Äcät

Kiçtön çäyen kuyırak yasap eçü hikmäte buldımı ikän — Märyam äbi tınıçlap yoklıy almadı. Äle yañgır tavışına, äle miç astında ara-tirä sayragan yalgız çikertkägä, äle yöräge kaguına kolak sala-sala baytak äylängäläp yattı. Tönge berlärdän soñ gına izräp kitte. Läkin barıber sataşıp çıktı. Töşenä ällä nitkän keşe çıraylı ber kozgın kerep yödätte. Kaurıyları tuzgıp betkän şul kara koş, zuraygannan-zuraya barıp, baganadan baganaga, tupıldan tu-pılga küçä-küçä, nihayät, anıñ korımlı kirpeç morcasına kilep kundı. Ä ul üze yäşel çirämle işegaldıñda tavık-çebeş aşatıp yöri, imeş. Kozgın, bolay da, tegeläy dä kuuga karamastan, aç kara küzläre belän tın gına yalvarıp, azık soradı. Suda çılatılgan arış ipiye kıyırçıgı ırgıtkaç almadı, kanlı it kisägenä genä riza buldı. Annarı, kaurıyları tuzgıgan kiñ kanatların cäyep, tavış-tınsız gına kuzgaldı da, torgan sayın keçeräyä barıp, küzdän yugaldı, töpsez karañgılık belän kuşılıp bette. İlämsez zur häm şökätsez kıyafätle kozgınnıñ yıraktan gıclap kölüe genä işetelep kalganday buldı.

Märyam äbi tını kısılıp uyanganda, öy eçe tañ yaktısı belän tulgan ide inde. Avıl östennän samolet oçıp ütkäne işetelä ikän. Kozgın tavışı bulıp, şul töşenä kermäde mikän? Anıñ göreltese tämam basılgaç, saraydan, özek-özek itep, käcäse tonık kına avaz saldı. Miç avızı aldında ber-bersenä sırtların teräşep yatkan käcä bätiläre uyanıştı. Karavat oçındagı mäçe dä kiyerelep tordı. Käcä bötiläre koyrıkların selketköläp suzıldılar da änilärenä cavap birdelär. Çak kına avış idän buyınça alar turısınnan ike yüeş ez suzılgan ide.

Karçık, kımşanmıyça, beravık şuşı avazlarnı tınlap, käcä bätilären, mäçene karap yattı. Kürgän töşeneñ ön tügellegenä söyenep kuydı. Yöräge kiñäyep, täne ciñeläyep kitte.

Ul tordı da aşıkmıyça gına külmägen kide, idändäge yüeşne çüpräk belän sörtep algaç, poçmaktagı kul yugıçnı işeteler-işetelmäs kenä şıltıratıp, zäñgärsu töstäge isle sabın belän kulın, biten yudı. Käcä bötilärenä, häzer, häzer, balakaylarım, dip döşä-döşö, şakmaklı ak sölgegä sörtende. Annarı tirän eçle kalay tälinkägä su saldı da vak kına itep ipi turadı, anı öyaldıñda yomırkaların basıp utırgan ana kazı aldına çıgarıp kuydı.

Ul, kaznıñ ozın, salkın muyının sıypap:

— Tuñmadıñmı suñ? — dide.

Ana kaz kañgıldap cibärde dä tomşık kırıylarınnan su çäçrätä-çäçrätö, başın muyını citkänçe yugarı çöyä-çöyä aşarga kereşte.

İşegaldında ata kaz da avaz saldı. Tik karçık anı tavıklar belän bergä aşata.

Öygä kergäç, ul sırmasın kiyep, yaulık östennän başına mamık şälen yapkaç, sırpalanıp ayagı astında butalışkan käcä bätilären kultık aslarına kıstırıp kütärde häm änkälärenä alıp çıgıp kuştı. Sarayda cılı tires belän söt ise kilä ide. Tezmädän ber kultık tukranbaş peçäne alıp töşep, käcäneñ utlıgına saldı. Kereşli koçagına usak utını töyäp, galuşın boldır işege töbendäge inde sabı gına diyärlek kalgan seberkegä ışkıgaç, öyenä uzdı häm, çişenep tor-mastan, morca kalagın açıp, uçak köyläp cibärde, kümer salıp, samovarın köyrätte. Öy cılına başlagaç, çişenep, tagın kulın yuıp aldı.

