Irlar - Djorj Bayron

Djorj Gordon Noel Bayron 1788-jılı 22-yanvarda Londondo tuulgan.
Anın atası Angliyanın kedeylenip ketken eski aristokratiyalık uruusuna
jatkan lord bolgon. Akındın enesi Şotlandiyalık bay üy-bülödön bolgon.
Keleçektegi akın tuulgandan bir azdan kiyin ele ene-atası ajıraşıp
ketişken. Akındın atası ayalının baylıgın büt jok kılıp dooçulardan
kutuluş üçün Frantsiyaga kaçıp ketip, anda 1791-jılı ölgön.
Bayron balalık kezinin algaçkı uçurun enesi menen birge Şotlandiyada
ötkörgön. Alar kişi menen katışpay turuşkan. Bayron bala kezinen ele
tubasa aksak bolgon, birok anın aksak boluşu mıktı suuda süzgüç. boksyör
boluuga jana atka mıktı minip jürüügö toskoolduk kılgan emes. Keleçektegi
akın, bala kezinen tartıp ele özünün Rodinası dep eseptelgen Şotlandiyanın
tabiyatın ötö süygön. Şotlandiyanın el akını Berns maktap ırdagan tooluu
Şotlandiyadagı dıykandardın turmuşunda al kezde murunku patriarhaldıkuruuluk baylanıştardın kaldıgı bar bolçu. Bul akındın esinde erkindiktin
simvolu katarında ömür boyu saktalıp kalgan.
Bayron on jaşka çıkkanda, eki ata ötkön çoñ atası ölgöndön kiyin, lord
degen tituldun murasçısı bolup jana Nottingem grafstvosundagı Nyusted
degen ata-babadan kalgan pomesteni eelegen.
1807-jılı jayında anın birinçi ırlar jıynagı «Boş ubaktıda» degen
at menen çıkkan. «Boş ubaktıda» degen jıynakta Bayrondun başka akındardı
tuurap jazgan, ali ösüp jete elek ırları köp boluçu. Birok uşul ele
jıynaktan Bayrondun keleçekte mıktı akın bolo turgandıgı sezilgen.
Bayrondun 1809—1811-jıldarda çet ölkölörgö sayakat
kılışı, jaş akındın koomduk turmuşka jakındaşının jañı etabı bolgon.
Bayron sayakat kılgan Evropa jana Jakınkı Çıgışta soguş bolup turgan.
Jaş sayakatçı napoleonduk interventterge katuu sokku urup turgan ispandık
partizandardı—gverilyastardı öz közü menen körgön. Al türktük
yanıçarlardın tamanı aldında ezilip jatkan jana eldi boştondukka çıgaruu
üçün küröşkö küçün jıynagan Gretsiyanı körgön. Vellingtondun komandası
astında Pireneyde Napoleongo karşı uruşup jatkan Britaniyanın armiyasın,
Britan flotunun Orto Jer deñizindegi bazası bolgon — Maltadagı soguş
araketterin körüp Velikobritaniyanın reaktsiyaçıl ökmötünün tışkı
sayasatına Bayron sın köz menen baa bergen.
Bayrondun sayakat kıluusu, janı jer, janı eldi körüüsü, bötön ölkönün
ürp-adattarı menen taanışuusu akındın baykoolorun bayıtkan jana akındın
koomduk-sayasiy krugozorun keñeytken. Al başka elderdin madaniyatın barktap,
kızıgıp üyrönö baştagan. Bayron birinçi sayakat kılgan kezinen baştap ele
türk, jañı grek, alban tilderin jana folklorun şıktanuu menen üyrönüp,
İtaliya tili menen taanışat. Kiyin al İtaliyada jaşagan mezgilde İtaliya
tilinde jakşı süylöy baştayt, 1816-jılı armyan tilin üyrönüügö kirişet.
Bayrondun elderdin madaniyatın jana sayasatın mınday kızıgıp üyrönüşü,
akındın patriotizmine karşı kelbesten, teskerisinçe anı çıñdagan. ,, Mına
uşul sayakattın natıyjasında. Bayrondun Angliyada jana çet ölkölördö akın
katarında atagın çıgargan «Çayld-Garolddun sayakatı» degen poemasının
birinçi jana ekinçi ırı payda bolgon. Poema 1812-jılı mart ayında
jarıkka çıkkan. Okuuçularga ötö jagıp ataktuu bolgonduktan poema jıldın
akırına çeyin beş jolu basılgan. «Çayld-Garolddo» avtor özü körüp, özü
katışkan, eldin köñülün bölgön, zor masştabdagı tarıhıy okuyalardı sın köz
menen karap jalpıloogo umtulgan.
Poemada kollektivdüü geroy katarında oşol kezdegi Evropadagı elderdin
— ispandık partizandardın, albandık jookerlerdin, grekterdin obrazdarı
süröttölgön jana akın alardı erkindik üçün küröşüügö çakırgan. Bayron eldi
çınıgı patriot jana erkindikti süyüüçü katarında körsötüp, anı oşol
kezdegi koomduk ösüştün çınıgı jandandıruuçu küçü dep sanagan. Angliyadagı
XIX kılımdın 10—20-jıldarında jumuşçu kıymılı Bayrondun
çıgarmasının tüzülüşünö jana ösüşünö zor taasir bergeni şeksiz.
Oşol kezde Bayron «Çıgış poemaları» dep atalgan poemalardın tobun
jazgan. Alarga «Kaapır» (1813), «Abidosstuk koluktu» (1813), «Deñiz
karakçısı». (1814), «Lara» (1814) jana 1815-jılı jazılıp 1816- jıldın
başında bir jıynak bolup basılgan «Korinfdi kurçoo», «Parizina» degen
poemalar kiret.
Akındın romantikalık formada kaymana türündö jazılgan ır saptarında
jana 1813—1815-jıldarda jazılgan buntardık poemalarında adamdın
tagdırı üçün koom joop beriş kerek degen oy tereñ jana küçtüü berilgen.
«Kaapır», «Dekiz karakçısı», «Lara» degen poemalarda Bayrondu ayrıkça
tolkundatkan gumanisttik tema, baatırdık körsötüügö jaraktuu bolgon
mümkünçülüktün işke aşpay kalgandıgı, jumşarga çınıgı iş tabılbay tekke
ketip, paydalanılbagan küç, zor energiya, talant jana sezim teması berilgen.
«Kaapır» poemasının geroyu Kaapır özündö bolgon zor küçtün jumşalbay
tekke ketkendigine kapa bolup kaygırat.
«Deniz karakçısı» poemasının geroyu «jürögü nazik süyüügö arnalgan»
Konraddı oşol kezdegi şart, jürögü muztap, deni senek bolup kalgan baş
keser karakçıga aylandırat. Jaş kezinde adamga payda kıluunu oylogon
Lara, özünün tilegi, oyu jana idealı işke aşpay kalgandıgına kapalanıp,
kişi menen jakındaşpagan japadan-jalgız jürgön kişige aylanat.
«Evrey küüsü» Bayron tarabınan 1814—1815-jıldardın ortosunda
jazılgan. «Çıgış poemalarına» münözdüü bolgon tragediyalık jalgızdık,
tereñ kaygıruu jana bir nerseden köñül kaluu teması «Köñülüm kapa»,
«Uykusuzdardın künü» degen ırlarda zor poeziyalık küç menen körsötülgön.
Birok «Evrey küüsü» tsiklindegi ırlardın negizin ezüüçülördü jek körüp, erkindikke umtulgan eldin tarıhıy tagdırı jönündögü jalpılangan tema tüzöt.
Mında jeke adamdın baatırdıgı jalpı eldik patriottuk maanige ee bolot.
«Evrey küüsündögü» aldıñkı progressivdüü ideya — eldin
boştonduktu süyüüsü ölböy-öçpöy turgandıgın körsötüü bolup sanalat
Angliyanın reaktsiyası Bayrondon öç aluunu eçak ele oylop jürgön boluçu.
Anın parlamentte taymanbay süylögönü, akındın sayasiy jana din jaktan
erkin boluunu süygöndügü, anın el içinde ötö çoñ atakka ee bolgondugu —
başkaruuçu çöyrölördün ulam kıjırın keltirgen. Bayrondun ökmötkö karşı
ırları, printsregentke karşı jazgan küydürgüç epigramması okuuçulardın
arasında keñiri tarap ketken boluçu. Akın 1814-jıldın başında özünün
familiyası menen «Iylagan ledige karata ır» degen epigrammanı jarıyalaganda jana «Deñiz karakçısı» degen poema ekinçi jolu basılıp çıkkanda
ökmöttük basma sözdün ayabay açuusu kelip Bayrondu jamanattay baştadı.
1816-jılı Bayrondu jamanattap kuuguntuktoo sayasiy sebeptin negizinde
bolgon. Bayrondun ayalı menen ajıraşın ketkenin reaktsiyaçılar akından öç
aluu üçün paydalanışkan. Bayrongo karşı ar türdüü ıktar koldonulgan. Anın
mülkü kattalıp, üyün politseylik pristavdar eelep, gazetalar akındın
sıymıktuu atın külgö tepsep uşaktay baştagan. Angliyanın
burjuaziyalık-aristokratiyalık başkaruu çöyrösü Bayrondun küçün mokotup,
kolunda kuralın tüşürö algan emes, birok anı tuulgan jerinen kubalaşkan.
Bayron 1816-jılı 25- aprelde öz rodinasın tübölükkö taştap ketken. Al
sıyaktuu ele bir jıldan kiyin uşunday şartta Angliyanın ekinçi uluu akını
Şelli da rodinasın taştap ketüügö argasız bolgon. Bayron Şvetsariyaga kelip
ornoşkon.
Bayron Şvetsariyada bolgon kezinde «Manfred» sıyaktuu romantikalık
çıgarmalar menen katar koomduk çındıktı tüzdön-tüz çagılıştırıp
körsötkön jana küröştü ulantuuga çakırgan çıgarmalardı jazat. Al «Şilon
tutkunu» (1816), aga jakındagan «Şilongo sonet», «Prometeydin üzündüsü»,
«Şeridandın ölümünö monodeya» degen çıgarmalarında, ayrıkça ÇayldGarolddun sayakatının üçünçü, törtünçü ırlarında ömürdün jana
iskusstvonun maksatı erkindik üçün küröşüü dep körsötkön.
«Şilon tutkununun» geroyu romantikalık jalgız buntar emes, özünün
küröşün öz elinin progressivdüü umtuluusu menen tıgız baylanıştırgan
koomduk işmer. Poemanın negizgi motivi jakındarı menen birge özünün
iştegen işi üçün azap tartkan adamga tereñ boor oorugandık bolup sanalat.
Bayrondun bul poeması al kezdegi reaktsiyaga jalınduu türdö karşı çıguu
bolgon. «Şilongo karata sonet» türmödön da, kişen- den da korkpogon
boştonduk üçün küröşköndörgö arnalgan gimn.
Bayron 1816-jıldın küzündö İtaliyaga kelgen. İtaliyaga kelgenden kiyin
anın çıgarmalarında jañı, ötö jemiştüü mezgil baştalat. Al İtaliyada
jazgan birinçi çıgarmalarında ele jañı, turmuştuk-konkrettüü sayasiy
mazmundu körsötö baştayt. al üçün açık, tak poeziyalık formalardı izdeyt.
Bayrondun İtaliyada jaşagan mezgilindegi eñ maanilüü satirası «Bronza
kılımı» degen poeması bolgon. Bul sayasiy satirasında akın evropalık
reaktsiyanın jetekçilerin katuu sınga alat.
Revolyutsiyaçıl romantika menen çınıgı realizm aykalışkan Bayrondun
çıgarmaları «Bronza kılımı» jana «Don-Juan» bolup sanalat.
Bayron «Don-Juandı» İtaliyada jaşagan kezinde bir neçe jıl boyu
jazgan. Poema 1819-jıldan baştap 1824-jılga çeyin basılgan. Bayrondun
çıgarmasının eñ barıp jetken jeri «Don-Juan» poeması — Evropadagı
koomduk turmuştun öz aldınça bir satiralık entsiklopediyası. Bayron
Gretsiyadagı soguş araketterine katışuu üçün 1823-jılı iyunda «Gerkules»
degen kemege tüşüp Gretsiyaga jönöyt.
Bayron eñ murun Kefaloniyaga kelip, andan grek portu Missolongige
jönöyt. Aga baruu ötö korkunuçtuu boluçu. Bayron tüşkön keme joldo kıyrayt,
Bayron özünün joldoştoru menen türktördün kuuguntuktoosu- nan arañ kutulat.
Missolongide grekter eldik manifestatsiyalar jana soguştuk sıymık körsötüü
arkıluu Bayrondu kubanıç menen tosup alışat. Bayron keleri menen özünün
büt küçün Missolongide grektin asker bölüktörün tüzüügö jumşayt. Bayron
grektin boştonduk kıymılın iş jüzündö çıñdoogo, anın bardık küçün
biriktirüügö arakettenet. Bayrondun özü katışkan Gretsiyadagı erkindik üçün
küröş anın çıgarmaçılıgının bulagı bolgon. Akındın az bolso da,
uz jazılgan Gretsiyadagı ırları anın eñ mıktı lirikasına jatat. Alarga
«Suliottorgo ır», «Menin otuz altı jaşka çıkkan künümö», «Kefaloniya
kündölügünön üzündü» degen ırlar kiret.
Tuş-tuş jagınan kurçalgan şaarda lagerdegi oor turmuş jana zor emgek
Bayrondu küçtön tayıttı. Al bezgek menen oorup, 1824-jılı 19-aprelde
Missolongide düynödön kaytkan.
ÇAYLD GAROLDDUN SAYaKATI
BİRİNÇİ IRDAN
Kasiettüü ır enesi — o Muza,
Bayırkıda teñ eleñ sen kudayga,
Birok kiyin kara neet, aramza,
Kor bolgonsuñ ırçı söröy dalayga.
Zıyarattap Delfiñe 1 baş ursam da,
Bulagıñdın şıldır küüsün uksam da 2
Emi senin tınçıñdı kur albayın,
Kömök surap aldıña da barbayın,
Karaborço ırlarımdan kalbayın.
Öz ömürün tigip koygon şaparga
Albiondo 3 bar bolçu bir bezeri;
Buzuktuktan başka oy kirbey kaparga,
Aram joldu nuska tutkan ezeli.
Zöökür boldu, kızıkçılık jañıltıp,
Uyat-sıydı esine da albadı.
Tamaşanı kündö kayta jañırtıp,
Ülpöt kurup, içkilikke çardadı,
Kündö başka ayaldardı jandadı.
Anın özü Çayld Garold atalgan,
Baarı bir da kim bolgonu babası!
Ata naamın bulgabaybı dañktalgan,
Jaman çıksa jakşılardın balası.

Delfi—Parnas toosunun boorundagı bayırkı Gretsiyadagı şaar; bayırkı grekterdin dini

boyunça bu jerde kündün kudayı, ilim, önör (iskusstvonun koldooçusu) Apallon menen dagı
iskusstvonu koldogon toguz bir tuugan kız — Muza jaşagan. Jomok boyunça Delfide
Apallondun mazarı (hramı) bolup, oluyalar (pifiyalar) keleçekti, jazmıştı «açık aytıp»
turuş- kan. Kaymana maanide Parnas—ır, poeziya dünüyösü. Muza — akındık çıgarmaçılık,
akındın şıgı, şık.

Bulak — bayırkı grekterdin jomogundagı akındarga şık bere turgan Kastaliyadagı ataktuu

bulak.

Albion—Angliyanın bayırkı atı.
Kança ataktuu bolso dagı tukumu,
Kança maktap ırdaşsa da balanı,
Kaydan tiet atasının jugumu,
Kantip aytat ak dep çılgıy karanı,
Kantip tüz deyt iyri çıkkan alanı!
Jigit bolup tolup turgan kezinde,
Köpölökçö sayrandadı esirip,
Al balanın bolgon da jok esinde
Suuk tüşüp, jel sogorun keç kirip.
Bir kündördö dünüyö kapar mırzanın
Alas urup, zeeni katuu keyidi.
Koyör jerin tappay tuylap öz janın,
Ata meken, tuugan üydön jeridi,
Baarın tanıp, baarın keçip, tenidi.
Al oşentip uyat-sıydı eskerbey,
Masçılıktı sürüp kündö çardagan;
Birdi tandap, mindi azgırıp közgö ilbey,
Birdi süyüp, ataşkan jar albagan.
Irıstuular buzukunun toruna,
Kutuluşkan sebep bolup ilinbey,
Kete bermek zöökürlördün tobuna,
Jarım degen jaş selkini teñsinbey,
Üy turmuştun beyiştigin elebey.
Jırgal, şapar, kızıkçılık toktolup,
Bir kezderde jaş Garolddu oy bastı,
Iylagısı kelip keede buk bolup,
Namısınan toktotçu arañ köz jaştı.
Kökürökkö ukmuş kusa toptolup,
Kindik kesken öz jerinen jadattı,
Üstü-üstünö kaygı-zarı kozgolup,
Kişi jerin kıdırgandı samattı.
Albiondon artık kördü azaptı.
Çöp, eñilçek basıp sürdüü karaygan,
Dümpüyüñkü zañgıragan, zañkaygan,
Eski kuttuu üyün Garold büt taştap,
Jañı jerdi eñsey-eñsey jol tartkan.
Eskilerdin aytkan sözü boyunça,
Bul monastır bolgon eken bayırda,
Pastırları 1 tımızından oyunça,
Oynoş, şarap menen ötkön şaparda,
Bügün bul üy tak oşondoy azır da.
Birok keede içip, duulap biylese,
Köp uçurda Garold köönü kirdegen.
Je duşmanın, je ötkönün bir ese
Oylogonun eç tirüü jan bilbegen.
Oylor basıp, janı katuu keyise,
Biröö menen jakındaşıp ketpegen.
Köküröktü tımızın çer tirese,
Jan kişige sırın aytıp berbegen,
Biröölördün akılına kirbegen.
Düynödö mında joldoş bolbogon,
İçirse da, jedirse da dalaydı,
Özü bilçü aş-tamakka toybogon,
Küyümü jok, şümşük urgan saylardı.
Ayaldar da muñu jakşı körbögön.
O, kudayay, düynö, mülktü aydasak,
Kanday ayal kolgo kelip tüşpögön!
Köpölök da çıraktı eerçip aylanmak,
Şaytan külsö perişte öksüp ıylamak.

Pastır — monastırdagı kudayga kulduk urgandar.
Jönögöndö belgisiz jol-saparga,
Körböy kaldı alpeştegen enesi.
Koştoşalbay kaldı batıp muñ-zarga,
Küyörmanı — jalgız sırdaş ejesi.
Jakını da, tuuganı da, kurdaşı,
'Koş aytışıp çıgalbadı uzatıp.
Birok anın koştoşuuçu köz jaşı
Köp jıl boyu içte jürgön sızdatıp,
Kalgan emes bolçu booru taş katıp.
Atasınan kalgan muras—köp mülkün,
Babasınan kalgan jer-suu, üy-jayın,
Özü süygön suluulardın külküsün,
Jooduragan közü menen saamayın,
Delebesin kozgop dalay süygüzgöm,
Selkilerdi, sopunu da küygüzgön,
Ayak tolo melt-kalt bolgon şaraptı,—
Baarın taştap, tuman, şamal taraptı
Bet aldı da, tüştük jakka barattı.
Parus kölküp, solup turdu salkın jel,
Keme barat bargan sayın alıstap.
Bülbül etip, jeek-jerge, tuugan-el,
Kala berdi meykindikte zakımdap.
Jat bir jakka jönöşünö iç küyüp,
Balkim anın zeeni keyip turgandır?
Birok Çayld ıylagan jok üşkürüp,
Jolooçular, aldagansıp şum tagdır,
Kaygı-zarga batıp kaldı taptakır.
Kündün kırı tolkundarga tiygende,
Çayld turup koyö berdi küü çalıp,
Je süyünüp, je kaygı ton kiygende,
Sırın aytar sıbızgısın kolgo alıp.
Jürök kokus ontogonsup zırkırap,
Sıbızgısı muñduu, mukam küü tarttı.
Çayld ırdap, brig 1 suuda arkırap,
Jat jergege jakın tartıp barattı,
Küñgürögön küünü tolkun op tarttı:
Koş bol, keçir! Şamal jürüp,
Tuulup-öskön kaldı aymak.
Tolkun ıylap, jel üşkürüp,
Şañşıp uçat ak çardak.
Kündü tolkun aldı kaptap,
Kün menen biz bir joldoş.
Tañga çeyin koş bol aptap,
Keçir, jergem, bolgun koş!
Erteñ kayta kün jarkırap,
Çıgat artıp körkömü.
Deñiz menen köktü karap,
Birok körböym ölkömü.
Üy añgırap, otum öçüp,
Şamal joyloyt kuturup,
Jan jok, ün jok, çöptör ösüp,
Kaldı jalgız it ulup.
Paj 2 jigitim, nege üldüröp,
Nege öksüysüñ ulutunup?
Çoçuduñbu jel kürküröp,
Tursa tolkun julkunup?
Menin kemem bek jasalgan,
Iylap tökpö kuru jaş,
Şumkar dagı zıpıldagan
Bizden ıldam uçalbas.

brig — eki maçtaluu soguş kemesi.

Paj — törö, mırzalardın janındagı tektüü jerden çıkkan jigit, nökör, bu jerde jan

joldş.
«Çagılganı çart-çurt etip,
Tolkun jürsö şarpışa,
Korkpoym, mırza, esim ketip,
Menin ıyım başkaça.
Jalgızı elem ata-enemin,
Emi körböym dalayga,
Emi jalgız işenemin
Siz menen bir kudayga.
Atam ıyın bilgizbesten,
Berdi turup batasın.
Enem baykuş tanıp esten,
Böldü sanga sanaasın».
— Koy, paj jigit, jaşık beleñ,
Kapalanba, başıñ jaş.
Men da bügün ıylar elem,
Çıgar bolso sokur jaş.
Kıybas joldoş, azıp-jüdöp,
Sargayıpsıñ, tartıp suz,
Je boroondon korkup, sürdöp,
Je çoçutar frantsuz? 1
«Joogo tüşsöm bolom aldı,
Boroon jayın men bilem,
Birok jayluu üyüm kaldı,
Kaldı süygön üy-bülöm.
Joldu karayt, ıylamsırap,
Jarım baykuş kaldı ıraak,
«Kayda atam?»—dep, ulam surap,

Çayld Garolddun sayakatı ubagında Angliya. İspaniyaga boluşumuş bolup, Frantsiya menen

soguşup turgan.
Uulum turat jaldırap...»
— Seni kaygı turat basıp,
Sezip, keyip turamın,
Men kaygıdan oolak kaçıp,
Tamaşaga buramın.
Bilem ayal keyip ketse,
Toktonalbay eçkiret,
Kayta biröö erkeletse,
Kaygısı ıldam eskiret.
Men ötköngö ökünböymün,
Kaltıstan jok korkorum.
Üyümdü estep üşkürböymün,
Tabılbadı joktoorum.
Men jalgızmın, bul düynödö,
Maga kurdaş tolkun jel.
Menin kamım kimder jemek?
Mende kim bar kılar bel?
Jalgız itim ulup-ulup,
Karañgıga korgolor.
Aş bergendin kulu bolup,
Arkasınan jorgolor.
Sızgın kemem, alda kayda,
Men erkindep, çardayın!
Kayda aydasañ, meyliñ ayda,
Birok elge barbayın!
Salam aytam, meykin deñiz,
Artta kalgan too-tokoy,
Salam aytam, joldon tegiz!
Tuugan ölköm, keçip koy!
Keme kelet meykin deñiz jeeginde,
Tünörüñkü tartat Biskay şarpıldap,
Jer köründü arañ beş kün degende,
Kayrat berip turgandarga kalçıldap.
Sintranın 1 körköm toosu jarkıldap,
Deñiz üçün emçek bolup, ün salgan,
Eki böksö ortosunan jarkırap,
Orula elek egin boylop ırgalgan,
Tago 2 suusu agat melt-kalt şarkırap.
Güldöp turgan jer bolorbu mınday da?
Berekesi, beypildigi köz toygus!
Jıgaç körkü, güldün körkü bu jayda,
Egin jatat ıkşalışıp, meykin tüz.
Jakasın kör, özönün kör, kırın kör,
Birok jeldet basıp kirgen bu jerge!
O teñiri, şümşüktördü kıra kör,
Bütkül meenet, balaketti itterge
Salıp, Galldan3 öç alıştı ıra kör!
Kayda bolsun: çerde, joldun boyunda,
Baskan jerdin baarında da krest bar.
Munu biröö kuday bolup oyunda,
Koygon emes özü bolup ıntızar.
Bul ölkögö çabuul jürüp, bülünüp,
Meenetkeçtin kanı suuday tögülüp
Turgan çakta jer çıdabay kılıp zar,
Emgekçinin jer kuçaktap ölgönün,
Kabar kılat uşul jerge kömgönün.

Sintra — Portugaliyadagı şaar menen toonun atı.

Tag, Tago— İspaniya menen Portugaliyanı basıp ötkön suu.

Gall—frantsuzdar. 1807-jılı Portugaliyanı Frantsiya basıp algan
Çaldıbarlar eelep biyik kırlardı,
Ötköndü aytıp turat mında kırkalap,
Knyaz turgan sıykor sonun jaylardı,
Emi kalıñ çöptör çıgıp, baskan taş.
Tetigi çep aymak başı turgan jay.
Vatek 1 sen da öz jeriñdi güldötüp,
Beyiş kıldıñ, çirigendey bolup bay;
Sarayıñdı miñ kubulttuñ, türdöntüp,
Oposu jok düynö ekenin bilalbay.
Söölöt, jırgal, şañ üçün sen körkömdöp,
Zañgıratıp jay saldıñ bul öröngö.
Emi kaldı baarı añgırap, basıp çöp.
Jayıt bolup kuuray menen ölöñgö.
Özüñö okşop saray kaldı jalgızak.
Jokko çıktı jürgöndörüñ sen köksöp,
Töbösü urap, kaygı salıp körgöngö.
Bir azamattık okşoyt jırgal tatımak,
Mına oşentip köl bir tolkup, bir
kaytmak.
Bülbüldögön oylor oylop, ilgeri
Çayld barat aska aralap ıldamdap.
Kaçmak bolot suluu bolso jerleri,
Janı açınıp, alıs jakka küç kamdap.
Je bolboso kirgenbi deym akıl-oy?
Anısı çın, zöökür bolup jürgönün,
Ayalga da, tamaşaga tük toyboy,
Jaş ömürdün oyloyt beker ölgönün,
Kabak bürköyt oylop çındık körgönün.

Vatek — Bayrongo zamandaş — Angliya jazuuçusu Bekforddun romanındagı geroy
At tart, at tart! Keldi kusa toptolup,
Jaraşıktuu jerdi Garold közgö ilbeyt.
Eñsegen jok şoykun kündü buk bolup,
Oynoş, vino, zookçuluk izdebeyt.
Köp ölkönü, köp elderdi kezmeyin,
Aldıdagı maksattı tüz sezmeyin,
Kayda kanday ukmuş bolso kançalık,
Baarın körüp, toktolmoyun, bilmeyin,
Jer üstünön tappayt janı jayçılık.
Adır, kırlar seyrek bolup, tüz tarttı,
Eginge da köp mol emes, başka kök, 1
Uçu-kıyırı bilinbegen çöl jattı,
Gül jaynagan jerge okşoboyt, bir bölök.
Bet aldında İspaniya japjalañ,
Bilgen sınduu sansız maldı bakkandı,
İregeleş duşman salsa kapsalañ,
Koyçusu da bilet kılıç çapkandı.
Tur, ispandık, erkindikke ber jandı! 2
İspaniya! Öçpös dañktın ölkösü!
Duşman kılıç kötörgöndö ört jana,
Kan bolgondo tooloruñdun böksösü,
Sen maydanga karmap kirgen tuu kana?
Gottor 3 sansız kırılganda boo tüşüp,
İrim suunu dalay keçip jatkanda,
Araptardın künü batıp, tün tüşüp,
Öz çölünö tım-tırakay kaçkanda,
Sen maydanga karmap kirgen tuu kana?

Kök — çöp

Bul uçurda Napoleon İspaniyanı kamap, soguş jürüp jatkan

Gottor — bayırkı german uruuları
Al kün dañkı kala berdi ırdalıp,
Erdin uşul jaratılgan turpagı:
Ölsö dagı ötkön işter unt kalıp,
Erdin atın süylöy beret urpagı.
Kuru namıs al bir kuru ubara,
Andan erge emes sıymık toktomok;
Taştar urayt, çiriyt kagaz kubara,
Tarıh tantıp, koşomatçı jogolmok,
Jalgız ırçı urpaktarın joktomok.
İspandıktar, öç al, kirgin, maydanga!
Dañk teñiri baatırlardı çakırat.
Emne payda nayza menen sayganda,
Nayza menen bulutka kim jetalat!
Oktor uçup, tuş-tuş jakka jarkırap,
Zambirekter sürdüü oozun açpaybı!
Namıs: «Alga!» dep silerge barkırap.
Bir kezderde Andalustun 1 baldarın
Çakırgansıp, silerdi ündöp jatpaybı!
At dübüröp, temir, bolot kaçırap,
Ugam tañda soguş ünün bakırgan,
Alar siler, turgan jattan kansırap.
Al Erkindik, öç aluuga çakırgan.
Öç al! Duşman kanıñarga boldu mas!
Too başınan zambirekter atıldı,
Ajal jüröt buurakandap, tın albas,
Sansız ölük tuş-tarapka çaçıldı.
Soguş teñiri çatak salbay tim turbas.

Andalusiya (andaluziya) — İspaniyanın tündük batışındagı bir oblast; buga Kadiks,

Sevilya, Almeriya j.b. şaarlar kiret
Soguş degen özü kızık tamaşa,
(Siz özüñüz çetten baykap tursañız),
Jark-jurk etip, kür-şar tüşüp,
tartışa.
Ala bayrak, kızıl şarftar bir añız.
Muzday temir tuş-taraptan jalandap,
Joo kaçırıp, öçögüşüp, jan kıyat.
Biri külüp, biri jerge salañdap,
Jer enebiz baarına teñ jılmayat.
Öz askerin ajal jıynap ırsayat.
Üç birdey tuu 1 kökölödü asmandap,
Üç buruu til talaş-tartış çıgardı.
Frantsuz, ispan britt 2 bolup, kök çañdap,
İspan jerin kızıl kanga sugardı.
Talaverde 3 üçöö birdey betteşti,
Önöktöşü boluşa da koygonsup,
Uşul jerden özünö ölüm izdeşti.
Üydö ölümdün biz egesi bolgonsup,
Jer semirtip, kuzgundardı jemdeşti.
Uşul jerde ölsün dañkka semirgen,
Dañk tabıtı alar üçün arzımak!
Men-mensigen, teñsinbegen, kerilgen
Şum jeldetter eldi boldu jok kılmak.
Tagın kurdu adamdardın başınan,
Biylik kurdu, eldin erki basılmak.

Üç tuu - İspaniya, Angliya jana frantsuz askerleri. Bayron İspaniyanı basıp kirgen

Napoleondun askerleri menen İspaniyanın soguşkanın aytat. İspan elinin öz teñdigi üçün
jürgüzgön küröşün Angliya öz müdösünö paydalanganına Bayrondun janı açıgan.

Brit — Angliya

Talaver — 1809-jılı Talaverda Angliya menen İspaniyanın askerleri Napoleondun

askerlerine katuu sokku bergen. Bayron Angliyanın İspaniyadagı buzukçulugun ötö jaman körüp,
paydası jok kırgındı süylöyt.
Birok özü ölük bolup sasıgan.
Akır bir kün tar tabıttan jay almak,
Çapkan jeri bolmok kayta sıyırtmak.
Mına kördü Seviliyanı 1 kezginçi,
Erkin şaar dale körköm, jarkıldap,
Birok mında bar sıyaktuu bir ençi,
Kuzgun jüröt tegerenip, karkıldap.
Baskan jerin örttöp, kıynap, salıp çuu,
Duşman kirip kalanı büt talamak.
Attiñ, pende özü biler bolsoçu,
Emes anda Tir 2, Troya3 kulamak.
Çındık ölüp emes zulum duulamak.
Kele jatkan zor kırsıktan bey kabar,
Seviliya ırdap, külüp, biyledi.
Patriottordun4 el menen ne işi bar!
El tagdırın alar közgö ilbedi.
Sıbızgı oynoyt, birok kakpayt dobulbas,
Baarı birdey düynö kapar, kür şapar,
Añdıp keldi tün ooganda kanga mas,
Tünkü şoykun, tünkü jeldet, zulumdar,
Bul kalanın darmanı jok kıymıldar.
Dıykan başka, ayalı eköö çalkalap,
Jatmak tursun tün uykunu bilişpeyt.
Jüzüm bagın soguş ketken talkalap,
Fandangonu 5 köptön beri biyleşpeyt.

Seviliya — Seviliya şaarı frantsuzdarga 1810-jılga çeyin katuu turuştuk bergen.

Tir — Aleksaidr Makedonskiy talkalagan Finikiyanın bayırkı şaarı.

Troya — Köp jıldar boyu kamap jatıp grekter bul şaardı alıp. talkalagan.

Patriot — dep, Bayron Seviliya şaarının törölörün mıskıldayt

Fandango — İspaniyanın el biyi
Aşıktıktın jıldızdarı çıksa eger,
Şañgıragan kıyak tartkan bir jan jok.
Padışalar! Turmuştu elçe bilseñer,
Alda kaçan el çapkandar jogolmok.
El başına emes kırsık togolmok.
Alıs jolgo ispan aydap kaçırın,
Jol kıskartat ırdap azır kaysı ırın?
Bayırkıça, tüyşügü jok jırgaldı,
Maktaybı erdik, süyüü, kelme, öz sırın?
Jok, al azır Vivaelrey 1 nu ırdadı.
Godoydu estep, tüşüp ketip köp oygo,
Açuulanıp, Karldi da kargadı.
Öz namısın berip koyup Godoygo.
Boştugunan zayıbı özün aldadı.
Kuru talaa, biyik turgan askadan
Mavrlardın2 munarası körüngön.
Egin küyüp, kömür bolgon bışkan dan.
Attar tepsep, jer jarılıp bölüngön.
Uşul jerde duşman kolun kaçırıp.
Andalustuk köp dıykandar betteşken.
Uşul jerde duşman kanı çaçılıp.
Jeldetterdi-kamap taşka kepteşken.
Ajıdaardı dalay jolu tepseşken.

Jaşasın korol (ispança). Karl IV İspaniyanın korolu. İspaniyanı Napoleongo jem kılganı

üçün el anı çıkkınçı atap, anın taktan tüşüşün, takka anın uulu Ferdinand VII nin oturuşun
kaalagan. Ordo kişilerinen zor biyligi bar kişi Godoy bolup, Godoy koroldun zayıbı menen
jakın boluu menen birge, İspaniyanın Napoleongo bagınışına tilekteş bolgon.

