Alçın Häm Koyaş

Bu mäğarädä keşelär inde küptän onıtılgan zamannardan birle yäşilär. Tau kuışı kiñ, tüşäme biyek, näq urta ber ölreşendä Ut yäşi. Anıñ kayçan kabızıp cibärelgäne inde şulay uk onıtılgan. Ut berniçä adımnarga cäyelgän kölle uçak östendä tora, korı botaklar belän tuyına. Uçak tiräsendäge yalpak taşlar, tigez mäydançıklar östenä törle canvar tireläre cäyelgän. Stenalarga ozın saplı taş baltalar, botaklı agaçtan tupas itep yasalgan avır çukmarlar söyäp kuyılgan. Mäğarädä küzgä iyärerdäy bütän cihaz yuk.
Taş ğasırı keşeläreneñ yäşäü urını änä şundıy.
Alçın — östenä çuar kaplan tirese yabıngan, tuzgak çäçläre mañgayına töşep torgan altı-cide yäşlek malay, şuşı mäğarädä tuıp üste. Ul äle keçkenä çagında anı Kara Urman artınnan kilgän Kılıçteş Yulbarıs alıp kitmäkçe buldı. Ayagınnan kabıp Urmanga taba söyräde. Yarıp äle, bu hälne tabıştan kaytıp kilüçe auçılar kürep aldılar. Alar, kırgıy tavışlar belän yaman kıçkırıp, kullarındagı çukmarların seltäp, Kılıçteşkä törle yaktan höcüm ittelär. Yulbarıs tabışın algı ayakları urtasına kuydı da tirä-yaknı teträterlek itep ükerep cibärde. Ämma yarsıgan auçılar bernidän dä kurıkmıyça höcümne dävam ittelär.
— Äy, Kılıçteş! Oyatıña kil! Keşe balasın urlama, ;nk>, Kaban balaların sagala! — dip kıçkırdılar auçılar.
Ahırında Yulbarıs ozın koyrıgın bolgap üzeneñ kabırgalarına kiterep suktı, gayät biyekkä sikerep auçılar bocrasınnan kotıldı häm Urmanga kerep yugaldı.
Şunnan birle Alçınnıñ ber ayagı zägıyf; ul başka malaylar kebek auga yöri almıy.
Mäğarä halkı yokısınnan bik irtä, äle Koyaşnıñ üzen-iop dä alda uyana. Auçılar tizräk tabış ezlärgä yünälä-lor, tañ belän kırgıy canvarlar äle yokıda bula, sizgerlekne kimetä. Mäğarädäge barlık malaylar da auçılarga iyärä: alar bik avır häm kurkınıçlı bu eşkä keçkenädän ük künegep, batır yöräkle bulıp üsärgä tiyeş.
Kurkaklarga karata mäğarä halkınıñ zakonı katgıy: alarnı Urmanga, kırgıy canvarlar arasına kuıp cibärälär. Hatın-kızlar, balaların cilkälärenä asıp, aşarga yaraklı tamırlar häm ülännär cıyarga kitälär. Şulay itep Alçın mäğarädä berüze torıp kala. Läkin Alçın ärämtamak ta yäisä kurkak ta tügel, hiç tä yuk! Kiresençä, aña ütä dä cavaplı eş yöklängän. Ul mäğarä halkınıñ dustı, yaklauçısı häm cılıtuçısı Utnıñ üzen
saklıy.
Menä bügen dä Alçın berüze kaldı. Äle Koyaş uyangançı uk yakındagı Urmannan ike koçak korı botaklar cıyıp kilde. Ut ul keşe tügel, anı az-azlap, ämma bertuktausız aşatıp tırırga turı kilä.
Ä Urmanda malay bik sak kına, äledän-äle tuktalıp, tirä-yagına karanıp, här tavışka kolak salıp yörde. Çönki Kılıçteş anı ezläp äle tagın kiläçäk, hiçşiksez kiläçäk! Bu Yulbarıs üzen böten dönyaga, hätta keşelärgä dä huca itep sanıy. Ul üze kayçandır ber höcüm itkän keşesen inde berkayçan da onıtmıy, anı üzeneñ tabışı itü cayın ezläp kenä yöri. Şulay itep Alçınga daimi kurkınıç yanıy.
