Uzak Jol

Bizdiki — elden oboço, jalgız tamdın tübündögü jalgız kara üy ele.
Şaşke kez. Biz töşöktön jañı turup jatkanbız. Bir kezde Almakan ejem
oydo jok joruktu baştap, epkindep, çırkırap barıp töşöktö jat-kan
enemdi basıp jıgıldı. Anın töşök tartıp jatkanına köp bolgon.
Enem da kündöküdöy emes, közdörü korkunuçtuu, çarasınan çıgıp, kökürögü
kırıldap, biliner-bilinbes dem alıp, ulam jooşup ketip baratat. Ölüp
baratkan adamdı birinçi körgönüm uşul. Oşondo men on birdemin.
Baarıbız ürpöyö tüşüp, enemdi tegerektep, üyülö kaldık. Ejem tura tüşüp,
elirgen nemedey bardık ünü menen ökürüp tışka çıktı da, bir kezde kayra
kirip kelip, enemdi dagı basıp jıgıldı. Bizdin üy elden oboço bolso da
ejemdin çıñırgan dabışı menen birin-serin el jıynalıp kaldı. Oşol
ubakta men emnegedir aldanıp tışka çıgıp ketkemin. Añgıça bolboy bir
kezde «çur» dey tüştü. Çurkuragan çarjayıt ündör ulamdan-ulam küçöy
berip, jaman üydü kötörüp ketti.
Oşentip, altı çöbürö jetim kaldık. Eñ uluubuz Almakan ejem, anan men,
menden kiyin Bekkul, anan Eş-bay, andan kiyin Aşımkan degen kız. Eñ
kenjebiz Bekdayır. Baarıbızdın arabız eki jaştan. Ölör aldında jana
bir kız töröp, anı bagıp al dep biröögö bergen. Bul on ayga jetpey ölüp
kaldı.
Enem degi koydoy çuburtup, köp törögön adam: tört erkek, altı kız bolup,
baarı — ondu tapkan. Üç kızın erge bergen. Uşulardan azır üydögübüz
altoo.
Enem ölgön soñ, anın ordun basıp jetimderge köz boluuga Burmake kempir
keldi. Bul — atamdın agası — Elebestin zayıbı. Altımışka kelip kalgan,
bükçüygön gana kiçine kempir. Bulardan başka karaşaarıbız jok. Elebes —
ezelten tomayak adam. Oşonduktan Kızıl-Kıya degen jerge jolçu bolup,
birotolo köçüp ketken. Kedey jan bagışka bul jer bir az ılayık ele.
Mında köçüp kelgenine bıyıl üç jıl.
Emi bagıbızga tuş kelgendey bıyılkı jıl da ötö kıyın boldu. Mezgili
jetse da jakın arada kök çıkpay, kün surdanıp, kezek-kezek kara boroon
burkurap, el-din közün açırbay jutatıp turup aldı. Bıltır egin bolboy
kalgan. Anın üstünö bizdin eldin köbü jarıtıp egin ekpeyt. Mıktaganı eki
teşege jetpegen jer aydooçu. Elde bıyıl açarçılık. Oşonduktan birinserindep kap böktörünüp alıp, orus poselkalarına çubap kalgan.
Bizdin bir tabak buudaydın akırı keçee bütkön. Bügün erteden beri naar
alganıbız jok. Burmake kempir meni tömön jakta bir üydön bir jarmalık
buuday suratıp jibergen. Al jampaygan kepenin tübündö bir kara üy ele.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bardım. Murdu barbaygan çoñ kara kempir, kolomtodo küyüp bütkön tezek
çogun jayıp koyup, otko kaktanıp oturuptur. Anın koltugunda jamgırdan ıkkan kulunday korgolop bir kiçine kız olturat.
Men barıp:
— Burmake enem bir çöyçök buuday bersin deyt — dedim, kempirge bet
bakpay, çetke karap turup. Buydalgan jok, çıgdan jagın bir karap aldı da
kempir:
— Jok,— dep küñk etti.
