Akçarlaklar

Diñgez kölä

Cäy başı ide. Kaspiy diñgeze buyındagı balık promıslolarında yıldagı räveşçä häräkät başlangan; seld totarga häzerlänälär; araları öçär-dürtär çakrımnan diñgez kırıyı buylap tezelep kitkän häm kış buyı diñgez moñnarı, dulkın akkordları tıñlap kına yoklagan promıslolarnıñ labazlarında inde keşelär kaynaşa başlagan ide.

Här kön irtä-kiç timer yul stantsiyälärennän törkem-törkem dä, beräm-säräm dä eşçe halık diñgez buyına tarala häm promıslolarga urnaşa toralar ide. Törkemläp kilgännäre kübräk Bakuda yäisä Derbent, Petrovskiy kebek kalalarda yallanıp, berär citäkçe belän tup-turı bilgele berär promısloga kilep töşälär; beräm-särämnäre promıslodan promısloga barıp hezmät hakı turında satulaşa, urın saylaştırgalap yörilär.

Promıslolarda eşlär äle kızıp kitmägän, şulay da gomumän cıyınu häräkäte başlangan ide inde.

Martnıñ kalgan atnası çat ayaz häm salkınçarak ber kön ide. Koyaş iñär aldınnan gına diñgez çite buylap ike keşe, sürän-sürän adımnar belän, Mitelbaum promıslosına yakınlaşa idelär. Könçıgıştan iskän yomşak kına cil diñgezneñ ös katın azrak cıyırçıklandırıp bizi, maturlandıra häm diñgezneñ çit buylarında vak-vak dulkınnar yasap, kırıy taşları belän açusız gına bäreşterä tora ide.

Mitelbaum promıslosında çannar tazartıp mataşkan eşçelär inde eştän tuktadılar.

Monda äle nevodçılar kilep citmägän. Taçkaçılar gına eşläp mataşa idelär. Bolarnıñ barlıgı biş tatar yegete, öç rustan gıybarät ide. Alar labazga yakın uk, diñgez kırıyınnan unbiş-egerme sacinnar gına çittä, ber barakta tora idelär. Barak kalkurak cirdä bulıp, yartısı komga kümep yasalgan, art yagında diñgezgä karagan ber genä täräzäse bar, ul da cir belän tigez ide.

Eşçelär barakka cıyılgaç, desyatnik İsak üze belän ike keşe iyärtep kerde dä:

– Menä monda sezneñ zemlyaklar da bar. Teläsägez alar belän bergä eşlärgä mömkin bulır, – dide häm, mondagılarga karap, eş turısında söyläp kitte:

– Yegetlär, kızurak kiräk... Bayagınak ta äyttem, hozyain telegrammasında äytä: ike yöz keşe yallagan, Ästerhan kazakları, di. Bik citez halık, alar inde yuldalardır. Ozaklamıy citärlär çaması; nevod sala başlagaç, çannar belän mataşırga yaramas...

Bu şulay söyläp torgan arada, sarı mıyıklı ber eşçe, yaña kilgännärneñ bersenä töbäp, şatlangan tavış belän:

– Äy, sinme bu? Kaydan bolay? Tanır häl dä yuk, – dide dä, nık kına kul kısışıp, alar belän küreşte.

Süzen beterergä ölgermägän İsak, kinät süze kiselgängä oyatlı bulgan tösleräk käyefsezlänsä dä, sizderergä yahşısınmadı küräseñ, ber yaña kilgännärgä, ber sarı mıyıklıga küz yögertep:

– Menä, äyttem iç, zemlyaklar, tanışlar, tagın. Min şulay uk beldem dä... – dide häm, şul köygä söylänä-söylänä, işektän çıktı. Çıkkaç, tagın işektän başın suzıp:

– Menä şulay, irtän kontoraga kerep çıgarsız, – dide.

Sarı mıyıklı yeget:

– Yarar, yarar, kererlär, – dide häm tege işekne yapkaç:

– Şılt itmä, yegetlär, eşçegä paçut arta başladı, kürdeñ niçek çakıra, çitkä cibäräse kilmi bit, häzer keçkenä genä nazlangalarga da yarıy, – dide.

Beräü yalgap:

– Soldatka irtä sayın çäy yanına kaynar koymak itsäk nişlär? Birerlär bit? Bulmasa, üzeñ eşlä, diyärgä kiräk.

İkençe berse:

– Varene, yahşısın gına, kaz ite, salkınga kuyganı! Mikolay belän ikesenä, ha-ha-ha! – dip keşnäp cibärde.

Mikolay digännäre tatarça yahşı belä ide. Ul östäl östendä çäçelep yatkan çüp-çar häm ikmäk valçıkların kulı belän cirgä sıpırıp cibärde dä:

– Öyrägä may sorarga kiräk, may, kinder mayı, toz da su, su da bäräñge; ul bit eçägelärne genä böreşterä, ä sez koymaklar da varenelar belän sataşasız, eh sezne, – dide.

Sarı mıyıklı yeget anı arkasınnan sugıp:

– Menä ozaklamıy balık aşıy başlarbız, balık! Ber dä kaygırma, Mikolay Petroviç, teşeñ genä tüzsen! Balık bulır ozaklamıy, – dide.

Anıñ iseme Hösnetdin ide, tik anı monda Soldat dip kenä yörtä idelär.

Çın da, ul ike-öç yıl gına elek soldatta bulgan ikän. Äle dä anıñ kaysıber kıylanışlarında andagı maneralar kürengäli ide. Ul yaña kilgän yegetlärneñ sumkaların alıp, säkegä üz urını yanına urınlaştırgaç, alarnı mondagı iptäşlärenä dä tanıtkan buldı:

– Bolar minem nastoyaşiy dus keşelär. Petrovskida bez bolar belän bervakıt dönya kuptarıp tordık! – dide. Häm kara küzle matur kıyafätlesen kürsätep:

– Älege, taza dip, maktap söylägän idem iç sezgä, Garif isemle yeget menä şuşı yeget inde ul! Sigezär potlı kapçıklarnı uynatıp ala torgan yeget, – dide.

Soldat şulay digäç, törle yaktan bu yegetkä berniçä küz töşte, güyä soklanıp karıy idelär.

Ul kararga da taza kürenä, öste-başı da iptäşenekennän şomarak ide. Anıñ şaktıy ere başında arzanlı, bäylägän bürek belän östendäge iske genä kışlık palto da nikter kileşle kürenä ide.

Soldat alarnıñ kaylarda yörep, kaydan monda kilep çıkkannarın soraşa başladı. Ul arıgan kıyafättäräk, ber tersäge belän östälgä tayanıp, yantaygan kileş utırgan, kıskalık belän özep-özep baştan ütkännären añlata. İptäşe anıñ süzlären döreslägän räveştä baş işaräse genä yasaştırıp utıra ide.

Alar közen Soldat belän ayırılışkaç, Derbentka kilgännär. Derbentta beraz vakıt pristanda eşläp, soñınnan Bakuga kilgännär. Anda kış buyı nefttä eşläp, inde menä balıkka çıkkannar ikän...

Ul söylägändä, başkalar küñel kuyıp tıñlıy, anıñ avızına karap tora idelär. Ul üze dä tämam üzsengän räveştä yanındagı keşelärgä häm baraknıñ buyına suzılgan säkegä küz yörtä ide. Üzsenerlek tä bar şul: menä alama-şalama söykemle genä yegetlär, hämmäse dä üz keşelär, änä säkedä tüşägän, cıynak kına, rıyasız gına alarnıñ urınnarı... Cil yuk, ışık. Yırak yul yörep arıgan östennän, şuşı iptäşlär arasında rähätlänep yoklap kitärgä genä.

Alar söyläşep torgan arada aş kilde. Aş älege küptän tügel genä Nikolaynıñ zarlanganı – öyrä ide.

Bulanıp torgan bäräñge öyräsen yaña kilgän yegetlär dä tämle genä arış ikmäge belän yaratıp aşadılar. Tik tuya torgaç kına, güyä Nikolaynıñ bayagı süze islärenä töşep: «Bu närsä eçäklärne böreştermime ikän?» – digän söal belän zihennäre mäşgul tösle kürenä ide.

Aştan soñ kaysı kayda suzılıp, tämäke tötätä başladılar. Barak eçe mahorka tötene belän tulıp kaldı. Urta ber cirdä genä sargılt-kızıl yaktı birep tora torgan asmalı lampa kisäge bolıtlı havada tönlä belän, diñgez urtasında uyçan bulıp kürengän mayak utına oşıy ide. Säkegä suzılgan keşelär dä töten dulkınnarı astında diñgez mählukları tösle kürenä idelär.

Şul arada işektän däü genä ber keşe kilep kerde. Anıñ başında yonçılgan kara eşläpä, östendä kıska gına iske sorı çikmän, çikmäneneñ algı çabuları ike yakka açılıp kitkän; kükçel-kara külmägeneñ izüennän yonlı kükräge kürenep tora ide. Buyı urtaçadan ozın bulmas, tik iñbaş aralarınıñ kiñlege, kulbaş äğzalarınıñ erelege anı şaktıy däü kürsätä idelär. Hosusan, tügäräklänep kırıkkan çal sakalı, kiñ häm kara tutlı yöze belän, ul töten dulkınnarı arasında ällä nindi «di̇yü» kıyafätendä bulıp kürenä ide.

Kergäç tä karana-karana eçkä taba uzdı.

Safa digän yeget östäl cıyıştırıp mataşa ide.

– Menä äytkän idegez kilmäs dip... Äydük, Şäräfi abzıy! – dide. Tege endäşmägäç, tagın yalgadı:

– Häzer genä İsak sine ezläp yörider ide. Cir tişegenäme kergän, hiç tabar häl yuk, di, üzen!

Tege karlıkkan tavış belän aşıkmıyça gına:

– «Kaşıklarıñnı sataştırma, sanap kına kuy», dip äytmädeme? – dide.

– Yuk şul, ansın äytmägän ide.

– Änä iñ kiräklesen äytmi kaldırgan!

Ul, yana kilgännärne kürmägängä salışıp, iltifatsız gına:

– Soldat, şaşka uynıybızmı? – dide. Soldat gafu ütengän sımak:

– Bik arıgan idem şul, Şäräfi abzıy. Menä iptäşlärne dä sagınılgan, serläşäbez äle üzläre belän... – dide.

Şäräfi kart bolarnı yaña gına kürgän bulıp:

– Ä, yaktaşlar, kaysı guberna? Ä öyäz kaysı? Bäläbäy digen... Avıl kaysı? Yarıy... – dide dä, ber ayagına tayçangan köye, ikençesen algarak cibärep, tämäke urıy başladı; tämäke uragaç, irennäre belän çılatıp yabıştırganda:

– Bäläbäyneñ minem ber dus keşe bar ide. Häyer, min üzem mişär, Krasnıy Slabudskiy öyäz... Nu, şunda da...

Safa yantıktan monıñ süzen bülde:

– Şäräfi abzıy, süzeñne onıttırmıym, Krasnıy Slabudka öyäzendä ber genä dä yünle keşe yuk dilär bit, hämmäse dä at karakları di!

Şäräfi kart, añar cavap birmiçä, süzendä dävam itep:

– Häyer, avılnıkı bulgaç, sez anı belmisez, bik häybät keşe ide. – Safanı kürsätep: –Änä şundıy agaç avızlarga küp lıgırdarga birmider ide ul; çalt itterep avızga kuya da cibärä: çüplä inde annan soñ teşläreñne idän buyınnan... Atañ belän tiñdäş keşene mıskıllamassıñ, – dide.

Ul süzen äytep beterü belän Safaga şundıy ber ciñgän kıyafättä karadı, güyä tege çınlap ta idängä çäçelgän teşlären çüpli ide.

Safa oyatlı bulgan kebegräk:

– Yuk, Şäräfi abzıy, min bit tegeläy genä, mıskıllarga hoday saklasın... Bolay min keşe süzen genä äytäm... Sin bälki gomereñdä dä at urlaganıñ yuk; ä keşe söyli ul! – dip süzne şayaruga sabıştırdı.

Kart inde tınıçlangan tavış belän:

– Öyäzdä çakta, enem, minem üzemneñ dä menä digän atım bar ide, – dide.

– Bar östenä bar – may östenä bal dilär, närsä genä bulmasın, Krasnıy Slabudskiylarnı maktamıylar, Şäräfi abzıy! Anıñ öçen açuıñ kilmäsen! – dide, üze şarkıldap kölep cibärde. Bu yulı başkalar da kölgängä kürä, kart üze dä kölkegä kuşılıp, aptıragan kıyafättäräk beraz kölemseräp tordı.

Şul arada Soldat Garifnı kürsätep:

– Menä bu yeget monda kalsa, min inde şaşkanı ikegezgä tapşıram... Şäräfi abzıy, bu keşe, baksañ, siña da nucnik birgälär ide, – dide.

Kart Garifka kırın gına kölemseräp karadı.

– Menä kürerseñ, – dide Soldat.

Monda eştän tuktagan arada yış kına şaşka uynap mataşa idelär, ämma kartka karşı uynauçı yuk ide. Başkalarga karaganda Soldat yahşı uynıy, läkin Şäräfi agay belän uynaganda, ul da haman ciñelä ide.

Şäräfi kart kalın häm tupas barmak aralarında bik kıska kalgan tämäke oçın aktık märtäbä bik tämläp çıtırdatıp suırgaç, cirgä ırgıttı häm anı ayagı belän basa-basa:

– Kalırga kiräk, närsä, iptäşlär yahşı... küñelle... Başka promıslolarga kitep tä nindi iptäşlärgä oçrarsıñ, – dide.

Safa Soldatka küz kısıp:

– Babañ yahşı partnernı çitkä cibäräse kilmi ul! – dide.

Şäräfi kart anıñ süzen işetmägängä salışıp:

– Yarıy, huşıgız... Kaytıp yoklap karıyk... – dide häm salmak kına häräkät belän işekkä taba yünälde.

Ul yalanayakka artı basılgan çüäklär genä eläktergän: yalangaç ayak ükçäläre arttan ällä nişläp bik kileşsez häm dä küñel öşetkeç bulıp kürenä idelär.

Ul çıgıp barganda Safa:

– Läkin kara, äbine nık kına koçaklap yatarga! – dide.

Tege, çıgıp barışlıy, salkın kan belän irenep kenä:

– Ansı bula, – dide.

Ul çıkkaç, Soldat yaña kilgän iptäşlärenä anıñ kemlege häm monda nindi hezmättä torganlıgı turında söyläde: ul monda solilşik (seld tozlauçı) ikän. Hälbuki bu yegetlär kürgän başka ber promıslodagı şoma itekle, baykovıy tucurkalı, yaltıravık kozıreklı kartuz astınnan çıkkan tip-tigez kisüle häm maylagan çäçle solilşik belän bu «Krasnıy Slabudskiy» solilşik arasında tışkı yaktan hiçber ohşaş kürenmi ide: solilşik bulgaç, solilşik tösle bulırga tiyeş bit. Çönki anıñ calovanesı da gadi eşçelärneke belän bertigez bulmıy, urını da yugarırak yörtelä. Ämma bu kart, ber oyaga kunaklap, iskergän meşannarnıñ iskergän ayak kiyemnären iske künnär belän yamap-yörmäşterep utıruçı «gakıllı sapocnik»ka ohşıy!

Şular Garifnıñ küñelenä kilep kitte. Läkin nik alay da nik bolay dip soraşmadı.

Süz mondagı eş cayına küçte. Soldat ta, başka iptäşläre dä yaña kilgän yegetlärne mondagı eşkä kızıktıra häm üzläre belän kalırga dimli idelär.

Eş kızıgırlık ide şul! Alar bolay prostoy aylıkçı bulıp tügel, «sdelnıy» kereşkännär bit. Häyrulla isemle täbänäk häm tupas kına yeget bu turıda ällä niçä märtäbä söylägän ber misalın bu yulı tagın ber kat söylärgä kereşte. Bervakıt ällä kem promıslosında şunıñ kebek taçka eşlären alarga berniçä iptäşkä vagon başınnan birmäkçe bulgannar. Bolar razıy bulmıyça, aylıklap kereşkännär. Menä şuşı yılnı balıknıñ buluı – ber dä gacäp! Kayan gına çıkkan ikän bu balık! Yegerme çañnıñ barlıgı tulıp, bişne yañadan, kaladan masterlar kiterep, ber kön, ber tön eçendä ölgertkännär. Tik inde bolarnıñ berse genä tulgan.; Şulay da bit yegerme ber çan! Sdelnıy kereşkän bulsalar da, biş atna eçendä utız biş-kırıgar sum alasılar ikän şul, bolay unbişär sum belän sıptırıp kalgannar.

Şäräfi agaynıñ täcribäse buyınça, sunıñ cılılıgına, akçarlaklarnıñ häzerdän ük çit buylarında oçınıp yörülärenä karaganda, bıyıl da balık küp bulırga çaması yuk tügel, imeş...

Alar baytak vakıt şulay, üzläreneñ salam tüşäklärendä suzılgan kileş, rähätlänep mahorka yandıra-yandıra, şul turılarda söyläşep torgaç, yokı basa başladı üzlären. Kaysıberläre hırıldap yokıga da kittelär. Söyläp torgannarınıñ da tavışlarında inde yokı köye işetelä ide.

İñ aktıkta Soldat torıp, bolay da yaktı yanmagan lampanı azrak bastırdı häm, avız eçennän närsäder ukıy-ukıy, iske şinelen başınnan uk yabınıp yattı. Häm dä ozaklamıy ul da hırıldıy başladı...

Tışta ay yaktısı, könçıgış yagınnan yomşak kına salkın cil isä ide. Yırak-eraklarga cäyelep kitkän gazamätle diñgez ay yaktısında aklı-kükle yaltırap, oçsız-kırıysız nur häm serle külägälär eçendä güyä küñelsez genä kölemseräp yata ide. Anıñ kırıyında tına karañgı baraklarda salam östenä tüşälep yatkan adäm balaları kübräk balık totıp, ayına kırıgar sum akça eşläü ömete belän häm dä ällä kaylarda, zinnätle bülmälärdä yomşak tüşäklär östendä suzılıp yatkan promıslo hucaları şul uk balık hisabına kırıgar meñ sum töşerü hıyalı belän läzzätlänep töş kürä-kürä yoklagan çagında, tabiğatneñ matur häm añgıra mählukları – balıklar, hiçnärsädän häbärsez, bertuktamıy ayga karşı sikerä, uynıy idelär...

KALDILAR

İrtä belän kön tomanlı ide. Kiçä kilgän ike yeget belän Soldat kontoraga kittelär. Başkalar labazda eşkä totındılar. Kontora digännäre labazdan ber yöz adımnar çaması çittä, täbänäk kenä ber öyçek bulıp, anıñ diñgezgä tabangı yagında barakka yakınrak şundıy uk küreneştä, tik keçeräk tagı ber kazarma bar ide.

Soldat ike iptäşe belän baraktan çıkkaç ta, tonık kına şıkıldagan tavış işetelä ide. Keçkenä kazarmaga yakınlaşkanda, toman eçennän bik zur ber karaçkıl kürenä başladı. Ul iyelgän köye häräkätlänep, selkenep tora ide. Tagın yakın kilgäç, ul açıgrak kürenä başladı. Häm «di̇yü» zurlıgınnan gadi keşe zurlıgına töşte: Şäräfi kart närsäder yunıp, yasap mataşa ide. Anıñ turısına citkäç, Soldat:

– Eşlär uñsın, Şäräfi abzıy! – dide.

– Şulay, gospodin unter, bergä bulsın! Kontorgamıni kittegez?

– Äye, barıp iptäşlärne yazdırırga kiräk.

Şäräfi agay tirlägän mañgayın kul arkası belän sörtep:

– Kaytkanda yaktaşlarnı çäygä alıp ker, häzer äbineñ samavırı kaynıy... – dide dä, balta totkan uçına tökerep, tagın eşenä totındı.