Malaynıñ Urmanga äle Koyaş uyangançı uk barıp kilüenä tagın ber säbäp bar. häm bik citdi säbäp. Eş şunda ki, Alçınnıñ bu dönyada iñ yaratkan şögıle — Koyaşnı küzätü. Anıñ ofık çitennän irenep kenä, kıp-kızıl, beraz yänçelgän şar bulıp kilep çıguın, Urman östenä berençe nurların suzıp böten dönyaga sälam birüen, annan gel biyekkä kütärelä häm yaktırak yana baruın karap
toru.
Alçın bolay uylıy: Koyaş ul, hiçşiksez, tereklek häm akıl iyäse. Alay gına da tügel,, Koyaş ul — böyek, märhämätle. Ul üzeneñ nindi yumart, cılı, rähät, yomşak nurları belän böten dönyanı, Urmannı, sularnı, canvarlarnı, hätta böcäklärne dä — bötenesen, bötenesen üz koçagına ala. Ä keşelärneñ isä Koyaş iñ zur, iñ kodrätle dustı. Änä bit, ul här irtädä ber dä kalmıyça Urman artınnan kütärelä. Keşelärne örketep torgan Kara Tönne kuıp cibärer öçen eşli ul monı. Ul anda üzen bogaula-makçı bulgan yavız köçlär belän köräşä. Şuña kürä irtän talçıkkan, hätta beraz yänçelgän bula, nurların da sibä almıy. Annan ul keşelärne häm dönyanı cılıtu öçen genä yugarı kütärelä, yöze dä yaktıra, nurları da kaynarlana bara. Ämma kük yözendä şulay yöri torgaç Koyaş tagın hälsezlänä, näq auda yörgän keşe kebek arıy, ahırında ofıknıñ tege yagındagı kara köçlär yäşerengän Urman artına yıgılıp töşärgä mäcbür bula. Tik Kara Tän barıber Koyaşmı üzenä tämam buysındıra almıy. Ul ofık artında köräşä-köräşä ozın yul ütä, kön dä irtän kalka torgan urınına kilä häm Kara Tönne tagın kuıp cibärä.
Alçın änä şulay uylıy.
Mäğarädäge barlık halık, hätta çäçläre inde kar kebek ak bulgan Akıy kart üze dä, här kiç sayın Koyaş ülä, o irtägesen inde bötenläy ikençe, yaña Koyaş tua, dip belälär. Ä menä Alçın moña ışanmıy. Ul bit küp, bik küp täcribälär yasadı. Üzeneñ alga suzılgan kulına arkılı itep tal çıbıgı tottı da, irtän äle genä çıkkan Koyaş yözeneñ kiñlegen ülçäp karadı. Küpme genä märtäbälär ülçäsä dä Koyaşnıñ kiñlege näq ber tösle, anda bernindi üzgäreş yuk ide. häm malay mondıy näticägä kilde: Koyaş ul ber, barı ber genä! Ägär dä här irtädä yaña Koyaş tua ikän, alar arasında nindi dä bulsa ayırma bulır, bik näni, tırnak oçı qadär genä bulsa da ayırma küzäteler ide.
Älegä Alçın bolarnı üze genä belä. Ä menä däü üskäç ul bu hakta böten mäğarä halkına söyläp birer äle. Ägär dä ışanmıylar ikän, täcribälären dä yasap kürsäter.
...Alçın Utka korı botaklar birde dä üze mäğarä karşındagı mäydanga çıktı. Bu mäydan kiñ, küpme buın k yı-şelär yalanayakları belän taptap anı tip-tigez itkän. Asta yakın Urman, kiñ bolınlıklar, yırakta yaltırap yılga kürenä ide.
Bu — cäy başı, äle hava şaktıy salkınça, Urman buyında cirgä- aksıl toman sırışkan. İnde ofık çite kızargan, tizdän Koyaş çıgar, häm malay üzeneñ täcribälärenä äzerlände. Kiçä Koyaş mäydan çiteneñ näq menä şuşı turısındagı taş östennän kütärelgän ide. Ä bügen niçek bulır ikän? Malay mäydan çitennän berniçä adım artka kitte dä cirgä tezlänep utırdı. Kötä başladı. Salkın tañ cile anıñ çäçlären tuzgıta, östendäge tire astına ütep kerä ide. Läkin malay tüzde, cılı mäğarä eçenä kerep kitü turında uylamadı da. Tik ofıknı bolıtlar gına kaplıy kürmäsen!
