Äl-Kıysmes-Sani Min Kitabi «Möstäfadel Ähbar Fi Ähvali Kazan Vä Bolgar»

(«Kazan häm Bolgar hälläre turında
faydalanılgan häbärlär» isemle kitapnıñ ikençe tomı)

ROSSİYÄ TARİHINNAN SÄHİFÄLÄR

Kazannıñ Rossiyä sostavına kertelüe häm tatarlarnıñ yaña şartlardagı haläte

Rossiyä 961(1552) yıl ahırında tatarlarnı ciñep, Kazan şähären häm anıñ tirä-yunen yaulap alganda kalğa eçendä sigez manaralı ber camiğ mäçet ', «Tacik yırmagı» *dip yörtelgän urında tagın ber mäçet häm mädräsä bula. Ğalimnärdän, hörmätkä layık gabbasilardan häm böyek säyedlärdän ' küpmeder şäheslär bulıp, alarnıñ başında näkıybel-äşraf2 dip tanılgan mella Şärifkol isemle ber zat tora. Ul islam hannarı häm şähär halkı aldında ihtiramga häm zur hörmätkä layık bula.

'Camiğ mäçet — baş mäçet, comga ukıla torgan mäçet.

«Rosiyä knyazläre Kazan hannarına ilçelär aşa hatlar kündergändä, mella Şärifkolga da mahsus hat häm büläklär cibärä idelär»,— dip söylilär. Ahırda, rossiyälelär Kazanga höcüm itkändä, ul üzeneñ iyärçennären cıyıp mädräsägä kerä häm mädräsä tübäsenä çıgıp rossiyälelär belän bik katı sugışa. Ruslar anı mädräsä tübäsennän çänçep töşerälär häm ul şulay itep şähit bula...
Şulay da Kazan Rossiyä sostavına kergäç möselmannarnıñ din häm dönya eşlärenä komaçaulık häm kısınkılıklar bulmıy *. Tatarlar arasında tugan däğva häm nizaglarnı, mäyettän kalgan malnı bülü häm vasıyätlärne üz mellaları häm olıları cirenä citkerep häl kılalar. Telägän cirgä häm telägän räveştä mäçet, mäktäp häm mädräsälär bina kılgannar. Kemne ihtıyar itsälär, ägär ul riza bulsa, imam itkännär. İmamnarnı kire kaguda da mähällä häm avıl halkı möstäkıyl bulgan. Balalarga isem birü, öylänü, mäyetlärne kümüdä härkem üz ihtıyarında bulıp, moña kem dä bulsa çittän katnaşmagan, yağni Rossiyä däüläte bu eşlärgä hiçnindi karşılık kılmagan.

Şunıñ östenä, bistä halkı, yağni şähärneñ töp halkı bulgan möselmannar üzläre ähle islam telendä— «yomışlı möselmannar» **, ä rossiyälelär karşında «tatar säüdägärläre» isemendä tanılıp, hiçnindi komaçaulıksız, tulı irek belän härtörle säüdä häm alış-bireş alıp barırga haklı bulgannar. Bu häl 1220(1805) yılga çaklı dävam itkän. Monnan soñ «yomışlı möselmannarnıñ» bu hokukları häm säüdädä yäşäp kilgän tärtiplär beterelgän. Säüdägärlär dürt däräcägä bülenep, dürtençese «meşan» däräcäsenä töşerelä. Berençe däräcä säüdägärlärgä böten Rossiyädä, hätta çit illär belän dä säüdä itü hokukı birelä. İkençe däräcädägelärdän çit illär belän säüdä itü hokukı alınıp, alar —

1 S ä yı d — başlık, citäkçe, Mehämmäd päygambär näselennän bulgan keşe.
2 Näkıybel-äşraf — böyeklärneñ citäkçese,

Rossiyäneñ barlık ölkälärendä, öçençe däräcädäge-lär — kayber ölkälärdä genä, ä meşannar isä fäqat üz şähärlärendä genä säüdä häm alış-bireş itärgä hokukl! bulıp kala. härkaysı, däräcäsenä kürä, häzinägä bilgele külämdä salım tüläü, meşannardan başkalarnıñ ğaskär hezmätenä alınmau tärtibe kertelä. Avıl halkınıñ isä asıl zatlarınnan başkaları ike törkemgä bülenä häm berse — «kazaq» *, ikençese «yasaklı» ** iseme belän atala. Yasak-lılardan barı imana *** alınıp, çirügä ! baru hezmätennän azat itelälär. «Kazaq» cämäğatenä isä kiräk çakta çirügä baru burıçı yöklänä...

Avıl halkınıñ «kazaq» dip atalgannarına kayber çakta, soldat birü östenä, sugış korabları öçen urmannardan zur imen agaçları kisep, bilgelängän urınga taşu hezmätläre dä yöklänä. Vakıtı belän soldat birüdän azat itelgänlektän, bu hezmätlär bik mäğkul sanalgan, çönki alarga kaznadan can başınnan hätta beraz hezmät hakı da birelgän. Bezneñ babalarıbız — şuşı «kazaq» dip yörtelgän törkemnän. Petr I 1123(1711) yılda Kazanga kilep, başta «laşman» hezmätenä**** 700000 keşe bilgelänä. 1133(1721) yılda mahsus ştab açılgaç, bu san kimetelä häm 120000 gä kaldırıla. Şul vakıtlardan başlap sugış köymäläre yasau tuktatılgançı häm laşman hezmäte betkänçe halıkka imän agaçın kisü kisken räveştä tıyıla. Ägär beräüneñ imän kiskäne isbatlansa, ul yaman cäzaga tartıla häm aña ülem kurkınıçı yanıy. Monnan soñ, 1260(1844) yıllarda, ut köçe belän yöri torgan köymälär uylap tabıla, Rossiyä mämläkätendä dä ut köymäläre yasala başlıy, agaçtan sugış köymäläre yasau häm aña bäyläneşle hezmätlär beterelä. 1276(1859) yıllarda «laşman» hezmäte dä, atlısı bulsın, cäyäülese bulsın, tämam yukka çıgarılıp, laşmançı kazaqtan häm yasaklıdan bertigez soldat alına başlıy.
Başta ber öydän ber genä keşe alına. Soñınnan üzennän soñ berär keşese bulmaganda häm küp keşele ğailä barında az keşele ğailädän soldatka almau kebek zakonnar çıga. Läkin eş başkaruda zur kimçeleklär bulganlıktan, bu şartlar tiyeşençä saklanmıy, halıkka küp zolım häm cäberlär kılına. Çirattagı keşe çittä bulsa ya kaçsa, bötenläy çiratta tormagan keşe alına.

1 Çirü — ğaskär.

Şunıñ arkasında çirattagı keşelärne kulga alıp, kaçmasın dip bogaulap kuyıp, un-unbişär kön, hätta artıgrak ta karavıl astında totalar ide. Hätta bezneñ zamanda da mondıy zakonsızlıklar eşlänä, çiratı citkän keşene, kaçmasın dip, hiçnindi gayıbe bulmagan ikençe beräüneñ ayagına bogaulap kuyalar, härvakıt, ni genä eşlärgä turı kilsä dä, hätta yoklaganda da häm bädräfkä çıkkanda da ikese bergä bulalar. Bu üz küzebez belän kürgän hällärdän. Şulay uk bezneñ zaman hällärennän: berär keşe nindider eş buyınça yıraktan şahit itep çakırılıp, tege häm bu mäşäqat arkasında vakıtında kilä ayamasa, baş birmäüçe dip cäza birälär, ä kilsä, bötenläy ğayepsez-gä üzen yabıp kuyalar. Bolar — mäslihät belän eşläüne yukka çıgaru küreneşläre.
84 nçe intihabtan ' başlap, möselman urınına rusnı häm kiresençä alu tıyıla, ä 1271(1854) yılda bu şart bötenläy beterelä. Ara-tirä bu zakonnarda vak-töyäk üzgäreşlär bulıp torsa da, alar turında süz ozınaytu häm täfsilläp söyläüdän tıyılıp, däşmi kalabız. Nihayät, 1291(1874) yılda raslangan yaña nizam buyınça, hämmä halıktan, başlıça 21 yäşe tulgan yegetlärdän kiräk qadär soldat alına başlıy. Kazan säüdägärläre arasınnan, möselmannardan berençe bulıp, Şämsetdin bine Säğdeddin äl-Kügär-çeni uglı Cäläletdin soldatka alına. Yunıs bay balalarınnan ike keşe öçen akça tüläü bilgelänä. Fäqat ata-analarınıñ berärse eşkä yaraksız yäki yätim, avıru häm zägıyf kardäşläre bulıp, başka yärdäm häm tärbiyä itärlek keşeläre bulmagannar gına bu kagıydägä kertelmilär häm soldatka alınmıylar. Soldat hezmäte başta yegerme, annan soñ yegerme biş yılga çaklı häm artıgrak ta suzılıp, häzer unbiş, ä kübesençä altı yıl hezmät soñında röhsät belän illärenä kaytarılalar.

Petr I

Rossiyä däüläteneñ Romanovlar dinastiyäsennän mäşhür häm maktaulı padişahı Petr bine Aleksey bine Mihail bine Fedor bine Nikita — «Berençe Petr» yäki «Böyek Petr» dip tanılgan'häm Rossiyä däü-
1 İntihab — saylap alu. Bu oçrakta soldat hezmätenä alu.
lätendä «imperator» isemen berençe algan zattır. .Ul 1094(1682) yıldan padişah, 1120(1708) yıldan imperator bulıp', 1137(1725) yılda dönya kuya. Küp vakıtlar doşmannarınnan östen çıgıp, zur fidakarlek häm tırışlık belän Rossiyä şähärlärenä härtörle hönärlär häm sänğatlär kertep, zakonnar tözep, ilne nık agartıp, tärtipkä sala. Ul zamanga çaklı Rossiyä mämläkätendä yıl isäbe dönya yaratılıştan isäplängän bula. 1113 yıl hicridä dönya yaratılışınnan başlap 7208 yıl sanalgan bulsa, miladi tarih buyınça 1700 yıl bula. Olug Petr, başka hristian illärenä iyärep, din häm dini kanunnar nigezendä här yaktan ihtiram itelergä häm olılanırga tiyeşle häzräte Gaysa galäyhissälamneñ tuuınnan isäplängän miladi tarihka küçärgä ämer birä. Şulay itep, 5508 yılnı alıp taşlap, Gaysa tugan yılnı tarih başı dip isäpläp, 1 yanvardan başlap miladi tarih belän «1701» yıl dip sanıy başlıylar. Şul zamannan birle rus halkı miladi tarihnı kullanıp eş itä. Ayları rum häm yunança 2 isemnär belän ğıynvar, fevral h. b. dip sanala.
Spase öyäze İske Räcäp avılı keşeläreneñ igençelek, peçänlek häm urman cirlären, şulay uk kürşedäge başka avıllarnıñ çiklären bilgeläp yazılgan häm häzinä3 möhere belän raslangan ışanıç yazularında häm şul avılnıñ imamnarınnan bulgan mella Zäynelgabidin bine Gabdelkärim isemle şähesneñ tärcemäsendä mondıy yullar kürende: «Tarih 7203 yıl dekabrneñ unöçençe köne ilän ukaz olug. Gazıym padişah häzräte — olug knyaz Petr Alekseeviç, barça olug häm keçek, ak padişah, Rossiyä yortın üze totuçı, üze biläüçe, ukaz kuäte belän Kazan öyäzeneñ Räcäp avılı tatarları yugarıda yazılgan cirlärne sukalau häm peçänen çabu oçen ukadilär4 ilän bilärgä olug padişah häzräteneñ berdän yasak belän tarmakka, yağni tülämäkkä, bu zamandagı añlatunı Kazanga tülärgä yazdım». (Süze tämam.)

