Akkoş Moñı

Hikäyä

Min ul közne sagış belän oçraştım. Moña qadär vayımsız balalık çorımda rähätlänep yäşi, kaygı-häsrätne añlamıy da idem bugay, häm üzgärdem. Boyıgıp, süzsezlänep kaldım. Üsä töşüem, tormışnı az gına bulsa da tanıy başlavım bilgese tügel ideme ikän bu sagış belän oçraşudan algan täesirem?

Äytkänemçä, köz ide. Äle yañgırlı könnäre belän zarıktırıp, äle yomşak vä cılı havası belän küñellärne sataştırıp — oktyabr ayı şayarta da şayarta ide.

Basu-kırda bäräñge vä çögender mäşäqatläre bette. Añ-belemgä tämam susap, därtlänep ukuga kereştek. Mäktäptä cılı häm rähät. Yaña direktorıbız Näkıyp Ämiroviç kilügä, barıbız da üzgärdek, hätta mäktäp binasına da nindider ber mähabät ruh östälde. Ölkän sıynıf ukuçılarında citdilek arttı. Tänäfes vakıtlarında tärtip, däreslärdä taläpçänlek üste. Avıl mäktäplärendä genä bula torgan serle, ämma şul uk vakıtta tabigıy samimilek «şaytan tuyın» alıştırdı. Dimäk yort iyäse kabat üze yäşägän urınına kayttı disäk tä yalgışu tügelder.

Bügen yal köne. Közge pıçrak eşlärdän soñ här avıl öyendä balalarga tuygançı yoklarga irek birälär. İrkälänep, kiyerelep, ber kürä başlagan töşeñne kat-kat kabatlap, yomşak-cılı tüşäktä sigezlär-tugızlar tulgançı rähätlänep izriseñ dä izriseñ inde menä. Ah, çukınçık, kürşe Näsimne äytäm inde. Koyaş täräzädän küz salırga ölgermägän, kerep tä citkän bit. Sabaktaş digen inde anı! Yokısın simertäse urınga, tapkan uynar vakıt, yöri keşene borçıp.

— Buaga akkoş töşkän! Sälim haman da yoklıymıni äle? Kürmi kala bit!..

Anıñ süzlären min işetergä dä telämädem. Döresräge, añlap ta, kabul itep tä betermäde küñel. Kürgän töşem äybät ide. Onıttırdı inde...

— Näsim ulım, Sälimebez yoklıy bit äle. Yal köne, yal itsen,— dip, tınıç kına akıl birä başladı änkäy. Ä üze miç tiräsendä kaynaşa bulsa kiräk, taba koymagı çac-poc kilä. Anıñ tämle ise, borınnarga kerep, avız suların kiterä.

Miña söyeneç, ser birmädem, borılıp yattım. Nindi töş kürä idem äle? Ä-ä, kuyannar, bürelär, ayular cıyılışıp bäyräm itä idelär, urman alanında bugay. Äye, äye, näq şulay! Ah, bette, Näsim tıngı birmäde.

— Fatıyma apa, buaga akkoş töşkän bit. Ber dä bulgan-kürgän närsä tügel, oçar da kitär. Sälim kürmi kala bit, dim, şuña gına kerdem.

Yokım kaçtı. Niçek, akkoş töşkän? Ah, rähmätlär yaugırı, menä iptäş, menä dus ikän bu Näsim, sabaktaş. Yoklap yatsam, kürmi kalaçakmın, oçar da kitär. Çınnan da küz kürgän närsämeni ul? Tere akkoş! Cırlarda cırlana torgan akkoş. Matur, bik matur dilär bit anı. Niçek kürmi kalırga mömkin?

Min sikerep tordım da, işekkä borılgan Näsimgä endäşergä ölgerdem:

— Häzer! Artıñnan töşep citäm, kötep tor!

Sabaktaş çıgıp oçtı. Artınnan min dä yögerdem. Östemä bişmätemne elärgä ölgergänmen, ämma oyıkbaşnı kiyärgä onıtkanmın. Kire kerergä turı kilde.

— Nigä ul qadär aşıgasıñ, ulım? — dide änkäy, mine tıyıp kalırga teläp.— Tamagıña da kapmıyça?

— Min häzer kaytam, küräm dä,— dip äyttem dä, bu yulı tämam kirägençä kiyenep, avızga kaynar koymak elep, su buyına yögerdem. Anda ölkännär dä bar ide.

