Açılmagan Täräzä

(bäyän)
Haris, kulı ärnep çänçeşüdän sikerep cibärde. Kötmägändä buldı şul. Kartıyı kaydan kürep, kıçıtkan cıyıp ölgergän dä, malay anı niçek sizmägän. Dönyasın onıtmasa yaramıydır şul. Bala huşına kilep torıp ölgergänçe, ber uçlam kıçıtkan anıñ yalangaç arkasın da çabıp ölgerde äle.

Dönyasın onıtıp digännän, bar inde Harisnıñ andıy ğadäte. Bernärsä bulsa, bar küñelen birä ul. Kiçä olılar miç agartkanda ber-ike akbur kisägen kesäsenä yäşergän ide şul. Bügen menä şunıñ bersen alıp, koymaga sürät töşerä başladı. Närsä töşersen inde malay keşe, älbättä, tank. Kızıl yoldızlı tank. Hı, äytteñ tagı, ap-ak akbur belän niçek kızıl yoldız yasıysıñ inde. Läkin, bu mäsälä çişelmi kaldı, kartıy kulındagı kıçıtkan bozdı eşne. Annan da bigräk, Haris üzen töşerä almıy kaldı. Tank başnyasınnan yartı gäüdäsen çıgarıp, şlem häm kün kurtka kigän kileş, Haris üze karap torırga tiyeş ide bit. Üskäç, ul motlak räveştä tankist bulaçak. Tik, bäläkäy malaynıñ äle berkayçan da keşe süräte töşerep karaganı yuk, niçegräk kilep çıgar ide ikän, buldırırlıkmı bu eş? Bu sorau da havada asılınıp kaldı. Bozdı bit eşne usal karçık, bötenläy bozdı, öydä oyıkbaş bäyläp utırsa ni bulgan! Minem arttan küzätep yörergä şpion tügel läsa.

Bu uylar bakçaga yögergän malaynıñ başınnan cildäy isep kenä ütte. Kıyar tütäle yanında su miçkäse tora, Haris ike kulın belägenä qadär şunda tıktı. Monısı anıñ äle ber häl, läkin malaynı ätiseneñ kayışı, äniseneñ är-hurı kötä ide äle. Tik, kartıyı bu yulı eşne zurga cibärmäde, onıgı kapkanı yahşılap yugaç, şunıñ belän kanäğat kaldı häm ğailä başlıgına citkermäde. Citkersä dä ber häl eşli almıysıñ, kıçıtkan, çıbık, kayış avıl malaylarınıñ ayırılgısız yuldaşı inde ul. Şular akıl kertä, yahşını yamannan ayırırga öyrätä, bäläkäy keşegä döres yünäleş birä.

Ber bälanıñ ber şatlıgı ikän. Abıysı Talip, vakıyganı kaydan belep algan diñ, bilgesez taraflarda et sugarıp kaytıp kerügä eneseneñ mañgayına katı gına çirtep aldı.

- İh, sin, taşbaş, tapkansıñ şögıl. Cıyın yülär genä koymaga sürät töşerä, ä sin käğazgä töşerep kara. Vät şulçagında maktanırsıñ. Kıçıtkan da, kayış ta eläkmäs üzeñä.

- Minem däftärem yuk la, - dide Haris, näümizlänep

- Bulır. Däftär hakı sıyır hakı tügel, bardıñ aldıñ. Min siña üzem alıp birermen, yäme.

- İrtägäme? - dide Haris, bügen inde koyaşnıñ bayıp baruına karap magazinnıñ yabık buluınnan ürtälep.

- İrtägä, ätäç kungan kirtägä. Tanauıñnı kiyerä tor. Siña äle niçä yäş?

- Öç.

- Öç şul, ä mäktäpkä cide yäştän alalar. Menä şulay, taşbaş, siña äle irtä.

Ah, sizmäde Talip eneseneñ küñelenä nindi kotkı saluın, nindi utlı kümer töşerep kaldıruın.

Harisnıñ ätise tämäke tarta. Yış tarta ul häm küp tarta. Yañarak kına dävahanädän kayttı, andagı tabip: “Abzıy, tizräk üläseñ kilsä, kübräk tart!” - digän. Taşlıy almıy şul. Änä, kiçägenäk kürşe Sabir babay kergän ide, ul Harisnıñ ätisen bik kızık itte.

- Nişläp, taşlıy almıym, dip, yuknı söyläp utırasıñ, bu bik ciñel läsa. Öyrätimme? - di.

- Öyrät, - dide Hänäfi, yağni Harisnıñ ätise inde.

- Bir äle tämäkeñne.

Hänäfi aña ber paçka sigaret suzdı.

- Menä kara. Uçıña kısıptırıp totasıñ da, bar köçeñä oçırasıñ berär kaya.

Häm ul kinät kenä tämäkene yırakka atıp bärgändäy itte. Hänäfi, tämäkeneñ artınnan ırgılarga telägändäy, “hı” itep kaldı, kürşeseneñ kulınnan totarga atıldı. Läkin anısı tämäkene ırgıtmagan ikän, yüri kılangan. Ul, Hänäfineñ ber paçka sigaret öçen şulay kurkuın kürep, şarkıldap kölep cibärde.

- İh sin, häsrätbaş, üzeñä üzeñ bimaza tudırıp yäşiseñ inde.

Hänäfi endäşmäde. Bala-çaga şikelle aldanıp kuyuınnan aña çak kına ğarlek tä ide, läkin ser birmäde. Tik, şunısı açık ide, anıñ tämäkene taşlarga cıyınmavın Sabir babay gına tügel, keçkenä Haris ta añlagan ide inde. Ätiseneñ şundıy ihtıyarsız buluına malay hätta kıyınsınıp kuydı.

Karap torsañ, üze dä integä, başkalarnı da bimazalıy anıñ ätise. Yütälläp uyana da, miç aldına çügäläp, şul tämäkesen göclätep utıra. Änise zarlana: “Şunı täki taşlarga uylamıysıñ, tön urtasında tartmasañ ide, içmasam”, di. İreneñ aña gomer buyı kabatlagan cavabı äzer: “Yoklap bulmıy bit, yötkertä, organizm sorıy şul”, - dip aklana. Mondıy vakıtta kayçak Haris ta uyanıp kitä häm olılarnıñ kılanışların küzätep yata. Yuk, barıber anıñ ätise beraz hilaflana. Taşlıy almas närsä tügelder äle, keşe kulınnan kilmäslek eş barmıni. Böten hikmät keşeneñ üzendä. Adäm balası här çak üzen kürsätergä tırışıp yäşi, kay yagı belän bulsa la başkalardan ayırım torırga, alga çıgarga teli. Ägär anıkınça barıp çıkmıy ikän, bar dönyasına üpkäläp, iñ artta kalu belän üzen kürsätergä totına. Yänäse, karagız, min şundıy mesken, biçara, bähetsez, miña bu dönyada yäşäve niçek avır, şulay bulgaç, sez mine kürergä, kızganırga, köyemne köyläp yärdäm itärgä tiyeşsez.

Şulay könnär uza tordı, ä bik küp-küp könnär yıl bula ikän. Abıysı Talip ber yılda öç yöz altmış biş kön di. Fevral ayında 28 yäki 29 kön bula di. Ällä aldıy, ällä üze belmi. Kemgä kiräk andıy alış-bireşle, butalçık ay. Tik, anısı vak mäsälä, könnär, yıllar uzgaç, Haris ta üste bit, aña inde altı yäş. Martnıñ çalt ayaz cılı könendä altı tuldı, mäktäpkä barırga da küp kalmadı bolay bulsa. Ä anda niçek barasıñ ukıy-yaza, räsem töşerä belmägän kileş. Yuk, bolay bulmıy, abıysınıñ isenä töşerergä vakıt, küptän vakıt inde, üze äytkän väğdäse bar, onıtmasın, ütäsen. Soragannan berni bulmas, küp bulsa lepkägä kundırıp alır, aña karap kına ülmäbez. Häm Haris, kıyulanıp, Talipka endäşte.

- Abıy, sin miña kayçan däftär alasıñ?

- Nindi däftär? - dip gacäplände anısı.

- Üzeñ alıp birermen digän ideñ bit, miña öç yäş çakta.

- Vät siña ber adäm, şunı onıtmadıñmı?

- Abıy, alıp bir inde.

- Siña närsägä ul. Mäktäpkä barganda äni alıp birer, yaza-yaza garık bulırsıñ äle.

- Ul kayçan bula? Sin bit väğdä birdeñ, väğdä – iman!

- Ah, kara, bu malay kisäge nindi süzlär belä. Sagızak bulma.

- Min nişlim soñ, koymaga sürät töşergän sayın kartıy kıçıtkan belän suktırsın, äni bitärläsen, äti totıp tukmasınmı?

- Vät niçek söyläşä bu taşbaş, çistıy diplomat. Yarıy, alaysa, barabız da alabız anı, ber sorauga cavap birsäñ, häzer ük alabız. Sorau şundıy, däftär ber tiyen tora, kaläm – ike tiyen. İkese bergä küpmegä töşä bu bezgä?

- Öç tiyen.