Mavr — araptar.
Kalpagına kızıl lenta** 1 baylabay.
Uşul jerden ötalbagan jan kişi..
Ötöm dese anın şoru kaynamay,. '
Men patriot emesmindin belgisi.
Bıçagı ötkür, emes eç kim ötalmak!
Frantsiya! Jok degende bul elde,
Jarak bolso seni basmak kalçıldak,
Janı açıgan elge kural tiygende.
Kılıç mokop, zambirekter taş kapmak.
Morenanın* 2 toolorunan üñküyüp,
Çöldü karay moynun sozot zambirek.
Tuş tarap çep, sepilderi dümpüyüp,
Or suularga tolup ketken tegerek.
On iltik köz tegerekke kadalıp,
Küzötçüsü mıltıgına tayanat.
Dubaldarga zambirekter matalıp.
Ok toptolup, milteleri tutanat.
İspandardın ulandarı, jaştarı.
Tagdır çındap silerge ölüm jazganbı?
Je bagınıp, je çabılıp baştarı,
Ölkö bütün jogolgonu kalganbı?
Bolmok beleñ sen duşmanga basındı!
Kudañ kayda? Turat beken je körböy.
Je ukpaybı zar menen köz jaşıñdı?
Erdik, namıs, temir kayrat, kan tökmöy.
Soguş önör bolobu je kur ketmey?
Oşonduktan tüpkö jeter gitarın.
İspan kızı emi taştap talga ilip.

Kızıl lenta — korol IV menen frantsuzdarga karşı küröşkön partizandar kalpagına kızıl

lenta tagışkan

Marenanın toosun kalkalanıp. ispan patriottoru frantsuzdarga karşılık körsötmök bolgon.
Artık körüp erkekterdin katarın.
Irın ırdap, joonu bettep al kirip.
Kayrat baylap bargan okşoyt maydanga.
Ükü tündö uuldasa es ketip,
Kupkuu bolçu kolun iyne sayganga,
İspan kızı bolup jüröt Minerva 1,
Körgöndö Mars 2 üröyü uçup, selt etip.
Munu ukkanda turgandırsıñ tañ kalıp.
Üydögüsün bilseñ bolo teñselgen,
Bakta jürsö, bassa-tursa suysalıp,
Şarkıratma suuday çaçı señselgen.
Nur çaçırap jooduragan kara köz,
Külküsü ukmuş, şıñkıldagan jarakör.
Munu aytuuga ır da jetpes, söz jetpes,
Saragostun çepterin sen oylop kör.
Gorgongo 3 okşop karaganda ketken es.
Süygön jarga ok janılsa jaş tökpöyt.
Koldu baştayt jazdım bolso kapitan;
Öz kişisi kaçsa ündöp: «Alga!» — deyt,
Kaptap kirgen joonu sürgön kaytadan,
Jaradardı kimder jölöp karmagan?
Jooker ölsö, öç algan kim galdardan?
Erkekterge kimder kayrat baylagan?
Uşundaylar çıgıp jalañ uzdardan.
Gall şermende bolup kaçtı kızdardan!

Minerva (Afina Pallada) — Bayırkı grek mifterindegi akıl perişte, akılmandıktın

kudayı (ayal), soguş enesi, şaarlardın koldooçusu

Mars — Soguş kudayı

Gorgondor — karaganda tirüü jandın baarı taş bolo turgan ayal
O Parnasım! 1 Tüşümdö emes öñümdö,
Köz aldıma köründüñ go şañdanıp,
Kasiettüü uşul jerdin özündö
Miñ jıl boyu kele jatkan dañktanıp.
Körkü sonun uluu jersiñ çalkagay,
Zıyarattap seni keldim añızdap,
Kantip koyso bolot seni alkabay!
Mukam ünün ukkum keldi jan sızdap,
Çalgın kagıp, uçar muza askalay!
Dalay jolu tüş uykumda körünüp,
Bayırkının uktum sonun ırların.
Tizelerim barat özü bügülüp,
Mezgil jetip, açtıñ maga sırlarıñ,
Aylanamda akındardın süldörü,
Men alarga teñalalbaym, uyalam,
Kaydan çıgat seni maktoo sözdörü!
Töböm kökkö jetip, tilsiz kubaram,
Parnas seni körgönümö kubanam.
Seni körböy, ölköñö da kattabay,
Dalayları biyigiñdi ırdaştı.
Janım sabır kılar emes ırdabay, Bilbey turam kantip toktop çıdaştı.
Muzalardın tagı bolgon bayırkı,
Özdörünö kümböz bolgon azırkı
Jerden köçüp ketse dagı Apollon,
Bir sonun jan bugup jatat çerinde,
Jelge üşkürüp, kölgö tiktep, zar bolgon.
Aldıña je toolorundu aralap,
Jok degende Ellada 2 altın çagında,

Bayron bul ırlardı Parnas toosunun tübündö oturup jazgan

Ellada — Gretsiyanın bayırkı atı
Delfilerdin horu şañkı zamanda,
Pifiyalar ırdaganda gimnalar,
Kelçü bele saga kızdar karalap,
Gül jaynagan Andalustun bagında,
Gül buragan kızdardan da suluular!
Teñir berip, jaşasaçı tınç bular,
Jok degende şorduu Elladga çamalap!
Seviliya men-mensigen çalkalap,
Söölöt menen turmak dalay kılımdar,
Köp çokuluu saga dagı Kadiks,
Arnoo kılıp bagıştaldı bul ırlar.
Jüz eselep estese da kaytalap,
Esten ketpey turasıñ sen kadiksiz.
Sagındırıp alıstan kol bulgalap,
Sen özüñö çakırasıñ kerilip,
Ömür boyu estermin men ezilip.
Tañdan keçke, keçten tañga el kaynap,
Bu jerdikter sayran kurat logloşup,
Mantil, plaşç, kalpak, jelpür, gül
jaynap,
Bütkül kalaa şapar tebet toptoşup.
Kayda bassañ, külkü-şattık kurgan jan,
Uyat bolot zıñgıragan, sumsaygan,
Sopu bolsoñ kal muruntan koştoşup,
Öküm sürüp, ır, şarabı, biy degen,
İşenseñiz, süyüü, kelme kurbu eken.
Kayda bolso bar emespi güldömöy,
Sen Kadiks birok öttüñ baarınan,
Saat toguz bolgondo eliñ ündöböy,
Kuday deşet, tespe tüşpöy kolunan.
Künöö kılsa, keç dep Kızga jalınat,
Künöösü jok mında kişi kalbagan,
(Bu jerdikter jalgız Kızga 1 tabınat),
Tsirkke dese kişi kalbay barbagan,
Bay, jardısı, jaş-karısı darbıgan.
Darbaza açık. Tsirk jıkjıyma, el tolot,
Ali signal beriler çak bololek.
Keçikkender orun tappay şük bolot,
Lenta, şpaga, jooluk, kalpak ebelek.
Tamaşaga baarı kalbay kirişet.
Ayaldardın közdörü oynop sizdi atıp,
Jürögüñdü ok atkanday teşişet,
Ölösölü kılbay birok sızdatıp,
Kayta özdörü oşo zamat emdeşet.
Jımjırt tüşöt... mıktap koygon
nemedey,
Nayzakerler darbazadan çıgışat.
Altın şpor, başta sultan dirildey,
Koldo nayza, at koşkurup tuylaşat.
Taazim etip, tegerenip koyöt at,
Tört atçandın kızıl şarfı jelbireyt.
Mööröy tiyip, bul namıstı kim alat?
Kim maktalıp, noyöndordoy sıylanat?
İspan kızı kimdi karap jılmayat?
Arenanın içinde jöö matador, 2
Öz duşmanın kütüp turat kararıp.
Üstündögü jalt-jult etip torkolor,
Şpagasın turat bekem karmanıp.

Kız — kasiettüü kız, kudaylardın ataktuuları, misalı — Afina Pallada

Matador — (toreador) — buka menen birinçi bolup karmaşuuçu kişi; şpaga (kılıç) menen

bukanı eñ ayagında sayıp je öltürüşü, je ölüşü kerek Nayzakerler (pikador) — buka menen
karmaşkan kişi tarabında bolgon atçandar, bular bukanı nayza menen kaçırat.
Jerdi akırın basıp köröt salmaktap,
Çapkan kılıç közgö ilinbes jalañdap.
Attın erge keregi jok çalkaktap,
Attı buka müyüzgö ilip bir çalmak.
Ölsö da erdi at janıbar kutkarmak!
Kerney tartıp, kulpuları açılıp,
Jelek bulgap, kaldı aylana tunjurap.
Oşol zamat arenaga kaçırıp,
Kirip keldi maydanga ayban bir çurap.
Bir zamatka toktop kalıp, maralap,
Müyüz menen çeler joogo kamınıp,
Jerdi çelip, şagıl, kumdu çaçkılap,
Matadorgo julunçuday çamınıp.
Çanagınan çıktı közü kantalap.
Al toktodu. Joldon çıkkın, azamat,
Bolboso öldün! Nayzakerdin kezegi!
Kaltıs kıymıl tüz jazdımga aparat,
Nayzakerdin attarı kurç jemdegi.
Jaya berip kan aybandın jonunan,
Kars-kurs etet tiygen nayza şaraktap!
Al buruldu, ıldam çıkkın jolunan!
Eti açıngan buka tuylap alaktap,
Tegerekti çır aylandı bir attap.
Buruldu da, kayra buka kaçırdı,
Karuu, jarak emi mında küç berbes,
Çabendester mıktı, özünön kam jebes,
Jaraluu at tiptik ırgıp çıñırdı.
Müyüz tiyip attın kardı eşildi;
Ekinçi attın köküröktön berkisi,
Añırayıp, kan tamırı kesildi.
Anı taştap başkanı bar çelgisi,
At jıgılıp, aman kaldı kişisi.
Nayza tiyip, alı ketip, jinigip,
Çarçap, kanı jarasınan tamçılap,
Kansıragan buka turat entigip;
Matadoru kızıl şarfın bulgalap,
Zor bukanın tiyip turat jinine.
Bir sekirip duşman togun talkalap,
Al kaçırdı kayta kelip esine.
Irgıtkan şarf buka közün kalkalap.
Kılıç mizi jark-jurk etti çapkılap.
Jelke menen moyun birge tutaşkan,
Taluu jerdi bolot kılıç jiredi.
Bir irmenge namıs berbey talaşkan,
Zor bukanı tört ayagı tiredi.
Anan barıp urap ketti koruldap,
Kol çapkılap el kıykırıp tuş-tuştan,
Süyünüştü jer tepkilep çuruldap.
Arabaga süyröp barıp salıştı,
Attar ürküp, kuturgansıp jarıştı.
İspan degen jaştayınan uşunday,
Mıkaaçı oyun, kandı jakşı körüşöt.
Irayı jok ata salttın tuşunday,
Tamaşaga kumar bolup ölüşöt.
Öz içi-ara kırçıldaşat karmaşıp,
Soguş eldi kılat desem ıntımak,
Kan tökmö adat kalbayt tura jarmaşıp
Bu jerde bar: jok jerinen çır kılmak.
Dostun başın kesip, kanın suu kılmak.
Emi birok kızganuular, koruular,
Duenyalar 1 kulpu, kişen dosogu,
Abışkalar tutkun kılgan suluular,
Kaldı bolup bayırkının jomogu.
Bul soguştan murda ispan kızınday,
Kimdin kızı erkin oynop şaraktap,
Kök şiberde biylep jürçü tızılday.
Süysö erkin, külsö erkin ır ırdap,
Terezesin ay jarıgı kuçaktap?..
Garold süydü. Jok süygön jok,
mahabbat.
Tüşün kördü. Mahabbat bir körgön tüş.
Birok köönü açılbadı, baarı jat,
Köñül koştuk tuuguzdu bul körünüş.
Al tüşündü, jürök muzdap köñül kayt
Bolgondugu al bir sezim — oygonuu.
Ümüt, sanaa taalay tilep ne kılbayt,
Kanday gana jırgaldıkka kabıltpayt,
Birok kiyin, kalat jalgız jutkan uu.
Delebesin kozgobodu suluular,
Daanışmanday boldu ayalga koş köñül;
Daanışmandık jok bolçu anda
muzdatar,
Uu jutkanday ötüp ketken büt ömür.
Kesepettin baarın körüp tügötüp,
Özü sürgön bozoyçuluk bezdirip,
Turmuş keçti kılgan ele mögdötüp;
Jürögünö kaygı saldı ezdirip,
Tiriçilikte sokur kişi öñdöntüp.

Duenya — İspannyada kız je jaş kelindi kabtorıp jürö turgan jaşap kalgan ayal.
Eç kim aga kılbasa da duşmandık,
Köpçülüktö kabak açpayt, mostoyup.
Keede biylep, ırdap köñül açkandık,
Sırttan ketet, içte kalat muz toñup.
Birok bir kün karmap ketti şaytanı,
Jaz mezgili, kubanıçtan es ketip.
Turgan ele tınçıp şiber maydanı,
Ay jarıkta suluu menen oturup,
Irdap berdi salkın tündü termetip:

İNESKE
Jılmaybaçı suykayıp,
Jolooçudan sır surap.
Jıgılbaçı kıyşayıp,
Jürök turat kansırap.
Koy suraba, jan kurdaş,
Bölalbassıñ kapamdı,
Bölalbassıñ jardamdaş,
Tüşünbössüñ japamdı.
Aşıktık je jek körmöy,
Dañk kızıgı öygüdöy,
Dart çalbadı özümdü,
Je biröödön körgüdöy.
Zil oorumun, em tappas,
Kaldı jalgız süldörüm,
Zildin bugun jazalbas,
Jooduragan közdörüñ.
Kamıgamın, kur köödön,
Joldoş boldu Agasfer 1

Agasfer — bu jerde: ömur boyu musapırçılıktan çıkpagan kişi.
Nar jaktagı düynödön
Bololbaymın ümütker.
Öz-özümdön men tana,
Bolom baarın unutmay,
Birok kuup oy-sanaa,
Tabalbadı janım jay.
Men bezgenden el bezbey,
Tapkansışat jırgalın.
Uktay bersin tük sezbey,
Oygonuştun kuuralın.
Ötkön kündün kargışın
Moynuma ilip naalıdım,
Tentip üysüz, joldoşsuz,
Jamandıktı taanıdım.
Kandaydı? dep surabay,
Unçukpaçı, suykayıp,
Er köñülün sınabay,
Külüp koyçu jılmayıp.
Koş bol, koş bol, mendik körköm,
Kadiks!
Duşman seni buzmak bolgon talkalap,
Kargaşada aska bolup bılk etkis,
Namısıñdı kaldıñ özüñ kalkalap,
Kasiettüü işke kılıp kıyanat,
Karmap bermek bolgondordu çalmalap,
Başın kestiñ 1 bolboy turup kıjalat,
Törölörüñ seni kılıp jamanat,
Duşman butun öpmök bolgon jalmalap.
İspaniya, kızık senin tagdırıñ!
Korol kaçıp, kapitandar bagındı,
Duşman bettep tutkun eliñ—kuldarıñ,
Kanın tögüp, talaştı erk, bagıñdı.
Jakırlarıñ, jardılarıñ birigip,
Janın berdi erkindikke ayanbay,
Tuugan jerdi ısık körüp, terigip,
«Bıçak menen bolso dagı soguşmay!»—
Dep kıykırgan el uraanı uşunday.
İspandardın bilem deseñ kimdigin,
Soguştagı körgüñ baykap erdigin:
Kanday jarak kolgo tiyse ılgabay,
Anın oyu duşmandardan öç almay.
Oor kılıç emes koldu taldırmak,
Kanjar, çoçmor, baarı birdey şap
bıçak,
Tuugan jerge, süygön jarga bolup sak,
Öz namısın emes ispan aldırmak.
Duşman kanın tögüp kumar kandırmak.
Talaa, şaar tütöp, küyüp, örttönüp,
Katın-bala kömür boldu kan kusup,
Duşman jürgön jerge çıkpas çöp önüp,
Kurgay elek kan bolgon jer toborsup.
Meyli it jesin kömülbögön ölüktü,

Başın kestiñ... — Çıkkınçılık kılganı üçün 1809-jılı Kadikstin gubernatoruna el ölüm

jazasın öküm kılgan.
Meyli kuzgun çukulasın közdörün,
Bizdin tukum körüp uşul bülükpü,
Uksun, bilsin katuu soguş kezderin,
Ata-ene, el, korgogonun öz jerin.
Birok ali soguş, küröş bütelek,
Pireneyden kol kelatat dübürttöp,
İştin jayı ne bolot, köz jetelek,
Ümüt kılıp turgan tutkun ölkö köp:
İspaniya duşman mizin kaytarsa,
Pizarr 1 künü batar deşet tarılıp.
Kvitonun uuldarı tınç tursa,
Şoru kaynap zor meenetke kabılıp,
İspaniya turat mintip çabılıp.
Barossada 2 alban soguş salışıp,
Taleverde suuday kızıl kan aktı,
Albuerde ölükkö jer mayışıp,
Karmaşsa da basalgan jok çataktı.
Bul ölkögö kaçan tınçtık tañ atıp,
- Kaçan bütöt kanduu meenet, emgegi?
Jürök tüşkön oürdüü tündü taratıp,
Kaçan bolot jeldetterdin ketmegi,
Kaçan oynoyt erkindiktin jelegi?
Bul Garolddun tentişinin eñ başı,
Al bayandın jalgız gana baragı,
Irlarımdın bütmöyünçö uykaşı,
Erçigenge bolo bermek ayagı.

Pizarro — İspan çapkınçısı. Peru ölkösün çapkan. Kvito — azırkı ekvador. 1810-jılı

ispan biyligine karşı Latın Amerikasında uluttuk boştonduk kıymılı baştalıp,
kötörülüş çıkkan.

Barossa — Albuer, İspaniyadagı jerler, uşul jerlerde 1811-jılı frantsuzdar menen katuu

soguş bolgon.
Tokto, sınçım, tildegeni turasıñ,
Şaşpasañ da tildey turgan kez keler.
Elladanın Garold körsün kalaasın,
Uyatı jok, jeri bölök, keskiler
Talap aldı Elladanın murasın.

EKİNÇİ IRDAN
Seni ırdadım, söz enesi, ır eesi
Süybösöñ da bizdey jarmaç akındı.
Uşul jerde mazarıñdın elesi,
Uşul jerde el jattagan atıñdı.
Birok azır duşman kolu büt talap,
Elladanı 1 ok menen ört çulgadı,
Booru açıbas jattar basıp çalkalap,
Kasiettüü mazarıñdı bulgadı.
Kaldı! arbagıñ törtkülüñdü aralap.
O Afina! Jok bayakı zamanıñ!
Ay-aalamdı dürkürötkön erleriñ.
Ötüp ketti şaraktagan dooranıñ,
Ölbös-öçpös dañazaluu elderiñ.
Kayda-kayda, kayda ketken, kayda alar?
Bayırkının dañkın estep añızdap,
Mektebinde okuyt jalgız jaş baldar!
Törtküldörüñ turat eski miñ jıldap,
Ötkön künkü dooranıñı bayandap.
Tañ uulu, tur! Bet aldıñda köp kümböz,
Kozgobogun bul bayırkı el mürzösü,

Ellada — Gretsiya. Çayld-Garolddun Gretsiya menen Albaniyadagı sayakatı baştalat.
Sırduu iyikçi 1 bekerden jip iyirbes,
Bolboyt tura kudaydın da ölbösü.
Zevs 2 orduna keldi dooru Allanın,
Bir kudaydın ordun basıp bir kuday,
Kele bermek korkuu degen kalmayın,
Jok bolmoyun kulduk urmay, baş urmay.
Koşomatka - hram kurmay kurulay!
Jer koñuzu, köktön emne izdeysiñ?
Tirüülüktön je bir kaygı jeysiñbi?
Közüñ süzüp köktü karay tikteysiñ,
Je adamga turmuş narksız deysiñbi?
O düynönün kur jırgalın sen maktap,
Kayta adamdı bolmoksuñbu azgırmak?
Bul mürzönün turpagın kör salmaktap,
Anın narkı! kımbatırak, barktuurak,
Turmak kerek anı dayım ardaktap.
Je bolboso kelgin beri abaylap,
Açıp körgün mabu jerdi dümpüygön,
Uşul jerge kara kiyip, el ıylap,
Baatır jatat bir kezderde kömülgön.
Emi eç kim jok al baatırdı joktogon,
Jooker da jok el kabırın küzögön.
Şayık da jak mında kelip toktogon,
Bul mazarbı, kuday özü tünögön?
Al buzulsa kurt da ereen körbögön!
Çınıgı taş, mramordon jasagan,
Oturayın türkügüñö kulagan.

Sırduu iyikçi (parka) — bayırkı grekterdin işenimi boyunça, tagdırdın üç enesinin iyrip

oturgan jibi üzülgöndö kişinin ömürü koşo üzülöt imiş.**

Zevs — kudaylardın kudayı, kün kürkürötkön kuday
Saturna 1 uulu, senin tagıñ zañgırap,
Uşul jerde öz söölötün kuragan.
Çaldıbardı talkalangan añgırap,
Eç kim saga emi berbeyt jañırtıp.
Törtkülüñdü kişi da jok suragan,
Grek külüp, ırdap ötö jañırtıp,
Tootpoyt da tili buruu musulman.
Birok dagı Afinanın köz sürtör
Kasiettüü mülkünö kol salgan kim?
Uurudan da, keskiden da beşbeter,
Çaldıbardı talap-bulap algan kim?
Uyatınan jer karasın britter! 2
Bir kezderde el bolçu dep sıylabay,
Bayırkı eldin çeberlerin esteter,
Esteliktin taş ustunun ılgabay,
Şatlan uulu taşıp aldı uyalbay!
Zaman, türktör, gottor 3 daap tiybegen,
Kasietti azırkı pikt 4 urattı.
Kara mürtöz, jalıngandı bilbegen,
Karazgöy jan dubaldarın kulattı.
Bayırkının keremettüü mazarın
Kantip gana kolu bardı buzarga!
Mazar menen koşo ıylatıp baldarın,
Kanday adam kantip tütöt bu zarga!
Çabılgan el tabalbayt da eç arga.

Saturna uulu — Rim mifologiyasında Yupiter; Yupiter özünön uluu kudaylarga karşı

kötörülüş jasap, alardı jeñgenden kiyin öz biyligin kurgan

Angliya Gretsiyanın bayırkı kımbat mülktörün öz muzeyine taşıp ketken. Bayrondun oşogo

janı açıyt. Taşıgan kişi şotlandiyalık bolgon

Gottor — azırkı german uruuları; bizdin eranın başında Evropanı kıyratkan. Türktör

Gretsiyanı XV kılımda çaap alıp, eski mazarların talkalagan

Pikt — bayırkı Şotlandiyanın latınça atı
Afina ıylap tögüp tursa köz jaşın,
Kim oylosun albion külöt dep!
Koşo ırgıtıp kargaşanın kök taşın,
Kamçı menen dünüyösün bölöt dep!
Erkin ölkö köp deñizdi biylegen,
Sen emespi elladaga bolüşkan?
Senin uuluñ «adırıñdı bilbegen,
Jardam kütüp seni karaan tutuşkan,
Palladanın mülkünö kol uzatkan!
Birok kayda zor kalkanıñ, Pallada,
Alarihtey 1 baatır kaçkan basınıp?
Başıña küç kündör tüşkön arada,
Pelid kelmek joo-jaragın asınıp
Duşman kaptap kirgen çakta kalañdı,
Dozok torun buzup çıkmak jemirip.
Çıgarbaptır Pluton er balañdı,
Spiksti eerçip jürüp elirip,
Unutkandır jırgal jayda esirip.
Kasiettüü topuraktan kıya ötpöy,
Öz jarıñday üşkürbögön jigersiz,
Kayra kelgis suluulukka jaş tökpöy,
Külüp ötkön adam sokur, deyirsiz;
Jaraluunu mıltık menen atkanday,
Mazarıñdı aldı albion taşıtıp.
Kasiettüü mülktörüñdü jazganbay,
Talap kirdi ene sütüñ tatıtıp,
Jıluudagı perişteñdi jaşıtıp.

Bayırkı jomoktun sözü boyunça, Pelid menen Afina Pallada baş bolup, Akropol şaarın

Alarihke çaptırtpay, şaardı korgop kalışkan. Pluton, Spisk—narkı dünüyönün kişileri
(eeleri).
Garold kayda? Kayda kalgan beykapar?
Salsak kantet maksat tutpas joluna?
Bu jerde da çıkpadı dos uzatar,
Jaynap suluu asılbadı moynuna.
Çooçun eldin jamalına arbalıp,
Jürök tolkup, küyüt tartıp, üşkürböy,
Soguş, kılmış kısıp birdey
karjalıp,
Azap tartkan ölkö közgö körünböy,
Kete berdi ıylabay da ökünböy.
Deñiz körkün, uç-kıyırsız meykinin,
Süzgön bilet jok degende bir şilep,
Jel küçötüp ulam-ulam epkinin,
Parus kölpüp, keme ıldamdayt suu jirep.
Jel zıpıldap, tolkun ösüp sürülüp,
Artta kalat ak köbüktöp şarkırap.
Köp kemeler ak kuuga okşop türdönüp,
Ar kay jerde kelet küngö jarkırap,
Parustarın jel tartkılan, barpırap.
Jelde şamal, jeldep uçur kemeni,
Jelde, jelde, kün da batıp ketkiçe.
Kemelerdin artta kala bergeni,
Dalay zaman ötöt go emi jetkiçe!
Jel kanatın baylap turgan uçurda,
Alda kayda ketpeyt belek zımırap,
Tünü boyu tınbay jürüp çoñ suuda,
Tamaşanı salbayt belek koburap!
Emi kaçan bular kelet kıbırap?
Ay da çıktı, ne degen tün, bir körsöñ!
Tün jarılıp, nur çaçıldı apappak.
Mınday tündö kızdı karap üşkürsöñ,
Kız da ezilip, kuçagına jıgışmak
Oşo zamat kemedegi Arion, 1
Alda kaydan çıga kaldı tabılıp.
Irdap, çertip ukmuştardı, saldı obon,
Kemeçinin baarı çıgıp jabılıp,
Biylep kirdi mañdayları jarılıp.
Keme barat... biyik Kalpe böksösü...
Eki jaktan eki düynö tikteşet:
Nar jagınan suluulardın ölkösü,
Ber jagınan arap çölü çekteşet.
İspan jeegi ay nuruna, bölöngön,
Adırları, tokoyloru tarak baş,
Baarı alıstan bülbül etip körüngön,
Araptardın señirleri borçuk taş,
Teskey jakka jarık tüşpöyt tünörgön.
Mınday tündö eske tüşöt jaştık kez,
Ana turat til soruşkan jaş selki,
Emi boldu kayta kelgis bir eles
Kılgan ümüt, kütkön tilek ilgerki.
Ömür şerik jarıñ bolup süyüşpöy,
Joldoş kütpöy, baarın jerge tebelep,
Dos boluşup, bir-biriñe küyüşpöy,
Anday bolup kartayganıñ ne kerek?
Böpölösöñ kelbeyt jaştık—kırgıek.
Aydın nuru tolkunda oynop dirildep,
Bort tayanıp turasıñ sen meltirep,
Oylogon oy, ümüt, sezim, birindep,

Arion — bayırkı grek akını, obonçu, ırçı, muzıkant. Kalpe Gibraltar. Eki düynö —

Evropa menen Afrika, munu ekige bölüp turgan Gibraltar arkıluu Garolddun kemesi baratat
Ötkön kündör eske tüşöt eljirep,
Jürögüñdön bütün jerdi tabalbay,
Iylagıñ bar köz jaş tögüp eñgirep,
Esten ketkis sonundardı tanalbay,
Aylañ ketip, buulugasıñ deldirep.
Ooru köñül kantip tabat em izdep!
Suu möñkügön kapçıgayda oylonup,
Aralama kalıñ tokoy, toolordu,
Aybandarı erkin oynop toptonup,
Adam uulu jol salbagan zoolordu,
Jogorudan kuyaların tiktemek,
Çabıttamak kuştay uçup ergigen,
Bu jalgızdık emes, elden çettemek,
Maldı aralaş kaytargandı bilbegen,
Jaratılış bizge bergen zor belek.
Jakşı körböy, jakşı dagı körünböy,
El içinde kuşbak bolmuş bolosuñ,
Çatak, tüyşük, kaygı-kapa tügönböy,
Baylıktan da, joktuktan da toyösuñ,
Joldoştoruñ dospuz deşip ant kılıp,
Til uçunda imerilet küygönsüp,
Közüñ ötör zamat külöt katkırıp,
Ölümüñdü tilek kılıp jürgönsüp,
Jalgızdık dep uşunu aytkın sen öksüp.
Mından körö keçil bolgon jırgal da,
Köl körgönbüz Afondon 1 bul momundu,
Tiptik koodon tiktep turat keç şamda,
Asman menen koşulgan kök tolkundu.
Keremettüü suluuluktu bir körüp,

Afon — Makedoniyadagı şaar. Bul jerde monastır, kezkinçilerdin üyü köp bolot.
Jolooçu da tiktep kalat suktanıp.
Jırgal jaydan keterinde üşkürüp,
Ömür başka ötkönünö muñkanıp,
Kuu turmuşka kayra kiret kaptalıp.
Bul ortodo keme bir top jol jürdü,
Kala berdi iz tolkunga jutulup,
Kalkıldatıp birde şamal—jel sürdü,
Birde açılıp, birde asman—jer
tutulup,
Boroon jürdü art-aldıdan kuturup.
Jolooçunun jol azabın bayandap,
Oturuşka köñül dagı çappadı,
Dalay müşkül ötköndön soñ miñ sandap,
«Jer»! degende zor kubanıç kaptadı.
Sen, tabiygat, başkalardan meerimdüü,
Jüz jaşırbas enesin da küyümdüü,
Aymalayın emçegiñdi, öböyün,
Süybösöñ da uuluñ bolup jüröyün.
Madaniyat kiri takır juga elek,
Öñüñ sonun, narı darkan, japayı,
Tar jerlerden- adam butu tielek,
Alıp öttüñ koluñ berip atayı,
Kaardansañ jakşı köröm eki iltek 1.
Albaniya! Bul İskender 2 çıkkan jer,
(Jaştarga ülgü, akılmanga kasiet),

Eki iltek — eki iltik, eki ese, ansayın

İskender — Aleksandr Makedonskiydin türkçö atı. İskenderdin enesi Epirden bolgon.

Epir — Albaniya menen Tündük Gretsiya jerinin bayırkı atı.
Uşul jerde atı uykaşı 1, aşkan er,
Joonu jeñgen salgılaşıp betme bet,
Albaniya!.. Darkandardın enesi,
Salam aytam, eldi bakkan biyik jay,
Bu jerde jok hristian kresi,
Kayda bolso munara bar tamgası ay,
Çarbagınan çıgıp turgan kaykalay.
Boyun Safo 2 suuga ırgıtkan tumşuktan
Garold körüp keçki çıkkan jıldızdı,
Dart kozgolup köptön beri tınç jatkan,
Kança kılgan menen bolboy iç sızdı.
Ooru köñül korgologon askanın
Kölöñkösü kemeni büt japkansıyt.
Tıñşap suunun muñduu şıldır
kakkanın,
Köndüm bolgon kusasına batkansıyt,
Birok kupkuu öñ muñayım tartkansıyt.
Jer jarıdı. Sürdüü Alban tooloru,
Tuş-tuş jakta adam çıkkıs koosu bar,
Karakoçkul tartıp Pinddin 3 zooloru,
Alda kayda turat basıp appak kar.
Eñilçektüü biyik kırdı etektep,
Tooluktardın jatat kırka kıştagı,
Köktö bürküt, kaybereni serektep,

Atı uykaş — İskenderbegi (1404—1467). Albaniyadagı türktördün biyligine karşı

küröşkön el jetekçisi

Safo — Grekterdin bayırkı akın kızı, aşıktıktan Safo uşul askadan boyun taştap, suuga

çögüp ölgön deşet. Ay tamga — Albaniyaga musulman dini taragan.

Pind — Tündük Gretsiyadagı kırka too. İlliriya— Adriatik deñizinin çıgış jagı. Tempe -

Gretsiyadagı suluu jer.
Adamı erkin, erkin uçkan kuş dagı,
Erkin oynoyt şamal jaykı, kıştagı.
Jalgızdıktı takır közgö ilbegen
Çayld Garold türkçö buruu til
süylöp,
Maktagandar maktap birok kelbegen
Çooçun jerde jürdü Garold ögöylöp.
Mançırkabay jürö berip zıñkıyıp,
Tüptüz bastı jaltanbastan jazmışka.
Aramzalık katpay içke kıytıyıp,
Tik karadı kargaşaga, kaltıska.
Kayıl boldu ısık-suuk tartışka.
Kaykalagan kara toolu jerlerden
Araladı illiriya toolorun,
Aşıp ötüp dalay kıya belderden,
Köralgan jok körkü suluu törlörün,
Dañazalap jomok kılıp aytarlık,
Attikten da jer tapkan jok tepkedey.
Telegeyi tegiz kelgen maktarlık,
Ukmuş körköm jer bolorbu Tempedey.
Kasiettüü Parnas sıymık etkidey.
Aherondun1 suusun jirep, Pind boylop,
Kösöm turgan jakka Garold barattı.
Biylik kılıp, öz betinçe oy oylop,
Öküm zorduk menen eldi karattı.
El tınç albay dürbükköndö kozgolup,
Bul kösömdün 2 kılıçınan kan aktı.
Eti açınıp, kökürökkö çer tolup,

Aheron — Tündük Gretsiyadagı Fanariotikos suusunun bayırkı atı.

