Ak Kolın

Timer kük biyä ozın yalın çirämdä söyräp tau itägendä utlap yöri. Anı cikmilär – kolını yäş äle, ber genä atnalık. Ak kolın yırakkarak kitä başlasa, biyä siskänep başın öskä çöyä häm, kolınnıñ arlı-birle çabuı şayaru gına ikänen kürgäç, tagın çirämgä iyelä. Şulay da aşauga onıtılıp kitmi, iğtibarı bäläkäçendä, anı küzennän cuymıy.

Ä kolınga närsä – dönyada aña ike genä närsä hacät: uynıy da änisen imä. Ul, änä, äle ber yakka, äle ikençe yakka oçınıp atıla. Bavı bolın çitenä citärlek itep kenä arkanlangan koba bozau yanına kilä dä, sin nigä miña ohşamagan digän sıman säyersenep karap tora. Bozau başın suzıp aña taba borılgaç, bu gacäyep hayvannan kurkıp, bolınga kire çaba.

Koba bozau kolınga iyärä, tik anı kuıp citä almıy, kayırılıp tuktap kala. Ul ıçkınmakçı bulıp tartıla, ämma arkan özelmi, öçtän ürelgän yükä muyınçak ta salınmıy, küp tırışa torgaç, kazık suırılıp çıga. Häm bozau, kazıknıñ yakınayıp-eragayıp sikerüennän örkep, avılga eldertä.

Ak kolınga şul gına kiräk – dönya tagın da irkenäyebräk kitte bit! Ul salmak atlap bolınnan çıga (ülän başları ayaklarga bärelä häm kolın böten täne belän kaltırap kuya, – äye, kurkıtışuda bozaunı ciñüçe bulsañ da, ülän kıtıklaudan dereldäüne yäşerä almıysıñ). Äniseneñ başına ışkına da, kütärelep aptırap kala: nigä kimerä inde ul ülänne änise? Ällä tämleme ikän – bez dä tämen belep karıyk ber... Yuk, kaya inde äni sötenä citsen! Kolın änisen tämläp imä, annarı yaña uyın başlıy. Bolın çitendäge tauga bar köçenä çabıp menä dä, ürkäçtäge kayınlıkka citkäç tuktıy, neçkä tavışı belän keşnäp cibärä. Änise küzlären zur açıp kolının karıy, kolakların torgızıp, gazizeneñ tauga menü söyeneçennän keşnäven tıñlıy, kolının üzenä çakıra. Ak kolın, yomşak toyagı çirämdä tayudan kurkıpmı, taudan akrın gına töşä, änisenä sırpalanıp algaç, tagın sözäk tau tübäsenä çaba, tagın tavışın çelterätep keşni...

Biyüş biyäne alıp kaytırga dip kilgän ide, ämma yögän kigezgändä atnıñ çirämne, aşap kalıym digändäy aşıgıbrak kimerergä totınuın häm ak kolınnıñ dönya belän tanışıp yörüen kürgäç, aşıktırmaska buldı, tümgäkkä tayanıp, kolınnıñ tamaşaların onıtılıp küzätä başladı.

Äy, uynasın soñ ak kolın!.. Çabıp mensen tauga!.. Kolakka nindi yatışlı-yagımlı anıñ näni toyakları belän tıpırdavı! Tıñlagız äle şul tıpırdau cırın... Tıp-tıp...

“Säyer keşe inde min, – dip uylıy Biyüş. – Haman akıl kermägän – kolınnıñ toyak tavışı niçek moñ bulıp taralsın inde? Ällä monı yöräk toyamı? Kem belgän... Ällä tau sözägendä cirneñ moñ telläre barmı soñ?! Tuktale, ak kolın änä şul tellärgä basıp köy çıgara ikän bit!..”

Köy digännän, Biyüşneñ tabiğattän yaña cır işetkäne küp buldı inde.