Bolar kontoraga kergändä, İsak ta anda ide, keçkenä genä östäl yanında utırgan bödrä çäçle, yaltıravık küzle ber keşe belän yevreyçä söyläşep tora idelär. Ul, ähämiyät birmägän räveştä genä bolarga karap, rusça:

– A, kildegez, häzer menä, tora torıgız, – dide häm tagı tegeneñ belän yevreyçä söyläşep kittelär.

Bülmä arudan tügel ide. İdänendä tämäke oçları häm törle çüp-çar, käğazlär çäçelep yata, cihaz digännän dürt-biş utırgıç, ber östäl, ber timer sandık kına bar ide. Täräzä töbendä däva şeşäläre kürenä; şularday bulırga kiräk, tämäke ise belän katış, bolnitsa islärenä ohşagan ällä nindi avır islär añkıy ide. Östäl yanına utırgan keşe arkasına mehlı palto salgan häm üze tuña torgan kıyafättä kaltıravık tavış belän aşıgıp-aşıgıp söyli häm dä täräzä töbendäge şeşälärgä kulı belän kürsätep kuya; İsak ta, tegene kızganıç räveştä başın ike yakka çaykaştıra da, kızu-kızu närsäder äytep sala ide.

Soldat küz oçı belän bödrä çäçlesen kürsätep, Garifnıñ kolagına şıpırt kına:

– Bulgahtır... – dide. Buhgalter bolarga yünälep:

– Pasportlarıgız barmı? – dide.

Garif belän Musa kuyınnarın karmaştıra başladılar. Soldat alar öçen cavap birep:

– Ansı bar... – dide.

– Niçek, sezneñ belän, yäisä aylap telilärme?

– Älbättä, bezneñ belän.

İsak avızın yırıp kölemseräde:

– Bähetkä inde... Äydä sınap karagız! – dide. Buhgalter anıñ süzen yaratmagan räveştä:

– Yuk bit, balık bulmagan täqdirdä dä alar hiçnärsä yugaltmıylar. Başka promıslolarda, äytik, vagonlap kereşkändä, balık bulsın, bulmasın, şul vagon hisabıñnı bel, başkaça ber tiyen yuk! Ä bezdä alay tügel. Balık ber dä bulmıy ikän, rähim it: un sum calovane.

Soldat akıllı sımak kına anıñ süzen cöplägän buldı:

– Şulay inde, Moysi Abrameç, usloviye bulgaç, ansı, älbättä, tik kübräk balık bulsın ide...

– Menä, menä, bigräk şunsı kiräk...

Ul, pasportların äyländerep-tulgandırıp karagaç, uyga kalgan kıyafättä başın çaykap:

– İ-hi! Srokları ällä kayçan çıkkan ikän... – dide häm nişlärgä ikän digän tösle itterep, İsakka karadı.

– Äye, kızıksızrak ikän ansı, – dide İsak. Soldat ber dä kauşamıyça:

– Patşa piçäte bulgaç yarıy inde ul! Kem anıñ srogın tikşerep yöri monda! Kemgä bik kiräge bar! – dide.

Soldatnıñ cavabı tegelärneñ huşına kitte, küz-küzgä karap azrak kölgän buldılar.

– Yarar alaysa, niçek bulsa da rätlärbez, – dide Moysi. Soldat üze belän bergä eşli torgan berniçä iptäşeneñ ber dä pasportsız ikänlegen belgängä häm şunı Garif belän Musaga da äytep ölgergängä kürä, eşne bolay da rätlängän, betkängä hisaplap, tegelärgä «Zinhar rätli genä küregez» dip yalınırga hacätsenmädelär dä.

– Menä inde häzer unau buldık, – dide Soldat, – bezneñ artelğä artıgı kiräkmäs tä inde.

– Ölgerä alırsızmı soñ?

– İ, Moysi Abrameç, balık kına bulsın!

KIZI ÇİBÄR GENÄ

Alar kontoradan çıkkanda, toman sıyıklangan häm dä diñgez yagınnan aksıl toman arkılı tonık kına nur çäçep torgan koyaş şaktıy yugarı kütärelgän ide. Hava kiçägegä karaganda şäp ide. Cil yuk, yomşak kına saf häm läzzätle ber salkınlık sulış belän eçkä kerä dä, böten tamırlarga cäyelep, cannı rähätländerä ide. Sıyık kına toman belän örtüle diñgez östendä oçınıp yörgän akçarlaklarnıñ gıygıldap kölgän şikelle ütken häm küñelne kıtıklandıra torgan tavışları diñgez östendä asılınıp torgan ällä nindi tılsımlı saraylardan işetelgän şatlık şarkıldaularına oşıy idelär.

Bu öç iptäşneñ ruhları şaktıy kütärenke ide. Soldat kulı belän seltäp torıp:

– Kara martışkalarnı, kölep eçläre kata bit! Znaçit, balık az bulmas! – dide.

Garif Soldatnıñ iñbaşına kulın salıp:

– Äy, kartka nişlibez, keräbezme? Çäygä çakırgan ide iç, – dide.

Soldatnıñ avızı yırıldı, küzläre kölä ide.

– Sezne alıp kerergäme ikän? – dide dä, küzlären maylandırıp, Garif belän Musaga almaş-tilmäş karadı. Tegelär güyä bernärsä dä añlamıy idelär. Ul, Garifnı iñbaşınnan elep cibärde dä:

– Gazizägä küzeñ töşmäsen, dim culik! – dide. Garif häzer genä isenä töşkän şikelle:

– İ, kızı bar digän ideñ çın da, menä yülär; äytäm, närsä söyli bu! – dide.

Soldat Musaga küz kısıp:

– Bu näğlätkä ışanırga yaramıy, iptäş: iseñdäder, tege Marfa Petrovna niçek kabartmalar belän sıylıy ide üzen, – dide.

– Ä Petrovskida, tege harçevnya totuçı hatın? Äye şul...

– Bez katkan kümäç belän çäy eçäbez, ä ul Marfa Petrovna yanında kabartmalar sıta!

Soldat bu süzlärne äytkändä, küzlären poçmaklandırıp, kübräk mäğnä añlatırga tırışa häm tegelärgä almaş-tilmäş karıy, kölä ide.

– Üze çakırgaç, nik utırmaska soñ, yülär! – dide Garif.

– Äyterseñ lä mulla ostabikäse belän rähätlänä; bez, meskennär, katkan kümäç aşap canıbız çıga, ä alar maylı kabartmalar sıtalar! Ha-ha.

Musa da Soldatka kuşılıp kölep cibärde. Garif az gına kölemseräp:

– Maylılarnı digen, ä, yülär sin, Soldat! Döres süz ikän ul: soldat keşedä töşkä qadär ber dä akıl bulmıy, imeş, tışta äle zavtrak kına şul, – dide.

Keçkenä kazarma aldında Şäräfi kart üze yuk ide; kiskägä çabıp kuygan baltası gına çittän karaganda ällä nindi neçkä gäüdäle yırtkıç koşka oşap kürenä, tirä-yagında ap-ak yomıçka kisäkläre çäçelep yata ide.

Bolar kazarma işegaldında tuktaldılar.

– Şäräfi abzıy öydäme? – dip Soldat kıçkırgan ide, ozaklamıy uk işek açılıp, işek arasında mölayım genä ber kız kürende:

– Ul häzer genä labazga dip çıkkan ide, – dide. Şulay digäç, bolar ber-bersenä karadılar. Tege tagın yalgadı:

– Äydä keregez, Hösnetdin abıy... Ul, häzer kaytam, dip äytkän ide... Sezgä kerergä kuştı...

Bu süzlärne äytkändä, ul inde işegaldına çıktı. Küzlären koyaştan ışıklar öçen, ber kulın kaşları östenä kuyıp, labaz yagına karana ide. Garif küñelennän: «Şul bula inde küräseñ Gazizä...» dip uylap aldı. Üzençä ise kitmägän gadi häm gönahsız räveştä tegeñär küz töşergäli ide. Ul tös-baş küreneşe belän şähärlärdäge urta katlaudan tübänräk tatar ğailälärendäge ber kız ide; östendä tubıktan yugarırak torgan iske genä aksıl sitsa külmäk, ayagında da kayulı häm iskeräk kenä kızıl çitek belän yaltıravı betkän sarı rezin galoşlar ide. Anıñ az gına kızgılt ak yöze, koş borınına ohşaulırak kileşle borını, uyçan kara küzläre dä ber karaşta gadi genä kürenälär. Garif, anıñ küzenä turı kararga yahşısınmaganlıktan, avızına küz töşergäläde.. Lätıyf* göl çäçäge kebek irennäre ğadättän tış matur ide. İyäk astına kiterep bäylängän prostoy kük sarfinka yaulık ta aña yarıysı gına kileşä ide, «Kalfak kisä, tagın da şäp bulası ikän...» dip, Garifnıñ küñelenä kilde.

*Lätıyf – matur, çibär, näfis.

Alar berniçä minut kerergäme, kermäskäme dip ikelänep torgaç, kartnıñ üze belän bergä kilergä bulıp, kermi kittelär.

Labazga citkändä, Soldat Garifnıñ yantıgına törtep:

– Nu niçek? – dide.

– Närsä niçek?

– Gazizä?

– Ä... Gazizä zararsız. Çibär genä.

Bolar labazga kergändä, anda kıçkırış, şau-şu bara ide. Ere bödrä çäçle, kızıl çıraylı yöntäs häm taza gäüdäle Nikolay Şäräfi kartnı, çikmän itäklären arkasına cıyıştırıp, bilennän totkan, arlı-birle çaykap yörtä, başkalar çittän karap köleşä häm kıçkırışalar :

– Bireşmä, Şäräfi abzıy!

– Bär taza gına! Kürsät yegetlegeñne!

– Cibärmä, Mikolay!

– Tot, Şäräfi abzıy.

Kart tegene ber dä totmıyça, kulların ike yakka cäygän, bernärsä eşli almıy, aptırangan, küzlären kısıp kölä.

– Cibär, dim, zinhar, cibär. Mikolay, bäylänmä, yülär, eşem bar, änä karçık çakıra... Änä Soldat kilde, anıñ belän köräş... – dip, Nikolayga inälä.

Nikolay anı ıçkındırgaçtın, ul yödäp alcıgan häldä:

– Uf, tämam häldän taydırdı, häyersez! Nişläp anda azrak kötmädegez, Soldat? Häzer kayta idem bit... Yomış belän genä kilgän idem, – dide.

Şul arada İsak kilep kerde.

– Nu, yegetlär, kızurak totıgız, bügen beterergä kiräk, irtägä kalmasın, kiç belän nevodçılar kilä, irtägä nevod salırga bulır, – dide.

Şäräfi kart:

– Ansı betär, İsak Moiseeviç... Tik äle menä cılılar kiräk ide, kiçä bit menä nindi salkın buldı, häyersez! Häzer äle alarnıñ (balıklarnı äytä) cıyınnarı unbiş çakrımnan da yakın çitkä sugılmıylar... Ber çakrımlık nevodnı tik tartıp azaplan!

İsak mösälläm bulmadı:

*Mösälläm bulmadı – künmäde, kileşmäde.

– Yuk, Şäräfi Osipiç, häzer inde alar çitkä sugıla, çönki inde vakıt! – dide.

– Alarnıñ kalendarları yuk şul, cılı kiräk alarga, İsak Moiseeviç.

Şäräfi kart belän İsak şulay süz köräşterep, labaznıñ ikençe başına, toz öyemnäre häm buş miçkälär tulgan sarayga kittelär. Şäräfi agay bügen kiçäge gakıllı sapocnik kıyafätendä ük tügel, başında kiçäge eşläpä, östendä peçemsez çikmän bulsa da, kükräk yonnarı kürenmi, – çikmän astınnan kıska kamzul kigän, ayagında da ozın baltırlı şoma gına iteklär ide. Garifnıñ küzenä ul bügen eşlekle genä ber agay bulıp kürenä ide.

Soldat çittä torgan ber uşatnı alıp, nık kına itterep cirgä kuydı da:

– Äy, yegetlär, kunaklarnı bügen ük eşlätergä kileşmi dä inde... Nu, tot äydä, mäğzüm, nazlanıp torma! – dide. Häm uşatnıñ ike yak kolaklarınnan ütkärelgän neçkä arkannı Garifka tottırıp, üze ayagı belän uşatnı çan eçenä tibep cibärde.

Çan digännäre şuşı bik zur labaz eçendä urtadan yullar gına kaldırıp yasalgan, töp häm stenaları tsementtan koygan dürt poçmaklı zur gına bazlardan gıybarät ide.

– Menä min tübänten tutırıp birermen, – dide Soldat, – sez tegendä, kanauga çıgarıp tügärsez; anda kürersez: kaya tügälär...

Ul sälämä pidcak ciñnären belägenä taba cıyıştırdı da çan eçenä töşep kitte häm, elektän caylap kuygan taktalarga basıp, ozın saplı leyka belän çaltırata-çaltırata, bıltırdan kalıp sasıgan seledka suın uşatka tutıra başladı.

Baznıñ eçe östän yahşılap kürenmi, karañgı ide. Tik Soldatnıñ ozın yonlı Kavkaz bürege selkenep torganı kürenä dä, çıltıragan tavış işetelä, häm dä äçkeltem-töçkeltem sasıgan balık isläre kuyırıp çıga ide. Başka iptäşläre başka bazlarda şulay uk çaltırata, şundıy uk islär kuyırta idelär.

ÇUAR OEKLAR

Gazizä irtän yokısınnan uyanganda, härvakıt işetelep, kolakları künegep betkän kalın häm tonık avaz işegaldında äyländerep kuygan taz östenä su tamçıları töşkän şikelle gömberdäp tora ide. Az gına tuktıy, tagın gömberdäp kitä... Ul çarşau arkılı änkäseneñ yakında ikänlegen sizel:

– Ätkäy kem belän söyli? – dide.

– Tor inde, balakayım, torırga vakıt... Kem belän söyläsen, – Mäkäyne (Mähdine) stantsiyägä cibärä torgandır...

Karçık soñgı süzlären bertörle rizasızlık häm räncelgän tavış belän äytte. Gazizä dä Mäkäyne stantsiyägä cibärüneñ mäğnäsen añlıy ide. Şunlıktan anıñ yokıdan uyangandagı küñelle toygıları şiñä kuydı. Urınınnan küñelsez genä torıp, lätıyf häm cılı ayaklarına oyık belän çiteklären tarta başladı. Çarşaunıñ ikençe yagında arlı-birle yörep torgan änkäseneñ külägäse ük gäüdälängän käyefsezlek bulıp anıñ küzenä, bigräk tä küñelenä çagılıp tora ide.

Analı-kızlı alarnıñ monda berençe märtäbä kilüläre ide. Gazizäneñ bala çagında uk alar Sariçinda toralar. Şäräfi agay baytak yıllardan birle promıselçı yevreylärdä hezmät itä. Berniçä yıldan birle seld vakıtında hucalarnıñ şuşı promıselında ay yarımnar çaması balık tozlau eşendä tora ide. Bıyıl inde seld vakıtı yakınlaşkanda uk bolarnı da üze belän alıp baruın belderde. «Üzegezne genä inde kemgä kaldırasıñ... Dalada bulsa da, içmasam, üz yanımda bulırsız...» dip alarga şäfkat kürsätte. Vakıygan, bıyıl bolay da küp häsrät tartkan bu keçkenä ğailäneñ tagın ayırılıp taraluı, hosusan, ana belän kız öçen tüzüe çiten häm eç özärlek ber häl ide.

Şunıñ öçen babaynıñ: «İçmasam, üz yanımda bulırsız» digän süze ana belän kıznıñ kaygılı küñellärenä azrak yuanıç birde. Ämma kitär vakıt citkäç, dalaga säfär niyäte belän töyälep çıkkanda häm üzläreneñ yarlı gına fatir işegenä yozak salganda, nihayät, izvozçik: «Nu, äydä, bismilla!» –dip, atın kuzgatıp, bolarnı pristanga alıp kitkändä, – karçık, eçe özelep, üksep-üksep yıladı. Anıñ köz köne genä ülgän yeget ulı öçen bulgan häsräte yañadan kuzgalgan ide. Güyä anıñ berdänber söygän ulı, elek vakıtlar bay hezmätennän öygä, änkäseneñ hälen belergä kaytkanı şikelle, häzerdä dä kaydandır öygä kaytıp kilä, läkin işek biklägän bula. Yılap torgan buş häm küñelsez fatirnıñ täräzälärennän karıy-karıy da kire kaytıp kitä... Karçık şularnı küñelenä kiterep, üksep-üksep yılıy, Gazizä añar karap, yäşen tota almıy yılıy ide. Şunda da säfär digän närsä yahşı: şatlıklınıñ şatlıgına katnaşa, häsrätlene dä törleçä mäşgul itep häsräten ciñeläytä. Alar parohodka utırgaç, yılamıy-sıktamıy gına kildelär. Monda kilgäç tä kartnıñ dala digäne alarga bik ük naçar täesir birmäde. Tirä-yak saf komlık ber yakta oçsız-kırıysız cäyelep yaltırap yatkan diñgez, ikençe yakta – yırakta matur gazamätle taular, karagan sayın alarnı küñelleländerä, rähät kenä moñlandıra ide.

Tora torgan urınnarı da irken häm yaktı gına bulıp, şuşı tirädä ük kaynaşkan «üz keşelär» – tatar yegetläreneñ buluı da alar öçen küñelsez tügel ide. Şulay da dönyanıñ tınıçsızlıgı dönya hätle, berseneñ söyekle ulı, ikençeseneñ iñ yakın kürgän tuganı öçen bulgan häsrätlärenä karaganda baytak ciñel, läkin daimi bulgan ber can tınıçsızlıkları bar: monda ul alarnıñ eçlärendä ällä nindi ber uñaysız cirne haman äkrenläp tırnıy, rähätsezländerä ide. Ul isä kartnıñ şaktıy gına isertkeçkä möbtälä buluı. Anıñ ayaktan yıgılırlık qadär eçüe bik siräk bula. Läkin akçası bula torıp, tämam ayık yörüe dä şulay uk bik yış bulmıydır ide. Ul üze ayık çagında hatınına katı mögamäläle tügel. Gazizägä şäfkatle. Ämma iserek çagında tagın da yomşap kitä, şulay da, berdän: härvakıt akçaga integep toruga karamıy, eşläp tapkan yuklı-barlı akçasın äräm itüe, ikençedän: üzlärenä berdänber arka tayanıçı bulgan ölkän keşeneñ daimi töple häm ışanıçlı häldä genä buluın çın küñelläre belän teläp torganda şul keşeneñ kirle-mırlı söylänep toruçı ber yülär kıyafätendä kürenüe alarnıñ cannarın avırttıra ide.

Menä häzer, Gazizäneñ yokıdan uyangandagı matur toygıların cimergän Mäkäyne stantsiyägä cibärü äñgämäse dä şuşı can avırttırgıç mäsäläneñ ber kisäge ide. Şöylä ki, kart arakısı betkänneñ irtägesendä, küp ütsä berär könnän soñ, motlak karavılçı dagstanlı kumıknı stantsiyägä cibärü çarasın kürä başlıy. Häzer anıñ arakısı betkängä ike kön bar ide.

Keçkenä häm iske genä, läkin üzläreneke bulganga häm dä küptännän birle kürä-kürä iyäläşkängä, üzlärenä söykemle genä kürenä torgan samavırnı Gazizä östälgä kütärgändä, ataları kilep kerde. Sägıydä apa anıñ östenä karamıyça gına: «Eşen rätlägänder, ahrısı, niçek yäş yegetlärçä genä işektän şoma kerä... İşekne çalt itterep kenä yabıp kuya!» dip, küñelennän keçkenä genä ber mıskıllau kiçerde. Läkin tışka çıgarıp ber süz dä äytmäde. Çönki barıber, ni genä äytsä dä, tegeneñ meñ märtäbä täkrar itkän cavabın tagın ber märtäbä täkrarlatuga gına säbäp bulaçagın belä ide. Ul teläsä yahşılap, teläsä açulanıp äytsen, Şäräfi agaynıñ cavabı haman ber:

– Yuk, bolay, az gına... Ällä nik eç avırta töşep tora, uñayrak bulmasmı, dim...