İnde malay tämam tuñıp teşläre teşkä timi başlagaç ofık çitendä berençe sürän nurlar çagıldı häm şunda uk Koyaş üze dä kürende. Ähä, menä! Koyaş bügen dä ikençe urınnan, mäğaräneñ sul yak stenasına taba beraz küçep çıktı. Alçın tiz genä sikerep tordı da ul urınnı taş belän bilgeläde, kiçägese belän ayırmanı ülçäp karadı. Ara tulı ike adım ide.
Alçın ayak astınnan ike çuyırtaş aldı, alarnı mäydan çitendäge üze genä belä torgan yäşeren çokırga salıp kuydı. Monda çuyırtaşlar inde baytak cıyılgan, malay alarnı bilgele ber tärtiptä, bik pöhtä itep tezep sala.
Ul — taş ğasırı malayı, zägıyf ayaklı Ut sakçısı, üzençä törle isäpläülär alıp bara. Ä Koyaşnı inde ul kış urtasınnan birle küzätä. Äle zıkılı salkın könnärdä Koyaş mäğaräneñ uñ yak stenası yagınnan, anda da şaktıy çittäräk kütärelä ide. Kışın ul ofıktan ayırıla almıy diyärlek, bik tübännän bara, üze hälsez bula, keşelärgä bernindi cılı büläk itä almıy, şuña kürä bik oyala, cäträk ofık artına töşep yäşerenä ide. Annan soñ Koyaş güyäki urınınnan kuzgalıp kitte, gel mäğaräneñ sul yagına taba küçep kütärelde, kükkä dä haman biyekkä mende.
Bolarnı bik centekläp küzätkän malay üzenä kızıklı ike açış yasadı. Berençedän, sul yakka küçep kütärelgän sayın Koyaş küktä dä ozın yul ütte, şuña karap kön dä ozınaya bardı. İkençedän, Koyaşnıñ küpme cılı büläk itä aluı anıñ kük yözendä totkan urını belän turıdan-turı bäyle ikän: nikadär biyekkä mensä, cılını da şulkadär mul öläşä.
Malay artına borılıp mäğarä eçenä karap aldı. Ut äle yana, botaklarnı aşap betermägän. Malay tagın Koyaşka tekälde. Menä inde ul Urman östenä kütärelde, yözendäge alsulıgı da kimi töşte. Ä kara köçlär belän köräşkändä algan yänçeklege inde tämam bette. Alçın belä, bügen ul küktä kiçägedän dä yugarı kütäreläçäk, bügen anıñ kaynarlıgı da mul bulaçak.
Alçın üze küzätkännärne, tuplagan täcribäsen küñelennän kiçerä utırdı. Ul ukıy-yaza belmi, äle uku-yazu digänneñ töşençäse dä yuk. Ä menä belem tuplau bar inde. Taş ğasırı malayı tabiğatne küzätüdän üze algan mäğlümatlarnı, onıtılmasın öçen, küñelennän kat-kat kiçerä, häterenä señderä. Ul bit kiläçäktä mäğarä halkına alarnıñ barısın da çäçmi-tükmi söyläp biräçäk.
Küp närsälärne belmi äle mäğarä halkı. Ul tabiğattäge härtörle küreneşlärne: köçle cilne, yañgırnı, essene, salkınnı, havada yözgän bolıtlarnı — barısın da canlı äyberlär, hätta üzbuylı kodrät iyäläre dip karıy. Alarnıñ härkaysınnan kurka, härkaysına tabına.
Ä menä Alçın üzeneñ küzätülärennän mondıy näticägä kilde: tabiğattä barısına da Koyaş östenlek itä, barısı da aña buysına. Koyaş üzeneñ kütäreleşendä sul yakka küçä bara, şuña karap salkın da köçsezlänä, ä cılı gel irkenäyä, köçäyä bara. Alay gına da tügel, nindi kodrätle Yaz üze dä Koyaşka iyärep kilde. Nindi tirän karlarnı, kalın bozlarnı eretep taşular agızgan Yaz. Hätta havada uk suräte yasap oçkan koşlarnıñ da uk oçı näq menä Koyaş atlagan yakka yünälgän ide. Koyaş kıştan yalangaç çıkkan Urmannı da tiz arada yäm-yäşel kiyemgä törep kuydı.
