Ak Kanatlı Börket Balası

Hikäyä

Yaznıñ berençe cılı nurları belän kilgän nazlı cil tau başların salkın kardan arçıp, ülännärne uyatuga, bez dä, avıl malayları, şunda yögeräbez. Dönyalıknı rähätländergän koyaştan borın öslärenä häm bit oçlarına sipkellär sibelä. Tau bitendä yomşak kıyakların tibrätep yualar kalkıy başlıy. Tabiğatneñ bu tatlı da, açı da niğmätenä yulıguga, ikençesen häm öçençesen tabasıñ. Säğatlär buyına tau bitendä onıtılıp yöriseñ, ä yugıysä, çak kına taypılıp kitsäñ, aska, tübängä, andagı karañgı häm kurkınıç çıtırmanlıklar, yözyaşär imännär häm, alardan da arırak, taşıp sular akkan upkınga oçaçaksıñ. Kayvakıtta şulay toyıla ki, güyä iñeñdä kanatlar üsep çıgar da, alarnı cilpep, cäyräp kütärelep kitärseñ sıman. Börket bulıp, ber talpınuda mögayın da böten cihannı koçagıña alıp, barlık dönyaga üzeñne huca itep toyıp.
Änä ul — börketneñ üze! Niçek oça!.. Bezneñ börket!.. Ä nigäder ul haman da yalgızı. Anı tanıp beläbez, kanatında ak kaurıyları bar anıñ, näq uñ kanatınıñ oçına taba.
Eleklärne anıñ oyası tau sırtında üskän imändä ide. Häzer näq upkın östendäge kıya taşka kunaklıy ul. Ällä arabızdan berär ahmak malay anıñ oyasın tuzdırdımı, ällä yäşen taşı sugıp kurkıttımı, belmibez. İnde häzer anıñ oyasına küz dä sala almıybız. Bälki ul häzer yalgızı gına da tügelder? Dustım Rasih, poşık borınlı, belmägäne yuk tel bistäbez:
— Alarnıñ ikesen bergä kürdem,— söylängän ide. Ällä töşenä genä şulay kergän, Hoday belsen? Ämma süzendä haklık bar sıman, çönki barıbız da anıñ şulay buluın teli. Ul börketne bala çagınnan uk beläbez. Anıñ äti-änise dä, tugannarı da bar ide. Alar kayadır kitep bardılar, ä ul, ak kanatlı börket balası, bezdä, tugan cirendä yäşäp kaldı. Kayber sındırıp cibärgän kışnıñ cılımsa könnärendä dä kayandır könyak tarafınnan kilep çıga da, avaz salıp, bilämälärenä küz taşlap kitä. Beläbez, tizdän yaz citär häm ul kabat kaytır. Häyer, börketlärne ällä kaya yıraklarga kitmi dilär bit, şulaydır ul, şulaydır, monda gınadır...
Äye, Rasih hak äytä, küze oçlı anıñ, döres kürgän bulırga kiräk, bıyıl ul börketebez oyasına parın da alıp kaytkandır äle! Şulay bulmıy ni! Parsız yäşäp bulamıni? Kürşebez Räşidä apa äytä:
— Bezneñ ämirneñ borınına is kergän bugay, parta kürşese Fäniyäneñ çäçen tartkan,— di.
Bolay bulsa, yörep tä kitärlär, öyläneşerlär dä. Minem Granit abıy da ğaşıyq mäcnüngä äylände äle. Eleklärne utlı tabada yörgän kebek ide, häzer bötenläy sagışlanıp kaldı, sabırlandı. Kiçlären tau başında uçak yagıp, yalgızı şunıñ yanında säğatlär buyına onıtılıp moñsulanıp utıra. Ya Hodayım, ägär bu yäşennän öylänä kalsa, halık närsä äyter? Ämirneñ yarıy äle anıñ, minnän yäşräk bulsa da, ambar qadärle ike katlı yortları bar. Ä bezneñ soñ, bezneñ? Keçkenä genä altı poçmaklı yort, eçe tulı apa, señel, abıynıñ üze, ätkäy, änkäy... Kayber könnärdä yugarı oçtan äbiyebez dä kuna kilä. Kiçen öyne tutırıp, idängä suzılışıp yatabız, irtän uyanıp kitäbez, yuıngıç yanında çirat citkerä almıy aptırıybız. Abıyga, berük, öylänergä aşıkmasa da yarar ide. Äle cidençe sıynıfta gına ukıy şul ul. Ä Ämir inde üzenä karar, min, şähsän, anıñ ul niyätenä karşı kilmäm, inde bıltır uk başlangıç mäktäpne tämamladı, bıyıl dürtençe sıynıfnı uk beterergä tora. Buyga da üsep kitsä...
Menä börketebezgä dä küptän üz parın tabarga vakıt. Anıñ moña tulı hakı bar. Çebi çagınnan, bala vakıtınnan uk tormışka yäşim dip yabışıp üste ul.
* * *
Äüvälräk anıñ äti-änise ber genä börket balası üsterä idelär. Ä bu yılnı, ni gacäp, dürtäü buldılar, bersennän-berse äçe tavışlı, sarı tomşıklı köränsu-kara yolkış çebeşläre kükkä bagıp çäreldi-çäreldi gacizlädelär. Alarnıñ yabık häm zägıyf buluları gacäpländergängäme, miña aç häm meskennär kebek toyıla idelär.
May ayı ğadättägedän esseräk kilep, koyaşnıñ ütker pıçak nurları bolın häm basularnıñ bägırenä kadalıp, ömettägelärne tämam häyerhaksızlandırıp, avıl kartlarınıñ telendä: “Açlık ğalämäte, başkaça bulmas, Allahınıñ ämereder!”— digän süzlären kolaklarıbızda kabatlandırıp, cannarıbıznı öşetä başladı.