Karçıgı teläsä nihätle süz ozaytsın, ul artık cavap birep mataşmıy inde, ya uyga kalıp endäşmi tora, yäisä başka berär süz tabıp, monı artka kaldırırga tırışa.

Kergäç tä ul söylänä başladı:

– Ärsez halık ta soñ! Nevodçılarnı äytäm, yöz illeläp keşe, hatın-kızı bergä, ber kazarmada çukırdaşalar, umarta kebek kaynıy; kayda ul çarşaular da nilär: kayda oyat, kayda izät... Ber yakta hatını-kızı tüşälä, ikençe yakta irlär aunap yata... Kiçä kerep çıkkan idem – kämit inde menä!

– Hatınnarı soñ ni eşkä kilgän? – dide Gazizä.

– Alar, kızım, seledkanı sortı belän saylıylar: boçonkalarga tezep tutıralar. Anası! Teläsä Gazizä dä alar belän eşlär... Avır tügel bit ul, cır, köy, uyın, kölke arasında harap küñelle bula! Tämam şaytan tuyı yasıylar.

Karçık äkren genä:

– Ni bulgan eşlämäskä... – dide. Häm Gazizä närsä äyter dip kölemseräp, söygän küze belän aña karadı.

Gazizä açılıp uk:

– Keşelär eşlägändä, ni eşläp min tik torıym! – dide.

Gazizäneñ küñellelänep kenä birgän bu cavabınnan atası belän anası eçlärennän azrak söyendelär. Anasınıñ Şunda uk: «Üzenä häybät kenä berär külmäklek eşläsä, ni yahşı bulır!» – dip, küñelennän kiçte. «Äye şul, öç külmäk östenä tagın ber yäşelle-kızıllı matur gına bizäüle külmäk...» – dip, beraz tafsılga da küñele kitte. Ämma atasınıñ zihene andıy maturlık yagına avışmadı, tupas kına: «Arı-bire rashodka yarar, içmasa...» – dip, küñelenä kilde.

Kart, ul mäsäläne ozaytmıyça, şulay gına kaldırırga tiyeş kürep, başka süzgä kitte:

– Äh, – dide, – elekke kurşik* yahşı keşe ide... Bıyıl kilmägän, avılında kalgan, inde enese anıñ urınında. Naçar, ällä nindi tömsä närsä. Äh, tege çibär keşe ide. Urıstan, tatardan andıylar siräk oçrıy, anası, tämam üz keşeñ – tuganıñ kebek yagıla ide.

*Kurşik – nevod (balık avı) köymäsen turılauçı.

Karçık Gazizägä digän kızıllı külmägen küz aldına kiterep uylap torganda, kartnıñ ällä nitkän ber rusnı maktauların, sagınıp söyläülären ber dä ähämiyät birep tıñlamıy. Eçennän: «Bergä eçkänsez, şuña kürä süzegez dä kileşkän bulır...» – di ide.

Şäräfi agay ber çınayak çäy eçkäç, tagın şunı uk başladı:

– Yuk, ul äybät keşe ide... Änä Gazizäneñ zäñgär sarfinka yaulıgı bar ide iç, bıltır alıp kaytkan idem... Anıñ büläge ul, Petrovskida ayırılışkan çakta: mä, imeş, Şäräfi Osipiç, kızıña minnän padarka bulsın... Ni dip äytergä kiräk, almıy yaramıy bit yakınlık kürsätä ikän... Yarar dim, Stepan Fedriç, day boh siña dobrıy zdoroviye...

Gazizä anıñ süzen bülep:

– Ätkäy, sin dä anıñ kızına berär büläk biräse ideñ, – dide.

– Anıñ kızı yuk şul, ir balaları gına, şunda da hatınına dip ber par çuar oyıklar alıp birdem. Älege anañnıkı şikellelär ide. İkesen dä bergä algan idem.

Gazizä änkäseneñ ayagına karap:

– Häybät kenä idelär yaña çakta, – dide.

Sägıydä apay da utırgan cirendä ber ayagın algarak suzıp, çuarlıgı uñıp betkän tösmersez oyıgına kuanmıyça gına karap:

– Büläkkä karşı büläk birmiçe yahşı bulmıy inde... Yaña çakta bik matur idelär, yaratıp kigän idem, bizäüle çitekkä ohşankırıy idelär... – dide.

Çuar oyıklarnıñ bolay maktaluına Şäräfi agaynıñ azrak käyefe dä kilde. Çönki monıñ belän üzeneñ büläk alış, büläk bireş kebek «neçkä» eşlärdän dä häbärsez tügellege kürenü östenä, hatın-kız äybere ala belü turısındagı uñganlıgı da isbat itelä ide.

Ul mıyık astınnan az gına kölemseräp:

– Tagın şundıylarnı alırmın, inşa alla, anıñ moñardan çibärläre bar äle! – dide.

Karçık yuaş kına tavış belän:

– Çiteklär dä kiräk ide... Üzemnekelärneñ kiyärlekläre dä kalmagan, Gazizänekelär dä iskerä inde, – dide.

Gazizä änkäseneñ kolagına kilep, şıpırt kına:

– Yuk, änkäy, miña çuar oyıklar belän şibletlar, – dide.

Şäräfi agay Gazizäneñ süzen işetmiçä, hatınına karap, salmak kına:

– Çiteklärne inde, alla boyırsa, bäyrämgä taba alırbız, – dide.

Ul çınayagın kaplap çıgıp kitkäç, Gazizä:

– Änkäy, kaysı bäyrämgä taba ul? – dide.

Karçık, az gına uylap tordı da, küñelsez genä itterep :

– Belmim, kızım... – dide. Bäyrämnär yırak ide äle...

YÄŞ KÜЋEL

Kiç, koyaş iñär aldınnan, Gazizä, änkäse karçık belän, kazarmanıñ işegaldı baskıçına çıgıp utırdı. Şäräfi agay töşke aştan soñ azrak yoklap, çıgıp kitkän häm şunnan birle kaytkanı yuk äle. Ul ğadätçä kiç öydä bula, kiçke çäydän soñ gına azgamı, küpkäme çıgıp kitä; ya kürşe bülmädä genä torgan Mähdi yanına kerep utıra, yäisä baraktagı yegetlär yanına kerä. Häzer ul ozaklamıy çäygä kaytırga tiyeş ide. Ana belän kız söyläşep bulmasa da, küñellärennän – anı kötärgä dip çıktılar, hava şaktıy salkınaygan ide. Bolar ikeseneke ber tösle kızgılt «şvetskiy» materiyädän biş billäp, şoma gına tegelgän bişmätlären berse arkasına gına salıp, berse kiyep çıkkannar ide. Gazizäneñ ütken häm yaltıravık çatkılı küz utları utırgan cirennän yırak-eraklarga kitä, anası karçıknıñ tımızık häm sünegräk küzläre yakın tirälärdä genä äylänä ide. Änä ber yakta karalcım töstä bik zur häm yämsez çatırga ohşagan labaz, menä ikençe yakta yatıp torgan arık sıyır räveşle täbänäk häm ozın kazarma; tau yagınnan töşkän kızgılt koyaş şäüläse bolarnı bik yuaş häm moñlı kürsätä.

Ul canga cılı häm yomşak nurlar, küñelne kıtıklandırgıç sıyık kızgılt şäülälär, cäyelep yatkan gazamätle diñgezgä kuşılıp, lätıyf ber ahäñ belän çiksez moñ, hıyalıy maturlıklar tudıra idelär. Läkin Sägıydä karçık labazlar belän kazarmanı kürsä dä, ikeseneñ arasınnan açılıp kitkän diñgez manzarasın rähätlänep karıy almıy, küzläre çuala ide.

Diñgez östendä oçınıp yörgän akçarlaklarnı Gazizä centekläp kenä küzläre belän ezlägän häldä, karçıknıñ küzenä alar cil belän oçkan yon kisäkläre kebek kenä çagılgalıy idelär. Ul şunıñ öçen dä yıraklarga küp karanmıy, ya kızınıñ karşı-karşıga kiterep ciñ eçlärenä kertkän kullarınıñ ciñ belän kaplanmıyça açık kalgan öleşlärenä, yäisä anıñ matur, alsu yañaklarına küz töşerä, yäki kart kilmime dip, barak yagına karana ide. Gazizä kinät kenä;

– Änkäy, ber dä tatar bulmasa, monda küñelsez bulır ide... – dide.

Karçık az gına uylap tordı da:

– Äle kayda gına tatar yuk diseñ, kızım, böten dönyaga taralgan inde... – dide.

Ul üze tatarnıñ kayda taralgan häm kayda taralmaganınnan küp häbäre bulmasa da, berdän, dönya ähvalen kızınnan artıgrak belgänlegen, ikençedän: tatar dip tä mondagı kırık ata balası yeget-cilängä, monda buluları öçen genä bik ük minnätdarlıkta* bulınu tiyeş tügellegen añlatır öçen bu süzne äytte. Yuksa üze dä küñelennän monda tatarlar buluga kinänä ide.

Kazarmanıñ kürşe bülemendä çiyertep uynalgan muzıka tavışı işetelä ide. Mähdi üzläreneñ «çogır» digän korallarında «Ğaşıyq Käräm»ne çiyertterep moñlana ide, ahrısı. Hälsez bala yılagan kebek äkren genä, tonık kına tavış kilä ide.

*Minnätdarlıkta – şatlıkta, kuanıçta.

Gazizä beraz kolak salıp torgaç:

– Dumbrası matur işetelä bit, änkäy? – dide. Karçık, yaña gına işetkän kebek, ul yakka borılıp azrak tıñladı da:

– Närsäse matur bulsın... Bala yılagan kebek gel ber tavış! – dide.

– Änkäy, şular damı bezneñ kebek möselman ikän?

– Ätkäñ şulay di bit...

Ul üz küñelennän Mähdine ul hätle çit kürmäsä dä, Gazizäneñ çit kürmäven kileştermi ide.

Ul utırgan cirennän tordı häm yomşak kına tavış belän:

– Alar, balam, çerkaslar... – dide.

– Utırıyk äle, änkäy, monda küñelle... – dide Gazizä.

Karçık:

– Yuk, min tuñam, balakay, sin dä ozak utırma, salkın tidererseñ, – dide.

Gazizä yalgız utırıp kaldı. Koyaşnıñ soñgı şäüläläre betä ide. Tınıç kına yatkan oçsız-kırıysız su dönyasınıñ, kart häm serle taular artına yäşerenergä torgan koyaşnıñ moñsu kızgılt şäüläläre belän aktık saubullaşu manzarası bu yäş tutaşnı ihtıyarsız uylandıra, moñlandıra ide. Mäzin hatını abıstasınnan köyläp torıp ukıganı «Säyfelmölek» kıyssasınıñ kaharmannarı anıñ hıyalınnan kiçep gäüdälänälär... Güyä vakıyga häzer dä dävam itä: änä kürener-kürenmäs kenä köymä bara... hätta inde kürenmi dä; Şahzadä Säyfelmölek kitkän diñgez buyına... Ah, mälgun, «Äsüd di̇yü!» kayda soñ ul, Bädigılcamalnı siherläp yoklata! Ällä tübän, diñgez astında, ällä yugarı, bolıtlar, küklär östendä, ällä şunda diñgez yanında gına... Ällä Gazizä üze Bädigılcamal! Häzer ul märhüm abzasınıñ dusı Hösäyenne Säyfelmölek belän butaştıra... Güyä ul şahzadä, imeş tä, Gazizäne ezli, imeş. Gazizä cen padişasınıñ kızı, imeş...

Yäş küñel oçsız-kırıysız tılsımlı hıyallar, allı-gölle matur uylar belän hıyallanıp utırganda, kinät anıñ hämmä hıyal häm uyları lätıyf çäçäk kıyakları kebek ällä kayda çäçelep, oçıp kittelär... Ul tiz genä öygä kerde dä, işektän kerü belän änkäsenä:

– Ätkäy ike keşe iyärtep kilä!.. – dide.

YOKLA, BÄBKÄM

Şäräfi kart Soldat belän Garifnı alıp kilgän ide. Soldat elektän dä alarda bulganga kürä, kergäç tä üzen irken genä totıp, karçık häm Gazizä belän üzlärçä genä saulık-isänlek soraşkaç, östäl yanına kilep utırdı. Garif beraz tartınıbrak isänläşte, utırırga da aşıkmadı. Şäräfi agay añar:

– Utır, yaktaş! Änä Soldat yanına, – dip urın kürsätte. Ul beraz kızmaçarak ide. Çikmännären salıp, cıynaştırmıyça gına, säke östenä taşlagaç:

– Gazizä bäbkäm, ut alındırmıysıñmı? – dide. Koyaş iñgängä az gına vakıt ütkän bulsa da, bülmä eçe karañgılana başlagan ide.

Soldat täräzägä karap:

– Kaya äle, yaktı iç, – dide.

Anıñ süzenä cavap birüçe bulmadı, Şäräfi agay çalbar kesäsennän tämäke yançıgı çıgara-çıgara:

– Anası, samavırıñ nişli. Äydä, kunaklarnı çäy belän sıylıyk. Ä sin, kızım, lampanı yandır inde, – dide.

Gazizä lampaga ut alındırıp, östälgä kuyganda, yaña kunaknıñ kulına küze töşte: anıñ ber kulı östäl östendä ide. Ul kul Gazizägä bik yämle kürende. Aksıl, kızıl töstäge däü genä kulnıñ taza häm kileşle barmakları güyä timer eçenä batarlık köçle bulırga tiyeş idelär...

Şäräfi kart tämäkesen kabızıp, nık kına suırgaç, süz başladı:

– Kiçä işettegez bit, ni di İsak: irtän nevod salırbız, imeş... Yuk, dim, azrak sabır itärseñ! Kızık halık soñ bu keşelär, menä inde oçarga gına toralar. Ul äytmi bit: nu, Şäräfi Osipiç, irtän nevod salsak niçek bulır ikän? Niçek uylıysıñ, irtäräk tügelme ikän? Yäisä ölgerep bulır mikän? Yuk, ul äytmi, ul anı äytä dä almıy! İrtän nevod salabız, imeş! Salma äle! dim eçemnän genä... Menä inde kartayıp kiläm, et şikelle kartayam şuşı sasıgan balık tiräsendä, häm añlıy da töşäm az gına. Ä ul närsä? Malçişka bit! Käkre ayaklı ber malay! Menä küräsez! Bügen äle nevod tözätep kenä kazaklarnıñ könnäre ütte. İrtän köymälär rätläp ütär, berseköngä tagın arı-bire, annan soñ yakşämbe, urıs bäyräme... Yegerme bişendä inde süz dä yuk, – salabız, alla boyırsa!

Gadättä avır häm sak kılanışlı Şäräfi agaynıñ bolay kütärenkeräk kitüe tıñlauçılarga säyer toyıla ide.

Soldat yüri şayartıp:

– Sin anı, Şäräfi abzıy, aşıkmıyça gına ber tukmap alsa ideñ, ul bolay uk kılanmas ide... – dide.

Şulay digäç, kart azrak kölep kuydı.

– Anası! İşetäseñ Soldat ni di?

«Anası» miç aldında üz eşe belän mataşıp, Soldatnıñ ni äytkänen işetmi kalsa da, süz şayaruda ikänlegen sizep:

– Hösnetdin söylär ul! – dide.

– Döres tä, – dide kart, – azrak arttagı sabakların tıñlatkanda zarar bulmas ide buluın; yuk şul inde, kartayam, yegetlär! Yäşräk çakta bik nık sugışa torgan idem. Nu, häzer bulmıy inde... Bervakıt Sariçinda, şuşınıñ kebek, azrak başta bar, min siña äytim... Kümer satuçılar bäylänälär dä bäylänälär... Ällä närsä şunda akça daulıylar... Atalı-ullı ügez-ügez ike keşe, min siña äytim, kay cireñ keçi üzlären! Alıp-salıp... Karavıl, üterä, imeş! Dönya kuptı, min siña äytim! Billähi menä, karçıktan soragız ışanmasagız.

Gazizä süzgä kuşıldı:

– Döres, Hösnetdin abıy, ätkäyneñ barmagın da teşläp algan ide berse.

Kart iğtiraz kıldı*.

*İğtiraz kıldı – karıştı.

– Yuk, kızım, sin tege itek basuçılarnı äytäsen... Bu änä tege, Matvi bar ide iç... kaysınardan kümer ala idek... Şularnı, ulı belän ikesen biyetkän idem, änä anañ belä ansın...

Gazizä atasınıñ bolay üz yegetlekläre belän maktanuın kızıksınıp tıñlasa da, karçık yaratsınmıy ide.

– Kıynaşu yahşı eş tügel inde... – dide.

Kart anıñ süzen işetmägän tösle endäşmi kaldı, bu yulı Garif süzgä katnaştı:

– Ansı şulay da bit, apay... kayçagında eş şuñar kilä: çigenergä mömkin bulmıy.

Kart anıñ süze betkänne dä kötmiçä:

– Menä, menä! Çigendeñ isä, hurlık bula bit yeget keşegä, – dide.

Karçıknıñ käyefe kilde:

– İhi! Bezneñ kartnı tämam yeget yasap cibärdegez inde sez! – dide.

Kart kunaklarına küzen kısıp:

– Yeget bulmıy ni? Sin genä yülär bit, – mine kartsıngan bulasıñ! – dide.

Keçkenä genä, iske genä samavır inde bik gayrät belän östäldä bular poşkırıp utıra. Kitek-mitek çınayaklar da, «läbbäykä» digän kebek, üzlärenä çäy koyılunı kötälär. Kararak kına boday kümäçe telemnäre dä, yagımlı gına räveştä tälinkägä öyelep, östälne kürkäytep tora idelär.

Kart üzeneñ artıgrak süzgä birelep kitkänlegen sizel algaç ta:

– Ya, nişlibez, anası? – Üzeñme çäy yasıysıñ? Gazizä, kil, kızım, utıramsıñ? – dide.

– Minem äle azrak eşlärem bar ide, üzeñ genä başkara tor äle, – dide karçık.

Anıñ artık eşe bulmasa da, tik kenä eş tabıp mataşa. Çönki Gazizäneñ bergä utıruın kileştermi, yalgızın gına çittä kaldırırga da uñaysızlana ide. Samavır kapkaçın östäl yanına alıp kilde dä, du küçep utırgan keçkentäy samavırnı kaplıy-kaplıy, üz-üzenä söylängän kebek äkren genä:

– Bez häzer genä analı-kızlı eçkän idek, kunaklarnı yahşılap eçer... Aşka da citegez, balakay, tarsınmıy gına aşa, eçegez, – dide.

Gazizä, çarşau korılulı urınnıñ ber kırıyına utırıp, östäl yanındagılarnı çittän karap tora ide. Anıñ yagınnan östäl lampasınıñ yaktısın samavır ışıklaganga kürä, östäl yakındagılarga ul bik açık kürenmi ide. Anası kilep, anıñ kolagına şıpırt kına:

– Bez soñrak eçärbez, balakay, – dide.

Gazizä baş işaräse belän genä riza bulganlıgın añlattı.