1 Märcani biredä tögälsezlek cibärgän: Petr I 1708 yılda tügel, 1721 yılda imperator bula.
2 Rum häm yunança — grekça,
3 Häzinä — bu urında däülät mäğnäsendä.
4 Ukadilär — ugodelar — faydalana torgan cir bilämäläre.

Ämma möselmannar här oçrakta hicri tarihnı kullanıp, aylarnı: «Möhärräm, säfär, şähre räb iğıl-äüväl, şähre räb iğıl-ahir, cömadiyel-äüväl, cö-madiyel-ahir, räcäb, şäğban, şähre ramazan, şäüväl, zölkagdä, zölhiccä»,— dip sanıylar. Fäqat igençelek eşläre öçen, koyaş hisabı belän yaz başınnan başlap, «hämäl, säver, cäüza, saratan, äsäd, sönbölä, mizan, gaqräb, kavıs, cädi, dälü, hut» ' dip, garäbi isemnär kullanalar. Ä kayçakta, möselman garäplärdä yörtelgän söryani 2 isemnär belän, «azär, nisan, ayyar, häziran, tämmüz, ab, eylül, tiş-rin äüväl, tişrin sani, kyanun äüväl, kyanun sani, şo-bat» dip sanıylar. Ul zamannarda Kazan möselmannarı unike hayvanga bäyle törki tarihın da belgännär häm kullangannar.
Bu urında Olug Kaval imamı mella Sälimcan bine Dustmöhämmäd isemle şähesneñ ber kitabında yazgan süze üzgärtmiçä kiterelä: «Ruslar hisabı buyınça 7208 yıl bulgan ide. Baktılar, Gaysanıñ tarihınça 1700 yıl bulgan. Ul Adäm galäyhissä-lam tarihın taşladılar, oşbu—1700 yıldan aldılar da, Gaysanıñ tarihın «meñ dä cide yöz dä ber» dip sanıy başladılar. 1708 yıl buldı, päçin yılında 5508 yıl tämam taşlandı. İ añlı keşe, bel, koyaş yılınıñ öç törle hisabı bar: bersen — «farsilar hisabı» diyerlär. Anıñ belän Bolgar keşeläre faydalangannar. Bersenä — «Rumiyä hisabı» diyerlär. Anıñ belän hristiannar faydalangannar. Berse belän barlık şähärlärdäge möselmannar faydalangannar. Dimäk, hämäl hisabın barlık möselmannar belergä tiyeş, çönki namaz vakıtları anıñ belän

' H ä m ä l — sarık bäräne, mart ayı.
S ä v yı r — ügez, aprel ayı.
Cäüza — igezäklär, may ayı.
Sarvtan — kısla, iyün ayı.
Äsäd — arıslan, iyül ayı.
Sönbölä—- aşlık başagı, avgust ayı.
M i z a n — ülçäü, bizmän, sentyabr ayı.
Gaqrzb — çayan, oktyabr ayı.
K a v ı s — cäyä, noyabr ayı.
C a d i — käcä bätiye, dekabr ayı.
D ä l u — su çiläge, yanvar ayı.
Hut — kit balıgı, fevral ayı.

Älege aylar zodiak tamgası buyınça här miladi aynıñ 22 sennän alıp aldagı aynıñ 22 senä qadär bulgan aranı kürsätälär. 3 Söryani — assiriyäle.
belenä, koyaş bayu anıñ belän belenä. Tagın belegez: elek farsi näürüze ', un könnän soñ rumiyä näürüze, annan un könnän soñ hämäl näürüze bula. Şäh-re Bolgar ğalimnäre «bapa näürüz, kart näürüz, esselek näürüze»,—• dip kürsättelär, härber näürüz havanıñ berär üzgäreşen kürsätä». (Süze tomam.)
Yugarıda telgä alıngan mella Sälimcannıñ vafa-tı kaysı yılda ikäne bilgele bulmasa da, 1182(1768) yılda, 36 yäşendä ul äle isän bula.
Yugarıda telgä alıngan Petr I 1116(1704) hicri yılda mämläkät halkın tämam tikşerep, nikadär halık bar — isemnäre belän täfsilläp, sannarın däftärlärdä berketä häm 1134(1721) hicridä, şuña tayanıp, can başınnan imana2 tüläü kertä. Bu tikşerü rus telendä «berençe reviziyä» dip tanıla. İkençese 1157(1744) yılnıñ ahırında anıñ kızı Yelizaveta patşa zamanında bula. Öçençese— tatarlar arasında «Äbi patşa» dip yörtelä torgan mälikä Katerina bik;te Aleksey äs-saniyä3 ğasırında — 1178(1764) yılda; dürtençese şunıñ uk ğasırında — 1196(1781) yılnıñ ahırında — bars yılında; bişençese •— sigez yıl ütkäç; altınçısı — anıñ onıgı Aleksandr bine Pavel bine Petr ğasırında, 1226(1811) yılda; cidençese — 1231(1815) yılda; sigezençese — 1250(1834) yılda; tugızınçısı — 1266(1849) yıl ahırında, ikençe onıgı Nikolay bine Pavel ğasırında; unınçısı — anıñ uglı, ğasırıbıznıñ padişahı Aleksandr II bine Nikolay zamanında, 1273(1856) yıl ahırında ütkärelde.
Älege Petr I ğasırında, 1116(1704) yıldan başlap, berniçä keşedän saylap soldat alına başlıy. 1120(1708) yılda Rossiyä mämläkäte «guberna» dip isemlängän ölkälärgä bülenä.
Orenburg şähäre
Kazan çigendä olı ber ölkäneñ güzäl, nık häm säüdä üzäge bulgan şähäreder. 1147(1734) yılnıñ azagında mirza Kotlıgmehämmäd bine Täväkkäl bine Mämäş bine Däülätmöhämmäd bine Urazmöhämmäd han, Rossiyä ğaskäre belän kilep, bu şähärne tözetä. Rus däülätenä küp hezmätlär kürsätep, ul general-mayor däräcäsenä ireşä. 1160(1747) Häm 1167 (1753) yılda isän bulganlıgı mäğlüm*. Häzerge köngä qadär Orenburgta öç mäçet tözelde.

1 Näürüz — yaña yıl başı.
2 İmana — salım.
3Katerina binte Aleksey „ Alekseevne II.
äs-saniyä — Yıkaterina

KAZAN TARİHINNAN SÄHİFÄLÄR

Kazannıñ istälekle urınnarı, uram häm mäydannarı, bazarları

Häzerge köndä kalğa kapkasınnan başlap universitetka hätle suzılgan töz häm kiñ uram häm kalğa kapkasınnan çıgıp, ike yakka töşep kitkän uramnar — islam hökümäte zamanında da şulay bulgan. Bu zamanıbızda borıngı möselmannardan kalgan istäleklärdän ber manara bar. Anı möselmannar — «han mäçete» dip, ruslar «Söyembikä manarası» dip atıylar. Kalğa eçendä häzer bank urnaşkan bina häm «dom» dip yörtelä torgan gubernator sarayı yanındagı «Tacik yırmagı» isemle yırmakta ber mäçet häm mädräsä bulgan.
Bolaknıñ könyagında, häzerge «Peçän bazarı» dip yörtelgän urında, möselman kaberlege bulgan. Ruslar Kazannı alganda, Şahgali han, ğaskär belän kilep, Zöyä tamagında Zöyä şähären salgan häm şul tirädä bulgan çuvaş, çirmeş, kalmık kebek halıklarnı Rossiyä kul astına kertkän. Kazanga höcüm vakıtında Şahgali han alar [ruslar] yaklı bulıp kilgän, Kazan möselmannarı häzerge «Cihanşa mäçete» ' karşındagı çirkäü urınında bulgan Nugay kapkasınnan çıgıp, bik katı sugışkannar. Şunnan soñ Şahgali han, kaberlär östendäge agaçlarga yäşerenep, Bolaknı kiçkän häm Arça kırı ** tarafına ütkän. Şähärne ruslar algannan soñ *** da möselmannar beraz vakıt mäyetlären şul kaberlekkä kümgännär... Yosıf bine İshak bine İsänkol bine Rah-mankolıy bine Rähmätulla bine Gabderrahmannıñ ike uglı — Häsän belän Hösäyen: «Bezneñ Rahmanko-lıy isemle babaynıñ Peçän bazarında arakı satuçı

1 «C ihanşa mäçete»— häzerge G. Tukay häm G. Kamal uramnarı çatındagı 15/14 nomerlı yort. Proftehuçilişe urnaşkan bina.

Mohtar bine Ädnakol äl-Cäbäli kapkası töbendä kümelgänlegen, keçkenä çakta atası İshak belän bergä kilep anı ziyärät kılganlıkların atabız Yosıf soyli ide»,— dilär...
Tagın, Bayazid bine Hämid bine Arslan yortınıñ (ul häzer Gobäydulla bine Gabdulla bine Gabderrä-şit äl-Käçevi yortı dip yörtelä) bakçasında borıngıdan bilgele ber zirat bar.
Tagın, Apanay Hafiz «Zäñgär mäçet» ' karşındagı kaberlektä kümelgän, ä anıñ uglı — İsmägıyl babay ike bistä arasındagı kaberlektä kümelgänlektän, ike bistä arasındagı zirat soñrak oyışkandır dip uylarga mömkin...
Halık telendä yörgän häbärlärgä karaganda, islam hökümäte vakıtında yaz ayında Bolgar şähärendä, ul harap bulgaç, Kazan şähärendä zur ber bazar bulgan, Anda Hacitarhan, Kırım, Dagıstan, Harä-zem, Urta Aziyä, Kaşgar yaklarınnan, Rossiyä şähärlärennän, Kıtay säüdägärlärennän küp keşe kilep, zur cıyılış, küñel açu häm tamaşalar uzdırılgan. Şahgali han Zöyä kreposten tözep, anda bazar oyıştırgaç, Kazanda tärtipsezleklär küplektän, Kazan bazarı sünä häm Zöyägä küçä. Soñınnan Kazan tämam ruslar kulına küçkäç, Sura yılgasınıñ İdelgä kuşılgan urınındagı Vasilsursk şähärenä, annarı Nicniy2 tarafındagı İsad dip yörtelgän urınga karşı yakka küçerelä. Şul urında yäşägän dip uy-lanılgan Makar isemle izgelärenä nisbätän, ul bazar üzenä «Makarya» iseme ala häm tatar telendä, şunnan üzgärtelep, häzer dä «Mäkärcä» dip mäşhür häm tanılgan.
1231(1815) yılgı yangında andagı kibetlär häm başka binalar yanıp betä. 1232(1816) yılda anıñ urınına Oka yılgasınıñ İdelgä kuşılgan cirendä kibetlär tözelä. Bu häzerge zur binaları häm başka törle tözeleşläre belän mäşhür bik zur häm tözek ber bazardır. Monda yöz million täñkälek, hätta artıgrak ta mal cıyıluı häm äyläneştä buluı bilgele. Ul bazar asılda şähre Bolgardan Kazanga küçerelgän bazarnıñ dävamı. Soñgı zamannarda cäyen comga könnärendä berniçä avıl berläşep, ber-ber artlı törle urınnarda «cıyın» dip atalgan bäyräm yasıylar häm tugan-tumaça, dus-işlär ber-bersenä kunak bulıp yörilär. Bu bäyräm şul Kazan bazarınnan kalgan ber küreneş dip söylilär.

