Alla Yazgan Bulsa

(hikäyä)
1. Munça häm disko

Dömegeplär genä kitkere ul şähärläre! Tuygan! Tuydırgan! Şul dömekkere şähärneñ cilgä karşı yagındagı iñ yakın avılda utız sutıylı cire belän bergä iske ber öy satıp alıngan – hıyalı ber protsentka bulsa da tormışka aşırılgan. Meñ gazaplar kiçerelsä kiçerelgän – ämma, üze äytmeşli, minimal köçlär belän şul öyneñ askı ike binise şıgırdap torgan imängä alıştırılgan, yağni kiredän siplängän. Öye adäm rätenä kertelgäç, şul “pazması”nda bıltır cäy ük ak munçası da salıngan anıñ. Cäy buyı gına tügel, kışlıkka da atna sayın yagırga citärlek utın tübä astındagı ärdänägä öyelgän.

Här şimbä, “Oka”sına atlanıp monda kilüneñ täme, çir bulıp, ğadätenä señgän. Kiçä äz-äzläp kenä yakkalap utırıp, öye dä, munçası da cılıtılgan. Bügen şähärdäge “kvartir” isemle şırpı kabınnan Räüfäse alıp kilengän, küñelenä bäyräm tınıçlıgı iñderelgän. Eşe betkän. Atna uzgan. Bügen munça kerep kenä yatası!..

- Mondamı soñ sin, atası? – dip, munça koridorına kilep kergän tavışnıñ hucası Räüfä bulırga tiyeş. Söyläşep alırga mahir üze, ämma çäreldävek tügel – buhgalterlar çäreldävek bulmıy. “Atası”, yağni ire Väliähmät, äytmeşli, bankir! Açık miç avızı karşında ayakların bökläp idändä utıruçı “atası”na baştan tavış, annarı küz karaşı barıp törtelügä, bankir dävam itä:

- Tomalıy töş äle şunıñ tavışın beraz! Berni işetelmi läsä!

- Närsäneñ? Miçneñme? İrtäräk bit äle, anası! – digän bula Väliähmät, närsä turında süz barganın añlamaganga salışıp.

- “Smoki”eñnı dim... Tomalıy töş inde, bernärsä işetelmi.

- Ä-ä, Kris Normannı äytäseñmeni? “Tavışın basa töş” digen!

- Nu, bas inde, alaysa, şul Kristıñnı!..

- Kemne, kemne? Ällä sine basıymmı?

- Äy, lıbırdık! Şul yäşeñdä dä...

Väliähmät, ürelep, säkedäge magnitofonnı tuktattı da:

- Şunnan... – dide.

- Utırgan da şugan... – şul buldı aña Räüfäseneñ cavabı. – Üläseñ inde şul pop-muzıkañ diyä-diyä. Sineñ kebeklär, änä, mäçetkä yöri, halık cırla...

Äye, şaytan saksofonı, ülä şul Väliähmät yäşlegendäge muzıkanı yaratıp. Ämma...

Räüfäse halık cırları häm estrada muzıkası turında söyläşergä kermägänder lä inde.

Väliähmät monı kiçekmästän anıñ isenä töşerergä kiräk dip taptı:

- Ozın süzneñ kıskası, kızım, äytäse süzläreñne äytäse dä salası! Yomışıñnı, minäytäm... Söyläveñne dävam it, ämma da läkin kıskarak totsañ ide!

Anıñ “kızım” digänen bergäläşep kereläse munça aldınnan açıla torgan tel ğalämätenä yurap, Räüfä, härvakıttagıça, nindider eçke ber gorurlık belän kanatlanıp, irenä karap kuydı: nişlätäseñ, şundıy şayan inde! Şulay da söyläven dävam itte. Dävam itsä dä, kıska tottı:

- Kızdıra töş, dimäkçe bulıp kına kergän idem. Äle genä Aliklar çıltırattılar:

“Kilep çıgarbız”, dilär. “Turı avıldagı öygä kilegez, şunda bulırbız”, - didem...

Nik, döres äytmägänmenme ällä?

Kızık kına inde mondıy sorau birüçelär – sin äle anıñ söylägänen baş tegermänendä iliseñ genä, ä ul cavap kötä. Sorau da birmi bit inde üze, ä nindider cavapmıdır, üzeneñ süzlärenä teläktäşlekmeder kötä şunda.

- Döres äytmägänseñ, - dide Väliähmät, hatının beraz poşamanga utırtıp. – “Utınnı üzegez belän alıp kilegez” diyäseñ kalgan...

Şulay şayara-şayara, munça miçenä utın “aşata” Väliähmät:

- Mäle, mä! Kara, kayınnarı nindi bit, ä?! Kızmıy gına kara inde, monıñ hätle aşap!..

Şulay di dä, peläşen sıpırıp ala. Täräzä töbendäge magnitofonına ürelä. Bayadan birle yılap-sıkrap ıñgıraşkan Kris Normannıñ “tavışın beraz basa töşä” dä, Räüfäsenä möräcäğat itä:

- Minem küñelgä “Smokki” kiräkkän kebek, munçaga minek taläp itelä. Şunı gına munça çarlagınnan töşerep kaldır äle, anası!

İre yanına kilep çügälägän Räüfä kuşkannı karusız üti torgan zat inde, anısı. Läkin ğailäneñ finans ministrı bularak, ğailädä subordinatsiyäneñ katgıy buluın taläp itä, şuña kürä kitkän di siña munça başına bolay gına! Väliähmäten kotırtıp almıyça gına! İren “döber-şatır” muzıkadan ayırıp toru gına citmägän, beraz şayartıp ta ala bit äle:

- Minek di inde siña! Seberke digen!

Väliähmät, älbättä, telne bolay “bozgan” öçen hätta häläl cefeten dä cällämi.