Ukırga keräse yılı ide anıñ. Ayırım hucalıklar zamanındagı soñgı urak öste ide. Biyüşneñ ätise belän änise at cigep tañnan uk urakka kittelär. Yortta huca bulıp Biyüş kaldı, tavıklarga cim sipte, kaz-ürdäklärne su buyına töşerde. Änise, kön utırıp su tipmäsen dip samavırnı kagıp, Biyüşkä çäyne dürt-biş çokırga yasap kaldırdı. Şakmaklı aşyaulık astındagı ikmäk telemnäre, yarmalı bäräñge Biyüşkä, uyınnan arıp kergäç, dönyadagı iñ tämle sıy inde. Bötenesen äzerläp kitälär aña, tik atlan maynı, erep yomşamasın öçen, aşagan sayın bazga töşerep kuyarga kiräk. Menä şunda töşüe meñ gazap inde, äy, – karı töbendä genä kalgan baz eçe kurkıta anı. Göberle bakalar anda tulıp yatadır, häzer alar cäyenke avızları belän sineñ yalan täpiyeñnän kaptırıp kına alırlar da, oyalarına söyräp alıp kerep kitärlär kebek. Häm Biyüş bazdan niçek atılıp çıkkanın sizmi dä kala. Annarı – şap! baz kapkaçın – karañgıda oyaların tabalmıyça inteksennär äle göberle bakalar!..

Biyüş östäl yanında baskan kileş soñgı çokır çäyen eçep betergändä, sibäläp kenä yañgır yava başladı. Tın yañgır, olılar äytmeşli, igelekle yañgır ide bu. Ämma kinät iskän cil öy türendäge balan agaçları östennän avır kanatı belän sıpırıp uzdı. Malay, çokırın östäl kırıyına gına kuyıp, täräzäne yabarga ürelde. Şul çak östäl östenä cäygän aşyaulıknı kulı belän yalgış tartıp cibärde dä, çokır idängä töşep çelpärämä kilde. Biyüş tätäy vatıkların cıydı, äti-äniseneñ açulanuınnan şürlämäde, anıñ inde moñarçı da äyber vatıp karaganı bar, änise açulana başlasa, ätise karşı töşä, ber äyber dä vatmagaç malay bulamı inde ul, di. Äybät itte äle, uynarga tätäyläre betep bara ide, häzer zäñgär bizäkleläre menä niçäü buldı, akların äytep tä torası yuk. Ottırmıy uynasañ, şuşı ber çokır vatıkları belän malaylarnıñ barlık tätäylären “eh” digänçe otıp beterep bula. Şulay itäçäk tä Biyüş.

Tätäylärne cıyıp mataşkanda çokır töşep vatılgandagı çıltıragan tavış anıñ kolagına kabat işetelde. Kıska gına ber köy ide çokır zıñlavı. Biyüş haman işetä şunı, ämma avızı belän köyläp birä almıy. Ällä tagın ber çokırnı idängä töşerep cibärergäme? Köyne otıp bulır ide annarı...

Çokır idängä sabı belän bärelep ualdı, häm monısınıñ tavışı berençesenä bötenläy ohşamagan ide. Soñ bit anı östäl kırıyına kuyarga da, aşyaulıknı şudırıp töşerep cibärergä kiräk! Menä şulay! Äy, tagın bulmadı... Ä dürtençese berençese kebek vatıla menä, belep torıgız. Annarı bişençese dä... Ällä çäy tälinkäsen töşerep karargamı? Berne genä... Monısı bötenläy korı tavış belän vatıla ikän lä, çıltırau isendä dä yuk. Bälki, kırını belän töşerep karargadır.

Östäldäge häm şkaftagı çokırlar belän tälinkälär vatılıp betsä dä, Biyüş abaylamıy vatkandagı zıñlagan köyne kabat işetä almadı.

Ul öyaldına çıktı. Boldır işegen yalan täpiye belän etärep cibärde – itäge kalku saygakka törtelgäç, işek dereldäp tordı häm kıygaçlap açık kaldı.

Häzer cil bötenläy tıngan, yañgır ozakka kilgän – utırıp yava ide. Äyterseñ işegaldı çirämnärenä islemay sibelä ide. Avgust ayına kerep, iskerä başlagan cäyne yañartıp ala torgan yañgır bu.