1 «Zäñgär mäçet» — Tatarstan häm Nariman uramnarınıñ sul yak poçmagında, kitap kibete artında urnaşkan bina.
2 Nicniy — Nicniy Novgorod, häzerge Gorkiy şähäre.

Kazanda tabılgan borıngı kaber taşları

Häzerge köndä Kazan şähärendä berençe mäçettä ' sönnät bülmäsendä 2 üz vakıtında kaber östenä kuyılgan taş bar. Uñ yagında: Kalä än-näbiye galäyhis-sälam: Äd-dönya säğaten fä-äcgaläha tagatän 3, dip yazılgan. Sul yakta yazganı kubıp töşkän, tik ber «ka-lä el» süze genä kalgan. Algı yakta: Kalä allahe täğalä: kölle min galäyha fanin vä yabka veche rab-bike zöl-cälali vä al-iqram. Tarih tukız yöz utız altıda Şahmöhämmäd Bikmöhämmäd uglı Möhämmäd-gali bäk zölkagdä ayında (kyafer kulınnan) şähid4, diyelgän. Bu taşnıñ arkasında yazganı: «Bu läühäne uglı Täñre Kolıy bäk bina kıldı»5. Bu taşnıñ ozınlıgı ike käz6dän bik az kim, kiñlege öç çirek, kalınlıgı ber çirektän artıgrak. Barlıgı «sö-les» yazuı ürnägendä yazılgan, altı yul yuk. Ul taş Ähmäd bine İsmägıyl äl-Kazani äl-Aybaşinıñ äytüenä karaganda, 1230(1814) yıl hicridä Kazannıñ yugarı uramında 7 çäy kibetlären bina kılganda tabılgan. Ul şul urında çitek-başmak säüdäse belän utırganda monıñ poçmaktagı kibet urınınnan kilep çıguın üz küze belän kürgän. Monnan soñ ul taşnı mella İbrahim äfände gubernatornıñ röhsäte belän berençe mäçetkä kitertep, urta bülmädä kıybla [könyak] yagındagı könçıgışka karagan poçmakka kuydırgan. Ul taş anda torganda namaz ukuçılarga tarlık häm şik kitergänlektän, anı tönyak poçmakka küçerttem. Bu taş çıkkan urında tagın dä kaberlär bulgan dip uylarga nigez bar. Häzer dä «Zäñgär mäçet uramı» ' häm «Yaña uram» digän urınnarda binalar öçen nigezlär, ä 1290(1872) yılda munça öçen su yulı kazıganda kaberlär häm keşe söyäkläre çıkkanlıktan, kaysıdır zamanda ul tirälärdä dä kaberlek bulganlıgı belenä...

' Berençe mäçet — häzerge K, İasıyri uramındagı mäçet (K, Nasıyri uramı, 17 nçe yort).
2 Sönnät bülmäse — mäçet ğadättä ike bülmäle bula. Şunıñ işektän kerügä berençe bülmäse «sönnät bülmäse» dip atala.
8 Päygambär galäyhis-sälam äytte: dönya — ber säğatlek. Sez anı gıybadät belän ütkäregez.
4 Allahe täğalä äytte: «Dönyadagı böten närsälär betäçäk, barı olılıkka häm hörmätkä layık allah üze genä mäñgelek. Tugız yöz utız altıda (1529) Şahmöhemmäd bäk uglı Möhämmedgali bäk Zölkagdä ayında (ay hisabınça 11 nçe ay) şähid (üterelde). Kulyazmada «ayında» süzennän soñ «kyafer kulınnan» digän süz bar. Läçin tsenzor anı sızgan.
6 Bu taşnı uglı Täñre Kolıy bäk yasattı.
6 K ä z — arşın.
'Kazannıñ yugarı uramı — häzerge Lenin uramı.

TATARLARNIÑ ÜZİDARÄ ORGANNARI

Möselmannarnıñ Dini idaräse, anıñ äğzaları häm räisläre
1192(1778) yıl sentyabreneñ yegerme ikesendä, çärşämbe könne, Rossiyä däüläteneñ Orenburg kalğasında ber möfti häm öç kazıydan torgan «Möhäm-mäd dine cämgıyate idaräse» açıla. Şul zamanda bu idarädä eş başında toruçı Möhämmädcan möfti bula. Kayber süzlärgä karaganda, bu idaräneñ açıluı, Korän basıluga röhsät birelü häm möselmannarnı başkalarnıñ cäberlävennän ;gıyu — Keçek Kaynarca kileşüe şartlarınıñ berseder.
Gosmanlı [Terkiyä] däülätendä rumile ğaskär kazıyı, anatoliyäle ğaskär kazıyı, iranlı ğaskär kazıyı däräcäsendä ğalimnärdän öç zat bulıp, alar östendä şäyhel-islam2 häm möfti tora. Şuña ohşatıp bezneñ mämläkättä oyıştırılgan «İslam dine cämgıyate» äğzaları da kazıy däräcäsendä öç zat bulıp, alar östendä toruçı räis — möfti bilgelänä. Läkin kazıylar här öç yılda çiratlaşıp alışınalar. Başta kazıylar fäqat möftineñ ihtıyarı häm teläge belän, «kazıy bulırga fälän häm fälännär cibärelsen» digän yazuı buyınça bilgelänä idelär. Ä soñgırakları Kazan şähärendä möselmannardan oyıştırılgan «ratuşa» 3 isemle mahsus idarä äğzaganı.

1 «Zäñgär mäçet uramı» — häzerge Nariman üramı.
2 Ş e y h yı l - i s l a m — dini kanunnarnı añlatuçı iñ östen
keşe.

Ratuşa— HVIII—HIH yözlärdä Rossiyädä şähär idaräse orkaraganda, bu — bezneñ mämläkätebezdä «Haşiyäm hıyalıy» kitabınnan başlap, «Gakaide Teftazani» şärehen ukıgan zatlarnıñ berençese. Babası isä, Mansur äfände — äüväldä Mortaza äfände şäkertlärennän bulıp, soñınnan Boharaga säfär kılıp, kayber süzlärgä karaganda, Rossiyä bu yaklarnı yaulap algannan soñ, İdel buyınnan barıp Boharada ukıgannarnıñ berençese. Farsı telendäge «Tärakıybe Mansuriyä» kitabı aña nisbätlänä. Mella Möhämmädcan möfti Boharada kazıy Gabdelvahhab häm başkalar yanında ukıp belem ala. Sıra ya şärab eşläüdän kalgan kaldıknı kuşıp peşerelgän ikmäkneñ hälälme, tügelme ikänlegen sorap, Bohara ğalimnärennän fätva ' ala. Monıñ yaramaganlıgı, härämlege turındagı fätvanı mella Gabdelgafur bine Huş-bay, hälfä mella Ramazan häm mella Gomär isemle şäheslär birä. Bu fätva bezneñ yakka kilep ireşkäç, älege mäsälädä ızgışlar häm macaralar bulganlıgı bilgele. Ä fätvanıñ täfsıyle älege mella Gabdelgafurnıñ Kargalı ğalimnäre — mella Gabderrä-şid, mella İshak bine Gabdelkärim, mella Gabder-rahman häzrätlärgä yazgan hatında terkälgän. Ämir Danial bine Hodayar ğasırında bulgan bu vakıyga vakıtında ämir yanına bolgarlardan barı yugarıda isemnäre kiterelgän dürt keşegä kerergä röhsät bulgan, başkalarga mondıy röhsät birelmägän.
Mella Mohämmädcan möfti, mämläkätebezgä äylänep kaytkaç, Rossiyä däüläte väkillärenä häm olılarına üzen mäğrifätle häm alar tarafdarı itep kürsätä ala. Ruslar belän aralaşıp yäşäüdän kurıkkan häm alarga buysınırga telämägän kazaq, başkort häm başka kabilälärne törle yullar belän kızıktırıp häm kurkıtıp buysındıruda katnaşa häm bu yulda zur näticälärgä ireşä. Näticädä ul, 1191(1777) yılnıñ azagında ilenä kaytkannan soñ, zur däräcälärgä ireşä, aña ordennar birelä. Anıñ Rossiyä karşındagı hezmätläre yahşı dip tabıla, üzenä kılıç birelä, hätta general däräcäsenä ireşkän digän süz halık arasında yöri.
Soñınnan anıñ taläbe belänme, yäisä Rossiyä däüläteneñ kiräk tabuı näticäsendäme, yäki başka berär säbäp arkasındamı, Dini idarä açıla, ä idaräneñ eş başında toruçı häm möselmannarnıñ möftiye itep ul bilgelänä.

