Äsma

(yaki ğamäl vä cäza[1])



Gabbas mella



"B..." avılı mäşhür ber avıl uldıgı kebi, kändesendä (üzendä) iseme yırak cirlärgä kitmeş kürenekle ber imam bar ide. Kırık yäşlärendä bulgan bu imamnıñ ğailäse (cämäğate) Gayşä isemle hatını ilä Äsma isemendä ber danä kızdan gıybarät ide. Gabbas mellanıñ (imamnıñ isemeder) başka balaları da ulmış isä dä, barısı da vafat ulıp, yalgız oşbu kız dönyada yäşämäktä ide. Oşbu säbäptän Äsma bu ğailä eçendä iñ sävekle ber can ide.

Gabbas mella yäşlegendä gayät tä ziräk vä şat vä härnärsägä vä här närsä kulınnan kiler ki möstägıyt (sälätle) ber bala ide isä dä, uylanılgan, faraz itelgän qadär kamillek käsep idä almadıgı häldä mädräsädän çıgıp imam uldı...

Mäğlümder ki, dönyada bay balaları mal qaderen vä mödärris balaları gıylem qaderen tiyeşle märtäbä belmäslär. Läkin bonıñ öçen mondıy balalar ğayeple ulmay, bälki bu närsälärneñ hörmätene belerlek räveştä tärbiyä idä almakları vä şuşındıy tärbiyälärgä iğtibar itmädekläre öçen atalar ğayeple ulsalar kiräk.

Gabbas mella, ägär dä üze kebi ciñel fikerle, dönyaga iltifatsız ber hatınga tugırı kilmeş ulsa, gomerene ahmaklar ğadäte eçendä bozıklık dönyalarında kiçermäk vä böten familiyäseneñ olı, hörmätle isemenä deget buyap, dönya belän huşlaşaçak ide. Läkin cänabe İlahınıñ märhämäte ularak, boña gakıllı, täqva[2], dindar, buldıklı, märhämätle ber hatın ciñel turı kilde.

Oşbu hatınnıñ gayrät vä tırışlıgı arkasında Gabbas mella da üzenä yabışmış ulan naçar ğadätlärene beräm-beräm östennän töşermägä vä tabigıy sälät häm ziräklegen häräkätländermägä başladı...

Gayşä abıstaynıñ tärbiyäse vä tön-kön ulgan tırışlıgı säbäbennän Gabbas mella härber yaña vä iske kitaplarnı, rus, törki, garäbi gazeta vä curnallarnı ukımaga häm dä böyek ber ihlas vä hirıs ilä ukımaga başladı.

Ädäbi, fänni kitaplar da Gabbas mellanıñ holkını tözätmäk öçen küp yärdäm itte. Ukıla, öyränelä torgan kitaplar adäm ugılı öçen iñ kuätle tärbiyäçelär ideke şöbhäsezder. (...)

Gabbas mella, beler öçen gayrätle uldıgı kebi, beldekläre, ilä ğamäl kılır ide. Väğazlärne yomşak söylär, misallarnı açık kürsäter, İslam kagıydälärene gavam halkına saf vä ap-açık añlatır ide...

Gabbas mellanıñ yänä ber olug eşe uldı. Ul isä mähällä mäktäbe tözep, böten avılda ulgan İslam balalarını mäktäpkä cıyıp däres birer vä bu eşkä yaraklı mögallimnär bilgeläp, balalarnı alardan da ukıtıp, belem birderer ide... (Bu urında Gabbas mellanıñ mäktäptä yaña ısul – "osule cädidä" belän ukıtu kertüe turında yazıla.-Ş. S.)

Gabbas mella bay kemsä dägel ide. Läkin tormış-könküreşen sorıkort tärtibenä kuymay, bälki, bal kortı ısulına kormış, yağni üze häle cittege qadär igen ikterer vä hanäse yanında ulan cimeş bagçasında Gayşä abıstay ilä cäy könendä eşlärlär ide.

Hatını ilä berlektä rähät-rähät söyläşep, mäzäk süzlär äyteşep, tärbiyä äylämeş bagçalarınıñ uñışı ularak çiyä, karlıgan, ciläk kebi cimeşlären sattırıp yahşı gına akça käsep idärlär ide...

Gayşä abıstay üz tirä-yaklarında şöhrätle ber mödärris kızı uldıgı häldä, ni öçender mähdüm vä mähdümälär[3] tabigatenä tämam başka ber tabiğattä vä anlar ğadätennän başka ber ğadättä ide. Mäsälän, gıylemlek hörmätene beler, ukır häm yazar, irkälek näder-belmäs, täkäbberlekne küñelenä kitermäs, keşedän asla kölmäs ide...

Gayşä abıstay ägär dä däülätle kemsä kızı ulsa ide, Gabbas mellaga dägel, bälki anıñ hälfälärenä yar ulaçak ide. Läkin däülätsez uldıgınnan bu yegetkä yar uldı vä ber baygura balasına äsir döşmädekennän şatlanıp, Gabbas mellanıñ holkını tärbiyä idärgä kereşte häm telägenä dä ireşte.

İrlärneñ himmäte[4] urınnarınnan taularnı küçerer, diyerlär. Läkin hatınnarnıñ himmäte bonnan dähi bäländter (artık, böyek).

Çönki anlarnıñ himmätläre arslannardan gayrätle irlärne üz färmannarı astında totarlar. Estäsälär, hiç tärbiyä kabul itmägän irlärne tärbiyäle ber ir itmägä muafıyk ulırlar. İrlär härvakıtta hatınnar telägänçä ulırlar.


Äsma


Äsma sigezençe yäşenä cittekennän sabak ukıtmak zamanı tämam kilmeş, vä bu fiker Gayşä abıstay ilä Gabbas mellanıñ küñellärendä olug ber urın almış ide.

Bu köngä qadär Äsmaga ber häref ulsın däres birelmädeke Gayşä abıstay tarafınnan: "älep, bi, ti, si äläh" diyä küñelenä biklätterelmädeke Äsmanı hätergä alınmalıgınnan ulmay, bälki bilgakes (kiresençä), bonı fäükılgadä (gadättän tış) ber olug eş hisap idellegennän ide.

Vakıtı tämam kilmäsdän elek, bulır-bulmas räveşçä, sabak ukıtmak, hosusän älifbanıñ isemnärenä yatlattırmak balanıñ başını bozmaga vä däreslärenä tärtipsez ukımaga säbäp ideke mäğlümder.

Mäğlüm zamanı citeşmäsdän elek yök tarttırılmış at imgänep, eştän çıktıgı kebi, vakıtı citmäsdän elek sabak ukıttırılmış bala da imgänep kalmaktadır.

Naçar mögallimnär vä däres ısulınnan häbärsez hälfälär kulında altın ulaçak balalarnıñ tuprak ulıp kaldıklarını yahşı beldege säbäbennän, Gabbas mella kızı Äsmaga sabak ukıtmak öçen bonnan ike-öç yıllardan birle häzerlänmäktä ide...

Äsmanıñ sabak ukımakta ulan şatlıgı ziräklege ilä turı kileşep torganlıktan, könnän-kön alga barmakta ide. Bonı kürep, Gabbas mella ilä Gayşä abıstay söyläp añlatuı mömkin dägel däräcädä kuanırlar vä cänabe İläyhigä nä kebi şökerlär idärgä belmäy gaciz kalırlar ide. Çınnan da, mondıy şatlık iñ döres vä tiñe ulmagan ber şatlıktır.

Äsmanı tärbiyä itmäktä ata vä anası bu märtäbä sägıy (tırışlık) ittekläre kebi, bähet vä säğadäte hakında häm härdaim Allahı Täğalä häzrätenä mönäcätlär kıylırlar vä yalınırlar ide. Vä dönya häm ahirättä ulan ömitläre dä Äsmada ide. (...)


Hikmät haci


"B..." avılında böyek mal vä küp milek-mölkät iyäse Hikmät isemle ber säüdägär bar ide. Oşbu ille yäşlärendä ulgan Hikmät haci avıllarda dägel, şähärlärdä tiñe az ulgan baylarnıñ bere uldıgı häldä çiksez nadan, riyälı, täkäbber ber zat ide.

Hiç täqva ulmadıgı häldä täqva kürener, berençe däräcädä zalim uldıgı häldä hacilar kebi üzen izge, tıynak beler ide. Oçragan vakıtta yıraktan torıp sälam birmägännärgä yäki tiyeşençä hörmät kürsätmägännärgä ber vakıtını turı kiterep cäzasını birer ide.

Hikmät hacinıñ baylıgı ata vä babadan miras bulıp kalmış dägel, bälki Kazan säüdägäre istilahıñça (äytkänçä), säüdägä mäharättän (ostalıktan) kilmeş ide.

Yahşı närsälär arasına naçar närsälär salıp ber bähadän cibärmäk, akçaga gaciz bulıp karz (burıç) soramış kemsägä akça yanına sigez tiyenlek sitsalarnı yegerme tiyen bähagä kuyıp birmäk, bazarlarga çittän aluçı vä satuçı küp kildekendä oçsız vä kıymmät alıp, çit säüdägärlärne bizdermäk, soñra tämam üze telägänçä yalgız irkenläp satmak säüdägä mahirlek imeş!..

Läkin Hikmät hacinıñ ostalıgı bu däräcädä genä dägel, tagın da artıgrak ide. Üze hezmät itmäktä ulgan baynıñ ike yäş ugılını säfahätkä (bozıklıkka) ügrätmeş vä anlar akçaga gaciz uldıkları ber säğattä här ikesenä yözär täñkä akça tabıp birep, yegermeşär meñ täñkälek veksel almış ide. Älege bay vafat uldıgında, ul baynıñ hatınını nikah idep, anıñ tege ugıllarını isä böten milektän kuıp çıkarmış ide. (...)

Hikmät haci agaçtan da nadan kızlarınnan dürtene Kazan tarafınnan olug şöhrät ilä ukıp kilmeş dürt mullaga birep, bu mullalar da Hikmät hacinıñ här eşenä fätva[5] virerlär, hätta kikerer isä dä, yanında "yarhämekä..." ukıp torırlar ide...

