Açılgan yozak

Slesarlık eşen min üzem torgan şähärdä, Smirnov isemle kustar huca kul astında öyrändem. Öyrätkän öçen min hucama öç yıl buyınça buşka hezmät ittem. Suın, utının taşıdım, yomışına yördem. Annan buşagan säğatlärdä masterskoyda çuyın kırdım, meh örderttem, çükeç suktım. Öç yıl eşlägäç, artık katlaulı bulmagan, prostoyrak eşlärne üz bantıma eşläp çıga torgan buldım. Şunnan soñ huca miña könenä utız biş tiyen hezmät hakı kuydı. Min akça eşläp tabuçı slesarga äyländem.

Bezneñ masterskoyga ällä nitkän törle zakazlar kiterä torgannar ide. Barısınnan kübräk yozak eşe bula; östäl, işek, sandıkka yozak kuyarga, yäisä açkıçı yugalgan yozaklarnı açarga, yäisä ikençe açkıçlar yasarga kiterälär. Bolar-nıñ barısın da min yaratıp eşli torgan idem. Katlaulı, çualçık mehanizmlı yozak kulıma eläksä, min anı sütep, niçek korılganın belergä tırışa idem.

Berkönne ber säüdägär bezgä keçeräk ber akça sandıgı kiterde. «Anıñ açkıçın yugalttım, sandıknı açıp, yaña açkıç yasap biregez. İke säğat eçendä eşläp birsägez, sezgä şulkadär gonorar biräm»,— dip, hezmät öçen tiyeş sumanıñ biş öleşen äytte.

Hucanıñ küzläre ut buldı. Ul bu eşne, miña tapşırmıyça, üze eşlärgä alındı. Ciñ sızganıp eşlärgä kereşte. Sandıknı alay da äyländerde, bolay da äyländerde, kayırıp ta karadı. Ber eş buldıra almagaç, mine yärdämgä çakırdı. Min yozaknı yahşılap karadım da, otmıçka-larımnan bersen saylap tabıp, sandıknı açıp cibärdem.

Hucamnıñ käyefe kilde. «Molodets, yozak ostası bulırsıñ, bu yulda yırak kitärseñ. Tik kara: bozık yulga ayak basa kürmä», — dip, mine kanatlandırıp kuydı.

Şunnan soñ min yozak eşenä ayırım ihlas kuydım: kitaplardan karap, iñ çualçık yozaklarnıñ mehanizmnarın
öyrändem. Nindi genä katlaulı yozak kitermäsennär, ber-ike minut eçendä anı açıp taşlıy torgan buldım.

Berniçä yıl vakıt ütte. Tormış dulkınnarı mine üz şähärebezdän yırak bulgan Antropovka fabrikasına kiterep taşladı. Min fabrikanıñ masterskoyında remontnıy slesar bulıp eşli başladım.

Masterskoynıñ başlıgı — mehanik mine, ni öçender, ber karauda uk doşman kürde. Miña iñ tübän hezmät hakı kuyıp, iñ kara, iñ avır eşlärgä bilgeli başladı. Minem yozakçılık hönärem faydalanılmıyça yata ide.

Berkönne master, minnän ber genä tiski arkılı eşlägän kart slesar Anikin yanına kilep, anı kayadır ber eşkä cibärde. Anikin ber yegerme minuttan bik ğarlängän kıyafät belän kaytıp kilde dä, timer çıbık kisäkläreneñ oçların bögep, otmıçkalar yasıy başladı.

— Vasiliy Petroviç, kayda ideñ? — dip soradım.

— Kontorada, direktornıñ östäl tartması açkıçı yugalgan. Şunı açarga kiräk. Kahär töşkän yozak, hiçber otmıç-kaga bireşmi,— dip, instrumentların yäşigına tutırıp, aşıgıp kitte. Berazdan master, kart slesar Belyaev yanına kilep:

— Mihail Vasiliç, yäle, sin barıp kara. Anikin buldıra almıy, ahrısı,— dip, kartnı cibärde. Belyaev masterskoyda iñ täcribäle, osta slesarlardan sanala, başkalar buldıra almagan eşlärne buldıra torgan ide. Ämma bu yulı ul da eşne başkara almagan, küräseñ; yartı säğat mataşkaç, ul da kaytıp, aşıgıp-poşıgıp otmıçkalar yasıy başladı.