Bualgan ineş buylap ak toman bulu säbäple, akkoş üze ayırmaçık kürenmi, ämma sataşıp kıçkıruınnan küñellär tibränep kuydı. Yalgız ikän. Niçek monda töşkän ul, ä? Bezneñ avıl tarihında andıy hälneñ bulganı yuktır?

Tamaşa kıluçılar arasında da şundıyrak süz çıktı. Zöfär abıy, yegetlärneñ kättäse, äytä kuydı:

— Bügen tön aylı ide. Sak kına bayanda uynap kayttım. Tınıp-tınıp kına inde. Säğat tönge ikelärdä ber-ber tavış işetelgändäy buldı anısı, min anı yort kazı dip uylagan idem.

Aña kuşılıp, Salihcan abıy da süz östäde:

— Buanı kül dip kürep töşkän inde ul. Nidänder bik kurıkkan. Yar kırıyına bötenläy dä kilmi bit.

Akkoş bua urtasında uk ide. Közge irtäneñ salkın tomanı vakıyganı güyäki yaman küzdän yäşergän tösle su östendä elenep tora, akkoş şul ak pärdä artında sılu kız kebek yäşerenep utıra da utıra.

— Monıñ parı kayda ikän? — dip, borçulı sorau taşladı Zöfär abıy.— Akkoşlar parsız bulmıy. Ä bu — yalgız.

Şuşı süz äytelügä, mesken akkoş, üze hakında söyläşülärne toyıpmı, katırak ta açırgalanıp tavış birde. Şapıldatıp kanatların cilpede. Ämma oçıp kitä almadı. Tagın açı tavış birde.

Ni hikmät, tirä-yündä het ber oya yort kazları kürensen. Koşlar hanbikäse alarnıñ bilämälärenä kilü säbäple, üzläreneñ yämsez kıyafätlären kürsätergä oyalıp, kaçkan cirlärendä yata torgannardır inde.

— Bu oçıp kitä almas,— dip, üz fikeren belderde Zöfär abıy.— Kanatı kayırılgan monıñ. Berär yırtkıç avızına eläkkänder?

— Atkannardır? — dip, zurlar arasındagı süzgä katıştı Näsim.— Atkannardır?.. Parın ütergännärder?

Bu minutta minem öçen sabaktaşımnan da märhämätsez keşe yuktır kebek toyıldı. Niçek tele bara şulay äytergä, yamanga yurarga?

Min haksız idem.

— Döres takıldıysıñ, keçkenä genä bulsañ da! — dip äytep kuydı Salihcan abıy. — Başkaça bulmas. Minzälä yagında obkom daçası bar. Tabeevka dip, mahsus akkoş totalar, attırtalar ikän.

Tabeev kem ikänlegen min belä idem. Suräte dä gäcit-curnal sayın. Yuk! Andıy olug keşe akkoş atıp yörmäs. Yaman eşkä kulı kütärelmäs. Pionerga kergän çagımda soragannar ide:

— Obkom sekretarebız kem? — dip.

— Tabeev! — dip, çatnatıp cavap birdem.

— Molodets! — didelär.

Nigä «molodets» bulmıym di äle? Bik afärin min. Anı da belmägäç, pionerga keräm dip yörmäs tä idem.

Salihcan abıy belän kileşmädem. Ölkännär dä aña küz akaytıp kına karadılar. Küpne kürgän Zöfär abıy, anıñ kolagına pışıldap:

— Mondıy süzne döres bulsa da söylämilär, ahırı bar,— dip kisätkäç kenä küñelem urınına utırdı, çitkäräk tä kitep bastım. Örkette äle üzen, bik yahşı eşläde. Yuknı keşegä sıltamasın. Ämma kayan kilgän soñ bu akkoş? Kanatı da cärähätlängäç?

Ölkännär üzlären borçıgan soraularga cavap tabıp betergännärder, Salihcan abıydan soñ süz alışmadılar. Akkoşnı kumaska-örketmäskä kiñäşläşep, härkem üz cayı belän kitep bardı. Su öste haman da toman ide. Bez, malaylar, taş atmaska kisätelgäç, kaytu yulına borıldık.

— Atammı soñ,— dide Näsim.— Nigä min akkoşka taş atıym di. Kulım korır...— dip, ällä nindi ırımnar hakında söyläp birde. Kayan barısın da belä digen sin? Äbise söylider inde.

Tıkrıktan kütärelgändä bua östenä borılıp karadım. Akkoş, meskenem, sagışlı gına uñga-sulga yözä, tomşıgı belän su östennän nider cıya-ezli ide. Minem küñelemne borçulı uylar biläp aldı: oçıp kitä almas mikänni? Niçek bezneñ buaga töşkän ikän ul? Oçıp kilmiçä, niçek kilsen? Äye, äye, ul bit oçıp kilgän, dimäk...