1 Fätva — kürsätmä.

Ul, zur ışanıç kazanganlıgı säbäple, «moña üze telägän urınga mäçet salırga röhsät» yäki «bu şähes fälän eşkä layık»,— dip, berär kisäk käğazgä yazıp möheren sugıp birsä, barısı da ütälä torgan bulgan. Aña bu ışanıç arzanga töşmägän bulsa kiräk. Ul hätta kazıylarnı da üzeneñ öy hezmätçeläre urınında tota häm teläsä nindi eşkä kuşa torgan bulgan. Läkin soñga taba däräcäse şaktıy töşä. Tora-bara kazıylar köç tabalar. Hosusan mella Gabdelcäbbar bine Möstäkıym äl-Kaybıçi, kazıy bulganga, ike dustı belän möftigä karşı çıgarga ant iteşep kileşä. Näticädä zur ızgış-talaşlar, karşılık kürsätülär bula. Ahırda Dini idarä vakıygaları prokuror tikşerüenä kuyıla häm anıñ imzası belän tuktatıla. Möfti üze: «Yöze genä kara bulsın, barısına da Gabdelcäbbar säbäp buldı»,— dip äytä tgorgan bulgan.
Möftilegen faydalanıp, «mella» isemen satıp, küp däülät cıygan. Ülem säğate citkäç tä 50 000 täñkä akçası bulıp, östenä yatıp can birgänlege halık telendä yöri.
Kem dä bulsa möäzzinlek eşe öçen imtihan birergä bargaç: «Möäzzingö vakıt belü şart, beläseñme, yäsiğ namazı vakıtı kayçan kerä?» — dip sorıy torgan bula. İmtihan birüçe cavabında: «Häzrät, şäfäq kızıllıgı betkäç kerä»,— di ikän. Tegese tagı da kaytarıp: «Ä şäfäq närsä?» — dip sorıy. Älege keşe kulın kesäsenä sugıp: «Häzrät, agı da, kızılı da bar»,— dip, ul vakıtta äyläneştä bulgan 25 sumlık ak käğaz, 10 sumlık kızıl käğazne çıgarıp kürsätkäç, möfti: «Añlı häm layık keşe ikänseñ»,— dip, bu keşene huş kürgän.
Şulay da märhüm atabız — mella Bahavetdin, mella Fäthulla ahun Orıvıy, mella Baymorad bine Möhärräm äl-Mäñgäri häm başkalar hämmäse anıñ fazıl häm kamil buluın, zur belemgä iyä ikänlegen berdäm räveştä tanıylar. Halık telendä dä bik ğalim bularak tanılgan. Ber keşedän dä monıñ kiresen äytkänen kürgänem dä, işetkänem dä yuk. Ämma yazıp kaldırgan äyberläre, fätvalarınıñ räveşe, alış-bireş käğazläre, hatları yazu säläteneñ zägıyf buluın, alarnı avırlık belän kimçelekle itep yazuın, gıylemeneñ azlıgın häm farsı telennän yomşak buluın, gacizlegen açık iskärtälär. Bu fäqıyrneñ fikere: anıñ gıylemeneñ Fäthulla
ahunnar däräcäsendä bulmıyça, bälki alardan küp märtäbä tübän buluına hiçnindi şigem yuk, hätta Gabdessälam möfti qadär beleme buluı da bik bähäsle..,
...Nigezsez laf organ, üze närsäneñ nidän gıybarät ikänen dä belmägän, tege yäki bu kitapta kürgän fikerlärne urınlı-urınsız kıstırıp, yazuın «maturlap» fätva birgän mondıy keşene niçek ğalim häm fazıylätle dip sanarga kiräk! Läkin ul vakıtta bu yak ğalim-golämäse bik sadä häm täkällefsez bulgan. Boharadan ukıp kaytkan keşe bik az bulgan, ä bulgannarı kiyemnäre, süzläre häm häräkätläre belän ük ayırılıp torgan, söylämnäre yarım-yortı häm bozık bulsa da, farsı häm garäp süzläre katıştırıp, halıknıñ isen kitärgännär. Şunıñ östenä, däräcäläre, abruyları häm süzläre ütüe üzlärennän küp yugarı bulganlıktan, belmägäne — belmiçä, belgäne—-belep, barısınnan bigräk kurkudan, alarnı tanıgannar häm ışanıp, buysınıp yäşägännär. Ul ğasırlarda, hätta atabız märhüm ğasırına qadär «Boharadan ukıp kayttım» digän mellanı keşedän östen zat dip hisaplagannar, hätta färeştädäy kürgännär. Soñga taba bolar kübäyep kitkäç, alarnıñ hakıykıy hälläre açıldı, alarga iğtibar da küp teşte häm üzlärenä halıknıñ ışanıç yalkını sünde.
Tärcemäi häle söylänä torgan zat, ozın gomer serep, yakınça ille yıl möfti bulıp, üz milkendäge cirdä, Ufa şähärennän altmış çakrım yıraklıktagı At citär isemle avılda 1239((1823) yılda vafat bula häm... şunda uk cirlänä. Pıçrak, tärtipsez häm täüfıyksız Mirzacan isemle («Mirzakay» dip tanılgan) uglı kala. Ul öylänmiçä marca totkan, anıñ belän tiptergän, häzer dä din islamda bulmagan balaları küpter. Möftineñ hatını ozın gomer sörep, 1277(1860) yılga qadär yäşi, ahır gomerendä Ufaga kilep, barlık bulgan mölkäten din islamda bulmagan onıklarına vasıyät itep yazdıra häm anı Dini idarädä terkätep raslata...
İkençe möfti. Gabdessälam bine Gabderrä-him bine Gabderrahman bine Möhämmäd äl-Bögel-mävi äl-Gabderi. Çıgışı belän Bögelmä Üöyäzeneñ Gabderrahman avılınnan. Kargalıda mella Gabderrahman bine Şärif äl-Kirmäni häm başkalardan gıylem alıp, Orenburgta ahun hem mäçetenä imam
Öçençe möfti. Gabdelvahid bine Söläyman bine Söğlük bine Gabdelhaliq äl-Cäbäli äl-Är-bäşçi. Tumışı belän Tau yagınnan, Nicniy öyäzeneñ Ärbäşçä digän avılınnan, mişär Taifäsennän. Atası mella Söläyman ahun Orıda imam häm ahun bula. Mella Gabdelvahid Peterburg şähärenä barıp, däülätle zur baylarga hezmät häm säüdä itü käsebenä kereşä. Mella balası bulganlıktan, şunda bulgan säüdägärlär anı üzläreneñ yörgän cirlärendä namaz ukıganda imam itä torgan bulalar. Şuşı aralaşudan faydalanıp, Peterburgta bulgan möselmannardan imza häm tamga cıya häm alar belän kileşü tözi, imtihan birep ukaz ala häm imam bula. Küpmeder vakıt Peterburgta gomer itep, Rossiyäneñ väqalätle olı keşelärenä ukımışlılıgın kürsätep, möfti Gabdessälam vafatınnan soñ möfti buluga ireşä häm 1256 (1840) yılda Ufa şähärenä kilä. Anıñ Ufa kalğasına kilgäç bulgan hälläre halık telendä yöri. Ul kitap söyüenä, ğalimnär belän aralaşırga yaratuına, Gosmaniyä däüläte kitapların, gazetaların häm yazmaların karap baru östenä kayber rus äsärlären dä ukuına karamastan, çın mäğnäsendä gıylem iyäse bula almagan. Şulay da terki teldä yazılgan yazmalarnı şul teldä, üz däräcäsenä kürä kamil räveştä, köçe citkänçä añlata ide. Tıybb kitapların faydalana, daru ülännäreneñ kübesen belä, garäpçä, farsıça häm başka çit tellärdä bulgan yazmalarnı törki häm rus telendä añlata ide. Möfti bulgaç, Rossiyäneñ olıları belän azmı-küpme aralaşırga, eşne üzgärtep häm tözätep korırga, şäriğatkä yaraklaştırırga teläge bar ide. Läkin gıyleme azlıktan häm yärdäm taba almavı säbäple, köç-kuät tuplıy almadı. Şunıñ belän bergä, baylar häm dönya keşeläreneñ havalı näfeslärenä iyärde, alarga yararga tırıştı häm alar telägänçä eş itärgä böten köçen kuydı. Tormışında sadä häm täkällefsez ide. Hätta idaräsendä bulgan tübänräk sär-kätibläre belän, ayagına itek kiyep, et alıp, mıltık hatıyb bula. Anda bulgan Rossiyä väkillärenä üzen mäğrifätle häm alar belän berdäm itep kürse-tä. Orenburg gubernatorınıñ taläbe häm üteneçe nigezendä, Möhämmädcan möfti vafatınnan soñ Orenburg möftiye bula... 1254(1838) yılda, zvlhic-cäneñ unnarında vafat bulıp, Ufa kaberlegendä cirlänä...kütärep, ürdäk, kuyan atarga çıgar ide. Üzenä mahsus yasalgan oyasında härkayçan zur ete yatar ide...

Gabdelvahid möfti yegerme yıç yıl möfti bulıp, Ufa şähärendä dönya kuya. Cenazasın mella Hösnetdin ahun ukıp, 1279(1863} yılda, säfär ayınıñ.'., könendä Ufa kaberlegendä cirlänä. Citmeş biş yäşendä bula. Şäräfetdin häm Mähmüd isemle ike uglı bulıp, Mähmüd isemlese bala vakıtta vafat bula. Kızı Mähbübkamal Kazanda haci İbrahim bine İshak bine Mostafa bine Mortaza bine Davıd bine Yosıf bine Möhämmäd bine Afak nikahında bulıp, fäqat ber Märyam isemle kızı bar. Uglı mella Şäräfetdinneñ balası kalmadı. Ul 1305(1877) yılda vafat buldı.

Dürtençe möfti. Haci Sälimgäräy bina Şahingäräy bine Yosıf bine Kotlıgmöhemmäd bine Täükil bine Mämäş bine Däülätmöhämmäd bine Urazmehämmäd han bine Undan bine Şigay han bine Cadik han bine Cani han bine Barak han bine Ko-erçık han bine Irıs han äl-Çıñgızi, tatar hannarı balalarınnan. Yugarı babalarınıñ hälläre hannar turındagı bülektä täfsıylläp iskä alındı. Urazmöhämmäd han 1000(1591) yılda Mäskäü patşası Boris bine Fedor isemle zatnıñ teläge häm kuşuı buyınça Hankirmän şähärendä han bulıp, 1019(1610) yılda vafat bula. Kotlıgmöhemmäd mirza 1147 (1734) yılda, Rossiyä ğaskäre belän kilep, Orenburg şähärenä nigez sala. Rossiyä däülätenä küp hezmätlär itep, general-mayor däräcäsenä ireşä. Bu näseldän başkalar da, şuşı däülätkä hezmät kürsätep, bik küp cir-sularga häm urmannarga huca bulalar. Ällä niçä avıl halkı, şul hisaptan Tirsä häm Kilem avılları, alarnıñ kolları ide, cıynap kına äytkändä, Rossiyä hökemendäge möselmannardan äle-gä qadär bolar qadär bay häm däülät iyäse bulgan keşe mäğlüm tügel. Bu kollar 1275(1858) yılnıñ azagında, Kırım sugışınnan soñ halıkka irek birelgäç, barısı da azat bulalar. Kotlıgmöhämmäd mirzanıñ 1160(1747) yılda isän bulganlıgı mäğlüm. İmamı — Bätçä ahun dip tanılgan mella İbrahim bine Tüläk isemle zat bula. Möhere — Bohara möftiye häm kazıylarınıñ möherläre kebek zur häm şul ürnäktä «İbrahim bine Möhämmäd" Tüläk möfti» dip yazılgan bula...

Tärcemäi häle söylänüçe haci Sälimgäräy mirza Rossiyä däüläte ğaskärendä küp yıllar hezmät itep, ... däräcäsenä ireşä, 1269(1852) yılda ul hac säfärenä yünälä, İstambulda kayber çirkäye olılarına iyärep soltan Gabdelmäcid häzrätläre yanına kerep, anı sälamläp çıga. Gabdelvahid möfti vafatınnan soñ, 1282(1865) yılda Orenburg möftiye itep bilgelänä. Dini idaräneñ yaña binası açılgaç, iyün ayınıñ yegerme bişendä, säfär ayınıñ unöçendä, comga könne idarägä urnaşıp, vazifasın ütärgä kereşä. Möfti bulgaç, Kazanga berniçä tapkır kilep kitä. Ber tapkır Tiflis yagına da barıp kayta. Säyähät kılırga yarata torgan bula. Bik yış säyähät itü häm käsep itü bitlege astında berär yäşeren eş tapşırılıp, şunı ütäp yörmäde mikän, alla belsen! Keşelärgä dus häm yahşı kürenergä tırışsa da, üze gıylemsez, cörätsez ber bändä bula, här kotkı saluçınıñ süzenä avışkanlıktan häm karaşlarında totrıklılık bulmaganlıktan, üzlegennän ber eş tä eşli almıy. Küp kenä başlagan eşläre tämamlanmıyça yartı yulda kala. Küp vakıtlarda üz ämeren üze boza.
Baylıgı zur, däräcäse yugarı, tele belän äsir itä torgan zat, şul uk vakıtta yahşı yazuçı bularak, küp kenä faydalı eşlär eşli ala ide, läkin bulmadı...