Kayra keldim. Burmake enem jañkıdan bölök akıl üyrötüp jana jiberdi.
— Ayt, ölbösök bir çöyçök buudayının kununa çıgarbız...
Bergen jok, jana kur bardım. Oşondo Burmake:
— Emi joktu jerden çukuybuzbu! Siler da taalayıñardan körgülö, bagı
joktorum,— dedi baarıbızdın körör künübüz bütköndöy karan tüşüp.
Uşundan on kün ötpöy bir Burmakeden başkabız tekşi kıyrap jıgılıp,
oorup kaldık. Ar kay jerde çaçılıp, kıñkıstap jatkan adam. Burmake
bökçöñdöp, kaltıragan karı kolu menen kıdırıp, oorularga suu berip
jüröt. Bayagıda bir tamırçı kelip, maga on-on beş künçö suu ber dep
ketken. Ansız da suudan bölök içeeribiz jok. Mınabu çaçı jündöy
uypalanıp, es-mas bolup jatkan — ejem. Anın beri jagında, kolomtogo
jakın jerde alsız kıñkıstap Bekkul jatat. Kapşıra karmap koyso sınıp
ketçüdöy ilmiygen bileginin taramıştarı kögörüp, sanalıp turat. Tırp
eter al jok. Anın kıñkıstaganına karay:
— E, Bekkul, emne kagılayın? — deyt Burmake. Al tük da bilbeyt. Zorgo
demin alıp jatkanday körünöt.
Atam bolso, köptön beri jetimderdin kardı üçün kaygırıp, alda-kayda bir
jakka kap böktörünüp, birdeme izdep ketken. Kündö keler beken dep kütöbüz,
jok.
Bir üydö çetinen kıyrap jatkan oorularga baş-köz bolup turgan — jalgız
Burmake. Özü tün balasında jarıtıp uyku da körböyt. Tündö zarıgıp
oturup, talık-şıp ketkende kezek-kezek közü ilinip, kayra selt oygonup
ketip, korkunuçtuu, kalıñ tokoygo kelgen emedey, tegerekke kulak türüp,
köpkö tınıp tıñşap kalat. Bir-de Bekkul çıdabay jatkan tünü tañ atkıça
kirpik kakpay çıktı. Esimde: tün ortosu kez, kararıp öçüp bara jatkan
çoktu ulam közöp, jayıp koyup, mazarday jalgız özü kolomto janında
olturat. Çok akırın kararıp, küñürttötüp, öçüp baratkan. Keede kaalgıp
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

ketip, başı şılk ete tüşöt. Üy karañgı, jımjırt. Anda-sanda gana
Bekkuldun alsız dabışı ugulat...
Uşul tündö Burmake ömürdö körgönün tügöldöp, oylop olturup, çarçap
ketkendey bolup körünüp turdu.
Men töşöktön bir ay çamasında barıp tursam kerek. Baarıbız kelte menen
jıgılganbız. Ayıkkandan kiyin çaçım tazdın başınday jıdıp tüşüp
kalganın bir gana bildim. Menden bir az kün kiyin Bekkul turdu. Anda da
çaç jok. Biz töşöktön turup, tamtuñ basuuga jaragan kezde Bekkul ekööbüzgö
Burmake tayak jasap berdi.
— Köp bassañar muunuñar kiret. Üydü aylanıp basıp kelgile,— deyt. Biz
joldu katar tınıp olturup, üydü zorgo bir aylanıp çıgabız. Birok men
bassam ele köñülüm aynıp, közüm tunarıp ketet. Jer astın-üstün bolup, ölö
mas kişidey közümö eçteme körünböy ketet.
Molodoy jalgız üy! Anın üstünö biz çetinen kıyrap, jıgılgandan beri
bizge kattagan jan bolgon jok. Oşondo, tışka çıkkanda bar körö turganım:
üydü aylandıra salgan kupkuu tam, tamdın burçundagı jalgız attın akırı,
anın janında şıldıragan şakel, bayagıda Bekkul ekööbüz toguz korgol
oynop kazgan çuñkurlar... Al çuñkurdun çetki birine topurak tolup, bütöyün
dep kalıptır. Beregi küröndüdö keçten beri taarıngan emedey bukuyup, ala
moynok it jatat. Köptön beri körbögöngö sagınıp kalganday maga kuyrugun
bulgalap, közün jaldıratıp, erkelep koyöt.