Bolarnıñ hämmäsen ul aşıkmıyça, kulın, biten yugandagı kebek, rähätlänep, ansat eşläde.

Kiçtän kalgan biş koymaknı miç plitäsendä cılıtıp, radiodan tatarça cır tınlıy-tıñlıy çäy eçkändä, kızıl çäçäkle çokır töbendäge ike kara cimeşkä karaşı töşte dä kozgınnıñ küzlären, açık tomşıgınnan çıgıp torgan kızıl telen yañadan ayırmaçık kürgändäy buldı.

Yalgızı gına yäşäp, yalgızı gına uylanıp, yalgızı gına söyläşköläp yörergä künekkän Märyam äbineñ tormıştagı barlık küreneşlärneñ hikmäten, keşelär süzeneñ mäğnäsen, şulay uk üz töşläreneñ seren beläse kilä torgan ide. Ul, yäşäüneñ täme — mömkin bulgannarnı kürep beterep, añlarday närsälärne añlarga tırışıp ülüdä dip belä. Bügen dä ul, uçak kümerlären butaştırdı da, isle zäñgär yalkınnarınıñ sürelgänlegenä ışangaç, morca kalagın yaptı häm, käcäsenä bäräñge kabıgı salıngan sunı çıgarıp, tavıklarına azık butap birgäç, ahiräte Ğalimä yanına barıp kaytırga buldı. Töşen dä yuratası, söyläşep tä utırası kilä ide.

Ul kapkanıñ timer keläsen çıñlatıp açtı da, yargalanıp betkän imän baganaga söyälep, küz aldındagı dönyanı karıy başladı.

Bıyılgı yaznıñ berençe tönge yañgırı avıl yortların, üz öyeneñ sul yagındagı kart öç tupıl belän uñ yaktagı yalgız ak kayınnı karaltıp, yüeşlätep kaldırgan. Yäşel küzlären açkan yafrak oçlarına çista tamçılar kungan. Kayın yagındagı räşätkä buyında yatkan usak büränä astınnan kıçıtkannarnıñ kızgılt-yaşel yafrakları bornap çıkkan ikän. havada kayın suı ise sizelä.

Cil isep kuydı. Agaçtagı yañgır tamçıları cirgä koyılıştı. Karçıknıñ cıyırçıklı yabık biten cil belän bergä cir ise sıypap ütte. Anı salkınça hava agımı kaltıratıp cibärde. Ul gına da tügel bugay. Kürgän töşe haman küñel töbendä. Yakadan kerep, arka buyınça töşep kitkän boz kisäge kebek.

Kürşelärneñ işegaldınnan cır disäñ cır bulmagan säyer, yat tavışlar yañgırıy. Göländämneñ student onıgı yalga kaytkandır. Bu şul yegetkä köçek şikelle, traktorlarnıñ avır ise kebek iyärep yöri torgan bärdemle-suktımlı cır ide. Ul ara-tirä Märyam äbi käcäseneñ açıkkanda, susaganda kıçkırgan tavışın da häterlätep kuygalıy.

Ak yar astında karalıp kürengän tar ineş bernigä ise kitmöstän aga da aga. Karçık anı irtänge tomanda şuışıp bargan kara yılanga ohşattı. Uyına kilgän bu çagıştıruı küñelen tagın çirkandırıp, yörägen tagın sulkıldatıp cibärde.

Taza, nık yortlarnı, çeltärle-çaçaklı täräzä yözleklären karıy-karıy häm yulında oçragan keşelär belän häl beleşö-beleşä, ul uram buyınça kitte.

Kozgın hakındagı töşne Ğalimä ahiräte kileneneñ balasın zatlı arbada tirbötä-tirbätä, citez tele belän irenen yalıy-yalıy tıñladı.

— Menä şul ide,—dide Märyam äbi, süzen yomgaklap.

Ul, täräzä töbendäge tamçı göleneñ sargaygan ber yafragın özep alıp, barmak bitläre belän ugaladı. Ul Ğalimä yanına üzen kızgandıru isäbe belän kilmäde. Üze genä kütärä almastay töşen urtaklaşkaç, anıñ serenä töşengäç, onıtuı, arınuı ciñelräk bulmasmı, dip kilüe iç.

Galimä karçık, beraz uylanıp utırgaç:

— Berärsenä äcäteñ yuktır iç? — dide.