- Seberke uramda bula ul, bik beläseñ kilsä... şaytan saksofonı!

Räüfäse yüri kızgan bulıp kılana, şayarta:

- Ul sezneñ yaklarda gına uramda!

Ämma Väliähmät öçen bu bähäs – printsip. Şunı isbatlapmı isbatlıy:

- Seberkeneñ, bik beläseñ kilsä, ikençe ber mäğnäse dä bar bit. Kayber ikençe sortlı hatın-kızlar turındagısı...

- Minnek bulamı soñ inde? Ul urıs süze iç! Üzeñ urıs süzlären yaratmagan bulasıñ tagın, - di Räüfä, ireneñ çın küñeldän bähäsläşä başlavınnan kölemseräp.

Ä tegese bireşergä telämi, üzenä süz birelgändä dävam itep kenä tora, ber dä kıska totmıy:

- Kayan beläseñ? Kem tikşergän? Bälki kiresençäder... Minnektän “venik” kilep çıkkandır, mögayın...

- Yäşeñ illegä citmeş, atası, şayarıp söylägänne añlarga tiyeş. Añlamıysıñ... – dide dä Räüfä, millät häm tel temaların yabıp ta kuydı. – Annarı, nişläp äle anda min menärgä tiyeş di? Seberkegä dim...

- Seberkegä di siña! Min-nek-kä!.. – Häzer inde Väliähmät üçekläde. – “Nigä” imeş...

Başıñ yäşräk bulganga!.. Añladıñmı? Ürmälä, äydä! Artıñnan törtep torırmın, bulışırmın...

Bu dönyaga irennän altı-cide ayga gına soñrak tugan bulsa da, “başı yäşräk” Räüfä çarlakka menüdän “kategariski” baş tarta. Anıñ bolay tiskärelänäsen aldan uk sizep, belep torgan Väliähmät karışmıy, ügetläp tormıy – çarlakka üze menep kitä.

Munça işegaldınıñ tüşäme yuk bit inde – şulay proyıktlangan. Çarlakta – kirtägä tezelgän kayın seberkeläre. Munça sayın ber parga kimep bara. Bu hezmät cimeşeneñ şulay tiz kimüenä eçe poşmıy Väliähmätneñ. Anıñ eçe poşuınıñ säbäbe bötenläy başka bügen. Nindider tirän sizemläü bar bügen anıñ küñelendä. Närsäne sizemläü, nindi şom, ni säbäptän can kıbırsıy – hätta farazlap ta bulmıy. Bernindi dä kötelmägän häl bulırga tiyeş tügel kebek bit inde üze. Tormış kalıpka salıngan. Böten närsä tärtip belän aga şikelle. Munça yagılgan. Balalar kilep çıgarga tiyeş. Alarnıñ da tormışları kalıpka salınıp kilä bugay inde. Balalar belän genä ber-ber häl bula kürmäsen inde, hodayım!

“Smoki” ansamble tavışı belän küñelen yuata-yuata, munça başınnan ber par kayın seberkesen caylap kına aska suzdı Väliähmät. Şunnan soñ caylap kına töşte, Räüfäneñ küzlärenä yılmayulı karaş belän tekälgän kileş “Smokki”ga kuşılıp moñlana-ıñgıraşa seberkelärne salkın sulı tazga iltep tıktı... Annarı ul taznı läükägä kertep kuydı.

Şulay äkren genä izerätä ul kayın yafrakların. Yuksa, munçaga kergändä genä parlatsañ, izeräp ölgermi, ä inde korı kileş kaynar suga iltep tıksañ – bötenläy peşep çıga da laylalana.

“Anası” öygä kerep kitte. Munça hucası tagın berüze kaldı.

Tışta buran kotıra. Cil ulıy. Kurkınıç buran tügel, matur, çın buran. Kışnıñ kışlıgın kürsätä torgan kışkı fevral buranı. Ä miçtä, görläp, kızarıp, kayın utınnarı yana. Ul yalkınnıñ iñ üzägendäge göcläp torgan kızulık küzlärgä energiyä birä, eçne cılıta, küñelne kuandıra, cannı tınıçlandıra. Şul mäslihät ğamäliyät eçendä kasseta alıştırırga ürelgän cirennän Väliähmät, kinät yörägen totıp, uhıldap kuydı.

Tukta, tukta, yöräk, tu-tu-tu! Kıbırsınma! İrtäräk äle. Aşıkma, ölgererseñ... Bez äle bu dönyadan ber dä tuymagan! Bezneñ bu dönyada yäşise könnärebez äle betmägän!

Ütäläse plannar bar äle... Äle bit, pensiyägä çıgıp, şähärdäge fatirnı kışkı daça itep kenä kaldırıp, menä bu nigezdä avılçarak itenep yäşiselär alda bulırga tiyeş.

Bıyıl uk cäy, munçaga teräp, garac kebek ber korılma salası bar. Yuk, terlek-mazar totası kilmi Väliähmätneñ – anısı artık mäşäqatle anıñ öçen. Andıy mäşäqatle kartlık öçen yäşämäde ul, gomer buyı tir tügep tä bil bögep. Koş-korttan başkanı asrap azaplanası kilmi. Ä menä balta-pıçkı eşläre belän şögılläner öçen irken, yaktı ostahanä kiräk bulır. Stenasında eş koralları tezelgän bulır, törle materiallarga, cilem-buyaularga ayırım-ayırım kiştälär, törle eşlärne başkara torgan stanoklar kuyılır.

Elektr belän cılıta torgan berniçä kalorifer da urnaştırırga turı kiler äle... Su kertergäme?.. Artık bulmas, mögayın. Kertergä turı kiler. Kanalizatsiyägä dä totaştırıp cibärsäñ... Ä?! Kanalizatsiyä digännän... ostahanä belän ketäklek tözi başlagançı, anısın kapital itterebräk yasıysı bar äle anıñ... Monısı da bik zur eş.

