Añlamadım “Añlatmalı Süzlek”lären

Minem kulga da, menä nihayät, 2005 yılda G.İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiyät häm sänğat institutı tarafınnan çıgarılgan, “Tatar teleneñ añlatmalı süzlege” digän, 848 bitle kalın kitap kilep kerde...

Anıñ basılıp çıguına yıl yarım uzgannıñ soñında şundıy “häbär” yazuım beraz säyer toyıladır bälki... Bigräk tä mine az-maz belgän keşelär öçen... Çönki süzleklärgä, süzleklär tözü eşenä şaktıy zur häm turıdan-turı katnaşı bulgan keşemen. Minem taraftan 1995 yılda uk äle “Subra” dip atalgan elektronik hata tikşergeç programma tözelgän ide (anıñ töp öleşen näq menä süzlek täşkil itä); annarı isä, 2000-2004 yıllar eçendä, şuña “Tatar teleneñ añlatmalı elektronik süzlege”n, Rusça-tatarça elektronik süzlek”ne dä äzerläp östädem... Berençe tapkır monnan 12 yıl elek “Şähri Çallı” gäzitendä kullanıla başlagan ul süzlek-programmalar tora-bara, Kazannıñ keçkenä genä “Cähät” studiyäse belän hezmättäşlektä, respublikanıñ tatarça çıga torgan üzäk gäzit-curnallarına, törle oyışma häm firmalarga, teläge bulgan ayırım keşelärneñ kompyuterlarına kuyıla başladı... 2007 yıl başınnan alıp isä Kazannan çittäge rayon häm şähär gäzitläre dä tatar teleneñ bez tözegän änä şul elektronik bazası belän täemin iteldelär... Nihayät kilep – bezneñ “Añlatmalı” häm “Rusça-tatarça” süzleklärne dönyanıñ teläsä kaysı poçmagında vvv.tatarca.boom.ru saytınnan küçerep alırga da mömkin (buşlay). Faktta tatar milläte bügen bezneñ süzleklärgä karıy-karıy yaza... Häm, ni gacäp tä ni mäzäk – üzebez menä monda: “Kazanda ber kapital süzlek çıgası ikän... İnde çıkkan ikän”, – kebek imeş-mimeşlär genä işetkäläp utırabız... Tel institutı kebek “kotoçkıç yugarı” dairälärdä bezne kürergä-tanırga telämilär, nişläpter... Bezneñ eşçänlekkä çarşau koralar (säbäpläre bar gına häm iple süzdän tübännär)... Yugıysä – üz hakıbıznı üzebez bik beläbez – ul zur süzlekne äzerlärgä karar itkän gıylmi sovetka uk çakırılırga tiyeş idek inde. Bezneñ belän bik isäpläşergä tiyeşlär ide!..

Min tatar telen programmalaştıruga, şul isäptän elektron süzleklär tözü eşenä tatar matbugatınıñ şularga açı mohtaclıgı säbäple, häm bu eşne minnän başka berkem dä cirenä citkerep çıga almayaçakka tirän ışanuım arkasında kereşep kitkän idem... Cirenä citkerdem täki... (Şunıñ arkılı üzem urta hälle eşçe däräcäsenä qadär dä bayımadım, mägär... “Bismilla äytmäsäm dä bula, östemdä savap küp”, – dip şayartam kayvakıt – Alla yarlıkasın). Tege tirän ışanıç ta döreskä çıktı... Ägär dä şul eşne eşlämägän bulsam, tatarlar äle dä elektronika ölkäsendä häref öçen üzara talaşudan arı kitä almagan bulırlar ide bit. Maktaulı Kazan institutları haman da bulsa üzläreneñ berdänber belgän käğaz belän kalämnärenä yabışıp utıralar... 90nçı yıllar azagında Kazanda “Tatkor” digän ber hata tözätkeç programma yasap karagannar ide dä, ul nigezdän yalgışlı bulıp çıktı da, praktik faydaga yaramadı... Şul uk vakıtta, härtörle “mahsus” süzlek kitapların “sıdırıp” yaza häm bastırıp çıgara toralar, tik alarınıñ da küp oçrakta räte-çiratı, ürnäk avtoritetka sanarlık kamillege yuk... Mäskäüdä yäşägän tatar familiyäle ber “urıs malayı” adäm kölkese däräcädä nadan häm keçkenä ber “tatarsko-russkiy” elektronik süzlek tözegän bulıp, artınnan bik küp şaulap yörep, näticädä ällä nindi premiyälär alıp beterde... Ä bezgä, äytkänemçä – çarşau koralar...