— Kit äle, bulmagannı... Küpme gomerem kalgandır dimseñ? Şuşı-ñançı keşegä äcätle torammı suñ? — dide Märyam äbi.

Alay da ul uyga kaldı. Nitkän äcät? Bu aralarda hiçkemgä yomışı töşmägän ide bugay. Kiresençä, mätrüşkä, miläş, balan, kipkän kayın ciläge, yükä çäçäge işe vak-töyäk yomış belän kürşe-külän anıñ üzenä kergäli. Şuşı bar kük tabiğat häzinäse belän keşelärgä kiräklege tiyep torganga da şöker, şuña bik kanäğat, riza. Äye, yakın-tirä arada anıñ keşelärgä burıçka kergäne yuk.

Şulay da Ğalimäneñ yuravı anıñ canına borçu saldı äle, bakçi.

Güyä ul bik kiräkle ber eşen onıtkan da şunıñ öçen ükeneçkä töşkän. Ä häzer genä isä citmeş cide yıllık gomereneñ kemgäder äcätle kalgan könen, säğaten hiçniçek isenä töşerä almadı. Häyer, äcättän ülmilär, äcäldän ülälär. Ä ul, ni alsa da, kire kaytardı. Şöker, anıñ namusı kersez, täräzä töbendäge şuşı tamçı göleneñ alsu çäçäge belän ber. Moña ul täğaen kemneder ışandırırga cıyınmasa da, üze şuña eçtän ikelänmäs, şät.

— Rähmät, Ğalimä,— dide ul, pärävezdäy neçkä häm yomşak çäçen ak yaulıgı astına cıynap.

Öyenä kaytkaç, ul samovarın yañarttı. Öfläp kenä, bu yulı ike örek cimeşe salıp çäy eçte. Eçep tuygaç, ana kazın işegaldına kanat yazarga çıgarıp cibärde, ata kazı buyagan takta baskıçnı çistartıp seberde.

Sulap tuymastay bulıp, yaz ise kilä. Kön, bolıtlı bulsa da, saf, paq. Anda-sanda yañgıragan avazlar ahäñle. Tege ilämsez cır tıngan: Göländämneñ kolagı tonıp, saruı kaynap, student yegetneñ cırın tuktatkan, küräseñ. Bar dönya tın. Bişektä yoklap yatkan sabıy bala kebek, Märyam äbineñ kayçandır koñgırt-kara bulgan, häzer inde uñıp, tonıklanıp kalgan küzennän ike börtek yäş tamçısı bärep çıktı. İnde ul yäşlär anıñ biten çılatmıy, vak cıyırçıklar çeltärlägän küz töben genä kıtıklap tora. Barmak bite belän sörtep alası da kilmi. Ällä niçek, şulay ciñelräk şikelle. Korı histän yäşle his qaderleräk.

Ul kalay lägändäge yañgır suı belän çistarıngan häm inde boldır işege töbendä sabırsızlanıp taptangan ana kazın öyaldına — oyasına kertte, caylap kına kütärep, yomırkalarına utırttı. Ä ata kazın ineşkä kualap töşerde. Öyenä kaytırga yünälgändä tıkrık borılışınnan, tar çalbarına köçkä sıyıp, zifa bille, yañakları yanıp torgan ber kız kilep çıktı. Ul cırlıy ide, anı kürgäç, tındı tagın. Oyalıp kitte, ahrısı. Oyalıp cırlau — çın cır inde ul, Märyam karçık monı yahşı belä.

«Kem kızı suñ äle bu? — dip uyladı ul, häteren cıynarga tırışıp.— Çat Käşifäneñ yäş çagı. Karasana, tanımıy da toram, tişek häter — Zöbärcät läbasa! Küz timäsen!»

Kız, anıñ yanına kilep citmäs borın:

— İsänme, Märyam äbi! — dip endäşte.

— Şöker genä, kızım! Üzeñ ni hällärdä suñ?

— İ-i, äbi! Klubka orkestr apkayttık! Kiç belän biyergä kil! «Ä Käşifäneñ änkäse Söyembikä ide» dip uyladı karçık.

— Biibez äle, biibez. Ahirätkä kergänçe, çat biyep kalır çagıbız,— dide ul.

— Sine avılda «Cırçı Märyam» dä dilär bit äle.

— Bezne, kızım, häsrät cırlattı şul...

— Ä şatlık?

— Şatlıgı sezgä nasıyp bulsın inde. Sez cırlasagız, bez cılama-bız. Bakçi, kıyafäten ük cır belän ber.