— Häyersezlek ğalämäte!— didelär ölkännär.
— Dönyalık bozıldı!— didelär il agaları.
Härhäldä dönyalıknıñ bozıluında bez, bala-çagalar, üzebezne ğayeple dip belä idek.
Ul börketlärneñ oyasın küräse kilmi idemeni, teläk zur buldı. Çagıl tavınıñ Minzälä ineşe yagınnan tekälänep kütärelüe häm yugarıdan tägäräp töşkän taşnıñ aska taba omtılıp oçuı isä kotlarnı ala. Daga kebek alga ike yaktan çıgıp torgan bu sırtnıñ urtasındagı sözägräk sıman toyılgan, kuyı agaç-çıtırmanlıgı üskän cirdän şul börketlär oyasına güyäki yakın kilep bulırday. Ämma kurkıta. Ara vakıt tiyügä, şunda bargalap kildek. Börketlär yıraktan çıpçık qadär dä kürenmilär. Yuk, moña gına kanäğatlänü yarıymı soñ!
Dustım Rasih belän çıtırmanlık aşa uzarga häm börket oyasına yakınrak barıp tamaşa kılırga uyladık. Ämma, anda citügä, ayak astıbızdagı cir ubılıp, dönyalık häräkätkä kilde häm min ber yakka, dustım ikençe ber üzängä arkalarıbızda şuıp töşep kittek. Rasihnıñ agaç botagına yabışıp kalganlıgın çamalap ölgerdem. Ä mindä andıy cähätlek yuk ideme, ällä yulım uñmadı, sırtımda haman tübän taba tizlängännän-tizlänäräk oça birdem. Baştarak kölke toyılgan bu halätemdä çarasızlıgımnı añlarga ölgerdem, yöräkne kurku öne ötep aldı. Ägär dä bu oçudan tuktamasam, min ahırda tübändäge tekä kıyanıñ oçına kilep çıgaçakmın häm, cähännäm koyısına olagıp, vatılıp-cimerelep betäçäkmen.
İske yafrak häm urman tuzanı, kom häm balçık ciñnäremä, çalbar balaklarıma, avız häm borın-kolak tişeklärenä tula bardı. Kaya yabışıp kalırga da belmädem. Hälem harap ide. Kul astıma eläkkän taşlar urınnarınnan kuzgaldı, botaklar şartlap sındı. Alar belän bergä, zuraygannan-zuraya bargan taşkın bulıp, tübängä taba tomırılıp aktım-aktım da, ya hikmäti Hoda, kinät tuktap kaldım. Östemä, avızıma, muyınga, kolak tişeklärenä, küzläremä tuzan, taş, balçık kebek hämmä çüp-çar bualıp kilep öyelde.
Ayaklarım belän agaç töbenä terälep kalgan idem. Minem arkada kuzgalgan taşlar, agaç botakları häm tufraknıñ bualmıy kalgan öleşe, yulların dävam itep, şaulap aga birdelär. Ä berazdan säyer tınlık urnaştı. Güyäki şuşı mizgeldä dönyalık tämam üzgärep, tormış yañadan başlangandır sıman toyıldı. Şau agaçlar östenä cäyelgän iksez-çiksez küktän özelep-özelep kenä monda zäñgärlek tamadır kebek. Häm dönyalıknı kinät başka törle şau kümde. Bu, inde añlarga ölgergänemçä, min kuzgatkan taş-balçık häm tufrak yılgasınıñ tın agışlı Minzälä ineşenä kotın alıp kuşıluı ide. Kinät kupkan bu tavıştan örkepme, ällä aña kuanıpmı, açı itep kurkuldagan avaz işetelde. Min anıñ börketneke ikänlegenä şiklänmi idem.
Berazdan soñ çüp arasınnan sak kına kütäreldem. Yanımda gına nider selkenep kuydı. Ul da başın kütärde. Agızıp alıp töşkän tufrak, çüp-çar häm çınık agaç botakları arasınnan miña karap torgan bu canvarnıñ küz östendä sızılıp kitkän ap-ak kaş ide. Küp tapkırlar kitaplarda suräten kürgänem bulganlıktan anı tiz tanıdım. Şunlıktanmı kotım alınmadı. Güyäki ul irkälävemne yaratır sıman toyıldı. Matur hayvan bit. Bursık. Min aña kaba kulımnı suzarga ölgermädem, niyätemne añlapmı, ul ıcgırıp-ıcgırıp kuydı.
Aña zıyan itärgä telägemdä dä yuk ide. Şunı sizenepme, bolay kurkıtuınnan tuktadı da, inde torıp basarga ölgergän hälendä başın borgalıy-borgalıy, küzen dä almıyça miña turı karap tora başladı. Yılmaya idem. Belmim, nigä şulay toyılgandır, ul da cavabında yılmaydı sıman. Ul miña şuşı mizgeldä bik yakın, üz, hätta dustım kebek toyıla başladı. İnde aña kulımnı suzdım. Ämma ul tagın ıcgırıp, azau teşlären kürsätep cavap birde. Tänem buylap bu yulısı kurku yögerde, kulbaşım avırtıp kuydı. Min torıp basarga ittem. Ämma köçem citmäde. Bursıklarnıñ yırtkıç hayvannar zatınnan ikänlegen belä idem. Ul şunda ıcgırudan tuktadı, äydä, torıp bas inde minem sıman, annan soñ kitärmen digändäy karap toruında buldı.
Çüplärdän arınıp min ayagıma kütärelä birdem. Cilkä artınnan häm kulbaşınnan gayre avırtkan töşlärem yuk ide. Yarıy, isän-sau ikänmen äle dip kuanıp kuydım. Şunda cänlek tagın da yılmaep aldı sıman.