Alay da, yaña kapital süzlek çıgası bulgaç, anda tagı da yaña süz baylıkları östälep çıgar, şunnan faydalanıp üzemneñ elektron süzleklärne dä yañartıp alırmın, dip uylap, az-maz şatlanıp kuygan idem. Ul süzleklär öçen mäğlümatnı min havadan almıym labasa, ä moña qadär çıkkan kitaplarga, berniçä buın tatar zıyalılarınıñ küpellık tırış hezmätlärenä, haman äle tatarça söyläşep-yazıp torgan halkıbıznıñ canlı telenä tayanam. Meñ rähmät barçasına... Ä kayberäülärgä karata, äytsäm-äytim – duñgızdan ber kıl... Şulay dip uylap, kulga kilep eläkkän “Añlatmalı süzlek” kitabın açıp, iñ berençe çiratta annan bügenge tormışıbızga taşkınday bärep kergän ör-yaña küreneşlärgä, bigräk tä kompyuterlarga häm elektronika ölkäsenä karagan süzlärne ezlärgä totındım... Üz süzlekläremä “üzem belep” kenä baytagın yazıp kuygan idem inde, läkin bolarda niçegräk ikän, yänäse...

...”Kompyuter” digän süz yuk ikän, mägär... Ällä, kayber gäzitlär “maymıllanıp” karagança “sanak”, “kampiter”, “kämpüter” dip yazdılarmı, dip, tagı da karıym – yuk... “Printer”, “skaner”, “modem” kebeklär dä hiçberse yuk; “vinçester”ga borıngı vintovka digän añlatma gına bar... “Tıçkan” – nibarı kortkıç cänlek... Kompyuter tıçkanına “çirtälär” bit – “çirtü” süzen karıym – anısına da yaña mäğnä östälmägän ikän... Yarıy bulmasa – “käräzle telefonnarı” bardır bälki? – Bügenge köndä üz kullarınnan da töşmi torgan şul närsäne genä dä yaña süzlekkä kertüne kiräk dip tapmagannar... Mondıy hälne kürgäçten: “Alay ikä-än!..” – dip ber tirän körsenep kuydım da... yaña süzlekkä karaşım diametral yünäleşkä üzgärde... Bolar tatar teleneñ süz baylıgın kamilläşterü, anıñ dönyadan artta kalmavı öçen borçılıp ta karamagannar, ul cähättän kılları da selkenmägän inde alaysa... Gomumän, eçendä canı bar keşe, süzlek tikle süzlek tözügä alıngan ikän ägär, käräzle telefon belän kompyuternı bu däräcädä çitlätep ütä almas ide...