- Molodets, kittek alaysa.

Uramda cılı, yul karaygan mäl. Yazgı kar änä şulay cılı koyaş astında yatıp tora-tora da, annarı kinät kenä bireşep, basıla başlıy. Karga basam dip bassañ, ul inde sine kütärmi, bot töbennän töşep kitäseñ, baskan ezeñdä su çıgıp kala. Şulay yaz kilä. Berdän-ber könne irtänçäk sıyırçıklar sayrap uyatsa, kıştan kotıldık, çın yaz kilde dip uyla. Harisnıñ küñele näq sıyırçıknıkı kebek, yöräge kükrägenä sıyalmıy tibä, şatlıgı nindi, ul bit bügen däftärle bulaçak!

Magazinga barıp kerdelär. Mondagı baylıknıñ isäbe-sanı yuk ikän, niçä törle känfit, çäy, şikär. Uyınçıklar da kürenä. Tik, malaynıñ küze däftärdä ide, öyelep toralar bit, şulkadärle küp, bolarga gomer buyı räsem töşerep utırsañ da, beterep bulmas ide. Däftär belän kaläm kimmät tä tügel ikän ul, Talipnıñ kesäsendä ällä küpme akça kaldı äle, ä satuçıga ul nibarı ber sarı täñkä birde. Öç tiyenlek inde, Haris küptän akça tanıy, tik üzeneke genä yuk. Bolar uramga çıktılar.

- Mä, tot däftäreñne, - dide Talip enekäşe öçen dönya bäyäse torgan qaderle äyberlärne suzıp.

Haris kalämne kesäsenä tıktı, ä däftärne kaya itärgä, kesägä tıgıp bulmıy läsa, ä kulda bögärlänüe bar. Häm ul yäşel tışlı şatlıgın ike kullap sak kına kükrägenä kıstı. Yarıy äle kiyeme çista, kulı taza, taplanırlık tügel. Kaytırga çıktılar. Şatlıgı nikadär zur bulmasın, şulay da Haris kayırılıp ber karamıy buldıra almadı, çönki artta, kibettän berniçä yort aşa zur bina tora ide. Mäktäp şul bula inde. Kiler ul biregä, ber kön kiler äle, çak kına sabır it, mäktäp. Menä, beraz gına äzerlänsen Haris, räsem töşerergä öyränäse bar, kuldan kilsä, ukırga-yazarga da öyränäse ide, mäktäpkä bargaç yünsezlänep utırmas, min beläm dip kul kütärep kenä torır.

Koyaş bitlärne irkäli, koyaş kölä, yılmaya. Güyä ul malaynıñ şatlıgın urtaklaşa, anı maktıy, yarata. Ä anısınıñ tübäse kükkä tigän, kuanıçınnan ürle-kırlı sikerer ide ul, läkin yaramıy, kulda kaläm, däftär. Alar Harisnıñ iñ zur baylıgı, şatlıgı, bähete dä. Bügennän başlap ul çın däftärgä sürät töşerä başlayaçak, äti-änisenä dä kürsäter äle ul üz hönären, alarnı şakkatırır äle. Bälki, maktap ta kuyarlar.

Bu kön Harisnıñ iñ bähetle, çın-çınnan küñele şatlık belän tulgan köne ide. Keşegä bähetle bulu öçen öç tiyen dä citä ikän. Läkin, malay äle mondıy uylar uylamadı. Bähetle keşe fälsäfägä bata di meni, ul şat ide häm şuşı mizgel gomergä anıñ häterendä kaldı.

Ukırga öyränep algaç, Harisnıñ şögıle arttı, ul kitap ukırga da yarata ikän. Tik, abıysı alıp kaytkan kitapnı şunduk ukıp çıga, üzenä äle birmilär. Häm menä kötkän kön citte, yaña yıl yakınlaşkanda älifbanı tämam ittelär. Häzer inde kitaphanägä dä barırga yarıydır. Haris bu eşne ozakka kaldırmadı. Moña qadär kürelmägän dulkınlanu, äsärlänü belän kerde ul mäktäpkä uram aşa gına torgan kitaphanägä. Armiyädä ber ayagın imgätep kaytkan Mäüli abzıy bik gorur üä täkäbber utıra, iñbaşına pogon teksäñ has ta general bulır ide. Läkin Haris keşe küzätergä kilmägän, anıñ küzläre kitap kiştäsendä. Ay, karale, küpme baylık. Monda şulkadär kızıklı kitaplar bardır äle, äye bit. Vät şularnı barısın-barısın ukıp betersäñ ide. Küpme närsä beler ide Haris, hiçşiksez, ukımışlı, beldekle keşe bulıp kitär ide. Ällä kayçan beler ide dä, soñrak tugan şul. Abıysınnan aldarak Haris tusa ni bula inde, häzer ana, şunıñ arkasında gel ul baş, anıñ süze süz.

- Mäüli abıy. Miña kitap kiräk ide, - dide kinät tamagı karlıkkan malay.

- Şulaymı, niçänçe klassta ukıysıñ äle sin, ber dä häterlämim.

- Berençedä.

- Berençedä? Soñ, mäktäpkä kergäneñä yartı yıl yuk, kitap artınnan kildeñme, häref tanıysıñmı soñ?

- Ukıy beläm inde min, klassta iñ tiz ukıym.

- Yuk inde, malay, alay bulmıy, min ikençe klasslarga gına kitap birä başlıym. Sin äle bäläkäy, bar, yuk belän yöremä, ukırga teläsäñ, kiläse yılda kilerseñ.

Malay olı keşe belän süz köräşterä almadı. Küñele kırıldı anıñ. Niçek bula inde bu, bäläkäyseñ, di, zurlıknıñ monda ni katnaşı bar, ul bit kiyem soramıy, ukıy belä ikän şul citkän. Nişläpter anıñ äle yaña yarılgan böre kebek kenä gomere inde törle yaramıylarga yulıga başladı. Bıltırgı hälne dä isenä töşerde Haris. Berençe sentyabrdä mäktäpkä kilgän ide. Şatlanıp, därtlänep bardı, yahşı ukuçı bulırga, belem alırga, däü keşe bulıp üsärgä ide teläge. Läkin, ukıtuçılar: “Siña altı gına yäş bit äle, martta gına tugansıñ”, - dip borıp kaytardılar. Hätere kaldı Harisnıñ. Tagın ber yıl uynap kal, soñınnan ükenerseñ äle, didelär. Ul nişläp ükensen, yahşı ukır Haris, ikele alıp yöremäs.

Añlamassıñ inde bu olılarnı, kitap ukırga irtä, ukırga kerergä irtä. Yäşärgä dä irtä tügelme soñ? Şulay da, zur bäla yuk, anıñ bit räsem däftäre bar. Hariska ätise albom alıp birergä väğdä itte, beraz üssäñ, hätta maylı buyau da alıp birermen äle, di. Maylı buyau ul siña uyınçık tügel, ul çın rässamnarda gına bula, alar käğazgä tügel, ä kindergä sürät töşerälär. Monı Haris belä, ä menä pumala totıp kindergä buyau salunı küz aldına kiterä almıy, anısı tagın niçek bula ikän. Öyränep bulırmı soñ?

Bu dönyada ber süz äytäseñ ikän, Allah boyırsa, dip östäp kuyarga onıtma. Çönki keşe ni genä niyät itmäsen, ahır çiktä barısı da Hodaydan tora, anıkınça bula. Menä Harisnıñ ätise Hänäfi abzagız da süzendä toralmadı, ulına maylı buyau alıp birälmiçä gür iyäse bulıp kuydı. Tämäke ğayeple. Taşlagan bulsa, yäşär ide äle beraz, dilär. Taşlıy almadı inde, taşlarga teläve çamalırak buldı, küräseñ. Bu dönyada mihnät çigüçegä, irtäräk kitüçegä ahirättä hörmät bulır dip ışandı mikän ällä.

Haris keşe aldında küz yäşen kürsätmäde. Märhümne ozatırga cıyılgan avıldaşlar da moña iğtibar itte.

- Karale, bu malay ber dä kaygırmıy, şikelle.

- Şulay şul, atasız kaluın añlarga tiyeş läsa ul, zur bit inde, - diyeştelär.

Soñınnan änise dä bitärläde.

- Atañ qadär atañ ülde, ä sineñ yözeñ dä üzgärmäde. Şul qadär mihırbansızlık sindä kaydan kilgän? Ya Hoda, kemne üsteräm min, - dide kulların kükkä kütärep.