Kösöm — Alipaşa. Albaniya menen Epirde katuu öküm biyligin jürgüzgön türk.
Dalay jolu tooluk algan jaraktı,
Birok alar kayta altınga aldattı!.
Janaşa aska bolboso kök meljigen,
Töböm köktü tireyt dese ep kelgen
Tik adırda appak bolup bölünüp,
Bir tam turat tokoy menen termelgen.
Kişi kelse janı kalbay bülünüp,
Oşol jerdi turak etken kaloyer 1
Jolooçuga tamak beret üzülüp,
Tabigatı ukmuş körköm uşul jer,
Dalaylardı tamşandırıp esteter.
Tokoyu tünt, tulañ çöbü köykölgön,
Kün ısıkta jolçu tabat sayaban.
Çalgın jayıp, melüün salkın jel
jürgön,
Jırgayt jatıp kökürögü kakşıgan.
Tunuk, taza, jan sergitken abada,
Kişi unutat jerdegi açuu tatkanın.
Aptap ötpös jalbıraktuu sayada
Jata bersin jolçu çarçap, arıgan,
Kündün karap kızgılt bolup batkanın.
Janar toonun tektirleri sunalıp,
Uşul jerden tarayt çetke alıstap,
Himeranın kırka toosu ulanıp,
Kabak bürköp jatat sürdüü zakımdap.
Özönündö çurkap eçki ottoso,
Kara Aheron suusu bolgon keyiştin,
Eger bu jer dozoktugu çın bolso,

Kaloyer — keçil, grek monahı
Anda maga keregi jok beyiştin,
Şermen bolup Eliza 1 ıylap ontoso!
Tigi gana kıyalardı tosposo,
Munaralar jerdin körkün buzbaptır.
Suyuk jıgaç, seyrek tamdar bolboso,
El da, kıştak bu jerge ança turbaptır.
Birok tiptik kıyada eçki sekirip,
Çurkaganda taştan-taşka zırıldayt.
Ak kementay kiygen koyçu bekinip,
Kün ısıkta kölökölüü jerdi ıktayt.
Kün kuyganda üñkürünö tızıldayt.
O Dodona 2, kayda ilgerki tokoyuñ,
Kayıp bulak, maşayıktın dalayı.
Zevs turup ayat aytçu tüz, oyuñ,
Kürküröktün eesinin sarayı?
Baarı unutulgan... adam baykuş mürdödön
Korkup ıylayt, bas jagıñdı, eselek!
Paygambar da kutulbagan ölümdön,
Jıgaç, temir, taş jok usta keselek,
El jok, til jok jogolbogon düynödön!
Epir jırgal, jumşak kelet abası,
Köz talıtkan too tügöndü kaldaygan.
Tuş tarapta jasalgaluu talaası,
Jazda tulañ, kulpurgan çöp jaynagan.
Köz kubantkan körkü sonun bu jerler,
Jaşıl özön, suular agat talaşıp,
Anı boylop ösöt ırgal emender,

Eliza — bayırkılardın işenimi boyunça, adam ölgöndön kiyin bara turgan jırgal jay

Dodona — bayırkı grek şaarı, bu jerde Zevstin hramı turgan
Kölönkösü tolkun menen arbaşıp,
Ay jarıkta uktayt köşüp, kınaşıp.
Tomeritti 1 aşıp -barıp kün battı,
Kür-şar etip Laos2 jatat entelep,
Kaş karayıp, tün da kirip kelattı,
Garold ötmök kaltıs suudan ertelep,
Uçkan jıldız sıyaktanıp şam küydü,
Tepilendin 3 meçit başı jarkırap.
Jakın kelip koburaşkan söz turdu,
Sepilinen jarak-jabdık şıñgırap.
Tün şoorugun şamal taşıyt zırkırap.
Munaraga kayrılbastan kıya ötüp,
Karap kaldı zulum üyün toktolup,
Jatkan eken öz ökümün tütötüp,
Söölöt kurup, saltanatka kark bolup.
Bul koroogo kulduk urgan el tolup,
Kızmat kılıp çurkagandar kaynagan.
Kuldar, asker, derviş, evnuh jügünüp,
Sırtı sepil, içi saray jaynagan,
Ar koşkon jurt dürböp jüröt bülünüp.
Körköm kelet Alban kooz yubkaluu,
Başka selde, altın çapkan jarakçan.
Beşmanttarı kızıl kımkap saymaluu,
Kızıl şarftuu makedonduk mında san.
Keypi suuk kalpak kiygen delisi 4,
İyri kılıç jambaşında şaraktap,

Tomerit — Epirdegi too

Laos — Tündük Gretsiyadagı suu

Tepilen — Tünük Gretsiyadagı şaar, Ali paşanın ordosu

Deli — türktün atçan askeri
Grek mitaam, kara kelet nubisi,
Çoñ sakal türk içke kıtmır sır saktap,
Öküm koldo, mensiyt külböy ırsaktap.
Kim gana jok? Baarı birdey zıñgırap,
Mında eç kimdi esepke albay tim
koyboyt,
Musulmanı namaz okuyt ıñgırap,
Biröö kanja çegip, biröö çükö oynoyt.
Alban 1 jüröt moyunsunbay jer karap,
Grek jüröt kalptı-çındı koygulap.
Azançısı meçitinen zañgırap,
Bagımdattın namasına tuuralap,
Azan ayttı allahua akbarlap.
Ramazan ayı orozo ay deşip,
Uçur eken tartıp jatkan tespesin,
Kün batkanda oozun açıp dürböşüp,
Çıgarışat uzun kündün esesin.
Nökörlörü arkı-terki çurkaşıp,
Dastorkongo tögöt türkün tamagın,
Toy bolgonsup baarı birdey çardaşıp,
Balkon tınçıp, duu-duu basat sarayın,
Kul-kutandar suy jıgılat aş taşıp.
Birok ayal bul aradan körünböyt,
Al garemde, kaytarıluu, çümböttüü,
Janı-dili küyöösünön bölünböyt,
Alarga jat darkan basıp, ters ketüü.
Küyüp-bışıp balasına berilip,
Jaştayınan bütkül meerin salışat.
Bala östürüp, bala süyüp ezilip,

Alban — Albandık, Albaniyalık
Eneliktin jırgalına kanışat,
Mından artık kanday süyüü jaraşat?
Kaynar bulak — tuş-tuşunan atılıp,
Çınıgı taş, mramrga çaçılıp,
Jırgal salkın, beypil tınçtık
aldeylep,
Jıluu töşök, jırgal uyku tatılıp
Turgan üydö Ali oturat el biylep.
Soguş menen kargaşanı çakırıp.
Sürdüü öñü bügün jıluu tartılıp,
Bülük salçuu emes zulum dey turgan,
Aram oyluu, eldi ıylatıp kuturgan.
Jigit kezi bolbogon soñ şıktuuluk
Çal kişige jaraşpayt deş çekilik,
Gafiz 1 aytkan: süyüü jaştan dep uluk,
Teostuk 2 da: bolboyt degen eskilik.
Jamançılık kimge bolsun jaraşpayt,
Karıyaga barıp turgan uyat iş.
Kan kuumay bar, öçün albay kalışpayt,
Kara betti tilet tıtıp jolbors tiş.
Kan jutkanga akırı bar kan kusuş.
Közgö da jat, kulakka jat bu jerge
Azgan jolçu özün bir az örgüttü,
Kördü baarın: şaanı-şököt, tirelge, —
Musulmanga köndüm bolgon söölöttü.
Döölötkö mas, ziynatka islam esirip,
Kaladagı konursuktan oolaktayt;
Munu körgön jolçu turdu zerigip;

Gafiz — ırçı

Teostuk — Anakreon, bayırkı grek akını; teos — bayırkı şaar, bul jerde Anakreon tuulgan
İslam mınça jasalgasın karkıttayt?
Jasalmaluu saltanat jan jırgatpayt!
Albandıktar açuu turmuş köp tatıp,
Bekem saktayt özdörünün salttarın,
Er kökürök, kaçpayt okton baş katıp,
Kıyın kündö aytpayt zarlap dattarın.
Önüp-öskön öz toosunday bılk etpey,
Ata jurttun mildetinen keçişpeyt.
Kargaşada joldoştuktan ketişpey,
Namıstansa belden kılıç çeçişpeyt.
Kordogongo moyun sunup berişpeyt.
Bir top jürdü Çayld alban içinde,
Soguşkanın, jeñişkenin köp kördü,
Tolkun jürüp, kırsık baskan kezinde
Dalay kündü albandarga ötkördü.
Uşunday da körmök bolso jamandık,
Birok Çayld körgönü jok eç korduk,
Kayda bolso kuçak jaydı albandık.
Maktanbagın zıñgıragan albonduk, 1
Albandarça bizde bolboyt kamkorduk.
Bir kün katuu deñiz tolkup köbürüp,
Karañgılık kaptap közdü bayladı.
Çayld Garold fregatın 2 jel sürüp,
Sulionun 3 askasına aydadı.
Suuda kalsa taşka tiet kemesi,
Korkunuçtuu toktoy turgan jerleri.
Çukul jerden kaçırıp jer eesi

albonduk — angliçan

Fregat — keme, kemenin bir türü

sulio — albandıktar turgan jer; suliot — alban
Çapkan türktü, galdi soygon ilgeri.
Bularga da mümkün kanjar tieri.
Çoçulaşıp kemelerin toktottu,
Suliottor bülük tüşüp kalıştı.
Aloolontup oçoguna jaktı ottu,
Kurganışıp jolçular dañ salıştı.
Çırak jagıp, şaraptarı kuyuldu,
Meymandostuk dastorkonu jayılıp.
Soyöt degen kalp ekeni tuyuldu;
Urmat kılıp baarı birdey jabılıp,
Musapırga kalat eken çabılıp.
Bul aymaktan Garold boldu kaytmakçı,
Birok jaman kabar kelip uguldu.
Tuş-taraptın baarı bolup karakçı,
Kanap-soyup toskon imiş büt joldu
Anda Garold sakmançı aldı jeterlik,
Jalañdagan, taybastardan kıl tandap,
Akarnandın tokoyunan ötörlük.
Ak Aheloy 1 suusun süzüp jakındap,
Etolyanı 2 kördü jatkan zakımdap.
Utrakeydin3 buluñuna tegerek,
Tolkun jıljıp barıp uktayt jıbırap.
Tınçın buzbay akırın jay erkelep,
Batış jaktın jeli turat şıbırap.
Jarım tündö suu uykusun aldeylep,
Jalbıraktar turat asta şuudurap.
Meyman Garold basıp jüröt erkindep;

Aheloy — Gretsiyadagı suu

Etoliya — Epirdin tüştügündö jatkan Gretsiyadagı jer

Utrakey — Etol jeegindegi bulun
Bütkül baarın jay termetip tunjurap,
Turgan tündön suktangansıyt sır surap.
Suu boyloto katar ottor jagılıp,
Büttü içilip ülpötçülük keseler.
Kokus ötkön jolooçu oozu açılıp,
Uşul zamat baştaldı ukmuş nerseler:
Jımjırt jatkan tündü oygotup
şaraktap,
Biylegende baarı kızıp ketişti.
Öskön jerdin adat-ürpün ardaktap,
Palikarlar 1 belden kılıç çeçişti.
Çimirilip, ırday, biyley berişti.
Jasalmasız uşul taza şaparga,
Çayld Garold turdu oolaktan suktanıp,
Eç bir jaman oy kelbesten kaparga,
Karap turdu tamaşaga kup kanıp.
Zardelüülör biylep jatat talaşıp,
Kara közdör tegerenet jelbirep.
Ünü dagı, tünü dagı jaraşıp,
Fustenelder 2 şuuduradı jelbirep.
İreti jok obon turdu tün jirep:
Sen, tamburçu, 3 belgi berip düñgürögün,
Joogo başta kayrattantıp er jürögün.
Ar bir tooluk ünüñdü uksa başıñ katpayt.
İlliriyalık, hmeriyalık, sulot jatpayt.
Appak köynök, kementayçan, kılıç takkan,
Suliotton baatırdıktı kim talaşkan?

Palikar — jigit, azamat degen söz. Koş maanisi jooker; türktör menen küröşkön uçurda

partizan maanisine ötkön

Fustanella — grekterdin uluttuk kiyimi

tamburçu — baraban, barabançı
Karışkırga, bürküttörgö malın taştap,
Salık kabak sulot jönöyt joogo baştap.
Eger alban unutpasa dos kordugun,
Kantip unutat duşmanının al zordugun?
Atkan ogu jazbay tiyip duşmanına,
Duşman başı buta bolot atkanına.
Makedoniya jiberet er közü joktu,
Ubaktınça taştap koyup uuçuluktu;
Kılıçtarın boyömoyun kızıl kanga,
Alar salbayt aç bolotun kayta kınga.
Beker akça tabılganga kim kubanmak?
Naçar satıp alsa, bolot tartıp almak.
Anday jigit tabat kızdın sonununan,
Julup alıp enesinin öz koynunan.
Jaş suluunu jaktırdım men özüm elep,
Irdap beret jalgız üydö kündö erkelep.
Mukam ündüü sıbızgısın kız sızdatat,
Öz atasın koşup ırdap muñga batat.
Prevezanın1 oylop körgün çabılganın,
Jeñgen külüp, jeñilgendin ıylaganın!
Jeri örttölüp, oljo bolup, mal bülüngön,
Suluuları tartuu ketip, baylar ölgön.
Neden korkom? Kimdi ayayın? Maga emne
sın!

Preveza — Albaniyadagı şaar
Eger kızmat kılgıñ kelse vazirge çın.
Ay aalamga aydın nuru taralganı,
Ali sınduu bir noyön jok jaralganı.
Tajaal Muhtar, vazirzaada, Dunay ketti,
Kılıç menen kapırlardı titiretti.
Kan agızıp, deli kirse tuş-taraptan,
Kapırmardan kança bolor üygö kaytkan?
Kılımçandar! Kılıçıñdı jalañdatkın,
Ey tamburçu, soguş bolso tambur kakkın,
Karagıla! Sayda jüröt elesibiz.
Möröy alıp kaytabız je jan berebiz.
Ellada sen kümbözüsüñ kılımdın!
Çöktüñ dañktuu, ölük bolduñ atı öçpös.
Arın kozgop uuluñ menen kızıñdın,
Kim üzdüröt kişeniñdi ok ötpös?
Fermotildin 1 askaların tayanıp.
Duşman söögün kapçıgayga tireltip,
Jok bayırkı turbagandar ayanıp!
Adam barbı arbagıñdı tiriltip,
Evrottu 2 ötüp alar seni kutultup?
Erkindikti talaşkanda Frazibul3
Oylodubu zıñgıragan afinder,

Fermotil — Orto Gretsiyadagı toonun tar kapçıgayı. Grekter uşul jerde az asker menen

persnyandardın jüz miñ askerin toktotkon

Evrot — Tündük Gretsiyadagı suu

Frazibul — bayırkı grekterdin sayasiy jetekçisi. Afindin kulçuluk mamleketin kaytadan

kurup, «otuzzulum» biyligin kulatkan. Bizdin eradan 403 jıl murun Afindi boşotkon
Çaap alıp, talkan kılıp İstambul,
Kul bolot dep güldö turgan uşul jer?
Bügün emi biylegen kim Ellattı?
«Otuz» emes körüngönü kojoyun!
Türk kamçısı kul-küñ kılıp karattı,
Ellin tilsiz tömön kılıp öz boyun,
Kasiettüü jerin jatka taptattı.
Körkü gana kaldı keypin jogotpoy,
El közündö bir tereñ sır jatkansıyt...
Bayırkı kut çıpçırgasın korotpoy,
Kayta kelip, erkindikke batkansıyt.
Ata saltı kayta bir kün keler dep,
Dale işenet kuru ümüttön kol juubay.
Biröö kelip mol jardamın berer dep,
Jal-jal etet kömöktön köz ayırbay,
Özü oturat türktörgö kol kayırbay.
Erk kaalagan kişendi özü buzarın,
Akıykatka ezüü turuş berbesin,
Unuttuñbu biröölördün muñ-zarın,
Başka biröö tıñşap közgö ilbesin?
Moskvit da, çetten kelgen gall dagı,
Bere alışpayt alçañdatıp erkindik.
Zulum kaçıp ilottordun 1 arbagı
Kubansa da alalbaysıñ sen teñdik.
Ar kimine jıgılışıñ mildettik!
Kapırlardın türktör algan kalaasın
Mümkün kayra kapırlardın alışı,
Kıtmır frank tandap üydün tazasın,

İlot — bir kezde kul bolup jogolup ketken el
Anda bışık kayra kelip jatışı.
Paygambardın kazınasın talagan 1
Je baş keser vahabitter 2 joylomok.
Jeriñ tepsep senin kanıñ jaynagan,
Tak oşondo başka tayak oynomok,
Erkindiktin tüp tamırın tomormok.
Arıltmakka ar kim kılgan künösün,
Kündüz jebey, tündö tooba etmek parz.
Birok mında saktap islam jüyösün,
Orozogo çın ıklasın koygon az.
Toobaları kabıl bolup kelgiçe,
Kim da bolso eptep ıgın tabışıp,
Tün içinde ülpöt kurup bilgençe,
Tamaşaga batat eken kanışıp.
Öñün burup, kubuluşup alışıp.
Birok uşu tañ-tamaşa kezinde,
Adam jokpu ötköndü oylop tünörgön?
Eski dartı kala berip esinde,
Iylap kömgön kündü sanap üşkürgön?
Dünüyö kapar, esirgender içinde,
Şümşük bolup oydun uusun jutkan kim?
Jer jarılbay, kızıl kalbay betinde,
Jırgalına tokonaalat aytkan kim?
Kepin kiyip, öz kiyimin tıtkan kim?
Koruna ber, tak oşosuñ, sen ellin...
Kana kayda, çın patriot kimiñ bar?
Oozu menen süygön bolup öz elin,

Kazına — paygambardın kazınası dep, Bayron Meke menen Mediyianı aytat.

Vahabit — vahabitter — musulmandardın içinde din jagınan özgöçölügü bar bir kıymıl

bolgon, bular 1803— 1804-jıldarı Meke menen Mediynanı alışkan.
Eki kolun booruna alıp turgandar,
Karmaşkanda oolak kaçıp kaltıldap,
Koşomatka zulumga baş urgandar,
Kelgen duşman üröyü uçup kalçıldap,
Babaları pers, Troyanı kuugandar —
Adam emes, ene sütü urgandar.
Spartanın kayta turup baldarı,
Kayratına kelgen kezde Afinder,
Tukumunun jetken çakta baralı,
Törögöndö erkek bala kelinder,
Mına oşondo urandıdan kozgolup,
Tirilesiñ, baş kötörüp, ellada.
Bir mamleket miñ jıldarda nık tolup,
Talkalanat bir saattık arada,
Ötkön kaytpayt akıl, altın, zerge da.
Kaygıga da, teñdeşi körkü bar,
Bolup ötkön kudaylardın ölkösü,
Mañgi kök çöp, toolarında jatat kar,—
Tabıygattın özü süygön erkesi.
Kayran jerdin topuragı joşulup,
Soko çiyip, suluu jüzü oyuldu.
Kasiettüü mazarları koşulup,
Aydoo bolup, ukmuştarı joyuldu.
Dañkı gana alıska tek uguldu.
Urap tüşkön aga-inisin sagınıp,
Jalgız kalgan türküktörü zırkırayt.
Palladanın sınar kalgan mazarı,
Bir gana özü zakımga oynop jarkırayt.
Unut bolgon er mürzösü dümpüyüp,
Arañ turat, bopboz taşın çöp baskan,
Çıdagansıyt boloçokko sır tüyüp,
Sayakatçı keede toktop adaşkan,
«Attiñ!» aytıp, közün sürtöt jaş akkan.
Dale bolso jer soorusu bu jerler,
Feb 1 maarıtkan berekesi tirelüü,
Talaa köktöp, may jıgaçı sülküldöp,
Gimetanın2 balı tunuk, şirelüü.
Murunkuday kün nurunda bülküldöp,
Bal aarısı üyün jasayt kıjıldap.
Asmanı açık, jayı sonun ülpüldöp,
Ötkön öttü, örköndögön miñ jıldap,
Jaratılış kala berdi jıltıldap.
Baskan jeriñ kasiettüü atalgan,
Topuragı keremettüü bir belek.
Muza atası, jomok kılıp aytılgan
Ukmuştardın baarı bütüp kete elek.
Tegerekti karap körsöñ telmirip,
Turgansıysıñ öz öñündö tüş körüp:
Booruñ açıp, köz jaşın dagı keltirip,
Too, tokoylor korduk tartkan özgörüp.
Urasa Afin, Marafon 3 bar türdönüp.
Jatsa da el-jer tutkun- bolup karışıp,
Jeri jerdey, künü kündöy kadimki;
Mına maydan alban-balban salışıp,
Mööröy algan ataktuu jer ilgerki.
Persiyañdın kolun grek talkalap,

Feb — Afina Pallada

Gimeta — Gretsiyadagı bal jagınan atagı çıkkan jer

Marafon — bayırkı grekterdin kıştagının atı, bizdin eradan 490 j. murun bayırkı

grekter uşul kıştakta persiyandardı jeñgende grekterdin jöö kulügu uşul kıştaktan
Afinaga çurkap jetip, jeñiştin katarın aytıp turup üzülüp ketken eken.
Kasiettüü sözgö kalgan Marafon.
Ellada özün bülünüştön kalkalap,
Sıymık kuşu el başına bir kongon.
Uşul jerde baarı turat sır tolgon.
Urmat kılıp uşul jerdin urpagın,
Jolooçular zıyaratka köp kelet.
İon 1 jeli jolçulardın salamın
Soguş, ırdın aymagına jetkiret.
Añız kılat bardık adam uruusu,
Ölbös tiliñ, önörüñdü, Ellada.
Jaştarga örnök, sıymıktanat uluusu,
Tıñşayt akın, karıyası, bala da,
Söz baştasa Muza menen Pallada.

ÜÇÜNÇÜ IRDAN
Ada 2, çürpöm, jalgız kızım, karaldım,
Okşoşsuñbu, kara janım, apaña?
Ayrılganda ümüt taap kubandım,
Közdörüñdön köl suusunday sadaga!
Emi mına tegeregim şarpıldap,
Kögörgön suu..- şamal sogot kürküröp,
Kayda baram, bilbeym, süzöm kaltıldap,
Tuugan jerim kalıp baratat bülbüldöp.
Kalsın, küyböym, süyünböym da
jarkıldap.
Baram süzüp kayta tolkun aralap,
Çapkan attay tolkun tuylayt elirip,
Alda kayda alıp uçup, sabalap,
Kete bersin bir jaktarga jetkirip;

İoniya — bayırkı Gretsiyadagı bir oblast

Adi, Aada — Bayrondun kızı; ayalı menen ajıraşkanda ayalının kolunda kalgan
Kamışka okşop maçtaları iyilip,
Jırtık parus delpildesin, çapkılap;
Süzö berem. Suuga turam üñülüp,
Jardan ıldıy salañdagan çöpçılap,
Tolkunga da, boroongo da tur çıdap!
Dünüyönün tartkılıgın köp tartıp,
Köptü körüp, mezgil jetpey karıgan,
Baarın bilip, turmuş tuzun bek tatıp,
Süyüü, kaygı, dañk, sıymıktan tanıgan, 1
Maşakattın kagıp mizdüü kanjarın,
Jolotpos jan öz boyuna sayıltıp, —
Bilet köñül nege üñkürgö kaçarın:
Anda süygön eles kuçak jayıltıp,
Jımjırttıkta kelet çerdi jazıltıp.
Çıgarma bar bu jerlerde, çıgarma
Ekinçi ömür, jaşoodogu bir mañız,
Oy-kıyaldan jasap ülgü, bir sayma,
Okşop maga kıyaldan keñ kazabız.
Men emnemin? Jok nememin!! Kıyalım,
Baarı sensiñ, jandın jañı, körünbös.
Birok saksıñ, seni menen uçamın,
Kindik tutaş bolgomun men bölünbös,
Seni menen büt aalamdı ugamın.
Tokto, pikir!.. Oy üstünö oy basıp,
Tegeretti oydun kara köbügü,
Kıyal, jalın kaynay berip köp taşıp,
Çarçañkı akıl boldu kıyal körügü.
Bagınbadım, moyun sunup körbödüm,
Ömür kıydım, ötköngö jol tappadım,

Tanıgan — tangan, tanıp ketken
Oşondo da başka bolboy, kögördüm,
Mezgil alsız, bardık zardık saktadım,
Açuu tartıp, tagdırga arz aytpadım.
Kıpkızıl gül tursa jaynap, jaltıldap,
Kim kızıkpayt, kimdin kelbeyt üzgüsü?
Kızıl jüzdüü suluu tursa jarkıldap,
Kınalışıp kimdin kelbeyt jürgüsü?
Kim julunbayt tursa dañk kök çetinde,
Tüpsüz kuya, buluttardı aralay?
Çayld kayra oysuz jaştar içinde
Jüröt çardap, ötkön kündü sanabay.
Birok başka, ak tilekke köñül bay.
Topuragan adamga ırkı kelbesin
Al tüşündü, kuday da alı jetpesin,
Kişi akılı kulagına kirbesin,
Öz akılın eç biröögö berbesinJaştayınan til albagan ört çıgıp,
Közdü karap, iymegendi bilbedi.
Biröölörgö biylettirip, boydu ıgıp,
Je kaygını nazarına ilbedi.
Kotologon köp şarına kirbedi.
Aska, toolor boldu jakın sırdaşı,
Öz üyündöy boldu deñiz çalkıgan.
Kögörgön kök anın eski kurdaşı,
Kündü körsö bütkön boyu balkıgan.
Üñkür, tolkun, tokoy, kum, çöl, çagılgan,—
Baarı sırdaş, baarının bir til-kebi;
Tom kitepten albin tilde jazılgan
Tabıygattı okuyt jakşı ilebi,
Tabıygat go kitepterdin kitebi.
İçi bışıp, kabak tüşüp, buulugup;
Kişi körsö solgun tartıp çaalıktıKolgo tüşüp, esi ketip uugup,
Kanattarı sıngan kuştay kamıktı.
Aba jutsa öz üyündöy sezilgen,
Bir zamatka dünüyösü keñeet,
Kökürögü tor temirge kesilgen,
Kapastagı kuştay bolup kızıl et,
Tar zındandan janı tışka eliret.
Ümüt da jok, birok kalıp üşkürük,
Aydalgansıp, dagı ketti kezip jer,
Tuydu ömürü tekke ötörün tübölük,
Keleçekten bolo albasın ümütkör.
Tolkun jürüp, kemeleri çögördö,
Matrostor Dünüyönü unutup,
Arak-şarap içişkendey ölördö,
Garolddagı külküñü içke bek jutup,
Alaksıtmak bolot özün dem tutup.
Süygöndü da emi kayta üyröndü,
Tañ kalasıñ buga kantip köngönün,
Adam süybös kişi kantip küygöndü
Üyür kılıp, ıntımaktuu jürgönün!
Dünüyöñü tanıp, talak kılgandar
Jibitalbayt senek bolgon köñüldü,
Birok muñda bala münöz kıyaldar
Dale bolso bar boluçu bölündü,
Uşul kıyal kala berdi şüküldü.
Bir munayım, nazik janga baylandı,
Çirköö takkan boodon da bek mınday boo.
Bilbegendi şaan-şököt kılgandı,
Nikesiz dep, ösök kılıp, çıgat joo.
Dalay-dalay maşakattı köp tartıp,
Ayal baykuş eki eselep kaygırar,
Birok taza süylöşköndün barkı artıp,
Tübölügü kasietke aylanar.
Anı maktap keldi çetten bul ırlar:
Kırlar jatat jar taştuu,
Kırka çepter zañkaygan,
Kürpüldögön Reyn 1 suu,
Kuçak jayıp mañkaygan.
Kırdı etektep suu boylop,
Jüzüm şaktap iyilgen,
Reynveyn2 vino oynop,
Uşul jerde içilgen,
Mas bolmokmun ooljup,
Sen turganda moymoljup.
Appak kalaa jarkırap,
Suuda turat çagılıp,
Askada çep jaltırap,
Jalbırak, çöp tagınıp;
Beyiş jerde şoodurap.
Dıykan kızdar gül taktı,
Külüp koyup joodurap,
Astırtadan kaş kaktı.
Bul özöndö jok neler?
Jalgız sen jok kol berer!
Al gülümdü karkıttap,
Arnap saga jiberdim,
Bolso dagı bir jıttap,
Koyörbu dep tilendim.
Gülümdü bir iskese,
Balapan kuşça talpınıp,

Reyn — Germaniyadagı suu

Reynveyn — Reynden çıkkan vino
Köñülü maga elirse,
Deym içimden jalınıp.
Reynden üzgön gül,
Sen dep ötöt büt ömür.
Beyiştey eken bul aymak,
Kürpüldöp suusu şar akkan,
Kulpunuşup tuş-tuş jak,
Suluuluktu talaşkan.
Menmensip jer çanışkan,
Toñ moyun, buzuk baylanmak.
Ekööbüzdün üşkürük,
Uşul jerde koşulsa,
Irıska bay, tübölük,
Jer çıgarbı kıdırsa?
Koblentsaga 1 jakın jerde, döbödö,
Jupunu bir piramida 2 körüngön,
Uşul jerge baatır Marso 3 ölgöndö
Taş korumdap, amanattap kömülgön.
Tulañ çöptüü bul mürzönü körgöndö,
Jaşın sürtöt salık kabak kart jooker;
Küçkö tolup, çıtıragan kezinde
Frantsiya üçün janın kıygan er,
Anın atı ar kimderdin esinde.

Germaniyanın Reyn oblastındagı şaar, XVIII kılımda Frantsuz burjuaziya revolyutsiyası

uçurunda Frantsiyadan kaçkan dvoryandar uşu jerge çogulup, revolyutsiya menen küröşkön

Piramida — bul jerde: mürzö

Marso — (1769—1796) frantsuz revolyutsiyasının generalı, reaktsiyaçıl kötörülüşkö karşı

küröşkön
Kıska birok öttü ömürü düñgüröp,
Eki joo teñ Marsonu ıylap joktogon;
Bata okuşu kerek bolçu küñgüröp,
Uşul jerden kıya ötalbay toktogon.
Dünüyönün daamın tatıp, kaygısız,
Erkindikke öz ömürün arnadı.
Emi mınday adiletti tappaspız.
Kılıçtı da içte kirsiz karmadı,
Estep anı ıylabagan kalbadı.
Süyböstüktön adam kaçpayt adamdan,
Jandın baarı jaralbagan kindikteş;
Jek körgöndön jaşırınıp aalamdan,
Jürögünö sır bulagın bekitpes.
Jürgüñ kelbeyt alamanda topurap,
Jamandaşat, öçügüşöt, bastaşıp,
Eregişet, uşak aytıp, koburap,
Talantsızı talaptuuga kastaşıp,
Jöölöp kirgen jöö çeçendi jandaşıp.
Rona 1 suusu agat kögüş jarkırap,
Kök irim köl 2 balasınday oynotot.
Çır baladay Rona ökürsö barkırap,
Emçek salıp erkeletip soorotot.
Oşonduktan jerdi süyüp, karkıttap,
Durus bolor jalgız jürüp jaşagan.
Biri şümşük, biröölörü basagan,
Biri kuurap, biröödörü talagan,
Jaak baspas alamandan ıraaktap.

Rona — Şveytsariya menen Frantsiyadagı suu

Köl — Jeneva kölü; Rona Jeneva kölünö kuyat
Men jaşabaym öz betimçe, içimde,
Aylanamdın men bir mayda bölümü.
Buulugamın borborlordun içinde,
Aska, toolor kötörültöt köönümü.
Jer öböktöp jürgüm kelbeyt süyrölüp,
Jaratılış arasında sergiymin.
Uçkum kelet köktü karay küülönüp,
Jıldızdarga talpınamın, ergiymin,
Deñizderge koşuluuga degdeymin.
Düynö ekööbüz süyüşpödük eerçişip,
Buruksugan sasık denin öppödüm.
Joypulanıp, degenine kelişip,
Törösünö tizemdi da bükpödüm.
Kara küçkö maktaganga küçönüp,
Korston bolup, koorkonup, köppödüm.
Oy-sanaanın zar kepinin çümkönüp,
Alamanga koşuluşup çökpödüm.
Koşulsam da öz jolumdan köçpödüm.
Düynö ekööbüz süyüşpödük erişip,
Joolaşpaymın, emes menin içim tar.
Ajıraylı jaraşıp, kol berişip,
Tilek kelip, söz orundar degen bar;
Men işenem: bul bolgon iş, bolgon da,
Naçarlarga kapkan emes bul mesel:
Eki-üç kişi taza turmuş kurganda,
Ar kimge ırıs bir kelerin ukkanda,
Sırkoo bolup kalat eken kay eser.
Janım kızım! Atıñdı atap ır baştap,
Atıñ menen ayagın da bütküm bar.
Büt meerimdi saga berip, bagıştap,
Karaanıñdı bir körüşkö boldum zar.
Jalgız sensiñ ömürümdü termeter,
Jaş kezimden men unutkan abandar,
Meni alganda kuçagına muzdak jer,
Keleçekte köz aldına elester,
Tirüü aban bardıgın teñ esteter.
Çoñoytpodum külküñ saktap katkırgan,
Baykabadım baskanıñdı tamtañdap.
Tiliñ çıgıp jañı bir söz taptırgan,
Körö albadım turganıñdı alçañdap.
Koluma alıp köñülümdü örgütüp,
Kökürökkö kısıp, jıttap, öppödüm,
Tagdır maga artın burup kökütüp,
Baarın aldı, başka kıyal kütpödüm,
Jıluu sezim degen jerde tütpödüm.
Emi meyli ösökçülör jarışıp,
Ayttırbasın tıyuu salıp atımdı,
Süylöy bersin jaaktarı karışıp,
Öçürmökkö atım emes, zatımdı;
Ortobuzga beyit ornop kalsa da,
Koldon kelse, tamırdagı sürülgön
Kanıbızdı ajıratıp salsa da,
Andan beter jakşı körüp üyrülgön,
Sen bolorsuñ men degende üzülgön.
Balapanım, kaygı menen törölüp,
Azap daamın tatmak bolduñ jaşıñdan!
Atañ tartkan zapkılardı sen körüp,
Balkim sen da ötközörsüñ başıñdan.
Birok kızım, başka senin taalayıñ,
Tagdır saga jakşılıktı atasın.
Beşiginde ukta, tüşpöy maanayıñ,
Atañ beret alıs jaktan batasın,
Ösö körgün tındırgıday sanaasın.
TÖRTÜNÇÜ IRDAN
Venetsiya! Üşkürüktüü köpürö 1.
Türmö on jagım, sol jagımda ak saray.
Suu astınan sıykırçı öñdüü kim biröö
Zañgıragan üylör go ün salganday;
Kanattuu arstan2 biylikteri tüzülüp,
Ordo kurdu araldarga jüzdögön.
Ölüüçü dañk jılmayıñkı buzulup,
Ondop ötkön kılım menen bir jürgön,
Bul üylörgö karap turat burulup.
Til bilemin, tili buruu çet elde
Çooçun emes öz kişidey bolo alam;
Akıl toktoo, kor bolboymun çöl jerde,
Kaysı ölködön bolsun üy, jay tabalam.
Birok menin tuugan jerim Albion;
Men bir beyjay erk balası, tentigen.
Öz booruna tartpay degi koybogon
Kindik kesip, kir çaykagan jer degen;
Men bir jolçu öz mekenin eñsegen.
Kimdi gana jerge-jeegin kuçaktap,
Ölsöm meyli, oşol maga eptüü jay; '
Al öz erkiñ! birok elge juuktap,
Eñsep turgan öz jergene kanat jay.
El oozunda kalarmın men joktolup,
Albiondun tili takır jitpese,
Emgegimdin tatıktıgı jok bolup,
Urpaktarım menden jerip ketpese,
Taalayga okşop meni unut etpese.
Dattanbaymın, meyli unutsun baarısın,
Panteonogo 3 kire bersin kalganı,

Üşkürüktüu köpürö — Venetsiyadagı köpürö, Venetsiyanı başkargandardın sarayları menen

türmönün koşulgan jeri. İlgeri bu jer mamleket kılmışkerlerin asıp öltürgön jer bolgon

Kanattuu arstan — Venetsiyanın gerbi

Panteon — ataktuu kişilerdin sööktörü saktalgan imarat
Beyitime bayırkı söz jazılsın:
«Spartandın baldarının jamanı» 1
Tikenektüü bolçu saygan jıgaçım,
Jazmış oşol! beker janım keyişi.
Arman kılbaym, ooruksunup etpeym çım,
Şunday bolmok jıgaçımdın jemişi;
Bak tikkender kerek jemiş terişi.
Avstriya 2 biyik kılıp tebelep,
Venetsiya emi seni mögdöttü.
Kalañardı tak kurulgan jekelep,
Çette kalgan provintsiya öñdönttü.
Bir katar ulut jaykı jürgön köçküdöy,
Öz biyligin jogotuşup kuladı.
Seksen beşke çıkkan baatır Dandolu3
Bir zamatka tursa kuumak bulardı.
Dalay duşman karıyadan suladı.
Venetsiya! Köp jıl boyu ezilip,
Birotolo erkindiktin ünü öçtü.
Tassoo 4 akındın ünü gana sezilip,
Oşol tirüü, alar alsa Tasso öçtü.
Angliya, okeandın padışası 5,
Tolkugan suu baldarın sen kurutpa;
Alı kıyın, ayıkpas bar jarası,

Bayırkı lakap boyunça, Spartandardın kolbaşçısı (noyönu). Brasidanı enesine el maktay

bergende enesi: «Sparttardın mıktı baldarı köp, bul alardın içindegi eñ jamanı» degen
eken

1815-jıldan tartıp Venetsiyanı Avstriya biylen turgan

Dandolo — Venetsnyanın dojusu (je tekçisi); 1192-jılı 85 jaşında dojulukka şaylangan;

Dandolo başkarıp turgan uçurda Venetsiya öz jerin kenitip, küçtüü bolup, darajanın kılda
başına jetken

Tassoo — bayırkı Venetsiyanın akını

5Angliya

okeandın padışası — Angliyanın Parij kelişimine katışkanına Bayrondun

kañırıgı tütögön, al kelişim boyunça Venetsiya Avstriyaga berilgen
Özüñdün da tagdırıñdı unutpa,
Jatsañ dagı suu jamınıp, tınç jakta.
Venetsiya, seni süydüm jaş çaktan,
Jer deçümün: dür dünüyösü jaynagan;
Deñizinen kuyunga okşop bir jaktan
Orgup çıgıp kenç bazarı kaynagan;
Otvey, Radklif, Şiller menen
Şekspir 1
Köñülümö saldı seni tattuulap,
Murunkuday bolbosoñ da tutam pir,
Dañktuu çaktan turgan çagıñ mukurap,
Eñ başkaça jakın öñdüü maga bir.
Jaralmıştan biyik çıgat karagay,
Çokudagı aska taşka tirelip,
Tamırları taştı jarıp çalkagay,
Jel jalagan borçuktarga şirelip.
Toogo tatık boroondordu elebey,
Özök baylayt, kulaç jetkis, karkayıp.
Çınıgı taş kuçagınan çenebey,
Kubat alıp, bir alp bolot dardayıp.
Oşogo okşop össöçü akıl zalkayıp.
Ömür degen koogo çıkkan karagay;
Kuru zatka jayat tamır, biyletpey;
Jonu joorup jatsa da ünün çıgarbay,
Töö janıbar tartat jügün bılk etpey;
Tokoydogu jan-janıbar, aybanday,
Karışkır da kıñk debesten ölsö jay,
Asılsıngan adam kantip kaygırbay,
Kayrattanıp, sabır kılbayt jaymajay
Ömür batmak kün sıyaktuu zakımday.