Bu fiker töyenläneşennän küñelem üsep kitte. Näsim belän şunı urtaklaşasım, anı da söyenderäsem kilde.

— Kara äle,— didem min, süzemne çak-çak cıyarga ölgerep.— Ul bit moñda oçıp kilgän! Dimäk, kanatı kayırılmagan! Ul şulay uk oçıp kitä ala! Beläseñme, oçıp kitä ala!

Näsim aptırap kaldı. Annan soñ yılmaep kuydı da äytep saldı:

— Niçek kitsen di ul. Kanatı kayırılgan digän süz — parın yugaltkan digän süz bula, beldeñme? — dide.— Ber dä radiodan cır tıñlamıysıñmıni? Akkoş bervakıtta da yalgızı gına oça almıy. Parın ezläyäçäk, kötäçäk. Anı tapkaç kına kitäçäk!

— Kışka qadär bulsa da toraçakmı?

— Toraçak!

— Niçek?

— Menä şulay!

Minem yılıysım, üksep-üksep, Näsimne kıynıy-kıynıy yılıysım kilde. Nigä şundıy hökem çıgara ul? Yahşıdan äytsä ni bula?

— Bälki alar ikäüder? Sin bit, akkoş yalgızı oçmıy, diseñ. Bälki anıñ parı da monda gınadır?

— İ ahmak!— Tagın mine süzläre belän sıtıp taşladı Näsim.— Alarnı kurkıtkannar. Bel. Bersen atkannar. Monısı belmi kalgan. Kurkıp oçkan. Su kürep, monda utırgan. Kurkuı uzgaç, yarın isenä töşergän.

— Nigä atkannar anı, nigä atkannar? — dip kıçkırdım da öygä taba yögerdem. Saray poçmagına kaçıp, üksep-üksep yıladım. İrtän aşamıyça çıgıp çabuım iskä töşte. Tamagım açkanga öygä kerdem.

Änkäyneñ koymakları suınıp kilä ide inde. Östäl tiräsendä hiçkem yuk. Çäy — kaynar, aş — cılıtılgan.

Tiz genä tamak yalgadım da, ber telem ikmäk kıstırıp, tagın su buyına yögerdem. İnde ak toman tarala başlagan, barı tik kuyırıp üskän, közdän beraz sarı yögergän tallık tiräsendä genä çeltär kebek elenep tora, akkoş ta şunda, yaktı sarı koyaştan kaçıp, üz sagışın cıygan hälendä boyıgıp kına utıra ide.

Beläm min ul ärämälekneñ yulların. Cäy buyı şunda uynadık. Bezneñ oç malaylarınıñ korıp kuygan çatırı da bar äle anda. «Şalaş» dip, yörtäbez. İmeş, bezneñ «generalnıy ştab». Sugışlı uynaganda bik kiräkle urın. «Doşmannar»nı şunda totıp kiteräbez, kiçlären, cıyılışıp, törle uyın-kölke söyläşäbez. Min dä törledän-törle äkiyätlär çıgarıp şakkatıram. Tabiğatneñ serle häm yäşerten poçmagı ul. Akkoş ta menä şunıñ öçen anda barıp sıyıngan.

Kuyındagı ikmäk telemennän borınga tämle is kerep tora. Yaratıp aşar akkoş, tamagı açkandır. Aña cim birergä hiçkemneñ başına kilmäde bit.

Kurkıtmas öçen çitlätep, mıştım gına şulay tallıkka yakın kildem. Taptalıp betkän sukmaktan, agaç botakların aralap, akkoş yanına kiläm.

Agaçlar arasınnan akkoşnıñ ozın muyını, kabarıp torgan kanatları ayırmaçık şäylänep, zatlı räsemnärdägeçä küzne irkäli. Aşarga cim ezläp sunı çapırdata bugay?

İkmäk telememne kisäkläp uçıma tutırdım. Yar kırıyına bik sak kına töştem. Kurkıta kürmim. Añlamas izge niyätemne. Uçımnı alga suzdım, häm tuktap kaldım.

Akkoş güyä keşe tavışı belän söyli-söyli yılıy ide. Näq kızlar kebek. Küzläre sagışlı häm kızıl. Başı kükrägenä yatkan.

Min katıp kaldım. Ällä akkoşnıñ moñı, ällä inde küzläre täesir itte. Ni alga, ni artka kuzgala almadım.