Kinät Biyüşneñ kolagında älege köy zıñlap kuydı. Tukta, monısı bütäne bit, çınayak köyennän cähätlege belän, moñı belän üzgä. Tıñlagız: almaş-tilmäş şıpıldıylar-tıpıldıylar yaña köy tavışları. Äy, tamçılar ikän bit, öy tübäsendä tıpırdap biilär ikän! Härkaysınıñ üz köç-kuäte bar, berse, änä, Biyüşneñ yon tubıday atılıp sikerä, ikençese takta buylap şuıp kına kitä, öçençese tirä-yüngä çäçräp betä. Ämma barısınıñ da şıpıldau tavışları bergä kuşıla da, kolakka irkäläü avazı işetelä. Tamçılar tübä taktasındagı su yulına cıyılalar da, sırgalanıp aga-aga baskıç töbendäge taş östenä salgan şoma taktaga yıgılalar. Monda inde alarnıñ tavışı moñsulanıp tonıgaya: ahrısı, tamçılar cirgä-tufrakka señä almaularına kaygırışalar bugay. Şuşı yañgır köyen iñ baştan tagın ber tıñlıyk äle, onıtılmaslık itep. Tamçılar haman işäyälär-eşayalar, haman köçäyälär... Cirdäge taktaga bärelep yıgılgaç kına moñayıp tuktıylar...

Biyüş, ätiseneñ unike telle garmunın alıp, säke yözlegenä utırdı, çokır vatılgandagı häm yañgır yaugandagı köyne çıgarmakçı bulıp azaplandı. Tellärgä nindi genä tärtiptä basıp karasa da, köylär tabılmadı, barmaklar haman moñarçı da beler-belmäs uynagan “Avıl köye”n, “Alsu”nı çıgaralar ide. Ä kolakta yaña köylär yañgırap tora. İh, garmunda şularnı uynap cibärep, ya cırlap kürsätep, tañ kaldırsañ ikän iptäş malaylarnı! Bu inde tätäyle uynaganda häm kem kübräk koyınu yarışında otudan meñ dä meñ tapkır artıgrak maktanıç bulır ide. Ämma şul yaña köylärne uynap bulmıy bit äle...

Äti-änise çılanıp kaytıp kergändä, Biyüş haman garmun kıçkırtıp utıra ide. Ätise vatılgan çınayaklar öçen Biyüşneñ yomşak cirenä däü uçı belän bik şäpläp berne tamızgaç ta yaña köylär çıkmadı. Häyer, şap itkän tavış üze häyran ozak işetelep tordı, tik monısı äçettergeç köy ide inde.

Çınayaklar kırılu vakıygasın ätise änä şundıy istälek itte. Biyüş öçen isä monıñ hätergä señep kalu säbäbe bütändä ide.

Ätiseneñ üz gomerendä şuşı berdänber suguına açu itepme, ällä inde çokır vatılunıñ üzençä bähasen kaytarırga teläpme, Biyüş osta garmunçı bulırga üz-üzenä süz birde häm, TBUMnı ukıp çıkranda, ul avılnıñ osta garmunçısı ide inde. Avıl başındagı bolınga kiçke uyınga töşkändä Biyüş tä garmunın cilkäsenä asa ide. Tik zurlar uyınına kerergä aña äle irtäräk, şuña üz tiräläre belän çittän karap tora. Kayber könnärdä, garmunçı yeget Salih arıgaç, anı tügäräk urtasına çakırıp uynatalar, şulay da küp kiçne ul tügäräk çitendä ütkärä. Uyın taralgaç kına yäştäşlären iyärtep bolın buylap – bakçalar artlatıp, üz tıkrıklarına hätle uynap kayta. Tora-bara yäşlär anıñ uynavın kübräk yarata başladılar. Häyer, Biyüş üze dä inde häzer yeget isäbenä kerep bara ide. Şulay da borın çöyergä irtäräk bulgan ikän äle. Garmunçı Salih monı aña bik şäpläp töşenderep tä kürsätte.