Bul ataktuu jazuuçu, akındardın çıgarmalarındagı okuya Venetsiyada jürgön
Kaygı öltüröt jeñse adamdı bıçaktap
Je kaygını adam jeñip öltürmök.
Kee biröönü ümüt kayta kuçaktap,
Jibin iyrip, iyik kayta jügürmök.
Biröölördün ındını öçüp, taşırkap,
Erte karıp, mögdöp jürüp ölüşmök.
Biröö öydölöp, biröölörü jabırkap,
Soguş, emgek, jırgal, meenet körüşmök
Kimge kanday tagdır jazsa bölüşmök.
Padışalar biylik kurgan Rim eli,
İtaliya! sen dünüyönün gülzarı;
İlgerteden sen jarıkka kelgeni
Örçüdü önör 1, jaratılış bazarı.
Uraandından kanat közdün kumarı,
Aza kütkön çöbüñ turat señselgen,
Törtküldörüñ, çaldıbarıñ, — büt baarı
Baktan artık güldörü añkıp, termelgen;
Bayırkının körkünö jok teñ kelgen.
İtaliya, İtaliya! sen şordop,
Suluuluktu belekke aldıñ özüñö.
Oşonduktan meenet, tüyşük oordop,
Suluuluguñ çirköö boldu jüzünö.
Sanjırañdı otko jagıp örttöştü...
Suluudan da eger bolsoñ küçtüürök,
Tospoyt beleñ karakçıga örköçtü.
Aybat bolso emes kanıñ tögülmök,
İçten sızgan kaygıña emes külüşmök.
Suluu bolsoñ, jamalıñda sertirek,
Jaşamaksıñ beypilde tınç, jadırap.
Oroñdoşup kapkaydagı badirek,
Kelmek emes duşman bolup şatırap.

Önör — İskusstvo
Suu orduna içmek emes kanıñdı,
Po 1 suusunun emes jeegin talamay,
Dos, duşmandan saktayt eleñ arıñdı,
Öz körküñdü mınday tursun kargamak.
Kün körmöksüñ aç kulaktan, tınç kulak.
İtaliya, önör, jarak enesi!
Tarbiyalap sen jetilttiñ baarısın.
Emi çıksın emgegiñdin kiresi,
Seni azaptan mamleketter kutkarsın.
Senden izdep jürdü beyiş kilitin.
Tukumdarıñ zıynatındı bulgabay,
Evropa eger kaytarbasa joo betin,
Azabıña kantip tütüp, çıdasın,
Tak oşondo künöösü da arılgay.
Kanga toyup, mas bolgondor jin kusat,
Frantsuzdar kanga esirip, kuturdu.
Kaysı jerde kanday ölkö bolso azat,
Kul kılam dep, üröylörün uçurdu.
Kesirdenip, döökürsüdü çirenip,
Adamdardın erkin oyu tıyıldı.
Kündör öttü kan aralaş kirdenip,
Akır barıp öz tagdırı kıyıldı.
Şıldıñ. mıskıl kert başına jıyıldı.
Jeldi bögöp, jelbiredi sürdönüp.
O erkindik, jırtılsa da jelegiñ,
Dobulbaska doo ketse da türdönüp,
Burganakta ündöp kelet ilebiñ.
Jıgaçıñdın bürü tüştü, kübülüp,
Kabıgına tiydi balta çabılıp,
Birok turat şireleri tögülüp,
Uruktarıñ jatat suuk jamınıp.
Jakşı jazda önöt jaynap, jabılıp.

Po — İtaliyadagı suu
O mahabbat! közgö ilinbes perişte!
Jalgız gana işenebiz özüñö.
Kan agızıp ıylaybız biz keyişte,
Ömür boyu körböy karap jüzüñö,
Sanaa menen biz jüröbüz beyişte;
Sanaa menen özüñdü da jarattık,
Jan küsögön eles kılıp biz içte,
Özübüzdü bir özüñö karattık,
Jan küygüzüp saga ömürdü taptattık.
Bizdin turmuş jaralganda teskeri,
Baş alaman, kargış tamga basılıp;
Bul aalamdın kalbay çolo bir jeri,
Uu korgoşun basıp ketti asılıp.
Uu korgoşun köktü karay oojalıp,
Ölüm, apat, kaatçılık tepsedi.
Köküröktü alsıratkan dart çalıp,
Kargaşanın katuu zaarı ketpedi,
Azap, meenetterge esep jetpedi.
Taysaldabay birok akıl oyloyluk;
Şermendelik oy, pikirden ayrılmak!
Kuru köödön, oydon kemçil bolboyluk,
Tizgin tursa kojoyunduk kim kılmak!
Kokus adam kirbesin dep akılga,
Akıykattı kança bolbo sen basmak,
Aydap, sürüp, baylasañ da çınjırga,
Kök daarıgan akılga nur taramak,
Sokurlardan çel ketip, tüz karamak.
O zamana! ölgöndördü zıynattap,
Çaldıbarga sayma saygan çebersiñ.
Jaraluuga tabıp bolup, karkıttap,
Daanışmansıñ, katanı oñ çeçesiñ.
Filosofsuñ, kalptı jokko çıgarıp,
Tekşeresiñ, baarın kayra irgeysiñ,
Keçikseñ da joktu, bardı ıygarıp,
Akır bir kün surak kılıp tergeysiñ;
Koynuñdamın, ünümdü ugup bergeysiñ:
Karapayım menin mürzöm bir bölök
Jalgız turat, mürzölördön oolaktap;
Urandıdan jıynaganda sen belek,
Meni dagı koşup koygun ardaktap;
Moyun sunsam katuu bolboy zulumga,
Merez bolsom, kulagıñdı japırgın;
Alsız elem, kılıçımdı kılımga
Öz booruñda saktap jürgün, jaşırgın,
Jalañdatıp duşmanımdı kaçırgın.
Nemezida 1 kılmışı bar ar işti
Unutpadıñ tarazaga tartkandı.
Jazaladıñ baykuş bala Oresti,
Korgop turduñ arız-arman aytkandı.
Orest 2 bolso atası üçün tüşüp tün,
Enesinin kanın töktü öç alıp,
Birok al kan öz kan bolçu, katıgün!
Taş töşöktön emi turgun çañ salıp!
Köküröktün zarın ukkun tañ kalıp!
Kim künöölüü, je özümbü, babambı,
İşi kılıp kökürögüm jaraluu.
Adilettüü eger kural tapsambı,
Kan tögüüdön jok boluuçu ayanuu.
Öç aluuga emi birok bolbostur!
Erte, keçpi, öç almakmın baarı bir!
Men oygonbos uykudamın, kozgol, tur!

Nemezida — öç aluuçu arbak

Orest — bayırkı grekterdin sözü boyunça, Orest Agemmenon menen Klitamnestranın uulu;

Klitamnestra özünün küyöösün koşo öltürüşkön; Orest atasının kanın kuup, enesin öltüröt,
birok anı jazaga tartışat
Öç alıp ber, maksatıma sen jetkir,
Tazalansın jüröktögü jatkan kir!
Men kıykırbaym çabaldıktan karjalıp,
Kim körüptür alım ketip, mukurap,
Demden tayıp, kayrat boşop, baş salıp
Turganımdı müñküröp da, burkurap?
Bul ırlarım kılımdarga jol basat;
Kül bolsom da ünüm çıkmak şañkıldap.
Keçiksem da aytkandarım işke aşat:
Adamdardı kargagım bar zañkıldap,
Mezgil uçup kele jatat jakındap.
Kargaganım — keçirgenim, jaraşıp!..
Kübö: asman, töşü tüktüü kara jer!
Men emespi tagdır menen talaşıp,
Iylap keçken kıynasa da ezgender?
Ne kılbadı jürögümdü ezgilep,
Turmuşumdu kılıştı akır eki aça!
Ümütümdü üzüşsö da tebelep,
Bılk etpedim, jaralıpmın başkaça.
Kördüm dalay kalgandardı temselep,
Körböpmünbü kılbagandı kılganın,
Mayda kalptan çoñ kordukka barganın,
Uşagınan jalaasına jılganın,
Şilekeyin agızıp çuu salganın,
Ar bir sözü ok jılança çakkanın?
Yanustarı 1 antkorsunup üşkürüp,
Tımızından kıl jip menen buuganın,
Dödöylördün aldında iyin kuşurup,
Bilmemişke salıp uulap jatkanın!
Oşondo da beker ömür sürbödüm,
Akıl kemip, meyli kanım muzdasın,
İçki küçtü joyör kuduret körbödüm,

Yanus — eki jüzdüü kişi
Azap kıynap, kança mezgil uçpasın!
Men mürzödö jatsam da ırım şıñgırap,
Kıl kıyaktay omok bolmok köñülgö,
Jüröktögü taştı eritip, şañgırap,
Mahabattan kuru kalgan ömürgö
Azık bolup, berip turgay demilge.
Poemamdı bayakıda şiretip,
Jöngö salgan kayda jüröt kezginçi?
Daynı da jok, sözdön özün çettetip,
Bolboy ketti, koştoşolu, ketsinçi.
Sapar bütkön: körgöndörü — kuru eles.
Özünün da sanda kalgan sanı jok.
Eger anı adam debey bir keles,
Sezimi bar, tirüü jan dep oylosok,
Jakşı bolbos koş aytışıp koybosok.
Unutupmun: kezginçibiz hramda;
Ayrılalı uşul jerden koş aytıp,
Emgek büttü, ne bar üygö barganda,
Okeanga bir köz salbay baratıp?
Bizge sogot orto jerdin salkını,
Kördüm kayta alban toodon kaykıgan,
Bala kezden bizge tiygen jarkını,—
Zor deñizdi köz kumarın kandırgan,
Gibraltardan evksinge 1 çalkıgan.
Attiñ, attiñ erme çöldü jer tutup,
Jürbösmünbü jalgız süygön jar kuçup.
Büt keçirip, adamzattı unutup,
Süybösmünbü jaş selkini birge uçup.
O kubuluş! boroonunda ak kanat,
Dalay jolu köktü karay ergigen!
Boroonuñdu beresiñbi amanat?

Evksin — Kara deñizdin bayırkı atı
Je katabı ümüt kılıp tilesem,
Bul taalaydan kıldıñ bele meni kem?
Kubançı bar çer tokoydun içinde,
Irıskı bar een suunun janında;
Kündö kattap kelbese da bir pende,
Muzıka bar deñizderdin şarında.
Jakşı köröm tuugan menen jakındı,
Birok jakın jaratılış, janımda!
Sırdaşkanda kuçaktaymın zakımdı,
Unutamın kimdigimdi, barımdı,
Koşup ketem janım menen kanımdı.
Orgu, orgu kögültür kök okean!
Emne saga şarpıganı kemenin?
Adam jerde çaldıbardan ençi algan,
Sen bilbeysiñ ezüü emne ekenin.
Kemelerdi talkalaysıñ kıyratıp,
Adam mında kargaşasın salalbayt.
Özü ketet suu tübünö suu tartıp,
Tabıt emes izin eç kim tabalbayt,
Irdap, koşup janazası aytılbayt.
Ay-aalamdı kül oyrondop buzgansıp,
Meykinindi büldürö albayt karaktap,
Bir tuylasañ kıyrayt, kökkö buttu asıp,
Erkindikti kaldıñ jalgız sen saktap.
Kökölötüp köktü karay ırgıtıp,
Tegeretip oyno adamdı, bakırsın.
Zor küçünö jalbarınıp, pir tutup,
Tobo kılıp, öz kudayın çakırsın,
Jerge tüşür, momun bolup, tınçısın.
Titiretip şaarlardı, elderdi,
Kündön beter kürkürögön zambirek,
Koroldordu, borborlordu, erlerdi
Kalçıldatkan kaarı katuu titirek,
Levifandı 1 jasagañdın ustası
Bütkül deñiz kolumda dep mançırkar,
Alar saga külkü, oyunçuk, kıskası,
Keede saga tartuu boldu uşular, —
Kayda Armada 2? kayda oljoñ,
Trafalgar? 3
Kayda ölkölör dooran sürgön jeeginde?
Emne boldu Ellada, Rim, Karfagen?
Sen aykaştıñ erkin, dañktuu kezinde
Tanganıñ jok kezde torgo ilingen.
Mıkaçılar jattar kelip tebelep,
Jer koybodu oyron kılıp tepkedey,
Özgörböstön, ak köbügüñ erkelep,
Kögültür kek jüzüñ takır kebelbey,
Tura berdiñ jaralgankı kezgidey.
Seni süydüm jaş kezimden, o deñiz!
Ak köbüktöy aymaladım töşüñdü.
Aylampaña kişi daap kirgisiz,
Çumkup, oynop, taalay kördüm özüñdü.
Şamal jürsö buurakandap korkutup,
Esim çıkpay ererkedim, ıyladım,
Tolkun uulun erkeletti soorotup,
İrimiñden alçaktap sır suradım,
Ak jalıñdı azırkıday sıladım.

Levifan — Bibliyadagı deñiz mokoçosu, bu jerde: koldon salgan mokoço

Armada — 1588-jılı Angliyanı çaap alış üçün anın jeegine baratkan İspan flotu. Joldo

Armada boroongo uçurap, bıtırap jok bolgon
Büttü emgegim; ünün bastı ırlarım:
Jañırıgı bara bara tügönmök.
Taş uykunun çaçmak kerek sırların,
Tünkü küygön şamdı kerek öçürmök.
Poemada bolmok elem küçtüürök,
Birok emi jazarımdı men jazdım,
Men başkamın, sezim tarttı üldürök,
Murun körgön elesterden büt tandım,
Otum öçüp, arıp, çarçap, men azdım.

DEÑİZ KARAKÇISI
(Poema )

BİRİNÇİ IR
Taalay kaçkanda
Jırgal kündü estep
Sızdagandan jaman nerse jok.

Dante.
I
«Uçu jok tolkundagan kök deñizde
Jaşaybız biylik kılıp erkibizçe.
Kök deñiz tolkun taşıp, şamal sokkon,
Erkin üy, bizge meken dayım bolgon.
Çegi jok jeribizdin biz biylegen,
Tuş tarap bizdin küçkö başın iygen.
Küröşüp kün ötkörgön bizdin ömür,
Küç beret kubandırat açıp köñül.
Kün çalbay beti bopboz nazik öskön
Tolkundu körsö korkup öñü öçkön,
Kaalagan rakattı, dañktı süygön,
Katuu uktap, oygongondo şat külbögön
Nazik jan baştan köptü ötkörbögön
Tüşünböyt bizdin sırga baştan ötkön.
Aralap deñizderdi tolkun jarıp
Çıyralıp kayrattanıp köñül açıp,
Jolu jok jerler menen deñizdegi,
Aydaybız çatır jayıp kemelerdi.
Jüröbüz karmaşuunu dayım samap,
Turbaybız kıyın kezde jandı ayap,
Jürögü tüşüp korkok kaltarganda,
Şaşılıp akılınan adaşkanda,
Denebiz çıyralıp biz kayrattanıp,
Ayanbay duşman menen karmaşabız.
An sayın kayratıbız aşıp-taşıp,
Korkoktu şıldıñdaybız ortogo alıp.
Janında duşman ölgön jatsa sulap,
Ajaldan kimder korkup köñül burat.
Karañgı nım bolso da jatar mürzö,
Ajalga tik karaybız ar künündö
Oorudan ölöbüzbü je kılıçtan,
Bir ölüm beşenege bek jazılgan.
Andıktan ömür üçün ömür alıp,
Jüröbüz salgılaşıp çabuul salıp!
Töşöktön başın albay jıldap, aylap,
Jarım jan bolup kündö çegip azap
Ajaldan korkup kündö içten kargap,
Jatkandar kaltıldaşsın janın saktap!
Alardın ömürü ötöt saat sanap,
Biz bolsok mürt ölöbüz tartpay azap.
Jaşıl çöp jaynap çıkkan bolup kepin,
Kazatta jan berebiz jaşap erkin.
Jasatıp estelikti asıl taştan,
Koydurtat mürzösünö dalay adam.
Altından jan jökörlör jazuu jazıp,
Turguzat estelikti aga salıp.
Kök tolkun bizge kepin, deñiz-mürzö,
Kurbular eske alışat biz ölgöndö.
Tolturup çöyçöktörgö kızıl şarap,
Kurbular kızıp içip bizge arnap,
Betme bet karmaşkanda joonu jeñip,
Oljonu bölöründö bizdi eskerip:
«Ölgöndör kubanışmak munu körsö»
Dep aytıp kabak tüyöt karap öydö.
II
Uşintip karakçılar aralında,
Koşundun otu öçüp baratkanda,
Jürökkö taamay jetip ır jakkanday,
Aytıldı uruş jöndö söz ar kanday.
Keesi altın kumda sulap jattı,
Kay biri kılıçınan aarçıyt kandı.
Biröölör irenjibey kanjar alıp,
Çarıkka albars kılıp mizin janıp,
Kay biri şarap içip obon salıp,
Kay biri jıgaçtı çaap kayık jasayt,
Kermege suulu tordu keesi jayat.
Kay biri deñiz boylop oyluu basat,
Kee biröö ilbeesinge tuzak tartat.
Jel keme közgö ilinse alıs jaktan,
Karaşat ayırbastan közün andan.
Ötköndö joo jeñgendi keesi aytat,
Kay biri «tez bolso» dep uruş samayt.
Tölgölöp samaştın jok eç kajatı,
Bardıgın bilçü jalgız bir kol başçı.
Kol başçı bütkül iştin jayın bilet,
Körsötüp soguş jolun, buyruk beret.
Atagı çıkkan kim al koldun başı,
El korkkon—kök deñizdin karakçısı?
Elge jat, buyruk berip özü köngön,
Az süylöyt, kaarın çaçat sürdüü öñdön.
Ugulbayt külgönü anın şañduu toydo,
Keçiret askeri anı bolso oljo.
Tolturup stakandı şaraptarga
Al içpeyt, kagıştırıp el aylanta.
Jegeni daamı jok supsak tamak,
Jönököy asker dagı koybos karap,
Kara nan, jaşılça-çöp tatkanı anın,
Kee kezde oozgo alat jemiş danın.
Uşunday daamı jok aştı supsak,
Keçil da karabastan itke ırgıtmak.
Jegeni mınday naçar bolgon menen,
Denesi ötö bışık, taştay bekem.
«Jeekke burgun!» «Karma—tak uşunday
Artıman jönögülö, birin kalbay!» —
Dep buyruk berse özü dayım talbay,
Jeñilet duşmanı anın daynıñ tappay.
Ar dayım kandan-bekten kayra tartpay,
Sözgö bek, iş bütüröt tez şamdagay.
Al üçün baş iyişet baarı aga,
Kerjeñdep kee biröölör kayaşa aytsa,
Jek körüp, teşe tiktep söz aytkanda,
Ekinçi ooz açpas bolot kayra.
III
«Jel keme! Jel kemeni tigi kara!»
Degende jabalaktap baarı anda
Karaşat dürbü menen: «kayda barat
Jelbirep kimdin tuusu kanat jayat?
Oljogo kelgen emes uşul keme,
Karagın, kemebiz go bul çın ele,
Baykaçı maçtasına kanduu jelek
Tagılgan şamal jürsö jelp-jelp etet.
Tezinen sokkun şamal arkırap bat,
Jetkirgin uşul jerge tezden aydap.
Batkıça kündün nuru yakor taştap
Jel keme uşul jerge kelip kalat.
Tetigi tumşuktu emi al aylandı
Buluñga bizdin bögöt kirdi janı.
Tumşuru jel kemenin suuga batıp,
Kelatat tolkun jarıp köbük çaçıp,
Duşmandan eç körbögön kayra kaçıp,
Kemenin çatırları kanat jayıp,
Janduuday kögüş tolkun tuura jirep,
Uruşka dayar turat keme elpek.
Oşonu başkaruuga ar kim degdeyt,
Al üçün okton korkpoy janın bermek.
IV
Bortunda yakor ilgen jatat arkan,
Reyge çatırlardı jayıp salgan,
Çaypalat kök deñizde jeñil keme,
Tüşürdü kayıktı andan zamatta ele.
Oturup kalak menen kayık aydap,
Jeekti közdöy alar kele jatat.
Kayıktın murdu barıp kalıñ kumga,
Batkanda kıykırışıp şañduu «uraa»,
Jeekte koltuktaşıp kol karmaşıp,
Al surap, tamaşalap külkü taşıp
Jürüşöt karakçılar kubanışıp,
Toydu oylop alda bolor köñül açıp.
V
Abdan tez kabar jetip el çoguldu,
Katkırık, tamaşaga jeek toldu.
Ayaldın çoçuganday nazik ünü,
«Küyöömdü, kördüñörbü süygönümdü? —
Dep surayt. Kimder ölgön, kimder aman,
Kim aytat? Bizde jeñiş, kündö mayram.
Çarçadık kütüp jatıp tañ erteñden,
Biz kaçan kezdeşebiz süygön menen?
Boroondo, arasında salgılaştın
Baatırdık körsöttüñör siler dayım.
Kim ölböy karmaşuudan aman kalsa
Tez kelip, sanarkabay köñül bassa,
Betinen taamay süyüp erkeleyli,
Jüzünön kapa tagın ketireli».
VI
«Kayda ataman? Jaydı aytıp bereli,
Andan jañı kabarlardı bileli,
Baykasañar bolobuz go mında az,
Kubangıla, kezikkende köñül aç.
Kol başçıga bol tez Juan alpbargın,
Tez bütürüp aytalı iştin al-jayın.
Toydu kurup, abdan şarap içeli,
Büt bolgondu silerge aytıp bereli»—
Deşip jaynap karakçılar askaga,
Jönöp kaldı karool kılar tarapka.
Al buluñda japay güldör güldögön,
Muzdak bulak biyik aska üstünön
Kulap tüşüp jolooçunu çañkagan,
Suusagandı tamçısına kandırgan.
Karakçı köp adam başı adaşat,
Too betinde kumurskaday jaynaşat.
Tiginekey kara üñkürdün janında,
Közün albay karap turgan alıska,
Öböktögön kılıçına tayangan,
Tereñ oyluu jalgız turgan kaysı jan?
Tayagınday kolundagı koyçunun,
Koldo kılıç dayım bolot oşonun...
«Konrad al! Kalıbınday al jalgız,
Öñü sürdüü adam arañ karagıs».
«Juan, aytçı aldına biz kelgendi,
Baya körgön mında kelgen kemeni,
Tezden aga ayta turgan kabar bar,
Oşonu aytıp özüñ andan joop al.
Oyun bilseñ jinine anın tiesiñ
Oşonduktan biz korkobuz bilesiñ».
VII
Juan barıp sözün ayta baştadı,
Ugup anı jakın kel dep jandadı.
Anan eköö, el aralap jay bastı,
Ooz uçtan salamga joop kaytardı.
«Kat bar sizge arnap jazgan ataman,
Tıñçı grek bizge anı tapşırgan.
Oñoy oljo bolorun al kabarlayt,
Je korkunuç bolorun al bayandayt.
Oşentse da biz... dep sözün baştarda,
«Bas jaagıñdı» — dep Konrad aytkanda,
Ildıy karap ketençiktep bardıgı,
Katar turdu kabaktarı salıñkı.
Añ-tañ kalıp korkup başı adaşıp,
Kübüröşüp anıñ közün karaşıp,
Atamandın oyun bilmek boluşat.
Başka jaktı karap anda ataman,
İçte katat bolgondugun buşayman.
Kattı okup: «Juan kagaz berginiñ,
Kayda ekenin Ganzalvonun bilgizgin».
«Al içinde karool kılgan kemenin».
«Ketpesin al kattı aga alıp bar,
Orduñarga bolgun baarıñ dapdayar.
Tünü menen alıs jolgo çıgabız,
Özüm baram, joogo kırgın kılabız»
«Bügünbü?
— Ooba bügün, kün kızarıp batkanda
Şamal bolso biz jönöybüz. saparga.
Alıp kelgin plaşçımdı kalkanıçtı!
Bir saattay kiyin joldu tartalı.
Surnaylardı dobulbastı unutpa,
Dayardasın tapançamdı uruşka.
Çaptırmasın dat basıptır karagın,
Abardaştık kanjarımdın sapçasın,
Ondop koysun, ötö maga kıska eken,
Alek bolom alım ketip bekerden.
Mezgil jetip biz jönördö saparga,
Zambirekten ok atılsın bir kança».
VIII
Aralamak bolup deñiz meykinin
Dayar turat bardıgı kıñk debesten.
Konraddın dayım joldu baştagan
Buyrugu eç atkarılbay kalbagan.
Al tabışmak, jalgız jüröt dayıma,
Unutkanday külkünü al başında.
Anın atın ugar menen dalay jan,
Korkkonunan öñ bozorup kaçat kan;
Korkok, sokur bir top mında adamdı,
Başkaruunun ıgıñ bilgen al jakşı.
Buyruk berüü jolun abdan üyröngön,
Karakçılar aytkanına büt köngön.
Biriktirgen karakçını emneler,
Baş koşturgan baş keserdi kanday er?
İşte iygilik artıkça anı dañktantkan,
Aylaker jan, akılduu adam atantkan.
Ak köñülçön, ala köödön adamdı,
Baatırdıgı tañ kaltırgan dalaydı,
Bal til menen köp adamdı aldagan,
Oşonduktan alar anı maktagan.
Köptün kılgan emgeginin üzürün, ;
Jalgız biröö köröt jırgap künü-tün.
Mınday işter bolup kelgen muruntan,
Kezikmek al keleçekte turmuştan.
Bul çınında tabiyattın zakonu,
Kimder tapkan bul okşogon jobonu.
Kuldar bilse emgegin kim jegenin,
Kündür-tündür anı kimder ezgenin,
Könmök emes jaşap turgan şartına,
Çınjırların tıtmak, könböy tagdırga.
IX
Kudayday öñü suluu, ajarı artkan,
Azezil demon okşoş kaarı taşkan.
Konrad suluu emes tañ kaltırgan,
Okşoboyt baatırlarga dañkı aşkan.
Birok da öñü sürdüü, ottuu közü,
Gerkules bolboso da anın özü
Çarçı boy belsemdüüsü jigitterdin.
Közünön otu küyüp nurun çaçkan
İçinen köptün anı taanıyt adam.
Kararıp küngö küygön suluu öñü
Tandantat karagandı anın közü.
Kurçalgan tarmal çaçka jelbiregen
Başında kanday oy bar jan bilbegen.
Kee kezde selt dep serpken kabagı anın,
Bayandayt anın oyun, samaganın.
Birok da bir kalıpta çıkkan ünü,
Ar dayım kamarabas sürdüü jüzü,
Oyunda bolgondordu büt jaşırat,
Bilgizbey oyun, sırın içke katat.
Mañdayın tilkelengen bırış baskan
Dit bagıp karay albayt anın adam
Belgisiz kumarlıktın öçpös tagın.
Katkanday jürögünö jüröt dayım.
Kabagı jark etkende anın közü,
Sır bilmek bolgon jandı arbayt özü.
Biröönü teşe tiktep közün salsa,
Dit bagıp karay albayt adam aga.
Bilgeni jüröktögü anın sırın,
Baykasa aldırtadan biröö akırın,
Tigilip akıraya karaganda,
Al baykuş bopboz bolot başın sala.
Bir da jan sırın anın aça albastan,
Tañ kalıp, başı katıp bolgon ayrañ.
Katkırıp şıldıñdasa dür dep dene,
Kaarınan sürdöyt adam tiktegende...
Egerde kokusunan açuulansa,
Ayöo jok, keçirim jok bolçu anda.
X
Sırtınan aram oydu eç kim bilbeyt,
İçten jep jılaan okşoş al iymeñdeyt.
Dayıma süyüü maalim—süyüü açık,
Öç. aluu, kek saktagan, körö albastık
Bilinbeyt içte gana bek saktalıp,
Kee kezde arbayt kaytpas zaarın çaçıp.
Eerdi kaltargandan, kan kaçkandan,
Kabagın salıp öñü kubargandan,
Muruntan iymeñdegen içten arbap
Bayakı kek saktagansır baykalat.
Başkaga bilgizbegen sırdı içte,
Ayleker adam gana baykayt keede.
Kabagın salsa, tüşsö kirpikteri,
Kolunan kırç etkeni beret belgi,
Kaygırıp ulutunup üşkürgönü,
Añdıyt dep ulam karap eki jagın.
Elteñdep tınçsızdanıp tez jürgönü
Bilgizet daana kılıp anın sırın,
Jüröktö çeksiz sezim taşıganın.
İçinen azap tartıp, öñ albırıp,
Kalçıldap betten muzdak terler agıp,
Turganda körgön kişi tezden baykayt,
Kandayça tartkandıgın içten azap,
Jek körgön jıldın eriksiz esteligin,
Jürökkö uunu kuyup örttöp dendi
Turganın abaylagan baykayt anda.
Tagdırı mañdayına şordu jazsa
İçine kanday adam sır katkanın,
Aça albas başka bir jan taldap baarın
XI
Tabiyat Konraddı jaratkanda,
Arnagan emes anı jaman jakka.
Asmanda kuday menen adamzattı,
Koyguça jek körgözüp aga karşı
Adamdan bul düynödö jaşap jatkan
Muruntan zapkı körüp köönü kalgan.
İşine menmensinip mançırkagan,
Oylogon oyunan al eç kaytpagan.
Kalp aytsa, kalp aytkanga kalptı aytkan,
Önögün berbey dalay öçtü algan.
Jek körböy adiletsiz adamdardı
Adilet ak işterdi jamandadı.
Jakşı adam bardıgına bul ömürdö,
İşenbey künöm sanap jürdü özünçö,
Jakşılık adamdarga körsötpödü,
Albadı adamdardan alkıştı özü.
Kuulup jürgöndüktön jaş kezinen,
Konrad adamdardı büt jektegen.
Düynögö tınçtık berbey adamdardan
Öç al dep açuulanuu anı azgırgan.
Öz başın künökör dep eseptegen
Başkanı özü okşoş dep eçak çeçken
Kee birin durusko dep sanasa da
Buzuku zulumdugun içke katkan,
Janjökör eki jüzdüü dep atagan
Alardın jek körgönün jakşı sezgen,
Jaltaktap korkorunda eçak bilgen.
Korkpogon kaltarbagan dayım andan
Közgö aytıp, betin açar bolbogon jan.
Japanday jürsö dagı elden bötön,
Anı eç kim ayabagan, jek körbögön.
Kaltartkan dalaylardı anın atı,
Birok da jan bolbogon aga karşı.
Kurttardı ar bir kişi teep ketet,
Jılaanga uusun çaçkan kimder tiet?
Kurt bolso zıyan kılbay jılıp jönöyt,
Uu jılaan buttu orop çagıp ölöt.
Işkırıp jan ayabay turup arbap
Ölgüçö uu taratıp sözsüz çagat,
Oşondoy karakçıda bolgon adat.
XII
Mıkaaçı bolboyt adam tuulgandan,
Karakçı atalsa da özü baştan
Bar ele Konraddın jürögündö,
Adildik, meerimdüülük köñülündö.
Süyüşkön aşıktardın, dalay jaştın,
Sındırgan ayabastan neçen şagın.
Emi al kan kızısa özün karmap,
Abaylap söz süylöçü, işti baykap.
Şontse da jürögündö bolgon süyüü,
— Düynödö jalgız jandı özü süyçü.
Ukmuştuu suluulardı ajarı artkan,
Körsö da köñül burbay ötçü andan.
Suluular tutkundagı köp ıylaçu,
Süyüüçü, anı samap kumarlançu.
Birok al birine da nazar salbay,
Jürüüçü kaparına alardı albay.
Süyüüsü anın nazik tereñ ele,
Janına kubat berçü kıyın kezde.
Al süyüü jıl ötkön soñ ulam artkan,
Biröögö közü tüşsö anı baskan.
Saparda, azapta da özgörbögön,
Süygönü jürögündö eç öçpögön.
Süyüügö bekem ele katuu taştan,
Ayaldı mınday tereñ süybögön jan.
Ümüttün üzülgönü tartkan azap,
Keppi aga süygön tursa külüp jaynap.
Mañdayda tursa janday süygön jarı,
Açuusu basılçu ele tarap baarı.
Buk bolup tursa dagı zaarı taşıp,
Tiştenip çıdaçu ele kaarın basıp.
Saparda jürgön çakta bekem çıdap,
Süygönün dayım ketçü kündö samap.
Koştoşup alıs sapar keterinde,
Süygönün kapa kılbay ayar ele.
Aşıktık ulam kayra aşıp taşıp,
Eskirbey turçu ele jañılanıp.
Egerde bul ömürdö süyüü bolso,
Çın süyüü, tereñ süyüü bolçu oşondo.
XIII
Jekteybiz al kılmıştuu bolgon üçüñ,
Birok al otko küygön çın süyüünün.
Süyüü otun jalgız anın jürögünön,
Jamandık, kıyanattık öçürbögön!..Buluñdan karakçılar kayrılgança,
Artınan karap turdu kalıbında.
«Karaçı, mına kızık! Özüm korkpoym,
Akırkı saparım dep munu oyloym.
Jok, jogol, beker sanaa tınçımdı alba.
Özümbü korkutçu eldi kılıp kapaa
Çıgayın duşmanga men özüm karşı,
Tabarbız tagdır jetse anda ajaldı...
Bolboso kapısınan duşman kamap,
Çıgarbay bul buluñdan bülük salat.
Plan bar, bakıt joldu açıp berse,
Duşmandı oyron kılam ıgı kelse.
Tüşüñdö jakşı tüş kör, duşman ukta,
Ok menen oygotormun tañ atkandaKatuu sok jürgön şamal bügün tünkü,
Kubantkın karakçını, aç köñüldü.
Barayın süygönümö Medoraga
Dep oylop içten sızdı karakçı anda:
Bul kabar kıynabaspı, kapalantıp
Kantkende anı jaykaym köñül açıp!..
Men özüm kayrattuu elem küçüm taşkan.
Ik kelse jandın baarı kayratı aşkan.
Uyugun korgop jatıp aarı çagat,
Oşondoy adam dagı jan talaşat.
Kıynalıp başka kıyın iş tüşköndö,
Koşulat adamga küç—küç üstünö.
On çaktı asker menen uraan taştap,
Duşmandı kuusam degem koyço aydap,
Bar ele bir maksatım alga koygon,
Ketpegen ömür boyu çıkpas oydon.
Bekerden askerimdin tökpöym kanın,
Ölömün je duşmandı talkalaymın.
Soguştan ölömün dep men korkpoymun,
Baarıbız kaytpaybız dep köp oyloymun,
Birok da tutkundalsam maga ölüm!
Koldonom büt amaldı, bilgenimdi,
Jumşaymın aga ömür, biyligimdi.
O tagdır, künöölöböym özüm seni,
Bardıgın kılgan jürök denedegi.
Toktoçu tentek jürök sabır kılgın.
Açılar mezgil jetse senin sırıñ!»
XIV
Töbösü kök meljigen munaraga
Jetkençe oylop keldi uşundayça.
Oşondo tattuu, nazik ündü ugup,
Dalayga unçukpadı tıñşap turup.
Kün tiybes abdan biyik terezeden,
Uguldu nazik obon boydu eritken:
«Kün tiybes tereñinde jürögümdün,
Nazik bir sırdı saktap men jürömün.
Jürögüm keede saga joop kılıp,
Tıbırayt, kayra tınat içten sızıp.
Ölüktün mañdayına küygüzgön şam
Akırın bilinbesten küyöt arañ.
Kereksiz bolso da şam ölgön janga,
Bülbüldöp jarık bolot dayım anda.
Esine al, süygön janım meni este,
Karabay tabıtımdı özüñ ketpe.
Sanarkap jürök oorup kapalanam,
Sen menen bolbogongo özüm birge.
Jan çıgıp jürök toktop men ölördö,
Akırkı suroomdu atkar, al köñülgö.
Janıman artık körüp süygön üçün
Bir tamçı jaştı algın şondo közgö!»
Bütköndö nazik obon toktop jañı
Aralap bölmölördü kızga bardı.
«Medora, bul ırıñdı emne aytmaksıñ?»—
«Jok bolsoñ mañdayımda kapadamın?
Süylöşör adam da jok, sen kelbeysiñ,
Andıktan ırda ayttım büt tilegimBilgizet nazik ırım süygöndüktü,
Özüñö ömürdü arnap jürgöndüktü.
Dalay jol özüm jalgız karañgı üydö,
Boroondun ışkırıgın ukkam tündö.
Kemenin jıgaçtarın kıçıratkan
Şamaldın ünü ugulçu dayım magan.
Jakını ölgön okşop şamal ulup,
Kürküröp boroon bolçu kumdu uçurup.
Men korkup çurkar elem mayaktarga
Jaktırıp şamdı anda adamdarga,
Uktabay tünü boyu tañ atkıça,
Jıldızdar batkıçaktı men kapada
Bolçumun saparıñdan özüñ kaytpay,
Keçkisin korkuçumun jay taba albay.
Titirep şamal sokso kalçıldagam,
Jarık kün karañgı kör bolgon magan.
Kançalık kütsöm dagı senin kemeñ,
Jayıltıp çatırların tez kelbegen.
Tüş mezgil bolguçaktı seni kütköm
Akırı alıs jaktan keme körgöm.
Birok al başka jakka bagıt alıp,
Burulbay jönöp ketçü deñiz jarıp.
Bir az soñ dagı jañı keme kelet,
Baykasam senin tuuñ jelp-jelp etet.
Akırı körüp seni süygönümdü,
Kubanar elem körüp külgönüñdü.
O, kuday, kaçan bolot beykutta kün!
Jortuluusuz, korkunuçsuz jaşagan kün!
Sırıñdı bütün aytçı Konrad jan,
Jakpaybı jortuulu jok tınç jaşagan?
Akça, altın öz başıñdan kança aşkan
Ayabay baysıñ sende düynö taşkan.
Mına bul deñizdegi taştuu araldan,
Sonun jay tappaysıñbı başka jaktan?
Bilesiñ eç nerseden özüm korkpoym,
Kalçıldaym mañdayımda sen bolbosoñ.
Korkomun jalgız senin başıñ üçün,
Tileymin amandıgın men künü-tün.
Emne üçün süygönüñdön sen kaçasıñ,
Jortuulda karmaşuunu jaktırasıñ?
Ar dayım birge bolboy meni menen,
Uruştu kaalaysıñ sen ne sebepten?
Emne üçün soguş açıp büt düynögö,
Zıyandı keltiresiñ sen özüñö?
«Anıñ çın aytkanıñdın baarı tuura,
Bul başım tebelengen mından murda.
Kurt okşop keypi buzuk joldo jatkan,
Tepki jep azap tartkan dalay jandan,
Şonduktan jılaan okşop zaar çaçam,
Işkırıp öçtü alıp katuu çagam.
Kudaydın emi maga meeri tiybeyt,
Özümö jalgız süyüüñ kubat beret.
Taarınçı kılıp maga söz aytkanıñ,
Örttödü ogo beter menin janım.
Artıkça süygöndügüm jarkın seni,
Ayrıkça jek körgözöt bötön eldi!
Egerde başkalardı özüm süysöm,
Süygönüm jalgız senden koldu üzöm.
Korkpogun, süyüüm öçpöyt kepil maga
Ötkön kün, jırgal kuşu öz koluñdaMedora, emi çıda kayrattangın,
Jortuulga azır özüm attanamın».
«Çın ele çıgasıñbı jolgo özüñ?
Bakıtka jetpeysiñ dep içten gana,
Bayatan opkoljugan et jürögüm.
Azırbı? Azır ele ketesiñbi,
Emi ele kemeleriñ kelbedibi?
Dagı bar joldo keme kele jatkan
Askeriñ es albaybı büt çarçagan?
Jok koyçu, tamaşalap maga külbö,
Kün murun köndüröm dep oylop jürbö!
Kıynaba, mınday oynoo tamaşalap
Jürökkö tınçtık berbey kıynoo salat.
Süygönüm süylöbögün meni eerçi,
Kubanıp kızmat kılıp sıylap seni,
Jasadım tamak sonun saga arnap,
Tamak iç meni menen birge jaynap.
Toodogu muzdak bulak ar jagınan,
Aralap bir neçe jol badaldardan,
Atayın özüm tandap saga terip
Karaçı, türkün jemiş alıp keldim.
Jasagan özüm atay sen kelet dep,
Çöyçöktö jılt-jılt etet muzdak şerbet,
Kandırıp suusagandı kubat beret.
Kubantpayt köñülüñdü vino taşkan,
Vinogo bekemsiñ sen musulmandan.
İçkilik içpeymin dep anttı bergen,
Dep oylop başka adamdar jüröt içten.
Jür emi, kümüş çırak küyüp turat,
Şamaldan öçpöy tündö nurun çaçat.
Jür emi, kul-küñdörüm kızmat kılgan
Biy biylep ır ırdasın arnap sagan.
Bolboso koluma özüm gitar alıp,
Irıñdı ırdaym süygön küügö salıp.
Olimpi suluu kızdın taştalganın,
Ariosta añgemelep köp jazganın
Okuybuz, eger özüñ azır ketseñ,
Unutkan anttı adamday bolor eleñ.
Deñizdin ar jagında kürüldögön
Meykinde alıs jatkan bülbüldögön.
Jeegin Ariadnanın 1 men körsötsöm,
Jılmayıp küldüñ jaynap nuruñ közdön,
Közüñdün kıyıgına ulam karap,
Birde ıylaym, birde külüp tamaşalap.
Konrad deñiz süyüp soguş samap,
Saparga ketpeyt meni jalgız taştap.
Konrad çınında ele meni aldabayt,
Ketpesten mañdayımda karap turat».
«Ooba ömür güldöp tursa menin dayım»,
Ümütüm işke aşsa, açıp baktım,
Ar dayım mañdayında bolom janım,