Kart, zur kulları belän keçkenä genä çäynek totkasın uçlagan köye, çırıldatıp çäy koygan aralaş, söylärgä kereşte. Promısloda ütkärelgän tormışların, aralarında nindi keşelär bulganın; tege, «kurşik»nıñ şäplegen, hätta «sarfinka yaulık» belän «çuar oyıklar»ga qadär täfsilat* birep, tämläp-tämläp söyläp birde. Kart süzne kaynar häm kileşterep söylägängä kürä, tıñlauçılar yalıkmıy gına utıra idelär. Hosusan Garif kämitsengän şikelle yılmaep uk tora ide. «Sarfinka yaulık» mönäsäbäte belän Gazizäneñ iseme telgä alıngaç, karañgırak çittä utırgan Gazizägä dä ul ber-ike märtäbä yılmaya töşep karadı. Karçık monı sizsä dä, ğayepkä almadı. Çönki sarfinka yaulık söylängän çakta, anıñ iyäsenä azmı-küpme ähämiyät birü tabigıy inde.

*Täfsilat – detal, neçkälek.

Kunaklar kaytırga çıkkanda kart işegaldına çaklı ozata çıktı. Tışta karañgı, diñgez yaktan salkın cil isä, yoldızlar, suıktan kaltırangan balalar tösle, matur gına, küñelsez genä yomgaklanıp tetränep tora idelär. Diñgezneñ, suık tidergän käyefsez kart kebek, äkren genä ufıldagan, ıñgıraşkan tavışı işetelä ide.

Egetlär artınnan kart:

– İrtägä şaşka uynarga kilegez, – dide.

– Yarar, yarar, – dip, tegelär karañgılıkta yugaldılar.

Kart, öygä kergäç, söylänä başladı:

– Äräm bulıp yöri, yülär! Raboçiy bulıp ayu bazında yat menä! Astında salam, östendä yırık bille urıs paltosı! Calkı, mesken! Rätle genä kürenä üze...

Karçık belän kızı kartnıñ kemne söylägänlegen añlıy idelär.

– Çınlap ta, mulla ulımıni? Yalganlıy torgandır, – dide karçık.

Kart kızıbrak kitte:

– Yalganlıy, di! Soldat avılın atap söyli bit! Kürşe avıllar, – dide.

– Ata-anası barmı... – di?

– Atası ülgän şul... Şunı söylädek bit. Anası bar ikän.

Kart şulay digäç, hatını yomşak kına tavış belän:

– Mesken... – dide.

Gazizä anasınıñ kemne, yegetneme yäisä anasınmı, şulay kızganganlıgın beläse kilsä dä, sorarga bazmadı... atasınnan tartına ide. Şunıñ belän kaldı. Süzne ozaytmadılar. Şäräfi agay üze çişenep, tiz ük yoklarga yattı. Bolar tavışsız-tınsıe küp vakıt ütkärmiçä genä, çäy eçkäläp, urınnarına ürläştelär.

Baytak vakıtlar Gazizä yurgan astında äylänä-tulgana yoklıy almıy yattı. Atasınıñ çalgan kuy şikelle sulış tartıp-tartıp hırıldap yoklavı, tıştan işetelgän avır-avır diñgez ufıldauları karañgı öy eçendä ällä nindi moñsu ber ahäñ belän oçsız-kırıysız därt häm hıyallar köyli. Gazizäneñ zihenenä kilep, küz aldında gäüdälängän surätlärne allı-gölle nur dulkınnarı arasında tirbätä ide. Änä anıñ märhüm abzası nurdan höllälär* kigän, göllär, çäçäklär arasında sälenä... Änä anıñ dusı Hösäyen anı ezläp kilä... «Gazizä canım, min sine sagındım!» di. Läkin ul küp söylämi, azrak kölemseräp karıy da yugala... Ä menä bu «yulär» yegetneñ küzläre haman Gazizädä, Gazizä anıñ belän söyli: «İsemeñ niçek soñ, yülär yeget, yaktaş ta yaktaş dip yörtälär sine... Nişläp sineñ küzläreñ bu hätle matur? Başkalarga sin bolay söygän küz belän karamıy torgansıñdır bit? Kük sarfinka yaulık iyäsenä genä şulay karagansıñdır? Çınlap ta, sin yahşı yeget bulsañ, min sine yaratır, bälki söyär dä idem...» – di. Menä ul tagın Gazizägä yılmaep karıy... Menä Gazizä anıñ koçagında... Alar baralar... hıyalda tugan tılsımlı bolıtlar arasında tirbälä-tirbälä, yegetneñ tugan ilenä kaytalar... Yuk, ul yeget yülär tügel. Sin yalgış söyliseñ, ätkäse! Äye, yalgışıp äytkänseñder, ul yülär tügel, ul dönya gizärgä çıkkan, ul Gazizäne ezläp kilgängä oşıy. Anı Gazizä çakırgan... Yuk, yuk, ul çakırmıy gına, üze ezläp kilgän!

*Höllälär – ciñel kiyemnär.

Tön urtaları ide inde. Şäräfi kart haman avır-avır sulap hırıldıy, ara-tirä yomşak kına ıñgıraşa da, güyä söyli: «Äydä, yoklıyk inde, kızım, min yalgışkanmındır, yoklıyk, bäbkäm, borçılmıyk, menä min niçek yoklıym... yom, bäbkäm, küzläreñ... Min yalgışkanmındır... Ul yülär tügelder. Menä şulay... Yom küzläreñ... Yokla, canım, borçılma!»

BULIR ÄLE

Başlap berençe märtäbä nevod salgan kön, irtädän ük promısloda ğadättän tış häräkät, kaynaşu başlandı. Baraktagı yegetlärne dä İsak ğadättägedän irtäräk kuzgattı.

Garif belän Soldat häm dä Garifnıñ iptäşe Musa – öçäü bergä çıktılar. Başka iptäşläre kaysı aldanrak çıkkan, kaysıları äle barakta idelär. Bolardan aldarak çıkkan Nikolay kinät tuktaldı da:

– Tege şaytan närsägä aşıktıra ikän; yaña gına nevod ırgıta başlagannar iç; äydä kayt, Soldat, närsägä tuñıp torırga? – dide dä kulların ciñ eçlärenä tıgıp, böreşkän köye, kire barakka kaytıp kitte.

Soldatnıñ kaytırgamı, kaytmaskamı dip ikelänep torganın kürgäç, Garif:

– Äydä äle, keşelär yanına barıp karıyk... – dide.

Hava şaktıy salkın häm bolıtlı. Koyaş äle ya kalıkkan, ya kalıkmagan ide. Labaznıñ aryagı buyınnan yalpaklanıp kitkän komlıkta diñgez çitenä yakın uk nevodçı kazaklar cıyılgan ide. Alarnıñ kaysıları cılınır öçen şayarıp sugışa, kaysı köräşä, kaysıları yögereşep kuışa idelär. Tik kenä torıp, nevod salırga kitkän köymäne karap toruçılar da bar ide. Bolar da halık yanına kilep tuktaldılar. Köymä çittän ber çakrım çaması eçtä bulganlıktan, andagı keşelärneñ nişlägänlekläre ayırım-açık kürenmi, tik anda biş-altı keşeneñ kırmıskalar kebek häräkätlänep, kazınıp torganlıkları gına kürenä ide.

Garifnıñ promısloda eşlägäne yuk ide. Älegä hätle kolak alkası kebek keçkenä karmak yäki öç-biş sacinlı bredniktan başka korallar belän balık totkannı kürmägänlektän, mondagı eşlär aña şaktıy säyer toyıla ide. Menä inde labazda anıñ gacäplänep karagan häm keçkenäräk avılnı çornap alırlık dip uylaganı biş yöz sacinlık nevodnı köymädäge kırmıskalar diñgezgä ırgıta kilälär... Soldat ber dä ise kitmi genä karap uyga kalgan tösleräk tora ide.

Garif añar:

– Ber oçı kayda soñ? İke yaklap tartırgadır bit? – dide.

– Ä... nevodnı äytäseñ? Änä tegendä barak turında kazık!.. Şuñar arkan bäyläp kitälär, bire, kazarma turısına urap çıgalar...

Vakıygan, bolar torgan cirdän kırık-ille sacinnar çittä diñgez yagasında, suga kermäskä tırışıp ayakların alga terägän şikelle tışka taba avınkı neçkä genä bagana diyärlek ber kara kazık kürenä ide. Bolar şul kazıkka karagan çakta, Safa belän Häyrulla da bolar yanına kilep tuktadılar. Safa Musanıñ iñbaşlarınnan selketep:

– Tuñasıñ, yaktaş! – dide. – Menä alladan sora, ber un vagon balık çıksın ide. Şunda cılınırga bulır ide! Şulay bit, Soldat! İsak şunda uk ber çirekne utırtır ide.

– Utırta di! Äy, gulyät itä di Safa! Dönya kuptara di, min siña äytim!

– Berdän un vagon çıksamı? Kürer ideñ, Soldat!

– Şuşı salkında balık bulamı inde, durak!

– Şulay disäñ genä, yuksa şundıy hikmätlär bula, min siña äytim! Ber yılnı, beläseñ, niçek... Şagayıvta öç kön gulyät ittergännär!.. Yegerme vagon, min siña äytim, bolıt kebek tıgılgan da kalgan.

Garif kölä töşep törtep kuydı:

– Niçä etaclı ide äle bu yalgan? Öske etacları agaçtır? Yuksa, cimerelep töşärgä dä bik tiz, kirpeçläre çerek bulgaç...

Safa moñar cäbersende: ul bit küptänräk promıslolar tiräsendä äylänä. Küzlären kiñ ük açıp:

– Ber dä cimerelmi, yaktaş, – dide. Garif tagın kölep:

– Yegerme vagon! Soñ anı niçek itep tartıp çıgarasıñ da, nindi nevod çıdıy aña! – dide.

Safa bu yulı ciñgän kıyafättä:

– Azrak üsäseñ bar äle, yäş kürenäseñ, yaktaş... Anı çıgaruı bernärsä tügel! Menä şuşılay nıgıtıp kına iñbaşıña kütäräse dä, «dorogi! dorogi!» dip, labazga hätle yögertä iltäseñ, hah-ha-ha! Menä närsägä aptıragan ul!

Soldat gadi genä yomşak tavış belän:

– Min dä elek ışanmıydır idem... Çınlap ta, niçek itep ul hätlene çıgarıp bulsın dip aptırıysıñ. Nu, anı, iptäş, bötenesen beryulı yarga çıgarmıylar şul... Sudan gına sözep ala baralar... Öç-dürt vagon çıkkanda da şulay itelä ul, – dide.

Garif inde moñar ihtiraz kıla almadı. Safanıñ ciñgän kıyafättä avızın kıyşaytıp mıskıllavına da küngän sıman kölemseräp kenä kaldı.

Köymä inde äkrenläp kırıyga yakınlaşa ide. İnde açık kürenä. İke keşe işep kilä, öçäü nevod ırgıta, ber keşe yugarı koyrıkta torıp köymäne turılap kilä ide.

Kazaklar şayarudan tuktadılar, lyamkaların iñbaşı arkılı kiyep, tözätenä-tözätenä, diñgez yagasına cıyıldılar. İsak, Şäräfi agay, buhgalter häm tagın ällä nindi karatutlı ber keşe bergä cıynalıp labaz yagınnan halık yanına kilep çıktılar. Dürtäü söyläşep torgan yegetlärne kürü belän, İsak bik eşçän kıyafättä alar yanına kilep, Garifka:

– Nu, gospodin artelşik, kayda başka iptäşläregez, kayda alar? Lyamkalarıgız da yuk, ah, sez, bolay yaramıy bit, bolay mömkin tügel bit! – dide.

– Änä kilälär! – dide Soldat.

Çın da, tegelär baraktan çıgıp, aşıkmıyça gına bire taba kilä idelär.

İsak bolar yanınnan borılgaç ta, Safa Garifka:

– Artelşik buluın buldıñ, yaktaş... İnde bu usal cen siña gına bäylänergä tora, – dide.

Soldat Garifnı arkasınnan kagıp:

– Niçava, iptäş, berni eşlätä almas, kauşama gına! – dide. Häm citdi genä itterep yalgadı:

– Şulay da, yegetlär, üzebez öçen dä eşne drucnorak totkan yahşı... Etneñ örep toruı bereñä dä salavat tügel...

Nikolay bolar yanına kilep tuktadı da, başın kaşıy torıp:

– Soldat nindider manifest ukıydır, ahrısı; ravneniye-fälän yukmı? Häzer Rossiyägä kaytabız, andıy eş bulsa, beräm-beräm boyarlarnı totıp kıyna, anasın yantıgı! – dide.

Safa yarım citdi, yarım şayarıp añar bäylände:

– Lıgırdama inde, pocalıstı! Yalkau ayu kebek yatıp torasıñ-torasıñ da ällä nitkän manifestlar belän cenlänäseñ, başkalar siña iyärep çıkmıylar. Kürmädeñ, monda artelşiklarnı niçek kızdıralar!

– Niçava! Artelşik bulgaç, bezne dä şulay kızdırırlar. Zato artelşik. Şulay bit, gospodin artelşik?

Garif ta şayarıp:

– Nu, koneçno! – dide.

Garif üzeneñ artelşik bulıp kitüenä aptırıy häm köläse kilä ide. Eş bolay buldı: ber-ike kön elek İsak alarga üz aralarınnan ber keşene artelşik itep bilgelärgä kuşkan ide. Kladovoydan algan zaborların yaza barırga häm üz aralarında tärtip kararga ber keşe kiräk, imeş... Soldatnıñ Garifnı ukımışlıgı belän maktauları arkasında, beravızdan anı artelşik itep saylagannar ide. Şuşı ber-ike kön arasında añar kladovoy däftärennän elekke zaborlarnı küçerep, yañadan alına bargan mahorka häm şırpılarnı terkäp kuyu kebek ciñel eşlär, yağni artelşiknıñ ak hezmätläre genä tigän ide. İnde menä bügen iptäşlärenä başlık kıluı da taläp itelä başlagaç, ul şaktıy uñaysızlık his itte. Mondagı eşneñ räten belmi bit ul, üzeñnän küp belgännärgä başlık sör, imeş!

Häyrulla belän Safa labazdan lyamkalar alıp kilgändä, köymädän arkannı kırıyga ırgıtkan idelär inde. Tula ıştanlı, kün çabatalı kazaklar, kırmıskalar kebek, arkan buyınça tezeldelär. Bezneñ yegetlär dä arada idelär.

Kük yözen sorı töstä sıyık bolıtlar kaplap algan häm şuşı tuñıp töse kitkän alama kolenkorga oşaulı yagımsız häm tömsä bolıtlar yuaş kına tirbänep yatkan diñgezgä salınıp uk tora idelär. Yolkıngan çäçkälärgä oşagan sälämä ber törkem halık, karasu cepşek kom östendä borınnarı belän cirgä hätle iyelä-iyelä, kalın ber arkan tartalar... Arkan bik akrın tartıla. Güyä cirne kütärgän balık üze yäisä östendäge ügeze eläkkän dä, kırıyga çıgarga telämiçä karışıp, köçlänep kilä. Ämma tartu bik möntazam* bara ide. Berençe märtäbä kürgän Garifka bu eş yarıysı gına oşadı. Häm bu halıknıñ şuşı eştä peşep çıkkan keşelär ikänlegenä ul tämam kanäğatlände. Monda ayırım-ayırım köçlär äräm itelmi, bälki hämmä keşe dä totaş: «Ha-hu-hi-ha-ha, hiha-taha» şikelle işetelgän bik nık görelte yasap, barlık köçne tözek taktka salıp baralar. Diñgez yagasınnan utız-kırık sacinnar çittä arkan cıyıla; şuşı çikkä citkän ber keşe kire kayta da, diñgez yanına uk arkanga üzeneñ şäkelmäsen eläkterä häm ayakların komga batırıp torıp, yöze belän cirgä taba salına, – gayrätlänep-gayrätlänep tavışka kuşıla.

*Möntazam – tärtiple

Şulay itep baytak vakıtlar tarta torgaç, nevod oçı kilep çıktı. Monnan soñ eş tagın akrınladı. Çönki keşelär ikegä ayırıldı. Citmeşläp keşe nevodnıñ ikençe başına kittelär.

İnde töş aldıları bulgandır, İsak bezneñ yegetlärgä labazdan tübängä taçka yulı – taktalar salırga kuştı. Nevodnıñ artı kırıyga yakınlaşa ide.

Bolar, taktalar salıp bulgaç, härkaysı üzenä oşaganrak taçkalar saylap mataşkanda, Şäräfi agay da şunda toz öyemnäre yanında yörenep tora ide. Ul biyäläy arkası belän Nikolaynıñ belägenä sugıp:

– Menä, kar inde, Nikolay, İsak yülärlegen, niçä könnän birle, «nevod salabız, nevod!..» dip lıgırdap tora, ä val yaraksız – anı karamagan! Öç yöz sacinlı arkannı lyamka belän tartu digän eş – bäla bit ul, – dide.

Nikolay sälämä büregen artkarak etärgäç, kızu gına:

– Desyatnik bit ul! Nik sineñ şartlap canıñ çıkmıy! Barıber ul sine kızganmıy! Menä, içmasam, bezneñ eşçe halıknı äytsäñ dä yarıy, altın bit alar, – dide.

Anıñ bolay söyläve, tirä-yanı yonga kümelgän kiñ häm köläç yözeneñ rähätlänep kitüe Şäräfi kartka oşadı:

– Äye şul... Altın uk bulmas buluın... Şulay da naçar halık tügel, – dide.

Şul arada Safa:

– Äy, sin, altın! Potıñ niçä tiyen? Yul östennän al taçkañnı! – dide. Häm yulda torgan Nikolay taçkasın üzeneke belän bärderep, yöztübän kaplap kitte.

Alar taçkaların ber-ber artlı dıñgırdatıp takta yul buyınça nevod çıkkan cirgä kittelär. Nikolay Safanı sügä-sügä iñ arttan bara ide. Bolar töşkändä, nevodnıñ art «ambarı» kilep çıgarga küp kalmagan ide. Nevodçılar ike yaktan kuşıla-kuşıla araları cide-sigez sacinnarga kalgan, ike lagerda beravızdan «hay-hulap», su buyların yañgırata-yañgırata, tezelep tarta idelär.

Kırıyga yakınlaşa torgan nevod östendä, kömeşle yomıçkalar tösle, ak balıklar bertuktamıy yalt ta yolt sikerep mataşalar, güyä üzläreneñ toz eçendä hälaq bulasıların belep, kırıyga çıgarga telämi, nevodtan ıçkınırga tırışalar... Oçı-kırıyı kürenmi cäyelep yatkan matur diñgez östendä ällä nihätle akçarlaklar, öyermägä eläkkän yafraklar tösle, butalıp oçınalar häm akıldan şaşkan keşeçä eçläre katıp kölgän yäisä üçegep yarsıgan şikelle gıygıldap, yöräklärne kıtıklandıralar. Ällä alar şuşı sälämä keşelärneñ dä alarnıñ üzläre kebek oça ayamaularınnan häm tamakları öçen borınnarı belän cirgä abınıp tırmanularınnan kölälär, ällä bolar balıknı beterälär dip könläşä häm üçegep yılıylar...

Ber zaman İsak bar köçe belän:

– Uñ yak akrın! Sul yak kızu tart! – dip akırdı. Läkin halık şau-şu belän anıñ süzenä iltifat itmiçä, «ambarnı» kıyşaygan köye söyri birdelär...

Başlangıç şäp bulmadı. Şulay da bötenläy ük buş tügel ide. Biş-altı taçka yomıçka balık, seld, unbiş-egermeläp bireş, ere genä öç sazan çıktı.

*Yomıçka balık – kilka

İke vagonlık çan töbenä yegerme, yegerme biş pot balıknı sibep salgaç, Şäräfi agay üzeneñ kıska saplı matur körägen ak kar kebek toz eçenä bik osta gına çumırıp torıp, berniçä märtäbä çäçep cibärde:

– Häyere belän bulsın! – dide.