Ul kiçne tügäräk urtasında gel Biyüş buldı. Yäşlär anı al-yal birmiçä uynattılar. Salih garmunın uynaştırıp karasa da, Biyüş anıñ tavışın basıp kitte. Biyüş, şul yarışta ciñü öçen, garmunın böten köçenä tartıp, ayakların kiñ cäyep kuyıp, aykala-çaykala uynadı. Anıñ ilhamga çumıp köyne ber uynap çıguı cırnıñ yaña yañgıraşın tabu ide, icat ide. Şiğır ide bu uynau! Ul onıtıla, güyä moñ däryasınıñ ällä kaylarına kitep, şunda iñläp-buylap yöri, talçıga töşkäç, kıyaga söyälä dä, garmunın sikertep kenä kükrägenä kısa – kayış buşıy, köy akrınaya. Moñ kügen tagın oçar koştay iñläü öçen häl cıyu ikän monısı. Uynar öçen aña änä şul ike ayak baskan töş citä, ä moñı belän keşelärne sihri säyähätlärdä gizderep kayta.

Şunnan soñ garmunçı Salih kürenmäde. Ul, üzeneñ ciñelüenä ürtälep, uyınnan bötenläy kitkän ide bugay. Ä Biyüş kapka töplärenä kaytıp citkäç, Salih ällä kayan külägädäy genä kalkıp çıktı häm, Biyüşneñ uynap tuktagaç kayışın eläkterergä dä ölgermägän garmunın kulınnan suırıp alıp, küregen yänçelderep ber tipte dä, däşmi-tınmıy gına kabat karañgılıkka çumdı.

Kızganıç ide garmun, tavışı matur ide. Biyüş anı üze keläyläp tözätep karadı, ällä ostalıgı citmäde inde – elekke tavış yañgıramadı. Şähärdän yañanı kaytartkannar ide, tik – kem siña yahşısın saylap torsın – uñmadılar, üzeñ uynap karap alırga kiräk şul garmunnı. Anısı eneläre kıçkırtırga yaradı. Şunnan soñ ätise belän ikäüläp iske garmunnıñ küregen yañarttılar.

Häm tizdän Biyüş, citkän yeget bulıp, uyınnıñ urtasına kerde, anıñ inde küz atıp yörgän kızı da bar – Firäviyä isemle. Ämma yaratuın turıdan gına äytä alganı yuk, kız üze dä sizäder sizüen, şulay da barıber äytmiçä bulmas bit. Ber kiçne alar uyın urınında ikäü genä kaldılar. Yaratuın bik äytep kenä biräse dä, tik süze tabılmıy. Garmunda uynap birgänne añlasa ide Firäviyä, – keşe belmägän süzlär ezläp gazaplanudan kotılır ideñ dä kuyar ideñ. Ällä uynap kürsätergäme soñ?

– Firäviyä, garmun uynıymmı?

– Uyna!

– Nindi köyne?

– Sin bit “Alsu”nı yaratasıñ Aşıkmıyça gına uyna şunı.

Garmun tavışı pışıldap kına çıga. Firäviyä aña akrın gına kuşıla:

...Min moñlanırga yaratam

Yarımnan kalmasam da...

– Firäviyä, tukta! İşetäseñme, cil sızgıra, cil siña kuşılıp cırlıy! Äy, ul ikençe köy çıgara ikän lä...

Biyüş garmunın tezlärenä kuygan da, cilne tıñlıy. Ciñel häm tiz-tigez agışlı neçkä köy ide bu. Biyüş tä, sabıy sıman, Firäviyä aldına başın saldı, kız anı kırku çäçlärennän sıpırıp irkäläde. Annarı Firäviyä anıñ kükrägenä başın kuydı. Cil, inde tañ cile, yaña köy başladı.

Alarnıñ mähäbbäten tañ cile köygä salıp äytep birde. Yaratu süzläre bälki onıtılır da ide, ä cır, moñ inde onıtılmıy ul.