— Ällä yozak bireşmime? — dip soradım min añardan.

— Açıp bulmıy şul kahär sukkannı. Bik nık yasalgan.

— Östäl kapkaçın kütärep açarga ide,— didem.

— Alay eşläp tä karadık, mömkin tügel. Östäle korıçtan yasalgan şul. Utta yanmıy torgan materialdan. Şuña kürä yozagın açuı da kıyın.

Can tüzmäde, şıpırt kına masterskoydan çıgıp, kontoraga kittem. Fabrika kontorası bezdän yırak tügel, tau başına urnaşkan. Yäşel tübäle, ike katlı, kurçak şikelle matur itep salıngan bu öy üzeneñ kiñ täräzäläre belän fabrikaga karap tora ide.

Kontoranıñ öske katında direktor kabinetına iltä torgan işeklär açık. İşegaldında, koridorda kontora upravlyayuşiye, glavbuh, baş prikazçik, ayak oçlarına basıp, arlı-birle yörenälär. Fabrika tormışınıñ hiçkayçan da bozılmıy torgan reglamentı buyınça alarga direktor hozurına doklad belän kerergä vakıt citkän. Ä monda eşlär naçar; bay kabinetında mehanik, master, Anikin, Belyaev, tagın berniçä keşe östäl yanında tirläp-peşep mataşalar.
Bay üze bülmä poçmagında, täräzädän karap tora. Bolay karaganda tınıç kıyafätle kürenä. Tik ul, siräk-siräk, irennären genä çäynäp ala. Ä kart hezmätçelär yahşı belälär: bay irenen çäynäsä, häyerlegä tügel inde. Berniçä keşe ştraflanu, berniçäse urınsız kaluın köt tä tor.

Mehanik, aksıl sargılt mıyık-sakallı, hucalarga yarap, itkän hezmätlärendä kartaygan kart büre kıyafätle keşe, aptıravınnan ni eşlärgä belmi. Min, kabinetka kerep, anıñ borın töbennän ütep, östäl yanına uzgannı kürmäde dä. Bögelep yozaknı karadım. Yöräk şaulap kitte: bu miña tanış shema belän yasalgan yozak ide.

Utta yanmıy torgan şkaf yäisä sandıklarnıñ yozakları ğadättä bik katlaulı itep yasalgan bula. Alarnı açu öçen kulda açkıç yäisä otmıçka bulu gına citmi; bälki, yozak mehanizmınıñ klaviaturası kaysı nomerga, yäisä kaysı häreflärgä kuyılırga tiyeş ikänen belep, anı rätlägäç kenä açkıç belän açarga mömkin. Ägär bilgele parolne belmäsäñ, anı ällä nigä dä aça almıysıñ.

Bähetkä, bu yozak andıy katlaulı uk tügel, anı, härhäldä, tırışkanda, otmıçka belän açıp bula ide.

Bu vakıtta mehanik minem yanga kilde.

— Sin monda ni eşliseñ, sine kem cibärde? — dip mıgırdandı.

— Menä yozaknı açıp kararga uylıym. Vakıtında bu eşkä ostalıgım zur ide,— didem yılmaep.

Mehanik, minem yılmayuımnı ällä üzennän kölü dip sanadı inde, berdän küperenep, kabarındı da:

— Çakırmagan cirgä tıgılma. Von monnan! — dip ayak tibep kıçkırdı.

Ber süz äytmästän, borıldım da kaytıp kittem. Garlek tamagıma açı töyen bulıp tıgıldı. Şunda barıp tıgıluım öçen üzemne-üzem tirgi başladım.