— Kiyememä karap äytäseñme? — dide kız. Zäñgärle-kızıllı kurtkasınıñ yaltıravıklı töymäsen äle ıçkındırdı, äle çırtlatıp töymäläde.

— Kiyemeñä karap äytüem tügel. Eş dip yanıp yörüeñä karap.

Alay da karçık kıznıñ kızıl tırnaklı, zatlı yözekle barmaklarına karap aldı da karaşın üzeneñ yöräk tibeşenä iyärep selkengän yabık barmaklarına küçerde. Zamanında ul üze dä Zöbärcät kebek sıyır savuçı ide. Tik anıñ kulına vazelinnan bitär bütän may zatı kunmadı, barmaklarına kömeş baldaktan gayre zinnätle äyber timäde. Anıñ bar baylıgı ker kunmastay, gönah yabışmastay canı ide bit. Şuña kuanıp, şuña yuanıp yäşäde.

— Eşeñ uñmı suñ? — dip soradı ul.

— Tau küçeräbez, Märyam äbi!

Kız tip-tigez ak teşlären kürsätep yılmaydı da yıfäk yaulıgı astınnan bilenä salınıp töşkän yuan çäç tolımın uynata-uynata kitep bardı.

«Tau küçeräbez... Tau küçeräbez...» digän süzlär Märyam äbigä yırak-erak-larga oçıp kitep baruçı kır kazları tavışı kebek kenä işetelep kaldı.

Ul, küzen kısa töşep, kürä algançı kıznıñ artınnan karap kaldı. Anıñ da küplärne kızıktırıp, küplärne iläsländerep, küplärne könläşterep yörgän yäş çakları bar ide lä! «Cırçı Märyam» dip kenä tügel, «Çibär Märyam» dip tä atıylar ide lä anı... şul çaklar sagındıra, äy sagındıra ikän dä suñ!.. Häzer ällä kayçangı tege kaz ömälärenä, şanlı saban tuylarına, därtlänep peçängä töşülärgä, keşe küzenä çalınmaska tırışıp, Sadretdinı belän bolınnıñ aulagrak töşlärendä alsu tañ karşılaularga kire kaytıp bulsa ikän!.. Yuk şul, yuk. Salkın çişmälär tau taşları arasına kire kermi, cılı ineş gel tübän aga, kart atlarga yaña teş çıkmıy... Tormış kamır tügel: näfeskä niçek kiräksä, şulay ävälim, dimä... Sadretdinnar bu tormışnı kirägençä caylap kuydılar da bit, tik änä üzläre salkın cir koçagında şul inde: ih, kümäkläşü çorıñda yamannar başlarına citte. Hätta ki töşlärgä dä kermilär inde, uyau istä genä yäşilär.

Märyam äbi bügen kürgän töşen häm Ğalimä ahiräteneñ şunı üzençä yuravın yañadan isenä töşerde. Kart häter bozga yazgan bulsa da, anıñ uyları, kisäk cil açıp cibärgän täräzä ölgese kebek siskänderep, sugışta häbärsez yugalgan ulı Näkıypkä barıp totaştı.

Sugışnıñ berençe yazında yaralangaç häm gospitaldä dävalanıp çıkkaç, Näkıyp avılga kaytıp torgan ide. Berkavım cılı söt, ülän suları eçep sihätlängäç, öy tübäseneñ çeregän taktaların alıştırıp betergänen dä kötmästän:

— Üpkälämä inde, önkäy, yarıymı? Kitim äle min... Öydä yatsak, faşist kozgınnı kem kuar? — digän ide.

Ana nişläsen inde? Berdänber ulınıñ küzenä karadı. Häm barısın da añladı. Süzsez genä röhsäten birde. Ul röhsätneñ iñ soñgı röhsäte ikänen belgän bulsa da, karşı kilä alır idemeni? Şunnan soñ:

Küz kerfeklärem talgançı Karıysım kalgan ikän,— dip, meñnärçä märtäbä cırlap kına yuandı.

Märyam ul çaknı cilpuçında öç-dürt kenä uç on kalgan yortta arı sugılıp, bire kagılıp ah orsa da, sugışçı ulına tamagı tuyarday küçtänäç hästärli almadı. Kürşe Göländämnän äcätkä ber böten arış ipiye alıp çıktı. Anıñ ire traktorçı ide, sugışka cibärmiçä tordılar. Äzme-küpme hälläre bar, Göländämneñ küñel täräzäse açık ide.