Ämma ul minem hälemä häyran itep tormadı, ber sikerep kuydı da, cähät-cähät atlap, üz yulı belän sulga taba, agaçlar arasına mıştım-mıştım, çügäläbräk yögergän hälendä kitep yukka çıktı. Äye, ul bursık ide, olı häm simez, üz kemlegenä kanäğat bursık ide.
Kinät kotım öşenep kuydı. Kütärelep karasam, koyaş nurlarınıñ sarılıgında körän bulıp kürengän laçın koş, kanatların cäygän hälendä, kük yözen bolıttay kaplap, güyäki baş oçınnan gına oçıp ütep bara ide. Küzlärenä küzlär oçraştı. Özep alırlık tomşıgı kükrägemä kadalganday toyıldı. Ul mine güyäki üzeneñ kalın häm ütken tırnaklarına elep aldı da kütärep alıp kitte. Yörägem cu itte. Kurkudan yözemne uçlarım belän kaplap, küzläremne kısıp yomdım. Ämma bu töş kenä tügel ide. Şulay da bäladän şuşı räveşle kaçuım belän kotılıp kalırmın sıman.
Agaçlar, köçle cil çıkkan diyärsez, şaulaşıp aldılar. Biyekkä, bik biyekkä oçıp menep kittem. Mine laçın, tırnaklarına eläktergän dä, ällä kayda, biyek tauları häm mäğrur kıyaları belän dönyalıknı yämsezläp torgan Kaf tarafına iltep taşlar inde. Ä min annan niçek kaytırmın? Ätiyem dä, äniyem dä yuksınırlar, sagışlanırlar. Balaların yugaltu häsrätenä niçek tüzärlär? Yılarlar, bik tä yılarlar inde. Monnan soñ kem, irtük toruga, uramga çıgıp çabar. Alar kemgä:
— Ulım, çäy eç, aşa, annarı uyınıña ölgererseñ!— dip endäşep kalırlar?
Kem borılıp kerer dä:
— Yarar inde... Yuksa, süzebezne dä kolagıña elmiseñ, dip ärlisez. Menä, tıñladım. Kürşe malayları äle yokılarınnan uyanırga uylamagannar da ikän. Ber üzemä genä uramda küñelsez şul. Sezneñçä bulsın!— dip alarnı kuandırır?
Beläm, bik beläm, äti-änilärebez dä şatlık-kuanıçlarga mohtaclar. Niçek söyenä-söyenä:
— Menä ulım, baldan kap, maydan kap, koymak aşa, kaymak kiterik... Bötenläy yabıgıp betteñ inde şuşı uyın artınnan yögerep. Prännektän aşa, peçänkädän kap. Känfitneñ kaysısın alırsıñ? Menä, tatlısı bar, äçkelteme! Vraçlar känfit teşne beterä dip yüri äytälär. Häzer yaña teş kuydıru berni tügel ul. Aşa, ulım, aşa, dip, uñımnan da, sulımnan da töşep, bersen ikençese uzdırıp monnan soñ kemne sıylarlar? Abıynımı? Ä ul ber yıldan kürşe avıldagı internat mäktäptä ukıp yatmakçı. Aña häzer öylänsä dä bulır, karavatta minem poçmak buşaganga kuanır inde. Bezneñ mäktäp sigezellık kına. Abıy kebek cidene beterep, annarı sigezençe uzıp, ugızınçıga citsäm, min dä internat mäktäpkä kitäm äle. Menä rähät, menä irek. Berkem dä sine köçläp aşatmıy, kıstamıy, uyınnan tıymıy.
Eh, anda da barıp ukıy almam mikänni inde?
Señlekäş äle balalar bakçasına gına yöri, apalar kiyäü yegetläre artınnan kalaga kitep barırlar. Billähigazıym, ätkäy belän änkäy kızganıç. Min bulmasam, şuşı Kaf tavına börket kiterep ırgıtkan cirdä adaşıp kalsam, alarga küñelsezlek, sagış, häsrät ireşer şul.
Yuk, alay yaramas!
Min küzläremne açtım. Karasam, tege laçın digänem ber dä alay uk olı tügel ikän. Änä, yözellık kuyı botaklı imän başındagı oyalarında alar, ikese dä şunda, şökätsezlär.
Bu yulısı ul börketlär miña çebi balaları kebek kenä kürendelär. He, dip, çak kına uylap kuydım. Mögayın da bala çıgargannar da ikençe katka kükäy salgannar bolar, Kaf tavı tavıkları! Menep, ber-ikesen çäldersäm, kızık bulır ide. Bezneñ “Tabiğat beleme” ukıtuçısı Mars Galiyeviç anıñ işe karga, çäükä, çıpçık, kügärçennärneñ yomırkaların cıyıp, därestä äyländerä-äyländerä kürsätä. Krokodil belän filneke genä yuk, di. Äle anda kaz kükäye dä bar, üzem kürdem. Olı, uçka köçkä genä sıya. Divarga çäpäsäñ, böten büränäläre sarıga buyalır, kızlarnıñ borınına sası kükert ise tular, ä min çıgıp yögerer idem. Tik alay eşlärgä yaramıy gına şul, yaramıy! “İkele” kuyaçak.
Ä menä laçın kükäye kaznıkı işe genä bulmıy, kimendä öç litrlı banka qadärder, hiç yugı ike litrlı! Eh, ber kükäyen alıp, Mars Galiyeviçka kaytarıp birsäñ, kimendä ber “bişle”sen kuya inde, olı itep, däüne — yıl buyına citärlegen! Ällä öçne beryulımı?
