä atlap kitep bara ...

VII bülek

Aksu buyındagı öyänkelär dä üskän, üzgärgän inde, yabaldaşları küpergä ürelep, «menä tiyäm-menä tiyäm» diyep tora. Äle kayçan gına zägıyf, sıgılmalı bulgan botakları, häzer isä cil-davıllarga karşı torırday kiñ kükräkle ğaskär kebek.

Asılmalı küper genä näq elekkeçä... Tügel, tügel şul... Ul da üzgärgän. Yazın- közen kar-yañgır sularında yuılıp yatkan taktaları uñıp karala töşkän. Anda-sanda yaktırıp torgan yaña taktalar da aña yäm birmi, kiresençä, kara cirlektäge tukımaga salıngan ak yamauday çekräyep tora. Babaylar ıñgıraşuına tartım şıgırdavı da yäşlektäge yegärlegen yuksınuçı kartlar kebek uftanıp-uftanıp kuya.

... Änä küper buylap ikäü kilä. Aşıkmıyça, salmak kına atlap kilüçelär — Cäühäriyä belän Niyäz — bügen soñgı imtihannarın birde.

Küñeldä — nindider buşlık... Rähät, tınıç, ciñel buşlık ...

Asılmalı küperneñ näq urtasına citkäç, ikese dä «şıp» tuktadı.

— Cäühäriyä, yä äyt inde... Nigä yäşeräseñ?

— Häzer yäşermäsäm dä bula inde, Niyäz. Min Kazanga — universitetka kerergä uylıym.

— Kazanga? Universitetka? Ay-hay, kerä alırsıñ mikän?! Anda konkurs şundıy zur dilär ...

— Min kerergä tiyeş! Beläseñme, tiyeş! Minem äti belän äni şunda ukırga hıyallangan ...

— Min Tahircan abıynı bötenläy häterlämim diyärlek ...

— Ä min häterlim! Şundıy yahşı häterlim! Anıñ uçları bik cılı ide... Ul mine havaga çöyä, ä min «çırr!» kiläm... Annarı muyınımnı kıtıklap übä ...

Yäşlär, Aksuga karap, şaktıy ozak däşmi tordılar.

Cäühäriyä, küñel aşkınuın toyalmıyça, hıyalıy tavış belän äkren genä pışıldadı:

— Universitetka kerä alsam, karşındagı här kolonnasın ayırım-ayırım koçaklap çıgar idem!

Niyäz kölep cibärde. Hıyalıy da inde bu Cäühäriyä!

Änä alar citäkläşep küperdän kilä.

... Asılmalı küper — küpme mähäbbätneñ şahite ul.

* * *

Kazan üzenä aşkınıp kilgän Cäühäriyäne sizmäde dä... Erele-vaklı taş yortları, ıgı-zıgılı uramnarı, gel aşıga torgan isäpsez-hisapsız keşeläre zäñgär küzle ozın tolımlı bu kızga bitaraf ide.

Cäühäriyä isä Kazanga ber kürüdä ğaşıyq buldı. Anıñ bu şähärgä bulgan mähäbbäte — gadi yaratu gına tügel, ä Gäühäriyä belän Tahircan küñelendä yaralıp ta, tormışka aşmıyça hıyalda kalgan sagışlı söyüneñ dävamı kebek ...

Äzerlege süz tidererlek tügel ide kıznıñ: şuña imtihannarın da yahşı birde. Tik menä konkursı kına... Ber urınga — altı keşe! Kem ütä dä, kem kala bit ...

Ap-ak mähabät kolonnalar karşındagı yarımtügäräk utırgıç — anıñ iñ yaratkan urınına äverelde. Ul bügen dä yäşlär belän şıplap tulgan. Beräülär borını belän kitabına kaplangan, dimäk, alda tagın sınaular kötä, ä kayberse kölä-şayara dönyasının onıtkan. Alar öçen imtihannar artta kalgan, küräseñ ...

Cäühäriyä monda irtänge sigezdän birle utıra inde. Konkurstan uzuçılar isemlegeneñ säğat ikedä genä äzer bulaçagın da belä ide kız. Şulay da küñele monda tarttı: ap-ak kolonnalarga karap, hıyallanıp utıruga ni citä!

Änä — alar! Yäşlärneñ yazmışın häl itüçelär! Gap-gadi ber eşne başkarganday, isemlek berketelgän taktalarnı bitaraf kına urnaştıra da başladılar. Ällä nikadär yeget-kız şul minutta uk alarga yabırılıp sırıp ta aldı. Sarı häm kara çäçle başlar, muyınnar, cilkä häm iñbaşlar, totaş stena bulıp, Cäühäriyädän isemlekne kapladı. Kız äle monnan, äle tegennän ürelgän bula, barmak oçlarına basıp ta talpınıp karıy... Kürenmi genä bit! Nişlärgä? Küz yäşläre ireksezdän kerfeklären çılattı ...