Näkıyp ul ipine, kiñ kükrägenä teräp, urtalay kiste dä yartısın soldat biştärenä törep saldı, kalgan yartısın östälgä kuydı.

— Göländäm apaga äyt, änkäy: üz burıçımnı kaytkaç üzem tülärmen, dip äytte, digen... Ä irtägä kolhoz predsedatele yanına bar. Söyläştem, öç pot arış yazdırıp birergä väğdä itte,— dide.

Näkıyp şul kitüdän kaytmadı... Kem belä, isän-imin äylänep kaytkan şättä, bayagı Zöbärcät Märyamgä, ihtimal, onık tiyeşle kız bulır ide äle, äy? Käşifä, Näkıyp... Keşe-karaga belgertmiçä, Märyamneñ üzennän dä yäşerep, yöreşen kenä kaldılar şul. Tik andıy eşne ana, üz küze belen kürmäsä dä, küñele belän sizmi kalamı soñ?.. Özelgän cır, özelgän cep; özelgän gomer, özelgän näsel...

Ä ipi äcäte şul köyençä ütälmi kalgan ikän läbasa! Ul anı elegräk yıllarda izge niyät belän kaytarmagan, kertmägän ide. «Aşar rizıgı betmägän bulsa, Näkıybem kaytır da üze tülär»,—digän ömet şulay itte. Küräseñ, tora-bara baştan çıkkan... Ğalimä ahiräte äytkän äcät şul inde alaysa. Tege kozgın da şunı iskärmäde mikän? Keşe ikmäge belän ozak yäşämässeñ bit inde.

Märyam äbi: «Tuktale, küäsemä baş yasap, ipi salıym da Göländämgä

şul burıçnı üz kullarım belän kertep birim äle. İpi salıp karamaganga ni gomer inde. haman kibetneke. Göländäm üze küptän onıtkandır, şät. Ni äytsäñ dä, birgän onıtıla, algan onıtılmıy. Kaytır täqdirdä Näkıybemä ber eş kimi torır içmasam»,—dip uyladı.

Şundıy niyät belän keçe kapkanı açıp, eçkä atladı. Biräçägeñ birmi, gürgä kerep bulmıy iç.

Yaltırap koyaş çıkkanın ul abaylamıyça da kaldı.

Ä koyaşnıñ yaktı, cılı nurları yafraklarda yıltıraşkan yañgır tamçıların ni arada kipşetep beterde. Agaç käüsäläre yuganday çistarıp kaldı. Täräzä karşındagı miläş agaçı botagına algı kanatlarına kiñ kızıl tasma töşkän çuar kübäläk kilep kundı. Äyterseñ lä kemneñder tılsımlı kulı tabiğat belän şayarıp, vakıtınnan bik küpkä aldan miläş tälgäşen kızartıp çıgardı.

İkençe könne tañ belän uram buyınça fermaga taba aşıguçı kız-kırkınnar, hatınnarnıñ söyläşep uzganı işetelde. Alar arasındagı Zöbärcät usak büränädä başın cirgä iyep utırgan Märyam äbine şäyläp aldı.

— Nihäleñ bar, Märyam äbi? — dide ul, kiçägeçä böten yöze belän yılmaep.

Tiz genä uzıp kitmäkçe ide dä, cavap almaganına säyersenep, kapılt äylänep karadı. Annarı, yanına kilep, anıñ iñbaşına şuıp töşkän mamık şälenä orındı.

— İsänme, äbi... Ğalämät, yokıga kitkän iç ul, kızlar!

— Tañ küzennän kaya kuzgalgan ikän?

— Yaz kart söyäkne eretä şul.

Karçık, çaya kıznıñ tagın ber kagıluınnan uyanıp kitkändäy, avırtmıy, digän tösle, çak kına yantaydı da arkan avıp töşte, räşätkägä terälep kaldı.

— Ülgän iç ul, kızlar!

— Äni-i-i!..

— Ülgän? Kit äle, bulmagannı...

— Büränägä utırıp ülälär dimeni?!

— İ äbi, äbi...

Ni ara halık cıyıldı.

Märyam äbi, yäş bala koçkan kebek, kükrägenä kızarıp peşkän ber böten ipi kıskan ide.

1972, 1987

Click or select a word or words to search the definition