Anıñ Tukay Bulasın Belmägännär

(istäleklär)
1946 yılnıñ aprele. Partiyäneñ Ätnä rayon komitetı, Tukay könnären ütkärü öçen, Kuşlavıç avılına Ätnä rayonı mäğarif bülege inspektorı Näfiq Halik ulı Yahudinnı bilgeli. Tübändäge yazmalar anıkı. (Mars Yagudin äzerläde).

***

24.IV-46. Minem soñgı könnärem Tukay belän uzdı. Bu könnärdä min, dönyanıñ başka kaygı-häsrätlären onıtıp, fäqat Tukay belän yäşädem: Tukay könendä söyläü öçen dokladka äzerländem, Tukay şiğırlären häm anıñ turında yazılgan şiğırlärne ukıdım. Ä menä bügen min Kuşlavıç avılında. Söyekle şagıyrebezneñ töp yortına kildem.

Kuşlavıç avılı üzeneñ tışkı küreneşe belän artık matur tügel: yortlar bik tarkau utırgannar – anda öç öy, monda biş-altı öy, tegendä un-unbiş öy... Gayät tirän yılga avılnı urtalay yarıp uza. Bu yılga, avılnı tarkaulandırıp kürsätü yagınnan küñelsezlek tudırsa da, anda yazgı kar suları aşıgıp agalar, yılganıñ ike yagı agaçlar belän bizälgän. Yazgı kar sularınıñ yırakka uk işetelerlek räveştä şaulap aguları, tizdän yäm-yaşel yafraklar belän törenep bizänergä väğdä itüçe älege agaçlar – avılga kilep kerü belän – küñelgä tulılık birälär häm avıl turında yahşı karaş tudıralar...

Kuşlavıç avılınıñ keşeläre bik açık yözle häm küñelle keşelär ikän. Menä avılga citär-citmästän ük miña olı gına yäştäge ber apa – kolhozçı hatın oçradı. Ul sıyırın häm sarıkların kardan ärçelgän ülängä çıgargan da, töş citäräk sıyırına ber savıt bäräñge kabıgı kitergän ikän.

- Nişliseñ bit inde, yıl avırrak bit häzer, mallarga azık citmi. Ülän çemçenep, könne ütkärsennär şunda, dip çıgargan idem dä, sıyırımnı kızganıp bäräñge kabıgı alıp kildem. Anıñ tege sarıklarına citä inde, ülän, citüen, ä menä sıyırnıñ avızına bik ük elägep betmi şul – kıskarak, - di bu apa.

Anıñ ber kulında bäräñge kabıgı kitergän savıt bulıp, ikençe kulında – bau belän bäyläp totkan korı-sarı katı ülän sabakları:

- Az-maz faydası timäs mikän dip alıp kaytam äle şunda, utın yagı bezdä avırrak bulıp tora, - di ul, tulı gına yözle ak çıraylı apay.

Min Tukay turında sorau birgäç tä, apayım kinät kenä canlanıp kitte. Ul minem härber keçkenä genä soraularıma da irenmiçä cavap birä ide.

Başta min, uyın-kölke belän:

- Apay, bu avıldagı Tukay digän keşene beläsezme sez? – dip soradım.

Läkin ul miña citdi häm iple genä uylanıp cavap birde:

- Tukay ... Ul bit, enem, bu avılda bik küptännän tormıy inde. Annan soñ, märhüm, ul bik küptän, patşa hökümäte zamanında uk, ülgän inde. Hay, ul ülmägän bulsa-a!.. Üze dä şul, tagın ällä närsälär yazıp betergän bulır ide.

- Ä soñ, apay, Tukay tuıp-üskän yortnı sez belmisezme, monda kaysı tirädäräk ikän ul?

- Tukay tuıp-üskän yort dip, anıñ tuıp-üskän yortı üze yuk bit inde. Ul tugan öyneñ nigez urını gına bar. Anda inde, başka öy salınıp, ul öy dä häzer bi-ik iskergän inde... Tukaynıñ miläş agaçı, anıñ şomırt agaçları bar, aları saklana. Menä şul sezneñ şikelle kaladan, yırak-erak urınnardan kilgän keşelär ul agaçlarnı karap kitälär... Monda äle hätta Kazannan ukuçı balalar da kilälär, Tukay avılın karıybız dip...

Bezgä tagın öçese dä yäşel telogreykalar kigän kızlar oçradılar. Alar, bezneñ Tukay turında söyläşüne işetep, tuktap kına tıñlap toralar ide. Alarnıñ ikese avıl sovetında eşläüçe hisapçı-sekretarlar, berse uku yortı mödire ikän...