Minem bolay da bu yılda dürt “bişle”m buldı. Nigäder bütän törle bilge kuymıylar miña. Yä “ikele” tomıralar, yä “bişle”. Annarı ikesen bergä kuşalar da, çirekkä “dürtle” yäki “öçle” çıgaralar. İkene bişkä kuşkaç cide bulganlıgın kem dä belä, ämma urtalay tigez bülgändä niçek dürt yä öç çıgadır, monısın ukıtuçılarım gına çamalıylardır. Kıskası, uku däveremdä ni “öçle”ne, ni “dürtle”ne kürgänem yuk älegä, ämma çirek yomgaklarında alar kaydandır başların kalkıtıp çıgalar. Hiç yugı hezmät yäki fizkultura däresennän bulsa da kuyalar miña ul bilgene. Ä annarı: “Bezneñ sıynıfnıñ danlıklı “udarnik”ları sanın kimetep yöriseñ!”— dip açulanalar. Bersen dä totıp aşaganım yuk äle, nigä şul süzlären äytälärder?
Başlagaç, äytim inde, minem mäktäp däresleklären açıp ta karaganım yuk diyärlek. Ukıtuçılarım uzgan därestä ni söylägän bulsalar, şunı gına kabatlap biräm üzlärenä. Kuanalar. “Bişle” kuyalar, ä sıynıftaşlarım nigäder “dürtle” belän “öçle” arasında gına adaşıp yörilär. Ällä däreslärne tıñlap utırmıylar, ällä añlap betermilär? Ä kayber däreslärdä ukıtuçılarım, sorap ta tormastan, miña “ikele” utırtalar. Säbäben äytmilär. Tärtibem naçar, ahrısı. Ä-ä, aldıym ikän. Min hämmäsennän urıs tele belän ädäbiyätı däreslärendä kalışam bit äle. “Yäş gvardiyä”ne söylärgä kuşsalar, min — belmim. Bötenese ukıgannar, ä min — açıp ta karamagan!
Menä şulayrak äle hällär...
Ägär dä urıs tele ukıtuçıbızga şul öç litrlı banka qadärle laçın kükäylären iltep birsäm, “bişle” kuyar ideme ikän? Yuktır. Ul Asiyä apabıznıñ monıñ işegä ise dä kitmäs şul. Aña “Härbi ser” kebek äkiyätlär kübräk oşıy. Änä sıynıftaşlarıma da andıy yuk-barlar oşıy, yarışa-yarışa ukıylar, uzışa-uzışa, bersen-berse bülä-bülä söylilär. Ä min häyran itep tıñlap utırgan bulam. Äye, burcuylar tırnagı astında kalıp ta, şul yırtkıçlarnıñ ayak tabannarın kıtıklap kara äle... He, korsakları zur digäç tä, yülärlär di alar, ahmaklar, imeş. İkedän bişne ayıra belmilär, di...
Yarar inde, min dä ber ukıp kilep söylärmen dä, Asiyä apabız ah itär!
Ul könne dä dustım Rasih belän bıdır-bıdır gäpläşep kayttık, tel tegermänebez buş süz kapçıklarıbızdan koyılgan äkiyät häm safsata orlıkların ciñel kuldan gına tarttı da tarttı. Tege işelep töşüebez ğadäti häveftän olı ber zilzilä bälasenä oçrauga äverelep, dönyalıknı su basular, Nuh vakıygası, cir teträü, ul mäsälälärdä ğalimnärneñ köçsezlekläre, adäm zatınıñ, nikadär genä akıllı bulmasın, hakıykatkä ireşä almavı häm başka şunıñ işe ere-mere, vak-töyäklärdä ber-berebezneñ başların katırıp beterülär belän dävam itte. Börketlärebez dä gadi çıpçık zatı sıman koş kına bulularınnan acdahaga äyländelär dä, ällä nindi sämrug häm homaylar kıyafätendä bäyän kılınılıp, alarnı tagın kürergä irtägä ük baraçagıbız hakında süzlär kuyışıp, kapka töplärebezgä citkäç tä kimendä berär säğatläp läçtit satkannan soñ, öylärebezgä kerep, televizor karşına çumıp, gadi häm ğadäti tormışıbızga kayttık. Monda küñelleräk ide.
İrtägä digänebez berseköngä, berseköngä digänebez atnadan da arıga kaldı. Şul arada cäy dä citte. Kümhuc basularında çögender eşkärtü, bäräñge töben öyulärdän tış, mäktäp bakçasında irtädän kiçkä qadär eş belän mäşgul buldık. Ul da tügel, üzebezneñ ihata bakçalarında da bil böktek. Eşneñ ige-çige yuk ide, kırıkmasa kırık törle alar, hämmäsendä dä “sayraşırga” tiyeş idek. Dustım Rasih belän oçraşıp söyläşergä dä vakıt yuk. Mäktäp bakçasında eşlägändä dä olı süzne başlap bulmıy, kiçkä kalıp kına kaytabız. Yoklarga yatarga da ölgermiseñ, inde uyanırga, torırga vakıt.
Kön artınnan uzgan könnär börket oyasın da, tau buylarında yua aşap yörülärne dä, işelep töşep kitü vakıygasın da onıttırgan ide. İyün ayı uzıp, iyül dä kilep citte. Vakıt tabıluga, ineşkä balık kaptırırga yögereşä başladık. Şunda dustım Rasih:
— Börket balaların üstergän!— dip äytep salmasınmı.
Yar buyına tezeleşep utırgan bez, ıbır-çıbır, anıñ küzlärenä aptırap karadık. Ämir genä, ayakların bolgagan cirennän, ak kalaç kebek tügäräk häm tulıp torgan başın kaşıp:
— Nindi börket di ul? Bezneñ yakka kayan kilsennär alar!— dip ketkeldi başladı, kulındagı ozın karmak sabı töşep kitä yazdı.
— Çirtä-çirtä!— dip kıçkırdı Dilbär häm, karmagına tersäk buyı alabuga kaptırıp, tartıp ta çıgardı.