Haris çınnan da yılamıy ide, şunıñ öçen anı zurrak malaylar mäktäptä niçä tapkır tukmap karadı – yılatırga tırıştılar. Bermälne, tınıç kına kütärmädä basıp torganda, köçle ber malay yögerep kilep bärep oçırdı. Haris niçekter şäylämi kaldı, kabırgası belän betonga kilep töşte, üpkäläre selkende, läkin şıñşımadı, tın alalmıy torsa da, tüzde. Läkin änise haklı tügel ide, yılıy belä Haris. Ber atna uzgaç ätiseneñ kaberenä bardı ul. Şunda üsmer yeget yomşap kitte, ayaklarınıñ mamıkka äylänüen toydı, tubıklanırga mäcbür buldı. Läkin buınnarı alay da totmıy ide, malay salkın kaber taşına kaplandı. Ul yılıy ide. Bolay gına tügel, ükerep-ükerep, hatın-kız kebek, yuk, akıldan yazgan keşe kebek, tilerep bik ozak yıladı ul. Üz gomerendä berençe häm soñgı tapkır şulay kılandı. Tik, änise monı belmäde bit, ul nigäder ulına karata suındı, üzgärä başladı. Güyä anıñ ire ülgängä Haris ğayeple. Ul tol hatın bulıp kalsa, Haris ta yätim kalmadımıni. Aña kıyın-avır tügelmeni.

Ana kargaşınıñ ni ikänen Haris tizdän bik yahşı añladı. Yuk kına säbäp belän bolar ikäü açulanışıp kittelär. Malay närsäneder vakıtında eşläp ölgermäde, şikelle. Niçek ölgersen inde, ul bit yä sürät töşerä, yä kitap ukıy, yä bulmasa kartätisennän kalgan iske garmunnı tartıp baka tavışları çıgara. Äniseneñ tuzınuına tüzär ämäle kalmagaç, barsına da kul seltäp, Haris kapkaga yünälde.

- Küzeñ çıksın, iblis! - dip kıçkırdı anıñ artınnan Mönävärä.

Kaya barırga? Bulat, Gafur, Räsül kayda soñ, uramda berkem dä yuk. İneş buyına töşep ärämälek buylarınnan yörep kaytası mällä. Anakayı sürelgänçe kaydadır yörep vakıtnı uzgarası ide bit. Şulay uylap malay tübän oçka töşte. Anı-monı abaylamıy kitep barganda “äy!” digän tavış işetelde, malay, üze dä sizmästän, tavış yagına borıldı häm nindider kara tap şäyläp küzen yomdı. Yomıp ölgerälmäde şul. Küzgä nider buldı, cılı sıyıkça agıp çıktı, ul kürmäs bulıp kaldı. Şunda yanına malaylar yögereşep kilde. Alar rogatka atışıp uynıylar ikän, timerçıbıknı kıska gına itep kiskälilär, urtaga bögälär häm rezinkada tarttırıp atıp cibärälär. Tege malay takta artına yäşerenep atkan, şunlıktan Haris anı kürmägän, biten-küzen saklamıy kalgan. Menä şulay anıñ uñ küze sukırayıp kaldı.

Haris ber ay dävahanädä yatıp kaytuga köz dä citkän ide inde. Köz ul avıl mäktäbendä bolganu da tulganu vakıtı inde. Beraz ukıgan bulalar, anısı şul koyıp yañgır yaugan çakta bula inde, ä yañgır yaumaganda balalar basuda bula – çögender alalar. Ul basunıñ zurlıgın kürsäñ ide, bara-bara yıraktagı kalkuırak cirgä kütärelä dä, ofık artına uk töşep yugala. Häm şuşı basunı velosipedta cilderep tügel, ä här santimetrın kapşap digändäy ütärgä kiräk. Çögenderlärne berämläp kazı, tazart, yafragın kisep taşla, anısın ber urında, çögenderen ber urında öyep kuy, annarı traktorga töyäp cibär.

Dus malaylar bergäräk eşlärgä tırışa. Yağni klasslap tügel, ä ber-ber artlı cir çitennän başlıylar da kitälär. Härkem dürt rät kazıy. Menä ber zaman ukıtuçılar yal itep alırga röhsät birde. Haris üzeneñ ayırılgısız dusları Bulat, Gafur häm Räsül belän çögender yafragı öyemenä çümäştelär. Harisnıñ kulında çögender, ul iskitkeç zur, uñgan şul, kürgäzmägä kuyarlık. Elek zaman açlık bulgan, keşelär açtan ülgän. Nişläp menä şulay tamırazık üstermädelär ikän. Karale, monı bit ber atnaga citkerergä bula. Döres, bu siña şikär çögendere tügel, ä turneps, mal azıgı. Tik, başıña nuca töşsä, aşıysıñ inde ul, aña gına karap tormıysıñ. Haris şulay üze uylagan arada kulları eşkä kereşkän ikän, çögenderdän keşe sıman närsä yunıp yata imeş. Çınnan da, oşadı bit, äyeme. Bulat ta kölep kuydı: “Başı peläş bulmasa, bezneñ direktorga oşar ide”,- di. Haris bäläkäy tamırazıktan eşläpä eşläp ölgerügä yakında hezmät ukıtuçısı belän klass citäkçese kürende. Malay üzeneñ ni eşlägänen dä añgarmastan alarga karşı atladı.

- Valentin Aleksandroviç, karagız äle, keşegä ohşaganmı? - dide ul, ukıtuçı anı maktar, ostalıgıñ bar, dip äyter dip uylap. Tik, kiresençä kilep çıktı. Hezmät ukıtuçısı Nikolayıv kıp-kızıl buldı, muyın tamırları bürtende, küzläre akaydı.

- Sin nişliseñ, sobaka?! - dip ul malaynıñ östenä kilä başladı.

- Yarıy äle klaas citäkçese Sedlov anı belägennän totıp aldı, tınıçlandıra başladı. Harisnıñ küñele kırıldı, yä, ul nindi alamalık eşläde. Ber çögender öçen keşe üterergä äzer bu alkaş. Ä ul çögender digäneñ alınıp betäme äle, ällä, bıltırgı kebek, yegermeläp gektarı kar astında torıp kalamı. Tapkannar ukıtuçı. Şulay itep, malaynıñ küñelendä ukıtuçılarga karata tagın ber yämsez toygı kaldı. Läkin ul bu kiräksez hisne tezgenlärgä tırıştı. Nikolayıv ta buldımı ukıtuçı! Sovhozda traktorçı bulıp eşlägän ul. Eçkäne öçen kugannar. Şunnan kaya barsın, mäktäp direktorı Rif Käşfiyeviç äybät keşe bit, şul alkogoliknı pedagog itep algan inde. Almas ide dä, hatını Yelizaveta Viktorovna iskitkeç yahşı adäm, menä digän matematik, anı balalar nık yarata. İñ avır temalarnı da ul ciñel itep añlata belä, şunlıktan totaş mäktäp tä matematika buyınça rayonda köçlelärdän sanala. Yelizaveta Viktorovnanıñ ber genä kimçelege bar – ul kayvakıt ike-öç kön eşkä kilmi. Ä kilgändä inde küz töbe kara yangan bula. Yuk, malaylar-kızlar bu hakta çış-pış gaybät satıp utırmıylar, çönki barısı da añlıy, ukıtuçı apaların kızgana ide. Malaylar hätta ih, bäläkäyräkmen şul, ul alkogoliknı üzem totıp tukmar idem, dip näfrätlänep utıralar. Çınnan da, psih ikän, vät divana, Sedlov bulmasa, ber çögender öçen Harisnı üterer ide

Közge eşlär epohası nikadär ozak toyılmasın, barıber ul da tämam buldı, berençe karları belän söyenderep ap-ak kış ta kilde. Kış avıl halkınıñ tın algan çagı, yağni eş az. Mallarnı aşatasıñ, kar köriseñ, utın kertep miç yagasıñ, su taşıysıñ, fermaga eşkä barasıñ, ker yuıp aşarga peşeräseñ, tönlä torıp sarık bäränlämäde mikän dip abzarga çıkkalap keräseñ dä, şunıñ belän vässäläm, teläsäñ ni eşlä, tuygançı yal it. Monısı olılar turında, ä balalarga mäşäqat tagın da azrak, buran yäki çatlama suık bulsa uramda uynamasañ da bula. Şunlıktan, kışın kitap küp ukıla. Menä bu yulı da mäktäptän kaytıp kilüçe malaylar arasında kitap turında süz çıktı.

- Bulat, tege kitap sindäme äle? - dide Haris.

- Kaysın äytäseñ?

- “Kto, yısli ne tı”. Belmägängä salınma, min bit siña küptän äytep kuydım, üzeñ uku belän kitaphanägä kaytarma, miña bir, min anı ike köndä ukıp çıgam, didem.

- Anı äytäseñme, Färiz algan ide.

- Niçek Färiz, soñ, bez kileşkän idek bit.

- Nık soradı şul, birdem inde.

- Alaysa, min “yomşak” soraganmın inde. Nu sin! - dip açuı kilgän Haris kulın seltäde.

- Malaylar, yukka ärläşmägez äle, kitap betkän meni, - dip süz kıstırdı Räsül.

- Çınnan da, gomer buyı ukısañ dä betärlek tügel. Menä min yaña gına ber şäp kitap ukıdım, vät malay şäp...- dip dävam itte süzne Gafur.

- İseme niçek soñ?

- İsememe, iseme “Koroleva Margo!” Vät sin şul kitapnı ukı, Haris. Sin bit ukırga yaratasıñ

Malay, älbättä, bu kiñäşne onıtmadı, Bulatka üç itep digändäy, tagın da yahşırak kitap kulga töşerü niyätennän ikençe könne ük mäktäp kitaphanäsenä yünälde.