— Ya Rabbi Hodayım, bändäläreñne izgelekläreñnän taşlama! Bu qadär cäber-cäfalarnı kürsätep adäm mäshärälärenä kaldırgançı, häyerle ülemnäreñne bir, ya Hodayım!

Akkoş üzenä ülem teli kebek ide. Min tetränep kuydım. Uçımdagı ikmäk kıyırçıkları cirgä sibelde, kaysıları yar çitennän suga tägäräde. Akkoş siskände. Nindider yamanlık sizenep tavış birde häm bua urtasına taba yözde. Bu vakıtta ul miña koş tügel, bälki äkiyätlärdä söylänelä torgan siher zolımında izalanuçı han kızı kebek toyıldı. Nindider kara canlı siherçe ber çibär kıznı şuşındıy gazaplarga duçar itkänder!..

Doga yañadan kabatlandı. İzge teläklären bändälärgä atap, ul üzenä ülem teläde.

Min tagın da nıgrak kurka kaldım. Akkoş inde yırak ide. Ni hikmät, ä tavışı yakında gına işetelä.

Küzlärem belän tallıknı aykadım. Çatırıbız da isän ikän. Doga süzläre şul yaktan kilä tügelme?

Kurkuımnan torıp yögererdäy buldım. Ämma nider totıp kaldı häm min, kaçası urınga siherlänep, çatır avızına yakınlaşa birdem.

— Ya Hodayım, yalgız akkoş yazmışların birep, mine ni öçen şulay yätim kıldıñ?! Kürkämlek vä çibärlek belän hozurladıñ? Ozın kara çäç tolımnarıma yegetlärneñ küzen bäylädeñ, ämma par itep, bähetle itep yaratmagansıñ ikän, nigä mine yäşätäseñ? Nigä minnän «divana» dip köldertäseñ? Nigä mine Kazanga cibärergä telilär? Nigä kart änkämnän ayıralar? Min bit divana tügel. Nigä minnän kölmäkçelär? — dip, anda bezneñ avıldan yätim Mäğsumä äbineñ yätimä kızı Galiyäbanu apa doga kıla ide. Anı niçä kön ezlilär. Büksä kiyerep, kızıl papka belän yörüçe, başın yaltıratıp kırdırgan, küp yätim-yätimälärneñ üzägenä ütkän Gıylmetdin abıyga: «Mine talarga kergän ide, itägemä ürelde!»— dip, yala yakkan, akılı küçengän, imeş, dip, söylägännär ide. Hätta äle: «Balalarga oçrıy kürmäsen, yülärlege yogar, yöräklärennän kan suıruçı ubır ikän ul!» — digän süzlärne dä Galiyäbanu apa hakında sabaktaşlarım äytmädeme miña? Şuşı ubır totkınlıgında kalaçakmın bit häzer...

Bezneñ karaşlar oçraştı. Kurka kaldım. Kara çäçle, kara kaşlı, alsu irenle ap-ak yözendäge şarday tügäräk ike kara küze hälemne aldılar. Menä häzer ul yörägemne tişär, kanımnı suırır dip örkedem häm yılap cibärdem:

— Apa, timä inde miña! Galiyäbanu apa, timä inde miña!

Cilkämä ürelde, aldına kiterde. Yılarlıgım-däşärlegem dä kalmadı. Ni tere, ni üle idem.

— Yılama, enem,— dip, yomşak kulları başımnı irkäläp sıypavınnan añıma kayttım.— Yılama, enem! Sin bit Fatıyma apanıñ keçe ulı,— dide ul, kabatlap.— Yılama, üskänem! Min siña timim. Min hiçkemgä timim. Min cülär tügel. Divana da tügel. Kıp-kızıl Gıylmetdinneñ yuk-bar süzenä ışanma. Ul mine ezärlekläp yöri. Biş hatın alıp, barısın da gür iyäse itte. İnde miña ürelmäkçe. Yılama, üskänem! Äybät malay bit sin, Fatıyma apanıkı!

Kükrägem yalkınsınıp, üksüem yañadan kuätlände. Ämma häzer kurıkmıy idem inde. Barı tik küzlärem säyer hällär kürüdän vä yaman uydan soñ örküemnän küñelem genä urınına utırıp citmägän.

— Yılama, üskänem!

Ul tagın çäçemnän sıypadı. Kuyının açtı. İtägendä irkälänep sulış aldım. Küñelem utırdı. Tänem kaltıranmıy ide inde.

— Monda nişläp yöriseñ? — dip soradı Galiyäbanu apa, berazdan.