— Nigä yılıysıñ? Kerä almadıñmı?

Borılıp karasa, ozın buylı ber yeget, kızganıp, anı küzätä.

— Belmim... Kürenmi bit ...

— Häzer, üzem karıym! Familiyäñ niçek?

— Gäräyeva ...

— Bar... Monda ber Garayıva bar... Dca-v-v-ga... İsemeñ niçek soñ sineñ?

— Cäühäriyä ... Tahircan kızı ...

Eget etenä-törtenä törkemne aralap çıktı.

— Kısılıp üläm dip toram! Tak çto, Cäühäriyä... Tahircan kızı, sin spisokta bar. Pozdravlyayu!

— Rähmät!

— Nigä yılıysıñ? Kergänseñ bit!

— Şatlıktan... Ä sin üzeñ?

Eget vayımsız gına iñbaşın sikertep kuydı:

— Min — medalist. Berençe ekzamennı uk «otliçno»ga tapşırdım... Ä sin, kergäç-kergäç, nigä tatar bülegenä kerdeñ soñ, Cäühäriyä Tahircan kızı? Berär presticnıyrak spetsialnost betkän ideme?

... Yegetneñ soravı cavapsız kaldı. Cäühäriyä inde ak kolonnalar yanında ide.

Menä bersen koçakladı... İkençesen... Tagın... Tagın... Kolonnalar nindi küp! Kolonnalar şundıy biyek! Ä ozın tolımlı kız, alar belän çagıştırganda, nindi keçkenä! Kemder, gacäplänep, ä beräülär, anıñ söyeneçen añlap, kızga töbälde. Kayberäülär, yülärgä sanap, barmak törtä-törtä şarkıldadı.

Bähettän kölälär di meni!

... Çal universitet küpme yuanıç häm köyeneçlär şahite bit ul ...

* * *

Universitetnıñ ap-ak kolonnaları buyında sarı yafraklar koyıla ...

Bıyıl Cäühäriyä ikençe kursta ukıy inde. Niyäz da yıl buyı yırak Çitada hezmät itep yata. Kıznıñ küñele kütärenke, çönki yegetneñ hatları, yırak aralarnı yakın itep, atna sayın kilep tora.

Cäyge kanikuldan soñ ukuga iyäläşep betä almıy cäfalangan çakları yäşlärneñ. Şulay da başlar däftärgä iyelgän: ber cömläne dä kaldırmıy yazıp ölgerergä tırışıp utıralar.

«Cäyge stipendiyäne sentyabrnekenä kuşıp birgännär» — digän zapiska kuldan-kulga küçep, böten auditoriyäne yörep çıktı.

Nihayät, kıñgırau tavışı da yañgıradı ...

Yäşlär, gör kilep, bankomatka yabırıldı.

— Äydägez, bügen bäyräm yasıybız! İrtägä yal köne bit!

— Kinoga barıyk! «Tatarstan»da şundıy yahşı film bara ...

— Yuk, yuk! «Arbuznik» oyıştırıyk!

— Äydägez, Kaban külenä, su tramvayında yöribez ...

Cäühäriyä kulındagı akçalarga karap tordı da nıklı ber kararga kilde:

— Miña avılga — Aksuga kaytırga kiräk.

İptäşläre, aptırap, ber-bersenä karaştılar.

— Bügenme? Häzerme?

— Äye, soñgı avtobuska ölgeräm äle ...

VIII bülek

... Tägärmäç çokırga turı kildeme, «KamAZ» maşinası, sikertep, kıznı tämle yokısınnan bülde. Ul, siskänep, küzlären açtı. Küze karşıdagı közgegä töşkäç, kız «dert» itep kitep, karaşın täräzägä töbäde. Şul keçkenä genä közgedä alarnıñ küzläre oçraştı. Şofer yeget anı küzätep bara ide.

«Hodayım, nigä aşıktım soñ? Närsä uylap şuşı «KamAZ»ga utırdım? Karañgı töşep kilgändä... Citmäsä, yokımsırap baram. Belmägän-kürmägän keşeneñ maşinasına utırıp ...»

... «KamAZ», tönne yırtıp, alga taba bara da bara. Közge tamçılar bertuktamıy täräzäne yua. Siräk kenä karşı oçragan maşina faraları ber mizgelgä genä kabinanı yaktırta. Annan — tagın karañgılık ...

«Nigä genä utırdım? Nik utırdım? İh, yülär kızıy ...»

... Kötmägändä-uylamaganda yulga çıktı şul.

Kulına öç meñ sum akça kilep kergäç, başına kilgän berençe uyı — «Äni!» buldı. «Äni, äni, äni!..» — dip tipte kıznıñ yöräge.

«Kiçke avtobus biştä kitä, öç säğat yulda ütsä, avılga qadärge öç çakrımnı ber säğat kaytsam... Tugızda öydä bulam». Gap-gadi arifmetika — öç meñ sum häm dürt säğattän öydä bulu.