- Birmim, - dide Zömäyrä Zölfätovna.

Haris beravık aptırap kaldı. Küñelennän meñ törle sorau ütte. Tagın berär gayıbemne tabıp, Valentin Aleksandroviç birmäskä kuştı mikän. Berär kitapnı taplap, yırtıp kiterdemme ällä. Bulgan häl tügel. Niçek inde ul, mäktäp kitaphanäsendä şuşı uk mäktäp ukuçısına kitap birmilär. Bu sorau, nihayät, Harisnıñ telenä küçte.

- Ni öçen birmisez?

- Birmim.

- Kalınmıni şulkadär. Borçılmagız, min tiz ukıym, iñ kalın kitaplarnı ike köndä ukıp çıgam. Biregez inde.

- Yuk, birmim.

- Ni öçen?

Nihayät, Zömäyrä Zölfätovna bu malayga añlayışlı cavap birüne mömkin dip taptı.

- “Koroleva Margo” balalar kitabı tügel. Sin bit altınçı klassta gına ukıysıñ, balalar kitabı al.

Menä eş närsädä ikän, talda ikän çitlävek. Abıysı alıp kaytkan barlık kitapnı ukıp bara Haris, Mate Zalkadan başlap Maksim Gorkiyga qadär berse dä kalmadı, ämma kitaplarnıñ balalarnıkına häm olılarnıkına bülengänen belmi ide. Ägär kaysıdır bala akıllırak bulsa, başkalardan irtäräk ölgersä nişlärgä? Sigez yäşlek ber malay simfoniyä yazgan, dilär, aña sin äle bäläkäy, royalğä totınma, dimägännär bit. Haris nık ğarlände, çın hurlık kiçerde. Anı balaga, akılı citmägängä sanadılar, ä bit bu berençe märtäbä tügel. Ukırga öyränep algaç, avıl kitaphanäsenä bargan ide bit äle ul, anda da Mäüli abzıy malaynı bernigä yaraksız, akılga çamalı keşe kürep kitap birmi çıgargan ide. Nişläp äle bu bolay, Harisnıñ başlanıp kına yatkan gomerendä “yaramıy”lar, tıyular tiyeşennän artık cıyıla başladı tügelme soñ? Şulay itep ul “Kto, yısli ne tı” häm “Koroleva Margo” kitapların ukıy almıy kaldı, başkaça cayı çıkmadı. Ğamälgä aşmagan hıyallar, buy citmägän teläklär kollektsiyäseneñ berençe ekzemplyarları ide bu.

Gomumän, altınçı klass Haris öçen avırrak häm bimazalı ütte. Citmäsä, uku yılın öçlegä tämamlap kuydı ul. Tärtibeñnän öçle çıguı yünle eş tügel inde ul, andıy ukuçını mäktäptän ük kuuları mömkin. Ä bit barısı da kemneñder tiktormas telennän başlandı. Haris sürät töşerergä disäñ ülä dä kitä inde, kalın albomınnan ayırıla almıy. Peyzacları, potretları matur kilep çıga anıñ. Kayber sürätläre belän atna buyı utıra ul, läkin hiç yalıkmıy, kiresençä, kiräkle töslär çıgaru belän dönyasın onıtıp mavıgıp kitä. Unike tösle karandaş belän ällä ni yırak kitep bulmıy şul, änä ukıtuçı Yelizaveta Viktorovnanıñ kızı Alya 48 tösle kaläm yörtä, birä bit Hoday keşegä bähetne. Haris ta, ägär ätise vakıtsız ülmägän bulsa, maylı buyalar belän kindergä kartinalar töşerep yörer ide. Tik, monıñ öçen naturadan eşli belergä kiräk. Malay bu hakta küptän uylıy inde, läkin kemgä dä bulsa äytergä oyala. Utırıp tor, min häzer sineñ süräteñne töşeräm, dip kemgä äytsen ul. Kıçkırıp kölärlär.

Kıskası, Harisnıñ räsem töşerergä äväslegen ätise häm duslarınnan başka keşe belmi ide. Bişençe klasska urıs avılına yörep ukıy başlagaç, kemneñ nindi säläte barlıgı aktual tügel ide, çönki üzäk usadbada yäşäüçelär genä kontsertta, başka çaralarda katnaşa. Başka avıl balaların därestän soñ alıp kalıp mondıy eşlärgä cälep itüne ukıtuçılar kiräk dip tapmadı. Şulay da, kemder citkergän bit klass citäkçesenä, ul Hariska däreslärdän soñ kaytmıy torırga kuştı. Säbäben belmägäç, malay başta aptırabrak kaldı, närsägä ikän? Anıñ bit gayıbe yuk şikelle, ukuın äybät kenä ukıy, tärtip bozmıy, däres vakıtlarında kayberäülär şikelle söyläşep tä utırmıy – mavıgıp ukıtuçılarnı tıñlıy.

Valentin Aleksandroviç Harisnı bitärlärgä cıyınmıy ikän.

- Sine räsem töşerergä osta, dilär. Stengazeta öçen berär sürät eşläp bir äle, - dip başladı ul süzen. - Öç malaynı huligan itep eşläp kuy, yarıymı!

Harisnıñ eçenä suık yögerde. Berençedän, ber kayçan da karikatura yasap karaganı yuk. İkençedän, ul nişläpter bu malaylar minem duslar tügel mikän, dip uyladı, şunlıktan, hiç kenä dä küñele riza tügel ide, nindider naçarlık eşlärgä mäcbür itelä kebek toyıldı.

- Min buldıralmıym, - dide ul ukıtuçısına.

- Sin başta eşläp kara! - dide anısı katgıy itep, häm malaynıñ aldına tauşala başlagan albom bite kiterep saldı.

Harisnıñ çarası kalmadı, ukıtuçı kuşkannı niçek tıñlamıysıñ inde. Annarı, ni öçen menä näq anıñ dusları stena gäzitenä elägergä tiyeş äle, mäktäptä alardan başka tärtipsezlär yukmıni. Sürätne Haris töşerüen dä berkem dä belmäyäçäk. Malay, kulına kaläm totıp, tuktap kaldı. Anıñ ğadäte şulay: käğazgä karap ul bik ozak uylanıp utıra, şunnan albom bitendä kiräkle sızıklar, yöz çalımnarı kürengändäy bula. Şunnan inde Harisnıñ kulı şuşı sızıklar buylap üzennän-üze yöri başlıy häm tiyeşle sürät kilä dä çıga.

Menä ak cirlektä partalar kürenä başladı. Alar arasında malaylar barlıkka kilde. Berse ğalämät däü ruçkanı söñge itep klasstaşına taşlarga cıyına, ikençese aña kara savıtı oçıra, ä öçençese tegelärgä tetkälänep betkän kitap belän kizänä. Üzläreneñ kiyemnäre tauşalıp, çäçläre tuzgıp betkän, bit-küzläre şapşak.

Haris ber malaynı cirän çäçle, mul sipkelle, näzek-ozın itep töşerde, ikençesen yuantık häm täbänäk gäüdäle, şakmak yözle, kalın kara kaşlı itep sürätläde, ä öçençese, äydä, ozın tanaulı, tırpay kolaklı bulsın.

Ukıtuçı anı büldermi genä üz eşe belän bulaştı. Ahırda, kilep karap, räsemneñ äzer ikänlegen kürgäç, Hariska kıska gına itep: “Bar, kayt!” – dide.

İkençe könne Haris ukırga kilgändä stengazeta karşında ber törkem balalar şaulaşa ide. Malaynıñ östenä kaynar su siptelär meni+ pıyala ramkada ul töşergän sürät tora, ä anıñ astında iñ yakın dusları Bulat, Gafur, Räsülneñ isemnäre yazılgan ide. Alarnıñ çınnan da berse sarı çäçle, ikençese täbänäk gäüdäle, öçençese lokator kolak ide şul. Şunı Haris sürät töşergändä niçek islämägän, karikaturadagı malaylar anıñ duslarına ohşagan bit.

Şuşı vakıygadan soñ, sin bezne töşergänseñ, dip alar Hariska ozak kına üpkäläp tä yöredelär. Berazdan Sedlov Hariska yañadan sürät töşerep birergä kuştı. Läkin bu yulı malay, ücätlänep, baş tarttı, ukıtuçınıñ ügetläve dä, tirgäve dä ul telägän näticäne birmäde. Menä şunıñ öçen yıl azagında klass citäkçese aña tärtibe öçen öçle bilgese kuygan. Hätta tänäfestä dä şayarmagan, üzen olılarça citdi häm basalkı totkan malayga şundıy bilge kuyıluına klasstaşları da gacäplände, alar eşneñ nidä ikänen belmi ide şul.

Üzsüzle ikän bezneñ klass citäkçese, dip uyladı Haris. Mäktäpne tämamlaganda min siña şundıy harakteristika birermen, uku yortlarına yakın da bara almassıñ! digän ide, anısın da eşlär mikänni, dip, körsenep, Haris kullarına karap aldı, äyterseñ dä kalämnän başka ber kön dä yäşi almagan tiktormas kulları ğayeple ide.