İsak. borının mışkıldatıp, küñelsez genä:

– Ber dä rät kürenmi äle, – dide. Şäräfi kart tınıç kına:

– Äle vakıt bar... – dide. Cavap birüçe bulmagaç, tagın östäde:

– Ni bulsa da unbişennän soñ bula inde... Ämma su artık salkın tügel, bulır äle...

Şäräfi kartnıñ avızına karap, taçkaçılardan da kaysıberläre avız eçennän anıñ soñgı süzen täkrarladılar :

– Bulır äle...

EGET YıLIY

Nevod sala başlagannan soñ ber atna buyı eşlär ber köydäräk bardı: balıknıñ çıguı biş-altı taçkadan artmadı. Nevod här kön ike märtäbä salına, cil bulıp, diñgez dulkınlanıbrak kitsä, ber belän genä dä kalına ide. Bu vakıt taçkaçılarga eş şaktıy ciñeläyde. Çönki nevod salıngaç ta, çite kırıyga kilep citkänçe, nevod arkanın val belän tarttıra başladılar. Valda isä yegermeşär, utızar keşe genä çiratlaşıp eşlägängä, küp halık arasında anıñ avırı bolarga timi dä ide.

Berkön töş aldında berençe nevodnı çıgargaç, nık kına cil kuzgaldı. Kön irtädän birle bolıtlı bulıp, inde diñgezdä davıl bulırga ohşıy ide; şunlıktan baraktagı yegetlär: bügen inde ikençe märtäbä nevod salınmas dip uylap, töş aşınnan soñ kaysı yoklarga yattı, kaysıları şaşka uynarga totındılar.

Bervakıt İsak barak işegen açtı da, aptıragan tavış belän, kirele-soñlı cikerenergä totındı:

– Çıgıgız, äydä tizräk! Nevodka äydä! Arkan ıçkıngan! Nevodka tizräk! Nevodka, dim! Uyat şularnı!.. Tizräk, äydä!.. Davıl kuzgaldı!

Ul işekne yapmıyça uk tavışlıy-tavışlıy kitep bardı. Safa belän Häyrulla şaşka uynap utıra idelär.

– Aptıradıñmıni, şaytan! – dide Safa. – Davıl kuzgalsa, nevod saldırmıylar anı! Bädbähet!

Garif öç-dürt iptäşe belän aldan kitte. Başkalar da kisken cilgä yan birebräk, bökräygän köye, tegelär artına yalgangan idelär. Labaz artınnan äylänep ütkäç, kinät bik gazamätle küreneş aldına çıktılar. Diñgez kuzgalgan... Küz küremençä zur su tütälläre, ak kübeklär poşkırıp, ber-bersen kua kilälär. Küktä karalcım bolıtlar aga, diñgez artların sorı toman kaplagan...

Soldat kıçkırıp cibärde:

– İh-hi! Karagız, köymäne kayda iltep taşlagan!

Safa alga karadı da, kütärenke tavış belän:

– Nevodnı harap itä, yegetlär! – dide. Häm üze, Nikolaynı iñsäsennän etep sikerä-sikerä yögerep, nevodçılar cıyılgan cirgä kitte. Val yanında hiçkem yuk, nevodçılar ğadättä nevod çıga torgan urınnan yöz ille sacinnar çaması yırak kitkännär ide.

Safa artınnan Häyrulla gına keşegä iyärmägän bulıp, ber ük köygä yögermiçä genä, selkenä-selkenä bardılar. Azrak bargaçtın, alar da yuırtıp kittelär.

Nevodçılar yanına iñ elek barıp citüçelär Safa belän Garif buldı. İsak belän Şäräfi agay häm Abram da anda idelär. Ğadättän tış aptırau, kıçkırış bara ide. Çittän biş-altı sacinlap eçtä nevod köymäse ällä niçä uñayga bärgälänep, çaykalıp tora, köymädä biş altı keşe, nevod saluçılar, yomıçka kisägenä yabışkan buldıksız häm kızganıç tarakannar şikelle, aumaska, ıçkınıp kitmäskä tırışa idelär. Uhıldap torıp kilgän dulkınnar ber bärep köymäne yugarı sikertä, kire kaytıp komga utırtıp kuya, tagın bärä dä tagın sikertep cibärä... Koyrıktagı kurşik ber kulı belän rul totkasına yabışıp, ayaktan yıgılmaska tırışa, ikençesen butap-butap bar köçe belän kıçkıra, kemneder sügä. Monda İsak üzaldına, keşe sayın, akıldan sapkan keşeçä cikerenep yöri, keşe sayın bäylänä. Garif Şäräfi kart yanına barıp:

– Närsä ul, ni bulgan? – dide. Tege salkın kan belän genä:

– Arkannı ıçkındırgannar, kurşik tagın dürt işkäkçe sorıy, baruçı yuk! Et etkä, et koyrıkka cibärä... – dide.

Garif kinät, kiräkle häbär işetkän tösle, küzlären uynatıp:

– Min baram! – dide häm sikerep ük su yanına yögerde.

Şäräfi agay aşıgıp uk:

– Tukta äle, – disä dä, tegeñär işetterä almıy kaldı. Artınnan barıp totarga keşelärdän yahşısınmadı. Şulay da akrınlap barıp, keşegä sizdermiçä tegeneñ çabuınnan tartu niyäte belän urınınnan kuzgalıp, tegeñär yünälgän ide, ni kürsen: dulkın eçkä kaytkan arada Garif sikerep torıp köymägä taşlandı häm köymäneñ çitenä barıp asılındı... Köymädägelär anı tartıp alırga mataşkanda, tagın kilep dulkın bärde dä, Garifnı muyınnan uk eläkterde; şulay da ıçkınmıyça, anı köymägä tartıp aldılar. Añar iyärüçelär dä tiz tabıldı, ber-ber artlı öç keşe şundıy uk manevrlar yasap, köymägä kerdelär. Cansız söyäk kebek çaykalıp torgan şaktıy zur köymä kiräkle keşelären algaç ta canlandı; öç par işkäkne altı keşe ber uñayga kütärep sala başlagaç, ul, kileşsez kara ber canvar kebek, dulkınnar belän köräşä-köräşä, eçkä taba ürmäläp kitte. Ul çittän yıraklaşkan sayın köçsez häm kızganıçrak kürenä, güyä häzer batarga, yugalırga tora ide. Berazdan soñ ber batıp, ber kalkıp uynagan karmak kalkavıçı räveşendä genä kürenä başladı...

Cil ulıy, sızgıra, diñgez haman dulkınlana, dulıy bara ide.

İsak belän Abram halıktan çittäräk yörep toralar, nevodçılar bergäräk cıynalıp, şau-şusız gına karap toralar, diñgez dulkınnarı arasında bata-çuma kürenep bargan iptäşlären küzdän yugaltmaska tırışalar. Garifnıñ iptäşläre dä aptıranıp Şäräfi agay yanına cıyılışkannar, anıñ avızına karıylar, ul akrın gına İsaknı sügä:

– Kabahät närsä, häyersez! Niçek bulası töş vakıtında uk bilgele ide bit. Kiräkmi, dim, nevod saldırma, davıl kütärelä... Yuk, tıñlamıy bit, şaytan! Menä häzer dä arkan ıçkıngan ikän, ber yaktan gına tarttırası, yartı säğattä eşe betä! İsak Abramiç, dim, şulay gına itik! Yuk, imeş, alay nevod işelep, çualıp betär... Nevod çuala dip, keşelärne kürälätä batarga cibärä, mälgun!

Ul, beraz tuktap torgaç, kölgänräk tavış belän:

– Ul, yöze kara, şuşı minutta da balık öçen tırmana, nevod çualuı sıltau gına... Ber yaktan tartıp nevod ber dä çualmıy... Anı ul üze dä belä... Tik äle balık kilep tıgılmasmı dip uylıy! Nu, äle añar irtäräk şul, – dide.

– Balık bulsa soñ añar närsä? – dide Soldat.

– Añarmı närsä? Payı bar iç, yukkamı şul hätle tırışa dip beläseñ? Ul üze öçen tırmana, gospodin unter. Menä elekke kurşiknı cibärep karar ideñ şundıy cähännämgä, «poşel tı k çortu» dip kenä cibärer ide üzen! Monsı bozau şul, häyersez... Üzeneñ iptäşlärenä bugazın yırtkançı akıra da, hucaga yahşı kürenä, imeş, durak kosolapıy! Garif tagı närsägäder yülärlänep kitte. Minem añar açuım kilä! Totıp ta ölgerä almadım, içmasam...

Safanıñ köläç yöze üzgärgän, uyçan häm kaygılı tös algan ide, ul kinät kenä:

– Batarlar mikänni? – dide.

– Hoday yazmasın, batmasınnar ide dä... Änä karagız, nişlätä köymäne! Rulevoy avızın açmasa, şulay da kotılırlar... İnde avız belänräk karasa – bette digen! Borılganda dulkın buyına kalıp, şomarak äylänmädelärme – bärä dä kaplıy! Şoma mataşkanda, bu davıl gına äle ul hätle kurkınıçlı tügel...

Nikolay, rus arasınnan ayırılıp, bolar yanına kilep tuktadı häm İsak belän Abramga taba karap aldı da nık kıçkırmıyça gına:

– Durak bezneñ artelşik, – dide. – Ul töşmäsä, tegelär berse dä töşäselär tügel ikän...

Ul tavışın tagın da akrınaytıp:

– Beläsezme, tegelär närsä di... Ägär köymä kaytmasa, änä tege ike gospodinnı buıp suga taşlamakçı bulalar, – dide.

Şäräfi agay äkren genä borılıp tegelär yagına karadı da, bik çiten ber mäsälä turısında uylarga kereşkän tösle itterep:

– Ehem... – dip aldına karadı. Soldat Nikolayga:

– hämmäbezgä dä katorga iç ul çagında... – dide. Nikolay, cavap birmiçä, iñbaşların gına tarttı. Şäräfi agay cilgä karşı torıp yäşlängän küzlären kul arkası belän sörtep, beraz vakıt alga taba karap torgaç:

– Kaytırlar alla boyırsa... İnde borılgannar da bugay... Karagızçı yahşılap, – dide.

Erakta, dulkınnar arasında, ber yugalıp, ber kalkıp torgan köymä haman da ber urında tösle kürenä, kırıyga yılışkanlıgı da, eçkä taba kitep barganlıgı da kürenmi ide. Şäräfi kart anıñ kire borılganın bolay çamalap kına äytkän ide, küräseñ.

Baytak vakıt şulay tınıçsızlanıp torgannan soñ, keşelärgä can kerä başladı: köymä kaytıp kilä ide. Köymä häm köymädägelär tere kürenälär, yulnı kıyıgrak totıp, labazga taba çıgarga azaplana idelär.

İnde Şäräfi agaynıñ da çırayı açıldı:

– Molodets, Andryuşa! – dip, koyrıkçını maktap kuydı.

Köymä haman yakınlıy ide; ul tiskäre häm usallangan dulkınnar belän can-färmanga köräşep kilä; ber dulkın sırtınnan alga sikerep kitkändä, ikençese bärep, anı artka çigerä, ul tagın alga ürmäli, tagın sırtka kütärelä, tagın sikerä, tagın ürmäli ide...

Şäräfi kart, baskan cirendä tora almıy, kulların uıştırıp:

– Rizamın, yegetlär! Şulay kiräk! Yülär bul da yeget bul! Batıp kalsagız sügär idem, inde afärin, şaytan ikänsez! – dip söylänä-söylänä yöri ide.

Häzer inde köymä buldıksız, kızganıç yabalak kebek tügel, yöräkle karçıga şikelle matur häm söykemle kürenä ide. Köymädäge yegetlär dä köçsez häm yomşak tarakanga tügel, gayrätle, ütken kırmıskalarga ohşıy idelär.

Görlävek dulkınnar arasında ziräk koş kebek oça-kalka kilgän köymä, kalkınıp uk, kötep torgan halık aldına kilep, köçle ber dulkın seltäve belän kırıyga ürläşep, şıp itep tuktadı. Arttan kilgän dulkınnar da inde anı kuzgatıp ala almıy idelär...

İsak alarnıñ küñellären kütärer öçen:

– Molodtsı, rebyata! – dip kıçkırgan buldı. Läkin añar ähämiyät birüçe bulmadı, tavışın uk yaratmıy idelär... Halıknıñ ber öleşe tiz-tiz genä köymäne korıga söyri başladı, ber öleşe valga yögerdelär. Taçkaçılar Garifnı urap algannar ide. Ul utırıp, iteklärenä tulgan sularnı tükkäç, Şäräfi agay anı çitkäräk tartıp:

– Külmäk-ıştan barmı? Tiz genä barıp almaştır... Bulmasa min birim... Bezdän barıp al... – dide.

Garif oyalgansıman kölemseräde:

– Bar, Şäräfi abzıy, üzemdä bar, borçılmagız zinhar... – dide.

– Nu, bar tiz genä almaştır da bezgä kil, işetämseñ, yomış bar... Yöger inde, äydä, tile.

Nikolay çın eç fikere belän:

– Añarga häzer berär çarka arakı kiräk ide. Yuksa şiksez bizgäk eläkterä! İsak ul korı tele belän genä maktagan bula, häyersez! – dide.

Garif köymädä bertuktamıy köç birep işkängä kürä kızgan ide. Köymädän töşkäç tä, ul qadär salkınlık his itmäde. Ämma barakka kilep kergäç, baraknıñ buşlıgı, şakşılıgı, nar buyına cäygän salam urınnar, ozın takta östäl buyında çäçelep yatkan çüp häm ikmäk valçıkları, näq urtada asılınıp torgan iske lampa, diñgezgä karagan ber genä täräzä, älhasıyl, baraknıñ barlık eç küreneşe güyä anıñ yörägenä boz bulıp utırdılar. Ul kaltırana, tuña başladı. Bigräk tä täräzäneñ bozılgan ber küzennän ulap kergän cil tavışı belän bergä tonık häm tirännän göcläp kilgän dulkın tavışları anıñ eçen çımırdatıp, çäçlären törpäytterä idelär. Ul korı külmäklär kiyep algaç, Soldatnıñ baş oçındagı zapas çolgauların häm dä üzeneñ iske genä bulsa da korı häm yomşak paltosın bik zur rähmät hise belän, äüvälgelärne itek astınnan, soñgını külmäk östennän eşkä kertte, häm dä tiz ük Şäräfi agaynıñ cılı häm uñaylı öyen küñelenä kiterde.

Ul baraktan çıkkaç, ütken cil ulavı arasınnan diñgez görläüläre belän bergä nevodçılarnıñ hay-hu tavışları işetelep, anıñ küñelen ällä nişlätep, borçıp cibärdelär; keşelär du kilep akıra-bakıra val äylänäsendä yögergändä, diñgez çılbırdan kotılgan acdaha kebek kotırgannan-kotıra barganda, ul yalgız gına, hästä keşe kebek, paltoga törenep yörsen, imeş...

Bara-bara cilgä yantıgı belän äylänep kölemseräde dä, yakın bargan ber iptäşenä söylägän kebek: «Babay häybät keşe bezneñ... Teläsäñ, külmäk-ıştan da kiyertä! Äh, babay, babay, küp yäşä!» – dide. Ul ber isäp belän turı nevodçılar yanına kitärgä dip tä uylagan ide, läkin kartnıñ çakıruın iltifatsız kaldırırga uñaysızlandı.

Bu işektän kerügä, Şäräfi agay, qaderle ber kunak kötkän kebek, karşı uk aldı:

– Äydä, Garif, äydük, tugan, – dide.

Gazizä ber çittäräk närsäder tegü-çänçü belän utıra, karçık anası samavır kuyıp mataşa ide. Şäräfi agay alarga bügenge eş buyınça da Garifnıñ yülär yegetlegen söylägän, – ul işektän kergäç tä, güyä kötüdän adaşkan täkä kaytıp kergän kebek buldı. Karçık belän Gazizä aña gacäplängän sımak kölemseräp karadılar. Garif beraz kızarındı. Östäldä yartı savıt arakı, ber çäy çınayagı utıra ide. Garif utırmas borın uk Şäräfi agay bäräkätle genä itterep çınayaknı tutırıp kuydı da, citdi genä çıray belän:

– Äydä, eçep cibär şunı! – dide.

Garif, anıñ küzenä karap, aptıragan sımak:

– Yuk, Şäräfi abzıy, min bit ul närsäne eçmi idem, – dide.

Ul yalganladı – elektän eçkäli ide. Ämma häzer hatın-kız aldında uñaysızlandı. Alarnıñ yahşı karaşların sındırırga telämi ide.

Kart eşlekle kıyafäten bozmıyça gına, çınayaknı monıñ borın töbenä ük suzıp:

– Daru öçen, yülär! Yuksa häzer bizgäk eläktererseñ... Eçep cibär, cılınıp kitärseñ, – dip, bik kıska bäylände. Şulay da Garif tagın beraz satulaşmıyça eçärgä yahşısınmadı:

– Yuk, Şäräfi abzıy, minnän bulmıy... – dide. Karçıkka karap:

– Ber dä eçkänem yuk ide şul, apay! Niçek itep eçäseñ anı! – dide.

Karçık çın eç fikere belän:

– Şulay şul, balakay, yahşılar eşe tügel inde... – dide.

Karçık süz kuşkan arada çınayak Şäräfi agaynıñ üz irennäre arasında buşatıla ide. Ul tiz genä tozga basıp ikmäk katısı kaptı da, hatınına äylänep:

– Zaruri bit bu, yülär! Bizgäk eläktersä yahşımı bulır? Şuşı salkında muyınınnan suga çumdı bit ul! Bir äle monda borıç savıtın... Beraz borıçlap cibärik!.. – dide.

Gazizä tiz genä torıp, borıç savıtın tabıp kiterde. Karçık närsägäder östälgä ber çäy kaşıgı kiterep kuydı.

– Kaşıknıñ kiräge dä yuk... Bez anı bolay gına eşlibez... – dip söylänä-söylänä, Şäräfi agay elek çınayak töbenä beraz borıç sipte, annan soñ arakı saldı.

Garif köläse kilep, eçennän: «Cıynaulaşıp darulagaç, inde karışıp torırga kileşmäs», dip uyladı. Alar äle Şäräfi kart belän ikese dä utırmagannar; östäl yanında torıp ayak östendä genä satulaşa idelär. Bu yulı inde Şäräfi agay eşne peşkängä sanap, çınayaknı suzdı häm katgıy itterep:

– Tot äydä, şifası belän! – dide. Üze utırıp, ber kart doktor kliyentına karagan tösle, Garifka kuz tekte.

– Menä şulay! Başka vakıtta eçmä, kiräge yuk! İnde zaruri bulgaç, hoday üze dä kiçersä kiräk, vässälam! – dide.

Garif eçkäçten çırayın sıtıp, küzlären kıskalap, yözen kaplagan bulıp kılangan arada, kart kemneñ dä kıstavın kötmiçä, tagın ber çınayak eçep aldı. Häm şeşä töbendäge barlık arakını buşatıp, tagın Garifka suzdı. Garif ta sandık östenä utırıp, bu yulı inde borıçlarga-nilärgä dä eşne terämäde.

– Menä şulay, – dide kart, – bizgäk ul kabahät närsä, hoday saklasın, ber eläkterep aldımı, tiz genä cibärep bulmıy anı! Monda bit Rasi tügel... Diñgez ul kabahät! Menä min üzem dä ällä kayçannan birle eç belän azaplanam... Nişlämäk kiräk, – ike ber yotım nitäseñ dä, az gına uñaylangan şikelle bula... Ä sin yüeş kiyemnäreñne nişlädeñ? Barakta? Yuk, alay taşlarga yaramıy, anda kipmi iç alar; içmasam, kuhnyaga elep kuyarga kiräk, äybätläp kipsennär...

Garif urınınnan tordı.

– Sin çıgasıñmı, Şäräfi abzıy? – dide.

– Çıgıp kararga kiräk...

