Ädäbi telebez turında

Aldan uk iskärmä yasap ütik: <...> bez ädäbi tel mäsäläsendä nindi dä bulsa Amerika açarga yäki ğamäldäge ädäbi telebezgä kiñ häm tirän analiz yasarga cıyınmıybız. Ul zur häm maktaulı eşne tel belgeçlärebezgä häm ğalimnärebezgä kaldırıp, monda bez, ädäbi telebezdä daimi eşläp kilüçe praktik keşe sıyfatında, bu mäsälä buyınça üzebez alıp bargan kayber küzätülär turında süz açarga, fiker urtaklaşırga telibez.

Ädäbi telneñ halık baylıgı bulganlıgı barıbızga da bilgele. Meñ yıllar buyına halık, material baylıklarnı icat itü protsessında, üzara aralaşu häm fiker yörtü çarası bularak, üzeneñ telen, şul nigezdä ädäbi telen dä, icat itä, eşkärtä, kamilläşterä kilgän. Ällä kaya çal tarihka kitmiçä, çagıştırmaça soñgı vakıtlardagı zur ictimagıy vakıygalarga küz salsak, alarnı oyıştıruda da telneñ, ayırım alganda ädäbi telneñ, gayät zur urın totkanlıgın kürerbez. Äytik, tsarizmga karşı gomumi köräş oyıştırıp, hezmät iyälären — rusın da, tatarın da, çuvaşın da — barısın da şul gomumi köräş bayragı astına tuplarga kiräk bulgan ber vakıtta, başka halıklarga da şulay bulganı kebek, tatar bolşevikları da tatar eşçelären älege şul internatsional bayrak astına tuplau öçen, çaralardan berse itep, tatar telenä möräcäğat itälär, Rossiyä sotsial-demokratlar (bolşeviklar) partiyäseneñ lozungların, proklamatsiyälären tatarçaga tärcemä itep taratalar. Häm tatar tele änä şul internatsional burıçka bik yahşı hezmät itä.

Revolyutsiyä davılına tatar eşçeläre häm tatar hezmät iyäläre:

Kuzgal, uyan, läğnät itelgän, Kollar häm açlar dönyası,— dip, barınnan da elek, üz tellärendä cırlap kuşıldılar. Tatar ukuçıların häm tatar tamaşaçıların böyek rus kulturasına yakınaytuda möhim rolne näq änä tatar tele uynadı, böyek zatlarnıñ ädäbi cäühärläre belän tatarnıñ kiñ cämäğatçelege berençe başlap tärcemä aşa, dimäk, älege dä bayagı tatar ädäbi tele yärdämendä tanışırga totındı. Mäsälän, tatar sähnäsendä «Groza» äsäre kuyılu uñayı belän <...> Mullanur Vahitov 1914 yılda «Musulmanskaya gazeta oda «Yaña koyaşnıñ berençe nurları» dip yazıp çıkkan ikän, bu anıñ tatarlar arasına da «yaktılık nurı» töşä başlavı öçen çın küñeldän kuanuı ide. Ä ul kuanıçnıñ tuuına säbäplärneñ berse — haman da şul älege dä bayagı ädäbi telebez buldı.

Hi, nigä ozın-ozak suzıp torırga. Başka här halıknıñ üz tele üzenä hezmät itkäne kebek, bezneñ telebez dä üz tatarına elek-elektän böten kiräkle häm faydalı hezmätlärne kürsätä kilde. Başka här halıknıñ üz tele üzenä qaderle bulgan kebek, bezneñ telebez dä üzebez öçen bik tä qaderle. Çönki yugarıda äytep ütelgän ähämiyätle ictimagıy-politik hezmätlärdän tış, bezneñ telebez üzebezgä sanap betergesez küp faydalı eşlär eşläde häm eşli. Ul — bezneñ änilä-rebezneñ bişek cırı. Ul — bezneñ söygän kızlarıbızga yazgan berençe hatlarıbız. Ul — bezneñ berençe başlap ipi soravıbız. Ul — bezneñ berençe başlap: «berläşegez, böten dönya yuksılları!»— dip kıçkıruıbız. Bik izge, bik zur, äytep betergesez zur häm mökatdäs närsä ul ana tele. Bezneñ böyek şagıyrebez Gabdulla Tukay yukka gına anıñ turında:

İ tugan tel, i matur tel, Ätkäm, änkämneñ tele! Dönyada küp närsä beldem, Sin tugan tel arkılı,— dip, zurlap cırlamagan!