Ölgeräse kilä... Ölgeräse ide!.. Ölgerergä kiräk!..

İh-eh-eh, isän genä bulıyk! Ölgererbez! Yırıp çıgalmaslık tügel lä inde! Malaylar bulışıp tora, änä...

Väliähmätneñ tatlı da, katlaulı da hıyalların bülep, maşina kıçkırtkan tavış işetelde. Aliklar kayttı bugay. Yarar la, kerä torsınnar, urnaşsınnar. Monda beraz tärtipkä kiterep alası da bar bit äle...

Säkesenä torıp utırdı. Magnitofonına karadı. Täräz töbendäge kassetalarnı aktarındı.

Nihayät, ezlägänen taptı şikelle. Magnitofonga tıktı. Kabızdı. Ber keçkenä genä täräzäle, tüşämsez tübäle, büränä arasındagı salamı munçala belän tıgılgan munça aldında skripka moñı taraldı. Bu tavışmı? Ah, bu tavışlar! Bu tavışlar, bu moñ, bu yañgıraş, bu ahäñ – bolar barısı da keçkenä genä ber keşeneñ keçkenä genä ber dönyasındagı küñel kılların tirbätep, anı student yıllarına alıp kittelär dä, sagındırgıç hatirälärgä iltep taşladılar. Säyer, menä häzer, ul çaklardan soñ utız yıllar uzgaç, Väliähmätneñ hätere rok häm disko muzıka belän mavıkkannı yahşı saklıy, ämma instrumental ansambl başkaruındagı klassik muzıka kayçan oşıy başlaganı ber dä häterdä tügel inde. Klassika – Väliähmätneñ yaña söyärkäse. Ber genä närsäne añlap beterä almıy Väliähmät – nigä ul aña elek oşamagandır? Häyer, tıñlaganıñ bar ideme soñ? Yuk ide! Şuña kürä belenmägänder dä inde. Ädäbiyätnı da şulay bit: mäktäptä, ukıtkan bulıp, yatlatıp, inşalar yazdırtıp, dahi äsärlärdän küñellärne bizderep beterälär dä, annarı “nigä balalar klassikanı yaratmıy ikän” dip baş vatalar. Ä äsärlärneñ ädäbilegen öyränep tä karamagan ukıtuçılarnıñ şäkertläre närsä ukısın inde: yasalma detektiv, yalgan kinoroman, arzan fantastika, standart vestern, bersennän berse küñelsez erotika...

Poçmakta torgan iske seberkene aldı. İdän seberergä totındı. Tagın isenä töşte: kollektsiyä tuplıysı ide. Grig belän Bethovennıñ berär kassetası bar, Oginskiynıñ polonezı yazılgan kasseta bar – şunıñ belän vässälam! Bu kollektsiyäme soñ inde?

Kollektsiyä tügel, kölke bu! İkençe yaktan, ille cide yäşkäçä yäşälgän bit äle

Bethovensız da, Grigsız da, tagın ällä kemnärsez dä... Yäşälg-ä-än! Tagın da yäşäp bula. Ämma barıber, tıñlap kalası kilä. Tıñlap karamıyça kitäse kilmi bu dönyadan.

Uylap karasañ, kemnäre genä yuk bit inde bu dönya tarihınıñ!

Seberep beterde. İdänneñ palasın cäyep kuydı. Miçkä bütän östämäsäñ dä bula ikän dip, kisäülärne törtkäläde. Munçanıñ eçenä ük kerde. Çümeç tutırıp, par saldı.

Şäp-ş-ş!..

- Babay, - digän tavış işetelde tıştan, häm şunduk işekne tartıp karadılar.

“Samat, - dip uylap kuydı Väliähmät. – Dimäk, bügen şähärdäge äbisendä kalmagan, munça kerergä ügetli algannar monı”. Şundıy bala inde: munçanı babası yarata, ätise

Alik yarata, änise dä yarata dilär, ä menä ul yaratmasa da yaratmıy inde. Kerüen kerä anısı, ämma suda bıkırdap utırudan başkanı belmi. Kemgä ohşagandır?

- Häzer, ulım, häzer! Üzem açam. Monda min, monda...

İşekne tibep ük açmasa da, bozlangan busagadan kisken ıçkınıp kitkän işek Samatka bärelgän bugay – balakay, küzlären mecmeldätep, kar östendä utıra bulıp çıktı.

- Baba-a-ay, - dip suzdı ul, aptıraganrak kıyafät belän babasına karagan kileş. –

Sine asalga sakılalal anda. Äydä, keläbesme?..

Kerä babañ, kerä. Häzer kerä. Eşlären genä beterä dä... Menä seberep öyelgän bu çüp-çarnı gına tışka çıgarıp taşlıy da...

Babası koçagınnan ıçkınıp öygä yögergän Samat, kerep tä citte, öydägelärgä ämerne dä citkerde:

- Babay häzel keläm dide. Säyläl yasıy tolılga kustı...

Üze östäl yanına yakın da kilmäde – ikençe bülmägä çıgıp şıldı. Karañgı bulsa da, monda oriyentirnı yugaltmıy ul: bu bülmädä agaç kisäkläre, eş koralları, nindider serle tartmalar, şkaflar – kıskası, babasınıñ ştabı.

- Kaya keräseñ inde şul tuzan arasına, - dilär aña. – Pıçranasıñ bit!

Läkin anıñ ise kitmi, äylänep tä karamıy ul alarga. Yomışların ütäde läbasa – babasın çakırıp kerde. Häzer sez dä anı tartkalamagız inde!