Karçık yomşak kına tavış belän:

– Çäy eçmisezmeni? – dide.

– Yuk inde, Garif barıp yatsın, – dide kart. – Minem dä eşem barrak, üzegez genä inde äybätläp eçärsez... Çikmänne genä bir dä, bez çıgıyk.

İşegaldına çıkkaç, Şäräfi agay çikmänne Garifka tottırdı.

– Bar, äybätläp kenä törenep yat! Kiçräk Soldat belän ikäü çäygä kilersez, – dide.

– Yuk, min inde cılındım, tegendä barmakçı idem...

– Anda sineñ kirägeñ yuk, vo-pervıh, i siña häzer cil dä yaramıy... Bar da äybätläp kenä törenep yat! Menä ansı şifaga bulır!..

Garif karışmadı, tagın barakka kitte.

Barak tagın şulay uk yämsez, kızganıç, buş köye tora. Vatılgan täräzä küzennän haman da şulay cil ıcgıra. Cil ulagan arada ällä kaylardan görläp kilgän tonık häm köçle dulkın tavışları işetelä ide. Anıñ zihene çualmasa da, buın häm äğzalarında ul şaktıy kauşau häm kaltıranganlık sizä ide. Soldatnıñ iske şinelen salam östenä salıp, üzeneñ palto kisäge häm kartnıñ çikmäne belän baştan uk yabınıp yattı. Yatkaç ta, bik argan keşeneñ yomşak häm uñaylı urınga suzılganda his itä torgan ber rähätlek toygısı anıñ küñelen tutırdı. Güyä ällä nindi bik kileşsez ber eş, tözätüe mömkin bulmagan ber hatası barlık zihenenä kilep, kinät borçıla başladı. Gazizäneñ citdi genä çıray belän östälgä borıç savıtı kuyganlıgın, karçıknıñ çäy kaşıgı alıp kilgänlegen küz aldına kiterde... Alar şul çagında närsä uyladılar ikän? Garifnıñ yüri genä rıyalanganın, älbättä, sizgännär bulır. İnde karçık karşında anıñ «balakaylık» mähäbbäte Gazizä karşında «Garif abzıylık» hörmäte bötenläygä yugalgandır şul...

Kön äle bik kiç bulmasa da, Garifka tön kebek toyıla ide. Ul çikmängä bik nık törengängä kürä, täräzädä ulagan cil häm dulkın görläüläre ayırım-açık işetelmi. Tik ällä kaysı poçmakta, güyä ällä kem akrın tavış belän yarsulanıp-yarsulanıp bertuktamıy yılıy ide... Ah, mesken, kem soñ sin?.. Garifnıñ änkäse genä şulay yılıy ide... Änä anıñ ätise, kara küzle, taza gäüdäle, isertkeçkä möbtälä* mulla... Ul balaların, yakınnarın bik söyä, läkin anı söyüçe yuk... Menä ul bazar avılınnan par at yallap kıçkıra-cikerä cırlap kayta.. Änkäse tavış çıgarmıy, ber cirdä kaçıp, äkren genä yılıy... Menä mäçettä tavış çıgıp, ul namaz ukıtmıyça, küzlären bötenläy kan basıp öygä kaytkan... Tagın änkäse yılıy... Menä keşelär ikendegä cıyıla. Ul kermi, ak külmäkçän, işegaldında tezlären koçaklap, hiç häräkätlänmi utıra; anıñ «ukazı» alıngan... Änä ul hasta, balaların çakırıp-çakırıp berämläp übä, salkın kulları belän başlarınnan sıypıy... Menä anıñ urının tartıp algan «sarı cilänle mulla» inde anıñ cenazası östendä iyelep, bögelep, ärle-birle yögerä... Bu çagında inde änkäse tavışsız tügel, özelep-özelep tavışlap yarsıy...

*Mebtälä – bälalängän, targan.

Garif şuşı küñelsez hatirälärgä birelep torgan çagında, kinät işek açılıp, anı siskänderde. Çikmänne azrak açıp karagaç, beraz aptırap kitte: Gazizä kergän ide.

– Garif abzıy, yoklamıysıñ ikän... Yüeş äyberläreñne änkäy soragan ide, kuhnyaga iltep cäyäse üzlären... – dide.

Garifnıñ ber çitkä taşlangan tucurkası belän külmäklären Gazizä cıyıştırıp alıp çıkkanda, Garif utırgan cirennän: «Mäşäqat bulır, borçılasız, Gazizä...» – dip söylänep kaldı.

Gazizä çıgıp kitkäç, ul berkadär aptırangan räveştä işekkä karap-karap tordı da, tagın börkänep yattı. Kaysıdır poçmakta ällä nindi moñlılık eçendä haman bernärsä yılıy ide. Läkin bu yulı anıñ yılavı Garifnıñ küñelenä tupas ömetsezleklär, açı kaygılar salmıy, bälki anıñ küñelen ällä nindi bilgesez şatlık katış eç özgeç moñ häm läzzät belän tutıra ide. Az gına elek Garifnı kara hatirälär, tupas ömetsezleklär belän gazaplagan şuşı bilgesez moñlılık güyä anı yuata, irkäli, şatlanırga, şatlanıp, üze belän bergä yılarga kuşa...

Kiñ kükräkle, yulbarıstay köçle häm matur yeget iske çikmän astında äkren genä yılıy ide.

MATUR BER İRGÄ, MOЋLI BER KİÇÄ

Davıl ike köngä bardı. Bu ike köndä nevod salırga mömkin bulmadı. Bu çakta eşçelär kübräk vakıtların karta häm şaşka uynap yäisä yoklap ütkärdelär. Çönki tışta eş yuk, tik kenä yörergä dä cil, küñelsez, yañgır da yaugalap tora. Barak häm kazarmalar karañgırak bulsa da ışık, azartnıy uyınnar belän şögıllänep utırırga uñay, cil-davıl köyenä yoklap yatarga tagı da uñayrak ide.

Davıl başlangannıñ ikençe könendä kiçkırın Garif belän Soldat Şäräfi kartka barırga dip çıgıp kitkäç, baraktagı iptäşläre: «Bezneñ artelşiknıñ eşe köyle...» digän bulıp, Garif turısında beraz gaybät cıysalar da, ul gaybät haksızlık ide. Eş bolay: irtä belän Häyrulla üzeneñ çolgauların alırga dip kuhnyaga barganda, añar Garif belän Gazizä oçragannar, kuhnyadan çıgıp kilälär ikän. Kuharka häm alarnıñ «svidaniyeläre şulay monda bulgalıy tora...» dip äytkän, imeş. Hälbuki, Garifnıñ kuhnyaga kerüe tik berençe märtäbä ide. Ul anda tucurka häm külmäklären alırga bardı. Gazizä belän oçraşuları turı kilep kenä ide. Ämma ike küñelneñ ber-berenä yünäleşläre niçek bulganlık matdäse, älbättä, ansı başka mäsälä; şağıyrlär äytmeşli, olug ber mäğnä, tirän ber serder, ansı.

Şaşka uyınında ciñelmäü belän tanılgan Şäräfi agaynı bu könnärdä Garifnıñ berençe märtäbä «nucnikta» kaldıruı iptäşlär arasında davıl şikelle ük ber ähämiyätle vakıyga bulıp kitsä dä, davıl basıla başlagaç, halıknıñ ähämiyäte gomumän başka närsägä küçte: davıldan soñ balık çıga, imeş.

Davıl başlanganga ike täülek tulıp öçençegä kitkäç, kiç belän cil basılgan, diñgez şaktıy kütärelep çaykalsa da, kübeklär poşkırmıy, yomşak kına tirbänep tora ide.

«Balık, balık!..»

Härkemneñ avızında şul süz ide. Çönki sezonnıñ näq çelläse kilep citkän. Ämma labazda ber genä çan töbendä barlıgı ber-ike yöz pot balık yagılıp yata ide.

Kiç aşınnan soñ eşçelär ozak mataşmıy, tizräk yatu belän buldılar: yartı tönnär tiräsendä nevod salınaçak ide. Şulay itep alar üzläre öçen yakında gına kızu häm küñelle ber häräkätkä häzerlek hise belän kiçneñ lätıyf häm uñaylı koçagına bireldelär...

Vakıygan, ike kön eşsezlek arkasında yöräklärne äkren genä kimerep torgan eç poşu artınnan eş köne ğadätçä ber bäyräm kebek küñelle başlandı.

Koyaş kalıkkan çagında nevodnıñ artı kırıyga kilep citärgä küp kalmagan ide.

Havanıñ lätafät häm saflıgı, kük yözeneñ zäñgär hätfä tösle mölayım maturlıgı, küptän tügel genä kotırıp çıkkan karalcım diñgezneñ küksel sädäp tösenä kerep, küzlärne rähätländerä-rähätländerä yomşak kına tirbänep yatuı, şuşı çiksez matur häm mölayım diñgez artınnan, cem-cem itkän kızıl cäühär tägärmäç räveşendä, tetri-tetri koyaş çıguı – cihan sarayına ällä nindi tılsımlı maturlık birä, bu dönyanıñ köndälek hakıykatenä ohşamıy, zihennärdäge hıyalıy ocmahlarnı añdıra ide. Diñgez östendä yañgıravıklı tavışlar belän gigiläp bertuktamıy oçıngan akçarlaklar da, kızgılt şäülälär eçendä güyä gadi koşlar tügel, «ocmah» koşları bulıp kürenä idelär...

Nevod kırıyga yakınlaşkan sayın halıkta ruh arta, yözlär kölä ide: nevod çolgap algan urında diñgez östendä ällä nihätle yaltıravık ak yomıçkalar çäçräp torgan şikelle, bertuktamıy yalt ta yolt balıklar sikereşä idelär.

Ömetlär buşka çıkmadı.

Säğat cidelärdä promısloda keçkenä genä bäyräm ide. Taçkaçılar külmäkçän genä, hätta köçsezräkläre izü bauların cibärep balık taşıdılar.

İke vagonlap balık çıkkan ide.

Aktık taçkalar buşatılgan arada İsak şaktıy ere kıyafättä ber kulına su çiläge, ikençesenä keçkenä genä ryumka totıp labazga kerde. Busı yegetlärgä tagın da beraz küñelle buldı.

Şäräfi agay mıyık astınnan kölä töşep:

– Sıylıysıñ da, ahrı, üzlären... – dide.

– Azrak kiräk bit... – digän buldı tegese.

Ryumka neçkä bille tügel, keçkenä genä stakan formasında ide. İsak ike barmagı belän genä ryumkanı çitennän çemetep, çiläk eçennän çak kına çumırıp algaç, beraz kölemseräp, Şäräfi agayga suzdı.

Ä ul, keşelärgä karap, kızıklı gına itterep küz kıstı da:

– Kartlarnı sıylamaganda da yarar ide, änä yegetlärne kiräk, – dide häm berdän genä yotıp ta kuydı.

İsak açık yöz belän genä hämmäsenä berär rät birep çıkkaç:

– Artelşik, artelşik kayda? İñ kiräkle keşe yuk iç, – dide.

Şäräfi agay kıska gına:

– Häzer şunda ide, nu ul eçmi, – dide.

– Ya, alay bulsa, – dide İsak, – kaytıp aşagız da, yegetlär, ozaklamıy çıgarsız; tegelär nevod salırga kittelär.

Ul çıgıp barganda, Safa anıñ artınnan avızın kıyşaytıp:

– Närsägä genä ikän yartı savıt arakısın çiläk töbenä algan bula, häyerçe! – dide.

Kart alarga täsälla* birergä tiyeşsende:

*Täsälla – küñel açu.

– Ni yegetlär, äle bu başı gına, menä şulay kübräk balık eläksen, ul çagında çiläk tä tular, – dide.

Vakıygan, çıkkan balık küp diyärlek tügel ide äle, tik davıldan soñgı bu berençe nevod ömetne genä arttırdı.

İkençe nevod töş vakıtlarında çıktı. Läkin könneñ iñ häybät, kızu vakıtında zur ömetlär baglap, dönya kükrätep, cır-köy belän tartılgan bu au şatlandırmadı. Balık irtängeneñ yartısı gına ide. Töştän soñ tagı ike märtäbä nevod salındı. Soñgısı salınganda inde koyaş iñä ide. Karañgı töşkäç tä, labazdan alıp nevod çıga torgan cirgä hätle diñgez buylap, köndezdän häzerlängän biş fakelga ut yandırdılar. Bu eş äle berençe märtäbä ide. Çönki älegä qadär könenä ikedän artık nevod salınganı yuk ide. Karañgıga kalmıyça, eşne irtä beterä idelär. Bügen inde eş kızuga äylänep kitte. Taçkaçılarga eş avırlaşkanga kürä, bügen İsak alarga ber «manifest» ta birde. Alar val äyländereşergä çıkmasalar da yarıy, imeş. Läkin monıñ ähämiyäte zur tügel ide. Çönki anda barıber küp keşegä urın yuk. Nevodçılar üzläre dä yegermeşär-utızar keşe genä çiratlaşıp, anı bik ciñel genä äyländerälär. Şulay da ber çakrımlık nevod arkanı çıgıp citkänçe ike säğatläp eşsez torunıñ räsmiläşü qadärese dä zararsız ide. Ämma bu yulı ul «manifest» belän faydalanırga telämädelär. Çönki kiçkırın gına par atta huca üze kilep töşkän ide. Ul, älbättä, eşçelär yanına çıkmıy bulmas. Şulay bulgaç, älbättä, küz karşındarak kürengän yahşı...

Alar balık öyräse yanında ozak mataşmıyça, tizräk çıgu belän buldılar. Tik tiskäre Safa gına:

– Närsä miña huca! Min üzem pravlyaeşi – dip, halık belän çıkmadı, häm dä Nikolay da aşagan cirendä ük avıp suzılıp kaldı.

Baraktan çıkkaç:

– İhi, – dide Garif. – Menä kayda dönya!

Kiç gacäyep güzäl ide... Karalcım kük yözen aksıl cäühär kisäkläre tösle balkıp torgan hisapsız şayan yoldızlar bizi, cirdä diñgez buylap kuyı karañgılıknı açıp cibärgän sorgılt-kızıl fakellar yana. Yırak-eraklardan çit promıslolarda yandırılgan şundıy uk fakellarnıñ tömsä häm yuaş utları karañgı diñgez buylap su östennän küñelgä yagımlı yomşak nur sızıkları cibärep toralar. Alar diñgez östendä güyä yılmayalar, güyä kölälär. Ällä nindi töpsez tiränlek häm serlär eçendä uynap, canga añlaşılmagan ber därt, cılılık häm rähätlek birälär. Kaysıları yıraklardan çagılıp, güyä yılıy-elıy, äkrenläp sünärgä toralar, kemneder bähilläşergä çakıralar... Diñgez yagınnan iskän yomşak kına cil, çak his itärlek taza su häm toz isläre añkıp, bitlärne sıypıy, milärne kıtıklandırıp, küñellärne rähätländerä ide.

Alar val yanına citkändä, endäşmi genä bardılar. At dagalıy torgan stanok şikelle, läkin şaktıy kiñ bulgan oyaga urnaştırılgan bagananıñ tirä-yagındagı totkalarına utız-kırıklap keşe yabışkan, tavışsız-tınsız kızu gına tiräli äylänep yöri idelär. Huca da anda ide. Bolar halık yanına barıp tuktagaç, İsak küzlären yaltıratıp:

– Menä bezneñ taçkaçılar, – dide.

Huca kölemseräp kenä eşläpäsen kuzgattı da:

– Ä, knyazlär ikän... Yahşı halık... Yaratam min alarnı, eşçän bulalar... – dide.

Ul utız bişlär çamasında, karatutlı, matur gına çıraylı, mıyıkların yugarı taba böterep cibärgän, şoma gına kıyafätle keşe ide.

Anıñ çem-kara küzläre fakel yaktısında artıgrak yaltırıy, kölemseräp karavı da «knyazlärgä» yahşı täesir birmiçä, çäneçkän kebek toyıldı.

Alar anıñ eşläpä kuzgatuına karşı üzläreneñ iske-moskı büreklären güyä başlarınnan töşmägänme ikänlegen beler öçen genä totıp kuygaç, akrın gına ikençe yakka şuarga, nevodçılar arasına kuşılırga karadılar...

Nevod çıgıp betkänçe, huca haman eşçelär yanında äylände, añar karap eşçelär nihätle kızu totsalar da, eş baytak ozakka tartıldı. Ämma balık küp tügel ide: utız-kırık taçkalap balık çanga salıngaç, Şäräfi agay fonaren totıp, taçkaçılar belän bergä söylänä-söylänä, labazdan çıktı.

Süz huca turında ide. Ul labaz yozagın şıgırdatıp totıp bikläp algaç:

– Keşese kararga äybät, tik artık komsız malay, – dide.

Garif soradı:

– Niçek ul?

– Ütkän yıl balık az bulgaç, buıla başlagan mälgun! Anası belän señlese genä çak kotkarıp kalgannar. Häyer, baylarnıñ hämmäse dä şundıy mälgunnär.

İnde bik soñ ide, artık ozaytmadılar, Şäräfi agay fonaren çaykıy-çaykıy üzeneñ keçkenä genä ğailäse yanına, taçkaçılar barakka yünäldelär. Ay yaña gına diñgez artınnan kütärelep, küñelsez genä karap tora, anıñ ber çite kitek, güyä şunıñ öçen kaygıra, süngän fakellarnıñ berniçäsennän äle dä tötennär çıgıp tora ide...

ÄYT ŞUNI

Pasha köne ide. Baraktagılar, irtä çäyne ğadättägeçä katkan çäyneklärdän, iske-moskı kruckalar belän eçärgä turı kilsä dä, bäyräm äsäre bötenläy yuk tügel ide. Keşe başına berär bulki öläşenüe bu könneñ gadi eş köne tügellegen bik yahşı sizderä ide.

«Bäyräm yomışı» belän stantsiyägä kemnär baru mäsäläsen dä çäy yanında uk tikşerep kuydılar.

Çäy eçkäç tä, Häyrulla belän Andrey, bergälek isäpkä alıngan bişlekne totıp, stantsiyägä kittelär.

Töş aldına hätle bäyräm kızmadı.

Nikolay ber iptäşe – Fedor belän nevodçılar kazarmasına kittelär. Garif belän Soldat şaşka uynarga totındılar. İkençe ber törkem karta uynarga kereşte. Borınga çiyerteştän cibärä idelär... Bervakıt Şäräfi agay da kerep utırdı. Ul Soldat yagınnan töşep, Garifnı ber-ike märtäbä rättän kısrıklap ciñdelär...

Häyrulla belän Andrey kaytkanda, bolar äle haman dönyanı onıtıp uynarga birelgännär ide.

Tegelär kilep kergäç, Şäräfi agay:

– Menä monısı yarıy! – dide.

Häyrulla kulındagı çirek arakını mañgayı turısına uk kütärep:

– Yarıy bit, Şäräfi abzıy! Ä? – dide.

– Yarıy!

İke çirekne tür poçmagına kuyıp, östän ber çikmän belän yabıp kuydılar. Häyrulla belän Andrey bik zur eş künderep kaytkan şikelle, üzläreneñ «säfär mäşäqatläre», anda bargaç, bufetçını taba almıyça aptırauların, anıñ belän niçek satulaşu, teş suguları turında üzlärençä bik kızık itterep söylärgä azaplana idelär. Keşelär dä, kızıksıngan bulıp, alarnıñ avızlarına karap tora idelär...

Şul arada İsak kilep kerde. Anıñ ber kulında berkönge çiläk bar ide; kiterep şunı östäl urtasına kuydı. Dimäk, ul yaktan bulgan ömetlär dä buşka çıkmadı bula.

Tiz ük Nikolay belän Fedornı çakırırga keşe cibärdelär, ike keşe kuhnyaga obed alırga yögerde.

Bu yulı İsak kulında ryumka tügel, keçkenä genä krucka ide.