Apalarnıñ “Zoologiyä” däreslegennän kürep belgänebezçä, bu balıknı şuşında uk tanıdık. Ämma anıñ ineşebezdä barlıgı bilgesez, karmakka kapkanı yuk ide.
— Bähetle ikänseñ, Dilbär!— didem, anıñ balıgına kızıguımnı yäşerä almıyça.— Menä nindi bula ikän ul alabuga balıgı! Bökere. Küräsezme, malaylar! Sırtı bar! Ä sırtında — enäläre!..
Alabuga balıgı çınnan da gacäyep matur häm, şul uk vakıtta, moñarçı berebez dä totıp karamagangadır, kurkınıç häm şökätsez toyıldı.
Ul arada Rasih ta karmagında şoma häm matur kızılkanat tartıp çıgardı. Miña çirtmi, kalkavıçım häräkätsez ide. Başkalarıbız da telsez kalıp, inde genä balık kaptıraçagına çın küñellärennän ışanıp, ömet cilkännären kiyergän häldä şım gına utıra birdelär. Rasih, kızılkanatın karmagınnan saldırıp, alıp kilgän sulı bankasına cibärügä, yaña seläüçän elengän karmagın caylap, aña:
— Tfü-tfü, balık kap, yar buyında yaltırap yat!— dip äfsen ukıp häm laç-loç tökerep, saylagan uyıntıgına attı da: — Bala çıgargan ikän dä, üsterergä ölgergän ikän!— diyäräk iske süzen yañartıp kuydı.
Yalt kına anıñ bankasına karadık. Anda yalgız kızılkanattan gayre hiçni yuk ide.
Berazdan Dilbär,— mulla bababıznıñ sataşuınnandır inde anı kızlar iseme belän atagannar,— kürşe malayı:
— Çebi dip äyt!— diyäräk kölep kuydı.— Bezneñ Ayratnıñ da ayakları çebi çıgargannar.
Aña iyärep bez dä köleştek. Enese Ayratnıñ ayakları çebilänüneñ säbäben yahşı belä idek. Ul yalanayak yörergä yarata. Yañgır dimi, suık dimi, ällür, ayagına başmakların da elep tormıy, uramga çıgıp yögerä. Artınnan änise Nursinä apa sandaliların totıp kilä:
— Ki inde, ulım, avırırsıñ bit?— dip ütenä.
Aña, Nursinä apaga, Minfalih abıy oçrıy da:
— Kiderep bulmıymı?— dip sorıy.
— Yünsez malay!— diyä Nursinä apa, häldän tayıp tuktap.— Nu bu malaylarnı!
— Alar şulay inde,— di Minfalih abıy, üz malayların isenä töşerep.— Çebi çıkkaç akıl kerä alarga!
— İ ul çebi çıkkançı äle,— di Nursinä apa zarlanıp,— tavıgıbız kırtlıy gına başladı, kayçan utıra da kayçan çebilären çıgara!
Bolarnıñ süzläre şunıñ belän tämamlana. Nursinä apa kaytıp kitä, Minfalih abıy:
— Hatın-kıznıñ çäçe genä ozın şul, añlata almadım,— dip zar eçendä kala.
Monı şofer Faiz abıyga söylägäç, tegese kölä ikän:
— Häzerge hatınnarda çäç tügel, tel ozın, tel! Böten hikmät tä şunnan!— dip.
Alarnıñ söyläşkännären kolagına kirtläp torgan Faiz abıy malayı Fänis tükmi-çäçmi boların bezgä söyläp betergäç:
— Ayratnı Nursinä apa ozın tele belän genä eläkterep ala ikän!— diyäräk, süz yomgagın aldıbızga tägärätkäç, tege yulı köleşüdän hätta yar kırıyı işelep töşep, böten balıklarnı kurkıtıp betergän idek. Bu yulısı hihıldauga yul kuyarga hiç berebez dä batırçılık itmäde. Ämma Ämir genä:
— Çebi çıgarganmı?— dide, añlamamışka sabışıp.
Şul gına citmägän ide. Malaylar ber-ber artlı prıh-prıh ittelär. Ämir haman da tınıçlana almıyça:
— Közgä Ayratnıñ çebiläre tavık bulıp citlegä inde, bäräqallah!— dide dä: — Tavık ite aşıysılar da bar ikän,— dip östäp kuydı.
Monısı uk artık ide. Bu yulısı kölülärebezdän yar buyı gına teträp kalmıyça, ineşebez dä çaykalgan çiläktäy tügelgäläp kuyganday buldı. Çamasın yugaltkan Rasih suga oçtı, anıñ artınnan Ämir kilep töşte. Kölülärebezgä mıskıllaular kuşıldı, törtkäläşülär başlandı. Balık totunıñ kızıgı da, rähäte dä kitte. Berazdan soñ köçkä genä tınıçlanıp, suga çumgannarnıñ kiyemnären kipterü öçen uçak yagıp, anıñ tiräsenä cıyılıştık.
Rasih tagın süz başladı:
— Tege, kıya başındagı oyadagı börketlärneñ balaları däü bulgannar ikän. Abıylar urman aşa uzgannar. Sırt yanınnan. Kürgännär. Çi-çi kilälär, di. Abıyıñ söylämädemeni?— dip, miña törtep aldı.
— Yuk, ber süz dä äytmäde,— didem, anıñ börket balaları hakında söylärgä teläge barlıgın bayadan birle süz kuzgatıp mataşuınnan uk töşenep algan idem inde.
— Äydägez, barıp kaytabız, malaylar!— dide ul, bezne kızıktırırga teläp.
— Bügen ükme?— didem, anı tagın da ürtäp.
— Yuktır, soñarılır,— dide Rasih, koyaşnıñ bayu yagına yakınlaşuına işarä itep.