Hikmät haci bişençe kızını yaña ukaz almakta ulgan Gabbas mella soramakında hiç şöbhä itmäyür ide. Mellalarnıñ näfes kolları idekene ber dägel, hätta dürt kemsä ilä täcribä idäräk beldegennän vä bonları da işäk cıyınnarı diyä eçennän hisap ittegennän, Gabbas mellaga üze häm tämam teläge ilä biräçäk ide. Läkin Gabbas mellanı kuldan cibärüne telämägän häldä berkadär nazlanmak vä yalındırmak fikerendä ide.

Ägär dä bu kızını Gabbas mellaga birer isä, Hikmät hacinıñ safsataların huplap utıruçı dürt işäk urınına, biş işäk ulaçak ide.

Läkin çuk ulsın ki, işäk ulmak Gabbas mellanıñ yazmışında yuk imeş. Hikmät haci kızı aña bulmadı. Gärçä ike däfga (tapkır) soramış ide isä dä, Hikmät hacinıñ bu däfga ulan politikası cirenä kilmäde.

Hikmät haci, kızını nä birmäs, vä nä özmäs, bälki ülçäveneñ telene ber tarafka avış ittermäy tordıgında, iñ säümäktä ulan kart hezmätçese Sälim babaynıñ: Hatınsız mal kiräk ulsa – Hikmät haci kızını, vä malsız hatın kiräk ulsa – Söläyman häzrät kızını alırsıñ! – diyä kiñäş birüenä karap, Gabbas mella Söläyman häzrät kızını (Gayşä abıstaydır) soradı, alıp ta kayttı.

Bu häl Hikmät haciga bik açı kilmäde, çönki, ozak tormas, ikençe hatınga alır, diyä fiker äylämäktä ide. Çönki hacinıñ vafat ulmış vä ayırmış niçä gadäd (danä) hatınnarınnan başka, bügen dä öç gadäd hatını ulıp, dürtençegä yauçı yörtmäktä uldıgınnan, kızlarını birmäktä dä, hatın östenä ulmasın ide, dimäs ide. Bonıñ fikerenä kürä, hatınnıñ küp vä az ulmasında ber ayırma ulmay, ğailä vä ädäp cähätençä, hatın küp ulmasında da kimçelek kürmäs ide.

Läkin Gabbas mellanıñ uy-fikere boña karşı, yağni hatınınıñ iñ tugrı arkadaş vä tereklek mäşäqatlärendä iptäş vä serdäş diyä beldegennän, zarurlık ulmadıgında, haci kızını soramak ihtimalı yuk ide. Bonı güzäl añladıgı soñında, Hikmät haci olug ber doşman uldı vä niçek ulsa da ayagınnan çalıp audarmaga vä yäki tirän bazga töşerep batırmaga ber çara ezlär ide.

Undürt-unbiş yıllar ütep kittege häldä bu doşmanlık yomşamadı, bälki arttı vä kiläçäktä häbär bireläçäk olug macaralarga säbäp uldı.

Gärçä ikençe märtäbä hac säfärenä kittbgendä, holkını bälki tözätep kaytır, diyä Gabbas mella ömit idep tordı isä dä, Hikmät haci isä, kiresençä, äüvälgedän artık täkäbberlelek, könçelek, hodbinlek (üzen yaratuçılık) iyärtep kilde. (...)


Sälim babay


Sälim babay Gabbas mellanıñ atası zamanasınnan birü torır, cäy könnärendä umarta saklar, kış könnärendä vak-töyäk yomışlarga yörer altmış yäşärlek ber kart ide.

Ber aralık, bonlardan çıkıp, Hikmät hacida vä annan soñ Söläyman häzrättä dä berkadär hezmät itte isä dä, "öyrängän yau sugışırga yahşı" diyä, yänä Gabbas mella atasına kaytıp kitte.

Ata vä anası vafat ulıp, yort-cirlärne karau Gabbas mellaga kaldıgı soñında, Sälim babay da äüvälge mänsabında (hezmätendä) kalmış ide. Gabbas mella «bezneñ atay belmägän» diyer balalardan ulmalıgınnan, atası zamanında ulgan häl vä mögamäläläre, atasınıñ duslarını cömläsene äüvälge hälendä totar ide.

Sälim babay, här näqadär umarta karavılçısı isä dä, başka umarta vä kıyar karavılçıları törennän yuk cirgä kartaymış dägel, bälki kiçmeş zaman häbärlärene, ata-baba mäqallärene, milli mäsällärne, ähle islamga mönäsäbätle ulgan hikäyälärne ukılaçak ber kitap ide.

İske tarihlarımıznı söylädegendä, iske ğasırlarnı vä iske ğasırnıñ halıklarını tämam küz uñına kiterer ide. Ügezlär cigep, arbalarnıñ köpçäklärene (täkermäç) sarı may ilä maylap, sırt öslärennän yörülärene söylädege vakıtında, tıñlauçılar, üzläreneñ timer yul, parohod, telegram, telefon zamanasında ideklärene onıtıp, iske dönya keşeläre ulırlar ide.

Sälim babay yalgız Gabbas mellaga dägel, härtörle halıkka yarıy torgan ide. Bonıñ hikäyälärennän imamnar, şäkertlär, baylar, gavamnar[6], hatınnar, hätta kızlar läzzät alırlar ide.

Sälim babay yalgız Gabbas mella babası ulmay, böten halık babası ide. Söylädege vakıtta, başka hikäyäçelär kebi yalındırmayı, täkäbberlänmäs, irkälänmäs ide. Häm dä nikadär läzzätle idep söylär, asla yötkermäs, töçkermäs, tamak kırmas, urınsız cirdä süzne täkrar äytmäs, kulını havada yörtmäs ide.

Üze milli tarihlarıbıznı vä tabışmaklarımıznı belmäktä tiñsez ber kemsämez uldıgı kebi, kuray uynarga, cırlarga ulgan mahirlege gakıllarnı häyran idär ide.

Cäy könendä, avıl karşısında ulan tau başınnan moñayıp cırlap cibärgän tavışlarına böten avıl halkı uykılarınnan uyganırlar, tışka çıgıp, kamil rähätlek ilä tıñlap utırırlar ide.

Kımız eçär öçen kilmeş, törki tel ukımakta ulan ber rus studentı, Sälim babaynıñ saf vä kalın tavışı ilä:

"Äy, kaya ul kön ki bezdä şäp torular bar ide,

Ämma doşmannarda gamnär, eçpoşular bar ide.

Ber zaman çıgar idek bez kırga dus-işlär belän,

Anda uyınnar, kölülär, sikerülär bar ide.

Häy, gomerlär ütte kitte, kaya kitte ul zaman!

Kayda ul şäp hay-hular, göftegülär[7] bar ide.

Bervakıt bonça rähimsez dägel ide kızları,

Anda tutaşlarda ımnar, küz kısular bar ide.

Niçä yıllar ütte, ämma kürmädek kızlar yözen,

Yanımızda äüväle kanday sılular bar ide.

Şigırene kürgäç Zakirnıñ* dide ölkännär dä hay!

Yäş çagında bezdä häm anday yörülär bar ide", –

ukıdıgı vä täkrar ittegene tıñlap torıp, Mäskäügä kayttıgında notaga aldırıp "Sälim" iseme virmeş ide.

Sälim babaynıñ may, iyün aylarında, halıklar urınnarına kerep yattıkları soñında uynamış kuray tavışı, stantsiyädä ulgan elektrik, böten şähärdä ulgan färğlärene (büleklärene) eşlättege kebek, kart, yäş, ir, hatın, yeget, kız – -cömläseneñ küñellärenä selketer ide.

Buınnarınnan, arka vä bil söyäklärennän sızlanıp yatmakta ulgan kartlar urınnarınnan sikerep tordıklarını belmäy kalırlar vä "hay, üzäklärem özelä!.." diyerlär ide.

Kilennärene sügep, kırıp, bimaza idep yörmäktä ulgan kayınanalar bonıñ kuray vä yäki cırladıgı tavışlarını işetteklärendä may kebi yomşarıp kidärlär, kilennäreneñ kimçeleklären gafu itärlär, gafu gına dägel, orıştıkları öçen ükenep gozer idärlär ide.

Sälim babay kuray uynagan yäki cırlagan kiçädä yäş kilennär bik rähät oyırlar, küñelle töşlär kürerlär ide. (...)

Sälim babay yalkau dägel, gayät ictihatlı vä şat adämnärneñ bere ide. İsertkeç eçmäk dägel, iskertkäç eçkän kemsä ilä hätta mäclestäş ulmaz ide. İsertkeç eçmäk – agu eçmäk qadär zähärle vä härtörle hästäleklärneñ baş säbäbe idegene ber doktordan işetep tämam kanäğat äylämeş ide. Bez isä Sälim babaynıñ tärcemäsene yazdıgımız öçen yuk ğayeplärne yuk dimägä vazifamızdır. Läkin bar ğayeplärne yäşermägä köçebez älbättä yuktır. Mäsälän, Sälim babaynıñ tämäke tarttıgını yäşerep kaldırmıyırmız. Döres, tämäke tartadır.

Sälim babay bu yaman ğadätne Gabbas melladan ügränmeş dägel, bälki Gabbas mellaga üze ügrätmeş ide. Babaynıñ bik ciñel ügrätmeş ulgan bu naçar ğadätene Gayşä abıstay bik agırlık belän taşlatmış ide.

Sälim babaynıñ Hiva säfärene, kırgızlarnıñ goref-gadätlärene, tuy tamaşalarını rivayät ittege vakıtında tıñlauçılarnıñ avızlarınnan sular agar ide.

"T...i kabiläsendä ber kırgız kızına mähäbbäte töşep, hatın itep almaga soradıgını vä gakıd häm idäräk (süz bireşep) Hivadan kayttıgında räsmän (räsmi räveştä) nikah vä tuy idelmägä väğdä tämam uldıgını, läkin kayttıgında kıznıñ cinazası häzerlänmeş uldıgını äsärle ber surättä söylär, soñınnan, säveklemneñ yädqare, diyä kırgızlar väzene[8] belän, kalın tavış ilä kıçkırıp köyläp cibärer, soñrasında cirgä yatıp yıglar ide."

