Äcäl Miña Da Öç Tapkır Baktı

(hikäyä)
Bezneñ kulıbız belän yazmışnıñ ber cebe genä ürelä. Şul cepneñ oçı, bälki, äti-äniyebezneñ ber-bersenä mähäbbätennän başlanadır, läkin nigäder bez yazmış cebe tugan könebezdän suzıla başlıy dip uylıybız.

Yazmış cebe... Ul ütä neçkä häm teläsä kaysı mizgeldä özelep kitärgä mömkin. Yazmış cebe özelüen bez ülem belän tiñlibez, ä ülem digän töşençäne Äcäl belän oçraşuga kaytarıp kalabız.

Ämma Äcäl belän oçraşu äle ul ülem tügel, ä ülep baru protsessınıñ barı tik başlangıç, yünäleşe bilgele bulmagan, yäki tuktap uk kalgan ber çorı gınadır. Şuşı çorda keşeneñ yazmışı häl itelä dä inde: yäki ul ülä, yäki ul isän kala. Ülçäü iñsäse kaysı yakka avışuın häl itäder dä inde Äcäl. Fänzaman Battalnıñ karşına öç tapkır kilep baskan änä.

Üzemneñ dä Äcäl belän kimendä öç tapkır oçraşkanım buldı.

Berençe oçraşu sabıy çagımda, 1958 nçe yılda, miña dürt yäş çaması çakta bulgan. Bezneñ ğailä şul vakıtta Balık Bistäse rayonınıñ Zur Mäşläk avılında yäşi ide. İseme «Zur» bulsa da, bu avıl çagıştırmaça keçkenä genä avıl ide. Anıñ üzäk uramına arkılı baruçı tıkrıklar totaşkan. Üzäk uram tau başınnan başlanıp tau itägenä taba bara. Şuña kürä anıñ ber başın Yugarı oç, ä ikençe başın Tübän oç dip yörtälär. Bezneñ yort şuşı uramnıñ urta ber tiräsendä urnaşkan ide.

Ul könne bezneñ yortıbız karşında, uram aşa yakta ölkännär, şular arasında äti dä, kümäkläşep bura burıylar ide. Tirä-yüngä yaña gına kayızlangan agaç ise taralgan, ap-ak yomıçkalar cir östenä cäyelgän, balta tavışı tantanalı räveştä tukıldıy. Bura yanında yök avtomobile dä tuktalgan. Şul maşina yanında ber törkem ir-at şofer belän närsäder turında kiñäşläşep basıp tora. Min abıy belän citäkläşep üzebezneñ öy yagınnan uram aşa äti yanına dip çıgabız. Şul mälne Yugarı oçtan Tübän oçka taba bargan, tau astına tägäräp töşü arkasında zur tizlek cıygan, acgırıp kilüçe mototsikl päyda bula. Baltalar tukıldaganga kürä, mototsikl tavışı, bilgele ki, işetelmi. Kiñäşep toruçı ir-atlar mototsiklnı kürep alıp, maşina ärcäse astına kerep ışıklanalar, abıy kırıyga kaçıp ölgerä, ä mine isä şul mototsikl bärep yırakka oçırta. «Bala bette, bette bala!» – dip kıçkırışalar. Zäñgärlängän gäüdämne öygä alıp kerälär, säkegä salalar. Äniyem: «Balabız ülem tüşägendä yata», – dip, avılıbızdan cide çakrımdagı Biyektau avılında yäşäüçe ätisen çakırta. Babay kilep citkändä minem Äcäl belän oçraşu mizgelläre bulgandır. Babam dogalar ukıp torgan, dogalar ukıp öşkergän häm, ni hikmät, min irkenräk sulış alıp cibärgänmen, ternäklänä başlaganmın. Äcäl ni säbäpter bu balanı (mine) yaktı dönyadan almıyça kitep bargan. Bälki ul, yazmışımnı özmiçä kaldırıp, nindider tiyeşle ğamällär kılsın bu bala dip miña yöklämälär kaldırgandır.

Şuşı vakıyganı iskä töşergäç, bu hällär oçraklı mikän dip uylanıp kuyam. Centekle analiz yasaganda şunısı açıklana. Berençedän, keçkenä genä avılda 50 nçe yıllarda kayan mototsikl barlıkka kilgän di? Bu bit häzerge zamandagı kebek bihisap transport çaraları belän şıplap tutırılgan çor tügel. İkençedän, baltalar tavışı mototsikl tavışın işetelmäslek däräcädä basıp torgan. Öçençedän, nigä bu vakıyga dürt yäşlek sabıynı saylagan? Dürtençedän, ğalimnär äytüe buyınça, keşe dürt yäşlek çornı hiç tä häterendä kaldıra almıy, ä min bar bulgannı kinofilmda äyländerelgän hälne kürgän kebek häterlim.