Niyätlängän eşlärebez tiz genä barıp çıkmasın älegä belmi idek. Bu berniçä könlek kenä elägep kalgan yaldan soñ kabat kır eşläre başlanıp kittelär. Bez tagın äle çögender basuında çüp utadık, äle bäräñge basuında bil böktek. Vak-töyäk bala-çagalarnıñ yärdämennän başka avılda eş ber genä adım da alga barmaganlıgın belsäk tä, kümhuc räisebezneñ kükräk kiyerep, büksä kabartıp, min bolay eşlädem, min buldıklı dip maktana torularına tämam künegep, baş kütärmi, hezmät mayın sıyık söyälärebezgä cıyılırga da ölgermägän cileklärebezdän sıga birdek. Kümhuc eşen yort arasındagısı alıştırdı. Atna-un könläp tä tügel balık çirtterep yal kürüebez dä, kıyadagı börket oyası da onıtıldı häm şulay cäyebez uzıp ta kitäse ide.
Bıyıl ciläk uñganlıgı hakında avıl halkı küp söylägänlektän, eş arasında mine dä urmanga kudılar. Bu eşne dustım Rasihka da yöklägännär ikän. Bidonın kütärep kergän. Bez tırıs-kärcinnärgä ciläk cıyunı kitaplardagı räsemnärdän kürep belsäk tä, öç litrlı bidon belän barunı ğadät itkän idek. Ul kärcin digän äyberne ürerlek tal çıbıkları su buyında küptän deget afäte arkasında kibep betkänlektän, ürüçeläre dä ostalıkların onıtkan çorda yäşägänbezder inde. Ä bidon caylı häm uñaylı nämärsä şul ul. Totasıñ da yögeräseñ.
Könnärneñ iyül urtalarına kilep kergän vakıtı. Basu-kırlar östennän räşä yögerä. Küñellärdä koyaş tantanası. Ul üzeneñ zäñgär kiñleklärendä mäğrur padişah kebek säyär kıla. Könneñ esse bulaçagın aldan uk sizengän tavık-çebeşlär koyma häm kirtä buylarında üskän kiñ yabaldaşlı ärekmännär astına poskannar. Därtle sandugaçlar deget afätennän çittä sıyınıp kalgan tiräklärneñ sirtmä botaklarında cır suzalar. Yaña saugan söt kebek kabarıp-kabarıp çıkkan ak mamık bolıtlar küz aldıñda kabat erep yugalalar da bütän ber urında päyda bulalar. Mondıy äkämättän kızık tabıp, ber tau başınnan ikençesenä küçä-küçä barganıbızdan arıp, yäşel çirämgä suzılıp yatkan hälebezdä tamaşa itäräk, tellärebezgä salına tordık. İñküleklär arasında yörgän sıyır-sarık kötüläreneñ avılıbızdan arı taba agıluınnan vakıtnıñ älegä şaktıy irtä ikänlegen töşensäk tä, berazdan urmanga aşıgırga buldık. Bezneñ äle başlarıbıznı kütärmiçä küpme ciläk cıyasılarıbız da bar. “Tutırmıyça kaytmagız!”— dip çıgarıp cibärdelär şul. Kim-hur kalırga yarıymı inde!
Bu yılda çınnan da ciläkneñ yahşı uñganlıgın härkönne diyärlek kürşe apalarnıñ çiläk tutırıp kaytularınnan belä idek. Allah boyırsa, bez dä buşka yörmäyäçäkbez inde ul. İmeş, urmanga kilep kerüebezgä, aşyaulık kebek cäyelgän alannarda kıp-kızıl tatlı cir ciläkläre bezne genä kötep toralardır sıman.
Ämma dä yalgışkanbız. Kaya di inde ul bezgä andıy söyeneçlär! Alannar izelep-taptalıp betkän, ciläkneñ ällä inde börese dä kalmagan?
Bez äle ul vakıtta cir ciläklären ayak öste tügel, tägäräp häm ürmäläp cıyarga kiräklegen belmi idek. Şunlıktan urmannıñ eçenäräk atlıy birdek. Kergän sayın avıldaşlarıbıznı gına tügel, ällä nindi, kolak işetmägän, küzgä kürenmägän apa häm tütilärne, malay-şalay häm kız-kırkınnarnı da oçratıp, şaktıy vakıtlarıbıznı buş bidon kütärep yörüdä uzdırganıbıznı añlap, yul yünäleşen bötenläy dä ikençe yakka borıp, taular sırtına kilep çıktık. Kalkulık-sırtlar kinät ubılıp, yırakka-erakka suzılgan kiñ häm iksez-çiksez zäñgär kükkä barıp totaşkan basular, alarnı yarıp ütkän zur asfalt yuldan agılgan maşinalar, kürşe Kucak avılınıñ kalın kara urmanı uç töbendägedäy kürenä häm, iñ kiräge, rähät yagımlı cil yözlärebezdän sıypap, tännärebezgä yal birä ide. Monda çeben-çerki, kigäven işelärneñ dä az buluı küñellärebezgä huş kilgänlektän, utırıp yal aldık ta, kullarıbıznı suzıp-suzıp kına ere häm kıp-kızıl ciläklärne cıya başladık. Şuşı eşebez belän tämam mavıgıp kitep, onıtılıp şaktıy mataştık. Ämma berazdan Rasih:
— Ällä kayçan şuşında kilmiçä,— dip äytep kuydı.
— Yöri torgaç, taptık tagın,— digänemä ul:
— Monda ciläk kızıl yaulık yapkan kebek ikän,— dide dä, tagın onıtılıp çüpli başladı.