Anıñ karavı, süzlekneñ forzats bitenä ük “58 meñ süz” dip yazılgan, häm eçendäge eçtälek buyınça da şuña bik ohşap tora... Yüri oçraklı ber bitne açam, menä monda misal öçen, şunıñ urta ber ciren yazam – “däkıyka, dälyalät, dälil, dälille, dälilläü, däliyä, dällätçe, därban, därbänd...” Kaysı telneke? – dip tönlä uyatıp sorasañ, tatar keşese “kıtaynıkı” disä diyär, “tatarnıkı” dimäster... Tagın berniçä bitne äyländerep salam – “İrek, irekle, irkledän, irekle-ireksez, ireklek, ireklelek, ireksez, ireksezdän, ireksezlek, ireksezläp, irelänü, ireläü...” (Monda “irkledän” digäne näq süzlektägeçä – baş süzdä ük orfografik hata yazgannar. Yüri saylamadım – hatalar anda çınnan da mıclap tora). “Prussak” digän, şaytan da yöz yılga ber kullanmagan süz genä citmägän – kırında “prussaklık” digäne dä bar... “Bizgäk” kırında “bizgäkle”, “bizmän” kırında “bizmänle”, “bizäü” kırında “bizäüle” digän “yaña” süzlär... Elektäge ber “auçı” yäki “sunarçı” kırında “ayuçı”, “kuyançı”, “tiyençe, “tölkeçe” h.b. bik küplär barlıkka kilgän... “Kuyançı” urmanda kuyan gına aulıy, tiyen kürsä timider şul... Bu süzneñ bütän mäğnäse dä havadan alıngan: tatarlarda at karauçını “atçı”, sıyır karauçını “sıyırçı” dimägän kebek, kuyan karauçını da “kuyançı” dimilär... “Pluğar” digän bik tä şikle, ciseme küptän tormıştan töşep kalgan, bulgan zamanında da äle “sabançı” dip yörtelgän süz kırında tagın “pluğarlık” digäne dä çeräyep tora... Urıslar üzläreneñ “velikiy-moguçiy” tellärendä 30 meñnän artık süz bar dip şapırınalar ide – änä şundıy ısullar belän beznekelär annan da küpkä arttırıp cibärgännär...

Häm, şul uk vakıtta, süzlektä “polistirol”, “polipropilen”, “silikon” şikelle, bügenge köndä öy tulı, uram tulı bulgan gap-gadi närsälärgä añlatma yuk ikän... Yağni, kaysıber ölkägä karagan süzlärne alagayım törländergännär dä, himiyä işe katlaulırak ölkälärgä “su”dan da arı tirän kerep mataşmagannar. (Şunda beruñaydan “atsetilen” digän süzne “atsetelin” dip yazıp, mäktäp balaların kızartırlık hata yasap ütkännär.)

...Maksat tirgäşüdä tügel ide, läkin, yahşı dip kötkän närsädän ber aktaruda şundıy äkämätlär çıga başlagaç, ni häl itäseñ...

Teldä süz yasalışnıñ kayber printsipların “ayık akıl belän” iskä töşerep alıyk äle, bulmasa... Ber tamırdan kuşımça kuşıp yasalgan yaña süz belän anıñ gadi törläneşe arasında ayırma şunda ki – yaña süzgä ikençe törle häm totrıklı ber mäğnä salıngan bula. “Çitän”, “çitänle”, “çitänläü”, “çitänlek” – dürtese dürt süz tügel, misal öçen: “çitäne bulgan”, “çitän totu”, “çitän öçen” digän törläneşlär genä bulıp toralar. “Katlau” belän “katlaulı” – kayda kullanuga karap ikese ike süz dä, ber ük süz dä bula: “katlaulı mäsälä” digändä – ayırım süz; “katlaulı pıyala” digändä – “katlauları bulgan” digän törläneş... “Hlorlau”, “hlorlı” – “hlor”dan ayırı süzlär, çönki berse kiñ taralgan eş räveşen, ikençese matdäneñ struktur sıyfatın kürsätä... Şul uk vakıtta “fanerlau” häm “fanerlı” – “faner” süzeneñ törläneşläre, çönki bolar artında ayırım gına totrıklı ber mäğnä tormıy... Çın döresendä, süz belän törläneş ayırmasın här oçrakta da döres bilgeläve kıyın, kem äytmeşli, törle fikerlär bulırga mömkin... Läkin, bez karıy torgan “Añlatmalı süzlek”tä “lı-le, çı-çe, lau-läü, lık-lek” kuşımçaların irenmägän här cirgä tagıp çıkkannar, ber genä dä atası-anası yuk...