Ul taçkaçılar belän ere kılansa da, Şäräfi kart belän iptäşçäräk mataşa ide. Başta uk kruckanı çumırıp algaç ta, añar suzdı:

– Min siña tegendä kertmäkçe idem, äydä äle, monda gına berärne töşerep cibär, – dide.

Şäräfi agay azrak çırayın sıtkan bulıp:

– Barıber... – dide. Häm tirä-yagındagılarga küz yörtep:

– Yegetlär, sezneñ saulıkka! – dide. Yegetlär beravızdan "urra!" kıçkırıp İsaknıñ küñelen kütärdelär. Karttan soñ Garif çiratka eläkte.

– Kaya äle, totçı, sin, artelşik... – dide İsak. Garif elek beraz kıstatıp mataştı. Soñınnan:

– İptäşlär saulıgına bulganda gına inde, ni äytim... – dip yomşagan buldı.

Şäräfi kart:

– Berne töşer, mäğzum. Säfärdä yarıy ul, – dip söylänä häm mıyık astınnan kölä ide.

Hämmäsenä berär rät birgäç, İsak çiläkne aldı da:

– Nu, inde aşagız äybätläp. Anda nevodçılar da kötälär bulır, – dide.

Ul işektän çıgu belän, Safa üz «däülätläre» östennän çikmänne açıp cibärde dä, işekkä karap başın selkä-selkä:

– Bolarnı närsä dip beldeñ, häyerçe! Bolar su tügel – bolar bit yalt itkän arakı bula, menä beläseñ kilsä! – dide.

Başkaları rähätlänep torıp kölep cibärdelär. Nikolay, totkasız ber çäy çınayagı alıp, nık kına itterep östälgä utırttı da:

– Aç äydä bersen, Safa! Soldat, komandovay! Utır äydä, Şäräfi abzıy, yahşılap, – dide.

Kart utırmaska bulıp beraz kıstatsa da, añar çınlap yabışıp, türgä ük utırttılar.

Bügen balık ta şaktıy mul peşkän, başka könge kebek sıyık öyrä genä bulmıyça, ike tabakta butka kebek öyelgän kileş östälneñ ike başına kuyılgan. Bular çıgarıp, tämle ise belän keşelärneñ aşıysıların kiterep tora ide.

Elekke çınayak tagın karttan başlandı. Ul bik yahşı teläkle ton belän:

– Sau bulasız, yegetlär! – dide häm çırayın sıtmıy torıp çınayaknı yalt itterde.

Çınayaknı kire birgäç, ber küzen kısa töşep, çırayın sıtkan köye avızına balık tutıra-tutıra:

– Här kön pasha bulsa ide! Nikolay, sin niçek uylıysıñ, naçar bulmas ide bit? – dide.

– Kayda ul här kön! Kön aralaş bulganda da yarar ide, minemçä...

– Äye şul... ike bäyräm arasında ber könne niçek tä ütkärer ideñ inde...

Nikolaynıñ iptäşläre – ike rus – anıñ tatarça söyläşüen yaratmıy idelär. Hätta tatar yegetläreneñ dä, bolarnıñ añlamaularına iltifat itmiçä, härvakıt üz telläre belän genä şau kilep söyläşülärenä cäbersenä idelär. Fedor isemlese çınnan uk tatarlarga üpkäli ide. İmeş, monda rusça belmägän keşe yuk bit, hämmägez dä beläsez, şulay bulgaç, närsägä eç poşırıp keşe añlamagan tel belän söylärgä... Läkin anıñ bu zarlanuın tatar yegetläre ällä niçek iltifatka almıy idelär.

Fedor tatarlardan zarlanganda, Nikolay añardan kölä:

– Äh, tugan, Fedor İvaniç! Kızganam min sine! Tatarlar bit haman sine mıskıllıylar, fabrikant, imeş, ä üze çabata yasauçıga ohşıy, dilär. İñ yahşısı – äydä fabrikaña kaytıyk. Mine upravlyayuşiy yasarsıñ, käyef çigärbez, içmasa! Anda inde bezne mıskıllauçı bulmas, tugan.

Şunnan Nikolay belän çınlap torıp sügeşep tä kitä idelär.

«Fabrika» mäsäläse bigräk tä anıñ kanın boza ide. Monda yañarak kilgän çaklarında bu ozın buylı, tulı bitle, läkin hästä çıraylı rus yegete maktangan ikän: imeş, Lamu öyäzendä alarnıñ şırpı fabrikası bar, agası belän anası başkaralar; bu alar belän daulaşıp kitkän... Ä monda añar ışanmıylar, yalgançı dip mıskıllıylar...

...Totkasız çınayak inde berniçä rät äylänep çıktı. Keşelärneñ küzläre üzgärgän, söyläneşlärdä prucinalar ıçkınıp-ıçkınıp kitkän tösle, kitek häm söykemsez tavışlar işetelä ide.

– Yäle, gospodin fabrikant! Totçı menä çınayaknı... – dide Safa. – Siña yahşıraktan, kızıldan-nidän kiräk ide... Yarıy inde, ni barı belän sıylıyk...

Ul şulay digän genä ide, Fedor tordı da çalt itterep anıñ yañagına kundırdı.

– Nişläp minnän köläsez! – dip, ciñel kuldan ikençene dä ölgertte. Üzara şaulaşkan iserek halık ta akayışıp kaldılar. Safa tegeneñ izüennän eläkterde, Safanıñ dusı Zahit isemle yeget tä aña yabıştı.

Şäräfi kart:

– Tuktagız, tukta, yegetlär! – dip kıçkıra, läkin tıñlauçı yuk; Fedornı östäl arasınnan çıgarıp, cirgä yıkkannar, ike keşe beryulı kıynıylar... Kart östäl arkılı suzılıp:

– Ayırıgız, ayır, yegetlär! Yaramıy! Ayırıgız! – dip kıçkırıp tora. Nikolay anıñ yanında, östäl arasınnan çıga almıy mataşa.

Şul arada bulmadı – Garif araga töşte. Ul kıynauçı yegetlärne çitkä ırgıtıp cibärä başladı. Soldat ta añar bulışa ide. Nikolay belän Şäräfi agay da inde östäl arasınnan çıgıp araga kerdelär. Fedor aralandı. Şäräfi agay, Nikolay, Soldat, şaktıy ayık kıyafättä, ölkänlek kürsätkän bulıp, kıynaşuçılarnı şeltälärgä dä totındılar. Şuşı arada Safa, cirdä aunagan tupas çınayaknı aldı da, açu belän çittän ırgıtıp, Garifnıñ yañagına kundırdı, Garif, kort çäneçkän şikelle bulıp, sugılgan cirenä kulın kapladı. Barmak aralarınnan kan tamçıları ber-ber artlı cirgä töşä ide. Ul, güyä monıñ ni öçen bulganlıgın añlar öçen, tirä-yanındagılarga karaganda, Safa kulların yomarlap sugışırga da häzer tora ide. Garif aña atılıp, ike yaklap kolak yanga berärne bik nık töşerep, cirgä tägärätep cibärde. Häm yıgılgan cirendä dä tipmäkçe ide, läkin Şäräfi agay belän Soldat añar tagılıp, açuın bastırdılar. Safa torgaç, tagın Garifka bäylänmäkçe bulıp mataşsa da, anı cibärmädelär...

Fedor şaktıy nık izelgän, hosusan avızı, borını, ayak astında taptalıp bulırga kiräk, yämsez şeşkän, kanga buyalgan ide. Şulay da ul, kanlı irennären sarı tula poddevkası çabuına sörtä-sörtä, endäşmi genä tagın östäl yanına utırdı. Safa haman törle usal süzlär belän Garifnı sügä häm dä yanıy ide.

Şäräfi kart, Fedorga karap, başın çaykıy-çaykıy:

– Durak! – dide. – Peşmägän närsä! Ber dä yukka nindi cäncallar kuzgatasıñ.

Fedor kıçkırıp uk yılıy başladı:

– Alar bit mine mıskıl itälär. Şäräfi Osipeç, kak budto min yalganlıym, imeş, alarga! Billähi menä, ägär min yalganlasam... Şırpı fabrikası... «Laşkarev» ferması... Bezneñ üz familiyäbez bit şulay... Ä bolar mine mıskıllıylar... Mindä alarnıñ ni eşläre bar soñ?

Şäräfi agay iñbaşın tarttı da:

– Stranno, – dide. – «Laşkarev», bar bugay şul... Soldat, kaya äle çınayaknı kiter... Laşkarev belän Safanı kileşterik... Yegetlär, yegetlär, akılıgız bulır da, min bulmam, kartayam inde äkrenläp... Äydä, enem Safa, kil, utır! Kıynaşudan fayda yuk: alladan täüfıyk sora, ozın gomer... Sügeşmä, keşe räncetmä, yegetlär, närsä citmägän üzegezgä, küz tigän bäpkälär kebek çukışasız, alay yaramıy, bit... yahşı tügel...

Şul arada Soldat añar arakı suzdı.

– Yuk inde, gospodin unter, miña birmä inde... Änä bu yegetlärne kileşterik elek... Safa, totçı enem... İñ elek siña eläkte bit... Menä şulay... Annan soñ gospodin Laşkarevka çirat, añar berrättän ikene birergä dä yarıy... Anıñ klacası* beraz avırrak ide bugay... Mäğzümne dä onıtıp kuyma, Hösnetdin. Çınayak tigän cirenä azrak şifası bulır bälki... Şulay üzeñ belgänçä rätlä inde... Tukta äle, kaya kitäseñ. Tukta, eçep çıgarsıñ, mäğzüm!..

*Klacası – yöge.

Garif anıñ süzenä iltifat itmiçä çıgıp kitte. Ul işektän çıkkanda, beryulı:

– Kil äle, tukta äle! – digän iserek tavışlar şaulasa da, artınnan çıguçı bulmadı. Ul, kulyaulıgın yañagına basıp, labazga taba kitte. Kıstatıp-kıstatıp eçkän ike çınayak arakı anıñ başın yahşı uk söremländergän ide. Şulay da baraktan çıkkaç, koyaşlı saf cäy başı havası anı rähätländerep, tämam aynıtkan şikelle buldı, Yañagındagı cärähät küñelen borçımıy, bälki läzzätle sımak ärnep kıçıta gına ide. Läkin nidänder anıñ küñele bala çagındagı kebek neçkärgän ide. Ällä kayda yıraklarda kalgan tugan ilenä, ällä kayçan ütkän bala çaklarına küñele kitte... Cirgä karagan kileş kölemseräp uylıy-uylıy bara ide.

Labaznıñ diñgez yagında hatın-kız tavışı işetelä başladı. Ul poçmaknı äylänep çıkkaç:

– İhi! Menä kayda ikän rähät, – dide.

Berniçä rus hatın-kızları labaz aldında koyaşka karşı tezeleşkän, çır-çu kilep könbagış çiyertep utıralar. Kuharka belän Gazizä dä şunda idelär.

Gazizä aptıranıp häm kızgangan tavış belän:

– Garif abzıy, nişlädeñ bolay? Biteñ kanıy iç! Nişläp ul? Hodayım, niçek kan agıp kitkän! – dide.

Garif tegeneñ aptıraganına käyefe kilep:

– Ätkäñ belän kıynaştık, Gazizä! Min sine üzemä käläşlekkä yauçılagan idem, ul, min siña äytim, kıynaşırga...

– İ, şayarmıy gına döresen äyt äle! Ni buldı soñ, ä?

Garif añar yakın gına ber miçkä östenä kilep utırdı da, citdi häm tınıçlandıra torgan tavış belän:

– Bernärsä yuk la! Berse yalgışlık belän äyber ırgıtkanda tiderep, az gına tırnatıp aldı şunda... – dide.

Rus hatın-kızları da kızgangan çıray belän karaşıp tora idelär. Garif alarga da şulay añlattı.

– Bir äle yaulıgıñnı, – dide Gazizä, – min yuıp kilim...

Birgänne dä kötmiçä, ul, Garifnıñ kanlı yaulıgın kulınnan alıp, diñgez kırıyına yögerde.

Ul bügen Garifka ğadättän tış söykemle kürenä ide. Çittän karaganda, nurlı koyaşka kükräk açıp, küzlärne rähätländerä torgan şäülälär eçendä, yılmaya-elmaya yatkan diñgez yagasında çümäşkän kileş, üzeneñ sadä genä al külmäge häm başındagı kük yaulıgı belän, ul tügäräk kenä lätıyf ber göl çäçägenä ohşıy ide.

Garif bitennän kannarın yuarga uylap, ere-ere adımnar belän Gazizä yanına töşte. Ul inde yaulıknı sıgıp mataşa ide.

– Mäşäqatlänäseñ bit, Gazizä... – dide Garif häm yomşak kına çelteräp, komga sugılıp torgan dulkın kisäklärennän kulı belän alıp, bitenä su koya başladı.

Gazizä anıñ yanına uk kilep:

– Tukta äle, yaulık belän... – dide.

Gazizä çılangan yaulık belän anıñ yañagın sörtä-sörtä:

– Cılı su bulganda äybät bulası ikän... Bezneñ öygä genä keräse ide... Tırnalgan cire kalıp torsın äle... Su tigäç yaramas bit, ärner... – dip, kızgangan tavış belän balalarça söylänä ide.

Anıñ bolay çın ihlastan kızgangan räveştä şögıllänüe, samimi häm sadä kılanışı Garifnı eçtän kölderä dä, yılata da, tämam üzägen özä ide. Hosusan, ul şulay bik möhim eş eşlägän tösle dikqat belän yaulıknı çılatıp-çılatıp, Garifnıñ yañagınnan katkan kannarnı sörtep mataşkanda, anıñ alsu yöze Garif yözenä şaktıy yakın toruı Garifnı üterä ide... Ul Garifnıñ küzenä karamıy, barlık dikqate belän cärähätkä su tigezmäskä tırışa, göl çäçägenä ohşaulı irennäre belener-belenmäs kenä tetri... Şundıy ber moment buldı: bu irennärdän übep ülärgä genä bulsa, Garif öçen çiksez ber bähet bulır ide... Tik nider, ülemnän köçle bernärsä, anı totıp kaldı.

– Citär, canım, kalganı öydä yuılır, – dide. Çit hatın-kızga äytergä kileşmägänen belä torıp, «canım»nı Gazizägä berençe tapkır ihtıyarsız ıçkındırdı. Gazizä ul süzgä ber dä ähämiyät birmägäne kürenä ide. Labaz yanına kaytkanda da, ber dä tartınmıyça, Garif belän yänäşä ük söylänä kilde. Garif inde alarda berniçä märtäbä utırgan, kartlar aldında da alar Gazizä belän söyläşälär, sälämä katırgılı «Säyfelmölek» kitabın da bergäläşep ukıgannarı bar. Läkin añar bügenge kebek kıyulık häm üzsenü kürsätkäne yuk ide. Garif häzer, berdän, bu berkatlı häm söykemle tutaştan üzeneñ isereklegen yäşerä alganlıgı belän küñelennän maktana, ikençedän, anıñ ğadättän tış üzenä yakınlık kürsätüenä canı rähätlänä ide. Alar elekke urınnarına utırgaç, Garif hikäyä söylärgä başlagan räveştä:

– Ber atna-un könnän soñ Gazizä... monda akçarlaklar tavışı gına yañgırar... Bälki alar da inde kaysı kaya kitärlär... – dide.

– Nişläp?

– Eş betä iç, şunnan taralışabız...

– Avılıña kaytasıñ, äye?

– Ansı äle bilgele tügel, niçek bulır...

– Yuk, avılıña kayt, Garif abıy, avılıña kayt, yäme? Tugannarıñ kötälär bulır... Bar bit tugannarıñ? Sagıngannardır üzeñne? Menä kaytırsıñ bervakıt...

Garif kölde:

– Minem belän barsañ, kaytam! – dide. Gazizä kızarınıp kitte.

– Min närsägä? Min ätkäylär belän iç! – dide.

– Ä min yalgız gına avılga kaytmıym...

– İ, şayartmaçı! Anda bik häybät mulla kızları da sine kötälär bulır...

– Mulla kızları... Äye şul. Nu, şulay da, bez Gazizä belän ikäü kaytabız!..

Garif, bu süzlärne äytkändä, Gazizägä tup-turı häm dä «iblisçä»räk karıy ide. Gazizä, kızarıp, kulları belän yözen kapladı. Yakında utırgan rus hatın-kızları da yäşlär arasındagı süzneñ köndälek tügellegen sizenä häm kızıksınıp yılmaya idelär...

Garif alarga karap:

– Menä yaktaşnı üzemä käläşlekkä kündermäkçe bulam: bergäläşep avılıma kaytırga dimlim... Ä ul riza bulmıy, – dide.

Tegelär açılıp kitep:

– Menä närsä ikän! – diyeştelär. Berse Gazizägä:

– Yülär bulsañ gına şuşındıy yegetkä barmassıñ! – dide.

Kuharka karçık:

– Işana kürmä, ul şulay sine aldamakçı bula! – dide.

Karçıknıñ şayargan sımak äytep salgan süze Garifnıñ borınına sukkan şikelle buldı. Ul kinät eçtän borçıla başladı: Gazizä añar räncegän şikelle toyıla ide. Ul bigräk tä şuşı minutta üzeneñ Gazizäne aldamakçı bulmaganlıgına keşelärne ışandırırga mömkinlek yuklıkka borçıla ide. Ul citdi häm akrın tavış belän Gazizäne yuatkan räveştä söylärgä totındı:

– Min siña tagın mondıy süzlär söylänäm... Min sine kardäş urınına küräm. Canım... sin mine bu yulı kiçer... Min kardäşemne aldamıym, min kemne dä aldarga telämim... Min sine üzemneñ tugan señelem kebek yaratam. Sine genä tügel, Şäräfi abzıy belän Sägıydä apaynı da yaratam... Sez mine üz itäsez, sezneñ igelegegezne kaytarırga kulımnan kilmägänlektän min oyalam. Minem küñelem borçıla, min sine bit çınlap yaratam. Sineñ matur çäçläreñ, açık, kileşle mañgayıñ minem küzläremä rähät, canıma cılı birä... Min sine söyäm, küz nurım. Çiksez bähetle buluıñnı, çiksez säğadäteñne, çiksez zur buluıñnı, küklärdä oçuıñnı, koyaş buluıñnı küñelem teli! Şuşı teläkläremne buldıra almauga canım gazaplana, ayagıña yıgılıp yılıysım kilä... Gazizä kardäşem! Sataşam dip, kurıkma... Tik kenä söylänäm... Min bit iserek! Min yalgış sineñ yanga kildem.

Gazizä başta häzer torıp kitärgä genä uylagan tösle aptıranıp torsa da, süzneñ soñgısı anı beraz açıp cibärde:

– İ, hodayım, äytäm dä şuñar ohşıy! Ällä närsälär çualtasıñ, bernärsä añlar häl yuk! – dide.

Şuşı arada labaznıñ aryagınnan ällä nindi söykemsez cikerenülär, kaberdän çıkkan tavışlar şikelle avır ıñgıraşular işetelä başladı.

Safa belän Soldat, çak-çak kına ayak östendä torıp koçaklaşkan köye, labaz artınnan kilep çıktılar. Safa bolarnı kürgäç, ber kulın butap torıp, bar kuäte belän kıçkıra-kıçkıra, ıñgıraşıp cırlıy başladı:

Bez eçäbez dä cırlıybız,

Akça betsä urlıybız.

Hodayım bezgä şuşılay yazgan,

Mullasınnan kurıkmıybız...

Keşelär yanına citkäç, alar tuktadılar. Läkin ber urında basıp tora almıy, ber-bersen etä-etä, ber alga, ber artka avışıp, köçle dulkında çaykalgan köymädä basıp torgan şikelle yıgılmaska tırışa idelär. Safanıñ küz töpläre şeşkän ide. Ul yartılaş yomılgan küzlären kiñräk açıp, avızın kıyşaytıp kölep cibärde, häm borıla töşep, küz kısmakçı buldı. Läkin şul arada avışıp kitä başladı...