Möfti Sälimgäräy häzrätläre 1302(1884) yılda, räb iğıl-äüväl ayınıñ yegerme cidesendä, koyaş bayıgaç, pänceşämbe könne tönlä belän Ufa şähärendä vafat bula. Comga könne namazdan soñ cenazasın mella Möhämmäd bine Salih äl-Gomäri kazıy ukıp, [Ufa şähärendä taş mäçet kürşesendä cirlänä. Siksän ike yäşendä bula. 1220(1806) yılda Kilem avılında tugan. Balaları yuk.
Bişençe möfti. Mirza Möhämmädyar bine Möhämmädşärif bine Yıayazid bine Gabdelcälil bine Soltan bine Mämät bine Çuban bine Tutar bine Küzay bine Kotlış bine Aqyul bine Yulbirde bine Täñrebirde bine Täükil bine Sävalay bine Tuksabay.

...Çıgışı belän başkort törkemennän. Babası — Gabdelcälil bine Soltan, Rossiyä däülätenä hezmät itep östenleklär algan keşe. Atası häm üze dä başkort cämäğate östennän «kanton» däräcäsendä räis bulıp tordılar. Monnan başka hezmätlär dä kürsättelär...

Kazan şähärendä tatar ratuşası häm anıñ başlıkları

Kazan şähärendä möselmannarnıñ milek eşläre öçen üzlärennän saylangan başlık häm äğzaları bulgan öç idarä bar ide*. Berse — möselmannarnıñ yätim balaların häm mäyettän kalgan malların saklau öçen; ikençese — möselmannardan alına torgan imanalarnı cıyıp, tiyeşle urınına tapşıru öçen; öçençese — başka eşlärne karıy torgan ratuşa idaräse. Meñ... yılda açılıp, Kırım sugışı vakıtında — 1271(1854) yılda beterelep, Kazan şähärendä möselmannardan räislär bulu yukka çıgarıldı, barlık möselman häm hristian ber räis kul astına cıyıldı.

Telgä alıngan öç idaräneñ härkaysında mahsus ber şäyeh häm anıñ yärdämçeläre, ä hämmäseneñ östendä «glava» digän saylap kuyıla torgan ber räis bar ide. Bu öç idaräneñ «ratuşa» dip atalganı hämmäsennän dä olısı häm danlısı ide. Öç yıl möddät belän saylanıp, äğzaları ike bulgamister • häm ike ratman2 — barısı dürt keşe bulıp, ber räis karamagında ide. Ul räislärneñ bezgä bilgele bulgannarı turında alga taba söylänä.
Berençe räis — Yağkub bine Soltangali bine
Kadıyr bine Bigi bine Nugayçık bine Turayçık äl-
Kazani. «Nicniy ölkäse Namika avılı Kotlıgmö-
hämmäd mirza bine Yağkub» dip yazılgan 1200 nçe
(1785) tarihlı käğazne üz küzebez belän kürdek.

Älege Yağkub bay 1203(1788) yılda häm bertugan enese — İshak 1204(1789) yılda vafat bulıp, Här ikese ike bistä arasındagı kaberlektä kümelgännär. Kaberlärenä kuyılgan taşlarında islam, nisbät häm ülü tarihları kürsätelgän. Halık telendä yörgän süzgä karaganda, Yağkub bay ikençe mäçet binası tözügä küp däüläten tuzdırgan häm gomeren dä şuña sarıf itkän. Tözeleş vakıtında kiçlären hatını belän ikäüläp çıgıp, savap ömete belän, mäçet binasına kiräk bulgan kirpeç häm agaçlarnı üzläre taşıp kuya torgan bulgannar. Bügenge köndä älege Yağkub häm bertugan enese İshak baylarnıñ, balaları bulmau säbäple, näselläre betkän...

1 Bulgamister — burgomistrdan üzgärtelgän.
2 Ratman — elekkege Rossiyädä ratuşa çlenı.

İkençe räis — İsmägıyl bine Apanay. Layış öyäze Canbulat avılınnan Aytugan bine Canbulat bine Camaş isemle keşeneñ onıklarınnan. Halık telendä babaları Canbulatnıñ Aşıt yılgasınıñ tönyagındagı Çınbulat avılı keşeläreneñ babası Çınbulat belän bertugan ikänlege turında süz yöri. Atası Kazan şähärendä yäşäp, «Apanay Hafiz» iseme belän tanılgan. Kabere «Zäñgär mäçet» yanındagı zirat urtasında. Üzeneñ İsmägıyl, Bikmöhämmäd, Zägıyfä häm Hänifä isemle dürt balası bulganlıgı mäğlüm. Häzer dä näsel-näsäbe bar, familiyäläre anıñ iseme belän yörtelä. «Hafiz» dip, nigezdä, hädis ğalimnäre telendä yöz meñ hädisne küñeldän belüçegä äytelä ide. Şunnan alınıp, ber zaman gomumän gıylemgä ireşkän keşene, ä ahırda bezneñ mämläkättä yazu tanıgan häm ukıy algan keşene şulay dip atıy başlagannar: Ğalim hafiz, Cansarıy hafiz, Kadıyr hafiz... Soñınnan şunnan üzgärtep, «abız» di başlagannar. Hosusan, Kısnz avılında, bababız mella Söbhan bine Gabdelkärimneñ berençe kilgän yıllarında, Ämir abız, Bagız abız, Bäşir abız, Bekri abız, Gayıd abız, Gabdeki abız, Gomär abız digän tugız keşe bulgan. Häzerge köndä telebezdä kalgan «abız agay», «abıztay», «abzıy» süzläre dä şunnan alıngan. Tora-bara ul opı yäştäge yäki, çama belän genä bulsa da, nindider östenlege bulgan keşegä olılau teläge belän äytelä torgan süzgä äylänep kalgan.
Hatını Canay isemle bulıp, çıgışı belän Ga-liç öyäzendäge Saya isemle avıldan. Ul ozın gomer itep, ike onıgı — Yosıf häm Musa ğasırına ireşkän.

Süz bara torgan İsmägıyl babay ukıy-yaza belmi torgan keşe bulgan. Kazan keşelärennän iñ beren-çelärdän bulıp akça tüläp säüdägärlek däräcäsenä ireşep, «kupets» iseme aluçılar şuşı İsmägıyl belän Bikuş isemle keşe bulgan. Yakınnarınnan İsay kart häm başkalar üzlären: «Çukındılar, keräşen buldılar»,— dip şeltälägännär. Alar Kazannıñ zur baylarınnan bulgannar. Kazanda räis bulıp torganda Yosıf bine Dinmöhämmäd isemle beräüdän kollar satıp aluı turında mella Mortaza bine Gabdelgaziz kulı belän yazılgan yazunı bu urında üz gıybaräse belän kiteräbez: «Tarih 1788 yılda, yanvarnıñ sigezençe könendä, Kazan yeyäze Arça
okrugı İske bistäseneñ yomışlı keşese Yosıf Dinmöhämmäd uglı sattım üzemneñ kıyssama ' tigän kollarımnı Kazannıñ İske bistäseneñ İsmägıyl Apanay Hafiz uglına yöz sum hak berlä. Oşbu mäz-kür kollarım — Alat yulı Arça okrugı Küşär ilendä yort berlän toruçı mäzkür kollarım: äüväl, Bikbau Säyedkäy uglın, hatını Näsıyha, ber kızı, sabıy uglı Bikçäntäy berlä; ikençe kolımnıñ uglı Mortaza Möemin uglın; vä dähi şul Küşär ilendä kaysı kem Bikbau bili torgan cirlärem häm peçänlegem — kellese 2 İsmägıyl agaygadır».
Rossiyä däüläte belän Törkiyä arasındagı ber sugışta äsir itelgän Gayşä isemle hatınnı şul vakıttagı Kazan gubernatorı İsmägıyl babayga äytel, üze tuy itep, nikah kıldırıp birgän. Halık telendä ul hatın bik zur keşelär näselennän çıkkan digän süz taralgan, ä üze «turçanka» dip yörtelgän. Annan İshak häm Häbibelcamal isemle balalar tugan. Häzerge köndä anıñ näselennän Hösäyen bine Şa-hiähmät bine İshak bine İsmägıyl yäşi. İsmägıyl vafatınnan soñ, ul hatınga mella Möhämmädcan möfti öylängän. 1209(1794) yılda citmeş tugız yäşendä vafat bulıp, ike bistä arasındagı kaberlekkä cirlängän...

Yosıf, Musa, İshak, Miherban, Bäd iğılcamal, Häbibelcamal isemnärendä öç uglı häm öç kızı kaldı. Kazan artındagı ÄlDermeş avılında olı yaktagı mäçetne tözetkän. 1245(1829) yılda ul mäçet tämam tözelep betkäç yangan. 1248(1832) yılda anı onıgı Häsän bine Musa yañadan tözette...
Öçençe räis — Musa bine Sälim äl-Kazani. Näsele ««tutırmalar» dip bilgele. Küp yıllar başkalardan hezmät hakı alıp häm bu eşne başkarıp, 1243(1827) yılda vafat bula. Anıñ näselennän Mäh-müd bine Musa häm İsmägıyl bine Mostafa bine Yağkub bine Musa Kazanda yäşilär. Uglı Yağkub ätisennän cide ay soñ vafat bula. Bez Kazanga kaytkanda, Ähmäd häm Mostafa isemle ugılları bar ide, yäşli vafat buldılar.

Dürtençe räis — Gobäydulla bine Möhäm-
mädrähim bine Yunıs äl-Kazani. Kazan şähäreneñ
. ataklı baylarınnan. Yosıf bine İsmägıyl bine
' Hıyssama — öleşemä. 2 Köllese — bötenese.
Apanaynıñ Fatıyma isemle kızın alıp, aña kiyäü bula. İbrahim, İshak, Bäd iğılkämal, Fährelcamal, Gayşä isemle balaları kala. 124... (182...) yıl tiräsennän şuşı hezmättä bulıp, 1258(1844) yılda kabat saylana. Ämma 1259(1843) yılda, möhärräm ayında vafat bulıp, näübäte uzgançı vazifaların uglı İbrahim dävam itä. Gobäydulla üze yäşägän berençe mähälläneñ imam hem möäzzinnärenä Peçän bazarındagı kibetlärennän bersen — urtak faydalanu öçen häm tagın ber kibeten mäçetneñ şäm häm täräzälärenä dip vakıf itkän. Tatar arasındagı zihenle-lekne, añlılık häm himmätlelek däräcäsen küregez! Gıylem häm olılıkka iyä bulgan keşelärne nikadär tübän, iğtibarga layıksız sanıylar. Däreslär ukıtu, imam bulu, väğaz söyläüçe bulu — öç böyek däräcä. Şular häm alardan başka bik küp hezmätlär yöklängän ğalim, dindar, iğtibarlı keşene nadan häm yarım divana möäzzinnär belän ber därä cägä kuyalar!