Bu mäclestä ulgan kemsä iñ usal kemsä ulsa ulsın, kiçkän eşlärenä ükener, küñele yomşar, tabigate kar kebi erer, ädäbi (mäñgelek) ulgan ber ğalämgä baraçak kön barlıgını häterenä kiterep, cänabe İlahiga mönacät idäräk çıkar ide.

Kızganıçtır ki, Sälim babay vafat ullıgında, eçendä näqadär mäğlümatı uldı isä, cömläse üze ilä vafat ularak tuprak astına kümelde. Yazıp alıp kalmak tugırısında ber zat tarafınnan ulsın gayrät sarıf idelmäde.

Bezlärdä ber ğadät bardır ki, milli cırlarnı, ata-baba mäsällärene yazmak, hikäyä vä romanlar tährir äylämäk (yazmak) ğalimnär öçen kimçelek vä gıylem mänsabenä (hezmätenä) layık dägel ber närsä hisap idelmäktäder!.. Läkin mondıy närsälärne ğalimnär yazmas isä nadannarmı yazaçak?! Anlar yazılmalıgında milli ädäbiyätımız nä räveşçä täesis idelenäçäk (tözeläçäk)?!


Täräkkıy tormozları


Gabbas mella mäktäp açıp balalar ukıttıgında Hikmät hacinıñ könçelege şul märtäbädä ide ki, ägär dä mömkin ulsa, mäktäbene vattırıp, urınında ulan tupraknı suga saldırır ide (bonıñ baş säbäbe kız mäsäläse ideke mäğlümder). Gärçä Gabbas mellaga iptäş ber imam alıp, yörägenä qadär salkın su sipte isä dä, Gabbas mellanıñ moña ise kitmägänlegene, bälki, kiresençä, mähällä eşlärene aña tapşırıp, üze tagın da artıgrak ihlas belän şuşı eşendä uldıgını kürep, häsräte äüvälgedän artmış ide.

Bu cirgä yırak dägel ber mulla yaña ukaz aldıgı ilä – bonlarnı yandırmak döres dägel, anıñ öçen nä kebi hayvan mayı vä nä kebi kemsä zäbeh ittege (hayvan çaldıgı) bezgä mäğlüm dägel, kitaplarda da kürenmi dip, kerosin yanmakta ulgan lampalarnı mäscettän çıkartmış ide.

Bere, ahşam namazını ukır öçen şäm ezlätep, namaz vakıtını uzdırmış ide. (...) (Bu urında ädip iske fikerle törle mullalarnı ironiyä belän surätli. – Töz. Ş. S.)

Oşbu törkemnän ularak Hikmät baynıñ yaña mullası da ber yaña süz taptı. Bonıñ süze här näqadär gacäp dägel isä dä, gacäpsez dä dägel ide. Boyırıgız, nä diyer:

– Grifel ilä kara taktaga yazmak şäriğatkä karşı, soñra anı bozıp almak ta häräm!..[9]

İşettegezme yaña häzrät süzen?!


Kem usal?


"B..." avılınnan yırak dägel, keçkenä ber avılda ukımayınça mulla ulgan ber gami (nadan) mörit bar ide. Bonıñ eşe işannar, mänakıyblärne (maktaulı eşlärne) söylämäk vä käramätlärne rivayät itmäk vä aña täbgan (iyärep) üzeneñ kürmeş vä kürmämeş töşlärene hikäyät äylämäk ide.

Här näqadär farız namazlarını kaldırmas isä dä, keşe küze kürgändä gayät tä ihlas ilä ukır, ägär ber kemsäneñ küze töşdegene beler isä, "äle bän üzem ruza da," dimäktän tartınmas ide.

Bonıñ iseme Musa ide isä dä, läkin üze... bozık holıklı ide. Bigräk mäkerle, yalgançı, bozık küñelle, ettän artık tamgılı (aç küzle), yala yaguçı vä hiç saklanmay gaybät söyläüçe ide.

Üz avıllarında ulan camiğ mäscetne yänädän täğmir idär (yañadan tözär) öçen diyä, hiçkemneñ möşävärätennän (kiñäşennän) başka ber iganät[10] däftäre yasap akça cıyarga diyä "F...i şähärenä kitte. Däftärneñ uñ tarafında gomumän baylar isemenä yazılmış ber mäktüb vä akçalata yärdäm belän izgelek äylämäk tugırısında kıskaça ber näsıyhät ulınır ide.

"F...i şähärendä ulgan iğtibarlı zatlar däftärdä Gabbas mella möräcäğaten kürep, hatnıñ täesire ulmasınnan häm dä bu zatnıñ güzäl isemene küp tapkır işetmeş uldıklarınnan, arzuları (teläk) ilä iganät idäräk däftärgä yazdılar vä näqadär idege açık mäğlüm ulmaz isä dä, ber meñ rublyadän az ulmayaçagı çamalanır.

Halık arasında tanılgan kemsälär belän küreşülärne tämam ittegennän soñ, dähi ber hanägä kerde, läkin akça alır öçen dägel, bälki birer öçen...

İrtäsendä uykısınnan tordıgında küz uñına däftäre kilmeş ide. Musanıñ bu kiçädä ulgan mäsarifı (çıgımı) küp dägel, barı yegerme biş rublya imeş!.. Häyerle kaza ulsın, tirläp tapkan akça dägel, kesädä kalganı citärlek. Däftärdä ulgan nomerlardan bersene, ikesene tözätelsä, bonı hiçkem beläçäk dägel, hätta tämamını birelmäs, bälki hiçkemgä äytelmäs isä, kinä hiç närsä ulaçak dägel!..

Kesälärgä kul täkrar kerep çıktı isä dä, här tıgıluında buş çıktı!.. Ah!.. Akça yuk!.. Almışlar!.. Akça cirendä cillär isep torır!.. Musa akçasını annan karadı, bonnan ezläde, soradı, yalındı, agladı, yuk, tabılmadı.

Berkadär macaralar soñında däftäre ilä berlektä politsiyägä kitte, kitte dägel, alıp kittelär. Politsiyä tarafınnan ber çinovnik cibärelep, Gabbas melladan cavap soraldı. Gabbas mella isä Musanıñ isemene işetmeş isä dä, şähesene tanımadıgını, hätta vä däftär birmäk dägel, bälki bu kebi eştän asla häbärdar dägel idegene söyläde. Bu turıda eş tä tikşerüçegä birelde, Musa da kulga alındı.

Bu kara häbär, akçasız telegrammalar vasitası (çara) ilä ätrafka taraldı. Tabigıy, Hikmät haci ilä işan häzrät tä işettelär. Hikmät haci dürtençe hatınlıkka işan häzrät kızıñı alıp, kunaklap tordıgı vakıtta berkadär käyefene bozdı.

Bu tugırıda härkem bertörle süz söylämäktä vä fiker bäyän itmäktä ulsa da, büränägä borçak atmak kebek, ber fayda kürelmäs ide. Çınnan da, bonlarnıñ süze fayda kitermäk öçen ulmay, bälki eşsez adämnärneñ sakal vä borın ilä uynauları yäki tırnak kimerüläre törennän ber eş ide.

Ämma Hikmät haci bu tugırıda Gabbas mellanı eläktermäk vä işan häzrät tä Musanı kotkarmak öçen ihlas ilä çara ezlärlär ide.

Hikmät haci üzeneñ "F..." şähärendä ulgan hosusıy däğva väkilenä (advokatına) keşe cibärep, eşne beleşep, üz hozurına kilergä boyırdı. Hikmät haci bu yähüdi advokatına şul däräcä inabät idär (işanır) ide ki, anıñ süzene küktän kilmeş vähi[11] mänzilendä (urınında) totar, anıñ sarıf idän akçasını hisap itmäs ide.

Biş kön soñ yähüdi bay hanäsenä avılga kilep citte häm dä eşne beleşdege, ägär dä hatnı Gabbas mella yazdıgı dälil ilä isbat idelsä, Gabbas mella da Musa yanına kitäçägene söyläde.

Bu eş Hikmät haci öçen yarıydır ide. Şunıñ öçen karşı-fälän kilmäde, bälki anıñ yazdıgını isbat äylämäk çarasına fiker idär ide...


Küñelsez häbär


Musa tugırısında, dörese dä Gabbas mellanı Musa urınına vä hiç ulmadıgında Musa yanına cibärmäk öçen Hikmät haci tırışıp yördege ber köndä, dus vä beleşläre, mähällä ähelläre ilä saubullaşıp, Gabbas mella hac säfärenä çıgıp kitte. (...)

Gabbas mellanıñ säfärennän ike vä Yänbäğ şähärennän yazmış ulan soñ hatınnan ber ay üttege soñında, Gayşä abıstay kulına çit mämläkät (Törkiyä däüläte) markası ilä ber mäktüb birelde.

Hay! Yahşı häbär bulsa yarar ide!.. Bu hatnı açdıkında kulları teträde, yöräge selkende, cömlä täne ber kızdı, ber öşede. Bezlär isä bu kebi hällärne "eç sizmäk" dip äytäbez. Läkin nä kürsen, hat Gabbas mella hatı ulmay, bälki başka ber beleş kemsä hatı ulıp, Yänbäğ ilä Mädinä arasında Gabbas mellanıñ vafat ulan häbäre birelmeş ide!..

Vay! Bu kara häbärgä vay!.. Gayşä abıstay da, "İnna..." ukıp, huşsız ularak cirgä yattı. Sabıy ulgan Äsma da ülmäk nä idegene tiyeşençä täsauvır itmäyür (küz aldına kitererlek tügel) vä anda bargan kemsäneñ dä täkrar kaytmadıgın belmäyür ide...

Gayşä abıstay da huşı kildegendä kızı Äsmanı koçaklap ozak vakıtlar yıgladı vä:

– İ bänem gaziz yaklauçım! Vay, bänem möhtäräm irem! Firaknıñ (ayırılu) utı yandıradır da, şuña mäcbür ularak aglayurım! Hälbuki, terek ularak cänabe İlahınıñ hisapsız yärdämnärenä ireşä algan buluıñ – ömidemder...

