Ak Et

Sezneñ avıldagı Cantay äbine tirä-yakta belmägän keşe yuktır. Anıñ öyennän keşe özelmi. Uram kapkasınnan berär yat maşina yäisä cilkäsenä kapçık askan cäyäüle kürendeme, şiklänmägez, ul Cantay äbine ezläp kilgän. Min inde üzem andıy yulçılarga niçä tapkır yul kürsättem: mäçet çatınnan ziratka taba menep kitäseñ dä kırıydagı salam tübäle yortka tuktıysıñ. Avılda berdänber salam tübä ul. Cantay äbi şunda yäşi. Kilüçe beraz añgırarak bulsa, täfsilläbräk tä añlatırga turı kilä. Cantay kortkanıñ salam başlı yortı ukıtuçı Hacätlärdän ike öy aşa gına, diseñ... Ä Hacätneñ öyen tanuı ciñel — kıyıgında yazın da, közen dä kızıl bayrak elenep tora. Kızıllıgı inde anıñ taşka ülçim, cildä aşalıp, tösen anıklavı da kıyınlaşa töşkän, ämma kamunist Hacätneñ kızıl bayraktan başkanı elmävenä hiç şiklänmäskä mömkin. Cirgä yartılaş iñgän häçterüş öygä bayrak elep kuyu — käkre ayaklı kıznıñ sılanıp torgan çalbar ki̇yüe kebek inde dä, nişliseñ, bezdä şundıy keşelär yäşi, agayne... Döresen äytim, Cantay äbine minem kürgänem yuk. Beznekelärdän anı kürüçelär kemnär genä ikän? Berniçä yıl elek avıl başlıgı Rauil Galıç kürgän, dilär. Älege berdänber salam tübäle yortka küptän eçe poşıp yöri anıñ. Menä şul berkönne şakıgan Cantay kömperneñ işegen. Busagadan ütep yomışın äytergä dä ölgermägän, kortka süzne üze başlagan:

— Sineñ niyäteñ yahşı, kem, ulım,— digän.— Tik min salam tübä belän yäşädem, inde gomeremneñ ahırına kilep citkändä, anı kalay belän almaştırmıym. Alla siña isänlek birsen, tizdän üzeñne käcünni yort kötä...

— Soñ bit öyeñ avılnıñ tösen bozıp tora, bez anı sipläp, tübäsen tutıkmas kalay belän kaplap kuysak, ul kölep toraçak,— dip Rauil Galıç üzeneken sukalıy ikän.

Tik karçık ta kirebetkän, teşsez avızın böreşterep napralum torgan: «Kalay aşa canıma koyaş ütmi»,—digän, imeş.

Aldasam, koyaş çırayı kürmämen, çistıy! Yıltırap torgan kalaydan baş tartkan bit, cülör karçık.

Şulay da Rauil Galıç monnan söyenep çıgıp kitkän. Berniçä kön elek rayon başlıgı nindider ım kakkanday toyılgan ide, üz yanına alırga çamalıy, yänäse. Ä bezneñ avıl halkı «käcünni yortnı» bötenläy bütönçö akladı. Bütänçä añlap, borın astınnan zähär yılmaep yörüçelär dä tabıldı. Algarak kitep bulsa da, şunısın äytergä .kiräk: ike yak ta haklı bulıp çıktı biredä. Başta Rauil Galıç rayondagı zur eşkä küçte, berazdan anı halık «käcünni yort» dip añlagan töşkä küçerdelär.

Cantay äbineñ yortına köndez genä tügel, tönlä dä kilälär. Kaydan im-tom tabıp beteräder... Tik karañgıga yäşerenep kilüçelär im-tomga dip kenä şulay ozın yulga çıgarlar mikän? Kortka äle tagın söyderä dä, bozdıra da, di, imeş. Söyderüe ber häl, bozdırsa bit eşlär yaman. Menä minem hatın bolay da ıcgırıp tora, ägär dä Cantay kortka kilep, primer, aranı bozdırsa, başnı alıp bötenläy avıldan kaçarga kala.

