Ak torna

hikäyä

... Gömbädän kaytıp kilä idem. Zäp-zäñgär kük tiränlegendä äkiyäti arfa kılına kagılıp kittelär diyärseñ, havanı torna tavışı tibränderde.

Biyektä-biyektä çak kürenä tornalar. Üzläre bik küp. Bezneñ Usaklı tiräsendä äylänälär dä äylänälär. Tezelüläre bigräk mäzäk: poçmak yasap oçkan koşlarnıñ azaktagıları uñ kanatnıñ oçında yaña poçmak tözi başlagannar. Kayberläre urınnarın alışa. Tavış bireşälär. Läkin tavışları, bütän vakıttagı kebek tantanalı tügel, kiñäş-tabış itkän şikelle.

Häyer, ul yaña poçmaknı baştarak min kürmägän idem. Beraz küz iyäläşkäç kenä şäylädem: ak tornalar ikän aları. Kükrägemä tulgan dulkın küzläremä bärep çıktı, tornalar yuıldı. Kul arkası belän, ciñem belän küzläremne sörtäm, ak tornalarnı kabat ezlim. Läkin inde, ak tornalar tügel, sorıları da kük zäñgärlegendä eregän...

Ak torna... Akmuyın... Sin mikän ällä bu, Akmuyın? Mine häterliseñ mikän äle, Akmuyın? Ä Arıslannı? Ä Fayaz abıynı? Fayaz abıynı häterliseñder. Arıslannı da. Ä mine häterlämäsäñ dä gacäp tügel.

Kızık bu yazmış digäneñ. Kaylarga gına iltep taşlamıy da, kemnär belän oçraştırmıy ul. Yä, kem uylagan, ällä kayda cir çitendäge Kükçätauga barıp, kazah dalasında pıçrak yırıp yörermen dä, şälperäyep betkän botinkamnı avıldaşım Fayaz abıynıñ cılı miç başında kipterermen dip?..

Bolay buldı ul. Küşekkän idem. Yaz bulsa da, äle cile salkın ide. Kunarga urın kiräk ide.
Uram buylap matur-matur yortlar tezelep kitkän. Şularnıñ berse karşına kilep tuktadım. Ällä täräzäläre, ällä kuldan bäylängän çeltärläre, ällä çigüle pärdäse, närsäseder üzenä tarttı.

Kıyusız gına işek şakıdım. Karşıma ap-ak teşlären balkıtıp, Kazahstan koyaşınnan häm dala cilennän karalıp çuyın tösenä kergän ber agay kilep çıktı. Küz töplärenä, avız tirälärenä erele-vaklı cıyırçıklar yögersä dä, mölayım karaşınnan min anı şunda uk tanıp aldım.

Fayaz abıy: "Vam kogo?" — dip tä, "Ni yomış, enekäş?" — dip tä soramadı, fäqat yılmayuın cıyarga onıtkan kileş, uyçan karaşı belän mine tösmerlärgä tırıştı.

— Äydä, ker, apayım, türgä uz... Äminä!

Min, ayak kiyemnäremne baskıçta kaldırıp, öygä kerdem häm, kıçkırıp sälam birdem:

— İsänme, Fayaz abıy! İsän-sau gına torasızmı, Äminä apa?

— Aru äle, apayım, — dide dä Fayaz abıy, botinkalarımnı öygä kertep kuygaç, cılı, kıtırşı uçına minem kulnı aldı. — Üzebezneñ avıl malayı ikäneñne tösmerläyem tösmerläven. Ä menä kem malayı...

Ul minem kulnı ıçkındırmıyça beraz küzen yomıp tordı da, tagın bayagı kebek yılmaydı:

— Ayrat! Mullahmät malayı Ayrat. Ayrat bit? — mine kükrägenä kısıp arkamnan kaktı: — Kürşekäyem! Nindi yeget bulıp üsep citkänseñ bit... Avıldan çıgıp kitkängä dä unbiş yıl bulgan... Vät, malay, ä?..

Çäy yanınnan kuzgalgan gına idek, bolarga bişençedäme, altınçıdamı ukıy torgan ber kara-çutır malay kilep kerde. Ä yuk, "kilep kerde" tügel, "kaytıp kerde" ikän.