Ugılları ul kibetlärdän kırık yıldan artık faydalanıp, hätta mäçet ambarlarınıñ keremnären üzlärenä alıp, imam häm möäzzinnärgä ber tiyen birmädelär. Şulay bulgaç, gıylemgä nindi qader-hör-mät bulsın, ul niçek kütärelsen! Şuña kürä mellalar däğva väkile (advokat) bulıp hökem yortına yörüne, ostazbikäläre isä yauçı bulunı artıgrak kürälär.

Tagın ber yämsez küreneş: ügi anası Mälikä bin-te Häsäncan ügi kızın İsmägıyl bine İshakka birergä bula. Bu turıda üzara väğdäläşep, inde eş tuy kiñäşlärenä barıp citkäç, kinät: «Yuk, min aña üz kızımnı biräm»,—• dip, yäräşülärne boza häm aña Gayşä isemle üz kızın birä. Balalarınıñ eş häm ählagı näseldän kilmime ikän! İnde üzlärennän hätta mähälläneñ barlık keşeläre dä kul seltäde...
Bişençe räis — Häsän bine Musa bine İsmägıyl bine Apanay. Kazannıñ mäşhür häm ataklı säüdägärlärennän. 1216(1801) yılda Kazanda tua. Anası Sähibcamal binte Gabderräşid bine Gali — Mirza Şahiähmäd bine Möhämmäd bine Gabderrä-şidneñ atası belän bertugan kız kardäşe. Häsän bine Musa 1249(1833) yıldan başlap bu urında tora. 1280(1863) yılda säfär ayında vafat bula. Cenazasın mella Salih ukıp, yaña kaberlektä cirlänä. Möhämmädcan, Möhämmädşah, Ähmädşah isemle ugılları kalıp, Möhämmädşah — 1296(1878) yılda vafat bula, cenazasın mella Tacetdin bine Bäşir ukıp, yaña kaberlekkä cirlänä. Atası — Musa bine İsmägıyl — Kazannıñ olı baylarınnan. 1242(1826) yılda, räcäb ayınıñ untugızınçı könendä altmış biş yäşendä vafat bulıp, Kazan şähärendä yaña kaberlekkä cirlänä. Mortaza, Häsän, Möhämmäd, Gobäydulla, Gabdelkärim, Miñlebay isemle ugılları kala...

Altınçı räis — İshak bine Mostafa bine Mortaza bine Davıd bine Yosıf bine Möhämmäd äl-Kazani ibne Afak. Kazannıñ mäşhür baylarınnan. Vafatınnan soñ million sum akçası barlıgı belenä. Häsän baydan soñ, 125...(184...) yılda bu urınnı ala. 127...(185...) yıllarda kinättän vafat bula...
Cidençe räis — İbrahim bine Gobäydulla bine Möhämmädrähim bine Yunıs äl-Kazani. 1220(1805) yıl azagında tua. Anası—Yosıf bine İsmägıyl bine Apanay kızı Fatıyma, anıñ anası — İshak kızı Hä-bibä. İbrahim — Kazan baylarınıñ iñ mäşhüre.

Şiğır:
Keşe küpme yärdäm itsä dä, artık maktamagız: Oyalıp kızarırlık bulsa bik citä. Çönki anıñ yärdäme yäki yärdämnän baş tartuı Yumartlık yäki saranlıktan tügel, Bälki kotırınıp kitüennän Ber minutlık küreneş kenä —digänçä, ul, yülär yumartlık, aş-suınıñ küplege belän bergä, naçar häm yaraksız eşläre belän bik mäşhür bula. 1259(1843) yılda atası vafat bulgaç, anıñ räislegeneñ ikençe çiratın tämamlıy. 1269(1853) yılda tagın saylana. Kırım sugışı vakıtında Kazan şähärendä bu urın häm idarä beterelä. İbrahim bine Gobäydullanıñ här ike çiratta da eşe kimçelekle bula.

Sigezençe räis — Miñlebay bine Gabder-räşid bine Yosıf äl-Kazani, «İbne Ähmäd» dip yörtelä. İbne Yunıstan soñ uk, 1261(1844) yılda saylanıp, 1275(1858) yılda vafat bula häm yaña kaberlektä cirlänä. ...Bik olı gäüdäle, avır tabiğatle bulsa da, yahşı yaktan ayırılıp torgan häm üz eşen yahşı belgän keşe bula...
Tugızınçı räis — Mostafa bine Näzir bine Äcem bine Kolmämät äl-Kazani. Ul bu eşkä Haci Miñlebaydan soñ kereşä,..

Unınçı räis-— İbrahim bine Gobäydulla, Bu — räislärneñ ahırgısı. 1303(1885) yılda, räcäb ayınıñ unısında, aprelneñ ikesendä, töş citär aldınnan vafat buldı. İkençe könne Kazanda yaña kaberlektä cirlände. Siksän öç yäşendä ide. Cenazasın bez ukıdık. Balaları kalmadı. Malı kardäşeneñ ugılları Möhämmädrähim, Gabdelkärim, Gabdelväli häm hatını arasında bülende.

Mirza Şä hiähmäd bine Möhärräm bine Gabderräşid bine Gali bine R ä s -k ä ä l-K a z a n i ä ş-Ş ä m ä k i. Çıgışı — Täteş öyäzendäge Şämäk isemle avıldan. Läkin monda söylängän babaları hämmäse Kazan şähärendä, Yaña bistäneñ tönyak-könbatış öleşendä, häzer Nalasa pulatı digän zur taş yort urınında yäşäp, kayber cıyıntıklardan kürengänçä, kart babaları — 1147(1734) yılda, räb iğıl-äüväl ayında, uglı Gabderräşid 1206(1791) yılda, comga kön, ramazan ayınıñ yegerme öçençe könendä vafat bulalar.

Mirza Şahiähmäd Kazan şähärendä tua, möselman häm rus mäktäplärendä ukıy. Kazan häm Ufa şähärlärendä hökümät hezmätlärendä bulıp, ayıruça Kazanda şähär başlıgı idaräsendä härtörle hezmätlärne başkara, ahırda politsmeyster kiñäşçese, ä 1254(1838) yılda şähär başlıgı urınbasarı bula. İdarä eşlären bik gayrät häm tırışlık belän, ğadellek belän başkara, Kazan halkın der selketep tora. Böten eş anıñ kulında ide. Yegerme yıl totaştan şuşı eşne başkarıp, «meñ başı» däräcäsen aldı, 1274(1857) yılda üzeneñ ütenüe buyınça hezmättän azat itelde. 1292(1875) yılda, möhärräm ayınıñ uncidesendä, yakşämbe könne kinät vafat buldı. Cenazasın Mostafa möäzzin sişämbe kön ukıdı. Kümärgä bik küp keşe cıyıldı. Yaña kaberlektä cirlände. Yäşe citmeşkä yakın ide. Korbangali bine Ähmär bine Arsay kızı Hösni isemle hatınınnan — Biniyä-min, Säyedgäräy, Bähram, Särgaskär, Hädiçä, Färhes-sörur isemle dürt uglı häm ike kızı, İbrahim bine Ähmär kızı Gabidä isemle olı hatınınnan Märyam isemle kızı kaldı. Bik hätär hakim, keşelärne buysındıra aluçı idaräçe, şul uk vakıt kay-gırtuçan da şähes ide. Namazı döres bulırlık däräcädä, Korän ukuı döres, yazılışı häm mäğnäse yagınnan şoma häm döres yazulı çibär kaläme bar ide.

1 Şiğır garäpçä, biredä süzgä-süz tärcemäse birelde. (T ä r c. i s k.)

Davıd bine Cäğfärneñ äytüenä karaganda, şähär başlıgı idaräsendä hezmät itkändä dä täharätsez bulmagan, ber namazın da kaldırmagan. İgenlek, urman, peçänlek cirläre, törle binaları, baylıgı häm hayvannarı küp ide. Doşmannarım bik küperenep, kotırınıp, tämam ciñügä ireşkän vakıtta, hiçkem üteneçe buyınça tügel, barı döreslekne yaklau yözennän bez fäqıyrgä zur yärdäm kürsätte. Böyek alla monı üzenä ahirät öçen azık itsen, amin.

Tärcemäçe — Rähmätulla bine Ämirhan bine İmänkolıy bine Nursäyed äl-Kişeti. Çıgışı — Kazan öyäzeneñ Yaña Kişet avılınnan. Yäş çagında atası belän Kazanga kilep, Porohovoyda häm Bişbaltada yäşäp, berazdan soñ şähärneñ üzendä berençe mäçet yanında yort aldı. Yänä berazdan kül başında — Bolak buyında yort alıp, anda öy salıp, küp yıllar yäşäde. Kazanda bulgan zur yangın vakıtında yortı yanıp, häle naçarlandı. Ahırga taba bu yortnı satıp häm dönyası tarayıp, Yaña bistägä barıp ber yort alsa da, ul yortka ikençe beräüneñ däğvası bulganlıktan, kvartirga küçärgä mäcbür buldı. Yort öçen birgän akçası da yugaldı. Üze şeş avıruına duçar bulıp, 1292(1875) yılda, çärşämbe könne, yegerme öçençe Zölhiccädä vafat buldı. Yäşe citmeştän ütkän ide. Cenazasın mella Şahiähmäd ütäp, yaña kaberlektä cirlände.