Tukay zamanınnan birle ul inde küp kenä üzgäreşlär kiçerde. Yugarıda äytelgänçä, cır bulıp, hezmät iyälären barrikadalarga çakıruçı öndäü süze bulıp, tatar baylarınıñ yözlärenä bärelgän näfrät yalkını bulıp revolyutsion davıllarga taşlandı häm bu davıllardan ul tagın da çınıgıp, yaña revolyutsion süzlär hisabına tagın da bayıp, çayalanıp çıktı. Revolyutsiyädän soñ <...> telebezneñ süzlek sostavı nık kına bayıdı, grammatik tözeleşe sizelerlek kamilläşä töşte. «Sovet», «komsomol», «kommunist», «kolhoz», «sovhoz», «partiyä», «sotsializm», «kommunizm», «demokratiyä» kebek ictimagıy-politik tormışıbıznıñ urtaklıgı näticäsendä telebezgä küp kenä yaña süzlär urnaştı. Şular belän berrättän, tellär häm kulturalarnıñ üzara aralaşıp toruı nigezendä kergän häm şulay uk inde tämam üzläşep ölgergän ällä nikadär yaña süzlär östälde bezgä. Näticädä bezneñ ädäbi telebez marksizm-leninizm täğlimatınıñ böyek äsärlären häm Şekspir sonetların, alarnıñ böten mäğnä tulılıkları häm şiğri näfislekläre belän, tärcemä itep, ana telebezdä halkıbızga citkezerlek köçle ber telgä äverelde. <...>

Şulay da ädäbi tel häm yazu ölkäsendä barısı da inde üz urınına utırgan dip äytep bulmıy äle. Ädäbi telebezdä, söyläü häm yazu praktikasında küp kenä çuarlıklar, tögälsezleklär, tiyeşençä uylap citkermiçä, ciñel kuldan süz yasap şayarular urın alıp kilä. Äledän-äle üzlären sizder-gäli torgan mondıy çuarlıklarnı, «näni şayarular»nı kürep küñeldä bilgele ber häveflänü tua: halıknıñ meñ yıllar buyına icat itep, qaderläp, çarlap üstergän böyek mäğnävi häzinäsenä, yağni tel baylıgına bez, matbugat häm ädäbiyät keşeläre, här oçrakta da tiyeşle saklık häm rigaya belän karıybızmı ikän?

Ädäbi telebezne häm vakıtlı matbugatnı daimi küzätep barganda, äledän-äle ber fakt belän oçraşırga turı kilä: bez yış kına hällärdä gomumhalık telebezdä bulgan bay mömkinleklärdän tiyeşençä faydalanıp citmibez. Tatar telendäge süzlärneñ mäğnä bizäklären, tösmerlären yäki tiyeşençä töşenmibez, yäki töşenep tä, iğtibarsızlık kürsätep, süzlärne niçek kiräk alay sibä biräbez. Näticädä kayber süzlärgä ütä avır yöklär salıp, alarnı tämam kırşılıp betkänçe küp kullanabız. Hätsez genä oçraklarda urınsız da faydalanıp, bu süzlärneñ tämam «eçke celeklären» kipteräbez. Mäsälän, şundıy süzlärdän «güzäl» häm «gorurlık» süzlären kiterergä mömkin. Kayda gına häm nindi genä oçraklarda kullanmıybız bez bu süzlärne! Mäsälän, Gabd-rahman Äpsälämov «Kömeş şähär» isemle hikäyäsendä:

«Kärim abzıy küzlären yomdı. İke börtek kaynar yäş küz kabakları arasınnan sıtılıp çıgıp, kolak yannarına taba äkren genä tägäräp kitte. Dönyada! tiñdäşe bulmıy torgan, berençe mähäbbät yäşläre kebek keşegä kürsätelmi torgan iñ güzäl, iñ paq, iñ izge küz yäşläre ide bolar»,— dip yaza.