Altınçı klass altınçı inde, ni bala, ni keşe tügel äle sin, ä menä cidençe klasska küçkäç, balalar, äy lä, balalar tügel, yegetlär diyä başlarga da bula bit inde, bigräk tä citdilänep kitte. Alar bit cidençe klasslar! Mäktäpne tämamlauga yakınayıp baralar läsa. Sigez klass betersälär uçilişega kitäçäklär, yağni ölkän keşe bulaçaklar bit.

Cäyge irek-hörriyättän kinät kenä ozın kön buyına därestä utıruga küçüe kıyın inde ul, äye bit. Şuñadır, ahrı, ukıtuçılar da balalarga saf havada eş tabarga tırışa. Döres, monıñ öçen hezmät häm fizkultura kebek däreslär genä tügel, biologiyä kebek citdiyeräk fän säğatläre dä bülenä. Tik, malaylar moña şat kına, agaçlardan kıştır-kıştır sarı yafraklar koyılganda kemneñ küzen kara taktaga tekäp utırası kilsen.

Äytkändäy, biologiyä naçar fän tügel, iskitkeç çibär, mölayım, yäş Saniyä Şäyhulovna ukıta anı. Klass citäkçese Valentin Aleksandroviçnıñ hatını ul. Şuña da yış kına biologiyä däresläre urnına törle eşkä çıga klass. Bügen cidençelär soñgı däreslären bakçada eşli, iske abzar urının tazartıp, ciläk-cimeş utırtır öçen cir äzerli. Tires avır ikän. Ni äytsäñ dä, cidençelärneñ avır eşkä äle buını beraz sıyıgrak. Şulay inde, cidençe digäç tä, äle sentyabr bit, cidençegä ayak kına bastılar. Öydä tires çıgara inde ul Haris, läkin anda aşıkmıy gına, cıy gına eşlänä, ä monda, keşe aldında, alpamşa kebek eşläp köç-kuäteñne kürsätäse kilä şul.

Kinät malaylarnıñ sänäge närsägäder törtelep kaldı. Çerek takta kisägeder, dip ukuçılar köçänep tä karadı, ämma tege närsä avır häm zur ide. Östennän şaktıy küp tiresne alıp ırgıtkaç kına, tabışnı därräü kazıp çıgardılar. Bu ğalämät zur ikona bulıp çıktı. Kalın taktadan ul öçkä böklänep yabıla torgan itep yasalgan. Döres, yartısı tires astında yatudan şaktıy zıyan kürgän, ämmä läkin süräte açık kürenä. Yaltıravıklı buyaular zamanaga da, zähär zıyanlı tires suına da bireşmägän ide. Menä bit nindi buyaular bula ikän!

- Berär kulaktan kalgandır, bezneñ avılda kulaklar küp bulgan bit, - dide klass citäkçese Sedlov.

- Valentin Aleksandroviç, häzer monı nişlätäbez? - dip soradı Haris.

- Nişlätik, änä tegendäräk itep taşlagız, bälki, berärse utınga alır.

- Haris aptırap kaldı. Ukıtuçı uylap söylime? Bu bit ikona! Eş dindä genä tügel, monıñ borıngıdan kalgan äyber, yäisä ataklı osta icatı buluı mömkin.

- Yuk, monı bez korı cirgä kertep kuyıyk inde, berär muzeyga kiräk buluı ihtimal.

- Yuknı söylämä, Haris. Çerek takta kemgä kiräksen, betkän di monıñ işe çüp.

Cidençe klass ukuçısı Harisnıñ pedagog belän süz köräştererlek kıyulıgı yuk ide, ul başkaça endäşmäde. Ä ikonanı unlap malay, yak-yagınnan totıp, kıçıtkan arasına itep taşladı.

Däres bette. Malaylar törle yakka tarala başladı. Haris tüzmäde, iptäşlärenä iyärmiçä artta kalgan buldı häm yañadan ikona yanına kilde. Zäñgär küzlären kükkä bagıp yatkan izgelärgä karap ul ozak basıp tordı. Kızganıç ide bu ikona tatar malayına. Ul çarasızlıktan häm nindider ber olı hakıykatne añlıy almaudan tämam aptırauda ide. Läkin ikona ҙur häm avır, alıp kına kitärlek äyber tügel şul. Malaynıñ ukıtuçıga açuı kilde, dinsezlek belän ählaksızlıknıñ yakın yörüen, bälki, ul şunda añlıy başlagandır. Tumıştan dönyaga vayımsız bulgan, maturlıknı kürä belmägän keşelärneñ küñelendä nilär bar, alar niçek yäşi ikän, dip uylandı ul.

Vakıt därya. Ul aga, aşkınıp aga. Läkin aña, boz akkannı yardan küzätkän sıman, çittän genä karap torıp bulmıy, ul üze belän bezne dä agıza, şulay keşelärne dä, dönyanıñ üzen dä üzgärtä. Agaçlarnı üsterä, bualarga läm tutırıp kuya, yullarga asfalt cäyderä yäki çiräm üsterä, öylärne çeretep audara yäki yañaların torgıza, keşelärne üsterä yäki üterä.

Elga östendäge köymädä utırgan ike balıkçı yakındagı bäläkäy genä öyneñ täräzäse açılmavına iğtibar itte. Yabık täräzä – hävef tamgası ul.

- Nişläp haman yoklap yata bu Haris, - dide balıkçılarnıñ Tahau isemlese.

- Yoklar da şul, ägär kiçtän nıgrak saldırıp algan bulsa, - dip endäşte Şäräf.

- Döres, yoklau tügel, ülep tä kitüe bar.

- Menep karıybızmı, yugıysä.

- İrenmäsäñ...

- Barıber häzer balık eläkmäs inde.

Berniçä minuttan takta köymä borını şıgırdap komtaş östenä kilep törtelde. İke ir anı yugarırak söyräp, timer kazıkka çılbırlap yozakladılar da, salmak kına atlap kiñ yılga borınında koyaşka karap utırgan keçkenä ızbaga karap yünäldelär. Balıkçılar krestyannıñ sıñar çabata belän genä basarlık ihataga kergäç, öçayakta torgan molbertka iğtibar ittelär, ul ak çüpräk belän yabulı ide. Şunı kütärsälär, bolarnıñ isläre kitte, tartılgan kinderdä üzlären kürdelär. Kiñ yılga urtasında köymä tora, anda ike balıkçı. Citdilekläre yözlärendä çagılgan, auga çıkkan mäçe sıman tavışsız, sak, sizger alar. Bar dönya mäşäqatlären onıtıp üz şögıllärenä birelgännär. Alar öçen şunnan da mökatdäs, şunnan da ähämiyätleräk eş yuk. Ä tirä-yaktagı tabiğat tanış ta, tanış tügel dä kebek. Ul niçekter säyerräk, canlırak kürenä. Güyä gadi cir, su, hava tügel, ä akıllı ber tereklek iyäse.

- Oşatkan! - dip soklandı Şäräf.

- Suygan da kaplagan, - dip kuätläde anı iptäşe.- Talant ul menä niçek bula ikän! Eh...

- “Eh” şul, şundıy keşe äräm bula, diñ. Yarıy, kerep kürik üzen.

Haris tar gına timer yatakta yata ide. Keçkenä öydä tınçu, peregar ise. Şunlıktan, irlär şıgırdık işekne yabıp tormadı.

- Häl yuk, kiçä nıgrak bulgan. Baş tözäterlek bulsa, häl kerer ide lä ul...

- Eçmäsäñ, häleñ dä bulır ide.

- Öyrätmä, min küp eçmim. Kiçä genä nişläpter tugarılıp taşlaganmın. Sezdä berär närsä yukmı?

- Sineñ bäheteñä bar, şikelle, - dip Şäräf sumkasınnan sıra şişäse çıgardı.

- İh, Haris, Haris! Kara, nindi matur urında yäşiseñ, torganı ber ocmah, ilhamlanıp icat itep kenä yäşärgä kiräk ide bit siña...

- Öyrätmä! Sin närsä añlıysıñ. İlham da ul yä hämer belän, yä mähäbbät belän kilä. Sin Yeseninnı, Puşkinnı, başkalarnı al, kem eçmägän?!

Balıkçılar, Haris yanında beraz utırdılar da, kire yar buyına töştelär. Alar sıranı yotıp ta karamadı, balık totu ul gadi eş kenä tügel, başıñ ayık, küñeleñ çista bulırga tiyeş. Yugıysä, yörüeñnän fätüä yuk.