Üzebeznekelär karçıktan şuña kürä beraz şürlilärder. Siherçe belän arañ yırak bulu häyerle. Könläşüçelär dä bar inde. Aña küpme keşe kilä, berse dä buş kul belän yörmi iç. Änä Minzuknıñ törmädän kaytkan malayı närsä uylap tapkan bit, taşbaş. Kortkanıñ cilkapkası töbenä utırıp, kilep kitüçelärgä naluk salgan:

— Min äbineñ siklitare, kergän öçen un täñkä tülägez,— dip äytä ikän.

Ozak utıra almagan, ämma dä läkin üze, ikençe könne ük nişläpter ike kulı da Hacätneñ öy kıyıgıñdagı fılak tösle asılınıp töşkän. Häzer keçe yomışın ütärgä dä änise belän ikäü çıgalar, imeş...

Cantay äbigä niçä yäş ikänen beräü dä belmi. Ul üze dä inde yäşen onıtkandır. Minem äbi äytä, ul inde bez çäçbi kız çakta uk karçık ide, di. Bulsa da bulır, kortka, mesken, ülä almıyça iza çigä ikän. Kız-hatın belmiçä söylämäs... İñ şomlandırganı — tönlä bu karçık ak etkä äverelä dä uramda berär kız-hatınnı ezläp yöri ikän. Şunıñ ike ayak arasınnan ütep kitsä, tınıçlap tüşägendä can biräçäk, imeş. Ä ülemsezlege, sihere kiräkmägändä bot ayırgan kız-hatınga küçep kalaçak, dilär.

Döres, mondıy süzlärgä bar keşe dä ışanmıy. Äbineñ kürşese Hacätneñ mondıy ışır-poşırga bigräk tä açuı kilä. Durman da fälän, di, sez bit kamunizm tözise keşelär, şundıy safsata belän baş katırasız, di. Bervakıtnı Cantay äbi yanına üze kergän bu. Soraşa ikän, kayçan tugan, avılnıñ berençe kamunistların kürep kalganmı? «Hı-ransus» sugışı çıgar aldınnan mine starosta malayına yäräşkännär ide»,— digän kortka. Hacätneñ küzläre älce-mölce kilgän, ämma sizdermägän, «bezneñ avıl monda kayçan kilep utırgan, belmiseñme?» dip soraştıruın dävam itkän. «Beznekelär,— dip äytä di mäñgelek kortka,— Kazannı alırga Cänäkäy morza belän yörgännär ide...» Hacät şunnan soñ kulın seltäp çıgıp kitkän, karçık bötenläy sataşkan, yänäse.

Ä bit tönlä ak etne avılda kürüçelär bar. Berkönne sıyır savuçı Cämilä üze söyläp tordı: «Kara tañnan fermaga kitep baram,— di,— şul ak et kilep çıkmasınmı, näğalät. Min, ayaklarım totmıyça, lap itep cirgä utırdım. Yılt itep yannan uzıp kitte». Yarıy äle vakıtında utırgan, ul yavız hatınnıñ mäñge ülmäyäçägen belsälär, avılda berkemneñ yäşise kilmi başlar. Ä Cantay äbineñ, tönnären ak et bulmıy, ällä nästägä äverelsen, tavış-tını çıkmıy, kilgän-kitkännörgö na-luk salırga yörmäsäñ, zıyanı timi, tik tagın meñ yıl yäşäsen... Läkin üzeneñ genä artık yäşise kilmider, küräseñ. Yugıysä tön buyı et bulıp älseräp yörmäs ide. Hatın-kızın da äytim, ozak yäşärgä nindi ços halık bulsa da, Cantay äbine almaştırırga berse dä atlıgıp tormıy. Häyer, irtädän kiçkä çaklı çäçeñ belän cir sebersäñ, dönyada mäñge torasıñ kilmäs, nibuç. Alar bolay da tön citkändä et bulıp urınga avalar iç...