— Äti, tornalar kayta! — dip kıçkırdı ul işektän ük. Mine dä iğtibarınnan kaldırmadı: — Zdraste...

Yalt itep mina karap aldı da, yartılaş salınıp töşkän biyäläy sırtı belän borının sörtep kuydı.

— Utır, ulım, aşap al, — dip, änise aşpäzhanädän çıkkanda, kulına ipi kıyırçıgı eläktergän malay tışkı işekne şapıldatıp ölgergän ide inde.

Fayaz abıy ber süz dä däşmäde, işek töbendäge artsız urındıkka utırıp ayagına aşıkmıy gına çolgau çornıy başladı. Kirza iteklären kiyep, şıgırdata-şıgırdata taptanıp karagaç, miña borıldı:

— Arıgansıñdır inde sin?

— Arıdım, dip...

Ayaklarnıñ sulık-sulık kilüen sizmämeşkä salınıp, min dä kiyenä başladım.

— Tuktale, apayım. Bu botinkañ belän barıp citä almassıñ sin anda, — dip, Fayaz abıy miña çolannan aksıl tuzan belän kaplangan rezin itek kertep birde...

Min dä, üzemä kürä, torna kürgänem bar, dip yöri idem. Nigä, anı kem kürmägän? Tornalarnıñ üzäk özgeç moñsu tavışın işetkändä, äbekäy-märhümä, kulındagı aparanı da kırırga onıtıp, ipi baskan cirennän işek aldına yögerä torgan ide. Çöyep kuygan yaulıgı başınnan şuıp töşkänne dä sizmiçä, küzläre talgançı karap kala ide.

Bersendä bolay buldı.

Ni eş kırıp yörgänbezder, inde häterlämim, bik keçkenä idem äle ul çakta. Hälfitcan dustım belän "Kcünnäy" buyındagı sazlamık tiräsenä kilep çıkkanbız. Bıtı-bıtı kilep ällä ni söyläşep bara idek, kinät dustım tuktap kaldı, ä min aña kilep törteldem. Başımnı kütärsäm, Hälfitcan iyäge belän alga taba ımlıy. Ä alda, bezdän yırak ta tügel, költä koyrıklı, ozın torıklı, torıgınnan da ozınrak muyınlı ber koş eşennän bülenep bezgä karap tora ide.

— Torna... — dip pışıldadı dustım.

Yakınnanrak küräsem kilde. Hälfitcannı uzıp alga atladım. Läkin, biş adım da kitmädem, tornabız kanatların cilpi-cilpi ozın täpiläre belän beraz yögerep bardı da havaga uk kütärelde...

Menä şunnan son kem äyter inde mine torna kürmägän keşe dip?

Ä şulay da minem torna kürgänem bulmagan ikän...

İşekne açıp çıguga kolakka çalıngan berençe tavış — nindider çır-çu buldı. Bala-çaga tavışı da kilgän kebek, koş-kort avazı da işetelgän şikelle...

Ukıtuçısı çıgıp kitkän klassnı häterlätä ide bu görelte. Şunısı gacäp, bu tuktausız göcläp torgan "lü-lü-lü" cirdän dä, küktän dä, uñnan da, suldan da beryulı kilä kebek ide.
Fayaz abıy zur-zur atlap kayadır kuzgalgaç, min dä, ofıknı küzlävemnän bülenep, anıñ artınnan aşıktım. Bez atlagan sayın bu dähşätle tere muzıka köçäyä bardı.
Küp tä barmadık, inde şaktıy uk halık cıyılıp ölgergän ber kalkulıkka citep tuktadık. Menä kayda ikän ul tamaşa!

Asta zur gına kamışlı kül. Bez basıp torgan kalkulık belän şul kül arasındagı iñkülektä yegermeläp torna, kanatların cilpep, ozın täpiläre belän sikerä-sikerä bii, ä alar arasında çırkıldaşıp malaylar-kızlar çabışa. Tornalarnıñ şatlıklı kömeş tavışı belän balalarnıñ köleşüe bergä kuşılıp älege gacäyep ahäñne tudıra ikän...

Kinät küktän tantanalı avaz yañgıradı. Anıñ artınnan uk tagın, tagın... Çalt ayaz zäñgär küktä bolayga taba oçıp kilüçe tornalar törkeme kürende.