Tuktalışka çıgıp basuga, yañgır yava başladı. Zontiksız kıznı çılatırga küp kiräkme? Sentyabr koyaşı yaktırtsa da, cılısı sizelmi şul. Ällä nigä avtobusı da vakıtında kilmäde. Yanına «KamAZ» maşinası kilep tuktagaç, kız, berni uylamıyça, «yalt» menep utırdı. Kabinada cılı, rähät ide. Erep kitkän bit, erep kitkän. Kerfekläre kuşılgannı da toymagan ...

... — Çişmäbaşnıñ üzenä kaytasıñmı?

Egetneñ soravına kız «dert» itep kuydı.

— Yuk ...

Üz tavışın üze tanımadı.

«Minme soñ bu? Şundıy mesken kurkıngan tavış minekeme? Tön yakınlaşkanda, «KamAZ» kabinasında tanış tügel ir-at belän bergä-ber kalsañ... Ah, yülär kızıy... Nigä kötmädeñ avtobusnı? Menä utır inde häzer, kaltırap ... Tukta äle, nigä cebep töşte soñ ul? Kayda sineñ kıyulıgıñ? İmtihan vakıtında iñ avır sorauga da töple cavap birä algan ziheneñ nigä tarkau?»

Kız üzen kulga aldı

— Çişmäbaştan tagın öç çakrım — Aksuga min.

Bu yulı tavışı şaktıy tigez, köçle işetelde.

— Aksugamıni? Beläm, beläm min Aksu yegetlären ...

Karaşlar tagın közgedä oçraştı. Bu yulı inde kız küzlären bik tiz yäşermäde. Tik yegetneñ kuyı kara kaşları astınnan sözep karavın toygaç, tagın tännäre çımırdap kuydı. Kauşavın sizdermäskä tırışıp, sorau birgän buldı:

— Ällä bezneñ avılda tanışlarıgız barmı?

— B-a-r!..Ä sineñ isemeñ niçek soñ?

Äytergäme, yukmı? Kız ber genä sekund ikelänep tordı.

« Äy, härbi ser diyärseñ! »

— Cäühäriyä ...

— Cäühäriyä!? Nindi matur isem!!!

Gacäp närsä sin, keşe küñele! Äle genä borçu katış ükenü belän uralgan başı yaktırıp kitte Cäühäriyäneñ. Yaña gına här küzänägen izep, kısıp torgan şikle mönäsäbät ällä kaya taraldı. Küñelgä gacäp ciñel bulıp kitte.

Psihologiyä ukıtuçısı Zaharov närsä digän ide äle?

«Keşelär arasındagı mönäsäbät küpmeder däräcädä alarnıñ isemnäre belän bäyle. Keşe üzenä iseme belän däşülären yarata. Familiyä — räsmilekkä basım yasıy, ike aradagı çikne iskärtä. Ä isem nindi intonatsiyä belän äytelügä karap, iskitkeç zur köçkä iyä».

Cäühäriyä üze dä sizmästän yılmaydı.

«Çınlap ta şulay ikän. İsemeñ matur digän ide, min inde annan kurıkmıy da başladım, ahrı».

Üz isemen yarata Cäühäriyä. Nigä? Matur isem bit! Ul — Cäühäriyä, ä änise — Gäühäriyä. Bu isemne aña ätise kuşkan. Ätiseneñ cılı uçların Cäühäriyä berkayçan da onıta almas. Onıtırlıkmı soñ? Çırıldatıp havaga çöyä dä, köçle kulları belän totıp alıp, koçagına kısa. Üze haman «Cäühärtaş» dip kabatlarga yarata ide ...

Küper töbendä Niyäz belän sugışkan könne ük Cäühäriyä küñelenä mäñgegä señderep kuydı: Ätise kuşkan isem yämsez bulalmıy!

Avılda çakta ğadäti bulıp toyılgan iseme Kazanda anı kötelmägän syurprizlar belän oçraştırdı. Universitetka ukırga kergäç, tulay toraktan urın birdelär üzenä. Bülmädä öç kız: ul, Rita, Aygöl. Şunda isemnären äyteştelär, tanıştılar.

— Cäühäriyä?! Bigräk staromodnıy isem! Zastoy! —dip, şunduk borının cıyırdı Rita.

Cäühäriyädäge üzgäreşne sizep, taktikasın tiz üzgärtte tagın.

— O, Cadi! Min sine Cadi dip, yörtäçäkmen. «Klon»nı häterliseñme? Nindi originalnıy isem! Hoçeş?

— Yuk! — dip kırt kiste Cäühäriyä. — Minem isemem — Cäü-hä-ri-ya!

— Kak hoçeş... — Rita, küñelsezlänep, iñbaşın sikertte.

... İñ kızıgı psihologiyä däresendä buldı. Dotsent Zaharov «keşe isemeneñ role» turında söyläp tuktagaç, studentlarnıñ isemnären sorıy başladı.