Menä ul babasınıñ hucalıgında berüze basıp tora. Karañgı. Bülmä serle tınlıkka çumgan. İke aradagı açık kuyılgan işek aşa tege yaktan töşkän lampoçka yaktısı, multfilm räseme kebek, bülmäneñ urtasına qadär suzılgan. Malay, karap tora-tora da, babasınıñ nindider stanogı yanına barıp basa. Agaç eşkärtü stanogı anıñ öçen bu minutlarda dönyadagı iñ şäp maşina bulıp kürenä. Babasınıñ eşlägänen dä karap torganı bar anıñ bu stanokta. Nu, kızıkkan ide şul çaknı Samat üzeneñ babasına!

Tizräk üsep citäse dä, babay kebek menä şul şäp stanoklarnı eşlätäse kilä anıñ. İh, ozak bugay şul äle... Mäktäpkä keräse bar dilär bit äle anıñ öçen. Anda yahşı ukırga kiräk, dilär.

Onıgın östäl yanında utırgan kileş kenä küzätep torgan Räüfä ulı häm kilene belän mäş kilde. Väliähmätneñ ostahanäsenä kerergä ul da bazmıy, çönki kersä tärtipkä sala başlıy. Ä ostahanädä tärtip bula almıy ul. Väliähmäte şulay di. Ul üze genä anda cıyıştırsa cıyıştıra, cıyıştırmasa – başkalar tıgılma inde! Şuña kürä eş koralları huca üze genä belä torgan tärtiptä yata. İdändä arkılı-torkılı ike takta yata ikän – dimäk, şulay kiräk. Pıçkı üz urınına stenadagı kadakka elenmägän ikän – dimäk, anıñ äle eşe betmägän. Agaç cileme salıngan çiläk açık kalgan ikän – timä, dimäk, şulay bulırga tiyeş. Dimäk, huca üze genä belä anıñ nigä açık ikänlegen. Stanok östendä şöreplär tügelep yatsa da, kısılma, süz äytmä – dimäk, kiräklese äle tabılmagan, anı ezläü protsessı äle tämamlanmagan, barı tik bu “ştab”nıñ naçalnigı gına eşennän bülenergä mäcbür bulgan.

“Kiler ber kön, - diyärgä yarata Väliähmät, - artkı yaktagı bu bülmä garderob häm kabul itü bülmäse kebek kenä kalır da, algı yaknı keşe tösle zatlı kelämnär belän bizärbez.

Annarı inde baylarça gına yäşäp yatarbız. Pensiyägä çıgıp, monda gına torırga kalgaç, isän bulsak, urtaga tügäräk östäl yasap kuyam äle. İmännän. Äye-äye, imännän! Anıñ turısında östän ğalämät şäp, zatlı lyustra elenep toraçak. İsän genä bulıyk! İsän genä bulıyk! Alla birsä...” Räüfä, älbättä: “Äy, hıyallanasıñ da inde, atası!” dip kaprizlanıp alsa da, üze aña ışana, çınlap ta, şundıy könneñ kiläçägenä şiklänmi, ömeten özmi, hiçşiksez, Väliähmät äytkänçä bulaçagın belä. Şuña kürä bergäläşep hıyallanalar: “İsän genä bulıyk, atası! Nasıyp gomerlär genä birsen!” – dip östäp kuya...

“Äye, kiler ber kön, dip kuandı üzaldına Väliähmät, öygä yögerep kerep kitkän onıgı artınnan karap kalıp. Menä şul balalar hakına yäşibez inde. Üzebezdän soñ kilgännärgä tormış ciñelräk bulsın dip tırışabız. Ber karaganda, üzebezgä nindi miras kalgan ide soñ? Nindi miras di inde ul sovet zamanınnan?! Kayan kilsen? Avıldan çıgıp kitkän könnän sanap, tormıştagı böten baylıgıñnı üz kullarıñ belän, üz başıñ belän taptıñ... Bulsın, anıñ karavı, tir tügep tapkan malnıñ qaderen yahşırak beläseñ, anı tagın da kübäytergä, işäytergä omtılıp yäşiseñ. Maksatıñ bula. Şuña tırışasıñ. Maksat bulganda gına tormışnıñ tulı ikänlegen añlıysıñ”.

Munça işegaldındagı tärtipkä soklanıp karap tordı beraz: poçmaktagı korı kayın utınnarı, iske çiläkkä tutırılgan yomıçka, eskämiyä astındagı ker yuu maşinası, kiştägä rät-rät tezep kuyılgan ker poroşogı kapları, täräz töbendäge hava huşlandırgıç flakonnar – bolar barısı da hucalarnıñ tärtip yaratuı turında söyli ide.

İnde buldı bugay, citep torır, eşlänäse eşlände, munça yagıldı, cıyıştırıldı.

Magnitofonın sünderep, anıñ şnurın rozetkadan tartıp aldı da işek töbenä kilep, munça başmakların uram galoşlarına alıştırdı. Çıktı munçadan. Kapkaga taba borılıp karasa – kürşese Stepan kerep bara ikän. Gomer buyı fermada tires taşıgan, şul fermadan gomer buyı silos häm furac urlagan urıs mucigı.

Bu kersäme? Bu kersä, närsä turında bulsa da diskussiyä oyıştırmıyça, üze äytmeşli,

“daçniklar belän äzräk intelligentno gäp kormıyça” çıgıp kitä belmäs. “Sin genä citmägän ideñ monda, käkere säpid rule!” – dip uyladı Väliähmät, kapka töbendä tagın şunıñ tere portretı päyda bulgaç. Kulları härvakıt kaz kanatın, tagın da tögälräk çagıştırganda, velosiped rulen häterlätkängä kürä, Stepanga şundıy kuşamat takkan ide “daçnik” Väliähmät. Eçtän önäp betermäsä dä, bu mesken urıska agressiv endäşä almıy ul. Ä bügen tegeneñ portretı bötenläy säyer kebek kürende Väliähmätkä.