Ariadna — Krit aralı
Köp sanaa sanay berip sargaybagın.
Birok da ubak ötüp sabalap tez,
Mınakey jakındattı koştoşor kez,
Bardıgıñ jıyıntıktar «koş» degen söz,
Baramın kay tarapka kaysı jakka,
Bardıgın aytar elem ubak alda
Az kaldı, jönöş kerek tez saparga.
Korkpogun janım menden kam sanaba,
Soguşkan duşman alsız, kolu az gana.
Er jürök otton dagı taymanbagan,
Men menen barat asker kayratı artkan.
Bolboysuñ men ketkende mında jalgız,
Özüñdü kurçap turat köp kelin-kız.
Kayradan bir bolobuz este anı,
Tınıçtık, jırgal kütöt bizdi jañı.
Tıñşaçı çoor ünün Juan tartkan,
Çakırıp meni kel dep kabarlagan.
Ubakıt boldu, oozuñdan süyöyün kel,
Keçirgin, koşkun janım koluñdu ber!»
Entigip, kıynalgandan dem ala albay
Obdulup moyununan bekem karmay
Turganda jaştuu közün karay albay
Kuçaktap turdu aşıgın ünsüz dalay.
Kolunda jibek okşoş kızdın çaçı,
Señselip tarmaldaşıp jaltıldadı.
Adamdan artık süyüp janday körçü,
Jarının alsız soktu jaş jürögü.
Zambirek ünü jardı anda toonu,
Kün batıp, sapar tartat mezgil boldu.
Tezinen batıp ketken kündü kargap,
Belinen kuçaktasa kısa karmap,
Betinen kayra süyüp kız jalbarat,
Jaloorup süygön jarın ulam karap,
Jatkızıp töşögünö kızdı alparıp,
Soñku jol körüüçüdöy nazar salıp,
Konrad közün andan ayıra albay
Dalayga turdu karap jarın ayay.
Düynödö emne tapkan, nege jetken,
Bardıgı kızda ekenin anda sezgen.
Mañdaydan akırkı jol jarın süyüp,
Şart koyup saparına ketti jürüp.
Közünön monçoktogon jaşı agıp,
«Kettibi?» dep suradı kaygılanıp.
«Emi ele bolboduñbu mañdayımda!»—
Dep surap suluu özünön ulam kayra,
Tezinen buydalbastan üydön çıgıp,
Askaga jetti suluu kuştay sızıp.
Oşondo monçoktotup közdün jaşın,
Agızdı möltüldötüp tamçıların.
Köz jaşı too suusunday tunuk, taza,
Tıpıldayt biri artınan biri kayra.
Birok kız «koş» degenge oozu barbay,
Telmirip turat karap jürök zarlay.
Ümüttü üzböy jañkı koş degen söz,
İşenbeyt ketkenine körbösö köz.
Suluunun ak jüzünön kaygı tagı,
Tük ketpes kaytkıçaktı süygön jarı.
Tiktegen alıs jaktı nurluu közü,
Jogotup çaçkan nurun zamatta öçtü.
Alıstan sölökötün körüp jardın,
Oşondo kayra töktü közdün jaşın.
Tündögü şüüdürümdöy monçoktogon
Közünün jaşı tamdı toktoboston.
«Ketti» dep kolu menen töşün basıp,
Kötörüp kolun kökkö dubanı aytıp
Karasa okeanda köbük çaçıp,
Çatırın kergen keme kanat jayıp
Baratat anı köpkö karay albay.
Jönödü suluu kayra üyün karay,
«Bul joruk tündö körgön tüşüm emes,
Taştadı jalgız kaldım—kayra kelbes!»
Dep anda sırın çeçpes oygo batıp,
Kele attı suluu jerge başın salıp.
XV
Zañkaygan askalardın jeegi menen
Kılçayıp artın kayra karabastan,
Konrad kele jattı ün debesten.
Tetigi buruluşta tötö joldon
Ötköndö gülgö, bakka büt orolgon
Saparga jönöründö salam aytkan,
Köz çaldı jalgız üydü körkkö batkan.
Ar dayım nazik nuru tiygen aga,
Jıldızı jürögünün jaşayt anda.
Tınç jaşoo azgırsa da jolun torgop,
Karoogo, üydü oyloogo aga bolboyt,
Tınç jatsa ölümgö özü duuşar bolmok
Duşmandar kurçap alıp büt jogotmok.
Antse da bir azırak toktop turdu,
Tınçtıkka almaşsam dep uruşuunu.
«Jok bolboyt, jardın jaşı tamsa meyli,
Aldıda saparımdan kalbaym» dedi.
Deñizdin ünün ugup şarpıldagan,
Körgöndö kemelerin kalkıldagan,
Denede bardık küçün özü jıynap,
Arışın kere bastı tez ıldamdap.
Salıngan kemelerge jüktü körüp,
Kırç etken keme ününö köñül bölüp,
Jeekte kañır-küñür bajıldagan,
Berilgen komandanı tuş-tuş jaktan,
Jarmaşkan jaş yunganı kök maçtaga,
Körgöndö köñül jooşup ketti kapa.
Kerilip ak çatırlar bir zamatta,
Akırın keme jılıp jol tartkanda,
Jireşip tarmal tolkun kök deñizde,
Jortuulga alıs sapar ketkenderge,
Jeekten kolun bulgap ar kim «koş»—dep,
Turganda, kökölösö kanduu jelek,
Buşayman bolgonuna özü baya,
Konrad tañ-tañ bolup turdu anda!
Közü ot, murunkuday jürök muzdak,
Kalbına keldi ataman köñül juuşap.
Aldıga kanattuuday uçkan keme
Eşilgen kum töşölgön kurgak jerge,
Toktoso jalgız anda toktor ele.
Deñizdin taza abasın dem alganga
Çıkkan jok seyildikke bul saparga.
Közünö körünüügö jookerlerdin,
Küç-kubat ali deñde bar ekenin,
Korkuunu duşmanınan bilbegenin,
Körsötmök bolup azır sapar çekken.
Bilgizbey içindegi bolgon sırın,
Adamdı boygo tartuu bilgen ıgın.
Mensinip mançırkaçu sürdüü öñü,
Adamga sırın aytpay jalgız özü,
Iñgayı kelse gana aytçu sözdü.
Tañırkap kee biröölör közün salsa,
Korkutçu, teşe tiktep akıraya.
Adeptüü, sılık ele büt jürgönü.
Taymanbas, sürdüü közü otu jangan
Eriksizden baş iydirip boygo tartkan,
Eç kimge des berbesin bayandagan,
Ukpagan anın sözün bolbogon jan.
Boyuna tartmak bolso biröönü eger,
Jüröktön çıkkan sözdü aytıp çeber
Jürögün eljiretip ukkan jandın.
Aylantçu sıykırçıday aldap başın.
Eriksizden meerimine başın iyip,
Könüçü aytkanına tilge kirip.
Birok al mınday işti az kılçu özü,
Buyruktu kılgandı ötö jakşı körçü.
Jaş çaktan jaman işke belden batkan,
Biröögö buyruk kıluu aga jakkan.
Korkutup, ürkütüünü al baalagan,
Süygönün başkalardan bark albagan.
Başında Juan bolgon karoolçular,
Tizilip turgan eken katar-katar,
—«Jookerler özdörünün jayındabı?»
—«Adamdar, jüktün baarı büt salındı».
Bir gana kayık kütöt atamandı».
—«Alıp kel kılıçımdı, plaşçımdı!»
—«Tez ele atkarılat anın baarı».
Dep alar bülük tüşüp dayardandı.
Asındı karşı-terşi kılıç, kanjar,
Jamıngan iyninde plaşçı bar.
«Çakırgın Pedronu tezden!» dedi.
Çakırtkan entelep tez jetip keldi.
Dos menen körüşköndöy ön jılmayıp,
Şattanıp salamdaştı—alik alıp.
«Künömdör bolboy adam büt işengen
Sözü bar uşul kattı oku tezden.
Eki ese karool köböyt bul aralga,
Akselmo jortuulunan kaytkan çakta,
Okusun aga bergin uşul kattı,
Jol bolup şamal sokso abdan jakşı
Üç kündö biz kaytabız bul sapardan,
Tañga maal kütkün korkup kaltarbastan!»
Akırın kolun berip karakçıga,
Sekirip tüştü ataman kayıgına.
Tolkundu şilep kayık kalaktarı
Zamatta kayık jılıp algaladı.
Kemege jeter menen, yutka çıktı,
Kelgenin sıbızgı ünü belgi kıldı.
Jarmaştı matrostor maçtalarga,
Bardıgı dayar sözün atkaruuga.
Karakçı joldoştorun bir az maktap.
Gonzalvo jaş jigitke jıluu karap,
Turganda bozorup öñ selt dey tüştü,
Buzuldu kapa bolup nege türü?
Askada jalgız üydü anda kördü,
Koştoşkon kezin estep oygo çöktü.
«Kemeni körör beken Medora jan,
Karaanı bülbüldöybü alıs jaktan» —
Dep anda artık süyüp aşık jarın,
Jürögü küyüp-bışıp boldu jalın!
Bar ele köp jumuşu oşol tünü,
Andıktan karagan jok köpkö üydü.
Tezinen kayutaga kirip ketti,
Gonzalvo menen köpkö maekteşti.
Oyun da bolgon dalay plandardı
Köp aytıp ümüt kılıp kıyaldandı,
Suuçulga joldoş bolgon çoñ kartanı,
Jazdı da barar jerin büt taktadı.
Saattı karabastan körgüç közü,
Tün orto bolguçaktı iştedi özü.
Añgıça bara-bara şamal küçöp,
Şumkarday tolkun jarıp keme süzöt.
Alıstap böksö toolor artta kaldı,
Barçu jer saat ötsö jakındadı.
Flotu türk paşanın toktop turgan,
Köründü buluñ daana turnabaydan.
Kemesin duşmandardın esepke alıp,
Uruşka kamınıştı dayardanıp.
Musulman karoolunan küzöt kütkön
Ot çıgat keede arañ bülbüldögön.
Körünböy Konraddın kemeleri,
Asmanga jetip turgan kurç mizderi
Aralap askalardı bir buluñga,
Jaşındı bilinbesten duşmanına.
Uktabay baarı tündö kıldı emgek,
Az kaldı işke aşarga kütkön tilek,
Meyli jer, meyli bolsun tereñ suuda,
Bardıgı umtuluşat uruşuuga,
Ataman deñizdegi karap suuga
Karakçı joldoştorgo akıl salsa
Kandayça uruşuunun ıgın aytsa,
Kan kızıp karakçılar turdu anda.

EKİNÇİ IR
Eki anjı bolup oyloy alasızbı?