Säüdägärlärneñ ukımışlı häm olıları qadär ukıp, garäpçä häm farsıça kitaplardan küp kenä mäğlümat tuplau östenä, rus telen häm rus yazuın da belä ide. Ahırda ul şähär başlıgı idaräsendä Kazan tiräse halkına tärcemäçe bulıp tordı. Rossiyä däülätendä monnan başka da kayber hezmätlärdä bula häm medallär ala. Häzinä tipografiyäsendä Korän häm başka küp kitaplarnı, üze genä yäki ikençe beräülär belän bergäläp, yahşı käğaz, kara häm matur häreflär belän kabat-kabat bastırıp, säüdä itte. Başta dönyası, tormışı irken ide. Kazile avılına mäçet saldırdı. Mellalarga Korännär häm häftiyäklärne, bala-çagalarga ukırday törle kitaplarnı tüläüsez tarata ide, Kaläme şoma, imlası däres, yazuı matur häm eçtälekle ide. Gomumän, yazuga säläte bar, mellalar kebek yahşı yaza ide. Tulı gäüdäle, bar äğzaları kileşle, kalın häm kürkäm tavışlı, batır, isertkeç eçärgä häväs, eş häm süzendä kurkunı belmi torgan, vayımsız keşe ide. İsertkeçtän käyefe bik kütärelep kitmägändä, tirän uylap, kileşterep, »açık häm här tıñlauçıga yararlık itep, kürkäm häm tabigıy matur gıybarälär belän mäğnäle süzlär äytä ide. Ämma isersä, naçar sügenep, keşene räncetä torgan süzlär söyli ide. Şulay da; «Gomeremdä hiçkemne, iserek çakta da, ata-anası belän sükkänem yuk»,— dip äytä torgan bulgan. Täkäbber, yavız holıklı olı baylarga turıdan-turı yäki çitlätep äytep avır süzlär işettersä dä, süzgä batır, söyläve kürkäm bulganlıktan, tege baylar bähäsläşüdän gaciz bulıp, däşmi kalu yäki kölgän bulıp kılanudan başka närsä eşli almıylar ide. Yunıs bay balaları häm mella Sägıydlär belän dus häm yakın bulganlıktan, alar „belän bergä bez fäqıyrgä dä tel tigeläde. Şulay da çın ir, yahşını yamannan ayıra belüçe, dönya hälennän häbärdar, añlı, kitap uku belän şögıllänä torgan keşe ide. Şulay küp yagı belän mäşhür bulganlıktan, bu urında yazıldı. Ülgändä Gabdulla isemle uglı häm öç kızı kaldı. Urınına Biniyämin bine Yosıf bine Arsay tärcemäçe buldı.

KAZAN TİRÄSENDÄGE KAYBER AVILLARNIÑ KISKAÇA TARİHI

Bu fasılda närsäse beländer tanılgan yäki berär mönäsäbät belän bilgele bulgan Kazan şähäre tiräsendäge kayber avıllarnıñ kıskaça tarihları... häm alarn! tözetüçelär iskä alına,
Taşkiçu— Kazanga yakın urnaşkan ber avıl. Töp halkınıñ küpçelege Aşıt, kayberläre Pimar avılınnan, ä kayberläre başka yaklardan kilep urnaşkan. İseme elekkege «Hodaykolıy härabäse»nä mönäsäbätle isem belän — «Taşkiçü» dip atalganlıktan, bu urında elektän ük keşelär yäşägänlege mäğlüm buladır. Taşkiçügä başlap kilep urnaşkan şähes Aşıt avılı keşelärennän —• Tuyhuca bine Tuykä isemle zattır. Bu keşeneñ tuu, kilep urnaşu, vafat bulu tarihları açık bilgele bulmasa da, yakınça bezneñ tarihtan 150 yıllar çaması elek, yağni 1130(1717) yıllar tiräsendä bulır. Çönki Tuyhucanıñ onıgı Gabdelgaffar bine İştiräk bine
Tuyhuca 1230(1814} yıl azagında vafat bulıp, yaña kaberlekkä kümelgän. İhsan bine İştiräk bike Tuyhuca bezneñ gomerebezdä kartayıp, 1239(1823) yılda vafat buldı, cenazasın märhüm ätkäbez ukıp, yaña kaberlektä kümelde. Häzer Taşkiçüde «iske zirat» häm «yaña zirat» dip yörtelä torgan ike kaberlek bar. İskese — Aşıt yagında, Taşkiçü basuınıñ çigendä, yılga buyında. Anda kümelgännärdän: yul buyında Yahya mella atası — Gabdelbakıy meäzzin. Tagın yup buyında, zirat urtasında — Däülätşah bine İştiräk bine Tuyhuca, baş häm ayak oçlarında ike zur kayın agaçı bar. İştiräk bine Tuyhuca kabere — yul buyında. Yılgaga yakın cirdä —- Musa bine Gali bine Äbübäker kabere. Eçkäre, zirat urtasında ber kabergä kuyılgan taştan: «1289(1872) yıl, cemadiyel-äüväl ayı»,— dip ukıdık, allanı iskä aludan soñ yazgan süze: «Tarih meñ dä ike y©z tugızınçı (1795) säverneñ tugızınçı könendä (ramazannıñ 24e) Musa bine Bikkol vafat».
Ämma yaña kaberlege avılga totaş. Avıldan çıkkaç uñ yakta. Äüvälge koyması betkäç, 1303(1885) yılda, 260 sumga töşerep, imän baganalar utırtıp, koyma tottırdım. Bu kaberlek 1225(1810) yılda başlanıp, anda iñ elek — ber garip şäkert, ikençese — mella Gabdelhäkimneñ kızınıñ kızı •— ber bala, öçençese — älege mella Gabdelhäkim bine Gabbas üze kümelgän. Bu keşe Baltaç avılınnan çıkkan. Beraz vakıt Aşıtta imam bulıp, soñrak imamlıktan kitep Taşkiçüde yäşägän, balaları anda bar. Şul kaberlektä kümelgännärdän tagın berniçä keşe: haci mella Gabdessälam bine Gabderrahman; hörmätle atabız mella Bahavetdin bine Söbhan; hörmätle änkäbez Bibihäbibä Gabdennasıyr kızı 1238(1823) yılda sigezençe Zölhiccädä vafat... Ber taşka bolan yazılgan: «Bibihädiçä Hösäyen utlı haci Mehämmed kızı meñ ike yöz utızınçı (1814) yılda vafat». Tagın, Nasıybulla bine Fäthulla bine Yahya bine Gabdelbakıy 1286(1869) yılda, yegerme ikençe zöl-kagdädä, pänceşämbe kön vafat bulıp, cenazasın enebez mella Sadretdin ukıdı. Nasıybulla — kapka yanında, yul buyına yakın, atası belän babası mella Yahya bine Gabdelbakıy yanına kümelgän. Kazan şähärenä berençe kilüebezdä yuldaş buldı, öylängänçe biş-altı ay bergä yäşädek. Ütken, ziräk, añlı, yahşını yamannan ayıra belüçe keşe ide.

Balalarınnan çitekçe çukrak Zäynulla, Gıysmätulla, Gabdulla häm alarnıñ balaları bügenge köndä Taşkiçüdä yäşilär, Tagın, Fäyez bine Ğadel bine Äbübäker 1240(1824) yıl azagında vafat. Cenazasın ätkäbez ütäde. Ätkäbezne Taşkiçügä başlap kilgän vakıtında, üz itep, zur teläk belän, yaratıp üz öyenä algan. Berazdan son, yakınnarı Gabdelkärim isemle keşedän kalgan yort urınına ber öy salıp birgän.
Yugarıda telgä alıngan Tuyhucanıñ tugız uglı Taşkiçüdä tugan. İsemnäre — Yosıf, Hösäyen, Äbek, İştiräk, İşmi, Tuykilde, İşem, Ärmäk häm Yar-mäk. Kayberäülärneñ süzenä karaganda, İşmi belän İşem — ber keşegä birelgän isemnär. Ärmäk, Yar-mäk häm Tuykilde balalarınnan mäğlüm keşe yuk. Gıybadulla bine Gıyzzätula bine Gosman bine Hösäyen, Safa bine Gabdelgalläm bine Gabdellatıyf bine Gabdessälam bine Yahya bine Yosıf, Gabderrahman bine Gabdessälam bine Ğadelşah bine Välid bine Homid bine İbrahim bine Äbäk, Gabderrahman bine Şiryazdan bine Şäräfetdin bine İbrahim bine Ähmär bine İştiräk, Gabdulla bine Häbibulla bine Gabdelgaffar bine İştiräk, Fazıl bine Ähmäd bine Äbel-Fäyez bine Däülätşah bine İştiräk, Gataulla bine Ähmädşah bine Gobäydulla bine Fäyez bine Ğadel, Ähmäd bine Gobäydulla bine Musa bine Gali bine Äbübäker, Gabderrahman bine Bäyräm-gali bine Korbangali bine Şäyehmorad bine Räfiq bine İşmi, Gabdelhäkim bine Şahiähmäd bine Niğmätulla bine Häbibulla bine Davıd bine İşmi, Häsän bine Välid bine Gabid bine Davıd isemle keşelär häzerge köndä Taşkiçüdä yäşilär. «Davıd çişmäse» dip yörtelä torgan ber zur, yahşı çişmä iseme şuşı Davıdka nisbätän birelgän.

Haci Möhämmädcan bine İsmägıyl bine Mohtar bine İştiräk, Häsän bine İbrahim bine İsmägıyl, Sadıyk bine İsmägıyl — Şimay 1 kalğasında yäşilär.

Aşıttan kilgän, ämma Tuyhuca näselennän bulmagan Nasretdin bine Fähretdin bine Hämid bine Mäskäü bine Kikä bine Serkä, Sadıyk bine Ğadelşa bine Gabbas bine Mäskäü, Gobäydulla bine Gaynulla bine Gabdessälam bine Mohtar bine Ähmäd bine Säfär isemle keşelär bar.
Şimay —> Simay — Semipalatinsk şähäre.
annan küçep, häzer «Küçmä» dip tanılgan yılgada; kaberlege häzer dä «Küçmä kaberlege» dip mäşhür. Annan soñ, häzerge urınına küçkäç tä, öç kaberlege bulıp, «iske kaberlek», «yaña kaberlek», «yort öste kaberlege» dip yörtelgännär. «Aşıt kaberleklären-dä äüliyä kabere bar»,— dip, halık telendä söylänsä dä, açık ber häbär yäki berär kitapta bulmagan-lıktan, ana yagınnan bababız mella Gabdennasıyr bine Säyfelmölek vafat bugaç, märhüm atabız: «İnde Aşıt ziratında äüliyälär kümelgänlege mäğlüm buldı»,— dide.

Aşıt keşelärennän Mäkäläy bine Ak Sufi isemle gayät köçle häm bik batır keşe bulgan. Häzer dä Aşıtta iskedän kalgan bik kalın, hätsez yuan, ike at köçkä tartırlık imän baganalar bar. «Mäkäläy şul baganalarnı üze yalgız kütärep utırtkan»,— dip söylilär. Berär cirdä tuy yäki zur cıyın bulsa da, başka mäcleslärgä dä çakırılıp, mäşhür baylar belän aralaşıp yäşägän. Tuylarga barganda, atın kalın çi imän agaçınnan kisep bökkän duga belän cigep, başkalar tuarıp ala almagaç: «Bez fäqıyr keşene iğtibarga almıylar, atıbıznı tugarmıylar, kitäm»,— dip, mäcles iyäsenä üpkä beldergäç, hucalar yalınıp, gozer itep, üzennän tuarta torgan bulgannar. Eçke mäcleslärdä sugış çıgarıp, keşelärne kıynap, küp vakıtlarda alarnı kiştä arkılı taşlıy torgan bulgan. Ahırda Kışkar bayları — Gabderräşid bine Gosman bine Gabdelkadıyr häm tugannarı Sägıydlär — Mämsä avılında ber mäcles yasap, anı yavız niyät belän çakırıp, bal eçertep isertkännär dä sänderägä asıp ütergännär häm Aşıt suına çıgarıp taşlagannar. Berniçä könnän soñ mäyete kalkıp çıkkaç, Aşıt keşeläre anı Aşıt suı buyında, «avıl astı tegermäne» dip yörtelä torgan tegermännän yugarırak, yılganıñ könyagında kümgännär. Häzergä çaklı kabere mäğlüm, agaçtan çardugan korılgan. Bu vakıyga 1170(1756) yıl azagında bulgan.