Gadättägeçä yonçıgan, tuzgan, sasıgan portret tügel, ä urtaça gına kiyengän, üze aynık, tele dä normal söyli:

- Nihal, Valentin?! Munça yaktıñ ahırı syodnya?..

Anıñ üzenä “Valentin” dip endäşkänen Väliähmät, bilgele, bik yaratıp betermi, läkin tüzä. Tik menä iserek kileş kersä, tüzep tora almagan çakları bulgaladı – tanışularına yartı yıl gına buluga karamastan, ike tapkır bu urısnı kapkadan uk kuıp çıgarganı bar inde. Soñ, çıgarmıy nişliseñ? Duñgızlar arasında yörgän pıçrak iteklären salmıyça, türdän uzıp karasın äle beräü – nişliseñ? Älbättä, yaktı çıray kürsätmiseñ! Väliähmät tä şulay itte ike tapkır – kudı da çıgardı. “Bar, sosed, vıspis! Annarı zaydeş, pogovorim” diyä-diyä etkäläp çıgardı.

Ä bügen aynık bugay bu mucik.

- Çe, Valentin, - dip başladı Stepan, - kar baskanga iseñ kitteme, minem aynık bulgangamı?

Uñaysızlandı Väliähmät anıñ şulay turı küzgä karap äytüennän.

- Hm-m, yuk... ni genä... bolay gına... Prahadi, äydä, ber çaşka çäydän, nebos, ne otkaceşsya?..

Stepannıñ vakıtı yuk ikän. Anıñ şähärgä barası bar ikän, şuña kergän – beleşergä:

Aliklar häzer ük kitmime ikän? Bälki Valentinnıñ üzeneñ berär yomışı bardır şähärdä.

- A to, pnimayış, üzegez şähärdä bulgan çaklarda öyegezne sak¬lap yatam, ä sin ber genä tapkır da mine üz maşinañ belän yörtep karaganıñ yuk, - dip üpkä beldergän kebek tä, küzläre belän kölep tä söyläp aldı Stepan. – Yuk, anıñ öçen dimim... Mm-m... kak eto tam u vas?.. “Kürşe hakı – alla hakı” dipme äle?

“Nu, sostıra! Ah, sostıra! Saklıy, imeş”, - dip küñeldän kürşesennän kölde

Väliähmät. Ä üze anıñ Aliklarnı kötep utıruın ber dä telämäde inde. Çönki, keşe kötep utıra bit, dip, Aliklarnıñ da munça kerüläre aşık-poşık bulaçak, tämläp, irkenläp, suzıp-suzılıp söyläşep tä kalıp bulmayaçak. Väliähmät üze şundıy buldı – keşe anı kötkändä kötterep tora almadı, inde ulı şundıy häzer. Şuña kürä Väliähmät tıştan bik kunakçıl bulıp kürenergä tırışsa da, eçtän - Stepannıñ çıgıp kitüen teli ide.

- Yuk şul, Aliklar kitmäslär äle alar bügen, - dide ul, kapkaga taban atlıy-atlıy. –

Cibärmim min alarnı bügen. Nindider plannarı – anısın belmim belüen, läkin munçadan soñ yörmäslär inde yakşämbegä karşı kiçne...

- “Alla yazsa” digen, kürşe! Barısı da alla ihtıyarında...

- Yazsa, yazmasa da, - dip, bu süzläreneñ ni qadär gönahlı häm kurkınıç buluın uylap ta tormıyça äytep saldı Väliähmät.

Stepan çıgıp kitte. Väliähmät öygä kerde.

Biş keşe, görläşä-görläşä, çäy eçep aldı. Altınçıga yonlaç Maklay idändäge tälinkäsennän söt çömerde. Läkin anıñ appetitı yaña gına kilgän Aliklarnıkı hätle tügel ide bugay – berniçä tapkır yalandı da, söten eçep betermiçä, keçkenä Samat yanına eskämiyägä sikerep mende.

- Maklay-ay-uy! – dip, anıñ başınnan sıypadı Samat, kaşıgın östälgä taşlap.

Annarı, eskämiyädän sikerep töşte, mäçene kulına kütärep aldı. Tagın şul yarımkarañgı bülmägä kerep kitte.

Östäl tiräsendä ozak utırmadılar, çönki Väliähmät munçanıñ ölgerüen häbär itte. Kem berençe parga kerä, digän sorau bu ğailädä berkayçan da birelmi. Berençe bulıp munçanı Väliähmät üze kerä. Bügen dä berençelekne birmäde – Räüfäse cıygan kiyemnärne, sölgelärne kultık astına kıstırıp, çıgıp kitte öydän.

Kış köne karañgı tiz töşä şul. Stepannı ozatıp kalganda beraz yaktırak ide kebek, annan soñ yartı säğat ütteme, yukmı – ä inde karañgı töşep tä citkän. Tışta cil tıngan, buran tuktap kalgan. Hätta kük yöze açılıp kitkän – andagı ber-ike yaktı yoldızga iğtibar itte Väliähmät. Menä kızık, dip uylıy anıñ tıngısız başı, şul ğalämdä, şul yoldızlar arasında tagın küpme ikän bezneke kebek matur dönyalar?! Anda da bezdäge kebekme ikän problemalar? Tormışları niçek ikän? Üseş buyınça algarak kitkännäre bardır inde, mögayın, arttarak kalgannarı da bardır... Keşe gomerläre ozınmı ikän? Bezneñ kebek avıl, şähärlärdä yäşilärme ikän?..

Şundıy tıgız uyları belän gayät läzzätlängän halättä barıp kerde ul munçasına. Läkin çişenep betärgä ölgermäde – Alik kilep kerde.

- Äydäle, min äytäm, äti, ir-atlar başta bergäläşep yuınıp çıgıyk äle, şähär munçasındagı kebek, - dide ul. – Bolay tizräk tä bulır. Kitäse bar bit äle bezneñ...