– İ Rabbım! İrtägä kön kızım ilä bäne, möhtäräm irem ilä berlektä, rähmätläreñ külägäsendä kavıştır!.. – diyä aglar vä üz-üzen sabır itärgä öndär ide.

Gayşä abıstay här näqadär buylä olug kazaga tugırı kilde isä dä, könnän-kön üz-üzen yuatıp vä mätanättän (çıdamlılık, tüzemlelektän) ayırılmayıp, zillätlärgä (tübänleklärgä) töşmäde. Bälki äüvälge ğamällärene vä käseplärene icra itmäktä vä kızı Äsmanı här näqadär Gabbas mella däräcäsendä ulmas isä dä, hämişä güzäl tärbiyä itmäktä uldı (afärin bu gayrätle hatınga!..)

Gayşä abıstay isä här näqadär sabırlı, väqarle ide isä dä, buylä häbärdän ber yıl üttege häldä häsräte hiç ciñeläymäs ide. Läkin kızı Äsmanı häterläp, yänä cänabı İlahidan gomer sorar ide... Biçara bändä!.. Ber minut eçendä ber-berenä zıyddi (karşılıklı) ulan dogalarnı äytmäktäder!.. Üze öçen ni närsä mäslihät, ni närsä mäslihät dägel – hiç belmäyer.


Biçara Äsma


Gabbas mella häbärennän ber yıl soñında Gayşä abıstay vafat uldı vä anıñ vafatınnan ber atna soñında kürşedän zohur itmeş (kilep çıkmış) yangında Gabbas mellanıñ cömlä äşya (äyberläre) vä yortları yanıp, bernärsäläre kalmadı. Häsrät vä şatlık küp vakıtta ber-berenä totaş kilmäktäder.

Dönya şulay inde – şatlıgında da dävamı yuk, häsrätendä dä!.. (...)

Unınçı yäşenä çıkmış ulgan Äsma, ata vä anadan häm dä iñ gaziz vä iñ märhämätle ata vä anadan yätim kaldı. Bonıñ başına kilgän kaygılarnıñ agırlıgını härkem üz fikere ilä beler. (...)

Yakın karendäşlärennän mährüm ulgan Äsmanı avılnıñ iğtibarlı kemsälärennän sanalmakta ulgan Yosıf babay tärbiyä itmäk ulıp hanäsenä aldı. Gabbas mellanı säüdegennän Alla rizası öçen tärbiyä idep asramak uldı. (...)


Yosıf babay vä kartçıgı


Yosıf babay här näqadär beldege qadär dindar, üz malını keşegä birmäs, keşe malına küz töşermäs, cıyıp äytkändä, zamanasınıñ ber yararlık kemsäse ide isä dä, hanäsendä Gabbas mella mäktäbendä ukıgan ber ugılınnan başka ukımak-yazmak beler zat yuk ide...

Kartçıgı isä yäş vakıtında abıstayga ir balalar ilä berlektä sabakka yörep, abıstaynıñ çıra kütärep tä: "Ukıgız! Üterermen!.." digän süzenä karşı şayan malaylarnıñ arttan torıp kölä-kölä: "Hiç ütermäs, bu hökemsez cir dägel, kurıkmagız!.." digän süzlärennän gaybrät alıp, hiçnärsä ukımamış ide. (...)

Yosıf babay ğailäse bu avılda yahşı isem tottıgınnan, bonıñ hanäsendä yäşädegendä Äsma da här näqadär millät anası ula almasa da, şayät millät bälase dä ulmas. Bona da çuk şöker. (...)


Saf mähäbbät


"B...i avılı, kımızı läzzätle, havası yahşı, çişmäse güzäl, suı tämle (täğamlı), sahraları irken ulmak, ärämäsendä härtörle koşlar sayramak ilä mäğruf (bilgele) uldıgınnan, kımız eçärgä vä yal idärgä kilüçelärneñ iñ küp kilmäktä uldıkları avıldır.

Bu avılga Peterburg, Mäskäü, Kazan, Vyatka, Harkov, Tomsk, İrkut, hätta Finlyandiyälärdän adämnär kiler vä ber cire tämam avıru ulgan zatlar ulınır ide.

Hätta uzgan yılnı Vengriyä (Mäcarstan) mämläkätennän yäş ber mögallim bar ide. Läkin här näqadär bu zat kımız eçüçelär cömläsennän küreler isä dä bonnan meñ yıllar elek ata vä babaları bu taraftan küçep kitkänlektän, aylardan kalgan äsärlärne tikşermäktä vä vengr tele ilä başkort tele arasında ulgan mönä­säbätlärne belmäk öçen başkort telen ügränmäktä ide. (...)

Äsma kilep kerdege köndä Yosıf babay hanäsendä unbişläp kemsä kımızçı ulınıp, bonlarnıñ arasında unbiş-unaltı yäşlärendä ulsa kiräk, güzäl kıyafätle, insaflı, gayät mölayım ber şäkert tä bar ide.

Bu şäkertneñ oşbu kış könnärendä sälamätlegenä hälel (kimçelek) kildegennän, tabiblar mäslihäte ilä Kazan şähärennän kilmeş, bonda kildegendä yukarıda telgä alıngan Budapeştlı vengr ilä beleş ulmış ide. Läkin ul mosafir; bonnan kalkıp Verhural[12] vä Usa öyäzlärene säyähät itmägä kitdege könnän birü könnärene gayät küñelsezlektä kiçerer ide...

Bu şäkertneñ kildegenä tämam ber ay ullıgınnan holkı, figıle sınalmış vä gayät gönahsız ber bala idegenä kanäğat idelmeş ide. Hätta Yosıf babay hanäse dägel, cömlä iğtibarlı zatlar bonı sävärlär vä balalarını bonıñ kebi şäkert itmägä omtılırlar ide.

Şäkert ilä Äsma ber-berenä oçraşırlar vä tartınusız söyläşerlär ide. Äsmanıñ kara häbärlärenä vä häsrätle säğatläre idegene şäkert beler vä bik tä kızganır, ägär dä elennän (kulınnan) kiler isä, üz canını fida idäräk Äsmanıñ ata vä anasını kire dönyaga kaytarır ide. (...)

Bu kızga şäkert üze yanında ulgan hikäyät kitaplarını söylär vä ukıtır ide. Bu häl ber ay dävam itte. Läkin ber-berenä tämam munis ulmışlar (iyäläşkännär) vä ber-bere ilä rähät vä hozur tapmaktalar ide. Bonlar arasında hiçkemgä şöbhä salmayaçak ulgan saf ber mähäbbät bar ide. (...)

Ber-berenä oçradıkları vakıtta yözläre nurlanır, yöräkläre selkenep, tezläre teträr, cömlä şatlık vä häsrätläre onıtılıp, yalgız karaşlarında ber-berene kürerlär. Ämma näqadär dä saf vä çın mähäbbätter!.. (...)

Avgust başı kilde, şäkertneñ iptäşläre Kazanga barmak öçen kilmeşlär vä bonı da üzläre belän alıp kitmäktälär ide. Mädräsä kagıydälärenä kürä oşbu säğattä kalkıp kitmäk lazem ide.

Bonlar küzlärene yäşländerep isänläştelär, täkrar küreşmäk vä ber-berenä serdäş ulmak väğdäse ilä saubullaştılar. Läkin bu kebi huşlaşular ançak saf mähäbbät ähellärendä genä ula beler.

Şäkert anasınnan yädkyär ularak kalmış häm dä iñ moztar (çarasız) könnärendä dä kulınnan çıkarmamış ulgan ber altın täñkäsenä büläk itäräk birde. Äsma isä bonı ğadättän tış ber şatlık belän kabul äyläde. Boña mokabil (karşı) ularak, anasınnan kalıp ta, zurlıgına kürä izüenä berketelmeş ulgan kömeş baldak (hilkasını) birde...


Şaytan yalçısı


Yosıf babay hanäsenä könnärneñ berendä mosafir ber hatın kilde. Kırık yäşlärendä ulgan bu hatın, üzeneñ häbärenä kürä, aslı "F..." şähärennän vä iseme dä Hämidä ulıp, yırak ber cirdän kaytıp kilmäktä imeş.

Bu hatın Äsmanıñ anası ulgan Gayşä abıstaynıñ beleşlärennän vä yakın duslarınnan idegene vä Äsmanı da "F..." şähärenä ber-ike ayga kunakka alıp kitmäk öçen bonda tuktaldıgını bäyän äyläde vä Yosıf babaydan röhsät sorap, soñra üze kiterep tapşırmak ulıp süz birde. (...)

Unbiş kön soñında Hämidädän kilmeş ulgan mäktübtä Äsmanıñ tir (tif) ilä hästäländege häbär birelde. Bonı işetep Yosıf babay bik rähätsez uldı isä dä, nä äytsen, bu köngä qadär üz gomerendä şähärgä barmadıgınnan, timer yul vä parohodlarnı kürmädegennän, yortta eş küp ullıgınnan, üze Äsma yanına kitmägä mömkin dägel ide. Barıp ta nä kıylsın!..

Öç kön soñra kilgän mäktübtä hästälege agır vä ber atna soñında kilgänendä – bik agır, nihayät, öç kön soñra kilgänendä vafat uldıgı bäyän idelende. (...)


Telänçe kız


Vokzalda poyızdnıñ tön tarafında ulgan koyrıgında gayne (näq) poçta arbası tugırısında (bärabärendä) ber telänçe kız ulınır ide. Oşbu möslimä telänçe ozın buylı läkin arık vä ak çıraylı (çähräle), kara küzle vä güzäl kaşlı, yäşe bälki unnarda ulınır ide. Başına baglamış närsäse yon şäl ulıp, läkin sälamät cirlärenä nisbätlä (karaganda) yırtık urını kübräk vä bu yırtıklardan saçları çıkıp, tuzılıp, cil ilä selkenep torır ide. Yon şäl idege yalgız bäğze kisäklärennän añlaşılınır ide. Östendä kırık yamaulı, citmeş yırtıklı ber bişmät ulıp, bu bişmättän hiç maniğsız (totkarsız) cil ber tarafınnan ikençe tarafına ütep yörer ide. Sul tarafında gäüdä buyınça asılmış ber kapçık ulıp, läkin kapçıkta hiçber yırtık vä tişek kürelmäs, böten ide.