Küz yäşeneñ kabaklar arasınnan sıtılıp çıgıp, kolak yannarına taba äkren genä tägäräp kitüe dä, älbättä, ber dä küñelgä yatışlı äyteleş tügel. Ämma küz yäşenä karata «güzäl» epitetı — anısı inde bötenläy turı kilmi.

Mondıy kupşı süzlärne bigräk tä şağıyrlär küp kullanalar. Güzäl cır, güzäl moñ, güzäl yoldız, güzäl kız, güzäl bakça, güzäl koyma... Ä nıklabrak ezlängändä bolarnıñ härberseneñ üzenä has turı kilä torgan epitetların älbättä tabarga bulır ide. Şul uk vakıtta sirägräk häm urının saylabrak kullanganda, ul matur süzneñ yogıntısı da köçleräk bulır ide läbasa!

«Afina — zur şähär, anda 1,5 mln halık yäşi,— dip basılgan «Sovet ädäbiyätı» curnalında.— Şähärdä matur binalar küp: Afina universitetı häm Fännär akademiyäse binaları üzläreneñ maturlıkları belän gayät köçle täesir kaldıra. Läkin Afina keşeläre bu binalar belän genä gorurlanmıylar. Alarnıñ gorurlıgı — borıngı zaman pamyatnik-ları, bigräk tä «Akropol».

Afinada, gärçä ul bik zur şähär bulsa da, 1,5 mln halık tügelder, 1,5 mln keşe yäşi torgandır. «Halık» häm «keşe» — ikese ike töşençä bit! Afina universitetı häm Fännär akademiyäse binaları «gayät köçle täesir kaldıra» dip raslagaç, Afina keşeläre «bu binalar belän genä gorurlanmıylar» dip yazıp kitü mäğnäne köçäytmi, kiresençä, keçeräytä. Teşe çıkmagan kayber ukuçıda hätta ikelänü dä tuuı mömkin. Yänäse, Afina keşeläre universitet häm Fännär akademiyäse belän gorurlanmıylar ikän. Hälbuki avtor Afina keşeläreneñ älege «köçle täesir kaldıra torgan» binalar belän genä gorurlanıp kalmauları, alarnıñ başka maktanıçları da buluı turında äytmäkçe. Cömläneñ berençe yartısında ber süz citmiçä kalgan, şunıñ arkasında cömlä imgängän, üzeneñ tulı mäğnäsen tabıp citkermägän. Cömläneñ ikençe yartısında, hiç yugı kabatlaudan kaçu öçen genä bulsa da, «alarnıñ gorurlıgı» dip almaska ide (çönki «gorurlık» süze cömläneñ berençe yartısında da äytelde), bälki tatar .teleneñ başka mömkinleklären ezläp, mäsälän, «alarnıñ maktanıçı...» dip alıngan bulsa, cömlä maturrak yañgıramas ideme? Çınlap ta, «gorurlıgı» süzen urını belän «maktanıçı» sinonimı bik irken alıştıra ala iç! Şul uk vakıtta bu näq tatarça da.

Ägär süzlärneñ mäğnä bizäklären butaştıru, kayber süz belän ütä nık mavıgıp kitülär yäki tatar teleneñ bay sinonimnarın ezläüdä irençäklek kürsätülär yugarıda kiterelgän ber-ike süz tiräsendä genä kürensä, bu äle ul qadär bäla dä bulmas ide. Bez al arnı äkrenläp niçek tä cayga salır idek. Kızganıçka karşı, mondıy hällär bütän oçraklarda da üzlären sizderälär.