— Akkoşka cim birergä töşkän idem,— dip, kuyınımdagı ikmäk telemennän kalgan kisäkne çıgardım.

— İ bala,— dide ul, yagımlı tavışı belän.— Küñeleñ izgelektä ikän, kürkäm bändälärdän bulırsıñ!

Beraz tınıp tordı.

— Akkoş keşe kulınnan cim aşamıy ul, räncesä. Yalgız bit, parın cuygan. Keşedän yahşılık kürep öyränmägän, yamanlık kına kütärgän. Nindi izgelek belän kilsäñ dä kabul itmäs. Bir ul ikmäk kisägen miña, üskänem? — dip äytte.

Min, uçımnı açıp, aña taba suzdım. Annan tämle is kilep, borınnarnı kıtıklıy ide.

— Äle yar buyında berazı çäçelde. Häzer cıyıp kiteräm,— dip, tallar arasına koyılgan cirdän başka kisäklären dä tabıp birdem.

Galiyäbanu apa rähmät äytte häm östäp kuydı:

— Üskänem, minem monda ikänemne keşegä söylämä, yarıymı!

Süz birdem. Ämma niklärgä genä:

— Sezne monnan berkem dä taba almas, bu urınnı iptäşläremnän başka hiçkem belmi!—dip äyttem ikän.

Ä ul ışandı. Arkamnan söyep kuydı:

— İzge bala ikänseñ. Yulıñ gel şulay igelektä bulsın!— dide.

Seremne hiçkemgä sizdermädem. Tallar arasınnan çıgıp, yar kırıyına kilep utırdım. Bua urtasında moñsu gına akkoş yözä. Çista häm ap-ak kanatların iñenä elgän, sagışlı başın aska salındırıp, ozın muyının böklägän häldä üze. Yar kırıyına kilergä uyında da yuk. Aşıysı kilmider inde. Küñele tulı uttır. Sagınu, sagış, moñ-häsrät utı.

Min yalgız idem. Bua tiräsendä hiçkem yuk. Şuşı hälemdä küpme utırganmındır, änkäyneñ kıçkırganın işettem:

— Ulım, kayt inde, ulım!

Borılıp karadım. Änkäy tıkrık başına sıyıngan-kaçkan cirennän mine däşä. Kul bolgap aşıktıra, ämma monda taba ni öçender kilmi ide.

— Änkäy, kür äle akkoşnı! Kil inde! — dip, min dä kıçkırıp anı üz yanıma çakırdım.

Ämma änkäy däşüen dävam itte. Niçekter kurkınıp ta, ärnep tä çakıra tösle ide ul. Kul bolgıy, nider äytä, işetelep citmi.

Min änkäy yanına yögerdem. Küzläre borçulı, güyäki artımnan Su anası kuıp kilgänen kürep, şulay kurkıngan tösle ide.

İtägenä kilep sarıldım:

— Änkäy-y-y!

Yöze agargan änkäyneñ borçulı küz karaşlarınnan küñelem kuzgalıp kitkän ide. Berazdan tınıçlandım.

— Ulım, töşmä inde bütän anda. Kitkäneñne kürmi kalganmın. Yalgız yörmä,— dip ütende änkäy.

— Yarar,— dip ışandırdım.— Yarar, änkäy!

Öydä rähät ide. Ämma akkoş sagışına kilep kuşılgan Galiyäbanu apanıñ yazmışı öçen ärnü küñelne borçıgan, tänne arıtkan, akılnı tomalandırgan.

Çäy eçtek. Yuktan säbäp ezläpme, kürşebez Hädiçä apa kerep, ul da kaynap utırgan samavır yanında urın aldı. Ciläk kaynatma-varenesın kaşıklap kına kaba birep, tulı häm kızarıp kitkän bit oçlarına bärep çıkkan esse tir börteklären yaulık çitenä cıya-cıya söyli tordı:

— Akkoş zarı hävefle ul. Kilennärneñ buyın şiñderä, balalarnıñ küñelen sındıra. Avılıbızga ber-ber hätär zolım töşmägäye dip şiklängän Käüsäriyä abıstay. Kız-kırkınnı, bala-çagagıznı akkoş kürergä digän bulıp

cibärä kürmägez. Cäfası, hävefe zur bulmagayı!

Änkäy özderep kenä miña karadı. Bolay da borçulı küñelemä karañgı şom töşte.

— Yalgız akkoş kürgän keşelär bähetsez bulalar ikän. Gomer buyı anıñ sagışı küñel türennän kitmi, di!