Şaktıy vakıtlar şulay ciläk cıydık ta cıydık. İnde bidonnarıbız da tulıp kilä ide. Mavıguıbız säbäple sizmi dä kalganbız, ul arada koyaş kaplanıp, kön ciläslänep aldı, kara bolıtlar sarıp alırga ölgergän kükneñ kurkınıç bulıp kürenüe küñellärgä şom saldı. Salkınça cil çıgıp öyerä, yäşen taşları uñnan-suldan atıla, cihan sürüe yırtılıp-ertılıp kitä, kotlar bäräkät üzäne bulgan tän kapçıgınnan atılıp çıgarga cay ezläp bärgälänä. Kurıkkan küzlärebez şar bulırga ölgerde. Ul da tügel, tamçılıy başlagan yañgır bezne agaç ışıgına taba kudı. Menä äkämät, urmanda, şaulap utırgan yözyaşär kayınnar häm imännär astında kaçıp kalır urın bulmasın inde! Ber agaç yanınnan ikençesenä yögerdek. Kiñ yabaldaşlısına turı kilep, şunda sıyınırga aşkınuıbız buş teläk kenä bulgan ikän. İnde külmäk-çalbarlarıbız laç su. Hätta tännärebez ütäli kürenä başlagannar ide. Bez inde kabat ikençe ber kıya çitenä kilep çıgıp, arı barır yul yuklıktan, ike ahmak, yäş naratlar ışıgına señdek. Yıraktan gına alar kupşı kürenälär şul. Ä sıyındırır yabaldaşları bötenläy yuk, enäläre arasınnan yañgır ütäli kerä.

Yaşen şunda bar köçenä berne suldan, ikençesen uñnan yarıp kiterep suktı. Güyäki cir teträde. Bezneñ yomılgan küz kabakların telep ütkän yaktılıgı cannarıbıznı kotsız kaldırırga citä ide. Cirgä señdek. Ägär dä yarılsa, tişelep kitsä, bu afättän şunda kerep kaçunı meñ tapkır östenräk kürer idek.
Yaşennär uynıy birde. Urman eçennän kıçkırışkan avazlar işetelde, bez tagın da örki kaldık:
— A-a-a-a!..
Ul da tügel, kük kükrägänne ikençese alıştırıp, yanda gına tagın yäşen uynadı da tau tübän tägäräp töşep kitte häm çatırdatıp närsägäder kiterep suktı, agaç auganı işetelde, çeter-çeter yana başlagan ideme, ut kütärelde. Ul da tügel, kuyı tıgız yañgır kabat tagın da köçäyä-köçäyä işä birde. Güyäki utlı yäşen taşların sünderergä tırışa ide.
Bez inde öşi başladık. Baya gına yangın uragan agaçnıñ utı kürenmi ide inde. Döresräge, hämmä taraf kuyı yañgır pıyalası artında kaldı. Kulnı suzsak, ul aña törteläçäk ide. Hiçni kürenmi...
Niçek kinät kilep çıkkan bulsa, yañgır şulay uk kötmägändä tuktalıp kaldı. Böten dönya şaulıy, döber-şatır kilä ide, tındı. Bu tınıçlık kotçıkkısız kurkınıç bulıp kolaklarda yañgıradı. Üzebezneñ isän-imin şuşı afättän kotıluıbızga söyeneşep, dönyaga açık küz belän soklanıp karadık. Ul çınnan ta yämlänep, küperep, kupşılanıp kitkän. Hätta agaçlar arasına da sibelgän al, kızıl, sarı zäñgär çäçäklär güyäki köngä nurlı balkış belän köngä taba çäçrägännär. Soklanıp tuymaslık.
Küzlärgä iyärep, küñel bolınnarga, taular yagınnan ütep, basu-kırlarga, avılga taba yögerä. Ä avıl... Ä avılıbıznıñ matur yöze saf, çip-çista itep yuındırılgan. Ak şifr, kızıl kalay tübälär yäm-yaşel bakçalar eçennän kürenep tora. Mägärem ki, innek yagınıp, sabantuyga çıkkan tüti-apalarnıñ üzläre sıman.
Şunda açırgalanıp kıçkırgan koş tavışı dönyalıknı tamaşa kılgan küz häm küñelneñ dikqaten bozdı. Oyasınnan yıgılıp töşte mikänni?
Här yalgış adımıbız tau sırtınnan bezne elekkeçä tübän ubıp alıp kitäçäk ide. Saklık belän kilä-kilä, taunıñ çagıl yözenä çıgıp torgan olı-mähabät taşka cittek. Urınnı şunıñ östendä caylı dip tabıp, açırgalanıp kıçkırgan koş tarafın tamaşa kılıp karap tora başladık.
Häyran itmi mömkin tügel ide: koş balası oyasınıñ çitendä genä, kanatı kayırılganmı, ällä inde oçası uk sınganmı — anı cıyıp alalmıy integä, yılıy. Alarnıñ oyası yanınnan gına sıdırıp, agaçlarnıñ botakların sındırıp-çärdäkläp augan ikençe ber däü imänneñ yañadan kalkınırga telägändäy başkalarga totıngan käüsä-kulları inde cansız kalgannar, tik yafrakları gına äle hävef kurkınıçınnan azat hällärendä dımlı havaga kuanışıp köleşälär sıman ide.
Yaşen baya menä şuşı agaçka sukkan ikän. Yana uk başlagan ide äle, citmäsä. Yarıy la koş oyasına utı küçmägän, yuksa börket balaları kızdırılgan tavıkka äverelgän bulırlar ide.
Bez süzsez genä karap tora birdek. Börketlär yañgırdan tämam çılangan, kaurıyları asılıp-asılınıp töşkän. Alarnıñ şökätsez kıyafätläre kurkınıç toyıla, kotnı ala. Citmäsä oçlı häm ütäli turı karaşları cannı kayızlıy. Olı küzläre däü sarı tügäräk eçennän yanıp tora.