Aradan köp kün öttü... Birok, tamaktın tartışınan oñoy menen muunubuz
kirbey koydu.
— Ataganat, tamak bolso bat ele tıñıp ketkeni turasıñar. Men kanteyin
emi? Kuday beçara-karıpka booru açıbaybı! — deyt Burmake kempir. Dar
düynödö bir tabak talkan bar. Anı ünömdöp, anda-sanda gana çañıt-tap,
jarma jasap, karı kolu menen darıgerdey ölçöp, top ooruga bölüp beret.
Bul jumurubuzga jük bolboyt.
II

Töşöktön turganıma bir ayday bolgondon kiyin, bir küñü taenem kelip,
meni alıp ketti. Almakan ejem ali ayıga elek. Men taenemdi eerçip, tışka
çıgıp baratkanda, al uypalanıp, közün jaap kalgan çaçın bir jagına
sılap jatıp, maga burulup, «ketip baratasıñbı? Koş emi» degen kişidey
ayanıçtuu, kaygıluu közün muñaytıp kala berdi.
Bir gana menin ketişim menen üy jeñildebeyt, men-den başka çuburgan
dagı beş jetim bar. Antse da menin ketişim üydögülör üçün oñoy oljo
emes.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Tayatamdıkı Çoñ-Taştan1 kırk çakırımday arı — Keñ-Suuda. Tayatam çoñ
bay, bala-bakıraluu, altı uulu bar; altoo teñ çetinen dürküröp bayıp kele
jatkan.
Taenem meni balçaygan, çoñ kursak toru beege uçkaştırıp alıp, üyünö
keçkire keldi. Mal kızuu töldöp jatkan kez. Biz barganda bıkpırday köp
koydu saap bolup, agıtıp jatkan eken. Koy saap jatkan bir ak juumal
kelin:
— İ, enem keldi,— dedi bizdi körö koyup. Tosmo suuday memiregen jazı,
jumşak keçte, kıjıldagan sansız koy aralaşıp, çarjayıt çurkurap, uylar
muzoosun izdep mööröp, jer suunun tınçın alıp, keçki tunuk abanı
ekilendirip, aylana kaynagan küügö tolup turdu. Jalgız molodoy jımjırt
jerde öskön adam, mına bul jerden ekinçi bir düynönü körgöndöy boldum.
Bir top kündör öttü. Jakın ayıldarga barıp, bal-darı menen aralaşıp, az
kündö üyür alıp kettim.
Bir künü erteñ menen taenem kelinine aytıp, bir kiçine könöçökkö maga
ayran kuydurup berdi da:
— Bar, kagılayın, kozu kaytarıp kel. Üygö jiberüüçü bolbo,— dedi.
Taenem közü bajıraygan, balpaygan, çoñ kara baybiçe. Çekesinin tak
ortosunda çoñ meñi bar. Tayatam jetimişke çıgıp, bıltır ölgön. Anın
kümbözün turguzabız dep on çaktı kişige kış kuydurup jatkan eken.
Ayımjan taejeñem «kiş-kiş» dep kozulardı ayda-şıp, koroodon uzatışıp
saldı. Jer jaynagan jaş kozulardı jogoru karay aydap, men kete berdim.
Kolumda uzun çıbık. Kiyin kalgandarın sayıp koysom, kee biri tuylap
ketet. Jaşı meni menen teñ — Kurmanbay tayakem kızık körüp, eerçip
çıkkan. Bir az oynop jürüp, erikken kezde kayra ketip kaldı.