Väliähmätneñ küñelen räncetä anıñ mondıy süzläre: kilep citmilär – “kitäsebez bar” diyä başlıylar. Şuña kürä rizasızlıgın belderergä buldı:

- İrtägä genä kitsägez dä buladır bit inde, ulım? Aşıkmıyça, rähätlänep kerer idegez munçanı da. Tämen belep... Hatınıñ belän...

Läkin Alik, hatını öyrätkän säbäplärne atıy-atıy, çişenä başlıy. Väliähmät sizä, bik sizä: ulınıñ kitäse dä kilep tormıy, ä menä kilen şähärneke şul. Artık şähärçä tärbiyälängän şul! Avıl tormışın, avıl öyen yaratmıy şul! Avıl tämen belmi! Avılga kilsä, kitü yagın gına karap tora. Läkin nişliseñ, “taşla, andıy hatın kiräkmi siña” diyä almıysıñ bit inde. Yuk, alay gına beterep bulmıy bu yäşeren problemanı.

- Bergä kergäç bergä kerik inde alaysa – bäläkäçne dä alıp ker, bar, - dide

Väliähmät. – Läkin minem ğadätne beläseñ – muzıka tıñlıy-tıñlıy keräm munçanı...

- Beläm... Yarar soñ, “Boni em”ıñ belän çabınırbız, “AVVA”ñnı tın alırga çıkkaç tıñlarbız.

- Äye, şulay itärbez... Bar inde, bar, alıp kil Samatnı!

Alik inde çıgıp kitkän ide diyärlek, şul vakıt Väliähmät aña kıçkırdı:

- Ulım, munçala yuk ikän monda! Äniyeñnän sora äle, öydä yukmı ikän...

2. Galuş ezlägändä

İke minut ütkänderme-yukmı, Samatın iyärtep, Alik kilep tä citte. Öydä munçala da, şampun da yuklıgı häbären alıp kildelär alar. Bu häbär salkın havaga uralıp kilep kerügä Väliähmätneñ başına bäla töşte: nişlärgä? Munçala-şampunsız nindi munça bulsın inde ul yegerme berençe ğasır başında?! Munçalasız munça munçamıni inde ul?..

Kürşedän ezläp yörep tä bula torgan närsä tügel!.. Nişlärgä, şaytan saksofonı?

Ozak baş vatmadı Väliähmät – kiyenä ük başladı. Tışta karañgı bulsa da, irtä bit äle

– kibet açıktır. Bu uy ozak köttermäde, Väliähmätneñ başına yaktı cavap bulıp kilep tä kerde, kiyenderergä dä totındı. Tegelär çişenä, ä Väliähmät çişenep betä yazgan cirennän kiyenä.

- Sin närsä inde, äti, - dide Alik, ätiseneñ munçala ezlärgä çıgıp kitü telägen bik huplap betermägänen kürsätep. – Yarar la, ezläp yörmä sänä! Munçala dip inde anıñ qadär...

- Sezgä yarar da ul, atagızga yaramıy şul!

Munça bulgaç, tulı komplekt bulırga tiyeş ul. Väliähmätne bu katgıy taläplärdän häm tärtiplärdän berkayçan da, berkem dä bizderä almas. Şuña kürä ul kiyenep bette dä, çıgıp kitär aldınnan munçada kaluçılarga vakıtlıça instruktac birep kaldırdı:

- Miç avızın, kümerläre kölgä äylänep betmi torıp, aça kürmä! Açsañ da, miç kapkaçı aldındagı sulı tazdan çıkkan par miçkä kererlek itep açıp yap! Par salganda sunı yıraktanrak sip – kulıñnı peşerä kürmä!.. Ber-ike taz kaynar su sibep, idänne parlap al – cılınsın! Ä anıñ aldınnan su uramga agıp kitä torgan tişekne tomala! Şıldımı?

- Anısı nigä inde anıñ? – dip soramıyça tüzmäde Alik, instruktsiyäneñ soñgı kürsätmäsen añlamaganlıktan. – He-ek! Tomala, imeş!..

- İ-eh! – dip, populyar räveştä añlatırga turı kilde atasına. – Kaynar su sırazı agıp çıgıp betsä, idän cılınıp ölgererme soñ – şunı uylap kara! Tişekne tık, ike taz kaynar su sal idängä, idän astına cıyılıp torıp kına cılıta ala bit ul idänne...

İ-eh!

Läkin şunıñ işe gap-gadi elementar närsälärne dä añlamagan keşelärgä kayçaklarda ıçkındırıla torgan “añgırabaş” bu yulı avız eçendäge botkaga äylänep kaldı:

- A- bı – bıa...

Şunda uk, magnitofonına işaräläp, östäp kuydı:

- Ber kompozitsiyä betkänçe kaytıp citärmen...

Öy artındagı bäräñge bakçası aşa kar östenä salıngan sukmak buylap tiz-tiz atladı ul. Artınnan kürşe Stepannıñ näselsez Vartası örep kaldı. Trassaga çıktı. Yulnıñ tege yagında – yartı dönyanı sıydırgan zur kibet. Anda munçala belän şampun gına tügel, raketa motorı da satıp alırga buladır, şät... Şunda aşıktı Väliähmät. Anda barıp citü – biş minut, tegesenä-monısına – biş minut, kaytıp citü – biş minut... Ozakka suzılmas... Häzer äylänep kayta ätiyegez, häzer.