Çır-çu köçäyde. Äle genä töşkän tornalar da kanatların cäygän kileş yöger-yögerä bu törkemgä kilep kuşıldı. Bala-çaga torna arasınnan gel kürenmäs buldı. Fäqat ölkänräk malaylarnıñ yäki yäş-cilkençäk yeget-kızlarnıñ başları gına kürenep-kürenep kitä. Häzer inde, yäşlär genä tügel, olırak apalar da tornalar belän aralaşa başladı. Alar tornalarnıñ kızıl "tübätäy"le başlarınnan, ike yaklap ak yul sızılıp kitkän muyınnarınan sıypıylar. Tegeläre dä yatsınıp tormıy tagın, orçık kebek oçlı sarı tomşıkları belän keşelärneñ uçların, kesälären karmalıylar...

Fayaz abıynıñ malayı päyda buldı:

— Äti! Akmuyınnı kürdeñme?

— Kaya, kaya? Akmuyın da kaytıp citkänmeni?

— Kaytkan, äti, kaytkan! Muyını gına tügel, böten cire ap-ak bulgan. Üzenä iptäş tä alıp kaytkan.

— Nindi iptäş? Ni söyliseñ sin?

Malay cavap birep tormadı, tagın tornalar arasına kerep çumdı. Fayaz abıynıñ yäşärep kitkän küzläre kısılgan, üze berkemgä dä karamıyça bertuktausız söylänä:

— Bıltırlarnı Akmuyın mine üze ezläp tapkan ide... Nücäli tanıdı ikän?.. Ä başta, ä başta...

Karşıbızga tagın tege kara-çutır malay kilep çıktı. Şaytan malay! Rähätlänep ber ak torna belän kara-karşı biyep yöri. Yannarında, ällä beraz yatsınıbrak, ällä könläşebräk, ikençe ber ak torna da taptana. Bu tornalar başkalardan kalkurak bulıp, alarnıñ yartı bite kıp-kızıl, üzlären totışları da zatlırak ide.

Fayaz abıy tüzmäde, yögerä-atlıy iñkülekkä töşep kitte. Küzläremä ışanmadım: Akmuyın anı kanatların cäyep koçıp aldı. Ä yat torna, baştarak tegelärne äle ber, äle ikençe küze belän karap çittäräk tordı. Fayaz abıy kesäsennän närsäder alıp uçın suzgaç, yakınrak kilde. Başın kıygaytıp uçka küz saldı, läkin rizıkka ürelergä kıymadı.

Ällä nişläp iñkülektäge tavış köçäyä töşte. Başnı kütärep karasam, tup-turı biregä taba tagın ber torna törkeme töşep kilä ide...

— Bu alarnıñ ikençe märtäbä şulay tuy yasauları inde, — dip başlap kitte Fayaz abıy kiçke aştan soñ olı yakka kerep utırgaç. Annarı malayı Arıslannan, älege "kara çutır"dan sorap kuydı — İkençeseme äle, ulım, öçençeseme?

— Öçençese, äti, öçençese! Berençe töşkändä, min äle pionerga da kermägän idem bit!

— Şulay bugay şul... öçençe yıl töşkännär ide. Yaz köne. Bolar bit bezneñ Kazahstan tornaları tügel. Kazahstan tornası, bolar belän çagıştırganda, kaz yanında tavık kebek kenä. Gäüdäsen äytüem. Ä töskä-bitkä beznekelär dä kim-hur tügel. Başlarındagı kaurıyların kürsäñ, muşketer dip torırsıñ. Annarı alarnıñ bolay küpläp cıyılganın da kürgänem yuk minem...

— Tornalar nişläp ber dä keşedän kurıkmıy soñ? — dip, min süzgä kuşılası ittem. — Alar bit, yugıysä, ber dä yakın cibärmilär bütän çakta...

— Bütän çakta şulay, — dip kölemseräde Fayaz abıy, — ä monda anıñ üzenä kürä ber tarihı bar.