Kozulardı jayıp olturup, ayıldan abdan uzagan kezde, bir kırdan aşırıp
taştadım da, özüm keler jolun tosup beri jaktagı bir döñsöögö
könöçögümdü koyup, oltura kettim. Kızık körünöt: könöçöktü ulam
aylandırıp, karay berem. Kozular badalga kirip ketip tın-çıp kalgan
kezde çokoyumdu çeçip jayıp taştap, aldıma tonumdu jaya salıp, jata
kettim. Aylanamda köp karaan jok, mına mında gana Sarıbay baydın balası
kuş salıp, tamaşa jasap jüröt. Sarıbay — baylıgı-nan bütün köl
öröönünö, andan kalsa kazaktın Alban eline tügöl maalım bolgon adam.
Oşonduktan «San jıl-kıluu Sarıbay» degen atka kongon.
Bala beregi borçuk taşka kelgende, kolundagı kuşun bir sagızgandı közdöy
şiltep jiberdi da, çılk kümüş menen jabdılgan atın şaraktatıp, tömön
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

karay kirip ketti. Andan jogoru karasam, teetigi bir alıskı çoku-da,
jalgız koyçu, salmak menen gana sozup, ozondop, kırdan aşıp baratat.
Oşentip turup, körböy kalıpmın, menin ıldıy jagımdagı kaptal menen,
jüzgö jakın kozu dürküröp agıp, tömön karay kirip baratkan eken. Şaşkan
boydon, dünüyömdün baarın olturgan jerimde kaltırıp, ala-sala kuyundap,
men da jönödüm. Eeligip algan oynook kozular oşondon ürküp oturup koy
koroogo barıp bir ele toktodu. Alarga jetpey kalıp, orto joldon kay-tıp
kele jatsam, kalganı dagı jamırap, jürüp kalgan eken. Alardı toskonum
jok, «emi bolooru boldu go»,— dedim da jayına koyö berdim.
Ertesi dagı uşunday jayıp çıktım. Kün açık, ıldıytan kozu jayıp bir
bala keldi. Boyu menden çoñ emes, kiyimi jakşı, butunda ötük, barkıt
şımı bar. .Kolunda menikindey könöçök. Ekööbüz kozulardı koşup
jiberip, jogoru jaypatıp olturup, çoñ bettegi kalıñ tabılgını aralatıp
jiberdik. Kozular tabılgıga siñip-siñip ketişti. Özübüz beri jakta
kalıp, biyikten taş jarıştırıp, oynoy baştadık. Men eki sapar aşırıp
ırgıttım.
— Orduñan jılbay ırgıt,— deyt bala.
— Sen da jılbay ırgıt!
Kün ısıy bergen kezde oyundu taştap, könöçögübüzgö kelip, ayran içtik. Anı
baya jalbırak menen kölökölöp ketkenbiz. Bala könöçöktön oboçorook
çögölöp alıp, tütük koruldatıp oynop içti da:
— Sen dagı uşintip iç, jakşı bolot,— dedi.
— Jön ele içem,— dep men tübünön kötörüp aldım. Oşol münöttö top kozu
bölünüp alıp, jürüp kaldı.
— Tos tigini,— dedi bala çögölöp, ayran içip jatıp.
— Tospoymun, al senin kozuñ,—dedim men. Bala maga jakınday tüşüp,
betimden atkıp alçuday tikireyip kelip, karşıma tura kaldı da:
— Emne, atañdın körü, tentigen kul! — dedi. Men da tilimdi tartkan
jokmun:
— Atañdın seni körü.
— Aram kul, kimdin üyündö jürösüñ? Kaytargan kozuñ kimdiki? Eliñ
kayda?..
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Oşentti da meni jakadan aldı. Men da jakalap, joop berdim. Bir sapar
küröşö ketip, it jıgılış bolup, budalanıp kayra turduk. Al bir kezde
jakamdı koyö berip, arı ketip kalıp, izdep jürüp, bıljıragan bir türü
suuk kara kurttu çubaljıtıp, çöpkö kıpçıp keldi da:
— Moynuña salam,— dep jogoru kötörüp maga sundu. Al kelip jetkiçe men
dayardanıp alıp:
— Jakın jolobo, bolboso atırıltam,— dep tegerenip turup aldım...