Hädiçä apa söyläde dä söyläde, anıñ sayın änkäy borçıldı. Ni äytergä süz taba almadı bugay, karşıdan da, cöpläp tä endäşmäde. Tagın berär çınayak çäy yasadı. Hädiçä apa süzdän bülenä belmäde. Ciläk kaynatmasın maylı koymakka yagıp sıylana birde:

— Urıs Mäğsumä kızı cülär Galiyäbanunı kalaga ozatmakçılar ikän. Kaçıp yöri, di. Gıylmetdingä kul kütärgän bit. Sävit keşesenä. Cülärlängän ikän, malay, divanaga kalgan, di. Kalaga, sarı yortka ozatmasalar, böten avılıbız belän harap bulırbız. Alla saklasın, ut-küz çıgarıp kuyuı bar. Urıstan yünle bala tuamıni?..

— Nigä Mäğsumä abıstay urıs bulsın di, tatar hatımı bit ul,— dip kabatlanıp äytte änkäy. Bu vakıtta anıñ zäñgär küzläre kurkınıp zuraygan ide, ozın kara çäçlären cıyıştırıp toruçı yäşel yaulıgı açılıp, tolımnarı taralıp kitte. Östäl yanınnan kuzgalıp, aralık artına kerde dä tözätenep-börkänep çıktı. Vak çäçäkle ozın külmäge östennän yapkan kızıl cirlekle alyapkıçınıñ bilen buşatıbrak bäyläde, çista oyıkbaş kigän ayakları belän genä idän palasınıñ cıyırılgan cirlären tözätep kuydı häm:

— Mäğsumä abıstaynı yäşli beläm. Sez bit küçenep kilgän keşelär. Gıylmetdin süze genäder ul... Mäğsumä abıstay da kızı Galiyäbanu belän küçenep kilgän keşe inde, anısı. Ämma alar urıs tügel. Kızın bilenä kütärep, çäçäktäy çaklarında yañgır-kar dip tormadı, yalanayak hälendä dä kolhoz duñgızların kötte. Ni ir, ni yeget zatınnan berärse bu eşkä alına alır ideme? Härkem baş tarttı, ä alar bu yökne hatın-kız başları belän kütärdelär. Monıñ öçen genä üzlären urıs dip atau döresme soñ?..— dip, bik borçılgan häldä söyli-söyli, samavır aldına kilep utırdı, tagın berär çınayak çäy yasarga teläde. Aşıkmadı.

Söyläşüläre bozılıp kitkänder, berazga tınıp kaldılar. Salkın bolıt kilüdän cıyırılıp kalgan tavık şikelle hälgä kergän Hädiçä apanıñ yözenä kurku tösmere yögerde, närsäseder isenä töşkän kebek täräzägä kalkına-kalkına, uram yaknı küzätkäläp aldı. Kalın häm kiñ gäüdäse ber kütärelep, ber yañadan urınına utırdı. Östäl yanında ul artık ide.

— Karale, kürşe, ni, kartım bakça başına gına menep, kitkän ide, kürenmi, kayda yöri ikän?— dip sukrandı da, çınayaknı tälinkäsenä äyländerep, amin tottı.— Kuzgalıym äle, ozaklap utırdım bugay, çäyegez öçen rähmät!

Kayçan kitä inde bu dip äyttererlek itep tagın öç-dürt minut kötterde ul mine. Ällä nilär söyläp, gaybättä avız çaykamakçı ideme, ällä kapılt kına kütärelä almıymı, belmim, ämma tuydırıp beterde.

Artınnan barıp, änkäy işeklärne yabıp kilde. Yartı açık kaldırıp çıga torgan ğadäte bar şul.

Minem baş tagın da miñgeräülängän, tännän köçem tämam kitkän ide. Hädiçä apadan soñ öyneñ eçe dä nursız kalgan kebek buldı. Änkäy dä hiçni söyläşmäde. Çarşau artına kerep, karavat başına bögärländem. Küzlärem yomıldı.

Galiyäbanu apanı yalgız akkoş kebek su östendä yözep yörgän, nider äytergä teläp gazaplangan itep töşemdä kürdem häm sataşudan uyanıp kittem. Öygä ut elengän, uramda tön.

Min baştarak añlıy almadım. Urın-cir östenä çişengän häldä yatkırgannar, başıma yüeşläp yaulık kuygannar, böten tänem, bitlärem ut kebek yana ide.