Börketlärneñ ayak aslarında balaları tagın da şökätsezräk kıyafättä selkengälilär, söyläşkändäy itälär. Öçese dä bergäräk ukmaşkan. Alarnı ata-anaları cannarın atıp saklıylar. Ä çittäräge, inde yıgılıp töşär kebek toyılgan dürtençe laçın balası, kanatlarınıñ bersen haman da asılındırgan hälendä cıyıp alalmıyça talpına, kıçkıra. Atasıdır inde, börketlärneñ olıragı häm tagın da şökätsezräge, kurkınıçı, anıñ sayın iyelgäläp anı çukıy, töşerep cibärergä teläp oyasınnan arırak etä tora. Laçın balası bireşmi, haman da nıgrak yabışa. Hay, kıyafäte kızganıç, cannar özelep kitä.
Dustım da bu hälgä iğtibar itkän ikän. Ber avızdan:
— Köş-köş!— dip kıçkırıp kuydık.
Olı börketkä kurkıtuıbız oşamadı. Usal itep tagın da karap aldı da, avaz salıp havaga kütärelde. Äylänep kilep, bezneñ baş oçınnan gına ütte. İyelep kaldık. Kanat cile tännärebez aşa kisep çıktı. İkençe kat äylänep kilüendä bezne kütärep alıp oçar kebek ide. Tizräk agaçlar arasına yögerdek.
Bezneñ bu kurku kuätle bulgan ahrısı. Yöräklär urınnarına utırıp citkändä inde avılıbız uramına uk kaytıp kergän idek...
Ul yılda börket-laçınnar köz buyı bezneñ küktä, güyäki üz bilämälärenä huca ikänleklären yäşerergä telämiçä, haman da oçıp, äylänep-äylänep yördelär. Alar biyektä-biyektä ide. Niçäü bulularına künegep bettek.
Köz korı kilep, kük yöze bäräñge vakıtlarında da, annan soñrak ta çalt ayaz tordı. Häm menä kış kerer aldınnan gına bolıtlar kürenä başladılar. İnde küz karaşlarıbız künegep betkän börketlär dä yugaldılar. Koşlar inde cılı yaklarga kitep bargan idelär.
Kışkı çana-çañgı yulları salıngaç, dus malaylar belän taudan şuarga cıyılışıp, urman yagına kitä idek. Ä berkönne tege, börketlär oya korgan kıya tau östenä kilep çıktık. Äüväle hiçnigä iğtibar itmädek.
Bezneñ kötelmägändä kürenüebezme, ällä uzışıp söyläşüebezme kurkıtkan bulır, agaçlar arasınnan önne alıp olı koş kütärelde. Talpındı, kagındı, inde-inde dä yıgılıp kitär sıman toyılsa da, kanatların kiñ cäyep havaga kütärelde, oçışın tigezläde häm bezneñ näq baş oçınnan avaz salıp ber äylände dä, yırakka, bik yırakka kitep bardı. Uñ kanatınıñ yartısı diyärlek ak buluı anı tege, cäy köne kotıbıznı algan däü börketlärdän ayırmalı itä ide.
Dustım Rasih ta miña karap kuydı. Tik ber süzdä äytmäde. Äye şul, diyäse idem, bu bit tege, oyasınnan yıgılıp töşärgä tiyeş bulgan, kanatın yäşen sugıp yıkkan agaç sıdırgan börket balası! Ämma min dä endäşmädem. Ak kanatlı börket balası!
Ul da oçtı.
Bütän yıllarda başka börketlär bezneñ yaklarga adaşıp ta kilep çıkmadılar. Ä bezneñ ak kanatlı börket balası, yıldan-elga zurayıp, anda-sanda kük yözendä päyda bula ide dä, güyäki avılıbıznıñ saulıgın-iminlegen beleşep, urap-urap oçıp yöri, annan tagın yugala ide.
Tik ul biyektä-biyektä oça. Aña inde say häterle yort kazları da künegep bettelär. Eleklärne, bäbkäläre keçkenä çagında, kotları alına, tizräk koyma buylarına kirtä aslarına yögereşä torgan idelär. Ägär dä kozgın işe häşärät koş bulsa, bäbkälärne alır ide dä, änilär bezneñ kiräkne birer ide. Ämma bez häzer, kaz saklaunıñ ni ikänlegen onıtıp, rähätlänep tup tibäbez. Küktä laçın yözsä, kozgın, karçıga, tilgän işelär yırak kaça ikän ul!
Ä ber yılnı ak kanatlı şul börketebez cepşek kışnıñ kuyı zäñgär kügendä kürende. Dustım Rasihnıñ süzläre döreskä çıktı.
Bez mäktäptän tellärebezgä salınıp kaytıp bara idek. Sälam birep ak kanatlı börketebez avaz saldı. Şım kalıp kükkä töbäldek. Ul bu yulısı çınnan da yalgızı gına tügel ide. Annan beraz arırak tagın berse kürende. Bez, ura kıçkırıp, büreklärne çöydek.
Ällä tavışlarıbızga iğtibar itep, börketlärneñ ikençese dä avaz saldı. Bez tagın tındık. Telsez kalıp karap tordık. Börketlärebez avaz belän sälamläp kük yözennän ber-ike äylänep uzdılar da, bezneke digäne tübännänräk, şaulı maemaylarnı da oyalarına señderep tübännän oçıp ütte. Ak kanatlı börket balası inde olı laçın ide! Ä annarı alar yukka çıktılar. Barı tik önne alırlık karaşı häm kanatlarında cil uynavı gına küñeldä uyılıp kaldı.
Häm alar bütän ber genä dä kürenmädelär. Ä bez alarnı sagına idek. Kayda sez, börketlär?

2001-2002 (1 nçe avgust).

Click or select a word or words to search the definition