Beşimden ötö bergende kozulardı jamıratıp aydap keldim. Top kişi
kubalap kozulardı kögöndöp bolgonço kırdan aşa koyup koylor da kelip
kaldı. Jaş tuugan koylor kozuların joktop çurkurap, zamatta jerdi
jañırtıp jiberdi.
Koroonu tegerektey kongon tört-beş üy bar. Başkı dardaygan çoñ ak üy
menin tayatamdıkı. Koy keleri menen ar kaysı üydön idişterin kötörüp,
birden-ekiden bolup, erine baskan kelinder çıgıp keldi.
— Bol emi, bat-bat karmap jiber,— dedi Ayımjan taejeñem maga.
Menden başka da koy saadırıp jürgön bir tobu bar. Aralay kubalap, koy
karmap jüröbüz. Üç-tört koydu saadırgandan kiyin, köpürögö kelgen eşektey
kıyık bir kara toktunu kıykıldatıp, zorgo jetelep keldi. Mınday aram
bolorbu, saançıga jelini jañı tie ber-gende atıp ketip, meni
dırgayaktatıp, alıp jürüp berbespi. Ölböy tirüü kutkarbaymın degen
nemedey moynu-nan salaalagan kolumdu çıgarbay, teri şımdı kaldıratıp,
ölörmandıkka salıp, men da jürüp oturdum. Oşentip baratıp, bir kezde
jıñaylak butumdu kurç tuyagı basıp ketti ele sazayımdı tartıp, otura
kaldım. Koydun çılasına kesilip jürgön butum çatırap, kanap ketti.
Jakın jerde koy saap olturgan bir katın:
— Baykuştu jaman basıp aldı ee,— dedi meni ayagan kişidey, koroonun
başında, düynönün baarın közü menen çolup oturgan taenem, menin
jañkımdı körüp kalıp:
— Degi, tomayaktın balasına mal oşondoy kelet tura,— degendey boldu. Bul
sözü maga arañ uguldu. Men sekeñdep, aksap barıp, andan başkasın karmap
keldim. Koy saadırıp tursam, taenem janıma kelip, butaktuu kıpkızıl
tabılgı tayagın oñ koluna boş tayanıp tura kaldı da, menin üstümdü
aylandıra karap alıp:
— Irısı jok, tonuñdu emne tıttırıp algansıñ?— dedi.
— Baya Sasbaktın balası ala kaçıp jürüp uşintip koydu,— dedim men
koydun moynunan karmap turup, kögöndögü kozulardı karap kalıp.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Irısı jok, oyundu emne kılasıñ? Saga kim jamap beret?
— Oynogon emesmin. Menin kozumdu tospoysuñ dep, özü kelip tiyişti,— dep
uluyup jerge karadım.
— Irısı jok, ırısı jok kişi oşondoy bolot! Taenemdin sööktön ötköndöy
zaar tili menen sıylap
turup, üstümdü bütöp bergeninen, antpey jılañaç koygonu jeñil körünüp
turdu. Açuulangandan eki sözünün biri «ırısı jok». Bul söz ençime
basılganday, köbünçö maga jumşalçu. Al Kurmanbayga kançalık açuulansa
da bir aytıp körgön emes. Oşon üçün men «ırısı jok» jalañ tomayaktar
üçün gana bütkön söz bolso kerek dep oyloçumun.
Jañkı bala ekööbüzdün tarıhıbızdı taeneme, Kurmanbay jetkirse kerek.
Bölök kişi aytkan jok, bilem. Al aytkanı bışık bolso, meni maktabasına
közüm jetet. Ekööbüz başınan öçpüz. Men jokto taenemdin koltuguna kirip
alıp, kör-jerdi jamap köbün özünön koşup, meni büldürüp, jamanday
berçü.
— Maldı butu menen teep jiberet eken,— dep arzıbagan nemeler menen
jamandap jatkanın da bir ukkanım. Mal tepken kişini taenem jek körçü...