Ä Haris, timerçıbık koykasın şıgırdatıp, yänä suzılıp töşte. Beraz häl kergänne, yöräk yünläp tibä başlagannı kötärgä kiräk, annarı torıp eş başlarga. Tuktale, ul närsädä kaldı äle, kiçä närsä yazıp bulaştı. Rässam uylap-uylap karasa da, isenä töşerä almadı. Vät kızık, elekkelärne häterli, ä kiçägesen häterlämi başladı. Nervı tauşala torgandır inde. Äye, bik ük uñmadı ul bu tormıştan. Gomere ällä niçek aypan-tilpän çaykalıp ütep bara, yakor taşlarlık urın taba almadı. Kayçan başlandı soñ anıñ tapanuı, ällä tübän tägäräveme? Sigez klassnı tämamlagaç hudocestvo uçilişesına ukırga kitte. Anda yahşı gına ukıp diplom algaç, rayon üzägendä sınlı sänğat tügäräge alıp bara başladı, kartinalar icat itte. Şul çaktagı ber häl häterenä señep kalgan. Harisnıñ kartinaları inde baytak bulıp kitkäç, kürgäzmä oyıştırırga uyladılar. Şaktıy keşe kilde, direktor hästärlege belän, mäktäplärdän klassları belän ukuçılar kilep karadı, üz fikerlären yazıp kaldıruçılar buldı. Ber atna tordı kartinalar mädäniyät sarayın bizäp, inde birelgän vakıt bette, alarnı cıyıp alırga ide, läkin Hariska sabır itärgä, çak kına kötärgä kuştılar. Yukka bulmagan ikän, hakimiyät başlıgı urınbaarı Anas Hänif ulı üze kilep kermäsenme. Ul ere adımnar belän tiz-tiz yörep çıktı häm üzenä oşagan kartinalarga barmagın törtep monısı miña dide. Yärdämçeläre şunduk biş polotnonı stenadan saldırıp maşinaga töyi dä başladı.

Hariska karavı kızganıç ide. Anıñ küzläre zur açılgan, bu karaşta nigä sin alarnı alasıñ, mine talarga ni hakıñ bar, digän sorau can ärnüe bulıp kıçkıra ide. Läkin avız açıp süz äytä almadı şul. Yuaş ide. Tik, yeget şunı añlıy başladı, monda icat keşesenä hörmät yuk. Häm monda sineñ kiläçägeñ dä yuk. Dimäk, başıñnı al da çıgıp kit!

Avır uylarınnan arınıp, avır başın söyräp Haris kibetkä yünälde. Yartı çakırım atlıysı bar, yırak bit, arıdı, şabır tirgä battı. Mahmırdan şul. Tegelärneñ ber stakan sırası citmi kaldı. Anıñ karavı, häzer käyef bulaçak. Häm ul olı tüzemsezlek belän arakı şişäsen açtı. Salkınça hämer, tamak töben kıcmırdatıp, korgaksıgan aşkazanına, annan kan tamırlarına yul aldı. Menä ul, şağıyrlär äytmeşli, iñ mökatdäs mizgel, kullar kaltıraudan tuktıy başlıy, sulış aluları kiñäyä, yöräk, yäş aygır şikelle, kuätlänep kitä. Küzlär açıla, zihen yaktıra, yäşise kilä! Läkin yäşise kilgän keşeneñ aşıysı da kilä ikän, ä Haris ikmäk almagan. Arakı algan, ä ikmäk almagan. Şaytan suı ikmäktän, Hoday birgän bäräqatle rizıktan qaderleräk meni inde. Bu uy yegetneñ añına barıp citte, ägär min ipikäy alırga onıtıp eçkelek ezli başlaganmın ikän, dimäk, çınnan da alkogolikka äylänep barammı ällä, digän sorau tudı başında. Läkin yegetneñ ruhına karaganda şaytan köçleräk ide: “Erunda! – dide ul, - sin bit vakıtlıça gına eçäseñ. Menä cayı çıgar, yahşı eş tabarsıñ, tormışıñ görläp kitär...Ul çagında çäyläp-mäyläp utırırga vakıtıñ da bulmas äle. Sin bit talant!”

Talantka häl kergändäy bulgaç, öy aldına çıgıp, kiçäge eşen tämamlarga totındı.

Bu dönyada eçmi genä yäşäp bulmıydır inde ul. Bigräk tä icat keşesenä. Alarnıñ küñelläre neçkä bit, ilham kilep şatlıkları taşsa da eçälär, küñellären taş bassa da eçälär. Öçençe säbäbe – duslar. Su çokırga cıyıla, sukırlar bergä cıyıla, dip yukka gına äytmägännärder. Duslar digännän, alar küp buldı Harisnıñ yahşı könnärendä. Rayon üzägendä rät bulmagaç, yeget şähärgä kitte. Eş taptı, icat belän şögıllände, häm uñış ta bik ciñel, bik tiz kilde. Artık ciñel häi tiz, şunlıktan Harisnıñ berkatlı küñele adaptatsiyälänep ölgerälmäde, layıklı-layıksız maktaulardan başı äylände. Kürgäzmäse bulsa, yäki berär premiyä, maktaulı isem alsa dusları yanınnan kitmäde. Bolar minem şatlıknı urtaklaşa, minem icatıma soklana, dip söyende rässam, ä tegelärenä keşe isäbenä sıylanu kiräk ide. Alıp bardı Haris alarnı restorannarga, fikerdäşlär, duslar bit, ä duslar öçen berni dä cäl tügel. Akçamı? Betsä ni, akçanı anı Monetnıy dvorda basa toralar, tagın tülärlär äle.

Rässamnar berlege äğzası bulgan kön ayıruça häterendä, ul könne Haris ana şul eçüennän çak ülmi kaldı.

Uzgan gomer... Bolar barısı da yoklaganda kürgän rähät töş kenä buldı, ahrısı. Nıklap eçügä sabışkan keşene talant iyäse dip tormadılar, ber-ike märtäbä kisättelär dä, eşennän kudılar. Siräk-miräk kartinaların satuı yäşärgä citmi ide. Eçkän keşeneñ eşläve dä änä şul siräk-miräkkä torıp kalgan ide inde. Mondıy küz köyege Hälimägä nik kiräk, taşladı da kitte. Menä şunnan soñ inde Haris yañadan avılga kaytıp “töplände”. Töplände tügel, çüplände ul, läkin monısın üzenä äytmik inde, bolay da keşeneñ küñele kitek.

Haris ara-tirä balık totkalıy. Yahşı gına eläksä, bazarga barıp satıp kilä. Şundıy uñışlı könnärneñ bersendä, älbättä, uñışnı yahşılap yugaç, ul tön buyına gazaplandı. Üze dä añlamıy kaldı bu hälne, ällä çınlap, ällä töşendä buldı. İmeş, ul tämug utında yana. Äye-äye, böten täne yana, kerosinga manıp algan utın kebek dörläp yana, cähännäm avırtuına tüzärlek tügel, ä üze nikter ülmi. Tüzmi dä, ülmi dä, menä gacäp. Bermälne Haris hätta şatlana başladı: soñ, utnı izge närsä dilär bit, utta yanu – gönahlardan kotılu, saflanu, cannıñ çistarınıp yañadan tuuı, dilär. Bälki, şulaydır. Hoday mine dä ällä, gönahlarım öçen cäza kılıp, üzemne yañadan yaktıga çıgarırga, zur dönyaga täräzä açarga telime?

İh, mondıy çakta kiñäşer, uylaşır keşeñ bulsa ide. Yuk bit! Duslar, kayda sez? İnde nindi yäş talantlarnıñ kesäsen imäsez? Aşap-eçkän çakta duslar küp ul, başka bäla kilsä çurt ta yuk. Ber kitapta personac şifoner belän söyläşä. Ukıtuçı Sedlov anı yülär, divana digän ide. Bälki, kiresençäder. Bälki, ul keşeneñ ser urtaklaşırlık, küñel buşatırga yararlık dusları bulmagandır. Mägär, şuşı şifonernıñ dusları arasında iñ akıllısı da buluı mömkin. İh, monı Sedlov kebeklär kaydan añlasın...

Ä bit Haris keçkenädän neçkä hisle bulgan, şul yagı belän başkalardan ayırılıp torgan. Dusı Gafur belän kötmägändä Ufa vokzalında oçraşkaç, ozak kına söyläşep utırdılar, şul hakta da süz buldı. Gafur sanatoriyga kitep bara ikän, buşlay putevka birgännär, invalidlıkka çıgıp pensiyä ala başlagan ikän, tormışınnan bik kanäğat keşe sıman söylänep utırdı, ä üze ap-ak ide, şikle ide...

- Niçek sin, avıl malayı, rässam bulıp kitteñ? Kem akıl birde, kem öyrätte sine ul eşkä? - digän ide kofe eçep utırganda Gafur.

- Mine tabiğat tärbiyäläde, maturlıknı kürä belergä ul öyrätte. İseñdäme, yaz citep karlar erü belän, sıyırlarnı alıp, bolınga çıgabız ide. Läkin min bervakıtta da sıyırnı karamadım, uyınga mavıga idem. Ul koş oyalarına menep yomırkalarnı karau, ul agaç börelären çäynäü diseñme, yänäse, nindi täm kilä. Bıltırgı ülängä ut törtä idem. Häterliseñme, bermälne agaç töbenä kuyıp kitkän sumkalarıbız yangan ide, sez miña açulanıp yördegez.

- Häterlim, älbättä, nişläp ul sin gel ut belän bulaşa ideñ?