— Marat..

— Liliyä ...

— Alsu ...

— Robert ...

— Aynur ...

— Regina..

— Elvira ...

Yäşlär ölkän kurslardan işetep belälär idee, imeş, Zaharovnıñ hätere — kompyuter kebek. Utız studentnıñ isemen ber äytü belän isendä kaldıra da härbersenä, ber dä butalmıyça, iseme belän däşä.

Bu tatar gruppası katı çiklävek bulıp çıktı.

— Cäühäriyä ...

— Kak-kak? — dip, kabatlap soradı Zaharov.

Kız kabatladı:

— Cäühäriyä ...

Dotsent, kuyın kesäsennän bloknot alıp, Cäühäriyägä suzdı:

— Napişite, pocaluysta, svoyı imya...

Kız, yazıp, bloknotnı kire kaytardı.

Zaharov bermäl yazuga karap tordı, annan kinät kenä:

— Pişite russkimi bukvami, — dide.

Şul vakıtta kızga ällä närsä buldı. Häterendä ätiseneñ moñsu küzläre kalıktı. Alar kölmi, niçekter sınap karadı kebek. Närsäder, açıttırıp, Cäühäriyäneñ küzlären kıtıkladı.

«Tuktale, yılıy tügelme soñ ul?»

Yuk inde, ätise yaratkan isemne bozarga yul kuymas!

Yäş pärdäse mizgel eçendä erep yukka çıktı. Zäp-zäñgär küzlär Zaharovka töbälde:

— Menya zovut — Cäü-hä-ri-ya, — dide ul här icekkä basım yasap. — Moyo imya ne perevoditsya.

Auditoriyädä tınlık urnaştı. Menä häzer nider bulaçak kebek toyıldı. Ber kire kız arkasında dotsent belän mönäsäbät naçaraysa, annan yör, ekzamen-zaçet alalmıyça.

Kemder — gacäplänep, kemder — şeltäläp, kemder — soklanıp, küzlären Cäühäriyägä töbäde.

— Horoşo. Ya zapomnyu, — dide Zaharov.

Ul arada kıñgırau şaltıradı. Gruppa ciñel sulap kuydı.

Yäşlekneñ hätere bik kıska, dilär. İkençe atnada Zaharov däresenä kergändä, küplär bu vakıyganı onıtıp ta ölgergän ide inde.

— Cäühäriyä, — dide kart dotsent saf tatarça itep, — u vas oçen krasivoyı imya, «dragotsennoyı».

— Spasibo, Veniamin Aleksandroviç, — dide kız yılmaep ...

... Maşina haman alga taba bara. Tirä-yaknı çornap algan karañgılık, küñelne şomlandırıp, bilgesezlek haläte tudıra.

— Aksuda kemnäreñ bar soñ, Cäühäriyä?

Kız közgedäge küzlärgä cavap birde:

— Äni, enem ...

— Kazanda nişlädeñ?

— Universitetta ukıym... İkençe kursta ...

— Töngä karşı yulga çıgarlık ber-ber häl bulmagandır bit?

— Yuk... Bolay gına ...

Bolay gına şul. Bu atnada kaytmaska tiyeş ide Cäühäriyä. Öç meñ sum böten plannarnı üzgärtte dä kuydı. Kurtkanıñ tüş kesäsenä «kerep oyalagan» şul öç meñ Cäühäriyäne aşkındırıp yulga çıgardı. Öç meñne kulına algaç, äniseneñ niçek şatlanaçagın ul yöz dä berençe kabat küz aldına kiterde ...

... — Öç meñ? — dip gacäplänep soradı ul çakta Gäühäriyä.

— Öç meñ şul! Nigä iseñ kitte aña? Orenburgskiy mamık şäl bit ul ...

Cäühäriyä, yurgan astınnan başın çıgarıp, tavış kilgän yakka karadı. Kürşedäge Sacidä apa ikän. Ä közge karşında mamık şäl yabınıp torganı kem soñ? Änise ikän iç!

Cäühäriyä, sizdermiçä genä, közgedäge surätkä töbälde. Änise mamık şälne äle iñbaşına sala, äle başına börkänä, közgedäge «üzen» kürmi dä, şälneñ zäñgärsu-sorı bizäklären sıypıy.

Ä Cäühäriyä isä änisen ör-yañadan kürgändäy buldı. Äle haman da zifa buylı, şaktıy çibär ikän bit ul! Änisenä niçä yäş soñ äle? İ-i, kırık altı tulıp kitkän inde... Azmı ul, küpme? Kemgä niçek bit. Ä untugız yäşlek Cäühäriyä öçen bik küp kebek toyıla.

Änise üze gomer säğaten niçek sanıy ikän? Bu turıda kız uylıy belmi äle. Niyäznı armiyägä ozatkanda: «Min ätiyeñne armiyädän sigez yıl buyı köttem», — digän süzlären işetkäç, bik säyersengän ide ul. Armiyädä sigez yıl buyı ...