...Kemgäder bälki böten süzlegeneñ potı ber tiyen, ämma bezneñ öçengä mäsälä kabırgası belän tora... Bezneñ elektron süzlekne kullanuçılar: “Kazanda çıkkan süzlektä şundıy-şundıy süz bar, ä nişläp seznekendä yuk?”, – dip sorarga mömkin bit. Ul oçrakta härkem belän diskussiyä korıp, çın döreslekne açıklap utıra almassıñ... Ber genä närsä belän yuanırga kala – alay “tirän kerep” bäylänerlek gramotalı tatarlar tormışta bik siräk oçrıy häzer...

Bolay da az gramotalı şundıylarnıñ başıñ yüri tagı da butau öçen diyärseñ – telneñ ürnäk etalonı bulırga tiyeşle süzlek “rässam” häm “hudocnik”, “suıtkıç” häm “holodilnik”, “hucalık isäbe” häm “hozrasçet” dip, ber ük töşençäne ikeşär törle birüdä dä hiç tarsınıp tormıy ikän... Tatar telen rus süzläre belän çüpläügä karşı küp yıllar alıp barılgan köräş tä şunıñ belän “çirtep oçırıla”: süzlektä “holodilnik” bulgaç, gäzitkä yäki kitapka şulay yazgannı da inde monnan arı hataga çıgaruı kıyın bulır... Annarı, HH ğasır başında yäşägän tatar zıyalılarınıñ nibarı ara-tirä tatar süzläre häm alagayım garäp süzläre kıstırıp törekçä yazgan kitap yäisä hatlarında nindi süzlär oçrasa – barısı da tükmi-çäçmi HHI ğasır süzlegenä dä tutırılgan... Boların da, älbättä, gadi kullanuçı bügenge tel norması dip kabul itärgä mömkin... “Küçä” digän bik “mäzäk” süz bar süzlektä, mäsälän, şuña “isk. Uram” digän añlatma birelgän. Läkin, “iske” digän iskärmäse belän dä barıber döres tügel – tatar telendä berkayçan da andıy süzneñ ni söylämdä, ni gramotalı yazmada kullanılganı yuk, bu çep-çi törek süze bulıp tora! Häm mondıy misallarnı “Añlatmalı süzlek”tä bit sayın tabarga mömkin. Avtorlar bälki andıy süzlärne borıngı yazmalarnı öyränüçe ğalimnär öçen dip kertkännärder? Läkin, tel häm tarih belgeçläre törek yäki garäp tellären bolay da yahşı belergä tiyeşter bit. Tatar süzlege isä, iskergän süzlärne birgändä dä, elek tatar halkında kiñ kullanışta yörgännären genä birergä tiyeşter...

Alda äytelgännärne äle şulay da “tege fiker dä bu fiker” dip kenä dä kararga mömkin, tegeläy yäki bolay birgännän genä “baş yarılıp küz çıkmıy”... Ämma süzlektä moñarçı ğamäldä yörgän tatar grammatikasın tämam “sütep cıya” torgan misallar da bar ikän äle... “Ruhanıy”, “tarihıy”, “icadıy”, “hasıyl”, “fatıyha” dip birelgän süzlärne bez moñarçı “ruhani”, “tarihi”, “icadi”, “hasil”, “fatiha” dip yaza idek bit... Häzer kagıydä üzgärgänme ällä? Ä niçek üzgärgän? Kalın süzlärdä “i” avazı bulganda “ıy” yazıla başlagan disäñ – ni öçen alaysa “tarıyhıy” tügel? Ni öçen “dönyavi” digändä elekkeçä? “İcadıy” kırında gına torgan “icabi” süze nilektän näq şulay “iskeçä” yazılgan? – Kıskası, monda nindi dä bulsa grammatik kagıydä tabarga mataşu faydasız: “i” häm “ıy” yazılışların süzlek avtorları garäp telendäge original süzlärneñ katı häm neçkä häreftän yazılışlarına karap bilgeläp çıkkannar dip kenä faraz itärgä mömkin. Ämma, şundıy tirän ğalimleklärenä masayıp, tel ğalime bulmagan millionnarça halık turında onıtkannar... Ul halıkka häzer här süzneñ yazılışın kıtay iyeroglifları şikelle itep ayırım-ayırım yatlap çıgargamıni inde? Bolay da tatarçaga totaştan gramotasız bula bargan halık, telçelär menä şuşılay “tırtaygan” sayın, süz yatlarga kereşer dip beläsezme? Mäktäplärdä yañaça ukıtsınnar da di – ä bügenge 18 yäşleklär aldagı 70 yıl gomerlärendä, ğayepsezdän ğayeple räveştä, tatar telenä gramotasız bulıp kalırlarmı?