Avtotrassa berkayçan da buş tormıy: Kazan yagına diseñme, Ufa yagınamı – avtobuslar ber-ber artlı vıcıldap tora, ciñel maşinalar häzer ürçede, yök maşinaları da özelmi... Şuña kürä yul arkılı yögerep çıgarga turı kilde Väliähmätkä. Sulga-uñga karandı da, caylı vakıt turı kiterep, karañgı yulga tomırıldı ul. Läkin yulnıñ yartısına cittem digändä genä, ber galuş, kahär, ayaktan şuıp töşep kaldı. Yögerep bargan cirennän, inertsiyä belän, sörlegä-sörlegä bulsa da ikençe yakka çıgıp citte citüen... Ämma galuşnı şunda, yul urtasında, taşlap kaldırıp bulmıy bit inde! Niçek kaytıp citäseñ? Ör-yaña diyärlek bit äle ul. Ber tişege dä yuk!.. Väliähmät artına borılıp karadı. Karañgı yulda ber närsä kürenmäde. İke taraftan da yakınlaşkan maşinalarnıñ utları da yärdäm itmäde – galuş ayaktan çıkkan uñayga çitkäräk oçıp kitkän ahırısı.

Nişlärgä?

Ezlärgä!

Yulnıñ üz yagındagı asfaltsız turısınnan dönya beterep galuş ezlärgä totındı.

Galuşsız ayak salkınnı üze aşa böten tängä tarata başladı. Üzeneñ uzgan yulın, marşrutın, tizlegen yakınça çamalap, galuşnıñ oçu trayıktoriyäsen hisaplap karadı.

Çamalaular buyınça, galuş yulnıñ urtasında, nu, berniçek tä kalırga tiyeş tügel ide.

Şuña kürä maşinalar belän göceldäp torgan yulnıñ kırıyın tagın ber kat bik-bik centekläp karap uzdı. Galuş tabılmadı. Kürenmäde.

Nişlärgä? Bolay kibetkä kerep bulmıy bit inde – kaytıp kitärgä turı kilä. Şul gına kala inde!

Tagın ber-ike maşinanı uzdırdı da Väliähmät, alpan-tilpän atlıy-yögerä kire yulnıñ tege yagına omtıldı. Yulnı çıktı. Kolakta “Smokki” motivı yañgıragan kebek buldı. Kris

Normannıñ üzäklärne özgeç ıñgıraşuı işetelde... Şul çak ayagı belänmeder, küñele belänmeder sizde ul: galuş monda, bu yakta! İlämsez katı tavış belän ükerep uzgan zur maşina utı yaktısında Väliähmät galuşnı kürep tä aldı. Änä ul! Kiregä oçkan bulıp çıktı. Ezlä sin anı, alga taban oçkandır dip, tege yaktan! Ä ul bu yakka tägärägän ikän.

Väliähmätne tagın ikelänü biläp aldı: kibetkä çıgargamı, kaytıp kına kitärgäme? Ber karaganda, çınlap ta, munçalasız gına yuınıp çıgılır soñ, närsäse bar anıñ! Munçada iñ möhime – çabınıp çıguıñ bit! Şunısı kıymmät! Siräk-miräk yagıla torgan munça tügel, munça kürmägän keşelär dä tügel – munçala belän kergän çaklar da bulır...

Ämma ikençe yaktan... üz aldıña maksat kuy da, nindider ber peçtek kenä karşılık, küzgä taşlanırlıgı da bulmagan kirtä arkasında şunnan baş tart imeş! Menä şulay küpme maksatka ireşelmiçä kala. Kaysıber maksatnı üzaldıña kuyganda uk aña ireşeläsenä şiklänä başlıysıñ da, baştan uk küñeleñnän sızıp taşlıysıñ. İkençe ber maksatıñnı, kemder şik astına alganga, huplamaganga kürä onıtasıñ. Öçençesen

“monısına häleñ citmäs” dip iğtibarıñnan çıgarasıñ. Şulay itep maksatka ireşmäügä iyälänäseñ, “alay uk bulmasa da yarıy inde” digän mesken printsiplarga kaçıp, maksatsız yäşärgä öyränäseñ, şul tormışka künegelä. Yuk! Kerergä kiräk kibetkä! Alırga digäç alırga inde ul şampunnı! Munçalaga dip çıgıp kitkäç, munçalasız kaytıp kermäskä!

Alga, Väliähmät! Kibetkä!

Şulay üz-üzen künderä aluına çiksez kanäğatlänü hise belän Väliähmät tagın yulga ırgıldı. Läkin uñ yagınnan kilä torgan maşinaga hätle aranımı, anıñ tizlegenme döres çamalamagan bulıp çıktı – asfaltta çıyıldap, rezin tägärmäç ışkıldı, maşinanıñ signal tavışı kolaknı yarıp kerde. Maşina tuktarga, Väliähmät anıñ kursınnan taypılırga ölgermädelär...

Añına kilgändä, anı bärdergän dcip, anı artkı utırgıçlarga salıp, şähärgä citep kilä ide inde.

- Närsä, mucik, oçnulsya? – dide beräü.

Väliähmät endäşmäde. Çatnap, başı avırta ide.

- Nik däşmiseñ, - didelär.

Beraz tınıp torgannan soñ gına Väliähmätneñ isenä töşte: munçala alıp kerergä çıgıp kitkän keşe bit ul! Kaya baralar soñ? Ä! Tagın häterläde: avariyä! Närsä äle? Niçek äle! Böten vakıyganı iskä töşerer öçen nindider ber süz, ber fraza kiräk ide. Häm ul şul uk mizgeldä teldän çıgıp ta ıçkındı:

- Şaytan saksofonı! Närsä buldı?

Şulay diyüen maşinadagılar añga kilep betüe dip kabul ittelär – instruktac ütkärergä kereştelär:

- Slış, mucik, bez sine häzer bolnitsaga iltep kaldırabız. Toko kara anı, avariyä turında avızıñnı da açası bulma? Ponyal, da?! “Egılgan idem, menä bolar kotkardılar” dip äyterseñ... Ponyal, da?!