Şunnan birle gomer buyı nindider yugarı köçlär mine ülemnän häm avırlıklardan saklap kilüen toyıp toram. Läkin Äcäl dä üze turında äledän-äle iskärtep tordı. İkençe tapkır ul miña 1972 yılda höcüm itte. Aldagı yılda urta mäktäpne tämamlagannan soñ Balık Bistäse rayonı «Selhoztehnika»sınıñ Kotlıbökäş bülekçäsenä traktor dvigatellären tözätü tsehına slesar bulıp eşkä kerdem. Monda eşkä kerüemneñ säbäbe ber genä, anda äti eşli ide. Ätidän tış tsehta Şärifcan (Şäräp) abıy da eşli ide. Min ğadättä dvigatellärne sütäm, äti cıya, ä Şärifcan abıy obkatkanı häm başlangıç sınaularnı ütkärä. Yartı yıldan soñ äti başka eşkä küçte häm miña inde dvigatellärne üzemä genä cıyarga turı kilde.

Şulay berkönne cıyu östälendä dvigatel blogına tersäkle valnı urnaştırıp mataşuım. Artımda, sınau stendı yanında Şärifcan abıy kaynaşa. Kinät mine nindider säyer köç aska taba kisken genä iyelergä mäcbür itte. Şul uk sekundta baş östennän, zırıldap, närsäder oçıp uzdı. Ul tseh eçendäge beton kolonnaga görseldäp kilep bärelde häm şul kolonnadan çiläk zurlıgındagı beton kisägen umırıp ta aldı. Baksañ, stendtan yalgış ıçkınıp kitkän kardan ikän bu. Artıma borılıp karasam, Şärifcan abıynıñ yöze ap-ak käğazdän dä ak ide...

Äcäl bu yulı da çitlätep kitep bardı. Yazmış cebe özelergä vakıt citmägän bulgandır, mögayın. Bu vakıyganı iskä töşergän sayın, ber möhim sorau tua: kurkınıçnı hiç tä abaylamıyça torgan çagımda nindi köç şulay iyelergä mäcbür itep ülemnän saklap kalgan soñ? Bu sorauga älegä qadär cavap taba alganım yuk...

Ul yılnı yaz niçekter tiz uzıp kitte. İyün ayında mine kürşe avıldan ber yeget ezläp kilde. «Avıl hucalıgı institutına kermäkçe idem dä, miña iptäş kiräk, äydä, bergä-bergä dokumentlarnı şul institutka birep kaytıyk», – dide ul. Şulay eşlädek tä. Kerü imtihannarın tapşıru vakıtı kilep citte. Grafik buyınça berençe imtihan matematikadan. İptäş yegetemnem imtihan näticäse äybät bulıp çıkmadı, häm ul soñrak härbi hezmätkä alındı. Ä miña isä «bişle» kuydılar, başka fännär buyınça da bilgelär yahşı buldı. Şulay itep, iptäş yegetemneñ tırışuları institutka mine kertügä kaytıp kaldı.

Kazan avıl hucalıgı institutında bezne materialistik ruhta tärbiyälädelär. Tik alay da materalizm nigezlären kakşatırlık säyer hällär kilep çıga tordı. Öçençe kursnı tämamlagannan soñ bezne mehanizatorlar bulıp eşläp praktika uzu öçen hucalıklarga tarattılar. Aznakay yegete Azat, başkort yegete Filüs häm min Saba rayonına, Lenin isemendäge aldıngı hucalıkka eläktek. Berniçä atna bez Üzäk avılında zavodtan yaña gına kaytarılgan kombaynnı cıydık, ä anı cıyıp betergäç, öçebezne dä şul kombayn belän hucalıknıñ Balandış bülekçäsenä küçerdelär. Kombaynda ike keşe eşlärgä tiyeş. Azat belän Filüsne yaña kombaynda kaldırdılar, ä mine Kamil abıy kombaynına kombaynçı yärdämçese itep bilgelädelär. Kamil abıy bik künelle, cor keşe bulıp çıktı, anıñ belän tiz urtak tel taptık. Kamil abıynıñ kombaynı iske bulsa da, yahşı eşli. Şuña kürä aşlıknı yıguga bez başkalardan irtäräk çıktık. Könnär bik kızu tordı, ä kombaynda temperatura tagın da yugarı. Tañ tişegennän başlap kiçke karañgıga qadär eşlibez, tir tozına häm tuzanga batıp kaytabız. Berkön irtän maşina-traktor parkına kilep citüem buldı, kinät başıma çıpçık kundı. Kundı da, oçıp ta kitte. Başıma nindider ber rähät kagılu buldı bu. Tik alay da bu nitkän säyer häl soñ? Cäy köne çıpçıklar keşe yanına kilergä dä kurka, ä monda başıña uk menep kunsın inde!.. Kamil abıy kilep citkäç, kombaynnı eşkä ezerlädek häm kırga çıktık. Töştän soñ Kamil abıy: «Enem, mine kiçkä tuyga çakırdılar. Bügen irtäräk kitäm. Yuınıp-çistarınıp kiyemnäremne dä alıştırası bar. Sin beraz eşlä dä, kombaynnı kaytarıp kuyarsıñ», – dide dä, kitep bardı.