Ay, bu kapçık, vay, bu kapçık!.. Söylädegemez kızga asılmaga hiç kileşmäs ide. Läkin nä çara ki, baş yäzisı (yazmış töşüe) buylä imeş tä, asılmış, boña nä çara?!.

Didegemez telänçe kıznıñ ayagında taşlandık rezinka kaloş ulıp, baltırları (baldırları) açık uldıgınnan, öşep kıp-kızıl ulmış ide. İke küzennän yäşläre tamçılap torır vä üze dä bizgäk çirle kemsä misalında der-der kaltırar, teşläre dä berberenä şak-şak sugılınır ide.

İ gacäyep hikmät! Cömlä insannar, ber ata vä ber ana balası uldıkları häldä (bezneñ ışanuıbızga kürä), kıysmätläre päk möhtälif (algan öleşläre tigezsez), tabiğatläre dä törleçä, bähetläre dä kararsız mötafavitter (bik ayırılıp toradır).

Bere nä kimägä belmädege häldä, ikençese kiyär öçen hiçnärsä bulmamaktadır. Bere bik törle gıyzzät vä nazlarga möstäğräq (kümelgän), ul bere etlär qadär ulsın rähät kürmämäktäder. Bere salkın burannarda, kar-yagmurlarda, suıklarda tuñıp, yagmurlarga çılanıp, rizık ezläp yördegendä, ul bereneñ dönyada buylä kemsälär ulınaçagı da häterenä kilmäs.

Hätere tabılmak öçen ber yar vä haram dägel hatınga asıltaşlar büläk idellege häldä, adämlek hakı öçen ulsın, ikençe berenä un kopeek ulsın birelmäs.

Başka telänçelär härkemneñ artınnan, güyä alaçakları bar kebi sorap yördeklärendä, bu kız tuktamış urınında güyä cansız närsä vä yä külägä misalında, hiç tibränmäy vä kuzgalmay torır ide. Ägär dä dikqat idelenep kürelsä ide, älege kıznıñ telänçelekkä ügränmädege vä yäki telänçe ulırga estämädege añlaşılınır ide.


Zäynüş abıstay yäki telänçelär


"F..." şähärendä, ... uramında üz hanäsendä Zäynüş abıstay isemendä ber hatın tormış itmäktäder. Bu hatınnıñ iseme böten Başkortostan gubernasında bilgeleder. Tuprak[13] satar öçen kilmeş başkort väkilläre bonıñ hanäsenä nözül idep (töşep, tuktap), aylar ilä vakıt kalırlar vä tupraklarına sähib (iyä) taba almıy yördeklärendä, Zäynüş abıstay yärdäme ilä eşlärene cirenä kuyarlar.

Zäynüş abıstaynıñ härtörle halıktan dus vä beleşläre küp ulır, dönyanıñ räveşene güzäl añlar vä zamanaga yaraşlı häräkät itmäk yullarnı da beler. Cir satuçı başkortlarga aluçı taptıgı kebi, cir aluçı nimsälärgä, latışlarga, hohollarga da satuçı tabar. Şähärgä kilep, hatınnarı yannarına ozak vakıt kayta almay tormakta ulgan kemsälärgä dä hacät ulgan şäylärne tabıp kiterer, mohtac itmäs ide.

Zäynüş abıstay, başka hatınnar kebi gakılsız ulmay, küp şäylär beler ide. Bu belüe säbäbennän küp mal tapmış, hätta oşbu hanäsene ber kopeek akça sarıf itmäy, ber bay balasınnan ber hezmät bärabärenä almış vä soñra zakon buyınça berketep, bal kapkan kebek läzzätle idep yotmış ide. Här näqadär üze keçkenä gäüdäle isä dä, karını irken vä mäğdäse (aşkazanı) sälamät uldıgınnan, küp şäylärne aşar, vä cömläsene hiç mäşäqatsez señderer ide.

Ber aralık häylä käğaze yazmak tugırısında hökem astında kaldı isä dä, diñgezgä batıp, kop-korı çıkmış kemsä misalında, himmäte säyäsendä hiçber kersez kotılmış ide...

Läkin soñrak zamannarda Zäynüş abıstaynıñ yäş vakıtları ütep, himmäte azaydı, kuäte tänäzzel idep. (töşep, tübänlänep), şöhräte dä kimede. Däğvalı vä gaugalı terekleklärgä buldıra alu, kuldan kilü kuäte kalmadıgınnan duslar, beleşlär taraldı, cildän kilmeş mallar da davılga kitte. Näqadär orlık saçmış isä, cömläsene üze urdı, vä keşegä häzerlämeş çokırlarga üze töşep, olug bädbähetlekkä kaldı...

Läkin et, tänennän canı çıkkança hämişä et ulıp, etlegene itär. Oşbunıñ öçen bu hatın da dönya kötmägä başka ber yul taptı. Şuylä ki: atasız vä anasız kalmış yäki karauçısız ulmış yätim kızlarnı cıyıp telänçelek itterer vä anlar cıyıp kitermeş akçalar ilä kön uzdırır ide. Şul säbäptän telänçe kızlarınıñ sanı härvakıt tukız-unnan kim ulmaz ide...

Ütmeş büleklärdä söylämeş uldıgımız telänçe kız da Zäynüş abıstaynıñ telänçe kızlarınnan bere ulaçak ide."Ulaçak" didek, çönki bu hatın kulına töştegennän soñ bu säfäre äüvälge säfäre ide. Çibärlek vä güzällege cirendä, söyläşüe läzzätle, üze dä gayät tä cazibäle (söykemle) uldıgınnan, tiz könnän bonnan elek kitmeş telänçe kızlar urınına-bu da kitäçäk ide!..

İ hörmätle islam bayları!.. Vay, bay ugılları!.. Kürsätegezçe, sezlärneñ akçagız kemnärne hälaq itmäs!.. (...)


Yäş kız vä hatınnar


"K..." şähärendä ulgan hästähanälärneñ berendä unnan artık möslimä hästälär ulınıp, bonlar yanına dähi ayakı sınmış yäş ber kız kiterelde. Bu kız, ayagını bäylägännäre vakıtta här näqadär ber däräcä kıçkırmaga vä şikayät itmägä mäcbür uldı isä dä, soñra rähätlänep uykıga kitte.

Öç atna qadär salınmış urınında yattıgınnan son, kultık tayagına tayanıp hästähanä eçendä yörmägä röhsät ulındı. Bonda ulgan möslimä hatınnar elek häldä bu kız yanına üzläre kilep utırdıkları kebi, bonnan soñ mäzburä (äytep ütelgän kız) dä anlar yanına barır uldı.

Sälamätlänmeş hatınnar çıgıp, anlar cirenä yanalar kilep-kitep torırlar, yäş kız isä ozın vakıt bonda kaldıgınnan härberenä tanış ulır ide. (...)

Bu yäş kız kitap vä hatlar ukımak ilä genä dägel, hatınnarnıñ ütenülären tıñlap, yortlarına, yakınnarına hatlar da yazar ide. Hätta möselman hatınnarı öçen gomumän ber yazuçı ulmış ide. (...)

Yäş kıznıñ ayagı tämam sälamätlänep, çıkar könnäre yakın kaldıgında hästähanägä dähi ber hatın kiterelde. Läkin bu hatınnı kürep böten hästähanä halkı "Allahı Täğalä saklasın..." diyä cänabe İlahiga yalvarmaga başladılar...

...Bu hatın unikençe babta söylämeş ulgan Hämidä imeş!.. Bezneñ Musa beleşemez dä mäğlüm eşe säbäbennän cäzaga duçar ulmış imeş!..


Ana ilä kız


Volga buyında ulgan parohod kontoralarınıñ berennän utız çakrım yıraklıkta ulgan islam avılında yalgız ber keçkenä häm dä päk keçkenä ber üdä[14] hatın kızı ilä torır ide. Bu keçkenä vä yartısı cir astında ulgan binaga här ayda kırık tiyen hak birerlär ide. Oşbu akçanı häm dä üzläreneñ karınnarını tuydırmak öçen hezmät itmägä mäcbür ulırlar ide. Kış könnärendä hak ilä cep vä yon erlärlär, kinder sugarlar, köz könendä balçık basıp öylär sılarlar, cäylektä könläp kır eşene eşlärlär. Bu säbäptän aç-yalangaç ulmaslar ide. Hatınnıñ isemene belmäyermez. Läkin kıznıñ iseme Zäynäp vä atası da Gosman isemendä idege mäğlüm ide.

Oşbu avıldan kitep säüdä itep tormakta ulgan ber säüdägär Mäkäryadän[15] kayttıgında, yakınnarı ilä küreşmäk öçen Tuktamış ide. Üz hanälärendä hezmät itmäk öçen yukarıda söylädegemez tol hatınnı üze ilä bergä barması hakında täqdim itte. Hatın kızı ilä berlektä ulmak şartı ilä bu täqdimne kabul itte. Vä cömläse berlektä säfär äydädelär.

Bonlar niçä könnär soñında "G..." şähärenä cittelär. Mägär dä Salih baynıñ tärbiyähanäse açılmagı şähär eçendä şaiğ ulmış (taralgan) ide. Bu säüdägär isä ber tamak rashodı az ulsın niyäte ilä, kıznı älege tärbiyähanägä birmäk tugırısında hatınga kiñäş birde.

Hatın da baynıñ birmeş gakılına vä ügrätmeş däresenä kürä Salih bayga barıp, yalgız ber yätim kızı ilä uramda kaldıgını söyläde, häm näqadär buylä aldap häylälär kormas isä dä, kızı tärbiyähanägä alınır ide. Läkin säüdägärneñ ügrätdege ilä ğamäl itmägä mäcbür ulmış ide...

Läkin bärakät birsen ki, Salih bay küp töpçenmäde dä, Zäynäp kabul idelenäçäk uldı...