1220(1805) yıl azagında Aşıtta bazar açılgan häm kibetlär tözelgän.
Mäçkärä avılı — İşmän ile dip tä yörtelgän, baylarınıñ häm şäkertläreneñ küplege yagınnan kürenekle ber avıl. Bu, nigezdä, ar halkınnan ber törkemneñ urnaşkan avılı bulgan. Böre başı avılınnan İşmän bine Tuktargali bine Köçek bine Pimardan kilgännärdän Ähmädşah bine Bahadir-şah bine Gabid bine Möhämmäd bine Zahid — Taş-kiçüdä, Gabderrahman bine Gabdulla bine Säyfulla bine Möhämmäd bine Zahid—Kazanda, Säyfelmölek bine Välid bine Mösägıyd bine Möhämmäd bine Zahid häm balaları, tuganı Yosıf, atası belän bertugan Mohtarnıñ balaları Kızılyarda yäşilär.
Mortaza bine İsmägıyl bine İbrahim bine Sägıyd bine Mönasib, Sämigulla bine Gobäydulla bine Hämid bine Mortaza, Gabdulla bine Häbibulla bine Välid bine Mortaza — Taşkiçüdä, Gabdellatıyf bine Gabdelväli bine Gabderräşid bine Gabdelgaziz bine Gabderräşid Troy 1 kalğasında yäşilär. Bo-larnıñ kaysı yaktan kilgänlekläre bilgele tügel...

Şiğır:
Yäşlek häm sabıylık däveren ütkärgän idem, anda min tormışımnıñ yaña kiyemnären kidem; Anda min yäşeren uylarımnıñ yalgışlıgın kürdem, anda minem yäşlegemneñ botakları tibrälde2.
Häyenä avılı — Aşıt suınıñ ike yagına utırgan. Taşkiçüdän häm Yugarı Aşıtbaştan tübänräk urnaşkan. Taşkiçügä totaşkan ber keçeräk avıl. İke avıl arasında urnaşkanlıktan — «Kısna», ä kayber süzlärgä karaganda, ber oçınnan akkan suı iseme belän «Hesnä» dip atalganı mäğlüm.

Märcän avılı — Kazannan ike tuktalış tönyakta, tau arasında urnaşkan ber keçeräk avıl. Babalarıbız şul avıldan çıkkanga, üzebezne şuña bäylibez. Dörese: «Gomärhuca», yäki «Kamärhuca»dan üzgärtelgän — «Komırguca» digän avıldan çıkkan bababız Gabdelkoddus kilep utırıp, şunnan üzenä ber avıl başlanıp kitkän.
Keçkenä buluına häm küptän tügel oyışuına karamastan, annan küp kenä ukımışlılar çıkkan...
Aşıt avılı-— Aşıt yılgası buyında iñ borıngı avıl. Hätta islam hökümätläre (Kazan hanlıgı) könnärendä dä yäşägän häm tözek binalardan torgan. Ämma zaman agışı belän ber urınnan ikençe urınga küçep yörgän. Şul tirädä dä dürt urında utırganlıgı mäğlüm. Äüväl — Şahkol yılgasında;

1 T r o y kalğası — Troitsk şähäre.
2 Şiğır garäp telendä. Biredä süzgä-süz tärcemäse kiterelde. (T ä r c. is k.)

Täbec ise/ile keşe, hayvannarı häm yort-cirläre belän avıldan çitkä çıgıp, başlap utar yasap urnaşkan, Berazdan soñ ul Böre başında yäşäüçe Äş-mäkä isemle keşe belän doşmanlaşıp, şul Äş-mäkäneñ cäber häm hurlaularına tüzä almıyça, üz utarınnan bötenläy küçep, Mäçkärädä urnaşkan, Böre başı avılına salgan mäçeten sütep, büränä häm agaçların hayvannarınıñ muyınnarına häm koyrıklarına tagıp, Mäçkärägä küçergän. Berazdan soñ Tuymäc bine Tuykä isemle keşe ul mäçetne Bere başı avılına yañadan kaytarıp, avıl halkına häm imamnarına birgän. Bu mäçet häzer dä miras yulı belän imamnan imamga küçep kilä.

Ölkän babaları Täbec, Bere suı başında yort häm alaçık salıp, timerçelek belän käsep itep vafat bulgan. Häzergä çaklı ul urınnan kümer, timer kaldıkları, iske dagalar çıga, häm Böre başı keşeläre änı «Yort-elga» dip atıylar. Läkin ul yılga tiräsendä bulgan agaçlar betep, suı korıgaç, Täbecneñ uglı Köçek up urınnan yartı mil qadäre cirgä — yılganıñ yugarı agımı tiräsenä kilep yort salgan häm anıñ yanına kayber avıllardan keşelär küçep kilep, şunnan Böre başı avılı oyışkan. Şuña kürä ul avıl Rossiyä hökümäte dokumentlarında älege Keçekkä nisbätän isemlänä. Köçekneñ uglı Tuktargali, Orenburg häm Kargalı tirälärendä säüdä belän gomer itep, 1080(1669) yılda vafat bula häm şuşı avılnıñ kaberlegendä cirlänä. Kaberlekneñ urtasında, kabere östendä isemen häm vafat bulu tarihın yazgan täş bar. Öç uglınnan Mämät isemlese Böre başında kalıp, avıl halkınıñ kübräge şul Mämät näselennän kilä. Baymorad bine İşmorad bine İşmän bine Korbanay bine Bikäş bine Mämät bine Tuktargali häzer dä isän. Tuktargalineñ ike uglı İşmän häm İşkäy Mäçkärägä küçkän, balaları anda. Ber häbärgä karaganda, İşmanneñ Gayıd, Gabdessälam, Gabdelmännan, Sägıyd, Bäşir, Näzir, Ütämeş isemnärendä cide uglı bulgan. İkençe ber häbärgä karaganda, İşmänneñ Gayıd häm Ütämeş isemle ike uglı kalgan, Ütämeştän Gabdessälam, ä annan Möhämmäträhim häm Gabdulla tugan. Üz balaları bu zamanda näsellären «Gabdulla bine Gabdessälam bine Hälil bine Yosıf bine İşmän bine Tuktargali bine Keçek bine Täbec bine Kodeş bine Söläyman äl~Kirmani»dip bilgelilär. Läkin Gabdessälamneñ atası Hälil bine Yosıf bulganmı, ällä Yosıf bine Hälilme ikänlegenä şöbhä bar.

Yanä şunısı bar: älege Gabdulla baynıñ Mäçkä-rädä mella Gabdelhämid mädräsäsendä ukıgan vakıtında, «Gıymadel-islam» kitabın üz kulı belän yazıp tämamlagaç, garäpçä yazgan bu süzlären üzebez kürdek: «Bu kitapnı Gabdulla bine Gabdessälam bine Ütämeş — Mäçkärädä mella Gabdelhämid bine Ütägän mädräsäsendä 1172(1758) yılda yazdı». Süze tämam. Mägär «Ütämeş» babasınıñ kuşamatı buluı da mömkin.
Rossiyälelär Hankirmän şähären alganda, ar halkınnan ber soldat ber yortka kergän. Öy eçendä ber keşe dä bulmagan, soldat fäqat bişektä ber bala kürgän. Balası yuklıktan ul anı yaratıp, çir-mäsenä ' salıp tärbiyäläp, sälamät kileş alıp kaytkan. Yäşe citkäç, Alabuga yagındagı mişärlärdän kız alıp birep, ahır gomerendä Yädkyär ilenä kiterep kuygan, dip söylilär.

Rossiyäneñ ul şähärne möselman hannarı kulınnan bu räveşle sugışıp häm ciñep aluları bulganı yuk. Bu süzlärneñ hikäyät kılganda gına kertelgänlegenä açık häm citärlek dälillär bar. Hankirmändä möselmannardan möstäkıyl hannarnıñ bulganı da yuk. Ul şähär borıngıdan Rossiyä kulında bulıp häm rusça «Gorodets» dip atalıp yörtelgän. Kazan hannarınnan Olug Möhämmäd han vafat bulıp, anıñ urınına olı utı Mähmüd han utırgaç, Kasıym isemle ikençe uglı agasınnan kurkıp Mäs-käügä kaçıp kitkän, häm Rossiyä patşası anı, «han» iseme birep, şul şähärgä cibärgän. Soñınnan Kazan, Hacitarhan häm başka urınnardagı tatar hannarınnan kaçkan keşelär Kasıym han tiräsenä tuplanalar, häm ul alardan ğaskär tözi. Kasıym hannan soñ da tagın küp kenä han balaları şul räveşçä Hankirmän şähärenä han itep kuyıla, hicri tarihnıñ 1000 yılı tulganda (1591) Urazmöhämmäd han bine Uñdan han Rossiyä hökemdarı Boris bine Fedor tarafınnan han itep kuyıla. Ul 1019(1610) yılda vafat bula. Anıñ soñında bu isemne beraz vakıt Haci-möhämmäd han äs-Seberi balalarınnan öç şähes yörtä. 1085 yıl hicridä (1674) biredä hannar tämam beterelä.

Rossiyä patşaları tatar han balaların şul räveşçä han itep kuyıp, üzlärennän ğaskär cıydırıp, şul tirädä bulgan mukşı, çuvaş, ar kebek halıklardan alına torgan salımnı alarga birep tärbiyä kılgannar. Şuña kürä ul han balaları rus hökemdarına çın küñeldän hezmät itkännär. Tabigıy batırlıkları arkasında alar zur hörmätlärgä ireşkännär. Kazan häm Hacitarhan şähärlären alganda da alar Rossiyä patşalarına bik zur yärdämçe bulıp, bik bulışkannar. Bu şähär şuşı säbäp arkasında Rossiyä telendä Kasıymga nisbätän tanılıp kilä...
Kışkar a z ı l ı — elek zamannan uk däülätle bayları häm zur mädräsä totıp, küp şäkertlär cıyıp däres äytüçe imamnarı belän dan häm şöhrät kazangan avıl.

Orı avılı™ Aşıt yılgasınıñ tönyak yagında «Tübän Orı», «Baylar Orısı», «Kazaq Orısı», «Morzalar Orısı» dip yörtelgän borıngı zur avıl. Hätta ziratında ber kaber östendä Yosıf bine... isemle keşeneñ... 800 hicridä (1397) vafat bulganlıgı yazılgan taş kürdek. Bik borıngıdan zur säüdägärläre küp bulıp, baylık, gorurlık, israf itü belän tanılgan...
Mazar başı avılı — Kazannan dürt tuktalış tenyakta, ike mäçetle ber avıl. Rus telendä «Alaşayka» dip äytelä. Kazan yılgası buyında urnaşkan Yugarı İşe avılınnan küçkänlektän, «Mazar başı» dip ataluı isemenä beraz añlaşılmauçılık kertä.

Click or select a word or words to search the definition