— Monnan soñ inde üzläre kilep ayakka yıgılıp, yalınıp, yalvarıp sorasalar da barasım yuk! — dip, küñelemä bik nık berketep kuydım. Üzem artık ul turıda uylamaska karar birdem.

Ä küñeldä haman şul yozak. Anıñ katlaulı mehanizmı, çualçık prucinaları kilälär dä küz alga basalar. Anıñ açkıç tişegenä ike otmıçka tıksañ, häzer açılıp kitär kük kürenä ide.

Menä minem yanga master Moskvin kilde. Anıñ kıyafäte, bolay, eş yuktan yörep kilep çıkkan keşeneke şikelle, iğtibarsız gına. Minem yanıma tuktadı.

Fohri, sine yozak açarga osta dilär, döresme? — dide. Pik artık osta bulmasam da, Allaga şöker, bügengäçä kulıma :>lokkän ber yozaknı açmıyça kalgan yuk äle,— didem.

— Alay bulsa, häzer ük kontoraga barıp, hönäreñne kürsätep kara äle. Anda baynıñ östäl tartmasın açarga kiräk.

Bugazıma terälgän ğarlek töyene äüvälgedän dä açı bulıp kürende. Şulay bulsa da, mömkin qadär tınıç tavış belän cavap birdem:

— Kayda inde ul bezgä direktor kabinetında östäl açular! Andıy eşkä bezdän küp kart, küp täcribäle slesarlar, masterlar, ahırında mehanik üze bar. Alar buldıra almagannı bez buldıra alabızmıni inde?

Master, «alay bulsa ihtıyarıñ» digändäy, borılıp yanımnan kitkän ide, läkin berniçä adım atlagaç ta, onıtılgan äyberen äytergä telägän keşe şikelle, kire kayttı. Bu yulı anıñ kıyafäte kiskenläşkän, küz karaşı ğadättägeçä avıraygan ide.

— Ya, instrumentlarıñnı al da marş kontoraga, civo! — dip kıçkırıp kuydı.

Minem ğarlek zähärle şatlıkka äylände. Käyefem kilüdän şatlanıp, kölep cibärdem.

— Ä, şulaymıni? «Marş kontoraga!»mıni? Ä anda barsam, mehanik «marş urınıña!» dip kıçkıra... Yuk inde, gospoda. Min sezgä alay itep yörergä häyerçe malay tügel. Ul yozaknı aça beläm. Läkin barmıym. Rasçet birsägez dä, kontoraga ayak atlamıym.

Bolay nık torgaç, master aptırap kaldı. Ber süz äytmästän, masterskoydan çıgıp kitte.

Ozak ta ütmäde, minem yanga Vasiliy Petroviç Anikin kilde.

Ul minem cilkägä kulın kuydı da:

— Ya, Fahreyka, äydä, köçeñne sınap kara. Bezne dä bäladän kotkar,— dide.

Mehanik mine kontoradan kuıp cibärgäç tä, añda şuşındıy ber söyläşü bulgan.

Bay borılıp östäl yanına kilgän dä mehaniktan:

— Ya, açtıgızmı? — dip soragan. Mehanik kauşap kalgan.

— Açarbız, Sadrıy Timofeeviç, açarbız.

— Min ul açarbıznı küp işettem. Miña süz tügel, eş kiräk. Ägär yegerme minuttan açmasagız, annarı üzegezgä üpkälägez,— digän.

Mehanik, üz näübätendä, master belän slesarlarga baskan:

— Unbiş minut eçendä yozak açılmasa, barıgıznıñ da hezmät hakın kimetäm. Slesarlar tügel sez, sapocniklar,— digän.

Vasiliy Petroviç, yegerme bint yıldan artık eşlägän kart masterovoy, äle küptän tügel genä german frontınnan gaz belän agulanıp bötenläygä ğaskärdän kotılıp kaytkan, üz bäyäsen üze bik yahşı belgän keşe, bu ultimatumga bik ğarlängän. Ul, instrumentların östälgä taşlap:

— Bolay tayak astında eşlärgä min kol tügel! — dip, kontoradan çıgıp kitmänçe bulgan.