Tärbiyähanä


"G..." şähärendä möselman yätimnärenä mahsus ulgan tärbiyähanädän häbäregez barmı?.. Ulmaz isä, boyırıgız, bonıñ hakında sezlärgä ber-ike süz söyläyälem: böten Aziyägä iseme mäğlüm ulgan Salih bay "G..." şähärendä ir vä kız balalar öçen ike bülektän gıybarät ber islam yätimhanäse tözegän ide.

Tärbiyähanäneñ irlärgä mahsus bülegenä dägel, bälki hatınnarga mahsus ulgan bülegenä boyırıgız, sezlär ilä bärabär kerep kürälem. Kurıkmagız, kermägegez hakıykat dägel, bälki faraz vä hıyalıydır.

Olug ber zalda unikeşär ğadättän gıybarät uldıgı häldä, altı saf ularak tezelmeş kız balalar küreler. Ayaklarında ap-ak oyık, öslärendä yäşel materiyädän külmäk, ak kinderdän al yapma, başlarında kızıl hätfä (katıyfä) östenä çikmeş kalfak, anıñ östendä zäñgär töstä keçkenä şäl salınmıştır.

Saflarnıñ ber başında din mögallimäläre ike möslimä, ikençe başında hönär mögallimäläre ulgan öç rus hatını vä bonlardan ber tarafta garäp tele, farsı tele mögallimäse vä yätimhanäneñ mödiräse, dähi öç möslimä bulınıp, anlar artında kontorada däftär totuçı yazıp baruçılar vä iñ soñ urında tärbiyähanä hadimnäre tezelep, cömläse ber kıyafät üzärendä tezelenep tormaktalardır.

Berençe safnıñ tämam urta ber cirendä, başında çuar çalma, östendä söt kebi ak cilän uldıgı häldä ber kart häzrät kızlarga karşı tordıgı häldä küreläder. Ak sakalı, mölayım süze, nurlı yöze, saf küñele bu urında telgä alınmaga yaraklıdır. (...)

Yugarıda äytelgän kızlardan küpläre tegeş, çigeş, näkış hönärläre ügrändekläre kebi, öslärendä ulgan kiyemnäre üz kulları ilä tegelmeş vä eşlänmeş imeş. Kul hönärlärennän küp şäylär kamil kızıksınu ilä olug magazin (mähazin)nar tarafınnan alınmakta imeş.


Mögallimä hanım


Kiçkän bülektä işarät ittegemez möslimä mögallimälärdän bere hikäyämezgä mönäsäbätle ullıgınnan, bu cirdä anıñ tugırısında dähi berkadär süz söylämäk iqtiza (kiräk) idär. Bu mögallimä yegerme yäşlärendä ber kız ulıp, oşbu tärbiyähanäneñ iñ elek çıkmış saçkäse vä yäki berençe ularak peşmäk cimeşe ide. Yätim­hanädä altı yıl tärbiyälänep vä gıylem-mäğrifät alıp, imtihan birdege soñında, oşbu tärbiyähanägä mögallimä... ulınmış ide.

Bu kebi millät anaları arabızdan zohur ittege (kilep çıguı) cömlämez öçen ber iftihar (gorurlık) uldıgı kebi, isemnäre dä millätemez öçen böyek ber bähetter. Läkin "mögallimä hanım" täğbire ilä hikäyät itmäk ciñel uldıgınnan, bezlär häzerge bonıñ möbaräk isemnärene ziker itmäyermez. "Häzerge" didek, çönki kiläçäktä döres vä asıl iseme ziker idelener vä küp hälläre mäğlüm ulır. İhtimal ki, bu kız bu äsärneñ iñ berençe bahadirı ula beler. Bezlär mögallimä hanım diyä hikäyämezdä dävam itäçäkmez.

Mögallimä hanım yäş vakıtında ata ilä anadan mährüm kalmış ulgan ber yätim kız ide. Salih bay tärbiyähanäse açıldıgında iñ elek kabul itelgän kızlar ilä berlektä tärbiyähanägä kabul ulınmış ide. Tärbiyähanädä ulgan döres tärbiyä säyäsendä vä hosusan ahır sıynıflarında kart häzrät kildegendä anıñ güzäl näsıyhätläre vä mebzul (mul, küp) ulgan himmätläre (tırışlıkları) säbäbennän, ählagını gayät güzälläştermeş ide. Tärbiyähanädä ulgan cömlä yätimnär hanımnı üzläreneñ anaları märtäbäsendä sävärlär ide. Çınnan da, här näqadär tugdırmış anaları dägel isä dä, analarınnan artık şäfkatle vä analarınnan küp märtäbä märhämätle ulıp, cömläsene yaklar häm yärdäm itär ide.

Mögallimä hanımnıñ, tuganım, karendäşem, balam, bägırem, diyä açık yöz vä läzzätle süzlär ilä birmeş näsıyhätläre, yätim balalarga Napoleon ğaskärennän artıgrak eş kürer vä kölemseräp söylämeş yuatuları balalarga yıldırım[16] kebi täesir birer ide.

İnsannıñ yäşlegendä almış tärbiyäse kaberenä qadär berlektä ulır, ayırılmas. Bu isä gakıllı kemsälärneñ täcribäläre ilä isbat itelmeş ber şäyder...

Tärbiyä goläması fikerenä kürä, ğailä – keçkenä ber däülät kebider. (...)

Ädäbiyät ilä şögıllänu-küñelene saflamak vä näfsene tärbiyä itmäk babında iñ äsärle uglan dävadır. Şuña kürä, hatın ulgan kemsä ädäp kitaplarını ukudan hiç vakıtta möstäğni (hacätsez) ulmas. Garäbi, farsi, törki tellärene belgän zatlar öçen härtörle ädäp kitapları bardır. Şuña kürä, ğailä başlıgı vä millät anası ulgan hatın buş vakıtlarında bonlar ilä gomer kiçerer vä ädäbi mäcleslär korıp, kul astında ulgannarga güzäl ählak vä gıybrät däresläre söylär. Buylä itmäkneñ faydası ğailä vä ömmät öçen çiksezder.

Mögallimä hanımda bu kamilleklär cömläse bardır...


Hikmät hacinıñ soñgı köne


Bikbulat häzrät ir urtası ulıp, sakalları agara başladıgı ber vakıtta, kara kaşlı, ak yözle, simez bädänle ber kıznıñ kalpaganı kırın salıp, karşısında tordıgını canı estämägä başladı. Äüvälge abıstay küp hästäleklär kürep öşängän vä balalar tärbiyä itep mäşgul uldıgınnan äüvälge töslärene taşlagan, uyın-kölkelärdä dä artık räğbäte (teläge) kalmagan ide...

Läkin alınaçak hatın böyek ber bay kızı ulmadıgında, karşıga kilep, kiyenep, bizänep tormagı mömkin ulmadıgını güzäl añladıgınnan, Bikbulat häzrät tä olug häm dä iñ olug ber säüdägär kızı ezlär ide...

Dönyada bar närsä, tırışlık kamil ulmak şartı ilä, älbättä, tabılınır. Bikbulat häzrätkä dä canı arzu äylämeş räveştä ber kız tabıldı. Bu da Hikmät hacinıñ Gabbas mellaga birmäk fikerendä ulgan bişençe kızı ide. Väğdäläşlektän soñ, nikah könnärenä qadär yänä ulgan ike ay vakıtta Bikbulat häzrätneñ kürmäktä ulgan töşlärene, küñelendä ulgan hıyallarını hiç soramagız... Bonlar isä söyläp, yazıp añlatırlık hällärdän dägelder. Ence kalpaklarını kiyep, muyınnarına asıltaşlarnı asıp karşısına kilep toraçak ber kız kilmägenä, küñel bozaçak şäylär ulmasın öçen, Bikbulat häzrät kart hatınını olug vä keçek cide balası ilä: "Üz könegezne üzegez küregez. Bännän sezgä häyer-fatiha!" – diyä avılnıñ ikençe ber oçına ber ü(öy) salıp, ayırıp çıkarmış ide.

Bikbulat häzrät: "Hay, könnär bik ozın ütä!"-diyä, kön kiçerä almay yördegendä, ike olug hadisä (vakıyga) buldı. Bere-yöz meñ rublyalek sänäd (veksel) cavaplılıgınça, Hikmät hacinıñ häzinäsendä ulgan barlık äyberlärenä torg (mözayadä) iğlan itelde. İkençese – Mäkärya bazarına kitmeş ulgan ugılı, Kazan şähärendä bankıday ille meñ rublya akça alıp çıkmış uldıgınnan dürt-biş säğat soñ, ber fäheşhanädä katel ulınıp (üterelep), akçası ugırlandı. (...) Hikmät haci uramda torıp aç kaldı...

Hikmät haci, bu könnär soñında fäqat berär ay miqdarı yäşäp, ber başkortnıñ iñ zäbun (naçar) ber hanäsendä vafat itte...


Mögallimäne taläplär[17]


[19]01 sänäse cäy könnäre ide, mögallimä hanımnı berdän ike taläp zohur itte (sorauçı kilep çıktı). Bere-...Tahir bay ugılı İbrahim, ikençese... mögallim äfände ide. Tahir bay tiñsez ber bay uldıgı häldä, İbrahim Tahir baynıñ yalgız ber balası ide. Ämma mögallim isä... iñ fäqıyr ber zat ide. Tahir bay vä ugılı İbrahim härkemgä mäğlüm uldıklarınnan, haklarında süz söylämäk gabäster (faydasızdır). Ämma mögallim äfände avılda mäktäbe ibtidai (başlangıç mäktäp) kürdegennän soñ, atasınnan miras ularak kalmış öleşene akçaga täbdil idäräk (alıştırıp), ike yöz rublyane kesäsenä salıp Kazanga kitmeş vä harikılgadä (gadättän tış) ber tırışlık belän un sänä ukıp, oşbu sänädä kaytmaga ilä "G..." şähärenä kilmeş ide. Kazan şähärendä İslam gıylemnärendä mäharät (sälätlelek) käsep ittegennän başka Darelmögallimin (Uçitelskaya şkola) programması nigezendä imtihan birep, şähadätnamä[18] almış vä hacät äda idär (ütär) miqdarda frantsuzça, nemetsçä dä ügränmeş ide. Bonnan başka buhgalteriyä, matbagaçı­lık gıylemnärenä dä beler ide.