Kuzgalganımnı işetep, karavat yanına änkäy kilde. «Ä-ä, uyandıñmı, ulım? Avırıysıñ bit!» — dip, uçın mañgayıma kuydı. Yaña gına başımnan şuıp töşkän yaulıknı alıp:

— Kompress kuyarga kiräk, bala ut yana, atası! — digän näticägä kilde häm ätkäyne aşıktırdı.

Muyınnı urap, kalın häm cılı kompress saldılar. Kaynar çäy kaptırıp, östemä tagın da östämä ber kat yurgan yaptılar. Min tirli başladım. Hälsez küz kabaklarım yabıldı, böten tänemdä avırlık ide.

İkençe könne mäktäpkä bara almadım. Öçençesendä dä avırdım. Dürtençe könemdä hälem yahşıra töşep, ayakka bastım. Baş äylänep, küz allarım karañgılangaç, tagın yattım.

Kiçkä hälem yahşı ide inde. İrtägäse kön öçen bukçama kitap-däftärläremne tutırdım. Apam da Näsimnän öy eşlären beleşep çıktı, däresläremne häzerlätte.

Mäktäptä çista häm rähät ide. Direktorıbız Näkıyp Ämiroviç işek töbennän ük ayak kiyemen salıp kerüne katgıy räveştä taläp itep kuygan, här yalgış basılgan ezne idän yuuçı apalar häterläp-sörtep kenä toralar. Hätta ayak kiyemen dä yudıralar. Bolay uk bulganı yuk ide äle.

Ul könne miña iptäşlär dä, ukıtuçılar da ällä ni iğtibar itmädelär. Tänäfeslärdä olı zalga çıgam da, törle uyınnarnı karap, şau-gör kilgän sabaktaşlarımnan çittä, poçmaktan urın tabıp utıram. Şuşı uk räveştä soñgı däreskä çakırgan zvonoknı da kötep aldım. Ädäbiyät ide.

Ukıtuçıbız — yagımlı häm yomşak tavışlı Halidä apa Söläymanovna, hämmäbezgä dä yattan belgän, yäki üzlegeñnän çıgarıp, berär şiğır yazarga kuştı. Däftärlärebezne açıp, eşkä kereştek. Min, täräzägä karap, ozak kına uylanıp utırdım. İcadi eş bulganlıktan, täräzägä küz salu röhsät itelä ide. Küñelemdä köz. Sagışlı yalgız akkoş moñına Galiyäbanu apanıñ yazmışı hakındagı uylar kilep butaldı. Hislär neçkärde, bägırem töbennän kaynar küz yäşläre urgılıp çıgarday buldı. Berazdan bötenläy başka närsälärne häterdän kiçerdem. Avılımnı yaratkanım, anıñ matur ber urında, tabiğatneñ cännät poçmagında urnaşkanlıgın uylap, hıyal diñgezenä çumdım, küñelgä talgın gına agılıp şiğri yullar kilä başladı:

Tugan avılım taular yanında,

Minzäläneñ sulyak yarında,

Şunda ütte minem bala çagım,

Yögrep yörgän malay çaklarım...

Berençe süzlär ikençelären iyärtte, ikençeläre — cömlälärne. Şiğır tehnikasınnan häbärdarlıgım älegä yuk çaması bulganlıktan, küñelemä kilgänne tezdem dä tezdem. Üz yaktaşlarımnı eşçän, tırış, bähetle itep küz aldında totıp yazdım. Barısın da hörmätläp, uñganlıklarına soklanuımnı belderdem.

Şigırem matur gına kilep çıktı. Küñelem kütärelde, telem açıldı. «Malay çaklarım ütep kitte» digänräk şiğri «yalgannı» akılım sizenmiçäräk kaldı. Ul arada däres bette. Öygä kaytkanda Näsim iyärde. Ettän-köçektän kurka ul. Käyefem yahşırudan, yuk-bar ürtänüdän, yılmaep kölüdän kön dä yaktırıp kitkändäy buldı. Kinät öç tapkır şartlau tavışı işetelde, siskänep kittek.

— Mıltıktan atalar,— dide Näsim.— Äydä, yögerdek! Barıp karıybız. Su buyında atalar.

Tıkrıktan bolınga taba çaptık. Näsim yalgışmagan ikän. Kızıl furackalı, zäñgär kitelle berse — yuantık häm ikençese — kilbätsez militsioner, öç cäple ırgak bäylängän ozın baunı bua urtasına ırgıttılar da, akkoşnıñ üle gäüdäsen yar kırıyına söyräp çıgarıp, muyınınnan elep kenä maşina artındagı açık işektän käğaz tartmaga ırgıttılar. Bezgä iğtibar da itmästän, köleşä-köleşä:

— Şaşlıkka şäp!—dip söyländelär.