Kiç tiz kilep citte. Kaytu yulına çıktım. Parkka zur kapkasınnan tügel, ä äyläneç yuldan keräse ide. Bu yul tau astına taba bara häm upkınga berniçä metr kala tekä borılış yasıy. Şul yuldan töşä başladım. Sizäm, kombayn ğadätidän artıgrak tizlek belän kualıy başladı. Tormozga baskan idem, yörägem cu itte – tormozlar totmıy. Kombayn tagın da çabulap kitte. Tapşırunı tiz genä keçeräk torışına küçerä başladım. Täcribä yuk iç, bolay eşlärgä yaramagınnı belmim... Kombayn upkınga taba oça, sanaulı metrlar gına kaldı. İnde nişlärgä?! Berdänber çara – şturval! Şturvalnı uñga bordım... Kombayn yantaydı, anıñ ber yagı kütärelde, şul mälne Äcäl küzläremä tutırıp karadı. Äcälneñ küzläre – töpsez upkın ide!.. Kombayn kaysı yakka avışır, kaya sikerergä? Häyer, bu oçrakta kombayn östennän sikerü ber ahmaklık kına bulır ide...

Ä kombayn... sukalangan kırga kerep kitte häm tägärmäçlärenä bastı. Äcäl tagın, inde öçençe tapkır, kire çigende. Närsä anı borılıp kitärgä mäcbür itkän? Çıpçıknıñ närsä turında kisätäse kilgän ikän: tuy bulası turındamı, yäki faciga turındamı?

Kire borılıp, iñ keçkenä tapşıruda, variatornıñ iñ keçkenä torışında yänä yul buylap töşep, park eçendäge avıl hucalıgı maşinaları arasındagı katlaulı labirint aşa uzıp, kombaynnı urınına kuydım. İrtän Kamil abıy: «Enem, kombaynnı urınına bik osta kuygansıñ. Monı min üzem dä bolay uk buldıra almıym!» – dip maktadı. «Kamil abıy! Avıl hucalıgı institutında bezne bik yahşı ezerlilär!» – didem min väqar belän.

...Mondıy hällärne azmı-küpme gomer itkän här keşe iskä töşerä aladır. Äcäl belän soñgı oçraşu nindi bulır ikän dip uylanıp yörüçelär dä bihisaptır.

Bez härdaim üzebezneñ yazmış ceben ozınaytıp barabız. Här adımıbıznı täğaenlap barabız, ike yuldan barı tik bersen, döres yul dip isäplängänen genä saylap alabız: yäki «äye», yäki «yuk». Bu yaktan karaganda, ütkännär turında ükenü mäğnäsen yugalta sıman. Bez saylagan yazmışka barı tik Äcäl genä tözätmä kertä ala.

Keşe organizmı bik katlaulı konstruktsiyä. Biologlar anı berniçä sistemadan tora dip raslıylar. Ägär dä anıñ ber genä sisteması bulsa da eştän çıksa, organizm ülä. Tik alay da keşene hayvannardan ayırıp toruçı möhim ber sistema bar, ul – üzäk nerv sisteması. Şuşı üzäk nerv sisteması başka sistemalardan östenräk bulıp tora, başka sistemalarnıñ haläten bilgeli. Keşeneñ üleme dä şul sistemanı cuyuga kaytıp kala.

Hälitkeç könne çıpçık keşe başına nik kungan? Çıpçık üzäk nerv sistemasına nindider ğadäti bulmagan häbär kitergänme, yäki täesir yasaganmı? Çıpçık başka kungannı iskä alıp, bu könne nindider kötelmägän häl buluı turında uylanıp, mondıy vakıygaga aldan uk psihologik yaktan äzer toruım hälitkeç bulganmı ällä? Zamanında Rim şähären kazlar kotkargan kebek, kombaynçını çıpçık kotkargan bulıp çıkmıymı? Ällä çıpçıknıñ tege hälgä ber katışı da yukmı?..

Çıganak

Rinat Nurullin. Äcäl miña da öç tapkır baktı // Kazan utları. – 2012. – №10(1080). – B. 178-180.