...Halık öçen küp tiraclar belän yaña grammatika buyınça kullanmalar bastırıp taratılmayaçak, älbättä. Ä nibarı 3 meñ tirac belän çıgarılgan “Añlatmalı süzlek” tayak tıgıp bolgatu effektı gına kiterep çıgarırga sälätle...

...Ä konkret bezgä nişlärgä? Yaña “Añlatmalı süzlek”ne döres dip tanıgan oçrakta, moñarçı bik küp kompyuterlarga kuyılgan elektron süzleklär buyınça yañabaştan yörep çıgargamı? Monıñ öçen bezgä grammatika üzgärtkän däülät tarafınnan sukır ber tiyen dä bülenmäyäçägen äytäse dä yuk, häm annarı – bik telägän oçrakta da bu inde real eş tügel... Häterläsägez, 2000 yıllar tiräsendä rus tele grammatikasına az gına üzgäreşlär kertü buyınça zur ber proyıkt äzerlängän ide, häm anı näq menä yöz protsent halıkka citkerü, yöz meñnärçä kitaplarnı yañadan bastıru h.b.ş. problemalar arkasında ğamälgä kertmi kaldırdılar. Ä beznekelär – süzlek bastırıp çıgargan sayın beruñaydan yaña grammatika da yasap kuyalar...

Yugarı sıyfatlı häm dimäk avtoritetlı süzlek bulsa, alay da, tiränten uylap karar idek... Läkin anda gap-gadi orfografik hatalar da, äytkänemçä, mıclap tora... “Äydekläü” dip yazılgan, misal öçen, ä şunıñ añlatmasında uk “äydäkläp alıp baru” digän ürnäk tekst birelgän. “Seräyü” digän süz bar tagın, añlatması – “beraz vakıtka önsez katıp kalu”... Ä bit anı tatar telendä “çeräyü” dilär, “seräyü” digäne başkortça bula... “Pu – mıltıktan atkan tonık tavış” dip ike urında yazılgan, berse alfavit buyınça üz urınında (andıy süz teldä yuk, mägär); ikençese – “puh” urınında, ber härefe yalgış töşep kalgan... “Mastodont” digän borıngı hayvan “mastodant” dip birelgän... “Aygıklanu” digännär, “aynıklanu”dır inde mögayın... “Şärıkle”, “şärıkçelek” dip, kalınga betä torgan süzgä neçkä kuşımça yalgap, telne sındırırlık itkännär... – Min bu hatalarnı centekläp tikşerep utırıp tapmadım (başka tay tipmägän), aktargalap karaganda küzgä çalıngannarı gına. Häm, ere kalın häreflär belän yazılgan termin süzlärdäge hatalar gına äle!

...Näq änä şul, kaläm belän bilgeläp kitelgän hatalarnı monda yazar öçen “cıyıp” utırganda, ber bittä oçraklı gına tagın ike hata kürep aldım äle menä – “kosultant” häm “konsanans” digännär (dörese “konsultant” häm “konsonans” bula)...