Ul tagın rähätlänep kölep cibärde dä:

– Gazizä tutaş! Bezgä açulanmıysıñmı? – dide. – Äy, yaktaş, canım, yaktaş... Sin bit... yaktaş bulasıñ bezgä... Yaktaş sin, äye?

Gazizä kölep:

– Äye, – dide.

– Kil mine ber üp, canım.

Soldat anıñ avızın kaplarga suzılgan ide, eläkmäde, – yakasınnan tottı:

– Durak! Avızıñnı sugıp cimeräm! Şäräfi abzıynıñ kızı iç ul... Üzebezneñ Şäräfi abzıynıkı... Beläseñme şunı, durak! Gazizä, açulanma, akıllım... Durak... iserek ul...

Safa haman kölep mataşa ham söylänä ide:

– Min durak, Gazizä tutaş, billähi, min durak, canım... Sin mine kızgan! Sin bit yaktaş bulasıñ! Kızgan mine! Min bit monda adaşkan keşe. Bez bit hämmäbez dä adaşkannar. Änä akçarlaklar närsä di. Alar durak dilär miña. Alar üzläre dä adaşkannar... Alar balık ezli-ezli adaşkannar! Garif menä duñgız ul! Anıñ yanında yukka utırasıñ, canım... Ul mine kıynadı bügen... Menä küzlärem şeşkän iç... Anı Garif şulay itte... Kabahät ul! Min añardan kurıkmıym... Ul duñgız ul... Min kurıkmıym, utır, Soldat, äydä! Min kurıkmıym... Ütersennär äydä... Kurkır hälem yuk, canım... Teläsäñ nişlä... Nu, Garifka menä tiyär, alla boyırsa...

Alar yırak tügel ber çittäräk utırdılar.

Garifnıñ eçe tırnıy başladı. Safa añar çınlap kızganıç kürenä. Küz tiräläre kügärep, yämsez şeşkän: söykemle genä çırayı tämam üzgärgän, bozılgan ide. Anıñ kölüe yılaudan da küñelsez häm kızganıç toyıla ide. Ul arka östenä suzılıp yattı da:

– Şulay ikän, yaktaş, üpmiseñ, ä? – dide. Gazizä şayargan sıman:

– Yuk şul inde, yaktaş, kalıp torsın, – dide. Nevodçılar kazarması yagınnan hor göreltese belän bergä garmun tavışları kilep, su buyında moñlı häm yomşak kına ber yañgırau tudıra idelär. Safa yatkan cirennän kükkä karap, sürü genä cırlarga totındı:

Almaları, hörmäläre

Cäy bulgaç peşär äle.

Hörmäläre, almaları

Kızarıp peşär äle.

Äle iseñä töşmägäç tä,

Gazizäbanu, sıluım irkäm,

İseñä töşär äle...

Cäyli iseñä töşmäsä dä,

Gazizä canım, sıluım irkäm,

İseñä töşär äle...

Soñgı misragnı alar Soldat belän ikäü kütärgän idelär. Garif ta kıçkırıp cibärde:

– Äyt şunı!

Şuşı minutta barakta Nikolay belän Andrey «Posledniy nıneşniy deneçek»nı suzalar. Häyrulla, Musa häm başka iptäşlär «Balamişkin» köyenä almaş-tilmäş takmak äytälär, Şäräfi agay östälgä kaplangan, gırıldap yoklıy... Nevodçılar kazarmasında ber gruh hor belän «Çudnıy mesyats»nı tartalar, kaysıberläre du küçerep «Kamarinskiy»ga basalar. Kontora digän öydä ike keşe sçet şakıldatıp, yazıp-sızıp utıralar. Berse – huca – tämäke tötätep, fikergä kalgan sıman, idän buyında yörenep tora. Sägıydä apa kazarmada yalgızı gına kartnıñ iske külmägen yamap utıra; kart belän Gazizäneñ ozak kaytmaularına eçe poşkannan, işeteler-işetelmäs kenä, avız eçennän nindider ber köy tartıp moñaya ide.

MİN SİNE KÖTÄRMEN!

Aprel ahırları ide inde. Diñgez yagası komlıkta cılılıktan başka tabiğat almaşınuı sizelmäsä dä, yıraklardan kürengän gazamätle taular, taulardan tübän timer yulı buyındagı bolınlık häm tallar, güyä çem-yaşel hätfägä börkängän köye, yıraktan torıp kölä häm matur cäy başlanuın söylilär, ällä kaylarga çakıra idelär...

Bezneñ taçkaçılar balıknı bik küp totıp ta, kırıgar sum akça eşläü hıyallarına inde bit sıptırgan idelär. Balıknıñ barlıgı öç çanda gına bulıp, alar da tulı tügel idelär. Läkin balıknıñ az buluı alarnı ömetsezländermäde. Cäy başınıñ köläç koyaşı, matur yäşel hätfägä börkängän serle taular alarga äle bik küp närsä ışandıra, meñ törle väğdälär birä idelär. Alar inde gel kitü turısında söylilär; kem kayda bara, kayda küñelle, kayda akça küp birälär... Süz haman şul tirälärdä äylänä.

«Fabrikant» ütkän yıl Pyatigorskida korzinka belän kütärep bulki satıp yörgän. Ul şuşı eşne maktıy... Nikolay Kislovskida postroyka häm parklarda tufrak eşen bik faydalı tapkan, şayarıp kına siksän tiyen, ber sum töşeräseñ, di. Soldat Bakuga barırga isäpli. Närsä yuknı yörergä! Kayçan ki, neft promıslolarında storoclıkta rähätlänep torıp yegerme biş sum alırga bula, di. Häyrulla da şul fikerdäräk, ämma başkalarnıñ küñelläre äle törleçä uylıy ide...

Nevod salu tuktalgaç, alar berniçä kön labazda eşlädelär. Tozlangan seledkanı ozın saplı soskıçlar belän çannardan sözep alıp çıgara baralar, hatın-kızlar işe-işe belän saylap miçkälärgä tutıra idelär. Gazizä dä şunda alar arasında eşli ide. Sägıydä karçık, irendä Gazizäne küzätep yörerlek salahıyät* tapmıyça, yeget-cilän arasında alay-bolay şayarular bulmasın dip şiklänep, yış-eş kına berär sıltau belän üze labazga kilep karaştıra ide. Läkin ul karaştırmaganda da, yeget-cilän Gazizägä ädäpsezlek kürsätmi idelär. Gazizäneñ söykemle häm citdi çırayında, sadälek katış çın kılanışında, keşeneñ küñelen üzenä tartu belän bergä, anı bertörle hörmät itterä torgan ber hasiyät bar ide: mondagı tatar yegetläre üzläre sizmiçä anı eçtän hörmätle totalar, añardan ädäp saklıylar. Älhasıyl: iñ dörese – hämmäse diyärlek eçtän anı söyä idelär, Şunlıktan anı hörmätsez itärgä, oyaltırga berseneñ dä küñele barmıy ide. Bervakıtta Garif belän butaştırıp söylängän gaybätlär dä inde onıtıldı. Kemneñ dä küñele Gazizäne pıçrangan küräse kilmi häm anı döreslämi ide.

*Salahıyät – sälätlelek, buldıklılık.

Şulay da aktık çan buşatılgan kön Safa baytak kına anıñ belän şayarıp söylände. Ber arada:

– Yaktaş, – dide, – kiläse yıl monda bulırsıñ bit?

– Ber dä äytä almıym... ätkäylär nişlär...

– Ägär sin bulsañ, bez dönyanıñ dürt poçmagınnan monda cıyılabız, öyränep kittek inde... Ber semya kebek bit... Soldat menä üzeneñ storoclıgın taşlap kilä. Häyrük tä neften taşlap kaldıra. İnde Garif monda kötep torırga da riza. Nu, min inde gubernatorlıkka kuysalar da karamıym, piçätläremne genä taşlıym da – kaya sin, promıslo! Kilerseñ, äye?

Gazizä kızarınıp kölemseräde dä:

– Kiläse yılga hätle min ülärmen şul. Kiläse yıl bik yırak äle... – dide.

– Hoday saklasın, canım, alay äytä kürmä! Änä sineñ öçen içmasam Soldat ülsen. Närsä añar, barıber iç! Slucbasın tutırgan, pasportı da elmä-telmä özgälänep betkän Şulay bit, Soldat?

Soldat kölde dä:

– Poçti çto şulay!.. Ä üzeñ, üzeñ niçek? – dide.

– Kem, minme? Ehm... Ülärgä disäñ, yuk şul, miña ne ahuta, çort vazmi! Nu, bit minem pasport ta sineke hätle ük özgälänmägän.

– Hoday saklasın, – dide Gazizä. – Bereñ dä ülmäsen, ildä analarıgız zarıgıp kötä torgannardır... Kaytıp, alarnı kinänderegez, içmasam...

Safa, kloun tösleräk, kulların avıştırıp:

– Uh, yaktaş! Sin nihätle çibär... to yıst akıllı kız... Analarıbız öçen dä borçılasıñ! – dide.

Gazizä tagın kızarındı: «yaktaşları» nazlangan, söykemle balaga karagan kebek, yılmaep añar karap tora idelär... Garif tiz genä eşne iskä töşerde:

– Nu, yegetlär, kiç bula bit! – dide. Döres tä, tışta kiç bupa ide inde.

Taçkaçılar aktık çan töbendäge aktık balıklarnı aşıgıp-aşıgıp sözärgä totındılar. Hatın-kızlar neçkä häm moñlı tavış belän cırlap-cırlap, aktık miçkälären tutıra idelär... Gazizä dä eş arasında eçennän närsäder köyli, läkin anıñ tavışı açık işetelmi, rus hatın-kızlarınıkı arasında yugala ide.

İrtän ayaz, läkin şaktıy salkın häm cille ide.

Taçkaçılar irtän ük isäp alıp, töş vakıtlarında stantsiyädä bulırga dip kiçtän çamalagan bulsalar da, eş alar uylagança barıp çıkmadı. Alarga äle kön buyı labaz tiräsendä mataşırga turı kilde. İsak alardan buş miçkälär küçertep, kaldık tozlarnı ber cirdän ikençe cirgä taşıtıp, baytak kına başların äyländerde. Şulay itep irtän alırga uylangan isäpne kiçkırın gına aldılar. İsäptä vak-töyäk äyber häm akçalata algannarı çigerelep, hämmäsenä yöz un sumlap akça birde. Barakka cıyılıp, anı üzara büleştelär, härkemneñ ayırım-ayırım yazılgan rashodına karap, tabışnı Garif öläşte. İñ küp aluçıga unöç sumlap, iñ azına cide sum da niçä tiyen ide. Tämäke tartuçılar azrak, klinder dä aşaştıruçılar tagın da az aldılar. İñ küpne Garif belän bergä kilgän Musa isemle yeget, iñ aznı Nikolay belän Häyrulla aldılar.

Akçanı büleşkänçe, hätta bügen irtädän başlap, keşelär köysezlänä, nervniçat itä idelär. Monnan elek berniçä könnär kitü, taralu mönäsäbäte belän duslarça gäpläşülär, ber-bersen säfär iptäşlegenä dimläşülär bügen ällä kayda oçkan ide. Härkem üze belän genä mäşgul, käyefsez, açulı. Akça alganda baytagısı rizalanmıy, rashodın küpsenä. Garifka ışanmıy, köysezlänä, ikençe, öçençe kat sanata idelär. Nikolay üzeneñ zaborın berrättän dürt märtäbä sanatkaç kına, azrak tınıçlandı, yuksa hiç ipkä-köygä kilmi.

Nihayät, akçalar kesägä salıngaç, monda inde ber tiyen dä arttırırga yul kalmaganlıgı belengäç, öslärennän avır yök töşkän şikelle bulıp, keşelär tınıçlandı häm äkrenläp sumkaların kiyä başladılar.

İnde kiç digän bulıp, Garif belän Musa monda kunu tiyeşlekne söyläsälär dä, başkalar yakın da kilmädelär. Soldat häm kunu tarafın yaklıy, läkin küpçelek kolak ta salası kilmi ide. Stantsiyädäge «Mäşädi» aşhanäse belän ärmän kabagı alarga bügennän soñ, yağni irtägä, ya bulır, ya bulmas tösle toyıla ide...

Çıgıp kitär aldınnan keşelärneñ çıraylarında inde şatlıkka yakın ber açık rizalanganlık kürenä ide. Vak tiyennär isäben inde ber yakka kaldırıp, säfär minutlarında küñelläre yugarıraktan oça ide, küräseñ...

Safa üzeneñ kalcaygan salam tüşägenä kürsätep:

– Yegetlär! – dide. – Kiläse yıl kaysıgız gına bulsa da hiçkemnän soramıy minem urınga yatsın! Rizalık belän bagışlıym! Häm cılı, häm yomşak bulır, inşa alla... Tik miña alladan mamık tüşäklär sorarga onıtmagız... Annarı çibär genä käläş kiräk bulır, kaneçno...

Berniçä keşe beryulı:

– Änä mineke! Kiräk bulsa, pocalısta! – diyeştelär.

Alar baraktan çıkkanda, koyaş inde bik tübän töşep, bolıtlar artına yäşerengän. Ofıknı çit-çitennän kızıl şäülälär belän genä bizäp, ozaklamıy bötenläy yugalırga, diñgez häm taularnı, kazarma häm labazlarnı karañgıda kaldırırga tora... Cil yomşagan, hava irtängedän cılı häm küñelle ide. Labaz tiräsendä yılt itkän tavış yuk, bik zur kaber tösle moñayıp tora ide.

Garif belän Soldat iñ arttan çıktılar. Garif kinät tuktadı da:

– Kart belän isänläşäse ide bit, – dide.

– Äydä inde, bulmadı... Min kergän idem...

– Niçek bulmadı?

– İserek... Äbisen belmi yata!

– Ul hätle ük bulmas la!

– Bar, alaysa, tiz genä... Näni koş belän saubullaşasıñ bardır, näğlät!..

Garif, töyenen barak aldına kuyıp, tiz genä yögerde. Soldat anıñ artınnan:

– Äy! Min kitä toram, kara, ozaklama, şaytan, – dip şayargan tavış belän kıçkırıp kaldı.

Garif barganda, Gazizä külmäkçän genä, kara şäl börkänep işegaldı baskıçında utırıp tora ide. Yıraktan ul Garifnıñ küzenä küñelsezlänep, kaygırıp utırgan tösle kürende. Häm şul minutta Garif ällä nindi çualçık hislärgä birelde... Kinät üzeneñ älege, ni iserek, ni ayık tügel çagında ciñel baştan Gazizäne avılga alıp kaytu turında yäşelle-kızıllı süzlär söyläp taşlavı isenä kilep, küñele häm oyat, häm açı toygılar belän tuldı... Yaulıkka törep, kesäsenä salgan sigez sum citmeş altı tiyen akçasın ällä kayda ırgıtıp torıp, üzennän-üze aunap köläse, üzen-üze mıskıllap üç alası kilep kitte...

Gazizä çın da küñelsez ide. Garif anıñ yanına citkäç tä:

– Bezneñ kiteş, Gazizä... – dide.

– Häyerle yul inde... Avılga, äye?

– Yuk äle... Azrak akça eşlise bar, tugankay. Monda yullık ta bulmadı iç.

Gazizä küñelsez genä yılmaydı häm Garif artınnan işegaldına hätle kerde. İşegaldı yartılaş karañgı ide. Garif işek açarga torganda, Gazizä aşıkkanrak tavış belän:

– Öydä kem dä yuk bit... Ätkäy yoklıy... – dide.

– Änkäñ?

– Kuhnyaga çıkkan ide.

Garif işek totkasınnan kulın alıp äylängändä Gazizä añar yakın uk tora ide. Berniçä sekund endäşmi tordılar. Ber aydan birle Garifnıñ küñelenä cılı yaktılık birep torgan bu söykemle tutaş belän ayırılışu minutında gına bolay ikäüdän-ikäü oçraşu, bigräk tä ayırılışunıñ bilgesez vakıtka, bälki dä bötenläy küreşmäskä buluı ällä nindi, oçına çıga almaslık ber tabışmak tösle anı aptırattı. «Gıyşık cırı» cırlarga inde urın yuk häm soñ da, sau bul, isän bul dip kenä şop-şoma kitärgä dä mömkin tügel. Ara bik yakın... Bu aptıraş biş-un sekund kına suzıldı. Garif ike yaklı mäğnägä turı kiterep:

– Soñ nişlibez alay bulsa? – dide.

Gazizä, anıñ soravına cavap birmiçä, şayargan bulıp kına läkin kauşagan tavış belän:

– Menä Garif abzıyga ışanıp tor! Mine dä avılga alıp kaytırga äytkän ideñ iç... – dide.

Garif akrın gına, kulın Gazizäneñ başına kuyıp:

– Min ozaklamıy... Sariçinga kaytırmın... Annan menä avılga barırbız... Tuy da yasarbız, yarıymı, canım? – dide dä, Gazizäneñ açık häm kileşle mañgayına irennären kuyıp, eç özgeç ber mähäbbät belän üpte. Şunıñ ruhani läzzäte belän başı äylängän arada kinät Gazizäneñ çäçäk kebek lätıyf häm härarätle* irennäre dä anıñ irennärenä kuşıldı. Koyıp yasagan räveşle matur kükräkläre dä kiñ häm köçle kükräkkä kısılgan ide. Şul arada ber-bersenä işeterlek özek-özek şıpırt kına tavış belän alar väğdäläşä idelär:

*Lätıyf häm hararätle – matur häm kaynar.

– Min ozaklamıy... Sariçinga kaytırmın, canaşım...

– Min sine kötärmen...

Garif işegaldınnan çıgıp kitkändä, Gazizä tagın anıñ artınnan kıçkırdı:

– Kara, min sine kötärmen... Garif yänä äylänep:

– Beläm, beläm, canım... Huş häzergä! – dide.

Garifnıñ iptäşläre inde baytak yırakta, ber törkem bulıp diñgez kırıylap tuktausız bara idelär; Soldat alardan artka kalgan, Garifnı kötep, tuktıy-tuktıy bara ide.

Garif, kanatlanıp oçkan şikelle, anı citärgä dip yögerä ide. «Min sine kötärmen» digän cömlä anıñ kolak yanında ällä nindi yugarı häm eç özgeç notalardan cırlanıp bara, anıñ canın läzzät belän katış açıta, sızlata ide.

Gazizä baytak vakıt, işek yañagına söyälgän köye, kitep baruçılar artınnan karap tordı. Koyaş ya iñgän, ya iñmägän... Ul yaknı inde bolıt kaplagan ide... Diñgez östendä siräk-sayak akçarlaklar kürengäli; alar ak kanatların seltäp-seltäp ber yugarı, ber tübän oçıp, tonık häm eç poşırgıç tavış belän yılaganga da, kölgängä dä ohşaşlı gıygıldap-gıygıldap kıçkırınalar... Gazizä häzer alarnı karamıy, ul diñgez kırıyı buylap oçmıyça gına kitep bargan kanatsız akçarlaklarnı gına karıy ide... Tik bolarnıñ tavışları gına, ükerep yılagan şikelle bulıp, anıñ kolagında çıñlıy ide. Ul beraz torgannan soñ öygä kerde häm mendärenä kaplanıp, äkren genä üksep-üksep yılıy başladı... Bik tirän eç poşu anıñ yörägen özä ide.

Öy eçe yarıysı uk karañgı, iserek köye izelep yatkan Şäräfi kart, härabä hälenä kilgän iske tegermän şikelle, kızganıç ıñgıraşular, söykemsez hırıldaular arasında, ällä nindi çualçık, karañgı töşlär kürep sataşa ide...

1914.