Bir künü keçke jakın:
— Sarıbay baydın baybiçesi çakırat,— dep meni biröö çakırıp alıp
ketti.
Sarıbaydıkı Keñ-Suunun içinde, alıstan badırayıp turgan eki ak üy ele.
Tegereginde dayım mandırday bolgon tört-beş boz üylör tigilip turar ele.
Ismayıl, Bukara, Karıbay degen baldarında da birden ak üy bar. Birok,
Sarıbaydın öz üyü bütün Keñ-Suuda badırayıp bötönçö turuuçu.
Uşintken Sarıbay baydın baybiçesi meni kişi katarı sanap, «ardaktap»
çakırtıp jibergeni meni tañ kaltırdı. «Sarıbay» dep sırttan ukkanım
menen üyün körgön jan emesmin. Bardım. Tıştan biröö meni baş-tap barıp,
ak üyünö kiyirdi. Men kirip toktogon aldıñkı bölmösündö çımkıy baçayı
— makmaldın üstündö jaşıl tukaba çapanın jelbegey jamınıp, köölgügön
bir zayıp oturat. Başında zañkaygan torgun eleçek. Baybiçe uşul ekenin
baykadım. Jaşı jetip kalsa da (beri bolgondo elüü beşte bolor) keñ
döölöttün arkasın-da, ali karılıkka toluk moyun suna koybogondugu körünüp
turat. Semiz, çatıragan kızıl kişi eken.
Men kirip barganda: «mına bul jerge oltur» degen-dey işaara kılıp,
özünö jakın jerden orun körsöttü. Bir az jımjırt. Tagdırım uşunun
kolunda turganday, aalamga ayan bolgon baybiçenin aldında, anın çeçimin
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kütüp, bayloogo tüşkön kulday uñkuyup, men oturam. Koluma bergen jalgız
nandı sındırıp jep oturup.
«Balkim menin jetimdigime janı açıp, birdeme bereyin dep çakırgandır»
dep oylop koyöm.
Baybiçe bir kezde sol kolun sunup, maga birdeme berdi. Koluma tiygenden
kiyin karasam; biri beş tıyındık, biri eki tıyındık — jeti tıyın jez!
Adegende: «kapıray, san jılkıluu Sarıbaydın kolunan jeti tıyın
çıkkanıbı» dep oylosom da artınan tüşündüm. Bul maga bergen sadagası
eken! Antkeni Sarı-bay bay köptön beri nookas ele. Baya men kelgende eldin
ayagı basılbay, biri kirip, biri çıgıp, törkü bölmödö jatkan baydın
köñülün surap jatışkan. Men uşul üçün çakırılıp kelipmin. Azır men nan
jep oturgan-da, baybiçe birdemeni dubalap jatkan moldodoy, oozu başın
kübürötüp, kolunda aralaştırıp karmap turgan bir, eki jez tıyınga kezekkezek «suv!» dep koyup oturgan.
Sadaga beriş üçün tört kıbılası tügöl jetim izdeşip, buga bütün KeñSuudan meni tuura taksa kerek!
Bir nandı jep, jeti tıyındı alganımdan kiyin emi mende eç kimdin
tıyınça da jumuşu jok köründü: joluma tüştüm. Baya meni üygö kirgizgen
neme itten çıgarıp koydu. Joldo bara jatıp, bügün meni kordogondoy,
kemsintkendey bolup körünüp, köñülüm irenjidi. Meni emnege çakırıp
ketkenine, murun tüşünüp alışkanday, üygö bargandan kiyin Sarıbay
baydıkınan emne «oljo» menen kelgenim tuuraluu menden eç kim suragan
jok.
Üç ay jürgönümdön kiyin bir künü Elebes kelip, meni alıp ketti. Buga
taenem da köp karışkan jok. Biz attanganı jatsak:
— Ketseñ ket emi. Saga birdeme da kiygize albay kaldım. Jamandabay
bar...— degen boldu da, özünün bir eski kürmösün berdi. Jazday jürüp
tapkan oljom uşul!