Anısın da söyläde änise: «Tınıç çorda da ut eçendä yandı ätiyeñ, Äfgan sugışı utında ...» — dide.

Äfgan sukmaklarında yegerme altı yäşenä qadär adaşıp yörgän ätise. Kaytsa, keşe ışanmaslık häl: Gäühäriyä sigez yıl buyı anı kötkän!

Kötüe ozak bulsa da, bähete — ber mizgel genä. Küz açıp yomgançı uzgan da kitkän.

Cäühäriyä ätiseneñ köläç yözen, cılı uçların häterli. Ätise anıñ häterendä yegerme tugız yäşlek ir-eget bulıp mäñgegä kaldı... Ä änise häterendä ul nindi ikän? Unsigez yäşlekme? Yuk, yuk, mögayın, yegerme tugızdadır ...

Närsä turında söyläşä soñ alar?

— İ-i, Gäühäriyä, öç meñ akça tapmaska! Utız ürdäk üsterep suydıñ bit sin!

— Suyuın suydım da, Sacidä... Oçtı inde ul ürdäklär... Räşitne küräseñ bit, niçek üsep kitte ...

— Äytmä inde, malay, Räşiteñ — gel ätise ...

— Bıyıl unınçıga bara. Yaña kostyum-çalbar, botinka aldım üzenä. Cäühäriyägä dä cäyge palto kiräk ide. Arzan bulsa da, bik maturı turı kilde, allaga şöker.

— Gel balalar dip inde... Äzräk üzeñne dä kara. Avılnıñ berençe çibäre ideñ bit.

— Bälki, kötärgä birer. İsän-imin bäräñgelärne alsak, berazın satarmın digän idem ...

— Belmim şul... Äytep kararmın anısı ...

Başkasın Cäühäriyä işetmäde. Şkafta elenep torgan ör-yaña matur paltosı anı häzer elekkeçä şatlandıra almadı inde. Ul, kıçkırıp yılap cibärmäs öçen, yurgan çiten teşläde. Kaydandır astan kütärelgän sıktau avazı yurgan sırlarına kerep adaştı ...

... Kükräk kesäsendäge öç meñ kiçkä taba yulga kuzgattı kıznı.

«İh, şälne kaldırgan bulsınnar ide. Änisenä bik kileşä ide. Bik!»

Häterdä tagın ber mizgel canlandı ...

Närsäder alırga dip, şkafnı açkan ide, öske kiştädän «zeñ-zeñ» kilep iske mamık şäl kilep töşte.

Äye, Cäühäriyä bik yahşı häterli ide ul şälne. Mondıy çulpılı şäl avılda ber anıñ änisendä genä buldı. Gäühäriyäneñ zifa buy-sınına uralganda, «zeñ-zeñ» kilep, ni turıda söyläde ikän alar?

Mamık şäl inde tuzgan, yukarıp betkän, küze kitkän urınnarı da şaktıy kürenä. Çulpı tavışı gına haman da elekkeçä yañgırıy ...

— Äni, bu şäleñ bigräk iskergän. Çitläre dä tişelgän... Ber cılısı da kalmagan ...

Änise, citez genä kilep, şälne sak kına kızı kulınnan aldı, bitenä tiderde.

«Ällä isni dä inde?»

— Anıñ cılısı barıbızga da citte, kızım. Üzem dä rähätlänep bäylädem, sine dä şuña urap bakçaga ilttem. Räşitne dä munçadan şuşı şälgä törep kayta idem. Ätiyeñ büläge... Anıñ cılısı... Barıbızga da citä ide cılısı ...

«İske şälneñ sirägäygän küzendä närsä yaltırıy soñ?»

Cäühäriyä barmagı belän kagılgan ide — yüeş salkın tamçı. Ällä küz yäşe inde? Äniseneñ küzläre kop-korı, yugıysä. Ällä Cäühäriyäneñ üz yäşe buldımı?

... «KamAZ» kisäk tuktadı.

— Kilep cittek, Cäühäriyä ...

Kız añlamadı. Küzlären tön karasına töbäp, nider kürergä tırıştı. Täräzä pıyalasınnan bertuktamıy agıp torgan tamçılar karañgılıkka şom häm hävef östilär sıman. Ul aptıraulı karaşın közgedäge küzlärgä töbäde. Karaşlar oçraştı. Şul kara küzlärdän kızga «kurku» digän şomlı his küçä başladı. Bu his başta ayak, kul barmaklarına kagılıp ütte. Annarı tänne çımırdatıp, akrınlap öskä taba ürmäläde, kükräkne kıstı. Kız bermäl sulış ala almıyça tordı. «Nişlädem min? Nigä utırdım? Ah!..»

«Ah!» digändä, kükräk kiñlege kinät kiyerelep şulkadär küp sulış aldı, kız hätta tını buılıp katıp kaldı.