Dante.
I
Korona portu batpay kemelerge,
Üylördön jarık çıgat jer jerlerde.
Al tünü toydu kurup Seyit paşa
Çınjırlap karakçını kelem dedi.
Kün murun jeñiş toyun elge berdi
Buyrugun sultanının atkarganı,
Kılıçın jalap atap bir allanı
Duşmandı jogotkonu büt kırganı,
Söz berip sultanına kasam kıldı.
Uruşka büt askerin, kemelerdi
Dayardap soguşuunun kamın jedi.
Askeri bir birinen biri ötüp,
Maktanıp, kün muruntan oljo bölüp,
Jeñe elek bolso dagı duşmandarın,
Bölüştü kolgo tüşör tutkundarın.
Tañ atsa, erteñ erte kün çıkkanda,
Koşoktop karakçını çınjırlarga,
Kırmakçı duuşar kelgen joonun baarın,
Örttöşüp karakçılar turgan jayın.
Oyunda kıyal menen joonu jeñsin,
Karooldor kam jebesin uktay bersin.
Soguşka büt jaragan jandın baarı,
Kol kurap grekterdi büt çapkanı
Grekke bolgon küçün çıgarganı,
Jeekke şaşçu türktör öç alganı.
Başına selde çalgan «erler» köyröñ,
Kuldarga kılıç menen kır körsötkön.
Üylörgö kirip tintip kişi öltürçü,
El mülkün talap alıp şimşip jürçü.
Emneni işteym dese öz erkinde,
Oyunça kaalaganın kılçu elge.
Erteñki bolçu uruşka könüş üçün,
Kez kezde kılıç şiltep kıykırgan ün
Çıgat da, küüldöşüp tañ atkıça
Batıştı alar oyun tamaşaga.
Ömürün kim baalasa barıktasa,
Jılmayıp kubanıçta özün sezip,
Çakırıp konoktordu şarap berip,
Artıkça sıylaş kerek bolup elpek.
Jakşı kün bolguçaktı kütüp kezek
Büt kegin öz içinde saktaş kerek.
II
Başına selde çalıp Seyit paşa
Oturat jıluu-jumşak biyik jayda.
Kol başçı bilermandar anı kurçap
Oturat dalay sözdün başın kurap.
Paloo jep, idiş-ayak jıynalganda,
Meymandar jañı gana es alganda,
Özünö alıp kel dep içimdikti
Nökörgö Seyit paşa buyruk berdi.
Şaraptı içiş bolboyt musulmanga,
Şonduktan şerbet berdi oturganga.
Meymandar kanjasınan burap tütün
Bubendin sozolongon ugup ünün,
Biyçiler biy biyledi neçen türkün.
Jortuulga jürmök bolup erteñ-erte
Kürpüldöp tolkup turgan kök deñizde
Jayınça es aluuga bolboyt deşip,
Bütkön soñ şerbet içip, tamak jeşip,
Mamıkka juurkanga jibek, şayı
Jatsak dep içten oyloyt anda baarı.
Oynoylu şattanalı ubak barda,
Jeñişti berçü kuran, jalgız alla, —
Dep paşa karaçısın algan jıynap
Özümö tayanıçım dep köp maktanat.
III
Eşigin çoñ saraydın küzöt kılgan,
Kul kirip korkup-ürküp argasızdan,
Jıgılıp tize bügüp, taazim etip,
Anan soñ söz süylödü tilge kirip:
«Dubana karakçıdan kaçıp keldi,
Özüñö dalay sırdı aytam dedi,
Buyruk ber!» dedi dagı kulu küttü,
«Alıp kel»!—degendi ugup kayra jürdü.
Kaçkındı alıp kirdi buydalbastan,
Jılañaç etke kiyip kara çapan,
Azaptı tartkan kaçkın basat arañ.
Tamaktı az içkenden arıktagan,
Korkuu emes, açkalıktan kanı kaçkan.
Aldında kalpagının tarmal çaçı
Samsalayt, özü taanıyt bir allanı.
Beyişte jırgaymın dep azap tartkan,
Denesin ken-kesiri çapan japkan.
Tañdanıp karap turgan zaldagı elge,
Çeçkindüü jay karadı kirgen neme.
Aytkın dep kaçan buyruk beret paşa
Degendey kulak türdü baarı zalda.
IV
—«Kay jaktan keldiñ özüñ biz tarapka?»
—«Karakçı tutkundagan meni başta,
Oşondon keldim mında özüm kaçıp».
—«Kay jerde tutkundagan kolgo alıp?
«Kayıkka Skalondon tüşüp alıp,
Hiosko sapar tartıp kele jatıp,
Kudayım jolubuzdu bizdin açpay,
Türktördün soodageri kütkön dalay
Jük, mülktü karakçılar tartıp aldı,
Tutkundap kolu butka kişen saldı.
Korkposton eç ubakta men ajaldan,
Kaalagan jolum menen tandap algan
Samagan jaktı közdöy sapar tartıp
Jürgöngö bay bolgomun kanaattanıp.
Karañgı dülöy tündö özüm kaçsam,
Kayıgım boşonuuga berdi jardam.
Mınakey kelip turam mañdayıña,
Özüñ bar jaratılgan taalayıma.
«Kandayça karakçının al-abalı,
Karaktap tartıp algan altın malı
Jıynagan büt baylıgı katkan jayı,
Abdan bek kuraldanıp kurçalganbı?
Çayandın uyugun biz kıyratkanı
Kelgendi bilebi al kabardarbı?»
«Paşa oylo, tutkundalgan tordogu adam,
Dayıma erkindikti samabaybı.
Şonduktan tıñçılıktı oygo albagam.
Alıska alparbagan özü menen,
Tolkugan deñiz ünün ukkamın men.
Körgömün köpkök bolgon keñ asmandı,
Asmandan açık tiygen kün nurları,
Eñsetken mendey kuldu tutkundagı.
Küçümdü jıynap, basıp akkan jaştı,
Oylogom kantip kişen talkalaştı.
Kutulup karakçıdan men ketken soñ,
Duşmandı kütöbü alar sen oylosoñ.
Kaytarsa meni alar sak boluşup,
Kançalık jaş aksa da közdön joşup,
Kaça albayt elem jatkan kapasımdan,
Tutkunda kul kaçkanın baykabagan
Karooldor askeriñdi jakındagan
Sezişpeyt, kaparga albayt işen magan...
Küç ketti, tamaktanıp es alayın,
Köp ubak suuda süzüp arıp azdım.
Ketüügö uluksat ber dem alışka,
Tınçtık ber, boşot meni koy jayıma.
Beypilde jırgaldıkta jaşa özüñ,
Şattıkta büt baarıñdın künüñ ötsün!»
«Dubana, surarım bar, toktoy turgun,
Sözümdü uk, bol tezinen jerge olturgun.
Men senden bütkül baarın bilgim kelet...
Oturgun azır saga tamak beret.
Toy toylop tamaşalap biz jatkanda,
Kursagıñ toyöt andan kam sanaba.
Kursagıñ toygon kezde tük jaşırbay,
Baarın ayt bilgeniñdi büt kaltırbay!»
Jek körüp karap turgan anda elge.
Dubana tınıçsızdandı mınça nege?
Karabay tigilerge ün da debey,
Seldeyip turdu ordunda tamak jebey.
Jüzündö kümön sanoo bolup payda,
Jogoldu zamatta ele öñdön kayra.
Otur dep buyurganda jerge oturdu,
Öñündö murunku tür payda boldu.
Paloonu alıp kelse uusu barday,
Jebedi tiygeni jok oozgo albay.
İçpegen bir neçe kün tamak aştı
Tutkundun bul kılıgı tañ kaltırdı.
«Tamak je, arnap bergen uşul aşım
Tamagı beken tigil kapırlardın?
Je mında oturgandar kas adambı
Körö albas köptön berki-duşmandarıñ?
Kaytargan kılıç mizin çaba turgan,
Toktotkon askerlerdi uruşuşkan,
Kastaşkan uruulardı eldeştirgen
Tatpaysıñ tuz-daamdı emnelikten?»
«Tamakka daam beret tuzdun özü,
Men bolso azık kılıp ösümdüktü,
Bulaktan şıldıragan' toodon akkan,
Suunu içüügö özüm kılgan kasam.
Dos, duşman menen tamak içpey turgan
Dubana arasında ereje bar,
Ukkanda munu adam añ-tañ kalar.
Şontse da maga dalay uşul adat
Başıma korkunuçtuu balee salat.
Janımda başka kişi tursa karap,
Sen dagı sultan dagı içire albas.
Kaarına paygambardın özüm kalsam,
Mekenin jolu bekiyit takır magan».
«Boluptur, özüñ anday kasam berseñ,
Suroom bar suray turgan dagı senden.
Anan soñ özüñ bilgen joluña tart,
Jaşırbay duşman köppü bardıgın ayt»?
«Bul emne, tan da atıp keletabı,
Kuyruktuu jıldızbı uçkan asmandagı?
Bul emne, kün jañıdan çıkkanıbı,—
Deñizde ottor küyüp, balbıldadı?
Tiginde bütkül keme küyüp jatat,
Men bolsom mında jüröm rakattap.
Arada çıkkınçı bar, karmagıla,
Karoolçu kayda ketken, kılıç kana?
Bilindi kim ekeniñ çıkkınçı akmak,
Dervişti tez askıla darga matap».
Kubulup dubananın zamatta öñü,
Sekirip turdu ordunan şap ele özü.
Jüzündö meerim da jok, sürdüü başka,
Jookerge okşoyt mingen tulpar atka.
Irgıtıp baştan kalpak, çapan çeçse,
Kolunda kılıç, zoot denesinde
Jarkıldap bolot şlem başındagı,
Andan da artık közü balbıldadı.
Kılıçı mürt çıgargan adam janın
Şamdagay şaytan okşoş tökkön kaarın
Kaarluu dubanaga batına albay
Korkuşup türktör turdu -ayla tappay.
Kıykırık, kımkuut boldu çak-çelekey,
Tiginde keme küyöt ee-jaa berbey,
Buduñ-çañ mında baarı aralaşıp,
Bozorup öñü kuldar abdan şaşıp,
Çurkaşat arı-beri aldastaşıp,
Dozokto jerdin jüzü aylangansıp.
Kıñgırap kılıç, kanjar ünü çıgıp,
Ontoşup jaradarlar kıykırışıp,
Sasık jıt, ottor küyöt tütün sızıp.
Kur beker dalbasalap kuldar kaçat,
Küygön ört deñizdegi közdü uyaltat.
Bütkül jeek kızıl-ala batkan kanga
Ölö albay jatat dalay adam anda.
«Aldıga! Şaytandı tez karmagıla,
Kutulbayt bizden aman, çamdagıla!»
Dep paşa bekerinen buyruk beret,
Ee bolboy askerine çebelektep.
Duşmandın türün körüp aldastagan,
Ölümdü kütüp baya sanarkagan
Konrad küçün jıynap çımırkandı,
Korkkonun çetke kagıp kayrattandı.
Kütpöstön karakçılar andan belgi,
Ertereek örttöp koygon kemelerdi.
Duşmandın türün körüp aldastagan
Jeekke belgi berip çoor tartkan
Kezekte: «Asker jakın kayrattangın»
Degen joop ukkan kezde: «Kayrandarım,
Kantkende maga jardam berişpeyt dep,
Nelikten men oylodum, ubayım jep»
Dep anda kayrattanıp kılıç çaptı,
Öç alıp sulatkanda dalaylardı
Kılıçtan mölt mölt etip kandar tamdı>.
Kaarı taşıp anda ee-jaa berbey,
Duşmanı kaçtı aga büt teñ kelbey.
Tuş kelgen janın saktap aman kalbay,
Seldelüü başı ırgıyt badırañday.
Tañdanat bul ukmuşka Seyit paşa,
Ali da kır körsötüp kayrattana
Tursa da çegindi al artka kayra.
Korkkongo koş körünüp jan algıçtay,
Tiginden üröyü uçat karbalastay.
Korkunçak emes ele Seyit paşa,
Antse da batına albay özü aga,
Kemeni küyüp jatkan esine alıp,
Sakalın julup çurkayt, naalat aytıp.
Garemdi duşman kurçap tuş-tuş jaktan
İçine kirip barat ar taraptan.
Kan agat joşolonup suuday jürüp,
Irgıtıp kılıçtarın tize bügüp,
Arga jok bir ölümdön bizge başka,
Dep oyloyt köbü anda jan talaşa.
Uguşup çoor ünün janı tartkan,
Kılıçtan adam ölüp kandar akkan,
Çoñ zalga umtuluşup jetsek deşip
Şaşışat karakçılar enteleşip.
Salgılaş bütköndügün jeñiş menen
Bilgizet ontogon ün üy içinen.
Jolborstoy kanga toygon jañı gana
Sulagan ölüktördün arasında,
Ataman jalgız turat kaarı jana.
Salamga kıska mınday joop berdi:
«İş oñdo, birok paşa kaçıp ketti;
Dalay iş büttü, birok bütpögön köp,
Jiberiş kerek ele şaardı örttöp!»
V
Bardıgı koldoruna şamdı alıp,
Örttödü keñ saraydı ottu jagıp.
Kubanıp aylanaga nazar salıp
Konrad turgan kezde mookum kanıp,
Bir kezde öñü öçtü kanı kaçıp:
Tirüülöy körgö kömgön adam okşoş
Ayaldın ünün uktu jatkan ontop.
Bolottoy kurç jürögün atamandın,
Sızdattı çıkkan ünü ayaldardın.
«Garemge jönögülö, bol tezinen,
Biriñer ayaldarga kokus tiyseñ
Öltüröm, unutpagın eske algıla,
Bizdin da ayaldar bar alıs jakta,
Tiyseñer, kaarı tiet büt alarga!
Erkekter duşman anı ayabagın,
Ayaldı ayaganbız, dagı ayaymın.
Ajaldan korgoru jok ayaldardı
Kantkende unutkamın tez alardı!
Kudaydan kargış tiyip bizdi ayabas,
Tutkunda ayaldardı kutkarbasak,
Şonduktan jönö artıman, buydalbay bas!» —
Dedi da eşiktegi kulpunu açıp,
Tamanın tızıldatkan çoktu basıp,
Tumandap buruksugan kök tütündön
Bozorup üydün içi körünbögön
Andagı çoñ saraydı büt añtarıp,
Tabışıp, ayaldardı kolgo alıp,
Neçen bar suluulardı ajarı artkan,
Alıp çıgat örttü attap küyüp jatkan.
Korkuşkan suluulardı ketken alı
Jarınday bapesteşip ayayt baarı.
Boyögon bütkön boyun kızıl kanga,
Karakçı baş keserler atamanga,
Uşuntip baş iyişet kıñk etpesten
Aytkanın eki kılıp jok debesten.
Aloolop küyüp turgan tuş tarabı
Tigi örttön alıp çıkkan suluu kaysı?
—Konrad öç alam dep kekerdengen,
Seyittin körör közü kulu eken,
Garemge çolpon bolup jarık bergen.
VI
Konrad Gülnar jandı abdan ayap,
«Korkpo» dep korkkon kızga jıluu karap,
Konrad kutkazgıça örttön kızdı
Seyittin askerleri esin jıydı.
Kuugun jok, paşa jıynap bütün koldu,
Duşmanga kayra sokku bermek boldu.
Konrad karakçının askerleri,
Abdan az ekendigin paşa bildi.
Keltirgen kemçilikke paşa uyalıp:
«Dürbölöñ kılıp bizdi baş aylantıp,
Çañ saldı kapısınan bülük salıp» —
Dep oylop kayrattandı paşa kayra
«Ya, alla, ya, allalap! — küç barınça,
Aykırıp jerdi jarıp anda paşa:
Je ölöm, je öçümdü mından alam
Örtkö-ört, kan tögülsün kan üçün kan!
Kolumdan kaçkan bakıt kayra keldi
Sazayın anın kolgo berem emi»!—
Dep oylop paşa anda kaarın töktü
Kaçkandar kol kaytarıp joonu sürdü.
Küçödü baştagıdan uruş emi
Murunku kol salgandar sokku jedi.
Çabışıp, kılıçtaşıp, keskileşti,
Boyöşup kızıl kanga bardık jerdi.
Al ketip askerinin, duşman kolu
Köböyüp baarın kurçap almak boldu,
Oşonu Konrad tez bile koydu:
«Buzgula kurçagandı tezdegile,
Kak jarıp duşman kolun jiregile!»
Dep anda şıktandırdı joldoştordu,
Askerin keçip jürgön kızıl ottu.
Betme-bet salgılaşıp eki tarap,
Şıñgırap kılıç ünü jerdi jarat.
Duşmandar kurçagan soñ tuş-tuş jaktı,
Bir kezde karakçılar artka kaçtı.
Darman jok kutuluuga mından aman,
Uruştu karakçılar taymanbastan
Buzulup katarları köbü sulap,
Çabışıp bütün baarı ölüp jatat.
Ölgöndü karmaşkandar tebeleşip,
Kee biröö salgılaşat jekeçelep.
Jıgılıp bara jatıp kay birleri,
Kılıçtayt mañdayına kez kelgendi.
Şay ketken koldon kılıç jark-jark etip,
Şalk etip şılıp tüşöt baştı kesip.
VII
Jabılıp tuş-tuş jaktan duşman çulgap,
Betme-bet kelgiçekti tegiz kurçap,
Başında Gülnara bar büt garemdi,
Üyünö türk jigittin al jerdegi
Aparıp korkunuçtan kutkarıştı,
Jaşırıp katıp koydu büt kızdardı.
Az azdan toktop közdön akkan jaşı,
Jürögün şorduu ayaldar arañ bastı.
Emi estep korkkondugun ört çıkkanda,
Karakçı sılık mamile kılganına,
Karakçı jıluu süylöp ayap anı
Turganga Gülnar suluu añ-tañ kaldı.
Buloolop karakçıdan kan aksa da,
Seyitten nazik özü alda kança.
Meerimdüü al okşoboyt başka janga.
«Süysö da meni Seyit oljogo algan
Kulum dep eseptegen, ayabagan.
Jetkenge mınday barkka tutkunda küñ
Alkışın aytış kerek künü da tün, —
Dep dayım aytkan maga açuu sözün.»
«Biröönü eñsöö, kütüü künöö maga,
Antse da atamandı ulam kayra
Nege eñseym körgüm kelip jürök jana...
Kutkargan bul ajaldan başım üçün,
Meerimdüü jolbors jürök atamanga
Rahmat aytalbadım atayı özüm!»
VIII
Çabışıp karsıldaşıp kılıç menen,
Sulatıp duşmandarın duuşar kelgen,
Ölükkö tolso dagı aylanası,
Konrad salgılaşıp bara jattı.
Bölünüp joldoştordon kalsa dagı,
Küröştü, küç barınça ayanbadı,
Akırı duşman kurçap jeñdi anı,
Jeñgen jok, jarasınan paydalandı.
Jeñişti kımbatka alar satıp aldı —
Dalaylar karakçıdan ajal taptı.
Bütkön boy jaralandı neçen jerden,
Kan agıp şorgolodu denesinen.
Tutkunga tüşküçöktü bermek jandı,
Ajaldı tilese da — anı albadı.
Taymanbay soguşsa da üröp jandı,
Joo jeñdi, tutkundadı duşman anı.
Künöösün tartuu üçün kılmış kılgan,
Dayardap paşa koygon aga zından.
Ökünüü sorsun kanın tirüü boydon
Kutulbas kılıp anı tereñ ordon,
Azaptı körsün deşip aman koygon.
Mıkaçı, kanga toybos Seyit paşa
Kekçil jan ekendigi maalim başta.
Konrad azır aman bolgon menen,
Ar dayım ajal anı etektegen.
«Bir saat mından murun büt aytkanı,
Baarına zakon bolgon bul karakçı
Uşubu»— dep Gülnar jan añ-tañ kalat.
Tak özü! Al tutkunda bara jatat.
Arstanday azamattı suluu ayap,
Anı ajal albaganga naalat aytat.
Konrad tilese da kança ajaldı,
Jepjeñil jaralanıp aman kaldı.
Öltürüp bul korduktan kutkazganga,
Kolun ööp baş iymekçi karakçı aga.
Çın ele ölböybü al bul jaradan,
Dozokko je beyişke çıkpaybı jan?
Karmaşkan sansız baatır arasınan,
Kalabı ölböy jalgız özü aman?
Başınan bakıt tayıp ketken kezde,
Kıynoonu kördü artık asıl dene.
Kol menen bizdin kılgan künöö üçün,
Tarttırat tagdır azap bizge türkün.
Azaptı başka tüşkön tarttı korkpoy,
Kayrattuu murunkuday, boşoñ bolboy.
Ölsö da takır ketpes kegi içinde,
Bolottoy bekem bolup el içinde,
Tutkunda emes özü jeñgen öñdüü,
Mançırkap, kaarı taşıp, öñü sürdüü,
Mensinet, bütkön boyu kanga batıp,
Alı jok bolso dagı zaarın çaçıp.
Tik bagıp karay albay eç bir adam,
Kaltarat öz içinen bolup ayrañ.
Dalayı korkkonu üçün öçün alıp,
Tildeşet ooz uçtan naalat aytıp.
Askerler erdigine añ-tañ kalıp,
Sıylaşat şer türünön aybıgışıp.
Çınjırlap tutkunga alıp bara jatkan,
Karooldor aldırtadan karayt arañ.
IX
Bir kezde tabıp keldi alın surap
Bilgeni tutkun jaşayt kança ubak.
«Etinen etti kesip alsa dagı,
Baarına çıdayt» dedi tutkun janı.
Ertesi keçke juuk kün batkanda,
Kadaga olturguzup munu darga,
Asışat kalıñ eldin arasında.
Kıynalıp kantip azap al tartkanın,
Nurları körmök janı atkan tañdın.
Kadaga olturguzup kıyın jaza
Kan katıp, tamak kurgap, baş aylana
Kün ötöt, ajal kelbey çıkpay janı
Kıynalmak kuzgun çokup kündö anı.
«Suu, suulap!» tutkun neçen surayt jardam,
Jek körüp köñül burbayt aga adam.
Suu berbeyt — suunu içse tutkun ölöt,
Şonduktan suu berişpeyt, köñül bölböyt.
Bir kezde karoolçular ketti tabıp
Konrad ajal küttü kayrattanıp.
X
Sanaası sansız bolup bölüngönün
Sezbedi akıl, sezim küröşkönün,
Eki anjı bolup içten azap tartıp,
Tört çarçı boldu janı başı katıp.
Ökünüü şaytan okşoş janın kıynap,
Denesin mıkçıyt anda jürök sızdap:
«Tuura emes kılasıñ» — dep men aytkamın
Degendey ökündürüü kıynayt janın.
Küröşüp, tınç albasa asıl dene,
Kayrattuu—küçsüz janga jalgız tete!
Japjalgız bötön jan jok bolgon kezde,
Açılsa sırın kapa bolgon içte
Öñüñdü sanarkatıp sanga bölgön
Sanaanı ketire albay jürögüñön,
Elester tumandaşkan ar taraptan,
Kelişse köz aldıña alda kaydan,
Başıñan sıylık ketip, dañkıñ öçsö,
Bir gana jalgız süyüü öküm sürsö,
Jakında kanıñ agıp çıksa janıñ
İşke aşpay kalsa tilek bel kılganıñ
Möröydü alıp seni jeñgenderge
Kıçırap tişiñ abdan açuuñ kelse,
Ötköndü ökündürüp aldı jakta,
Beyişpi je dozokpu dayardasa,
Belgisiz bolgon murun eske albagan,
Kılganıñ, oylogonuñ, özüñ aytkan,
Sonun dep murun özüñ eseptegen,
Künöölüü iş ekenin emi sezseñ.
Başkalar bilbey özüñ kılgan künöö,
Jaraday öyüsö emi jürögüñdö,
Bardıgı jabalaktap mañdayında
Körünsö arbaktarday karañgıda.
Kalçıldap eç aylandı taba albay,
Turarsıñ jürök emi jarılçuday.
Kançalık bolsoñ dagı sarı sanaa,
Küç jıyıp kayrattanuu küçtüü kança.
Mensinüü, kayratkerlik baarın jeñet,
Korkoktun jürögünö kubat beret.
Korkpogon kişi bolboyt, baarı korkot
Korkkonun bilgizbegen dañkka ee bolot.
Aldı artın karabastan korkok kaçat,
Er jürök ajalga da taamay basat.
Taymanbay ajalga da tüptüz karap,
Tursa da kör oozunda kayrattanat.
XI
Zındanga ötö biyik munaraga,
Tutkundu oturguz dep Seyit paşa
Ayabay bek tapşırgan karoolçuga.
Örttöngön sonun saray — biyik çepte,
Jaşaşat paşa, tutkun baarı birge.
Korkutpayt Konraddı darda ölüü
Öltürmök Seyit kolgo tüşsö özü.
Jalgızda eske tüşüp ötkön ömür
Küç aldı kötörülüp anda köñül.
«Medora bul kabarga kantip çıdayt!».
Degen oy kaygılantat jürök sızdap.
Oşondo butta kişen şaldıratıp,
Kıynalıp tagdırına naalat aytıp,
Kaygısın basıp bir az köñüldögü,
Mınday deyt kayrattantıp özün-özü:
«Kaalagan ubagında darga assın,
Ölördün aldında az dem alayın!».
Samanga arañ özü jılıp bardı
Bir azga közün jumup çırım aldı.
Baştalgan uruş bügün jarım tündö,
Ubaktı boş ketirbey ar türdüüçö
İş kılıp, kıska ubakta er ataman,
Kolunan kelgenderin büt atkargan.
Kemeden ketkenine boldu az ubak
Başkaça kiyim kiyip joo aralap
Jürgöndö, taanıdı anı duşmandarı
Jolborstoy baarı menen salgılaştı.
Kutkazıp ayaldardı, joonu öltürüp,
Aloolop asmandagan örttü körüp,
Duşmanga kolgo tüşüp emi akırı,
Ölördün aldında uktap jatkan çagı.
XII
Tınç uktayt, keede anın demi çıkpayt,
Al boydon uktap kalsa janı tınmak!
Uykuda jatat özü... anı baykap,
Turgan kim mañdayında jal-jal karap?
Duşmanı karoolçular eçak ketken,
Dostoru salgılaşta janın bergen.
Asmandan uçup kelgen periştebi?:
—; Jok uşul — suluu ayaldın kebetesi.
Koluna şam-çıraktı bekem karmap,
Tutkunga zındandagı tartkan azap,
Jangan nur tiybesin dep özü akmalap,
Kol menen çırak nurun bek kalkalap,
Balbıldayt kızdın közü ottoy janıp,
Oozunda akak tişi büt agarıp.
Jakuttay jalt-jalt etet tarmal çaçı,
Sımbattuu ötö jeñil tez baskanı.
Eñ ele elpek nazik, butu appak
Koygondoy periştege atayı arnap.
Korkposton karoolçudan kaarın tökkön,
Amaldap kantip ayal mında ötkön?
Egerde çın jüröktön ayal süysö,
Ayasa bir baykuştu köñülündö,
Ayaldan amalduu jok, baatır aşkan,
Jolu jok tuyuk jerden joldu tapkan.
Toydu aytıp, uyku-soodo tutkundu aytıp.
Jatkanda paşa içinen mookum kanıp,
Gülnaara oygondu da möördü alıp,
Körsötüp küzötçügö bolgon joldo,
Aralap karooldordu öttü oşondo.
Korkuudan, uruşuudan bütkön jadap,
Askerler ürgülöşüp abdan çarçap,
Tetigi tutkun okşoş uktasak dep,
Uykunu küzötçülör ötö degdep,
Jatışat kaalgada bükçüyüşüp,
Karooldu kılbay tündö alar üşüp.
Turuşup koldo ayaldın möör körüp,
Uykuga kayra ketet ürgülöşüp.
— «Karagın kamırabay, uktap jatat,
Başkalar munu oylop japa tartat?
Nelikten apkaramın mında özüm
Nege özü maga kımbat tüşünbödüm.
Töktürböy büt abiyrdi kadır-barktı
Çın özü bizdi ölümdön saktap kaldı.
Buşayman bolup oyloo bolbos emi,
Buzuldu uykusu anın... çıkkan demi
Ötö oor! Al oygondu közün açtı!»
Konrad baş kötörüp, közü uyalıp,
Jan-jagın karayt anda añ-tañ kalıp.
Kötörsö başın kişen şıñgır etti,
Tüştö emes öñü ekenge közü jetti.
«Bolbosoñ sen sölököt özüñ arbak,
Küzötçüm dayım turçu meni karap,
Suluu eken suluulugu közdü uyaltat!»
«Karakçı, meni jakşı bilbeysiñ sen,
Ömürdö az jakşılık kılgan eleñ,
Antse da ötö kıyın kımkuut kezde,
Ölümdön, zombuluktan kutkazgansıñ
Oşondo bizge tiygen çoñ jardamıñ.
Duşmanıñ karşılaşkan men emesmin,
Oyumdu negedir sen büt eelediñ —
Özüñö jardam bersem dep degdeymin».
«Suluusuñ, meerimdüüsüñ jandan artık,
Duşmanım öltürördö darga asıp,
Sen jalgız meni ayarsıñ, jaşıñ agıp!
Meyli emi alar jeñip möröy aldı,
Asıl baş jaza tartar keldi çagı.
Meerimdüü sözüñdü men artık baalaym,
Sırımdı jalgız saga bütün aytam».
Tursa da kör oozunda tamaşalap
Turganı anı adamdı tañ kaltırat.
Tutkunda jatsa dagı jigit külöt,
Sırtınan köñül jarık içi küyöt.
Akılman mından murun dalay bolgon,
Ölördö külüp başın darga tozgon.
Kançalık tursa dagı içten sızıp,
Sırtınan külöt özü kur katkırıp.
Tursa da ajal aga torun jayıp,
Betinin bırıştarı büt jazılıp,
Aldıdan kütkön okşoş çoñ ümüttü
Şañkıldap şattuu çıktı anıñ ünü.
Oylonboy je kapada kaygılanbay
Eç ubak bolçu emes özü mınday.
XIV
«Karakçı, asılasıñ özüñ darga,
Az kaldı ölöörüñö anı bayka.
Şaraptan es-uçunan tangan çakta
Paşaga alım kelet işen maga.
Ömürdü sürüüñ kerek tirüü jaşap,
Andıktan kutkazsam deym aman saktap.
Alıñ jok saga mından kaçış kıyın.
Astırbay seni darga taap ıgın,
Körsötöm koldon kelgen büt jardamım.
Men aytsam darga seni aspagın dep,
Açuluu paşa bizdin baştı keset».
«Dalayga köngön başım, kaçpaym özüm,
Jigittik abiyir menen men ölöyün.
Jüröktün otun mende öçürö albay
Jürgöndön men kaçkanım bolot kanday?
Dostorum taymanbastan ajal tapsa,
Kaçkanım kanday bolot aytçı maga?
Birok da süygönüm bar jürögümdö,
Estesem janım küyöt, jaşım közdö.
Tagdırım jazıp menin mañdayıma
Aldıma keme, kılıç berdi maga,
Baş koştu artık süygön suluu jarga.
Unuttu kuday meni — anı unuttum.
Bir süyüü boldu menin çın ulugum.
Künölöp meni darga asmak bolup,
Teñirdin paşa atkarat büt buyrugun.
Korkkondo çakırganday korkok adam,
Teñirge jalınbaymın, naalat aytpaym.
Amanmın, alım durus jürök sogot,
Jazbagan kılıçıma teñdeş bolbos
Şamşardı duşmanıma özüm berdim,
Antkeni suuga çöktü kemelerim.
Birok da özgörböstön süyüüm kaldı,
Oşogo sıyınamın, süyöm anı.
Jalgız men oşol üçün jaşayın deym,
Men ölsöm, sarı oorudan ölör erkem.
Men ölsöm süygönümdün öñü öçör,
Suluunun andan beter jüzü özgörör.
Suluuga aga okşogon bütkül jandan
Teñ kelbes senden başka eç bir adam! >
«Süysöñ süy... Maa baarı bir eske albaym,
Azırbı? Keleçekte... nazar salbaym.
Men okşoş işke aşpaska kıyal jorup
Oturbay tün koynunda oy oylonup,
Taymanbay ölgüçöktü janday süygön
Jakşılık, jamandıkka birge küygön,
Silerdey baktıluu jok jer jüzünön!»
Alpeçtep kün tiygizbey seni bakkan
Paşanı süyböysüñbü çınıñdı aytsañ?
«Paşanı kıynap meni kündö ezgen
Oyuna büt kelgenin kıla bergen
Açuuluu ayban anı kantip süyöm.
Jürögüm muzdap eçak otu öçkön.
Kumarluu süygönünö anın meni,
Jürögüm eç ubakta eribedi.
Tutkunda köp suluunun men içinen,
Birinçi bolsom dagı, erksizden
Sırtımdan baktıluuday bolgon menen
Tutkunda kul-küñdördün birimin men,
Başı erkin adam gana süyö alat,
Çın süyüp, ömürdü arnap jürök janat.
«Sen meni süyösünbü? dese paşa
Jürögüm zırp dey tüşöt tappay ayla.
«Jok» dep men ayta albastan denem küyöt,
Argasız aytkanına jürök könöt.
İçimde jek körgöndü ayta albay,
Kumarluu erkeletse çetke kakpay,
Jürgönüñ azap eken jürök süyböy;
Başka jan süymök meni tak özündöy
Dep oylop kıyın eken kündü-tündöy.
Kolumdan karmasa al kayra tartpaym,
Kan oynop, den çımırap ottoy janbaym,
Kolumdu koyö berse, kolum şılk deyt,
Süyüü jok bolso köñül irenjibeyt.
Erinden öpsö boydu jılıta albayt,
Jalgızda anı oylosom denem muzdayt.
Süyüünün eger daamın tatkan bolsom,
Balkim men jek körmökmün joloboston.
Azır men büt baarına kaydigermin
Töşöktön ketip kalsa keyibeymin
Janımda erkeletip tursa meni,
Oyloymun başkalardı, köp nerseni.
Ayrıkça köp oyloodon korkom özüm,
Bardıgın jek köröt dep bul köñülüm.
Süygönü bolguçakta men paşanın,
Bolsomçu tübölükkö kulu anın.
Egerde süyüü bütüp köñül kalsa,
Taştasa — erkin bolsom özüm anda,
Dep kündö tilegemin dalay kança.
Tutkundan kutkazuu üçün bul başıñdı,
Aktamak üçün mende karızıñdı
Ömürgö bergim kelet — ömür kayra.
Kaçuuga jardam berip özüm saga
Jibergim kelet seni süygön jarga.
Şonduktan erkeletip men paşanı,
Jasaymın koldon kelgen büt aylanı.
Koş emi, tañ da atıp kele jatat,
Başımdı almak bolup, kılıç kayrap,
Tursa da seni alar darga aspas».
XV
Çınjırluu karakçının kolun alıp
Jürökkö kıstı, kızdın öñü albırıp.
Bir kezde uykudagı sonun tüştöy,
Jogoldu közdön kayım kız körünböy.
Kız mında boldubu dep añ-tañdandı,
Kayradan tutkun jalgız tordo kaldı.
Janakı mañdayında bolgon suluu,
Tutkundan kutkarmakçı bolup munu,
Artıkça ayap anı çın jüröktön,
Iyık jaş monçoktotkon nurluu közdön
Çınjırın juugan möltür bermet jaşka,
Boldubu çını menen maydanında?
Kee-keede ayaldardın tökkön jaşı,
Korkutat adaştırıp dalay jandı.
Ayaldın bir kuralı közdögü jaş,
Erkekti jeñip alçu aylantıp baş.
Köz jaşı kural, kılıç ayal üçün,
Atkartat jaşı menen işti türkün.
Ayaldar kelse aldına jaşı agıp,
Baatır da moyun sunat başı adaşıp.
Aalamdı astın-üstün kılgan kaysı,
Düynödö korkok kılgan şer baatırdı?—
Çıgargan triumvirdi ıyık joldon
Sebepker Kleopatra ayal bolgon.
Triumvir baatırdı biz keçireli,
Jaş menen Kleopatra anı jeñdi.
Kay biri aşkan suluu külgönü üçün
Şaytanga satkan jırgal beyiş törün.
XVI
Kabagı karış bolgon mañdayına,
Tutkunga tañkı nurun kün çaçkanda,
Keçinde emne bolor alın bilbey,
Ümütsüz jatat al da sırın çeçpey.
Keçinde ölük bolor çıgıp janı
Je karga közün oyup çokup kandı,
Kanatın jayıp uçup dalbasalap,
Tartışar jatkan tarptı julup talap.
Kün batar, iñir bolor, bubak basar,
Kubanıp jan janıbar köñül açar.
Tabiyat körkünö köz suktanbastan,
Konrad ölör alıs sapar tartar.