Mehanik tavışın yomşarta töşkän:

— Alay kızulanırga yaramıy. Açarga kiräk, açarga. Küräseñ bit, böten kontora bezne kötep tora.

— Alay bulganda, ägär çınlap ta açarga teläsägez, Fah-reykanı çakırırga kiräk, ul bu eşneñ ostası,— digän Vasiliy Petroviç.

Mehanik belmämeşkä salışkan.

— Kaysı Fahreykanı?

— Äle genä sez kuıp cibärgän Fahreykanı. Ul yozak masterı. Monda ul gına açsa aça alır.

Mehanik mıgırdangan:

— Anı baştarak äytäse kalgan. Bar, çakırıp kiter! — dip, masterga mine çakırırga färman birgän.

Master minem yannan:

— Kilmi! — dip häbär kitergäç tä, mehanik Vasiliy Petroviçnıñ üzen cibärgän.

— Otmıçkalarıñnı al da äydä hönäreñne kürsät,— dide Petroviç,— yugıysä bay karşında bezneñ bötenebezneñ bazarı töşä. Çınlap ta, calovanelarıbıznı kimetep kuyu ihtimalı bar. Min üzem annan kurıkmıym, rasçet alam da başka fabrikaga kitäm. Ä Belyaevnıñ semyası bar. Ul kaya da bara almıy.

Mäsälä alay kuyılgaç, min artık söyläşep tormadım. Otmıçkalar bäylämemne aldım da kontoraga yünäldem.

Min kergändä kontorada ber tarkaulık sizelä, direktor kabinetı yanınnan ayak oçları belän genä basıp ütälär ide.

Kontora upravlyayuşiye üzeneñ kara mıyıkların çäyni-çäyni bötenläy yüeşlätep betergän, glavbuh şuşı ber säğat eçendä bötenläy sargayıp ölgergän, bay üze berözleksez irennären çäynäp tora ide.

Min turı uk östäl yanına uzdım. Bögelep yozaknı karadım. Anıñ mehanizm tözeleşe belän tanışu öçen, elek ozın borınlı razvedçik otmıçkasın tıgıp, prucinaların kapşadım. Berniçä prucina elägep selkengänen kulım sizde. Berdän ike-öç otmıçkanı tıgıp, prucinalarnı yörtä başladım. Prucinalar bögelälär, läkin yozaknıñ tele selkenmi, bireşmi ide. Aptırap kittem. Mañgaydan ere tir tamçıları tama başladı.

«Ällä aça almıyça hur bulammı?» dip, elekkedän dä zur ber ihlas belän eşkä kereştem. Kinät yozak teleneñ şılt itep töşep kitkänen sizdem. Anı minnän başka beräü dä işetmäde.

Mañgay tirläremne sörtep aldım da, urındıkka utırıp, mahorka törä başladım.

Ber çittä mıyıkların kabartıp karap torgan mehanik yanıma kilde dä:

— Ya, niçek, bulamı? — dip soradı.

Aña cavap birmädem. Tämäkene kabızıp aldım da ber kul belän östäl tartmasın tartıp açıp cibärdem.

— Menä sezgä! Vasiliy Petroviçnıñ:

— Molodets, Fahreyka! — digänen işettem. Direktor bezneñ yanga kilde.

— Açtıgız? — dip, mehanikka karadı. Şatlıklı tavış belän:

— Min açtım! — didem.

Direktor, irennären çäynäp, mehanikka, annan miña karadı da, yanında torgan glavbuhka:

— Vasiliy İvanıç, yozaknı açuçı slesarga yegerme sum nagrada yaz! — dip ämer itte.

Ul vakıtta minem köndälek calovanem ille tiyen bulganlıktan, bu suma minem öçen zur şatlık ide.

Click or select a word or words to search the definition