— Menä häzer küräbez, Cäühäriyä, nindi taş ikänlegeñne. Asıltaşmı, ällä ...

Közgedäge küzlär añlaşılmagan säyer oçkınnarın kızga töbäde:

— Äniyeñ siña töngä karşı çit maşinalarga utırıp yörmä dimädemeni?

— ...

Cäühäriyä tınsız ide. Yöräk kenä döp-döp tibä. Kükräk çitlege, bu qadär basımga çıdıy almıyça, menä-menä şartlap yarılır da, yöräge irekkä ırgılır kebek.

— Abıy ...

(Eget Cäühäriyädän cide-sigez yäşkä ölkänräk ide.)

— Abıy ...

Kız üz tavışın tanımadı.

— Kagılma, abıy ...

Karmavıçtay tupas barmaklar üzen kapşıydır kebek toyıldı aña. Berkemneñ dä kulı kagılmagan yäş saf tän çirkanıp, kuırılıp kilde.

Egetneñ ike kulı da ruldä, ul da tınıp, sagayıp kalgan.

— Minem akçam bar, abıy... Timä miña ...

«Kem ul şulay Cäühäriyä tavışı belän söyli? Mesken tavışlı kem şulay yalına?»

— Öç meñ, abıy, al... Tik timä genä ...

Kolaknı avırttıra torgan gacäyep tınlık... Kaltıravık barmaklar arasında kıştırdagan akça tavışı da işetelä hätta.

Şul mizgel ällä meñ yılga suzıldı inde?

... Ni eşläven Cäühäriyä üze dä töşenep citkermäde bugay. Ni arada küze kürde dä, ni arada citez kulı idännän ürelep aldı. Uçındagı otvertkanı bar köçenä kısıp, ul höcümgä äzerlände.

Yaña gına kaltırap torgan barmakları nıgıp, tänendäge här muskulı kiyerelep, yulbarıska taşlanırga äzerlängän kırgıy cänlektäy tınıp kaldı.

«Yuk! Ul ciñel genä birelmäyäçäk! Uçındagı koralın eşkä cigär, tırnar, teşlär, özgälär... Ämma — birelmäs! Nik däşmiseñ, yeget? Nigä kıymıldamıysıñ? »

Kiyerenkelek ozakkarak suzılgan sayın, Cäühäriyä üzen köçleräk toydı ...

«Nişlärgä? Nişlärgä? Tagın küpme şulay karaşıp torırga mömkin? Kaçarga! Bilgele, kaçarga!»

... İkençe mizgeldä inde kız yüeş karañgılıkka sikerde. Kaltırangan ayaklar tigezlekne saklap kala almadı. Kız ike kulı belän yul pıçragına kaplandı. Ällä cirneñ yakınlıgı, ällä salkınça dım şulay täesir itteme? Ul bu kurkınıç urınnan çitkä ırgıldı.

— Cäühäriyä, kitmä-ä-ä-ä! Min sine ...

Egetneñ soñgı süzlären kız bötenläy işetmäde dä. Alar, yañgır tamçılarına uralıp, yul pıçragına çumdı:

— ...Sınadım... gına ...

«Kotıldımmı? Yukmı? Kuıp kilmime?» — dip tipte Cäühäriyäneñ yöräge.

Ul, kurka-kurka, artına borılıp karadı. «KamAZ», kara şäülä bulıp, yul çitendä tora ide.

«Nişlärgä? Posadka buyına barıp, suzılıp yatarga da tınarga? Ällä... Nişlärgä?»

Kinät, tön karangılıgın yarıp, yaktı yul suzıldı.

«Avtobus!»

Avtobus ömet tulı täräzäläre belän yakınaygannan-yakınaydı. Menä ul yul çitendä torgan «KamAZ» karaçkısın da ütte... Menä Cäühäriyä belän tigezläşte... Menä işekläre açıldı ...

İñ arttagı buş urınga urnaşkaç, kız ällä şatlıktan, ällä köçsezlegennän kimsenep, üksep yılap cibärde. Şunda gına ul ike kulınıñ da pıçrak buluına, sul tezeneñ sulkıldap avırtuına iğtibar itte. Kulyaulıgın alıp, kulın sörtä başladı da tok sukkanday tınsız kaldı.

«Ä akça?! Öç meñ?!»

Otvertkanı alganda, «KamAZ» idänenä sibelep kalgan «bişyözleklär» häterendä yañargaç, ul tagın küz yäşlärenä irek birde.

IH bülek

Kötmägändä kaytıp töşkän kızın kürgäç, Gäühäriyä ni şatlanırga, ni borçılırga belmäde.

— Kaytasım kilde dä kayttım. Menä, ayagım tayıp, yıgılırga da ölgerdem, — dide ul, pıçrak tezlärenä işaräläp.

— İ-i, kızım, yul pıçragı — närsä ul! Yuarbız da kuyarbız. Küñellär genä çista bulsın!