- Menä şul tabiğatne yaratkannan inde. Bıltırgı çüp bıyılgı ülängä şıtıp çıgarga irek birmi, basıp tora şikelle toyıla ide miña. Yäş ülänne bik kızgana idem. Annarı, äti dä, köl üsemlek öçen bik faydalı, diyä torgan ide. Ülännärgä köl dä bula didem. Bälki, alar, yäş şıtımnar, yalkında peşep, miña räncegännärder, anısın uylamaganmın.

Menä şulay söyläşep utırdılar alar kofe eçkändä. Äye, kofe, Gafur inde hämer eçmi ide. Läkin, soñ bulgan şul, sanatoriydan kaytkaç, tagın ber ay gına yäşägän. Menä siña zarlanmagan, tormıştan bik tä kanäğat bulıp söylänep utırgan ir.

İh, bändälär şunı añlasın ide: arakı häm tämäke Hoday birgän rizık tügel bit, şuña alar organizm öçen yat närsälär. Arakını aşkazanı da üzläştermi, şunlıktan alkogol baş miyeñne boza, akılnı tarkata, bavırnı eştän çıgara, arakıdagı efir mayları organizmda tuplanıp anı agulıy. Şulay da eçäbez. Nik eçäbez?

Moña kem cavap birä algan? Härkem üzençä äyter, läkin, kemne genä tıñlasañ da, cavap tulı tügel, bälaneñ asılın äytmäde digän fiker kala. Keşe ni öçen eçä, digän sorauga añlayışlı cavap bulmagaç, anı niçek tuktatırga, bu bälagä karşı niçek köräşergä digän soraularga da cavap tabıp bulmıy.

Duslar turında söylägändä, keşeneñ eçkeçegä äylänüendä alarnı da ğayepläp taşladık. Harisnıñ inde dusları yuk diyärlek, läkin ul eçüen taşlamadı bit. Yış kına akçası da bulmıy, ä eçärgä cayı çıga, anısı tabılıp tora.

Dus digännän, bik ük yakın dus bulmasa da, söyläşep utırırga yararlık ber tanışı bar ikän äle. Rayon gäzitendä eşläüçe Zahit ul, änä üze kilep yata. Yöze bürtengän, küzläre şar şikelle tägäri, nider bulgan moña.

- Mine eştän kudılar! - dide anısı, kilep citär-citmästän.

- Kayda? Närsä-ä? - dip aptıradı Haris.

- Eştän kudılar. İlyasov kudı da çıgardı.

- Haris moña bik ozak ışana almıy tordı. Çönki Zahit öç telne kamil belä, kuşkannı-kuşmagannı eşli, barsına da bulışa, teläsä kemne alıştıra ala, berkayçan da çirlägäne yuk, kiräk ikän avtomat kebek köne-töne eşli ala. Şundıy keşene yünle citäkçe kuu tügel, at urnına eşkä cigär ide.

- Uramda b.. tibep yörgän malaynı redaktor itep kuydılar da, kılanıpmı kılana. Üz yanına fähişälär cıydı, alar belän gitara çirtep, tipterep yäşärgä kiräk bit. Min häzer artıkka äyländem.

Mondıy çakta keşene tınıçlandıru öçen närsä kiräk? Döres, şişä. Zahit üze belän alıp kilgän ikän.

- Uylap-uylap toram da, tagın ber uylap kuyam, - dip süz başladı kunak, - net proroka v svoyım oteçestve, dip urıs bik döres äytkän. Bezdä keşe beraz tırışlık kürsätep, az gına başkalardan ayırıla başlıy ikän, şunduk anı kısrıklıy başlıylar. Yä keşene izälär, tuktatalar, yä üterep ük kuyalar. Min ber fermernı beläm: başta duñgızların agulap üterdelär, bu yañadan eşen cayga salgaç, kabattan kilep tukmap, başın tişep kitkännär. Ä icat keşesenä bötenläy kön yuk inde ul.

- Nişläp bulmasın, - dip karşı töşte Haris. – Bezneñ rayonnan Gosman Sadä, Möhämmät Zakirov kebek şağıyrlär çıkkan bit äle.

- Vät, monısın döres äytteñ, çıkkan şul! Alar yäştän ük bezneñ rayonnı taşlap kitkännär, şunlıktan keşe bulgannar, ä monda kalsalar kem bulırlar ide, kötüçeme? Sin närsä, ällä belmiseñme? Aleksandr Bannikov nindi talant ide, ul böten Räsäydä tanılaçak şağıyr ide. Läkin anı menä şul redaktsiyädän mıskıl itep kumadılarmıni. Keşeneñ başına cittelär. Kitabı Mäskäüdä basıldı, üze ülgännän soñ. Tagın Fänis Loqmanovnıñ niçek yäşägänen belmimme. Niçä yäşendä menä şulay eçkegä sabışıp ülde? İnvalid keşene eştän kuıp, törleçä bägırenä toz koymadılarmıni? Eçmäs cireñnän eçärseñ. Dimäk, min redaktsiyädän kuılgan öçençe yazuçı, bu tendentsiyä tügelmeni. Ana, rayonnıñ iñ şäp cırçısı, teläsä nindi artistkaga torırlık Minzilä niçä yıl eş tabalmıy yöri. Ä başkalar taba, mädäniyät yortına kerep kara, anda küpme eşem iyäse, iseñ kitär. Talantlar berkemgä dä kiräkmi. Yalkau yanında uñgan keşe bulsa, tegeneñ yalkaulıgı nık açık kürenä. Şuña yaratmıylar. Mine dä bit, eş urınında kitap yazıp utırasıñ, dip kudılar. Äytmäsälär, ulkadär yöräk ärnemäs ide. Sin üzeñne kara: menä digän sälät iyäse, ä öyeñdä tarakanıñ da yuk, açka kenäşep betkännär. Amerikada tugan bulsañ, millioner bulır ideñ.

- Bälki, şulaydır. Tik, başkalarnı gına ğayepläü döres bulmas. Härkemneñ üz probleması inde ul malay, menä min eçkeçelek arkasında harap bulıp yatam. Kem ğayeple? Üzem!

- Beläm, sineñ monda niçek yatkanıñnı Şäräf belän Tahau söylägän ide. İr-at yanında hatın-kız bulmasa, naçar inde ul. Hatınıñ bulsa, üzeñne kulda totar ide, bik irek birmäs ide. Balañ bulsa, anı aşatu, kiyenderü turında uylar ideñ. Eh, ä nigä siña öylänmäskä, yalgız hatın tabuı avır mıni...

- Nindi hatın, nindi bala?! Sin närsä söyliseñ?

- Akıllı kiñäş söylim.

- Ha, kilgän akıl iyäse. Sin uylıy beläseñme äzräk, küz aldıña kiterä alasıñmı, minnän nindi bala üsär ide. Minem äti tämäcnik buldı, tämäkedän ülde, min alkogolik, ä minem malay narkoman bulır ide. Närsägä kiräk ülär başka timer tayak?! Yuk, bu tormışta ayık akıl belän yäşäp bulmıy, uylangan sayın kurkınıç kına bula bara.

- Bulmadı, siña bolay da yarap bulmadı.

- Soñ, zamanı şul bit. Minem duslarımnı gına al: Bulat ferma ızbasına töşep, spirtlı eçemlek dip uylap, nindider agu eçep ülde+ Gafurnıñ bavırı çerede, şul eçkedän inde+ Räsülne iskä töşeräse dä kilmi, çönki yörägem ärni, eçkän baştan tavış çıgargan da, hatını, işekne teräp kuyıp, öyendä yandırıp üterde. Işan sin keşegä, tormış iptäşe, imeş. Minem üzemneñ Hälimäkäy bäğrem, cankisägem nişläde, eşem kiregä tägäri başlau belän taşlap kitmäsenme.

- Menä sin çir keşedä döres yäşämäve arkasında barlıkka kilä, diyärgä yaratasıñ, - dip äñgämäne dävam itte Zahit. - Eçkeçelek tä şul uk çir bit inde. Alay bulgaç, alkogoliklar närsädä yalgışkan, tormışlarınıñ kay cirendä, döres yuldan aymılıp, taygak sukmakka baskan. Bez beläbez, neçkä küñelle keşelär, artistlar, şağıyrlär, hudocniklar bik yış eçkegä bata. Dimäk, bu bäla professiyägä bäyle bulıp çıga. Alaysa, nişlärgä, bu keşelär üz hönärlären taşlap tokar, tözüçe, neftçe bulıp, kırıs eş häm tabiğat şartlarında küñellären katırıp, yağni tupaslandırıp, neçkä hislärdän arınıp eş atına äylänep yäşärgä tiyeşlärmeni? ä halık ädäbiyätsız, sänğatsez kalsınmı? Yuk, alay bulmıy, ikençe yul ezlärgä kiräk. Uylasañ tabıla ikän, bar ul andıy çara. Mäsälän, kayber hönär ähelläreneñ sälamätleklären daimi räveştä tikşerep toralar. Sänğat keşesenä dä şundıy iğtibar kiräk. Risk törkeme bit inde alar. Alkogol täesirenä birelmävenä äledän-äle tikşerü ütkärep, hävef sizelsä, şunduk çarasın kürergä.