...Sugıştan soñ gına öyläneştelär alar. Şul avır yıllarda başka çıgıp, yort-cir citkerep, üz köçlärenä tayanıp yäşädelär. Moñ-cırga ällä ni vakıt kala torgan çak tügel ide. Şulay da, avırga kilgändä, kıçkıru-ärläşü belän yırak barıp bulmayaçagın añlap, alar bergäläp moñayalar ide. Biyüş garmunın ala da, üze yaratkan “Alsu” köyen uynıy, äyterseñ lä bu köy anıñ Firäviyäsenä bagışlangan, anıñ yözendäge alsu çibärlekne maktıy ide. Firäviyäsenä meñ rähmät. Biyüşkä tavışlanırga berkayçan da çama kaldırmadı. İreneñ käyefe kırıla başlavın sizü belän, garmunın kullarına tottıra häm, anıñ cilkäsenä tayanıp, gel ber süzlärne äytä ide.

– Biyüş, uyna äle, tañ cillären sızdırıp uyna...

Alar şul cırnı gel yañartıp yäşädelär. Häyer, äçe cillär dä ismi kalmadı kaluın.

Äle bıltır köz genä bulıp aldı şundıy häl. Kaşık töşsä dä, çümeç tä anıñ artınnan idängä oçarga gına tora bit. Firäviyä hiç uylamaganda gına Biyüşennän könläşep kuydı. Monıñ öçen säbäbe dä bar, häm bu säbäp yılga agışın tuktatırlık zur ikän.

– Kibetkä yış kerä başlagansıñ. Ahrı, kibetçene küzläveñ inde, – dide ul. – Kartayıp betkän başıñ belän keşe kölderep yör tagın, balalarıñ üsep citkän. İrdän kaytkan bulsa da, siña kızıñ bulırlık bit ul.

– Ällä kibetkä papiros alırga kerergä yaramıymı?!

– Papiros kaygısı bulmagan äle. Tutıy koş, dip kenä endäşkänseñ kibetçegä. Sinnän algan papirosnı tartmas cireñnän tartırsıñ, digänseñ...

Biyüşneñ şayarıp söylägän süzläre kiçkä öyenä änä şulay tuksanga törlänep äylänep kayttı. Ul bakça başındagı kiselgän kayın töbenä utırdı. Bu urınnıñ elekke hucası bakça başına törle agaçlar utırtkan bulgan. Alar inde zurlar, alar häzer yafrakların koyıp yalangaç kalgannar. Änä tege imänneñ dä ber yafragı da yuk. Küp yılnı imännär sargaygan-köygän yafrakların oçırmıyça, kiläse yılga çıgaçak börelärne salkınnan saklıylar bit. Ä monıñ şärä botak-çıbıkları kiçke cildä tibräler-tibrälmäs toralar. Cil kotırıp iskändä dä aska iyelmilär, tik yanga bärelälär.

Kinät kenä şärä agaç botakları kubız teledäy bulıp toyıldı Biyüşkä. Karale, közge cil alarnı çınnan da kubız itep köy suza bit! Tik bu köy nigäder yöräkkä yatışsız – çıbıklar äçe sızgıralar, kayber yaña köylär kebek, yöräkne ütken pıçak belän telgälilär, äyterseñ katı botak-çıbıklar üzläre änä şul pıçaklar ide. Nigä soñ bu kompozitorlar şundıy äçe cillärne genä tıñlıy başladılar äle? Yañgır yaugandagı, tañ cile iskändäge küñelne yañartuçı köylärne işetmilär ikän?..

Kubız... Uylap karasañ, halık bu uyın koralın tabiğattän küçerep yasagan ikän. Kemder menä şulay Biyüş kebek, cilneñ botaklarnı kubız tele itep uynavın kürep algan da, kubız yasagan...

Kubız.. Hatınnarga yul kuysañ, alar sine kubızga biyetälär inde. Ä kubızga biyü menä şuşı şärä botaklar köyenä sikerengäläü buladır, şät. Şunıñ mäğnäsenä häzergäçä töşenmiçä yörelgän bit...

Firäviyä dä şulaymı?.. Bulmagannı!.. Yuk, anıñ Firäviyäse mondıy äçe, moñsız köylärne belmi, tañ köyen yarata ul. Äz genä könçelek ğalämäte kuzgalıp kitkän ikän, – yarata, dimäk...