ÜÇÜNÇÜ IR
Karaçı, ali meni satpaganın

Dante.
I
Jay gana keçinde kün sapar tartıp,
Moreydin kılaasına nurun çaçıp,
Bürkölböy tündük jaktay açık asman,
Kögörgön kök meykindi nur kaptagan.
Kök tolkun kürüldögön aşıp-taşıp,
Şarpıldap jakın kelip köbük çaçıp,
Uyalgan kız sıyaktuu betin basıp,
Jardı urup ketençikteyt kayra kaçıp.
Egeydin buluñuna körktüü sonun,
Koştoşup kün sebeleyt keçki nurun.
Oşol jer bolboso da beyiş törü,
Süygöndöy dayıma kün nurun tökçü.
Kölökö küñürttönüp toodon tüşüp,
Salamin buluñuna japtı üzük!
Kıpkızıl bolgon kögüş körktüü asman,
Kudaydın kubatınan munar tartkan.
Kün nuru Delviy toosun arañ aşıp
Munardap es algıça sapar tartıp,
Kırka too çokuları zañkayışıp,
Kızgıltım kün nurunan kübök tagıp,
Jattı anda bir aalamga kuçak jayıp.
Alısta munarıktuu keñ talaanı,
Güldögön Afinanı çoñ kalaanı,
Sokrat ölöründö karagandır
Kün okşoş arañ kıyıp taştagandır.
Ölördö kılçaktaşıp seni karap,
Ötköndür neçen adam içten ayap.
Jok ali tiginekey çoku küyöt,
Kün batıp bolor-bolbos nur bülbüldöyt,
Karakçı ölüm kütüp tordo jatkan,
Kün nurun körböyt tigil toogo çaçkan.
Kabagın bürköbögön nurluu jerdin,
Sıykırluu Feb japkanday küñürt betin,
Jaşınıp Kiferongo kün batkanda
Uu içip uulanganday jatkan anda
Ajaldı, korkoktuktu jektep jürgön,
Adamdan başka jaşap ömür sürgön
Azamat taymanbastan ölüm küttü,
Kayrattuu sogup anın er jürögü.
Gimettin çokusuna nurun çaçıp,
Paşası tündün taktan orun alıp,
Boroondon kabar berer bulutta jok,
Kök deñiz jüzü açık perişte okşop,
Sozulup alıs. jakka joktoy çegi,
Jıltıldayt ay nuruna deñiz beti.
Nurunan aydın keede üy bülbüldöp,
Mamıdan kölökölör jerge tüşöt.
Karañgı tün hanşası oroktoy ay,
Kılkıldap köktö süzdü akırın jay.
Bülbüldöyt kögüş tokoy alıs jaktan,
Kefitti tuş-tuşunan kurçap algan.
Meçitke kiparister kınalışıp,
Kögöröt öskön çöptör çırmalışıp.
Bayırkı Tezeyanın munarası
Ornogon jerde tartıp muñdu, kaygı,
İyilip turat kurma jıgaçtarı,
Teñselip boyun kerip jazı, jayı.
Kubulgan anda türlör, keçki küügüm,
Adamdın burat eriksiz büt köñülün.
Uşunday kubuljugan türgö sonun
Suktanbas jalgız akmak bul düynödö.
Unutup boroon-çapkın küröştörün
Şuuldayt Arhipelag sozup ünün.
Jarkıldap çagılışsa ay nurları
Kümüştöy bolot deñiz tolkundarı.
Okean külsö dagı ulam karap,
Tünörüp, sabırı suz aral turat.
II
Afina sen jönündö añgeme aytpaym,
Antse da emnelikten saga kayrılam!
Bayırkı suluulardın kubatıbı,
Je ısmıñ dubalangan adamzattı,
Kubantıp jürögümdü boygo tarttı.
Afina sonun şaar sanjırgaluu,
Bir körgön adam seni kayra dagı
Körsöm dep kusa bolor esten ketpes,
Bolboso men sıyaktuu kündö estep,
Dayıma kumarlanar jürök degdep.
Jat emes bul poemam saga Afina,
Karakçı dooran sürgen aralıñda.
Tutkunda jatat sende arıstanday er,
Boşotup aga özüñ erkindik ber.
III
Mayakka akırkı jol nurun çaçtı
Alıska sapar tarttı kün da battı.
Jürögün basıp kapa ezip dene
Medora üç kün boyu kaygı içinde:
Tolkunsuz bolso dagı deñiz beti,
Kabar jok Konraddan, je kelbedi,
Andıktan Medora jan kaygı jedi.
Kemesi Akselmonun keçe kelgen,
Akselmo Konradga kezikpegen.
Uruşsa alar joldo duşman menen
Konrad birge almak bul kemeni
Dep oylop Medora jan kaygı jedi.
Tün salkın, biler-bilbes şamal sogot,
Kereeli-keçke kütüp oydu oylop,
Alıstan körünör dep ak çatırlar,
Telmirip deñiz karap joldu tosot.
Tigine kusadar kız çıyır joldon
Akırın ıldıy tüştü biyik toodon.
Arı beri basat suluu kaygılangan.
Suu kılıp kiyimderin tolkun urup
Ketkin deyt üyün közdöy suluunu kuup.
Söögün kakşatsa da deñiz suugu
Eç nerse sezbey alıs karap turdu.
Kuuşurup kız jürögün kaygılantkan,
Tünöröt jılçıgı jok karañgı asman
Karakçı eger kaytsa kapısınan,
Medora adaşmakçı akılınan!
Oşondo bıt-çıt çıkkan jalgız kayık,
Jeekke toktoy kaldı süzüp barıp,
Adamdar kayıktagı küçtön taygan,
Kay biri jaralangan öñdön azgan.
Birok da oşolordun bir da biri,
Karakçıdan da kabar apkelbedi.
Buşayman ar kimisi öz içinen,
Oy joruyt kabar bilbey jetekçiden.
Kee biri ança-mınça bilçü kabar,
Korkuşup kızga aytpayt, kılıp amal.
Birok da tüşünüktüü iştin jayı.
Kaygını artıkça kız tartsa dagı,
Selt etip çoçubadı kaltarbadı.
Öz boyun özü karmap iş atkargan,
Bar ele kızda kayrat aşıp taşkan.
Korkuunu, közdün jaşın deneni ezgen,
Murun al ümüt menen dalay jeñgen.
Kayrılıp kelbegen soñ süygön jarı
Kul bolup tekke ketti kütkön barı.
«Süygönüm öldü, kanday şumduk emi
Aldıdan kütüp turat şorduu meni?»
Dep oylop çala ölük kız kaygı jedi.
Suluuda murunkuday kubat da jok,
Jöölügön katuu oorugan kişige okşoyt
«Nege söz aytpaysıñar... surap emne,
Ansız da büt tüşündüm bolgon işke.
Kabarın aytpay baarıñ duduk bolduñ
Şontse da surayın deym... batpayt oozum.
Söögü süygönümdün kaldı kayda
Aytkıla, mukaktanbay tezden maga!»
«Kim bilet, biz kutulduk eptep arañ,
Biröö aytat tirüü bolçu esen-aman,
Jaraluu denesinen kandar tamgan
Kezinde duşman anı tutkunga algan,
Antse da aman deşet şum ajaldan».
Sözdü ukpay karañgılap, köz tunarıp
Seleyip muunu boşop kaygılanıp,
Sezimdi, kubattı da kaygı aldı,
Ün çıkpay telmirip kız katıp kaldı.
Oşondo kız aldastap esten tandı,
Teñselip şalak etip şart kuladı.
Çor bolup tuzduu suuga büt kesilgen
Tuurulgan bırış kambıl kolu menen
Şap karmap kayıkçılar kalbasa anı,
Kök deñiz bolmok kızdın jatkan jayı.
Kurçagan matrostor karbalastap
Betine suunu çaçıp tamır karmap,
Arañdan suu jutkuzup dem aldırdı
Bir kezde suluu akırın közün açtı.
Baksın dep körsötüşüp büt jardamdı,
Çakırdı janına kız, ayaldardı.
Jookerler Akselmogo üñkürdögü
Aytkanı bolgon işti ötkön tünkü,
Çogulup kujuldaşıp büt jönödü.
IV
«Duşmanga ayabastan kol salalı,
Ayla taap başçıbızdı kutkaralı!
Bolboso kapısınan çabuul koyup , «
Duşmandan başçı üçün öç alalı».
«Başçını boşotolu akça tölöp»—
Dep türkün söz aytıldı keñeş küçöp.
Jetekçi jaşınganın duşman kayda
Körsötüp turgan okşoş kan maydanda,
Uruşka baarı dayar turdu anda.
Kanday iş başçı menen bolso dagı,
Jardamdı körsötüügö dayar baarı.
Al ölsö ölügünün öçün almak,
Soo bolso kapasınan kutkarışmak.
Jönösö anın baarın öç alganı
Duşmandın anda şoru arbıganı.
V
Garemdin jaşırın bir bölmösündö,
Tutkundun tagdırın büt çeçmek bolup,
Oturdu Seyit paşa küñgürönö.
Oyunda açuulanuu, süyüü birge,
Estese Konraddı kaarlanat
Gülnardı karap koyup kabak açat.
Açuusun kart paşanın açmak bolup,
Oturup ayagında kolun sozup
Özünö tartış üçün köz karaşın,
Gülnardın közü küyöt ottoy jalın.
Tamçılap kanı akkanday tutkun jandan
Tespesin paşa tartat ulam-ulam.
«Büt jeñip paşa özüñö möröy aldıñ
Duşmandın askerlerin talkaladıñ.
Karakçı Konraddı tutkundadıñ
Bir ölüm anı kütöt emi dayım.
Antse da, sen uluusuñ atagı artkan,
Jönü jok bolor aga atandaşsañ.
Eñ murun boşotuuga özün tordon
Mümkündük berip körsöñ bolotko oñ.
Aytışat karakçı aşkan ataktuu bay,
Tutkundan boşotkonuñ üçün andan
Alasıñ sansız altın mülk ayabay.
Kuulgan, kedey bolgon karakçı anda,
Koluña tüşmök senin torgo kayra.
Bolboso karakçının kalgandarı,
Alışıp sansız buyum, altındardı,
Kabarsız alıs jakka jol tartmakçı».
«Gülnarım, jakşı tıñdap sözgö tüşün,
Kanınan akkan ar bir tamçı üçün,
Jakuttan ulam birden berse dagı,
Çaçının bir talı üçün başındagı,
Altındın kazınasın çaçsa dagı,
Arabdın jomogunda köp aytılgan,
Düynönü mañdayıma jaysa dagı,
Baarı bir darga asamın karakçını.
Jatkan soñ çınjırlanıp al tutkunda,
Büt biylik bolgondon soñ öz kolumda,
Möönötün darga asılçu karakçının,
Bir minut aşıgıraak uzartpasmın:
Kütsün dep sanarkoodo köpkö ajaldı,
Kıynoonu oylop taptım aga jañı».
«Jok, Seyit, sözüñ tuura, çın aytkanıñ,
Künöösün keçirüügö bolboyt anın.
Kaznaña karakçının büt baylıgın
Algın dep jayınça saa keñeş ayttım.
Baylıksız — ömürü anın tutkunda okşoş
Biyliksiz, joldoşu jok, jolu bolbos.
Kaalasañ tutkundaysıñ kayra karmap,
Küçü jok, kuralı jok kayda barmak».
«Kaalasañ tutkundaysıñ... deysiñ maga
Bir kündö erik berbeym özüm aga.
Al emes booru açıgan özüñ üçün,
Eşigin açpaymın bil men türmönün.
Silerdi körböy turup sırtıñardan,
Baarın da saktap kalgan örttön aman.
Al üçün jakşılıkka jakşılık dep,
Meerimdi körsötmökçü bolsoñ kerek.
Men dagı anday baatır, meerim jandı,
Barıktap sıylayınbı çınıñdı aytçı?
Sözümdü uk: aytkanıma kulak salgın,
Sözüñö işenbeymin, köz karaşıñ,
Artıkça karakçını ayaganıñ
Küçötöt menin künöm sanaganım,
Garemdan tigi alıp çıkkan kezde
Al menen kaçuu oygo keldi bele?
Joop ber? Unçukpaysıñ iştin daynın
Bilgizdi tigil bette kızarganıñ.
Abayla, etiyat bol, suluu saktan,
Al gana jalgız emes korkor jandan
Kapıstan kezikkende ot içinde,
Bir azga bir bolgonuñ anı menen...
Estesem kanım kızıyt — küyüp denem.
İçinen jalındagan ottun körüp,
Kuçaktap alp çıkkanı tak kötörüp,
Janımdı jalındatat çokko örttöp:
Mındayça azaptı men tartkıçaktı,
Dozokto asıl janım kıynalsaçı.
Mına emi kalptı aytkan kuytku menen
Süylöşüp sözün ugup oturam men.
Baykagın közüñdü aç çının aytam,
Közümö çöptü salsañ başıñdı alam!»
Açuuluu közdörünön otu janıp
Ordunan turdu paşa kaarlanıp,
Bilçü emes ayaldardın al münözün,
Berilip çın jüröktön süygöndügün
Korkutuu — alga koygon maksatınan
Eç kaçan ayaldı baş tarttırbagan.
Gülnarım Seyit paşa seni süygön,
Bir turup nazik keede, ottoy küygön,
Sendegi jürök sırın bilbey jürgön.
Seyittin künöm sanap kızganganı,
Köñülüñ kızdın abdan kaygılanttı.
Nege ayayt karakçını tutkundagı,
Sebebin özü dagı bile albadı.
«Kulga kul berüü kerek dayım jardam,
Ayaym go tutkundu» deyt oşonduktan.
Baykabay kokusunan kız Gülnara,
Paşanın kızıttı emi kanın kayra.
Artıkça açuulandı Seyit paşa,
Oroy söz süylöp kızga kaarı jana.
Kıyaldın tolkununan başı katıp
Mına emi suluu oturat oygo batıp,
Oylonuu ayaldardın azabının
Bulagı ekendigi bizge dayın.
VI
Kün-tünü tizilişip ötüp jattı
Karañgı nımduu suuk jatkan jayı,
Zındanda kıynalsa da abdan janı
Korkpodu tutkun anda kayrattandı.
Zakımdap ulam saat ötkön sayın,
Ölör kez darga asılıp kaldı jakın.
«Alıstan çıkkan dabış ulam janı,
Jeldettin dabışıdır darga asçu.
Alıskı ün sızgırılıp janı çıkkan,
Adamdın ünü go men akırkı ukkan»
Dep oylop jattı tutkun kapasta jan.
Korkkonun koyup özü jürök bastı,
Jaşoonu ötö kaalap, köp samadı.
Küç ketip, abdan alsız bolso da özü,
Soguştan, boroondon da kança küçtüü
Küröştü başınan al mında ötkördü.
Açuulu tolkundardın arasında,
Soguşta dalay kandı agızganda
Es jıyıp çımırkanıp bilgizbesten
Korkkonun jürögünün dalay jeñgen.
Birok da baarın bilip bolor alda,
Çınjırluu azap tartıp bul kapasta,
Oomaluu tagdırdın bek tırmagında,
Tırışıp jatuu kıyın tar zındanda.
Ötközgön ömür jolun birden taldap,
Ketirgen kemçilikti ulam sanap,
Tagdırga moyun sunup tize bügüp
Kayrılıp kelbes işke köp ökünüp,
Keleçek aldın oylop sanaa sanap,
Ömürdün ötkön saatın ulam karap,
Mañdayga jazılganın azamattay
Toskonun ölöründö tökpöy-çaçpay
Aytuuçu elge dostun jok ekenin
Bilgen soñ tordo jatuu kıyın kanday;
Ömürdün soñku saatın jamanattap
Aytuuçu duşman tursa seni jandap,
Aparıp kaçan meni darga asat,
Dep kütüü kanday kıyın, kanday azap.
Jürögün korkposo da, dene çarçap,
Jeñiler argasızdan kütüp jadap.
Kokustan ontop erksiz ünün çıksa,
Er jürök seni atabas eç kim anda.
Beyişten orun albay asıl janıñ,
Kör bolso sen tirüülöy jatkan jayıñ.
«Sıykırduu» soodagerler beyiş törün
Öz ara bölüştürüp murun alsa.
Jerdegi beyiş adam artık süygön,
Kudaydın beyişi emes kalptan bütkön.
Jerdegi beyişim dep atap jürgön
Kol üzüp birotolo süygönünön
Tutkunda jatkanına içi küygön.
Dozokton kıyın oylor deneni ezdi,
Sargartıp sanaa basıp kıynay berdi.
Kançalık azaptı köp tartsa dagı,
Turuştuk berdi korkpoy büt çıdadı,
Opoñoy bul iş emes—çın aytaldı.
VII
Birinçi kün da öttü, Gülnar da jok,
Eki kün öttü dagı murunku okşop,
Kayradan tañ da attı çıgış jaktan,
Gülnardın küçü bar go artık jandan,
Bolboso jarık kündü jañı atkan,
Karakçı körmök emes tük kayradan.
Kün batıp törtünçü iret too artına,
Tünündö boroon boldu kaarı jana.
Tolkundu birinçi jol körgön öñdüü,
Boroongo tozdu tutkun köküröktü.
Ukkanday bügün deñiz tolkun şarın,
Kaaladı köptü jürök bolup jalın.
Jindengen tolkundardın kuçagında,
Oyunda bolup jürdü arasında.
Tört burç tam içinde özü jatsa dagı,
Zor tolkun çakırganday jañsap anı,
Çakırat deñiz ontop kür-kür etip,
Degensip anda tutkun, mında erkindik!
Uludu karañgıda küçtüü şamal,
Çartıldap asman jarıp çagılgandar,
Çiymelep jıldızı jok keñ asmandı,
Temir tor terezenin arasınan,
Çagılgan çark urganın közü çaldı.
Oşondo temir alkak terezege,
Çınjırın şıldıratıp arañ ele
Jörmölöp jılıp kelip eptep jetti,
Kişendi çagılganga tozo berdi
Çagılgan ogu koldu ursun dedi.
Oşentip kolun jayıp keñ asmanga
Suradı ay asmandan özü jaza.
Tutkundun bul tilegin mınday tentek,
Çagılgan ogu dagı çetke kaktı
Duuldap jark-jurk etip asman jirep,
Çagılgan dülöy tündö sapar tarttı.
Bir kezde basañçalap... kaarın bastı,
Tabiyat açuulangan kabak açtı.
Jan dosu jalınganın ukpaganday,
Öñü uçup tutkun kaldı murunkuday.
VII
Ubakıt jarım tündön oogan kezde,
Akırın baskan biröö tak eşikke
Şırp debey keldi dagı tık toktodu
Aylana tunjuradı tıptınç boldu.
Bir az soñ dabış çıgıp biler-bilbes,
Dat baskan açkıç ünü şıñgır etet.
Zarıgıp eçen künü ulam kütkön,
Bolbosun bayagı kız kelip jürgön
Kançalık künöösü köp bolso meyli,
Tüşünö ıyıktardın dayım kirçü,
Bolmokçu tutkun menen birge peri.
Kız mında birinçi jol kelse dagı,
Çoçubay, öñü öçüp kubarbadı.
Antse da aldastagan anın türü
Aldırtan bayandadı mınday sözdü:
«Dayar bol koştoşuuga ömür menen,
Sen asçu darga turat kamdan tezden.
Dargaga seni asuuga dayardagan,
Köp kütpöy asat seni ayabastan.
Ömürdün kutkaruuçu bir amal bar,
Korkorluk — birok kıyın andan da dar».
«Tutkundan boşonuunu tük kaalabaym,
Anı men üç kün murun saga aytkam.
Al sözdön azır dagı taymana albaym,
Kandayça işim saga jagıp kalgan.
Kılmışım üçün elge köp jasagan
Tartayın men künöömdü jaltanbastan.
Ömürdö kıyanattı kıldım dalay,
Öç alsın oşol üçün paşa ayabay».
«Çın ele sezbediñbi eç nerseni,
Kün bolup jatkanımda özüñ meni
Tuş-tuştan jaasa dagı atılgan ok,
Kutkazıp albadıñbı — tebelep çok.
Dalaydan beri körböy sokursuñbu
Baykabay saga aşık bolgonumdu!
Kantkende özüñö aytam aşıktıktı,
Kançalık ayal artık süysö dagı,
Süyüüsün katış kerek içke arı...
Uyalttıñ, aloolonttuñ nur betimdi,
Janıman korkup, ayap süydüm seni.
Surarım başka sözdü aytpa magan
Başkanı süyösüñ sen, jakpaym sagan.
Süygönüñ meyli menden bolso da artık
Men okşop seni süybös bolup aşık.
Egerde mendey seni abdan süysö,
Oturbas özüñ otto jürgönüñdö
Sanjırga sayran kurup jıluu üydö.
Bardıgın birge körüp seni menen
Men bolsom otko birge barar elem.
Ubakıt kütpöy bizdi alga jelet,
Ajaldan ömürüñdü saktaş kerek.
Artıñda kılıç dayar şiltegenge.
Turasıñ kurç bıçaktın tak mizinde.
Kayrattan murunkuday jıyna küçüñ,
Erkindik bizdi kütöt baş kötörgün.
Kanjardı al, orduñan tur birge jürgün,
Erkindik je ajaldı beret — bul tün!»
«Butumda kişen menen şaldıragan,
Jardangan karoolçular arasınan,
Bilinbey kantip ötüp özüm ketem?
Üstümdö ülbürögön kiymim kenen,
Kanjarga aylanabı joonu jeñgen?»
«Sakçını köp altınga satıp algam.
Alarga bir ooz gana sözdü aytsam,
Jok bolot senin butta kişenderiñ;
Bolboso maa berilgen şerikterim
Kantkende daap mında özüm kelem.
Ubakıt ötközbödüm bekerinen,
Amaldap senin bütkül kamıñ jegem.
Duşmandın jek körüünçü aksın kanı,
Aytpagın künöölüü iş dep öç algandı.
Selt etip — kumsarasıñ nege özüñ,
Tañ kalba başka bolçu menin köönüm.
Tutkunda küñ bolsom da men paşaga,
Ak elem künöm sanap ar başkaça
Ketirdi abiyirimdi köönüm kaldı,
Al üçün öç alamın tögüp kandı.
Külöön kul, paşa sendey külö albagan,
Özümdön murun kemtik eç tappagan.
Ak jerden künökörlöp jalaa japtı,
Şonduktan anın suuday aksın kanı.
Küñ kılıp alarında atay barıp,
Kımbatka alsa kerek meni satıp.
Süybösöm, jılıtpasa jürögümdü,
Basmırlayt emne üçün kündö özümdü.
Közünö çöptü salbay iyip başım
Jürsöm da jaman atka kondu atım.
Bayada salgılaşta özüñ jeñseñ,
Tartınbay özüñ menen keter elem!
Çıdasın paygambarlar mınday kekke
Jaratkan ar kıl künöö kalıñ elge.
Kantkende kötörö alam bul korduktu,
Kazamın alım kelse agan ordu.
Üç künü seni kalgan aman saktap
Men emes, paşa türkün jaza tandap
Kandayça seni asuunun ıgın oylop
Üç künü sabır kıldı, küttü toktop.
Künöölöyt kaarın tögöt maga kündö,
Kızuusu tarkagıça jürögündö
Kumarı tarkagıça meni menen,
Özümdü öltürböstön jüröt bilem.
Kumarlık taragan soñ köönü kalıp
Irgıtat meni suuga alıp barıp.
Kök tolkun buurakandap denemdi alat,
Deñizden çımın janım jaydı tabat.
Oyunçuk jıltıragan menbi aga,
Soorotçu jaş baldardı ıylaganda.
Özümdü kul kılıp saa berer elem,
Egerde süygönümö çın işenseñ.
Karmasa çını menen ak köñülüm,
Paşanı ayar elem oyboy közün.
Jutmakçı bolgondo emi çımın jandı,
Sen okşoş ayabasmın men paşanı.
Abiyirdi küldöy tökmök bolgon kezde,
Nege sen tartınasıñ kur bekerge.
Salmaktap oylop turup baarın çeçtim,
Men süyüp jürögümdü saga berdim.
Dagı da jürösüñ go künöm sanap,
İşengin Gülnarına sözün baykap:
Janımday seni süyüp özüñ üçün,
Kan tökmök boldum atay mına bügün.
Egerde büt sırımdı bilgen bolsoñ,
Mınçalık korkpos eleñ anı oylon.
Baykasañ çıgış eldin ayalının
Otu köp bolot nazik jürögündö.
Çın süyüüm mayak bolup dülöy tündö
Körsötör saga joldu köl üstündö.
Maynottun jel kayıgı kay buluñda,
Turganın körsötüüçü saga tuura
Oşol ot jürögümdö janıp turgan
Kutkazat zındandagı tutkunundan.
Biz çıgar joldo Seyit jatat uktap
Öltürüş kerek anı kılıp turbas!»
«Gülnar uk, atak, dañkım koldon ketken,
Mañdayga kelet kayra erk berbesten.
Duşmanım Seyit paşa taymanbastan,
Jerime keldi çaap ayabastan.
Şonduktan kemem keldi süzüp mında,
Suuruldu kanduu kılıç jatkan kında.
Jaşırın koldu kurap kelbedim men,
Men emes kapısınan joonu jeñgen.
Kutkazgan ot içinen ayaldardı
Öltürmök bele uktap jatkan jandı.
Al üçün örttön seni kutkazbadım,
Atımdı bekerinen bulgabaymın.
Koş emi tınç jatıp, jakşı ukta,
Es alçu akırkı tün abdan kıska».
«Boluptur sögülüp tañ jañı atkanda,
Tıbırap deneñ turar senin darda.
Egerde alsa seni erteñ ölüm,
Jarınıp senden murun ölöm özüm.
Jek körüü, süyüü jana aldagı oyum,
Bardıgın tarazaga emi koydum.
Paşanı öltürbösök kanjar sayıp,
Tutkundan kutulbaybız aman kalıp,
Kuugundap kutkarışpayt tutkunga alıp,
Kıynoolor tutkundagı dalay tartkan,
Azabım jaş kezimden janga batkan,
Dar dagı erteñ seni kütül turgan,
Bütmökçü — paşaga sen kanjar ursañ!
Bıçaktap öltürüünü kaalabasañ,
Koluña kılıç algın taymanbastan.
Könbödüñ aytkanıma özüñ bilgin,
Kanjarım jaza saybayt koldo menin!
Köz açıp jumguçaktı baarı bütöt
Mendegi kaygı-kapa büt tügönöt!
Balkim biz kezigerbiz erkindikte
Bolboso körüşpöspüz tirüü jerde!
Egerde jazdım bolso kol kaltırap,
Tañdagı kündün nuru büt jarkırap
Deneñdi darga asılgan boyöt kanga,
Ölügüm birge bolot başsız anda!»
IX
Karakçı bergiçekti jooptu aga,
Şap etip kız jogoldu alda kayda.
Artınan suktanganday turup karap,
Anan soñ çınjırların butta jıynap,
Aldıga bassa—turat eşik açık,
Jönödü kız artınan tutkun şaşıp.
«Uşul jol alıp barat kaysı jakka,
Karool jok küügümdölöt büt aylana»,
Dep añ-tañ bolup turdu tutkun anda.
Köründü alıs jaktan bülbül jarık,
Barsambı, kaçsambı dep ayrañ kalıp,
Tutkun jan bojomoldop kele jattı,
Bir kezde betten sılap şamal tañkı,
Agarıp çıgış jaktan tañ da attı.
Arañdan gallereyge çıkkanda özü,
Akırkı asmandagı jıldız öçtü.
Eşiktin jılçıgınan tüşkön jarık,
Bülbüldöyt keede öçkönsüp, keede janıp.
Birok al eç nerseni körö albadı,
Eşikten şıp dep çıkkan bir karaandı
Baykadı, karay kalsa Gülnar eken,
Kılıç jok kan tökkönü ala ketken!
«Açuusu taragandır balkim anın,
Tökpöptür duşmanının koçkul kanın»,
Dep oylop kızdı karap turgan kezde,
Kızarıp kündün nuru tiygen jerge,
Kız keldi kan sölü jok nurduu bette,
Kaptagan kökürögün tarmal çaçın
Bir silkip, kötörgöndö öydö başın
Jana ele bir nerseni karmaganday
Üñülüp biröölördü karaganday,
Eki kaş ortosunda kandın tagı .
Kalganın karakçı tez baykay kaldı.
Konrad oşol kezde selt dey tüştü,
Kaygıga kayra batıp öñü öçtü.
Bolgonun oor kılmış tigil jakta,
Bildirdi kandın tagı turgan kaşta.
X
Uruşta kan tögülgön bolgon dalay
Birok al kıynalbagan azırkıday.
Bozorgon alıs jakka ünsüz karap
Közünö elestetti tartar azap.
Azgırgan köp nerseni dalay körgön,
Öç alıp köp adamdın kanın tökkön.
Soguşta ot aralap kandı keçken,
Akırı darga ölörün jakşı bilgen.
Ötközüp neçen azap dalaylardı.
Tutkunda özü kıynoo tartsa dagı,
Kan tagın körgöndö kız çekesinen,
Bütkön boy mupmuz boldu eriksizden,
Başkaça bolup Gülnar köründü aga
Suluuluk, sımbatı öçtü köz aldında.
Erkekter birin-biri öltürgöndö,
Konrad kaltarbagan kan körgöndö.
Eç ubak erkekti ayal öltürgönün,
Körbögön atayılap kan tökkönün.
XI
«İş büttü! oygonguça janın berdi,
Duşmanım öldü kelbes sapar ketti.
Karakçı özün maga kımbat tüştün
Keregi emne emi artık sözdün.
Jönöylü tan atarga jakın kaldı,
Buluñda bizdi kütöt kayık janı.
Büt meni jaktagandın baarı anda,
Kaalaşat koşuluunu alar saga!
Jek körgün künöölögün başka jerde,
Joop berem kan tökköngö kılgan işke».
XII
Alakan şakıldatıp, Gülnar küttü:
Kızmatçı grek, mavr keldi türdüü.
Çınjırdan boşotuşup Konraddı
Unçukpay biri dagı söz aytpadı.
Şamalday toodon sokkon bolso da erkin,
Kıskanday anın başın temir alkak,
Kıynadı kaygı ezdi anın denin.
Unçukpay barı tımtırs ün debedi,
Akırın Gülnar jılma belgi berdi.
Deñizge barçu jolgo tüşüp anda
Jönöştü şaar kaldı alıs artta.
Keleatsa jolooçular deñiz boylop,
Kümüştöy tamçı çaçıp tolkun oynoyt.
Unçukpay Gülnarga büt başın iyip,
Konrad kele jatat arañ ilkip.
Baarı bir tutkundabı, erkindebi
Baarına kayıl boldu, meyli dedi.
Kıynagan kezdey anı abdan paşa,
Sumsayıp öñü öçtü bolup kapaa!
XIII
Bardıgı tez kayıkka olturuştu,
Jiredi kayık taşkan zor tolkundu.
Jaşınçu jakında ele toktop keme,
Keñiri buluñga alar kezikkiçe,
«Bir tündö, uşunçalık az ubakta,
Kan aktı, kıyın işter boldu kança»—
Dep oylop unçukpastan alga karap
Karakçı köpkö olturdu sanaa sanap.
Körünböy buluñ artta kalgan kezde,
Oylonup başın ıldıy saldı jerge.
Gonzelvo, jigitterin eske aldı,
Oomaluu bakıtka özü ayrañ kaldı.
Eske alıp janı birge süygön jarın,
Kubanıp karay kalsa eki jagın
Künöölüü Gülnar turat mañdayında,
Karakçı kayra battı çoñ kaygıga.
XIV
Karakçı tiktegende kızdı teşe,
Dit bagıp karay albay berki neme
Açuulu közdön otu jalp dep öçüp,
Şoloktop kız ıyladı jaşın tögüp.
«Öç alsın meyli menden jalgız alla,
Keçirgin künöömdü sen meni aya.
Egerde öltürbösöm aybandı men
Kandayça abalga sen tüşmök eleñ!
Jektegin, birok azır künöölöbö,
Akırkı özün bilgen bul üç kündö
Artıkça akılımdan ajıradım,
Sen meni jek körbögün, kıynabagın.
Süybösöm çın jüröktön men özüñdü,
Öltürböyt elem başka biröölördü.
Kanjardı urgan bolsom süyböy seni,
Ömür boy jektemeksiñ özüñ meni;
Tüşünüp jüröktögü sırdı bilseñ.
Mıkaaçı men emesmin maga işen!»
Dep suluu karakçının etegine,
Jıgıldı ıylap turup oşol jerde.
XV
Jañıldı Gülnar anı — tüşünbödü,
Karakçı özün özü künöölödü:
Kokustan kızga japaa tarttırganga,
Mınçalık akılınan azdırganga
Ökündü alsız jürök kaygı tartıp,
Azabın bilgizbesten içke katıp.
Kurçagan jel kemeni tolkun oynop
Sızdırıp kemeni alga şamal sogot.
Bülbüldöp bir nerseler köründü alda,
Kemeni zambirekçen andan-mında,
Küzötçü jalgız kayık körgön kezde,
Çatırlar kötörüldü jel kemede.
Jel keme sürü sürdüü sızdı kuştay
Zambirek oozun açat türü ukmuştay.
Bir kezde jarkıragan çıgıp jalın,
Atkan ok suuga tüştü kelip jakın,
Şırkırap kök deñizge ok da çöktü,
Konrad oşondo arañ baş kötördü!
Selt etip keñ meykindi karay kalıp
Kubandı birinçi jol kabak açıp.
«Tigine kemelerde jelpildegen
Baykasam menin süygön tuum eken,
Emi men jalgız emes azap tartkan,
Kök deñiz arasında alsız kalgan».
Dep anda öydö turup belgi berdi.
Kemede çatırlardı basañdatıp,
Tez ele tüşürüştü jalgız kayık,
«Konrad, bizdin başçı»—dep kıykırıp,
Kemeden kol sozuştu urmat kılıp.
Karakçı kemesine emi kayra,
Kelgenge kubanışat baarı anda.
Bardıgı katkırışıp kubanışıp,
Booruna kısat anı çuruldaşıp.
Unutup jortuulun al kara joltoy,
Mensinip salam berdi kötörüp boy.
Kubanıp Akselmonun kolun kıstı
Murunku kalıbında biylik kıldı...
XVI
Dit bagıp betin anın karay albay
Uyalat bardıgı teñ jerdi karay.
Kutkazıp albaganga atamandı:
Öç alat ataman dep saruulaştı.
Egerde Gülnar anı kıyın kündö
Türmödön kutkazganın tüşünüşsö,
Büt baarın oturbastan terip-tepçip
Gülnardı han kötörmök biyle deşip!
Gülnardın tizilişip mañdayında,
Jılmayıp karap turdu jardanışa.
Ayaldın alsız jana küçtüüsü özü
Bolso da uyalganday bolot öñü.
Tüşürüp betke ülpögün ünsüz karap,
Jaloorup Konradga közün salat.
Çeçilip aytpadı dep jıluu sözdü,
Koldorun-kayçılatıp anı küttü.
Kapastan kutulgan soñ süygön jarı,
Baarı bir emki ömür aldıdagı.
Bar ele bul ayalda türkün sapat:
Jek körüü jana süyüü ömürdü arnap,
Jakşılık je jamandık otun jagıp,
Öltürüü jat duşmanın amaldanıp.
Kançalık kılsa dagı köp künöönü,
Öçkön jok anda ayaldın münözdörü.
XVII
Konrad kızdı körüp selt dey tüştü,
Jiyirkener kılgan işi, uşul türü,
Birde ayayt azap tartkan künöölüünü.
Köz jaş jok büt künöösün juuy turgan,
Bir kuday anı tergep suray turgan.
İş büttü! Anın oor, köp künöösü,
Bir jalgız karakçı üçün kandı töktü.
Erkindik aga Gülnar alıp keldi,
Beyişte jerdegi büt köp nerseni
Almaşıp erkindikke baarın berdi.
Kadalıp kara közdü karaganda,
Gülnar jan jer tiktedi başın sala,
Uyalçak, alsız, öñsüz tartkan japaa,
Özgörüp murunkudan bolgon başka,
Betinde ülbürögön ak kebezdey,
Bayagı kandın tagı turat ketpey.
Kolunan nazik, kaarluu açuu kelse,
Akırın kızdı jigit algan kezde,
Selt etip üşügöndöy kalç-kalç etti,
Alı jok, unçukpadı çıkpay demi.
—«E, Gülnar», «Gülnar jan»—dep al
aytkanda,
Moymoljup karadı da közü jana,
Orolup moynunan kız kuçaktadı,
Jaş tögüp süyüngöndön burkuradı.
Egerde jalbarganın çetke kaksa,
Taş boor dep biz aytmakpız andaylardı.
Kim bilet jakşıbı bul je jamanbı,
Konrad kızdı bekem kuçaktadı.
Egerde başkanı al çın süybösö
Kız menen dayım bolmok uşul tündö.
Tuugandar süyüşköndöy öbüşüştü,
Egerde Medoranın körsö özü,
Kızganıp Konraddan kalbas köönü.
Bul öbüü eñ birinçi, en akırkı
Boluçu Gülnar kızdı sıylaganı.
Kumarluu aşık otu süygüzsö da,
Kançalık Gülnar anı küygüzsö da,
Turuksuz şaykeleñdik — işeniçti
Buzgan jok berilgendik adil işti.
XVIII
Salamdı bergen okşop mizdüü aska
Köründü suu içinen aral alda.
Buluñda bolup aşkan toy tamaşa,
Zambirek belgi berip ogun atsa
Kayıktar balık menen jarışışıp,
Oynoşup tolkun jarat alga sızıp!
Ak çardak deñiz betin kaypıp ötüp,
Bergendey bolot salam şañşıp ötüp,
Jarkırap turgan tigi jalgız üydö,
Deñizden közün albay uşul tündö
Sanarkap köptön beri anı kütkön,
Medora oturgandır özü süygön.
XIX
Ot küygön üylördö da, mayakta da,
Medora jatçu tigil munaraga
Tigilip karap artık közün salsa
Ot çıkpayt, terezeler büt karañgı,
Bul emne şumduk — dedi añ-tañ kaldı.
«Medora birinçi jol salam berbeyt,
Aldıman tosup özü basıp kelbeyt?»
Dedi da tezden tüştü kayıkka ırgıp,
Şaştırıp kayıkçını alek kılıp.
Kanattuu şumkar okşoş uça alsa,
Zıpıldap sızıp barmak munaraga.
Tınıştı kayıkçılar es alganı,
Mınçalık tigil köpkö kütö albadı.
Kayıktan sekirdi da suuga tüştü,
Buydalbay jeek közdöy ıldam süzdü.
Bayagı taanış tötö jolgo tüşüp,
Baratat öydö karay tez jügürüp.
Eşikke jetip kelip turdu tıñşap,
Tunjurayt üydün içi dabış çıkpayt.
Eşikti tarsıldatıp katuu kaktı,
Çıkpadı adam ünü, dabış dagı.
Eşikti közdöy arañ kolun sundu,
Bütkön boy muzday tüştü, dene suudu.
Bir ayal dalaydan soñ eşik-açtı,
Karasa Medora emes — süygön jarı.
Unçukpay jigit karap ayrañ boldu
Jakşı ele kamdansa da eki jolu
Suroogo suroonu oozu batınbadı.
Ayaldın kolundagı küygön şamdı,
Tezinen buydalbastan julup aldı.
Şam koldon tayıp ketip sındı jerge,
Şam alıp kelginçekti kütpöy köpkö,
Karañgı koridordu karap körsö,
Baykadı bülbüldögön jarık tördö.
Konrad kirip kelip taanış jayga,
Bir balee bolgondugun baykadı anda.
XX
Ontoboy, kalçıldabay tınıp içten,
Seleyip karadı köz irmebesten.
Ümütü kütkön özü keleçekten
İşke aşpay kalganına işenbesten
Konrad azap tarttı öz içinen.
Suluuga ajal tagın salbaganday,
Medora tirüü okşoş ajarı ayday,
Ak kolu muzdak güldü nazik karmap,
Jay gana uktaganday boyun jasap,
Ölgönün bilip süygön tartsın azap
Degendey tirüü okşoş suluu jatat.
Otu öçkön jımıñdagan koş jıldızı,
Jaşırgan öz içine bütkül sırdı.
Jılmayıp külüüçüdöy turup öydö
Azır da anın oozu suluu ötö.
Antse da öñündö bar ajal tagı,
Señselbeyt ülbürögön altın çaçı.
Keçe ele arasında kalıñ güldün
Çaçına taajı tagıp güldön türkün
Aymalap şamal betin kalıñ bakta
Kılastap körünçü özü anda-sanda.
Mına emi kan-sölü jok kızdın jüzü,
Kütköndöy bolot jalgız körüstöndü.
Kayran kız kayta kelbes sapar ketti,
Konrad emne kılmak mında emi.
XXI
Kan-söl jok mramırday ak mañdayı
Tüşünttü Konradga büt abaldı.
Suroonun kandayça öldü keregi emne
Baarı bir kız tirilip kelmek bele?
Jaş kezden aşık bolup janday körgön,
Ümütü aldı jakta özü kütkön,
Jürökkö nazik sezim bütün bergen,
Jalgızı, jarookeri janday süygön
Jalınga suu sepkendey jalp dep öçkön
Tagdırı taalayına arnap jazgan
Bardıgın ötközdü özü uşul baştan.
Birok da tartkan azap içte kaygı
Jüröktü uulandırdı janga battı.
Arnalgan jürök kirsiz adamdarga,
Joldor bar künöölüülör baspas anda.
Kubançı jerde bolup mensingender
Kaygıluu kündö alsız temteñdeşer.
Maanisiz alar üçün, bolgon nerse
Jogolmok uypalanıp uşul jerde.
Birok oy işke aşpay kalganına,
Kim çıdayt iç küygüzgön armanına.
Azabın köptön beri dene ezgen
Kee biröö jaşırışat bildirbesten.
İçinde eldin şattuu külgön menen
Azabın içke katat janın jegen.
XXII
Kaygısın kim jürökkö tereñ katsa,
Az aytat içki sırın başkalarga,
Tınımsız al jönündö dayıma oyloyt,
Jay tappay alek bolup içten bozdoyt.
Ömürün bayandooçu baştan ayak,
Söz tappay başkalarga anı aytpayt.
Karakçı kaygı azapka tereñ batıp,
Seldeyip senek bolup turdu katıp,
Kiçine bala kezdey alsız jaşıp,
Iyladı, şoloktodu jaşı agıp.
Jaş menen juumak boldu büt azabın,
Birok jaş ketirbedi kaygı-zarın.
Közünön monçok bolup ulam akkan,
Köz jaşın körgönü jok eç bir adam.
Egerde biröö körsö ıylaganın,
Zamatta tık toktotmok akkan jaşın.
Toktotup ıylaganın jaşın aarçıp,
Oydo jok, ümütü da ketti basıp.
Tün kirse karañgı kör büt aylana,
Tañ atsa — kündüz tündöy bolot aga.
Jüröktü baskan katuu kaygı okşoş,
Ömürdö jan kıynooçu azap bolbos.
Jek körüp jetelööçü jandı abdan,
Korkkondoy sokur dayım jarık nurdan
Konrad korktu estöödön büt azabın,
Basalbay jürögündö kaygı-zarın.
XXIII
Atalıp jakşı işke tuulgan jan,
Baş keser bolup öttü agızgan kan.
İşenip köp nersege uzak küttü,
Jaşınan köp aldanıp dalay jürdü.
Üñkürdö şökülödöy bolup katkan
Muz okşoş keede arañ tamçı akkan
Jüröktö nazik sezim aşıp taşçu,
Akırın taşka okşop bekem kattı.
Çagılgan kee kezekte askan jarat,
Kuykalap aylanaga bülgün salat.
Arsaygan askalardın daldasında,
Gül östü kara taştın arasında.
Güldü da, kılım boyu jatkan taştı,
Ayöosuz çagılgandın ogu attı!
Körkömün küm-jam kılıp nazik güldün,
Çagılgan kaltırgan jok sabak, bürün.
Mına emi jemişi jok kara jerde,
Gül jatat uypalanıp tepsendide.
Oşondoy bul turmuştun kaarına
Konrad kaldı çıdap zaarına.
XXIV
Tañ attı. Konradga daay albay
Turuştu tınıçtıgın anın buzbay.
Bir kezde Akselmo aga şaşıp barsa
Üydö jok, jeekte da eç bir jayda.
Jügürüp kıdırıştı büt araldı,
Dareksiz bilinbedi ketken jagı.
Tün kirip ertesi tañ kayra attı,
Eç jerden kabarı jok, tabılbadı
Darek jok, araldagı mizdüü aska
Kıykırsa jañırıktı salat kayra.
İzdedi buluñ-burçtu, üñkürlördü,
Kayıktın çınjırları üzülgönü
Konrad ketken eken kayık minip
Dedirdi dalaylardı ümüttöntüp.
Artınan jönögöndör anı izdep,
Kabarsız kayra kayttı dareksiz dep.
Samsıdı kün artınan kündör dalay
Konrad jogoldu büt daynı çıkpay.
Bilbedi eç bir adam bolgon emne
Azabın kömgönün al kaysı jerge,
Bilbedi bul düynödö bir da pende.
Karakçı şaykası anı estep ıylap,
Süygönü Medoronu kömdü sıylap.
Ölügü Konraddın tabılbadı,
Andıktan aga estelik koyulbadı.
Antse da işi dayın dalaylarga:
Kee biröö anı ölgüçö dayım kargayt,
Kee biröö sıylık menen atın atayt.
ŞİLONGO SONET 1
Erkindik! Tübölükkö öçpös jansın,
Türmödö balbıldagan kauhar şamsıñ.
Bir seni kımbat sanayt, urmat kılat
Andagı seni süygön baatır kalkıñ.
Kişendep uuldarıñdı koyso kamap,
Jatışat karañgıda jıldar sanap,
El üçün jırgal bolup önüp çıgat,
Baykuştar aç zındanda çekken azap!
Şilon! Türmöñ senin—ıyık mazar,
Sız tübüñ — zıyarattap sıyınçu jer:
Astında Bonnivardın izderi bar—
Baskanday taşka tamga kalgan izder.
Öçpöstön ötsö dagı jüz, miñ jıldar,
Kudayga zalimdikti bayan eter.

ŞİLON TUTKUNU
I
Karasa meni baykap,—buurul çaçmın,
Birok da önüm karı, özüm jaşmın.
Buurul çaç kezegi jok kelgen emes.
Men korkup bolgonduktan tünkü kaçkın.
Çekemdi tırış baskan, bükür belim,
Meenetten buzulbagan kayran denim;
Kışkı ızgaar, jaykı çilde dagı buzbay
Kuu türmö turpatımdı buzgan menin.
Dem albay, kişendelip, mögdöy-mögdöy,
Je jarık kündün jüzün eç bir körböy,

Bayrondun jogorudagı soneti da, «Şilon tutkunu» attuu ataktuu poeması da Fransua de

Bonnivar degen tarıhıy kişige arnalgan. Bonnivar 1496—1570-jıldarda jaşagan jana
Jeneva respublikasının erkindigi üçün küröştün jetekçilerinin biri bolgon.
Respublikanın duşmandarı Jenevanı ubaktınça eelep algan soñ, çıkkınçılar tarabınan
karmalıp berilgen Bonnivar kamakka alınıp, 1512-jıldan 1536-jılga çeyin Jeneva kölünün
ortosundagı Şilon zamogunda jatkan
Men baykuş azap çektim, bolo berdim,
Ömürüm mürt toktolboy, ajal kelbey,
Din üçün kapastalıp, kıynoo tartıp,
Atabız maanayı tar körgön korduk.
Atanın keşiginen kuru kalbay,
Tuulgandan al şekildüü şorduu bolduk.
Şorduu atam jaştayınan japa çekken.
Karganda otko örttölüp, bolgon jeksen.
Jüröktün mahabbatın saktoo üçün
Eki agam kur namıstan, jandan keçken.
Dagı üçöö aç türmönün zındanında
Tirüülöy kömülüşkön jazıgı jok.
Men gana sınar bolup özüm kaldım.
Iyloo üçün, ölgöndördü jalgız joktop.
II
Şilondun suu melmildep kurçap jatkan
Tübündö mamılar bar çirik baskan.
Dubaldın jılçıgınan körüngön kün
Alarga muñ sızıltkan nurun çaçkan.
Tüşkön nur küñürt gana jarık tögöt
Türmönün astındagı nımduu sızga,
Karañgı tündö küygön japjalgız ot
Bergensip sokur şoola meykin sazga.
Mamının ar birinde—çınjırluu alkak.
Çınjırlar tula boygo tüşürdü tak.
Çınjırdın temirleri karanday uu —
Tüşkön tak ketpestir deym kılım jatsak.
Jarıktı bir körsöm dep köksögön köz
Kalıptır kün nuruna bolup ögöy.
Ezelden boştonduktu estegen jan
Erikke kayıl tartkan köönü kelbey.
Akırkı tirüü kalgan bir tuuganım
Ketkende erksizdikten berip janın,
Türmödö jata berdim alpuruşup,
Ölüktü körüp turup, kaynap kanım.
III
Janagı mamılarga bek kadalıp,
Denebiz çınjır menen büt matalıp,
Baarıbız bir üñkürdö tursak dagı
Ayrıldık, jakındaşpay basıp barıp
Türmönün küñürt nuru jolto bolup
Biz kurgur körüşpödük ayra taanıp.
Bizderdi çooçun kıldı oşol nuru
Jüzdördü körsötpöstön közgö jıluu.
Jüröktü oygotorgo kalgan amal:
Al dagı—ün alışıp, kayrat kıluu.
Ketebiz soguş ırın keede ırdap,
Aytabız ötkön işti birden ılgap,
Karañgı türmö içinde eköönün teñ
Tügönbös kudugu da kaldı kurgap.
Türmönün ımırtında kaptap algan
Ünübüz kargıldanıp bütüp kalgan.
Dooşubuz içirkentet özübüzdü
Kadimki jañırıktay çıkkan tamdan,
Şañşıbayt aba jarıp, sozolonup,
Bir kezde sayrandagan bizdey bolup.
Kıyalbı aytkandarım negizi jok?
Ünübüz başka ugulat maga birok.
IV
Kamın jep inilerdin, şorum katkır,
Este jok öz başıma tüşkön tagdır.
İniler kayratınan jazbasın dep,
Alarga ermek boldum köptür, azdır.
Atamdın süygön uulu—kiçi inim...
Çirkin ay! Nurduu ele körsöñ jüzün.
Közdörü asman öñdüü keremettüü.
Enemdi tartkan ele jazbay özün.
Men anı baalaçu elem jandan aşık.
Kün ele küyüp turgan şoola çaçıp.
Tak oşol nazik gül da soludu go
Ilayım kün körbögön kördö jatıp...
Kelbeti karaldımdın deysiñ kanday?
Taptaza, aykın kündö atkan tañday.
Balalık kıyal menen şayırlansa,
Tamşantkan joruk, sözü şirin balday.
Özgönün kaygırganın körüp tursa,
Al dagı zar kaygıga batar ele.
Kök sınduu jooduragan közdörünön
Bulak jaş mölt-mölt ırgıp jatar ele.
V
Ortonçum, — körsöñ közüñ kanar ele.
Kaardansa, opol toonu jarar ele.
Küç tolup, kayratı aşıp, soguşuuga
Jer betin çakıruuga dayar ele.
Kart ölüm çoçutkansıp kol kezese,
Tartınbay birinçi iret barar ele.
Kişenge tura alçu emes janı tütüp,
Jagımsız dooşunan da kaldı bütüp.
Körünböy tursa dagı men sezgenmin—
Akırın bolo berdi aza kütüp.
Sırttanım jandan aşkan mergen ele.
Kuuganı karışkır, kaman, jeyren ele.
Aralap oydu-toonu jürgön duldul
Mürzödöy türmö içine çıdar bele!
VI
Şilondu Leman 1 kurçayt melmildegen
Tübünö jete albastır eç bir çenem.
Tirüü jan çıga algıs zından bolgon
Koşulup türmö booru tolkun menen.