İñ “kızıgı” mägär, ul hatalar tügel, aların gına “gayıp mulla kızında da bula” dip kenä dä ütkärergä buladır bik telägändä... İñ “kızıgı” häm gıybrätlese menä monısı. – “Yurgan” digän süzgä misal tekst itep: “Yurgan yanında yurga, mulla yanında mulla” digän gıybarä birgännär... Kiñ bilgele mäqalneñ botarlap taşlangan kisäge buluı ber häyer, läkin nindi hikmätlär belän ul “Yurgan” terminı astına barıp elägä aldı ikän soñ?? Küz aldına kiterep karasañ, bolay buladır. – Başta cıyuçı operator “yurga”nı “yurgan” dip hata belän yazgan... Annan soñ ikençe beräüse şunı, başında hiçber uysız kileş, tongan küz belän dip äytik, “Yurgan” astına kiterep tıkkan... Çın mäğnäsendä mehanik räveştä... Şulkadär ahmaklıknı soñınnan kem dä bulsa süzlekkä küz yögertep kenä karap çıksa da hiç kürmi kalmas ide, läkin andıy keşe gomumän dä bulmagan... Süzlekne niçek kiräk alay oyıştırıp betergännär dä, şul köye tipografiyägä tondırgannar. – Menä şundıy alamanı bez häzer tel buyınça avtoritet ürnäkkä sanarga tiyeş bulabızmı??

...Mondıy “kızık”lar yänäşäsenä tagın zakonlı tatar alfavitında “yo” härefe yuklık kebek korı formalizmnı da östäp yazarga uñaysız inde, ber karaganda... Läkin yuk ul, häm bu faktnı süzlek tözüçe ğalimnär belergä, isäptän çıgarmaska tiyeşlär ide... Vak närsä diyärgä mömkin kayberäülär... Ämma, berär redaktsiyädä redaktor bulıp ayıruça pedant keşe utırsa häm tatarça klaviaturada da bulmagan şul çit-yat härefne böten cirdä “Añlatmalı süzlek”tägeçä bastırırga boyırsa – ber dä vak toyılmas... Cenlänep betärseñ...

“Cömädiyeläüväl”neñ niçek itep “cömädiäläüväl”gä äylänüe dä vak närsä sıman, läkin bu da berençe karaşka gına şulay... Monıñ artınnan dini eçtälekle tekstlarnı yazunıñ moñarçı ğamäldä bulgan böten sisteması tagılıp kitä bit. Garäpçädä ' bilgese bulgan här cirdä “ä” härefe kuya başlasañ: “Älhämdelillahi rabbel ğalämin” digän frazada gına da ike cirdä “yañaça” üzgäreş kertergä turı kiler ide... Annan başka da här dini kitapnıñ üz “şähsi” grammatikası hökem sörä bezdä, avtorlar sovet çorınıñ tirän belemle çıp-çın ğalimnäre tarafınnan centekläp tözelgän kagıydälär belän “vaklanıp” tormıylar... Çönki alarnı belmilär... “Añlatmalı süzlek” tä bu cähättän belemgä tayanıp eş itmi şikelle, mägär...

Ozın süzneñ kıskası – 2005 yılda professor F.Ganiyev redaktsiyälävendä çıgarılgan “Tatar teleneñ añlatmalı süzlege” häzerge zaman tatar tele buyınça ürnäk yäki standart itep kullanırlık däräcädä kamil tügel, digän näticä çıgarırga mäcbürbez...

...Häm ahırda şunısın da äytim. – “Añlatmalı süzlek” kebek zur häm kapital hezmät östendä, şulay da, kayber keşelär ihlas tırışlık kuyıp eşlägänder dip ışanası kilä. Anda, mäsälän, iske süzleklärdä bulmagan berniçä çıp-çın tatar süze dä östälgän... Telneñ äytemnär häm frazalar häzinäse şaktıy bayıtıp birelgän... Añlatma tekstlar elekke ideologik çüp-çardan äybätläp tazartılgan... Bezneñ tänkıyt – böten hezmätne “seltäp atu” tügel äle ul, döres añlagız. Halkıbıznıñ iñ töp milli baylıgın – tatar telen alga taba üsterüneñ här konkret oçragı öçen eçtän rähmät ukıybız, bilgele ki... Elektron süzleklärne kamilläşterü eşendä dä şul ayırım oçraklarga tayanmıyça kalmabız.

Mart, 2007