Äniseneñ yöze bügen bigräk tä mölayım, moñsu toyıldı kızga. Ul şatlıgın kızı belän dä urtaklaşıp, yomşak mamık şälne iñbaşlarına saldı.

— Näq ätiyeñ büläk itkän şälgä ohşagan... — dip pışıldadı.

Sacidä apa şäl satuçılarnı kileştergän, tegelär bäräñge satkan akçanı kötärgä bulgannar ikän. Ä Cäühäriyä küzlären änisennän yäşerde. Yuldagı vakıyga häm yugalgan akça turında ul berni dä äytmäskä buldı ...

— Esse täneñdä tuzsın, äni bäğrem!

Gäühäriyä kinät ällä niçek nurlanıp, yäşärep kitte kebek:

— Äytergä dä onıtıp toram ikän. İrtägä avılda bäyräm bit!

— Bäyräm? Nindi bäyräm?

— Çişmäbezne — Aktaşnı yañarttılar bit, kızım. İseñ kitär menä! Häzer kışın da çişmä suı eçärbez! İ-i, tagın onıtkanmın: siña hat bar bit ...

Niyäzdan hat!

Yuldagı vakıygalar, borçu-mäşäqat — barısı da sekund eçendä erep taraldı. Dönyada alar ikäü genä kaldı: Cäühäriyä häm Niyäz, döresräge, anıñ hatı ...

Bu töndä Gäühäriyä ällä nigä yünläp yoklıy almadı. «Zeñ-zeñ, zeñ-zeñ» kilgän çulpı tavışı, kolagında yañgırap, sataştırıp beterde anı. Uyanıp kitsä, şakkattı! Çulpı tavışı çınlıkta da bar tügelme soñ?

Ana, urınınnan torıp, ut yaktısına çıktı. Cäühäriyä anıñ uyanuın sizmäde dä bugay. Şäl çitenä tezelgän çulpılar «zeñ-zeñ» kilep tañ nurların sälamläde.

* * *

İrtän «yalt» itep koyaş çıktı. Tabiğat bügen cäydän saklanıp kalgan cılısı belän kuandırırga uyladı, ahrı. «Äbilär çuagı» digännäre şuşıdır, mögayın.

Bäyrämçä kiyengän halık çişmä buyına cıynala bara. Cäyge Sabantuylardan soñ sagınışkan avıldaşlar, şau-gör kilep, bersen-berse sälamli. Talyan garmun tavışına kuşılgan cır kolaknı irkäli:

Tugan avılım minem, kuyınıñda sineñ

Görläp ütte yäşlek yıllarım.

Kırlarıñ huş isle, här çak yazlar tösle

Şunda tudı täüge cırlarım ...

Ä çişmä bötenläy üzgärgän, yäşärgän. Çeltär koyma belän urap alıngan sap-sarı yaña ulak... Gömbäzläp eşlängän yäşel tübä... Vak taş tüşälgän sukmak çitläp tezelep kitkän täbänäk utırgıçlar... Barısı da ör-yañadan ...

Sarı ulak buylap kuışa-kuışa çapkan näni dulkınnar tügäräk ak taşka töşep çälpärämä kilä dä yılgaga yaña yul yara.

Bik küp sıgılmalı billärne häterliseñ sin, tügäräk ak taş. Sineñ suıñnı tatuçı ul çal çäçle äbi-babaylarda tanış yöz çalımnarnı ezliseñme ällä? Tanıysıñmı alarnı? Häterliseñme sin?

Yakında gına asılmalı küper tirbälä. Anıñ buylap çişmägä halık agıla, halık agıla... Küptännän küreşmägän avıldaşlar koçaklaşıp häl-ähväl soraşa.

Änä Gäühäriyä dä Älfiyä häm Ravil yanına tuktalgan. Hatınnıñ zifa gäüdäsen ör-yaña mamık şäl uragan, ä şäl çitendäge çulpıları «zeñ-zeñ» kilä.

Yäşlärdän ayırılıp, Cäühäriyä belän Räşit tä alarga kilep kuşıldı. Cäühäriyä başka kızlardan ayırılıp tora: ozın kupşı tolımı, näfis cilkä-billärne uzıp, tezenä qadär salınıp töşkän.

Ravil, moñsu yılmaep, Gäühäriyägä däşte:

— Cäühäriyä näq sineñ kebek... Aña karasam, üzebezneñ «Aksu öçlege» iskä töşä ...

— Ä min, Räşitkä karıym da, Tahircannı uylıym. Yänäşämdä ul da bar kebek ...

Çigä çäçlärenä çal kungan ber törkem cır suzdı:

Yäş gomer ber uzgaç,

Kaytmıy ul yañadan,

Tik minem yäşlek

Nikter kaytır kebek.

Yäşlektä söygän yar,

Sagındım, kilep al,

Sine kötäm haman dip äyter kebek ...