Urını-urını belän pıçrak yıra-era, çıltırap akkan kar sularınnan atlap çıgıp kilä torgaç, älege apay belän bez mäktäpkä yakınlaştık. Mäktäp elekke mäçit yortında ikän. Şunıñ yanında gına Tukay nigeze. Änä ul! Änä, kitaplarda räseme çıkkan täbänäk kenä agaç öy. Ul inde iske häm balçık belän sılanıp betkän. Anıñ işegaldında ber hatın yöri, uñ ayagın kütärep, ike kultık tayagına tayangan ber ir keşe tora, şunda uk keçkenä-keçkenä genä balalar çualalar. Menä şul öy Tukay nigezenä salıngan da, bik küptännän inde, bu keşelär şunda toralar ikän. İr keşe üze Vatan sugışı invalidı bulıp, semyasında cide can asrala ikän. Soñrak min alarnıñ üzläre belän dä söyläştem. Bu öyneñ salınuın abıy belän apay üzläre belmilär dä ikän äle. Alar keçkenä vakıtta, yağni monnan 30-40 yıllar elek salıngan öy inde bu. Apay keşeneñ atası eşlätkän yortka, bu abıy yortka kergän ikän. Çitkä kitü bulsa da, apaynıñ tagın Ğadel isemle olı ulı bulıp, ul Ätnädä traktorist bulıp eşli ikän. Min Ätnädän kilgän bulgaç, apay üzeneñ ulı turında da soraşıp aldı. Tik min anıñ ulın belmi idem. Moñar apaynıñ azrak käyefe kitte. Ul, bik gacäpsengän räveştä:

- Kara anı, ul alay Ätnädä torgaç, niçek inde sez minem ulımnı belmisez. Minem ulım Ätnädä traktorist bulıp eşli iç – Ğadel Häkimov. Kara anı, sez belmisez ikän, Tukay şikelle bik uñgan, bik-bik zihenle yeget ul – minem ulım. Anı Ätnädä barısı da belälär...

Şuşı uk könne min Tukaynı belgän berniçä kart belän söyläştem.

***

Galiyev Kasıym, Kuşlavıç mullası:

- Min üzem Yaña Şimberneke. Kuşlavıç avılında 45 yıl toram – üzem 73 yäştä. Bu avılga min mulla bulıp kildem. Miña qadär monda Gabdelhäyer häzrät mulla ide, ä ul – Tukaynıñ atası ülgäç kilgän keşe. Gabdelhäyer mulla 1901 yılda ülde, min dä şul yılnı kildem... Bu Kuşlavıçta Tukay näselennän öç buın mulla bulıp torgan: Tukaynıñ atası Garif, Garifnıñ atası Ğalim, Ğalim häzrätneñ atası Şämsetdin. Garif häzrät üze dä şul Tukay şikelle şağıyr bulgan, tik anıñ şiğırläre ber dä kalmagan inde... Garif häzrät bik şayan, şat, uyın-kölkele keşe bulgan.

Tukay – bik yabık kına, çandır gına ber malay ide. Min anı nabor eşenä kaytu vakıtında kürep beläm.

*

Asiyä abıstay, Kasıym mullanıñ hatını:

Ul, Kuşlavıçka kaytkaç, çat yazu eşendä bulgan. Haman öydä utırıp yazgan. Kergän keşelär belän dä yünläp söyläşmägän. Bezneñ ätiyebez äyter ide inde, min kergäç, ber dä söyläşmäde diyer ide – menä turısı gına şul... Çat yazu eşendä bulgan...

Ber çıkkanımda di torgan ide äti, Garif häzrät biyep cibärde di torgan ide, kiyez itek kigän ide, di. Bik ciñelçä, uyınçak bulgan ul...

Hupcamal isemle karçık, Fäthulla cämäğate, söylär ide. Ul Tukay keçkenädän bik usal buldı dip äytä torgan ide. Tukaynıñ anası şularnıñ kürşesendä genä bulgan. Tukaynı ike yäşlek vakıtında kütärep kerä torgan ide dä di, ul bezneñ şkaflarga menep, savıt-sabalarnı vatıp beterä torgan ide, di. Tukaynıñ anası balasın kütärep kerä başlasa, tege cäfa tagın kerä inde, dip tora torgan idek, di ...

Anıñ şulay zur keşe bulıp kitäsen belmägänbez inde. Belsäk, barısın yazıp, böten äyberlären saklap bargan bulır idek ...