Süzneñ iyäse yuk, çäçep taşlaganday, bik tiz tarala bit ul dönya yözlärenä... Bezneñ avılda mäñgelek kortka barın da, tönnären anıñ ak etkä äverelep siheren tapşırırga bütän kız-hatın ezläp yörüen dä işetkännär, bu süz Kazannıñ üzenä ük barıp citkän. Ä Kazanda anda ällä nindi hanım-tutaşlar bar, bezneñ hatınnar çutı gına tügel. Mäñge yäşiseñ, disälär, etkä tügel, yılanga äverelergä dä äzerläre küp. Töngä genä bit ul. Baksañ, andıy siher Cantay äbidä genä tügelder dä äle. Şähärgä barsañ, küzlär mañgayga menä iç: çibär-çibär kızlar, hatınnar bozau qadär ata et citäkläp yörilär. Bolar bezneñ Cantay äbi tügel, bolar cayın tapkan, küräseñ.

Menä berzaman kiçlären bezneñ avılga, küz kürmägän maşinalarga töyälep, Kazannan hatın-kızlar kilä başladı. Üzläre genä tügel, alar belän taza-taza ir-atlar da kilä. Çäçläre kıska itep aldırgan, yözläre bulduk, muyınnarına kalın altın çılbır askannar. Bolar maşinaları belän avıl çitendä kala, ä hatınnarı cäyäüläp kenä yugarı oçka, Cantay äbineñ yortı tiräsenä atlıy. Karañgı töşügä anda-monda ayakların ayırıp baskan hatınnarnı küräseñ. Tik tege ak et kenä kürenmi. Ällä inde kortka üzeneñ mäñgelek yazmışına künekkän, ällä üzeneñ siheren yat hatınnarga büläk itärgä telämi.

Hatınnar çibär, zatlı kiyengännär, bersennän-berse bay, menä kemnärgä naluk salırga ide dä, tege altın çılbırlı irlär kulıñnı tügel, üzeñne fılakka äyländererlär, adäm tögänäse. Bez koyma yarıgınnan gına karap yatabız inde, mondıy çakta läñ-läñ kilüçe etlär dä koyrıkların kısıp oyalarına kerep posalar.

Ul tönne, ällä ni ezlägändäy, küktä çuyın bolıtlar kuışıp yörde. Karañgı töşkäç, cil tuktadı, dönyanı nindider şomlı tınlık bastı. Tönneñ kıl urtasında avıl çitendä mıltık şartlagan sıman buldı. Kotırıp yañgır yava başladı, kaladan kilgän säyer maşinalarnıñ gülägäne işetelde.

İrtän, uram buylap yögereşkän keşelärne kürep, min dä çıktım. «Ak etne atıp ütergännär!» — dip kıçkırdı kemder. Çınnan da, bez barganda zirat kırıyında ak etneñ üläksäse yata ide. Mañgayında kanlı ez dä bar. Küräseñ, ak etne kürgäç, tege mäñge yäşärgä cıyıngan hatınnarnı zirat yanında kötep toruçı irlärneñ berse tüzmägän, atıp cibärgän inde. Bälki, ul tönlä anı kürep şır cibärgänder, bälki, hatını inde şul ak etkä äverelgän, dip uylagandır...

Ällä nindi eçpoşırgıç sagış ide küñeldä. Şul çakta zirattan dürt-biş yäşlärdäge malay yögerep çıktı da ak etkä kaplanıp üzäk özgeç tavış belän yılap cibärde. Sarı balçıkka buyalgan näni kulları belän yözen ışkıp ozak yıladı ul.

Min bu malaynı tanımadım.

Cantay äbine şul uk könne cirlädek. Anıñ da mañgayında keçkenä genä kızıl nokta bar ide, dip söylädelär. Min monısına bik ışanmadım, kız-hatın arttırıp söylärgä yarata bit, üzegez beläsez.

Kiç belän däü buldozer kilep äbineñ salam tübäle öyen zirat çokırına etep töşerde.

Yort nigezendä malaylar ozak kazındılar äle. Alar bit här cirdän häzinä ezlilär. Altın akça tapmasalar da, yort urınında kılıç sınıgı, uk oçları, çülmäk kitekläre, iske sarı käğazlär küp çıkkan. Ul käğazlärdä häreflär borıngı, aları da cuyılgan, ukırlık tügel, dip söylädelär. Şulay da ukıtuçı Hacät ber saklangan bitne Kazanga barıp tikşertep kayttı. Bik başlı adämnär köç-häl belän berniçä süzne ukıy algannar.

Anda «Ägär Dä Ki» dip yazılgan bulgan...

1998