Leman — Jeneva kölünün başka bir atı
Biz turçu muñga tolgon karañgı üñkür
Kazılgan suu astında aska taşka;
Tolkundar kujurdu alıp küñdür-tündür
Şarıldap urungansıyt bizdin başka,
Kee kezde boroon sokso, köl burkandap
Tolkunu terezege jeter ele.
Bürkülgön çaçırandı bizdi kaptap,
Nöşördöy şölbürötüp ötör ele;
Kee kezde kuyun küçöp, bek kaardanat,
Anda aska solk-solk etip boşop kalat.
Mezgili şum ölümdün erk bolor dep,
Turçu elek kulaar künün anın samap.
VII
Ayttım go: ortonçumdun janı keyip,
Suzdandı, kıjırlandı, şoru keñip,
Oozuna bar naar albay jata berdi,
Türmönün katkan nanın dagı jerip.
Kantse da kabelteñden emespi inim —
Azbadı açkalıkka moyun berip.
Alpının eçkisinin sütü orduna
Sasıgan kıygıl suunu biz içebiz.
Kişenden kol boşoboy, katkan nandı
Jeybiz dep, jaşıbızga jibitebiz.
Soolgon jok jokçuluktan uyalaşım—
Erksizdik zarga kömdü anın başın.
Kaysını jaşırayın... Al ölgöndö
Koştoşup, kolun kısa karmabadım.
Akırkı mezgilinde öçkön közün
Men sılap, kolum menen jaba albadım.
Julkunup, çınjır jırtıp jatkanımda
Boordoşum janımda ele berdi janın.
Men andan alıs da elem, jakın da elem,
Bara albaym, birok anın janında elem.
Birde ontop, birde kayra tınçıy kalıp,
Tıbırap alpuruştu ölüm menen.
Bir kezde jımjırt bolup üzülgöndö,
Korkunuç meni bastı muzdap denem.
Ölüktön duşman alıp oor kişendi
Tabıtsız jaydak gana jerge kömdü.
Kümbözü bolot degen oyumda jok
Kaarılgan muzdan beter kara jerdi.
Jalbardım men alarga, jaş agızıp
«Boordoşko kur degende çuñkur kazın,
Kün körör açık jerge koysoñor» dep.
Bul oyum keçirilbes eken jazık.
«Buzulat bul zındanda bir boorumdun
Uykusu» dep burkurap kakşay berdim.
Jıluu söz, jumşak jooptu uguu orduna
Tekeber külüşkönün gana kördüm,
Bir tuuganım aç türmönün sız jerin
Tabıt kılıp, çımdarına basıldı.
Mıkaaçılar kümböz kılıp iymenbey
Çınjır üyüp, kor kılıştı asıldı.
VIII
Kiçi inim,—güldöp turgan çınarım,
Jaş periştem, ata muras çıragım,
Akak jüzdüü enekemdin elesi
Atam süygön asıl janduu kereezi.
Oşol kırçın kayratında tursun dep,
Boşop kalsa erkin turmuş kursun dep,
Bir oşo dep ömürümdü ayadım...
Olda kurgur! Oozunan ün çıgarbay,
Başka tüşkön tagdırına çıdadı.
Men aga emes, öbök boldu al maga,
Bir kezde ele çünçüp kaldı sadaga.
O jaratkan! Kanday azap köz salış
Ölüm menen çark uruşkan balaga.
Kan maydanda jookerlerdin ölgönün
Dalay iret közüm menen körgömün,
Suuçuldu da jıgaçınan ırgıtıp
Tolkun jaypap, ümüt kıyıp kömgönün;
Karakçının jan bergenin tıbırap,
Kaarduu jüzü zaarın çaçıp kıbırap,
Men körgömün kargaganın kudaydı
Üzülgönçö naalat aytıp, şıbırap,
Birok anda korkup gana kalganmın,
Azır bolso jürök uugup, zarlandım.
Arıy berdi, otu öçüp jüzünün,
Arañ küyüp jıluu nuru közünün,
Ündebesten içten sızıp muñaydı
Keede estep kılıktarın özünün.
Jaandan kiyin kün nurunan kurulgan
Jaaday bolup san türlönüp, kubulgan,
Olda çirkin, öçö berdi bilinbey
Oşol nurday, — suktandırıp suyulgan.
Kargabadı öz tagdırın bir dagı
Çıgarbadı jürök dartın jıyılgan.
Aytıp kalçu ötköndögü kırdaldı,
Keler kündü, kez boluçu jırgaldı.
Şorduu janım esimden da tanıpmın
Oyloy berip muñga kömör kurmandı.
Al jaşırdı şum ölümdün azabın,
Birok, çirkin, kıstaldı beym...
kıynaldı.
Bir ookumda dem çıgarbay sunalıp,
Tınçıp kaldı, berdi okşoyt kuu jandı.
Korkunuçtuu tımtırstıktan oygondum,
Jin urganday aldastadım, tolgondum,
Men elirip, jer termelttim çıñırıp,
Dubal gana tınçıp kaldı jañırıp...
Julunsam men, çınjır ketti bırkırap,
«Bir boorum!»—dep jetip bardım
çırkırap.
Uyalaş jok! Jazgı güldöy üşügön
Şılkıyıp baş, kuu mamıda al turat.
Sungan boldum kolumdu, şal bolgondoy,
Jıluu tabın ızgaar üylöp koygondoy.
Esengirep, şayım ketip zamatta,
Şaldıradım küçümdü alp sorgondoy.
Sendirektep üñküründö türmönün,
Een bolso da jay aluunu bilbedim,
Muzday bolgon dubalınan çıkkansıyt
Kandaydır bir zaarduu jıtı mürzönün.
Ölgöngö men karap tursam tigilip,
Tüş öñdönöt özüm tirüü jürgönüm.
Kanday azap, kanday tozok, o jalgan,
Bilip tursañ jok bolorun süygönüñ!
Kantip gana körüp turup uşunu
Özüm tirüü kalganımdı bilbedim.
Kutkardıbı işengendik bolmuşka,
Je köñülkoş köz karaşım turmuşka?
IX
Bile albadım kiyin emne bolgonun
Künü tündöy, tün jarıktay öñdöndü.
Aba soolup, söök bolgonsuym şagırap,
Sezbey kaldım emne bilip, körgöndü.
Taştay boldum arasında taştardın:
Körgöndörüm tüş sıyaktuu munarat,
Kölöködöy tegeregim zakımdap
Karañgılayt, bülbüldöşöt, kubarat.
Köz öykögön munduu nuru türmönün
Künbü, tünbü—nesi ekenin bilbedim:
Je körgönüm—köödöy tündün tünübü,
Je eendiktin çen jetpegen tübübü,
Elesterdin eç keypi jok jüzübü?
Asman, jıldız, aysız turgan düynöbü?
Tutulbasa kün kanakey küygönü?
Ubaktısı, künü, ayı, jıldarı,
İşi da jok, şoru jana jırgalı,
Karañgılık kalkıldatıp kaptagan,
Dumukturup, tolkundatpay taştagan
Okeanday çektep turgan jeegi jok,
Ömür da emes, ölüm da emes—
Kaldım kündö eç bir közüm açpagan.
X
Kütülböy akılıma şoola kirdiÇımçıktın sayraganın, uktum ündü.
Bir tınçıp, birde kayra ünün bezep,
Asmandın elçisindey uçup jürdü.
Obozu kulagıma tattuu ugulat,
Kubuljup argen sınduu miñ kubulat.
Balkıymın. Birok kayra çoçup ketip,
Oylorum eski izine tüşöt çubap.
Köz açsam eske kelip, bayagı ele
Bayagı karañgılık, türmö turat.
Dubaldın jarıgınan tüşkön şoola
Sızılıp, küngö tumsak közgö - urunat.
Sırt jaktan maga ün berip antken menen
Akınım tañşıp jüröt köñül ulap,
Kirinip kün nuruna zıpıldasa,
Körkünön uyalgandan köz jumulat.
Kanday sır bar çeksiz mukam ırında?
Meni süylöp, bilgizgensiyt kılımga.
Tuulup bütüp mınday ukmuş körbögöm,
Körbögönmün bul öñdüünü ırımga.
Al da koşup taştap ketken boordoşun,
Al muñkanıp, üygönsüyt ,muñ Muñuma.
Adam bezip, kalganımda basınıp,
Kuş jan keldi maga booru açınıp.
Jürök tuylap şiresinen ırının,
Katkan çerim ketkensidi jazılıp.
Oşol akın kim boldu eken ırdagan?
Makulukpu obodo oynop jırgagan?
Boşop alıp kuçagınan kapastın
Oynop jürüp maga kelip kalganbı?
Tünt türmögö uçup kelip men jatkan
Boştonduktu ır kılıp ün salganbı?
Bilembi anı... jerden emes, beyişten
Uçup çıkkan jazgı kelgin bolgonsuyt.
Boordoş janım kuştun kebin kiyinip,
Maga kelip süyündürüp koygonsuyt.
Sızıp ketip nurduu, tunuk asmanga
Sanaalaşım kayıp boldu közümön...
Jok al emes, jok al emes uyalaş:
Boorum bolso, — bezbes ele özümön.
Tabıttagı sööktöy bolup kagjırap
Kalbas elem eki jolu ajırap.
XI
Tagdırım bir mezgilde jañılandı:
Boorkerlik sakçılardan orun aldı.
Meerimsiz çınjırdan da uşu tapka
Nege alar maga booru açıp kaldı?
Emnelikten jan tartkanın bilbedim —
Kadalbadım taş dubalga kayradan.
Moyunumda dagı jüröt şaldırap,
Üzündüsü çınjırımdın kıyragan.
Şaldıratıp kañgıp jürdüm türmödö
Zındandagı mamılardı aylanıp,
Mürzösünö jolobodum inimdin,
Baskım kelbeyt tabıtına bayralıp.
Tepsebeske jatkan jerin barbadım
Kordoymun dep tuuganımdın arbagın,
Üzülgön kişen menen dubal jarıp
Men şorduu amal taptım, şatı salıp,
Birok da erkindikti estebegem
Oy da jok... Jetim elem men bir karıp
Bul turmuş keregi jok eendik bolup,
Körünöt maga çooçun düynö, jarık.
Türmödö men ayrıldım jan-jakamdan,
Baarınan, bilgenimden, süygön jandan.
Bütündöy şum ölümgö berip koyup,
Jalganda tügöyü jok sıñar kalgam.
Kişim jok, jarık kündö orunum jok,
Toyunda çakırbagan bolom konok.
Asmanda bir kiri jok jatkan tunuk
Jogolgon daynın tappay, kalgan kurup,
Kün nurun beker kaptap jolto kılgan
Men jalgız bolor elem mite bulut.
Körgüm kelet antse da köz çaptırıp,
Köz kanıkkan toolor menen askardı,
Tokoylordun jaşıldangan körkün da,
Too keptelgen aydan tunuk asmandı.
XIII
Men kördüm köptön beri samagandı:
Çokunu, möñgü bolgon appak kardı,
Alpını, betegesin belden bolgon,
Etegin çıbırçıktuu kölgö tolgon,
Küküktöp agıp jatkan Ronanı,
Jarkırap jaşıldangan tigi jondon.
Jeegindegi askalarga urunup,
Tuylap tüşkön bulak şarı ugulup,
Meltiregen suu betinen körünüp,
Köz uyaltat jay kalkıgan sur bulut.
Ak kanattuu tatınakay kıyıgı
Asman, suunun arasında kayıdı.
Köz kaykıtkan karaandarı tamdardın,
Çatırları jarkıragan şaarlardın.
Süröt sınduu ötüp jattı aldıman,
Birindese kel ördögön jöö tuman.
Koşo kördüm kiçinekey araldı,
Kanday körktüü, kanday taza jaraldı!
Birok dagı tunuk köldün üstündö
Bir özü ele, jalgız turat karaldı.
Üç darak al aralda ösüp turat
Too jeli lep-lep sogot gülün sılap,
Bulaktar şıldır kagat çöptü joylop
Oyt berip, möñkügöndöy tentek sımap.
Araldı aylandırıp agıp jatat
Süykümdüü jıltıldagan kırçoo kurap.
Baykadım: dubalıma menin barıp,'
Toktodu kişisi bar bir jel kayık.
Aralga meymançılap kayra ketti,
Zımırap jel sokkondo bolup kayıp,
Buluttun arasında bürküt uçup,
Çabıttap arı-beri jürdü sızıp.
Bir kelip terezege, kayra ketip,
Köñüldü alıp uçkan boldu kızık,
İrgiltip közdörümön ısık jaştı
Bir kaygı meni bastı, jürök kısıp.
Kişenge koldon tüşkön imerilip,
Kusadar bolbos bekem içim bışıp!
Jetkende kayra kirer kezim menin
Zındanga maga köp jıl turak bolgon
Zaarkandım kamalganday muz tabıtka,
Elestep uyalaşım suk jer sorgon.
Kököyüm köp kesilip jadasam da,
Körsöm dep erkin kündü samasam da,
Negedir köñülümdü kayra tartıp,
Türmö içi jayluu öñdönöt kurgan maga.
XIV
Ötüştü kün artınan jıl sanalıp,
Körbödüm özgörüştü, esten tanıp.
Akırı maga keldi adamzattar,
Berüügö erkindikti bolgon karıp.
Emne üçün jana kantip boşotorun
Bilüünü eç ubakta oylobodum.
Men üçün baarı birdey körünçü—
Boşpu, je boş emespi eki kolum.
Süykümdüü maga bolçu ümütsüzdük,
Alarga sırtım süyböy köñül saldım,
Jer astı maga jayluu dalda bolup,
Zındandı bir kezde ele süyüp kaldım...
Bardıgı anda maga dos boluçu:
Jörgömüş terezede jele tüygön,
Ay nuru tünt türmögö kuyulganda
Ermegim çıçkan ele oynop jürgön.
Kişenge ebak kalgan kolum könüp.
Adamga kanday kımbat çirkin erik!
Türmö içi maga jakın körünsö da,
Bir erk dep sırtka çıktım arış kerip.

DÜYNÖDÖN KAYTIP KETTİN
Düynödön kaytıp kettiñ kayran barçın
Taralat ay-aalamga emi dañkın,
Mekeniñ senin neçen ırga koşup,
Sıyınat arbagıña asıl kalkıñ.
Ölsöñ da baatırlıgıñ ömür sürüp,
Kılımdar ötkön menen ketpeyt barkıñ.
Kolunda erki tursa el-jurtuñdun,
Elesiñ senin kantip unutulsun.
Agızgan adal kanıñ jerge siñbey,
Joşoloyt sen kutkargan meken tuusun.
Joo menen betteşkende atıñdı atap,
Alarbız jürögünün sarı suusun.
Erdigiñ emi bizge örnök bolor,
Jürökkö soolgus kayrat, küç berer zor
Duşmanga önök berbey ölgönüñdü
Kız-kelin dañazalap koşok koşor.
Birok da közdörünön jaş çıgarbas —
Iy senin arbagıñdı kılbaybı kor.

ERKİN BALA BOLGUM KELET.
Erkin bala bolgum kelet,
Tuugan toodo kayra jaşap,
Deñizdegi tolkun jirep,
Çeksiz tokoy aralap.
Sanjırgasın Saksondordun,
Jaktırbayt erkin jürögüm.
Oktorulup urgan tolkun,
Askanı eñseyt köñülüm.
Tagdır, menen kayra algın,
Atadan kalgan dañkımdı.
Kul içinde jaşabaymın,
Uyalam koldon alıştı
Kürkürögön kök deñizge,
Ün koşkon aska sokso jel,
Kıyaldangan jaş kezimde,
Japayı jerim kayra ber!
Ali jaşmın, uşul düynö,
Jaralbagan men üçün!
Karañgı kör alda kütsö,
Keregi emne jürüştün.
Tañ kalganday ötö sonun,
Murun tüştü körgömün.
Bolgon çındık turmuştagı,
Jogottu kıyal tüzgönün.
Menin dosum alıs jakta,
Süygönüm jok janımda!
Ümütünön kol juuganda,
Jalgız jürök kaygıda!
Keede oyun-tamaşada,
Unutam baarın bir azga.
Nege tatıyt jöölü masta,
Jalgızmın, jalgız aalamda.
Bir katmardan tuulgandan,
Joldoş bolgon maa toydo
Janjökörlük sözün aytkan,
Uguu kıyın oşondo.
Birge oynogon jaş kezekte,
Alıp kel eski dostordu.
Sanjırgaluu keçelerde,
Taştayın şat bolgondu.
Ümüt kütüp aldıdan,
Meder kılıp bügüldüm.
Irayımı bolbogon soñ,
Senek boldum, tüñüldüm.
Baylıgın bergen tagdırdın,
Çegi jok toydu tamaşa.
Tamçısı uçun baktının,
Almaşar elem men aga.
Men adamdı jek körböymün,
Tamaşa toydon çarçadım.
Munarık bolup tünörgön,
Kapçıgay, aska samadım,
Uyadan uçkan köptördöy,
Kanattı aga jaymakmın.
Asmanda sızgan jebedey,
Tuugan jer közdöy sızmakmın.
KATULLDU TUURAP
(Elenaga)
Miñ jolu men öbüüdön tanbas elem,
Közüñdü balbıldanıp otu jangan.
Betiñe süyüü tagın salbas belem
Bir süysöm kılım ötmök katarlangan.
Süyüüdön nazik jürök çarçamakpı?
Booruma kısar elem, ulam kayra,
Eerdiñden sorgon tildi kim almakçı
Öbüşsök ezilişip, kumar kana.
Jañıdan bışkan egin danı okşoş,
Jalındap seni öpkönüm sansız bolsun.
Ajırap koş aytuunu nege oyloş,
Özüñdön başka janga kol sozbosmun.

EMMAGA
Ubakıt jetip, kez keldi,
Süygönüñ menen koştoşor.
Kubanuu jok bizde emi
Jalgız oy menen kaygı, şor.
Aşıgıñ muñga tumçugat.
Alıstagı çet jerde,
Közdö jaş, arañ kol bulgayt,
Alıska jarı keterde.
Ötköndü eske salarbız,
Baktıluu birge jürgöndü,
Jırgaldı eske alarbız
Şattanıp oynop külgöndü.
Tañdanıp dalay karagan,
Bulaktuu bakka, özöngö
Koş aytışıp arañdan,
Telmirip tiktep biz köpkö.
Turabız karap kayradan.
Oturup maga janaşa, ,
Erkelep karap özöndü,
İçinde oyun tamaşa,
Baktıluu mında kün öttü.
Tizeme koyup başıñdı
Uktasañ saga suktanıp,
Sılap altın çaçıñdı
Kubangam közdön nur janıp.
Ayırbay senden közümdü,
Neçen jol tandı atırgam.
Aymalap betten özüñdü
Süyüümdün tagın kaltırgam.
Kögörgön köldün üstündö,
Dalay jol kayık aydadık.
Baatırsıp senin közüñçö,
Çıkkamın talga jarmaşıp...
Jırgal kün öttü aradan,
Kuulgan janday men jalgız.
Bul jerden jalgız men tabam,
Estelik tagın argasız.
Kim süybösö al bilbeyt,
Ajıroonun kaygısın.
Tiliñden sorgon eç ketpes,
Jürögüm süygön jarkınım.
Akırkı jolku süyüüdön
Küyütü küçtüü nerse jok.
Koştoşuu soñku kol üzgön,
Jürökkö saldı kızıl çok.
KAROLİNAGA
Jaştın tagın jüzündö
Jürögüm oorup karadım.
Üşkürgönün. köbünçö,
Bilgizdi iştin bayanın.
Sen emes jalgız kaygıda,
Ümütün, süyüü büt kömgön,
Mına bul jürök zapkıda
Kapada jalgız künü ötkön.
Sargarıp öñün kaygıdan,
Eringe erin birikti.
Monçoktop tökkön jaşıñdan,
Eljirep denem jibitti.
Betiñdin nurun jaş menen,
Möltüldöp akkan öçürdün.
Üşkürüp ulam anda sen
Aytalbay atın öksödüñ.
Baarı ketti talaaga,
Köz jaşka tagdır karabay.
Saldı bizdi sanaaga,
Batırıp şorgo ayabay.
Koş süygönüm, koş bolgun,
Ötköndü estep ökünbö.
Kubançın ötkön ömürdün,
Saktap kalgın köñüldö.

TOLTURGULA ÇÖYÇÖKTÜ
Çöyçöktü tolturgula jan kurdaştar,
Eç ubak taşkan emes mınday şarap.
İçeli, büt içpegen dagı kim bar,
Köñüldü şat kıluuçu jalgız şarap.
Kubantçu adamzattı baarın kördüm,
Nurluu köz suluulardı dalay süydüm.
Aşık men bolsom dagı berip janım,
Baktıluu kuunak bolup men körbödüm.
Jaşımda, ömür jazı güldögöndö,
Özgörböyt süygön jürök dep işendim.
İşendim dostoruma, oşondo da
Şaraptan bekem dostu men bilbedim!
Süyüü ötöt, ajıraşar mezgil jetet,
Dostuktun künü batıp, ubak ötöt.
Karıysıñ çaç agarıp küçüñ ketet,
Şondo da şarap tattuu boy jibitet.
Egerde bakıt bizge süyüü berse,
Başkaga berbeybiz biz — anı ayaybız.
Dosuñan kızganasıñ süygönüñdü,
Bir jalgız şaraptı biz ayabaybız.
Jaştık kez kaytalanbay ötöt güldöp,
Kan muzdayt, jalgız şarap boy jılıtat,
Şaraptan çındık çıgat, tuylayt jürö
Dep dalay akılmandar beker aytpayt.
Şalakı bolgonduktan alsız adam
Bul düynö kaygı, kapa boldu jayı.
Çöyçöktön meltildegen içkin şarap,
Mas jandan, baktıluu jan degi barbı.
İçeli, iç jılıtkan kündün nurun,
İçeli, kan oynosun köñül jaynap,
Ölöbüz, baarı ölgön bizden murun
Çöyçöktü toltur kurdaş, içkin şarap
***
Japadan jalgız beyittey
Jolooçuga oy salgan.
Jaramsız ırga bir bettey,
Közüñ tüşör nur jangan.
Köp jıldar ötör okursuñ,
Aşıgıñ bolgon jaş kırçın
Akındı estep tolkursuñ.
Anda akın eçak ölgön de
Jürögün mında kömgön de.

ESKE ALUU
Baarı ötpü tüşümdö
Ümüt dagı küç berbeyt,
Az kördüm bakıt ömürdö,
Jaz künüm güldöp nur seppeyt.
Ömürdün bütkül ümütü,
Süyüügö berem salamdı.
Süygönümdün nur jüzü
Esimden çıgıp kalabı?

NAPOLEONDUN KOŞTOŞUUSU
Koş bolgun menin süygön kımbat ölköm,
Çegi jok dañkım sende aşıp-taşkan.
Erdigim tarıhıñda men körsötkön.
Eñ sonun, korkunuçtuu barak jazgan.
Jeñiştin kızuusuna çeksiz batıp,
Adaşıp ak joluman jeñdirgende,
Tutkunda jatsam dagı, kalçıldaşıp
Sürümön dalay elder korkkon ele.
Koş bolgun Frantsiya! Taajı taktıñ,
Özüñdü almazga men aylandırdım.
Küröştö ayıgışkan sen kuladıñ
Koştoşor seni menen uşul çagım.
Bir dalay toskoolduktu jeñsek dagı,
Karıgan soldattarda jürök tız deyt,
Jeñiştin nurlarına asmandagı.
Bürkütüm emi kayra kanat serppeyt.
Koş bolgun tuugan jerim! Eger kayra,
Saa taanış erkindiktin ünün uksañ,
Ümüttün solgon gülün özüñ anda,
Jaş menen tiriltersiñ dagı juusañ.
Çakırsañ öç algın dep tak özümdü,
Küröştö büt duşmanıñ jogotormun.
Tıtarmın çınjırıñdı özüñdögü,
Şaylangan kol baştooçu men bolormun.

1815.

LUDİTTERDİN IRLARI
Jigitter kök deñizdin ar jagında,
Alganday tigi erkindik baaga kança
Je ölüp karmaşuuda kan maydanda,
Je erkin biz jaşaylı uşul jayda,
Luddan başka korol büt jogolsun!
Kezdeme tokup baarın bütkön kezde,
Çarıktı kurç kılıçka almaşabız.
Korkuunu biz unutup kızıp dene,
Kılıçtap ezüüçünü talkalaybız,
Boyöybuz kızıl kanga çañ salabız,
Luddan başka korol büt jogolsun!
Çirigen tamırlardan kanı akkan,
Duşmandın kanı koçkul bolsun kara
Bubaktay tañ aldında jıpar çaçkan,
Oşol kan bizge kerek, bizge payda.
Antkeni Luddit saygan daraktardın
Sugarat kölböörügön tamırların.
Luddan başka korol büt jogolsun!
***
Uzakka birin-biri alar süydü,
Körbösö sagınışıp «ündö jürdü.
Kokustan kezigişip kalgan kezde,
Ooz uçtan salamdaşıp, içten küydü.
Koştoşçu menmensinip jat adamday,
Tüşündö körüp süyçü kumar kanbay.
Jetti ajal, kör üstündö koştoşuştu,
Öttü alar süygöndügün aytışa albay.

EVREY KÜÜSÜ
1. SUYSALIP SULUU BARATAT
Agarıp tañ atkanday.
Suysalıp suluu baratat.
Közünön jıldız janganday,
Suktantıp erksiz karatat.
Kün nurun jañı çaçkanday,
Jark etet közü balbıldap.
Sürötçü kıldat tartkanday,
Ajarı artat jarkırap.
Osmonu koyso kaşına.
Okşobos ele özünö,
Şurunu taksa çaçına,
Jaraşpas suluu öñünö.
Akılga mol mañdayı,
Jaraşat körktüü közünö.
Karaşı kandı kaynatat.
Şañkıldap şattuu külgönü.
Kubantıp köñül jaynatat.
Meerimdüü aytkan sözdörü.
Süylösö jarpıñ jazılat,
Jırgalga tereñ batkanday.
Karasa kabak açılat.
Sıylık berip jatkanday.

7. İEVFAYDIN KIZI.
Eger meken japaa tartkan kaygıdan,
Janı menen jalgız kızdın kutulsa,
Ata, bek bol, kaytpa bergen antıñdan.
El batpasın azap, şorgo, zar-muñga.
Men unuttum kapamdı jan kıynagan,
Elim üçün çımın jandı ayabaym.
Ölsöm koldon jan atamdan sıylagan,
Köşüp kölböp, beyitimde tınç uktaym.
Birok ata, jalınduu jaş tilektey,
Menin kanım, nariste ak, ek taza.
Kart ajalga bererinde iymenbey,
Koluñdu jay kuçaktagın, kıs ata!
Meyli Selim jaşın tögüp ıylasın,
Kapalanba, kayratında tur bekem.
Elim erkin boştondukta jaşasın,
Oşol üçüñ ayanbastan jan berem.
Toktogondo menden çıkkan kan agıp,
Jürögümdö akırkı otum öçköndö,
Unutpagın keede jürgün eske alıp,
Külüp el dep janın berip ötkön de.

9. JARALUU JANIM MENİN
Jaraluu janım menin, tez bol akın,
Altından arfanı alıp kelgin jakın.
Mançalar oynoktoso katar kıldı,
Beyiştin ünü çıgar janga jakın.
Egerde ümüt, tilek kalbasa ölüp,
Jüröktö kayra oygonor, ketpes çögüp.
Közümdö katıp kalgan bir tamçı jaş,
Bar bolso baykayınçı anı tögüp.
Meyli ırıñ tagdırımday tataal bolsun,
Magan jat şattık ünü, külkü oyun.
Şoloktop bugumdu bir çıgarayın,
Jürögüm tars jarılbas, muzdap boyum.
Azabım boygo siñdi uuday jutkan,
Kıynaldım arılbadım astı muñdan.
Mına emi kaygı-zarga toldu jürök,
Çöyçöktöy melt-kalt bolup uunu kuygan.
10. NEGE IYLAYSIÑ?
Şoloktop sen ıylasañ jürök zarlap,
Kirpikten möltüldögön jaşıñ agat.
Şüüdürüm okşoş tañkı kızıl güldön,
Jılt etken almazdarıñ jerge tamat.
Şañkıldap külüp kabak sen açkanda,
Bölönöt kubanıçka büt aylana.
Jakuttun jarkıldagan jarıgı öçöt,
Közüñdön balbıldagan ot janganda.
Aalamdı karañgılık kaptaganda,
Altın kün uyasına jol tartkanda,
Akırkı nazik kızgılt nurun çaçat,
Akırın süzgön tarmal buluttarga.
Oşondoy kündün nuru batsa da eçak,
Şoolası dalay jerge turmak tarap.
Jüröktü turgan kezde kaygı basıp,
Karaşıñ kubandırat köñül açat.

11. ÖMÜR JOLUN BASIP ÖTTÜÑ.
Baatırım, ömür jolun basıp öttüñ,
Jayılat senin elge emi dañkıñ.
Elesiñ tübölükkö öçpöy kalıp,
Maktaşıp seni ırdayt süygön kalkıñ.
Erdigiñ azat kılgan Mekeniñdi.
Şıktantat, alga ündöp tuugan eldi.
Barında bul düynödö eliñ erkin,
Baatırın çıgarışpas tük esinen.
Tögülgön eliñ üçün kanıñ senin,
Tek ketpey kubat bolor joonu jeñgen,
Arstanday baatırdıgıñ artık aşkan.
Jürökkö küçtü beret köldöy taşkan.
Çakırsak senin atıñ uraan taştap,
Kaltıldap aybatıñdan duşman kaçar.
Ölümün şer baatırdın kızdar maktap,
Mukamduu saltanattuu obon salar!
Anda da bir tamçı jaş bizden akpas,
Kemsinter seni akkan közdögü jaş.

13. AKIRKI SOGUŞ ALDINDAGI SAULDUN IRI.
Jookerler, eger kılıç, ötkür nayza,
Soguşta tık toktotso jürögümdü.
Salgılaş, uruştu ulant maa karaba,
Karmaşıp duşmandan al tez öçümdü,
Nökörüm kalkan karmap tartkan jaanı.
Duşmandan askerlerim eger kaçsa.
Tartpagan hanı menen birge azaptı,
Korkoktun tak aldına denem taşta.
Koşkula tuugandarım! Jalgız balam,
Koştoşpoym seni menen munu este.
Aldıda kütöt taktı taajı takkan,
Şerlerdey ölgün eger ajal jetse.

16. VALTASARDIN KÖZÜNÖ KÖRÜNGÖNÜ.
Oturat takta padışa,
Vazirler anı kurçaşıp,
Karaşıp kabak-kaşına,
Jügünüp, korkup, kumsarıp.
Sanjırgaluu sarayı,
Jakutka tolgon jarkıldap.
Düynönün jarım kudañı,
Toy kıl dep elge tapşırat.
Kımbat şarap tırsıldap.
Çertet, tolkuyt köbürüp.
Köşütüp kandı kızıtat.
Çöyçöktön taşıp tögülüp.
Liranın küüsü sızılıp,
Jaş kızdar ünü şañkıldap.
Tamaşa, oyun katkırık.
Elirtip kumar arttırat.
Oturat paşa tagında.
Tagınan ot jarkırap,
Boyölgon kauhar altınga.
Paşanın öñü sargardı.
Ot öçüp küygön közünön.
Oşondo korkup kaltardı.
Keçkendey kaygı kölünön.
Liranın ,ünü basılıp,
Toy-tamaşa buzuldu.
Alayıp korkup şaşışıp.
Zamanı köptün kuuruldu.
Mañdayında paşanın
Karegege kol menen,
Kupuya sırı bar anın,
Jazıldı söz sır tereñ,
Oturgan neçen akılman.
Meymanı handın andagı.
Köz açık aytçu aldıdan.
Söz sırın alar açpadı.
Düynönün jarım kudayı,
Battı kaygı, kapaga.
Valtasardın aldında,
Kelip evrey jaş bala.
Okudu sözdü başınan:
«Mani, Fekel, Fares»
Kudaydan amir aytılgan:
Ajırayt taktan padışa,
Dep Manide jazılgan.
Şaar perster kolunda,
Bolot deyt Fekel baykasam,
Ayrılasıñ başıñdan,
Deyt Fereste padışam».
Munu aytıp bala zamatta,
Közdön kayım jok boldu.
Oturgandın büt anda,
Üröyü uçup bozordu.
Padışa ötö tañdandı,
İşenbey anın sözünö...
Birok saray kurçaldı,
Duşmandın köp küçünö.
Jan taslim boldu paşanın,
Kalkançı, zootu üstündö.

17. UKTABAGANDARDIN KÜNÜ.
Kün bolgon uykusuzga bülbül jıldız,
Bul jerge arañ tiet alsız nuruñ.
Dülöy tün karañgıda baarı tıptınç,
Estetet baktını ötkön mından murun.
Ömürdö jan jırgatkan jırgal ötkön,
Jüröktü jılıtpastan bülbül etet.
Birde öçüp muñayganday jıldız köktön.
Taptaza jalgız köktö jansız süzöt.
Ömürdün ötköndögü nur jıldızı, Elesteyt, jandayt, süyöt, alıs jüröt.

Click or select a word or words to search the definition