“Ponyal” inde Väliähmät, añgıra tügel lä. Dimäk, kurkasız. Dimäk, kaldırasız da kaçasız. Yarıy, yul buyında taşlap kitmägännär äle – şunısı öçen dä rähmät.

- Rähmät kotkarganıgız öçen, - dide, tegelärgä üzeneñ kileşkänen belgertep.

Şul mizgeldän anıñ başına ber genä uy kerep oyaladı: öydägelärgä niçek häbär itärgä?

Kötälärder, şaytan saksofonı! İnde ömetläre özelgänder. Räüfä närsä dip uylıy ikän?

Munça kerdelärme ikän?.. Bäla!

Nişlärgä?

Niçek tä bulsa belgertergä!..

Väliähmätne bolnitsada ozak tikşerep-nitep tormadılar – operatsiyägä alıp kerep kittelär. Ayak sıngan, baş tişelgän bulıp çıktı. Tägärmäçle säyer taçkada tägäräp barganda Väliähmätneñ isenä töşte: Stepan bügen şähärdä läbasa! Anıñ malayına telefonnan çıltıratıp buladır bit inde!?

- Kızım, anda kertep salgançı telefonnan gına çıltıratıp alıym äle, ä? – dide ul, yalvarıp, üzen etep bargan kızlarga. – Ezlilärder bit mine... Yugaltkannardır. Yılaşıp betkännärder...

- Yat, dyadya, yat tik kenä, - didelär aña şeltä belän. - Annarı çıltıratırsıñ... Küp borçılsañ, tagın añıñnı yugaltaçaksıñ... Kara anı! Yä bulmasa, äyt nomerıñnı, häbär itärbez...

Soñgı täqdim belän kileşergä turı kilde Väliähmätkä. Çönki operatsiyäneñ küz açıp yomgançı tämamlanmayaçagın küz aldına kiterde ul. Stepanga çıltırata torsınnar äle.

Ul ber cayın tabar – avılga häbär itär...

Operatsiyä tämamlanıp, narkozdan aynıgaç, başına kilgän berençe uy tagın şul buldı: häbär itä aldılarmı ikän? Alar bit inde anda akıldan yaza yazgannardır... Uylap kına kara: munçala alırga kürşelärgämeder genä kerep kitkän keşe yugalsın inde!.. Menä niçek “yugala” ikän keşelär! Çıgıp kitte keşe, nindider faciga kilep çıktı – vässälam: äy, ezlilär şunnan soñ anı du kileşep, aptırap, tilerep-tilmerep... Ä sin monda, operatsiyä östälendä, yat inde taşbaka kebek ber halättä!.. Yuk, eş tügel inde bu! Kiçekmästän närsä bulsa da uylap tabırga kiräk!

Väliähmätneñ uyanganın palatadagı kürşese, kart ber babay, sizep algan ikän. Ul,

Väliähmätneñ başı borıluga, decur sanitar rolen üz östenä algan sıman, sorap kuydı:

- İsän, isän!.. Tatarmı? Tatarça beläseñme?

Väliähmät baştan aña karadı, annarı sul yagındagı karavatka küz töşerde. Anda tınsız gäüdä kürep, siskänep kitte. Şunnan soñ “Min isän, abzıy, ä bu... bu ke... keşe... ülgänmeni?” digän soravına “Ülmägän... İkençe atna koma halätendä inde ul, biçara”,

- digän cavap aldı. Tınıp kaldı. Atnadan artık cansız yatkan keşeneñ tugannarınıñ hälen küz aldına kiterde. Biçaranı cälläp kuydı.

- Yanına kilüçe barmı soñ?

- Kayan bulsın, kem ikänlegen belüçe dä yuk, kemgä häbär itärgä dä belmilär. Yäş kenä bulsa da, üze bomc ahırısı – ni dokumentı bulmagan, ni tanuçı tabılmagan.

Väliähmätkä kurkınıç bulıp kitte. Säyer häl, üzen şäp-şärä kebek his itte ul, tormış belän ülem arasındagı şul biçaranıñ hälenä kergän kebek buldı. Tugannarı...

Yakınnarı... Balaları... Hatını... Berni belmilärder... Yugaltkannardır da, nişlärgä dä belmiçä, kara kaygıga batkannardır...

Stepannıñ soñgı süzläre hätergä kilde: “Barısı da alla ihtıyarında!”

Şulay ikän şul!

Şul gap-gadi hakıykat nişläp başka bäla bulıp töşkäç kenä añlaşıla ikän?

- Karale, abzıy, monda telefon yukmı ikän? – dip soradı Väliähmät tege agaydan.

- Nik bulmasın, - dide babay, ber dä yugalıp kalmıyça. – Minem onıgım miña sutıvıyın kaldırgan ide. Nik? Ällä berär kızga çıltıratasıñ barmı?

- Avıldaşka äytäse ide minem monda yatkannı... Berkem belmi bit... Häbär itsä yarar ide.

- Älbättä, älbättä! – dide, hälneñ çınlap ta bik citdi ikänlegen añlagan abzıy, häm

Väliähmätkä telefonın suzdı...

Ber minuttan Väliähmät Stepan belän söyläşä ide inde:

- Siña monnan çıltıratuçı bulmadımıni?

- Buldı buluın. Läkin min üzem barıp çıgarga, üzeñne kürergä dip çıgıp kitärgä cıyınıp tora idem inde.

- Rähmät inde kürşe! Nişlik ikän, minekelär avılda kötep yatalardır bit inde, şaytan saksofonı! Häldän taygannardır biçaralar...

- Borçılma, Valentin, ni bulsa da pridumayım.

- Sin, kürşe, gafu it inde mine! “Bügen şähärgä barmam” digän idem lasa...

- Barısı da alla ihtıyarında, sosed, barısı da alla teläsä genä bula...

1997 yıl

Click or select a word or words to search the definition