Bu ike taläptän hiçbere ikençeseneñ soradıgını belmäyerlär, bu häl fäqat mögallimä vä Salih bay ilä anıñ hatını ulgan öç zat arasında möştäräk (urtak) ber ser ide. Salih bay vä hatını isä mögallim äfändegä birmägä kamil däräcä arzu itdekläre häldä, mögallimäneñ üz küñelene belmäk estärlär ide. Ägär dä bu mögal­limädän başka bere ulsa ide, hiç şöbhäsez Tahir bay ugılı vä iñ dörese dä Tahir bay ugılınıñ baylıgın ihtıyar itär ide. Läkin mögallimä hisapsız mondıy ber baylıknı ber tarafka kuyıp, bernärsäse ulmagan mögallim äfändene ihtıyar itte...

Mögallimä ilä mögallim gıylem, mäğrifät, güzäl holık, täqvalık tugırısında ber-berenä şulkadär bärabär kilmeşlär ide ki, buylä räveştä ber-berenä bärabär kilgän ir ilä hatınnarga dönyada nadir täsadef (siräk oçraşu) idelener... Gali äfände (mögallimneñ isemeder) bonnan un-unber sänälär mökatdäm "Şärif" avılında ber gami (nadan) ugılı uldıgı häldä, bu köndä, Gali äfände dip, şöhrätle ädip vä möhärrirlärdän ulıp, gayät mäğlümatlı vä güzäl holıklı ber kızga ir ulmak şäräfenä ireşte...


İske keşedän yaña häbär


Mögallimä hanım Salih bay ilä hatını karşında üz balaları kebi mogtäbär vä sävekle uldıgınnan, tuyga hacätle närsälär anlar tarafınnan häzerlänmäktä vä buylä ber yätim balanı häm iñ yäşeren serlärenä serdäş ulgan vä härber yazularını ukımakta vä yazmakta ulgan iñ yakın balalarını gakıllı vä güzäl holıklı vä üzenä tiñdäş ulgan kemsägä tapşıraçak uldıkları öçen gayät söyenerlär ide. Tuy vä nikah köne bonlar tarafınnan rabigıläüväl ayınıñ unikençe köne ularak bilgelänmeş ide. (Ämma Tahir bay ulı İbrahim, kızga üze öylänä almau açuınnan, mögallimä möselman kızı tügel, dip, hökem idaräsenä gariza birä. Kıznıñ tärbiyähanägä kergänçe yäşägän avılına keşe cibärep, metrika däftärlärennän ezläsälär dä tabalmıylar. Mögallimä Salih bayga üzeneñ ul avılda vakıtlıça gına torganlıgı, andagı "anası"nıñ da üzeneñ änise tügellege turında söyli. – Töz. Ş. S.)

Salih bay:

– Alay isä, atañ vä anañ kemnär? İsemnärene belerseñme?

Mögallimä:

– Atam Bikmät avılında Gabbas isemendä ber imam vä anam da Gayşä isemendä ulıp, bän dä ul vakıtta Äsma isemendä idem. Läkin ozın macaralar soñında, älege hatın kızı uldıgım könnän başlap "Zäynäp" isemene aldım. Tärbiyähanägä bu isem ilä kabul iteldegem soñında, kem idegemne açık belderergä säbäp ulmadıgınnan, gariyät ulgan (alıp torgan) "Zäynäp" ulıp yördem...

Salih bay, tämam ber häyrättä (aptırauda) kalıp, nä dimägä belmäyep torır ide.

Mögallimä:

– Äfändem, bonlar bänem tarihımnıñ soñ käğazläreder. Mösagadä itär isägez (mömkinlek birsägez), başınnan söyläyälem dä, töp çıgışım, kem ikänlegem, açık mäğlümegez ulsın, bu köndä atam da sez, anam da sezsez!..

Salih bay:

– Hikäyäteñne beldem. Läkin bu gacäp vakıyga säbäbennän berkadär huşım kitte dä söyläşä almıy tordım. Azrak utır! Bonda dähi ber başka eş kilep çıktı (bu vakıtta dürt-biş minut qadär çitkä çıgıp yörep kilde).

Mögallimä:

– Äman19, yarabbi, häyerle ulsa ide!

Salih bay:

– Atañnı kürer isäñ, tanıy alırsıñmı?

Mögallimä:

– Kürmäk nasıyp ulsa, älbättä, tanır idem, här näqadär ayırıldıgım vakıtta yäş idem isä dä, yöze vä kara sakalı töştä kürdegem kebi hämişä hıyalımdadır. Läkin vafat ulgan kemsäne kürmäk hiç mömkin ulırmı?

Salih bay:

– Atañ vafat dägel, bälki sälamätter. Oşbu şähärdä, üzegez tormakta ulgan tärbiyähanädä ulgan kart Yunıs häzrätter. Häzer çakırttım, atañ ilä küreşäçäkseñ. İnde ber tuy cirenä ike tuyımız ulaçaktır. Bu kebi böyek märhämät vä niğmätlärgä dönya yözendä bezdän başka hiçkem ireşmägän vä ulmas. Bezneñ säbäbemez ilä atalı-kızlı ulaçak vä hiç ömet itelmägän lätıflärgä mäzhär ulaçaksız (kiñ bähetlärgä ireşäçäksez).

Mögallimä:

– Yunıs häzrät bänem atam ulaçakmı?

Salih bay:

– Sän Zäynäp iseme ilä yördegeñ kebi, atañ da Gabbas uldıgı häldä, bäğze säbäplärgä kürä, Yunıs isemene almıştır. Bu säğattä bonda kilep citeşer.

Mögallimä:

– Ya Alla! Bu nä häl! Yarabbi! Hälemä märhämät äylä! Gakılıma kuät bir! Dähi nä hällär küräçäkmen! Dönyanıñ küp zähmätlärenä kürdegem soñında, inşa Alla, bonnan soñ rähät küräçäkmen! Ya Alla, märhämät!..

Tärbiyähanädä ulgan kart häzrät kilep kerdegendä ikençe ber bülmädä häldän häbär birdege soñında, här ikesene küreşterde. Bonlarnıñ bu vakıtta ulgan şatlıklarını, koçaklaşıp aglaştıklarını vä başka häl vä räveşlärene söyläp añlatırga köçebez citmi. Bu kebi olug ber şatlıkka barı tik yalgız Gayşä abıstay katnaşa almadı, imde bonıñ öçen ahirättä tiñsez şatlıklar kürsen.

Ozın mäcles vä söyläşep utırular soñında, tärbiyähanäsenä kaytırga dip, Salih bay hanäsennän çıktıgında, Äsma hanımga ber fäqıyrä hatın tugırı kilep, kulını suzdı. Ayakları ulmadıgı säbäptän bäläkäy arbaga utırıp, ike yaktan ike tayak yärdäme ilä yörmäktä ulgan bu hatınnı kürep bik tä kızgandı. "Hay, bez sälamätlek niğmätene belep şöker itä almıybız. Bonä Allahı Täğaläneñ nä hälgä töşmeş bändäläre bar", – diyä, kesäsennän ike-öç danä kömeş täñkä alıp, sadakasını birep kitte.


Bähetle Äsma


12 nçe babta Yosıf babay hanäsennän Äsmanı Hämidä isemendä ber hatın alıp kittegene söylämeş idek. Bu hatın, kändese söylädege räveşçä, Gayşä abıstaynıñ beleş vä duslarınnan dägel, bälki dönya vä ahirät doşmanı ide. Kürendege kebi yahşı hatın da dägel, bälki şaytan yalçısı ulıp, adäm başına häsrät, millät östenä bäla kiterep yörüçe ide. Yätim biçara kızlarnı vä sadädil (berkatlı) yäş hatınnarnı aulap fäheşhanälärgä kiterep satar ide. Gönahsız balalarnı vä saf, namuslı hatınnarnı buylä räveştä haraplık koyısına taşlamak, dönya vä ahirät bädbähet ulmaklarına säbäp ulmak, bonıñ karşında urmannan kuyan totıp ta bazarga çıgarıp satmak däräcäsendä ciñel ber eş ide. Dönyada nälär ulmas, nälär!..

Rivayätlärgä kürä, aramızda bu kebi häräm käsep itüçe dähi ber çuk Hämidälär ulınıp, harap uluçı Äsmalar, Häsänälär sansız imeş! (...)

Äsma, ägär dä... buylä ber tärbiyähanägä töşmäy, battıgı şärirlär (cinayätçelär) arasında kalmış ulsa ide, şöbhäsez, ber Hämidä vä Zäynüş ulır ide. Ägär dä Zäynüş ilä Hämidägä Äsma tärbiyäse nasıyp bulsa ide, bälki Äsma däräcäsendä güzäl holıklı, märhämätle, täqva, dindar ber millät anaları ula belerlär ide.

Hämidä "F..." şähärenä kiläräk, Äsmanı beldegemez Zäynüşkä tapşırdı. Läkin bu vakıtta Äsma tif hästälegenä duçar ulıp, öç ay miqdarı agır yattı. Bäğze vakıtlar Häyätınnan ömit häm kiselde isä dä, ahırında şifa käsep itte vä hästähanädän Zäynüş üz hanäsenä alıp kilde, vä bu vakıtta Zäynüş öyrätüenä kürä Hämidä tarafınnan Yosıf babayga mäktüplär vä ahırında bäğze äyberläre vä şähärdä ulgan imam iseme ilä ber ışanıç yazuı cibärelde. Läkin bu yazu imam yazuı ulmay, fäqat anıñ isemennän yazılmış ide.