... Halık cırlıy-cırlıy vals äylänä ...

Cäühäriyä, bii-bii, şaktıy talçıkkan ide. Ravil abıysı valska çakırgaç, karşı kilmäde. Menä alar, äylänä-äylänä, biyüçe parlarnı urap uzdılar. Kinät yar buyında basıp toruçılar arasında kuyı kara kaşlı beräünen yöze çagılıp ütte. Cäühäriyä «dert» itep kuydı. Kurkıngan küzlären şul tarafka tagın ber sirpede. «Kara kaş» bütän kürenmäde. Kız üze dä ciñel sulap kuydı: «Allaga şöker, yalgışkan ikän» ...

Ravil Cäühäriyädäge üzgäreşne toymadı da bugay.

— Min biyergä çakırgaç, gacäplängänseñder, ime señelem?

— Yuk, Ravil abıy, sez bit — ätineñ yakın dustı.

Ravil şaktıy vakıt süzsez genä biyede. Annan, ber kararga kilgändäy, Cäühäriyäneñ küzlärenä tup-turı karadı:

— Señelem, min siña ber kıyssa söylim äle.

— Rähätlänep tıñlıym, Ravil abıy.

— Min «KamAZ»da yırak reyslarga yörim bit. Törlesen oçratırga turı kilä... Minem ber dustım bar, Mödärris isemle. Ber kızga ğaşıyq buldı. Maktap tuya almıy Gölnazın. Tuyga da äzerlänä başladı... Kız sorarga bergä barırga kileşkän idek. Mine komandirovkaga cibärdelär dä, Mödärris «kiyäü iptäşe» itep Färitne çakırgan... Ber atna yörep kayttım. «Yä, tuynı kayçan yasıybız?» — dim... Däşmi... Beräü belän dä söyläşmi... Soñrak serne açtı Mödärris. Kız sorarga barganda, Färit yul buyı maktangan. İmeş, bu avılnıñ ber kızı yış kına anıñ maşinasına utırıp kayta ikän. Bik ütken di, ut kız... Yul buyındagı «posadkalarda tuktıy-tuktıy» kaytalar ikän bolar... Gölnazlarga kilgäç, «Oho, minem krasavitsa da monda bit! Ällä sin nevestanıñ podruckasımı?» — dip, kıznı koçaklap ta algan Färit... Gölnaz añlaşırga tırışıp karagan, tik Mödärris anı tıñlap tormagan... Avır kiçerde yeget käläşeneñ hıyanäten... Bik avır... Äyttem üzenä: «Gölnaznı onıt!» — dim. — «Bezneñ Aksu kızları menä digän!» Usal itep, mıskıllı yılmaya... «Alar bar da ber iştän», — di. Külmäk yakasınnan umırıp tottım tegeneñ: «Ne smey, Aksu kızlarına süz tiderergä!» — dim. «Kürerbez!» — di bu... Min siña şunı äytmäkçe idem, Cäühäriyä... Sin alay akçalarıñnı taşlap yörmä! (Ravil kıznıñ kesäsenä «bişyözleklär» şudırdı) Döresen genä äytkändä, Cäühäriyä, minem siña rähmät äytäsem kilä... Yöz... Meñ... Yuk, million yeget isemennän ...

Cäühäriyä, kıp-kızıl bulıp, başın tübän ide.

— Oyalma, señlem, nidän oyalırga? Kütär başıñnı! Änä, küräseñme Mödärrisne? Sine ezläp kilgän ...

«Kara kaş»nıñ yänäşädä genä toruın kürep, kıznıñ yöräge döp-döp tibä başladı.

Mödärris kilde. Küzläre belän genä Ravilgä rähmäten belderde dä Cäühäriyägä borıldı:

— Cäühäriyä, zinhar, gafu it mine ...

Cäühäriyä yegetkä tup-turı itep sınap karadı. Gafu itärme ul Mödärrisne? Ällä yukmı? Älegä bilgesez ...

... Aksunıñ karşı yarınnan kemder suzıp-suzıp aña kıçkıra:

— Cä-ä-ä-ü-h-ä-ä-ri-i-ya-yaü!

Şundıy tanış, yakın tavış... Niyäz tavışı!

Änä ul karşı yardan kul bolgıy:

— Cä-ä-ä-ü-h-ä-ä-ri-i-ya-yaü! Min kayttım!

Cäühäriyä sukmak buylap asılmalı küpergä yögerde. Yögermi — oça! Oça gına! Ayakları cirne toymıy anıñ! Ä karşı yardan asılmalı küpergä taba soldat yeget yakınlaşa. Menä alar küpergä kerdelär... Ara yakınaya bara... Un adım... Biş... Öç... Cäühäriyä yegetneñ citdilänä töşsä dä samimi kalgan küzlärenä karadı ...

— Niyäz ...

— Cäühäriyä ...

... Ä yılga buyında bäyräm dävam itä ...

Click or select a word or words to search the definition