Min anı şul naborga kaytkan vakıtında ber märtäbä genä kürdem, anda da ällä ni söyläşep utırmadık. Annan soñ min anı Kazanda Ramazanov nomerında yatkan vakıtta ber kürdem. Ul vakıtta käyefe yuk ide, avırta ide... Anda da ällä ni söyläşep utırıp bulmadı...

Bezneñ ätiyebez Kazanga barganda Tukay yanına kergäläp-çıkkalap yörgän. Şul vakıt anıñ tora torgan urınında bik küp räsemnär bulgan... Minem äti kergän vakıtta ul botinka kiyep yata ide di. Ätineñ yuldaşı: «Gabdulla, räsemnär bik küp ikän öyeñdä», digäç, «kermäsä kiräk tügel äle, tar itep», dip, bik ciñel genä äytte dä kuydı, di. Äti şunı isenä töşkän sayın äytep köler ide. Bezneñ äti anıñ şiğırlären bik yarata ide, alarnı yattan belä ide, menä niçek itep yazgan bit dip äytä torgan ide ...

Häzer Tukay tugan öyneñ nigeze genä bar. Şul nigez yanında başka öy. Anda häzer başka keşelär toralar. Tukay tugan öyneñ nigezenä alar yıl sayın kabak utırtalar, kabak bik uña anda, kabak. Tires sibälär dä, yıl sayın kabak utırtalar.

*

Sitdıykov Zinnät, Kuşlavıç avılı kolhozçısı, 72 yäştä:

- Tukaynıñ atası Garif häzrät bezgä kodarak tiyä ide – yakın uk koda tügel, yıragrak koda. Anıñ atası Garif kagarga yarata ide, şeşä töben kagarga yarata ide. Ul bezneñ äti belän şunlıktan dus ide...

Gabdulla atasınnan tuıp kına kaldı inde... Ügi atası anı yaratıp citkermäde... İnde häzer moña urın yuk bit inde, çittän kilgän balanı beräü dä yaratmıy bit ul, anı Urmanay Gıyzzätullasına birdelär. Märhüm yaratmadı üze anı. Annan kaçıp kayta... Kırlaydan da kaçıp kayta bu...

Berençe başlap Tukay bezgä naborga kaytudan öç yıl elek kayttı. Min anı Kazanda Säydäş kazarmasında oçrattım. Anıñ öye täräzä buyındarak ide, cırlap utırır ide ul şunda, min anı täräzädän genä barıp karar idem. Tukay şul, märhüm, mine kürde dä, «ä-ä, Zinnät abıy, bik yahşı kilüeñä, min dä kaytıym äle sineñ belän», dide. Şunda ul iptäşlärenä närsäder äytte dä, tiz genä kiyenep çıktı. Bez Bolgar nomerına kittek. Anda äle mine kertmilär ide – çabatalı dip. Çabatalı muciklarnı kertmilär ide anda. Şunnan kapka töbendäge kibetkä minem çabatalarnı salıp birde dä, annan botinka alıp kiderde. Kerep pärämäçlär, pilmännär aşadık. Bez anda öç säğat utırdık – koyaş bayır aldınnan gına çıgıp kittek. «Tormışlarıgız niçek, igennär bulamı-bulmıymı? Avılda ni hällär bar?» – dip soraşa ide. Çıkkaç, çabatanı kibettän tagın kire aldık... Ul kitte üz eşenä, min kittem üzemneñ kvartirama – koyaş bayıgan ide inde (köz köne ide bu üze, saban uragı betmägän ide äle). Ul: «Sin, Zinnätulla abıy, miña karama inde, min üz vakıtım belän kaytırmın», - dide. Şunnan öç könnän soñ kayttı. Bezdä 15 kön tordı. Bik yazar ide. Yazar ide, yazar ide dä, annan ukır ide dä cırtıp taşlar ide. Yazar ide dä, cırlar ide dä – cırtıp taşlar ide. Bez mucik halkı inde, eştän buşamıy idek. Ul bernärsä dä eşlämäs ide, yazar da utırır ide. Üz balabız şikelle ber tabında utırıp aşar ide. Uyın-kölke süzlär söyläp, üzeneñ başınnan ütkän avır hällärne söyläp utırır ide. Kiçen, änä tege bolınlıkta bezneñ uyın bula torgan ide, Gabdulla belän şunda yäşlär-kızlar yanına uyın kararga çıga torgan idek. Ul bik çibär ide. Çista gına kiyenep, huşbuylar sibep cibärä... Anıñ çibärlegenä ise kitmägän keşe bulmıy ide inde, kızlar anıñ artınnan öyeleşep kenä yörilär ide. Ä bolay üzeneñ kızlar yanına kuna barıp, koçaklaşıp yörgäne yuk. Härvakıt minem belän çıgıp, minem belän bergä kayta torgan ide... Mullalar yanına barıp yörgäne yuk...