– Kayda yöriseñ tagın?! – dip yarım üpkäläp karşıladı anı Firäviyä.

– Bakça başında idem lä... Kolakka ällä nindi şıksız köylär işetelde...

– Şul bulır äle ul, minnän başka gına yörsäñ! Menä min üzem tıñlatıym äle siña köylärneñ köyen...

Firäviyä türdäge urındıktan östenä ak cäymä börkälgän garmunnı Biyüşkä kiterep tottırdı, üze anıñ cilkäsenä tayandı...

– Tañ cillärenä iyärep uyna...

Biyüş belän Firäviyä yäşleklären rähätlänep iskä aldılar. Öyaldı baskıçınnan ayak tavışları işetelgäç kenä köyne tıñlaudan tuktadılar alar. Keçkenä malayları uyınnan kerä ide bugay. Äti-äniseneñ köyen işetmäsen, äydä, üz cırın keşe üze tabarga tiyeş bit. Häyer, äti-änilärenä ohşagan balalar hıyalıy izge ber yaratuda alardan kalışmaslar äle. Alay gınamı soñ, alar tagı da maturrak, bähetne zuraytuçı köylär işeterlär tabiğattän... Kiläçäk alarnıkı bit, ä tabiğat kön sayın, hätta minut sayın yaña köylär çıgarıp kına tora. Alarnı işetä belergä genä kiräk. Ä işetsäñ inde, sin bähetle, dimäk...

Biyüş urınınnan kuzgaldı.

– Ak kolınnıñ da inde üz köye bar, – dip söylänep kuydı üzaldına.

...Nigä äle anıñ tauda çabıp uynavı cır bulmaska tiyeş ikän? Ällä şunı köyläp karargamı? Avıldaşlarga uynap kürsätep, böten halıkka taratırga ide ak kolın köyen! İdängä töşep vatılgan çokırnıñ çıñ-köyen dä, yañgırnıñ öy tübäsendä orkestr uynavın da, Firäviyä belän ikäve genä tıñlagan tañnıñ mähäbbät cırın da... Barısın da, barısın da.. Hätta közge botaklarnıñ sıkranuın da... Yöräkkä señep kalgan bu köylär, ä üzlären haman avıldaşlarga uynap kürsätep bulmıy. Küñeldän garmun tellärenä haman tama almıylar alar.

Ällä yaña köylär cırlamakçı bulıp yukka talpınasıñmı, Biyüş? Gomer ütep bara, teläkkä yäşläy ireşergä kiräk bulgandır mögayın.

Nigä äle sez, köylär, küñeldä biklänep yatasız? Bärep yañgırap çıgarga köçegez citmime Ällä sez dä kartayasızmı?

Häyer, moñ kartayunı belmi. Här cırlagan sayın yäşärä bara bit cır. Häm keşe dä cırlap yäşärä. Dimäk... Dimäk, öyeñä kaytasıñ da, aşyaulık şudırıp çokırlarnı idängä töşeräseñ, – telägäneñçä vat, berkem açulanmıy da, “çäbäk” tä itmi. Äy çıñlıylar çınayaklar!.. Tege köyne tagın işetäseñ!.. Ä häzerge çokırlar alay çıñlarmı soñ? Ul köyne işetü öçen tege çaktagı zäñgär börçek bizäkle çokır kiräk tügelme? Häm üzeñneñ dä malay buluıñ...

Ägär bütän köy çıgarıp vatılsalar? Naçarmı? Yuk, bigräk şäp! Yaña köy!..

– Äydä, biyä, kaytıyk, tizräk kaytıyk äle... Bügen kiyäü balakay çäygä däşkän ide. Kiçkä çaklı ak kolın köyen garmunda uynarga öyränep kuyıym äle...

Ak kolın sözäk tauga çabıp menä. Näni toyakları belän cirdäge moñ tellärenä basıp köy çıgara...

Äye, bu dönyada här närsäneñ üz köye bar şul. Üz moñı...

1973

Click or select a word or words to search the definition