Malay yahşı töşenä: tañ aldınnan Urman kırıyın kaplap ülännärgä, kuaklarga sırışkan Toman da, Koyaş çıgu belän, anıñ kodrätenä buysınıp, cäträk havaga menep kitä. Ul anda Bolıtka äylänä, ä ul Bolıt Cilgä iyärep bik yıraklarga qadär bara häm Yañgır bulıp yava. Bezneñ mäğarä turısına kilep yaugan Yañgır da kaydadır Koyaş kütärep algan Toman ul...
Bu dönyada iñ böyege Koyaş, annan da kodrätle berni dä yuk. Moña malay tulısınça ışandı inde.
Alçın bolarnıñ barısın da söyläp birgäç böten mäğarä halkınıñ, Akıy kartnıñ üzeneñ dä ise kitär äle.
...Şunda tirä-yündä nindider ber üzgäreş buldı, kayandır şom kild yı. Malay monı böten barlıgı, yöräge belän toyıp aldı. Ul kırgıy cänlek citezlege belän cirgä yattı, mäydan çitenä şuışıp kilde, başın kütärep karadı häm... torataş bulıp kattı. Urman kırıyında, nibarı biş-altı sikerü arası yıraklıgında Kılıçteş Yulbarıs üze basıp tora ide: Malay anıñ askı häm öske kaznalıgınnan tırpayıp torgan kotoçkıç ozın kiskeç teşlären, oçkınnar yaltıragan yäşkelt küzlären ap-açık kürde. Yulbarıs ber urında ärle-birle kilep taptana, oyatsız häm mäkerle karaşı belän mäğarä eçen küzli. Ul anı — Alçınnı ezläp kilgän!
Nikadärle genä kurıksa da malay yugalıp kalmadı. Ul Yulbarıstan küzen almıyça akrın gına artka çigen-de, annan yalt borıldı da mäğarä eçenä atılıp kerde. Cäträk uçakka korı botaklar, mondıy kurkınıç kilep çıksa dip üze aldan äzerläp kuygan korı ülännärne taşladı. Ut şunda uk dörlep kitte, keşe biyeklege kütärelde.
Näq menä Ut dustı malaynıñ tormışın saklap kaldı da inde. Ul arada Yulbarıs mäğarä yanına kilep citkän, ozın tırnaklı köçle ayakları belän mäydanda tibenep tuzannar oçıra, anıñ yarımaçık avızınnan kük kük-r;>gon tavışlar çıga ide. Menä balalar aulauçı yavız art ayak-larına çügäläp mäğarä eçenä sikerergä äzerlände. Ämma ul dörläp yangan Uttan kurka, teşlären ırcayta, ozın koyrıgı belän yantıgına sugıp üz-üzen kuätli, tik barıber Ut yanına sikerep kerüdän, şürli ide. Malay da monı sizep aldı.
— Ähä, Aldaulı küz! Kurkasıñmı? — dip kıçkırıp cibärde ul häm üz tavışınnan üze batırlana töşte. Uçaktan oçkınnar çäçep torgan ber zur kisäüne alıp, tup-turı Kılıçteşkä atıp bärde.
Yulbarıs art ayaklarına çügäläde, nindider zarlanu-lı, çynaulı itep ükerep cibärde. Köçle davılda imän agaçı kayırılıp sınganda şundıy teträtkeç tavış çıga. Ul arada malay yulbarısnıñ kurkınıç, oyatsız häm äşäke yözenä ikençe kisäüne tondırdı. Şunda yavız doşman çigende. Yılak itep şıñşıp kuydı da başın iyep Urmanga taba atladı.
Ul kitkäç tä baytak vakıtlar mäğarädä tın da almıyça utırdı äle Alçın. Anıñ küz aldında Yulbarısnıñ ırcaygan teşläre, kolagında dönya teträtep ükergän tavışı ide.
Şulay da berazdan ul mäğarä karşısındagı mäydanga çıktı. Anıñ Koyaşnı küzätäse, törle ülçäülär, isäpläülär yasıysı bar ide.
Cir yözendäge berençe astronomnıñ kızıksınu hise kurkudan köçleräk ide.