Mäsälän, respublikabıznıñ räsmi organı bulgan «Sovet Tatarstanı» gazetasında anıñ redaktorı Ğalim Ryabkovnıñ «Erakka atkanda...» digän zur gına publitsistik mäqaläse basıldı. Gomumän alganda yarıysı gına yazılgan bu mäqalädä älege şul sinonimnar yarlılıgı üzen nık sizderä. Avtor, mäsälän, bolay dip yaza: «Bezdä gigant zavodlar, kombinatlar tözü, küp katlı torak yortlar salu, ozın yullar yasau inde elekke şikelle hiç tä problema tügel». Şunnan soñ ikençe cömlädä ük bez: «Zur häm çal yılgalarnıñ agımın üzgärtergä, alarnıñ kuätennän elektr energiyäse alırga, yasalma yoldızlar cibärergä... atom köçe belän eşli torgan korablar tözergä öyrängän sovet halkına tormış agımında gına kiräk bulgannarnı tözu häm buldıru problema bula da almıy» digän yullarnı ukıybız. Bähäs yuk, döres fikerlär. Läkin uylabrak häm ezlänebräk yazganda, bu cömlälärdä rättän ük kilgän öç «tözü» süzeneñ hiç bulmasa bersen şundıy uk mäğnädäge ikençe sinonim belän rähätlänep alıştırırga mömkin bulır ide.

Äle yarıy, Ğalim Ryabkov «küp katlı yortlarnı» şulay da «salgan», yağni halıkça äytkän digän süzebez. Yugıysä bez häzer zavodlarnı da tözibez, yortlarnı da tözibez, bakçalarnı da, küperlärne dä — barısın da, barısın da tözibez. Ämma halıkta bolarnıñ barısına karata da üz sinonimnarı bar labasa. «Küper suktık», «Bakça yasadık»,— di. Annarı bik matur gına itep «Öy saldık»,— dip tä cibärä. Nigä ädäbiyätta häm matbugatta halık telendäge änä şul sinonimnar baylıgınnan tulırak faydalanmaska ikän!

Şulay uk bezdä — matur ädäbiyätta bulsın, vakıtlı matbugatta bulsın — tatar teleneñ kayber süzläre niçekter zakonsız räveştä onıtılıp baralar yäki bik siräk oçraklarda gına kullanılalar. Ğalimcan İbrahimov äsärlären yañadan ukıp barganda, min «Tatar hatını nilär kürmi» povestenda mondıy cömlälärne ayıruça soklanıp ukıdım.

«Kibän başınnan çikmännärne kire taşladılar. Beraz gına surıksın, beraz gına kullar häl alsın dip, berniçä minutka tuktadılar da, yañadan totınıp, inde bik aşıkmıyça, berençe kibänne zur, matur, koyıp kuygan kebek töz, tigez itep oçladılar»;

«Menä şul vakıt, gör-r itep kük kükräde, kük yöze bolıtlar belän kaplandı, karañgılık aldı»;

«Fägıylä yäş ciñgäseneñ çibärlegen dä, östendäge yaña külmägen dä, çäçenä ürgän al tasmasın da bik yarattı, küñele belän tartılıp, haman anıñ tiräsendä sırındı»;

«— Oyatıñ barmı, yukmı sineñ? Atañ häl eçendä: bügen-ir-tägä ülem kötä. Anda, yalanda, cıyılmagan aşlıgıñ çerep yata».

G. İbrahimovnıñ telebezdäge bizäklärne osta totıp alıp, urınlı kullana belüenä soklandım min: «surıksın», «häl alsın», «yalanda», «sırındı», «atañ häl eçendä», «karañgılık aldı». Nindi kıska häm mäğnäle süzlär!

Tel oçına kilgän kayber süzlärne genä bulsa da iskä töşerep ütik: «ıspay», «näzberek», «kıbırsık», «kımırcu», «yarau aldı», «tomana», «mänsez», «kilbätsez», tagın bik küp kenä şundıy süzlär häm töşençälär. Beräügä dä yäşeren tügel, bik az kullanabız bez andıy süzlärne. Ämma urınnarın belep kullanganda, alar bezneñ bügenge eşebezgä dä bik yahşı hezmät itä alırlar ide. Şuña kürä min üzem, mäsälän, yäş yazuçı Şamil Bikçurinnıñ «İzge taş» digän hikäyäsendä «urman kisärgä» (kayberäülär yazgança, «agaç kisärgä» tügel), «galämät olı neft rezervuarları», «ilämsez zur taşkiskeç kombaynnar» digän yulların ukıgaç: «Menä içmasam, halıkça äytkän!»—dip soklanıp kuydım. İğtibar itegez, ber cirdä «galämät olı», ikençe urında «ilämsez zur». Aptırap kalmagan yeget! Şulay uk 3. Mansurnıñ «Çın äkiyät» digän şigırendä «bıltır» süzen oçratıp ta kuandım. Dimäk, bez bik yış kabatlagança, haman «uzgan yıl» gına tügel ikän, Tukay abıyıbız maktap cırlagan «Bıltır» yeget tä isän ikän.