Soñra berkön Zäynüş Äsmanıñ başka hezmätlär öçen yäşräk uldıgını fikerläp, beraz vakıtlar telänçelek ittermäk ulıp, häzerlämeş kiyemnärne kidermäk uldı. Biçaranıñ zatlı, böyek tabigate mondıy zillätlärgä (hurlık, tübänleklärgä) riza ulmadıgında, Zäynüş tä işegene bikläp, süs çıbırkını urınınnan alıp, meskinäne yarmaga başladı. Bu çıbırkı bonnan elek tä küp balalarnıñ yäşlärene agızmış, ahlarını da küklärgä çıkartmış ide.

Ata vä anasınnan katı küz cäzasını kürmägän gönahsız bala, elek märtäbä ularak adäm surätendä ulgan ettän kamçı cäzasını tarttı. Biçara nä itsen! Tugız-un yäşendä ulgan vä avılda tereklek itkän, nä zakon vä nä tel belgän kız bala şähärdä hälene kemgä söyläsen vä kemnän yärdäm soramaga belsen. Avıl halkı härnärsäne sorap vä härnärsäne kürep yördegendä, şähär halkı bonıñ kireseder. Aralarında yalgız ber stena ulgan kürşelär berlektä un sänä torırlar, berseneñ hälene ikençese asla belmäs.

Ber atna soñında Zäynüş tarafınnan "Kiyenegez!.." komandası bireldegendä, cömlä balalar, kiyemnärene kiyenmeşlär vä kamçı açısı onıtılmadıgı, hätta gomer barınça onıtılaçak ulmadıgı säbäple, Äsma da kiyenep, telänçe kızlar ilä berlektä näqadär yırak ulgan vokzalga kitte. Vokzalda nä häldä tordıgı isä 13 babta ukılmıştır.

Zäynüş üze dä, härvakıtta ulgan ğadäte üzärendä, rus hatını surätendä kiyendege häldä, vokzalda ulınır vä ğaskärenä dä hiçkemgä beldermäy näzarät (kontrol) itär ide. Ber aralık Zäynüş işarät ilä Äsmanı vagonga alıp kerde vä şul säğattä kuzgalıp ta kittelär. Mägär dä bu vagonda Darvin mäymünnäre ilä Erbet bazarınnan käsep itep kaytuçı ber hatın bar imeş. "Et üz iptäşene tabar" dideklärençä, Zäynüş tä bu hatınnı belep, Äsmanı satmış vä üze ikençe mänzildä (tuktalışta) töşep kalmış ide. Hälbuki, Äsma satılınıp yörmäktä ulgan sandugaç kebi, üz hälennän asla häbärdar ulmayır ide. Läkin telänçe kiyemnäre salınıp, ğadäti kiyemnär kiyenderelmeş ide.

Biçara ber vakıtta Kazan şähärenä kilde, ber hälaqät çokırınnan kotılganı häldä ikençe ber hälaqät koyısınıñ agızına citep tuktamış vä töşep kitmägä dä yalgız yarım arşin kalmış ide. Baylar akçası kemnärne hälaq itmäyer? Baylarnıñ eç poşuları nä kebi gaziz balalarnı vä şayan märhämät zatlarnı dönya vä ahirättä zur vä zar itmäyer?..

Biçara Äsma ber baynıñ näfsene hozurlandırmak vä eç poşuını bastırmak öçen häzerlänmäktä, häzerlänmäktä dägel, häzer kılınmakta ide...

Usallar arasında Äsma zararsız hezmätlär ilä mäşgul ularak berkadär könnär gomer uzdırdıgında, yugarı kattan tübän katka töşep kilmäktä ikän, baskıçtan yalgış yıgılıp töşte dä ayagı sındı...

Bonıñ üzärenä Äsma da hästähanägä cibärelmeş ide. (...)

Läkin bu kıznıñ yätim vä hiçkeme yuk idegene beldege ilä, şul könnärdä hästähanädän çıkaçak ber kartçık üze ilä bergä avılga alıp kitep, kızı itep tärbiyä itäçäk uldı. Ber ay miqdarı bergä torıp, häle mäğlüm uldıgınnan, hosusan dogasını ukıdıgınnan soñ, bu hatınnan çiksez şäfkat vä märhämät kürä kildegennän bärabärendä kitmäktän kurıkmas ide.

Tulı cärähät ilä Hämidä hästähanägä kilep kerdege köndä Äsma da kartçık ilä çıkıp avılga cäyäüläp kittelär. Ägär dä ber kiç kunmış ulsa ide, üzen ugırlap kitmeş ulgan Hämidäne tanımış ulaçak ide.

Gacäyep täsadefder ki (kötmägändä oçraşu), Äsma Hämidä ilä Zäynüşne küze ilä kürdege häldä hiç tanımamış vä hällärenä märhämät itep, yäşlärene agızıp kızganmış ide. Hämidäne hästähanädä kürep, Zäynüşne dä bonnan niçä sänälär soñ "G..." şähärendä kürmeş ide. Häterlisezder, Äsma hanım atası Gabbas mella ilä oçraşkaç, tärbiyähanägä kaytmaga çıktıgında ayaklarınnan mährüm kalgan ber hatın telänçegä tugırı kilep, sadaka birep kitmeş ide. Bu fäqıyrä hatın üzen kamçı ilä yargan Zäynüş ide...


İr häm hatın


Nikah vä tuylar uzgaç, kız ilä yeget ber-bere ilä küreştekläre kiçäneñ irtäsendä ire (keçkenä kulında ulgan baldagını salıp hanım äfändegä birdegendä):

– Här näqadär kıymmätle dägel isä dä, gayät tä qaderle ulgan bu baldaknı säña büläk ittem, kabul boyır!..

Hatını:

– Rähmät, nä bireler isä, sännän birelmeş närsä bänem öçen häm qaderle, häm kıymmätleder. Qaderle närsä hiçkem karşında da kıymmätsez ulmas.

İr:

– Moradım çınnan da kıymmätsez dimäk ide. Yuksa, didegeñ kebi, bänem öçen sabavät (balalık) vakıtımda vä şäkertlek könnäremneñ saçäk kebi çagında iñ kızganmakta uldıgım ber yätim kıznıñ üzem kebi ata vä anadan mährüm ulgan ber gacizneñ yädkyäre uldıgı cähäte ilä häm kıymmätle häm qaderleder.

Hatın:

– Läkin bu baldak balalarnıñ dägel, zurlarnıñdır.

İr:

– Aña da anasınnan kalmış vä anasınıñ yädkyäre ide. Kımız eçep tordıgım avıl imamınıñ (atasınıñ isemene belmäyerem) kızı ide. Ah, biçara, näqadär şayan märhämät ide. Fäqat bu dönya häsrätlärennän kotıldı. Çönki Kazanga bardıgınnan öç ay soñ vafat uldıgını işettem. Üze hämişä häteremnän kitmäyer.

Hatın:

– Em... em... (baldagınıñ astında ulgan tamgalarga bakıp vä saçı oçına tagılmış ber altın täñkäne ireneñ kulına biräräk):-Ul balaga şundıy ber altın täñkä birdegeñ hätereñdä yukmı?

İr:

– Birdem, bu kön kebi belerem. Läkin bonıñ kebi dägel, häterem yalgışmasa, bu täñkä bänem birmeş täñkämneñ üze kebi küreler. Bonda nä ser bar?.. Bonı säña kem birde?..

Hatın:

– İkençe märtäbä küreştegemez köndä kire üzemä birmäk şartı ilä oşbu baldaknı algan zat birde. Yalgışmas isäm, iptäşläreñ ilä Kazan şähärenä ukırga kittegeñ vakıtta isänläştegemez säğattä sin birdeñ!..

Ukuçılar üzläre beler ki, oşbu mögallim 11 babta yazılgan yäş şäkertneñ üze imeş. Bu hälläre mäğlüm uldıgında, bonlarda hasil ulgan äsärne (tirän kiçerüle hälne) bäyän äylämäk hiç mömkin dägelder. Dönyanıñ bonça mäşäqatlärene kürdekläre soñında Äsma ilä Gabbas cänabı İlahinıñ bu kebi lätıyflarına (märhämätlärenä) mäzhär (layıklı) uldılar. Adämnär, kiräk yahşı, kiräk yaman ulsın, ğamällärenä kürä cäza kürerlär...


_________________________


[1] Äsär kıskartıp alındı. Añlaşılmagan süzlärneñ kayberlärenä avtor üze cäyälär eçendä añlatma birä bargan. Yazuçınıñ şul alımın saklagan häldä, teksttagı küp kenä süzlär häm gıybarälär tözüçe tarafınnan häzerge telgä küçerelde.

[2] Täqva – din kuşkannı tına eşläü, dindar bulu.

[3] Mähdüm vä mähdümälär – mulla ulları häm kızları.

[4] Himmät – teläkkä omtılu, eş belän kaygırtuçanlık kürsätü, tırışlık.

[5] Fätva – nindi dä bulsa ber eşne eşläü din-şäriğat yagınnan döresme-tügelme ikänen kürsätep birü, hökem çıgaru.

[6] Gavam – gadi halık, massa.

[7] Göftegü – kara-karşı söyläşü, äñgämä.

[8] Väzen – şiğır ülçäme, ritm.

[9] Kadimçe, iske fikerle mullalar balalarnı ukıtuda kara taktaga yazu h. b. şundıy yaña alımnarga karşı torgannar.

[10] İganät, iganä – yärdäm, bulışlık; berär yahşı eş öçen halıktan cıyılgan akça.

[11] Vähi – berär fikerne Alla tarafınnan päygambärneñ küñelenä salu, küktän boyırık, häbär citkerü.

[12] Häzerge Çiläbe ölkäsendäge Verhneuralsk şähäre.

[13] Tuprak – cir, cir bilämäse mäğnäsendä.

[14] Üdä – öydä (dial.).

[15] Tübän Novgorodta här cäy sayın bula torgan zur yärminkä – Mäkärcä yärminkäse.

[16] Yıldırım – tönlä yäki kiçen ofık çitendä yalt-yolt itä torgan yaktılık çatkısı (erakta yäşen yäşnäü çagılışı); acagan; yäşen (dial.).

[17] Taläplär – teläüçelär, sorauçılar.

[18] Şähadätnamä – tanıklık yazuı, diplom, attestat.

[19] Äman – iminlek; kotkarıgız, märhämätle bulıgız!