- Şulaymıni? Nu keşe kölderdeñ sin, duskayım. Kem inde hästärlek kürä, bez kemgä kiräk? Tatarnıñ böyek şagıyre G.Tukaynıñ kiyärenä bişmäte bulmagan, berär bay alıp birgänme? Yuk! ä Mäcit Gafurinıñ kaberen dä belmilär. Menä şundıy iğtibar. Beläseñ kilsä, bu ike şağıyr dä tuberkulezdan ülgän, ä tuberkuleznı häyerçelär çire dilär. Bez häyerçelär!

Harisnıñ küñelendä nindider tonık kına toygı, sizmerläü uyanganday buldı, güyä mondıy söyläşeü kayçandır inde bulgan, inde tanış kebek. Häm “kelt” itep üzeneñ balaçagı isenä töşte. Haris ätiseneñ integep, yötkerä-yötkerä tämäke tartuın, tartmaska ügetläüçe änise, Sabir babası belän äñgämäläşüen tıñlap tora ide. Bügen menä ul üze şul häldä. Alaysa, bügen bez eçkeçelärneñ kılanışlarınnan gıybrät alıp, alarnıñ, yağni älege oçrakta Haris belän Zahitnıñ, söyläşülärenä kolak salıyk. İsereklär ifrat vak mäsälälärne olı itep söyläp utırırga yarata. İrtägä şunı eşlibez, monı eşlibez dip, batırayıp plan kora, ä irtägäsen üzläreneñ süzlären nik berse isenä töşersen. Hätersezlek – rähätlek. Äytteñ – onıttıñ. Äytkändä sin batır, eşem iyäse, ä annarı berni yuk. Sinnän berkem, berni soramıy häm sin üzeñ dä bernärsä öçen dä cavap birmiseñ. Namusın yugaltkan keşegä hätersez bulu kiräk. Häm moña yul arakıdan başlana. Eçkän keşeneñ kiläçäge yuk, läkin ul aña kiräkmi dä. Aña arakı kiräk! Barı şul gına. İrtägä tügel, bügen, häzer kiräk arakı, eçkeçegä häzer rähät bulsın, häzer mahmırdan kotılsın, ä irtägäsen işäk kaygırtsın. Şulay, alkogolik kiläçäk turında uylamıy, bitaraf disäk bik döres tä bulmas, ul anı belmi, ul hakta küzallıy almıy. Çönki anıñ kiläçäge yuk, ä yuk närsä turında uylap bulmıy. Bigräk tä bar uylarıñ arakı, şişä, stakan häm kıyar kisäge kebek nibarı berniçä äyber belän çiklängän bulsa, dönyañ şularga qadär keçeräyep kalgan bulsa.

Min artıgın eçmim, min çamanı beläm digän süzlär iñ oyatsız aldaşu inde ul. Ägär alkogolizmnı çir dip tanıybız ikän, monısı inde anıñ başlangıç çorı, çönki alkogolizmnıñ, yağni keşeneñ degradatsiyä bilgeläre, yarılıp yata. Bolar: keşe inde eçüne yamanlıkka sanamıy, ul köräşüne kiräk tapmıy, ruh nıklıgın cuygan, aldaşa, iñ ayanıçı, ul inde arakısız tora almıy, kön başlanuga dönya kötü, tormış itü turında uylamıy, bügen eçmädem bit äle, kaydan tabarga ikän, dip häsrätlänä.

Vakıt akrınlap uza tora, kük kapusı açılmıy, bolıt arasınnan gına Hoday ber kapçık bähet tä taşlamıy. Barısı da şul köye. Haris öçen hätta naçarrak. Küräbez, ul keçkenä yortındagı tümärgä utırgan da uyga çumgan. Uy disäñ uy da tügel inde, ğamälgä aşa torgan, keşene därtländärep hezmätkä kuzgata torgan uy tügel, ä sarı, kaberdäy salkın sagış kına. Çönki tabiğat tarafınnan salıngan, eçtä, küñel töbendä utırgan añ bu hıyallarnıñ inde çınga aşmayaçagın belä. Adäm äle uylıy, hıyallana, tik bu inde kölgä kümelep bargan kümer küzeneñ soñgı tapkır balkıp aluı gına.

Köz. Salkınça. Yañagı eçkä batkan, küptän kırınu kürmägän irneñ iñnärendä iske kurtka. Şähär istälege. Ätäç tiresennän kurtka tügel, mamıktan kufayka kiyep kuyası ide dä bit... Üzen-üze hästärli belmägän keşene kem hästärläsen. İrneñ karaşı yılga östendä. Anda kara, közge su şadralana. Sorı bolıtlar avır korsakların söyri almıy yılga östenä asılıngan. Alar ni kar, ni yañgır yaudırırga belmi tuktalıp kalgan sıman. Dönyanı sorılık baskan, güyä kük täräze mäñgelekkä yabılgan da, koyaş kaydadır bülenep kalgan.

Haris belä, bu aldatkıç toygı. Tizdän kış kiler, dönya aktan kiyener. Rässam yañadan kulına pumalasın alır. Ul inde menä şuşınnan sul yakta kürengän avılnı da sürätläde, uñda, yılga aryagındagı urmanlı taularnı da töşerde, ä menä üz öyen kindergä sala almıy kalgan ikän. Yılga urtalıgınnan karaganda hozur küreneş bulırga tiyeş läsa. Tekä yılga yarı, döresräge, tau üzeneñ gorur kükräge belän alga yırıp kerep yılganı borılıp agarga mäcbür itkän. Şuşı mañgayda cıynak kına öy utıra, ul koş oyasına, umartaga oşagan kebek, älbättä, Haris anı yaña itep, maturlap töşeräçäk. Yorttan östä, tau başına çaklı härberse kolaç citmäs kalınlıktagı naratlar baskan, alar ber-bersennän biyegräk bulırga, kükkä ürlärgä mataşa sıman. Ä küktä ak bolıtlar, yuk, çalt ayaz, koyaş balkıy, ällä kanatların kiñ cäyep börket äylänäme...

Yazılır äle, yazar äle ul bersennän-berse matur kartinalarnı. Tanılır äle ul, yañadan ayakka basar, eçüen taşlap mäşhür rässam bulıp kitär. Kiñ dönyaga, yaktı dönyaga açar äle ul üzeneñ täräzälären...

Hıyallar, hıyallar. Tik, hıyalnı tormışka aşıru öçen iñ täüdä kuzgalırga, nider eşlärgä ide şul. Ä Haris kuzgalmadı. Ul haman da şuşı bükänendä utıra birde, güyä üze dä, şuşı bükänenä kuşılıp, ber skulpturaga äylängän.

Közneñ kışka äylänüe härçak kötmägändä bula. Kıçkırın yılga östendä şadra dulkınnar uynasa, irtän anda inde boz bula. Ul äle pıyaladay yuka, ütä kürenmäle. Şulay da yılga inde bastırılgan, yazga tiklem kabık kigän. Tagı da ber-ike könnän tüzemsez balıkçılar kilep, boz tişep, balık karmaklarga kereşä. Alar öçen bäyräm. Çittän karaganda, buraznaga töşkän kargalarnı häterlätälär. Haris bu mizgelne yarata ide.

Haris digännän, üze kayda soñ äle, ni hällärdä ikän? Bu sorau iñ täüdä Zahitnıñ başına kilde, şikelle. Yomış belän ul aryakka çıgıp bara ide, şunda Tahau belän Şäräfne kürep tuktalıp kaldı. Üze balıkçı bulmasa da, härnärsä belän kızıksına torgan ğadäte bar. Elekke curnalist bulmıy, curnalist mäñgelek bula, di ul üze. Yarıy, şulay da, Haris ni häldä ikän?

- Kürgänebez yuk, närsä eşläp yatadır, - didelär balıkçılar, ä üzläre kayırılıp keçkenä öy yagına karadılar.

- Täräzäse açılmagan. Tagı da mahmırdan aynıy almıy yata mikänni?

- Barıp, karap kilik! - dide Zahit. Nindider şöbhä aña iptäş çakırırga mäcbür itä ide.

Bu şik, şöbhä balıkçılarga da küçte, şikelle. Tik, mondıy çakta keşe naçar uynı başına almaska tırışa.

- Närsä bar anda, yoklıydır inde, irtän torıp eşkä barası yuk aña, - dide Şäräf.

- Yoklıymı, yukmı, barıp kararga kiräk. Bälki, çirlägänder, äydägez, barıp kilik.

- Äyberlärne cıyası bar.

- Kem tisen inde alarga, - dip rizalık belderde Tahau, - änä, berärsenä karaştırıp torırga kuşabız da...

Öç ir tauga kütärelä başlagan ide, hafalanuları tagın da köçäyde – bernindi sumak, yaña kar östendä keşe eze yuk läsa. Bolar inde mömkin qadär aşıgıp alga atladılar, güyä ölgerä alsalar bälane buldırmıy kalalar. Läkin bäla bulgan ide inde. İrlär kilep kerügä Haris idändä yata, öy eçendä küñelne bolgandıra torgan mäyet ise taralgan ide.

Yuk, rässamnıñ hıyalındagı tormış täräzäläre açılmıy kaldı.

11 mart 2013 yıl.