Ädäbi tel turındagı äñgämä kotılgısız räveştä tärcemä mäsälälärenä kilep totaşa. Çönki bezneñ çorda — kulturalarnıñ häm tellärneñ üzara kereşep yäşäüläre däverendä — tärcemä eşeneñ gomum telgä zur yogıntı yasauçı däülätküläm ähämiyät kazanganlıgı barıbızga da bilgele. Bu zur eştä bezneñ uñışlarıbız yuk tügel. <...> L. N. Tolstoy, A. M. Gorkiy, A. P. Çehov äsärlären tärcemäläüdä, häzerge zaman rus sovet ädäbiyätı ürnäklären häm başka ädäbiyätlarnıñ kayber tanılgan äsärlären tatarçaga küçerüdä bez telebezneñ eçke cegärennän şaktıy turı faydalana alganlıgı-bıznı kürsättek. Vakıtlı matbugatta, bu eşneñ üzenä has spetsifikası gärçä berkadär aşıgırga mäcbür itsä dä, bez bik ähämiyätle dokumentlarnı vakıtında tatar ukuçısına citkerep barabız. Monıñ öçen üzebezneñ tugan telebez aldında tagın ber märtäbä täğzim-hörmät belän başıbıznı imiçä häm tärcemä ölkäsendä namus belän eşläp kilüçe keşelärgä rähmät äytmiçä uzu mömkin tügel. Şuşı uñaydan tärcemä itkändä, tabigıy räveştä, telneñ üzeneñ dä citdi üzgäreşlärgä duçar buluın, bu üzgäreşlärneñ küp oçraklarda yahşı yakka, ädäbi telebezne yaña süzlär, uñışlı kalkalar, bizäklär-tösmerlär, yaña grammatik äylänmälär belän bayıtuga yärdäm kürsätüen dä äytergä kiräk.

Ämma här eştä şulay bulganı kebek, tärcemä eşendä dä barlık keşelär dä berdäy citdilek belän eşlilär dip äytep bulmıy äle. Aşık-poşık başkarılgan tärcemälär mäydanga şaktıy küp çıga. Mondıy tärcemälärdä, berdän, original üzeneñ «canın» yugaltsa, ikençedän — iñ kurkınıçı — ädäbi tel bozıla. Äyterseñ dä anı, biçaranı, ütmäs pıçaklı it maşinası arkılı ütkärälär dä, peşär-peşmäs kileş östälgä kiterep kuyalar. Häm ukuçıga aşarga täqdim itälär. Tabigıy häl, ukuçı monı, gärçä yotarga bik tırışıp karasa da, buldıra almıy.

Hatını, bala kebek bögärlänep, Çäneçkele odeyal eçendä Yoklıy häzer, läkin balalarça Şuklık eze arıgan yözendä.

Tärcemädän kiterelgän «ürnäk» bu. Läkin bu şiğırneñ originalı niçek? Tärcemä originalga ni däräcädä turı kilä? Alarına kagılıp tormastan, hätta estetik zävık bi-rep-birmävenä dä tuktalmastan, tik şunı äytep ütäse kilä: bu tatarça tügel. Bälki, kayda bulsa «çäneçkele odeyal»lar da bula torgandır, ämma tatarga hiç tanış närsä tügel bu! Annarı tatar digäneñ odeyalnıñ eçenä dä kerep yatmıy (çönki anıñ eçe yuk), bälki anı yabınıp, börkänep yäki törenep yata.