Min baştarak alarnıñ närsä eşlägänen añışmıyça tordım, annan soñ, açuım kabarıp, köçem citmäsä dä dömbäslisem, kul-ayakların teşläp özäsem kilde. Ämma alar ul arada maşinalarına töyäleşep kittelär dä bardılar.

Tallıkka taba yögerdem. Ämma anda Galiyäbanu apa da yuk ide. Yar kırıyına kildem. Tallık elekkeçä kuyı tügel, ike-öç kön eçendä sarı yafrakların koyıp ta betergän, siräklänep kalgan kebek.

Küzlärem akaydı. Bua urtasında Galiyäbanu apanıñ başındagı kızıl çäçäkle kara yaulıgı çaykalıp tordı, tordı da suga battı. Ülde mikänni? Suga battı mikänni?

Öygä taba yögerdem. Bu ällä yaulık, ällä akkoşnıñ kanı ideme, belmim! Kapka töplärenä kaytıp citä yazgan Näsimne dä uzıp kittem, öygä atılıp kerdem dä mendärgä kaplandım. Änkäy işegaldında bulgan, nindider hävef sizenep, artımnan kerde:

— Närsä bar? Ulım? Ni buldı?

— Galiyäbanu apa suga batıp ülgän! — dip, takmaklap yılıy birdem.

— Niçek inde? — dip, säyersende änkäy.— Äle kiçä köndez kalaga alıp kitkännär ide bit üzen, bolnitsaga,— dide.— Kayan bolay buaga kaytıp batsın di äle ul?

Küñelemne aptırau biläp aldı. Änkäy hämmä eşne yañabaştan añlatıp birgäç kenä töşendem. Gıylmetdin digän «bursık» täki üzenekenä ireşkän ikän.

Kön artınnan kön ütte. Kış başlandı. Halık telendä yäşerten genä süz yörde: «Mäğsumä karçık Gıylmetdinne kargıy ikän, täne mäñge gür kürmäsen, etlär aşasın, kızımnı yatlarga satıp cibärde, yätim itte, dip bäddoga ukıy ikän, di». Boların min dä işettem. Ämma Galiyäbanu apanıñ häle naçarlana barganın gına belmi idem.

Anısı da berniçä könnän mäğlüm buldı. Comga kön kiç belän Galiyäbanu apanıñ üle gäüdäsen Kazannan alıp kayttılar, şimbädä kümdelär. Avılnıñ olısı-keçese cıyılgan ide, didelär. Min därestän kitä almadım. Ämma ul könne böten mäktäp şauladı.

Galiyäbanu apa yülärlär yortında divanalardan küp cäber-zolım kürgän. Tabiplar anıñ sau akıllı ikänlegen belsälär dä, Gıylmetdin abzıy kebek partiyä keşese äytkän süzgä karşı kilä almagannar, törmädäge kebek totkannar. Mesken Galiyäbanu apa, gaziz änkäsen häm avılıbıznı sagınıp bik küp yılagan, ahırda sataşıp uk kitep, dürtençe katnıñ täräzäsennän sikerep, kaplanıp töşkän, ülgän.

Bolarnı işetkändä yörägem tottı, kolagımda Galiyäbanu apanıñ süzläre yañgıradı: «Ya Hodayım, häyerle ülemnäreñne bir, ya Hodayım!»

Ämma yazmışı faciga belän özelde.

Berniçä aydan gaziz änkäse Mäğsumä abıstay da vafat buldı. Kaberen kızı yanına, güren kızı yagına kuydılar. Vasıyate şulay bulgan.

İske, täbänäk salam tübäle öye häm bätiläre belän käcäse yätim kaldı. Şulay da tora-bara kaysı malı kemneñ kulına kerep bette. Akrınlap alar hakında bötenläy onıtıp, avıl üz köyenä yäşäven dävam itte.

Ämma minem küñelem tulı sagış ide. Tıştan avızım yırılsa da, bäğır töbendäge avır taş haman-haman üzen sizderep kuya häm tirän uylarga çumam.

Yazgı taşkınnar belän bua büselep, suı kitep bardı. Ä töbendä komga ukmaşkan ällä Galiyäbanu apanıñ yaulıgı, ällä inde akkoş kanı haman da bardır tösle. Ul yuılıp betkänçe avılıbız tınıçlıgın taba almas, közlären avır kaygı belän sagışlanıp kalır kebek. Küñellärgä moñ tulır. Bu — yalgız akkoş moñıdır?