Şunnan soñ öç yıl uzgaç, ul naborga kayttı. Anda da başta bezgä kaytıp töşte. Közneñ pıçrak vakıtı ide. No bu kaytuında ul bezdä ozak tormadı: ber genä kiç kundı da, ikençe könne ük Mäñgärgä baru öçen Ätnägä kitte. Ozak torırga, bu uraza vakıt ide. Bezneñ avıl halkınıñ barısı da uraza tota ul vakıtta. Kartlar arasında caysızlangandır inde. Ul üze uraza totmıy ide. Şulay öylä vakıtında gına kaytıp töşte ul bezgä ber yuldaşı belän – Mäçtürä malayı, Mäñgärneñ. (Mäçtürä digän hatın Uralskiga barıp sölge-aşyaulık satıp yöri. Şunnan tanış... Ul ulın üz atı belän Kazanga Tukaynı almaga cibärä. N.Ya.). Yuldaşı da uraza tügel ikän. Şunnan Tukay mine çakırıp aldı da, kil äle monda, Zinnätulla abzıy, dip, Sitdıyk abzıyga äyt äle, bez çäy eçep alır idek, dide. Äti abzarda eşläp yöri ide. Barıp äyttem, Gabdulla, şulay, çäy eçär idek dip äytä, dip. Yarıy, minem çokırıma ul kerep yatası tügel, äyt, samovar kuyıp birsennär, dide. Üzlärendä alarnıñ kala kümäçläre, ak bulkalar bar ide... Öydä öçebez genä. «Kaya äle, Zinnät abıy, sin dä aşap-eçep al, teläsäñ», - dide Gabdulla. İşekne biklädek tä, min dä alar belän bergä aşap-eçep aldım. Monı inde beräü dä belmäde...

*

24.IV-46. Kiç. Min kvartirada. Mäktäp mödire Zinnätullin avıl sovetına eş belän kitte dä, bez anıñ hatını belän ikäü genä kaldık. Häyrullina Hälimä iptäş üze Kalinin ölkäsendä tugan ikän dä, sugış yıllarında Gorkiy şähärendä zavodta eşläp, küptän tügel genä ire belän monda, Kuşlavıç avılına kilep çıkkan. Ul monda yaña keşe häm bernärsä dä eşlämi ikän.

Min Sibgat Häkimneñ Tukay turındagı poemasın sugışka qadär ük ukıgan idem inde. Bügen, şağıyrneñ tugan cirenä üzem kilep, anıñ tugan yort urının, ul yort urınındagı miläş häm şomırt agaçların üz küzlärem belän kürgäç, üzemne söyekle şagıyrebezneñ keçkenä vakıtta uynap yörgändäge täpi ezlärenä basıp yörim kebek his itülär säbäpleder inde, şağıyrneñ bala çagına tagın ber märtäbä häm tulırak itep kaytasım kilde. Şul uy häm teläklär belän min «Şağıyrneñ bala çagı» poemasın ukıy başladım. Min anı kıçkırıp ukıdım häm Hälimä hanım da kızıksınıp tıñlap utırdı.

Ukıym. Hälimä hanım, tıñlagan sayın iğtibarın arttıra töşep, «Hay, canım!», «Ah, meskenne!» kebek süzlärne äytä-äytä, Tukaynı kızganuınnan nişlärgä dä belmi utıra. Bervakıt min küz töşerep alam. Hälimä hanımnıñ yöze bötenläy kızarıp, borınnarı bürtenep ük kitkändäy buldı. Tukaynıñ ana kulınnan asrauga kitü könnären häm ananıñ şiğırlären ukıy başlagaç, Hälimä hanım bötenläy sulkıldap-sulkıldap cılıy ide inde. Bu häl minem dä his häm toygılarıma nık täesir itte. Küñelem artık neçkärep, küzemä yäşlär kilep tıgıldı. Läkin min, Hälimä hanımnan caysızlanıp, niçek kiräk alay tüzdem, küz yäşläremne kire yotıp, älege dähşätle yullarnı ukıp üttem. Annan soñ poemada açı kızganu häm ciñel yumor, yäş aralaş uyın-kölke ürelep bara başlıy... Monda inde Hälimä hanım da cılavınnan tuktadı.

1946 yıl, Kuşlavıç avılı.