Häyer, monda süz tärcemälärneñ yahşısı turında da, yamanı turında da tügel. Ägär bez süz uñayınnan tärcemä mäsäläsenä kagılganbız ikän, monıñ ikençe yagı bar: bezdä häzer yış kına hällärdä ana telendä yazganda häm söylägändä dä älege şul naçar tärcemä ise kilä torgan itep yazu yäki söyläü modaga kerep bara. Bu — yäşlärdä dä bik köçle, bu — olırak -larıbızda da yuk tügel.

Ädäbi telebez turında süz çıkkanda, soñgı vakıtlarda kayber yazuçılarnıñ häm curnalistlarnıñ inversiyä (kire cömlä) belän artık mavıga başlauların da äytmiçä bulmıy. Tatar teleneñ grammatik tözeleşenä inversiyä bötenläy ük yat närsä tügel. Anıñ tege yäki bu formasın tatar ädäbiyätınıñ kiñ tanılgan ostalarında — klassiklarnıñ äsärlärendä dä oçratkalıybız. Ämma härnärsäneñ urını häm çaması bula. Bez soñgı vakıtta bu mäsälädä beraz arttırıp cibärä başladık kebek. Äytik, ike-öç avız süzlek dialog birep, şunıñ artınnan kilä torgan sızıkçadan soñ çornap-çornap ike-öç yullık añlatma-tasvir kilüne bez häzer yış oçratabız. Öyränçek kalämnärdä genä tügel, bügenge ädäbiyätıbıznıñ tanılgan ostalarında da kürengäli bu sörtenü. Min üzem Ämirhan Yenikineñ «Saz çäçäge» povestenda: «Bik yarata ide ul tämle aş ise taralgan öydä oyıkçan gına säkegä menep, ciñgi kaynar şulpa sosıp kitergänne kötep, huca belän dönya hälläre turında aşıkmıyça söyläşep utırunı» digän tasvir cömläne ukıp şakkattım. Bu bit äle dialoglar arasındagı añlatmalarda tügel, bu — avtornıñ üz tasvirında. İnversiyä belän ütä nık mavıgunı bez şulay uk M. Ämirdä dä oçratabız. Kayber vakıtta, siräk-siräk kenä, cömlägä häm tekstka intonatsion törlelek kertü räveşendä üzen aklıy torgan inversiyä alımı belän ütä nık mavıgıp kitü tel faydasına da, mäğnä faydasına da tügel. Monı bez, nihayät, töşenergä tiyeşbez.

Gadättä, inversiyälärne dä häm başka «şuklıklarnı da» halıknıñ söyläm telenä yakınayu öçen digän sıltau belän eşlilär. Mäsälän, şundıy zur süzlär kullanıp, «bezneñ yakta näq menä şulay söylilär, min halıkça yazam» digän bulıp, yazuçı Nurihan Fättah üzeneñ «Ä sezneñçä niçek?» digän romanında sugıştan soñgı kolhoz avılı keşelären iñ artta kalgan arhaistik tel belän söyläüçelär itep çıgardı. Arada ber yäki ike keşe genä şulay söyläsä, ul äle yarım bäla bulır ide. Yuk, alay tügel, anıñ kartları da, komsomol yäşendäge yäş-cilkençäkläre dä, avıl aktivı da, yäki cäyge kanikulga kaytkan student Sägıyte dä, «donca», «cörim», «kalhuz», «katın», «niçegiye», «kaytkaniye», «kitkänne» dip söylilär.

Bu oçrakta bez, halıkça yazam digän bulıp, katıp kalgan iske tel çaraların yañadan tergezergä mataşunı gına küräbez.

Gomumän alganda, üsü häm kamilläşü yünäleşendä çınıgıp bara torgan ädäbi telebezneñ çarlanası, yahşırtılası yakları yuk tügel äle. Bu turıda söyläşergä, mäqalälär belän çıkkalarga, telebez häm tärcemä praktikasında tuplangan uñışlarnı, kimçeleklärne gıylmi nigezdä öyränep, uñışlarnı tagın da arttıru, kimçeleklärne beterü östendä aktiv-rak eşli başlarga, şät, vakıttır. Halıknıñ borıngıdan kilgän mäğnävi baylıgı bulgan tel kulturası, anı tagın da bayıtu häm üsterü östendä eşläü — däülätküläm ähämiyätle ber eş. <...>

Click or select a word or words to search the definition