Monnan öç yıl elek, sentyabr başında uk, ällä nişläp kinät kenä katırıp cibärde. Gomer bulmagan häl. Äle kiçtän genä cıp-cılı ide, yugıysä. İrtän torıp tışka çıksam, isem kitte: cir şıtırdap katkan, baskıç kultıksaları cem-cem kilä. Arka üzägem dereldäp kuygaç kına isemä kildem. İnde kerep kitim disäm, ällä kayan taş yöräklärne teträndererlek tavış işetelde. Açırgalanıplar kıçkırdı Torna küle yagında ber koşkay. Ber genä kıçkırdı da, tındı bu... İşek totkasına gına ürelgän idem, tagın ülem açısı belän ilerep cibärde tege mesken. Yörägem özelep töşte, dip toram. Häyerle närsä tügel bu, malaykay, — dim üzemä üzem. Tiz genä öygä kerep öskä küfäykene kidem dä, elder Fayaz kül buyına!

Üpkä sızgırtıp, telne arkılı teşläp, tege kalkulıkka kilep bassam, küz mañgayga mende. Kul buyındagı iñkulek mıcgıp tora ide. Büredän kurkıp öyeleşkän kuy kötümeni! Cıyılgan torna, öyelgän torna, min siñaytim. Üzläre der-der kaltırıylar. Çittägelär urtaga kerergä, urtadagıları taptalmaska tırışa... Mähşär inde, malay, karap torsañ. Äle berse, ike ikençese öskä suzılıp bäğırlärne telep, ülem avazı sala...

— Äti! Sinen arttan min da yögerdem. Annarı, keşelär çakırdım.

— Äye şul. Minem arttan uk Arıslan ulım da kilep citkän. Anı şunduk kire yögerttem. Cıyılgan halık mondagı tornalar sanınnan ber dä kim bulmagandır. Kaysı brezent, kaysı kolga, kaysı närsä taşıy. Kemneñ başı citep kiñäş birgänder, koşkaylarnıñ östenä mäc kilep çatır korıp kuydık. Äle alay gına cılınamı soñ alar! Sovhoznıñ gomer eşlämägän cılıtkıçın köyläp cibärdek...

Öç kön, öç tön karadık tornalarnı. Dürtär-bişär keşe almaşlap tärbiyälädek. İ täki kotkardık bahırlarnı. Bersekäye genä dä ülmäde.

— Akmuyınnı äyt äle sin, kartkayım, — dip Äminä apa da süzgä kuşıldı. — Küzläre gareşkä kitkän, kanatları salınıp töşkän, ayagında da basıp tora almıy ide bit ul...

— Akmuyınnı äti äygä apkaytıp cılıttı şul, şuña tiz terelde ul, — dip añlattı mina Arıslan.

— Akmuyınnıñ berençe genä yäşe ide bugay äle ul yılnı. Alay da başkalardan kalışmadı, ayakka bastı...

Şulay itep, öç kön katırıp tordı da, dürtençe könne cılıttı täki. Töş çorında tornalarıbız beräm-beräm çatırdan çıgıp kanatların yaza başladılar. İ söyenüläre, i kuanuları! Äytep-söyläp betergesez inde, malay... Ä kitkändä... — Fayaz abıy küzlären yomgalap, imän barmagı belän küz töben sörtep aldı. — İ äylänep tä kuydılar soñ baş östendä. Ber törkeme oçıp kitä dä, iptäşläre tavış birep ozatıp kala... Ä Akmuyın, biçarakay, bezneñ işegaldında arlı-birle yögerenä. Oçıp kitkän här törkemgä iyärergä itä. Annan tagın yögerep kilep kükrägemä başın kuya. Huşlaşuıdır üzençä... İñ azakkı törkem kuzgalgaç kına kütärelde Akmuyın.

Fayaz abıy, baş barmagına iyäge belän tayanıp, kayadır yırakka tekälgän kileş tınıp kaldı. Häyer, ul gına tügel, bez barıbız da uyga çumdık. Keşelärneñ bu yahşılıgı turında söyläşmiçä genä uylanıp utıru hämmäbezgä dä bik rähät ide.

İnde häzer, tugan yakta, közge cildä pärävezlär oçkan çakta, tornalarnıñ fleyta avazına ohşagan tavışları kolakka çalınsa, min dä, äbekäy şikelle, eşemne taşlap uramga yögeräm. Artlarınnan küz talgançı karap kalam. Kanatların salmak-salmak cilpep oçkan koşlar arasında Akmuyınnı da kürermen kebek.