Tayata, taekelerim, çetinen bay. Birok alardı başı-nan sarañ kılıp
jaratkan! Baylık jagına kelgende bul Keñ-Suuda Çıñgışbay uulunan aşıp
tüşkön bay kem. Jalañ bir atadan taragandar bir uruu jurttay bolup,
erteli-keç malı jayılıp çıkkanda kara taanday kaptaçu. Oşentse da, kotur
ulak üçün ölgön öñköy sarañ. Toguz jüz koyluu tun uulu — Saadanbay teri
şımdan bölök, ömüründö kezdeme kiyip körgön jan emes. Ali esimde: bir
künü talaadan öödölönüp ölgön bir toktu üçün kadimkidey ıylap, koyçusun
tañ atkıça sabap çıkkan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Baldarının atı uykaş. Eñ uluusu: Saadanbay, anan Mergenbay, anan
İygenbay, Derkenbay, Orozobay, Kar-tañbay.
III

Men tayatamkınan ketkende tuura Kızıl-Kıyaga bar-dım. Elebes uşul jerde
jolçu. Çoñ-Taşka barbay, tuura Kızıl-Kıyaga emne üçün ketip
baratkanıbızdı Elebes joldu kata maga mınday dep tüşündürdü:
— Sen bayagıda tayatañdıkına ketkenden kiyin, silerdin üydü Kızıl-Kıyaga
köçürüp alıp, bügüp taştap, jetimderdi bizdin üstübüzgö kiyrip alganbız.
Azır baarıbız bir üydöbüz. Emi oşentip ookat kılbasak bolobu...
Kızıl-Kıya dep, kadimki ataktuu Karkıra jarmankesinen elüü çakırımday
beri, bir çoñ aşuunu aytat. Karakol, Jarkent, Kulja, Narınkol —
baarının aralıgındagı tüyüşkön jeri — Karkıra.
Kızıl-Kıyanın tübündö jaydır-kıştır kozgolboy jeti-segiz tütün
kedeyler oturat. Bulardı «jolçu» deyt. Padışa ökmötü bulardı ar kaysı
boluştan mildettüü kılıp jıynap algan. Jolçuluktun möönötü beri
bolgondo tört jıl. Birok uşulardın içinde on jıldan beri turgan
jolçular da bar. Özü jayloo misalduu jer. Kışında kardın tereñdiginen
jolgo ornotkon karagaylarga kireçiler köçügün koyup, poporos tartar ele.
At joldon çıktı jok: kur etip tereñge ketet.
Uşu jerde dagı bir-eki tütün orus bar. Bular jolçu emes. Biri Başarin
degen bir çoñ bay. Munun Kızıl-Kıyaga kelip tüşkönünö köp jıl bolso
kerek. Bul tuuraluu kırgızdar «başında jalgız arabaluu atı menen kelip,
akitaş bışırıp satıp, oşondon ulanıp, bayıgan adam...» dep kep kıluuçu.
Jılıga jetimiş-seksen uyu tuuyt. Elebestin kelini, Janımjan uşunun uyun
saayt eken.
Kızıl-Kıya öröönündö bulardan başka da ar kaysı koktuda, saylarda bal
çelek salgan, mal kesibin kılgan birin-serin orustar bolot. Degen menen
bul örööndö Başarinden aşıp tüşkön bay jok. Jalgız gana Karkıradan
otuz çakırımday beri, Kızıl-Kıyadan arı — Kuturgan bulakta «poçtoçu
Metirey» degen çoñ köpös bar. Metireydin bul jerdegi jayınan başka
jana Karakoldo, Tüptö birden üylörü boluçu. Munun attarın jolçular
alıstan taanışat. Tetigindeyden kele jat-kanda «tigi Mañkaşka, tigi
Çabdar at» dep turuşat. Munun Kuturgan bulakka jay salıp, poçto tartıp
turganına da kıyla zamandar bolgon eken.
Jolçulardın kesibi bolso joldun taşın teret, buzulgan, suu jegen
jerlerdi, köpürölördü oñdoyt; kış bolso birden çoloktorun arnap, baylap
koyöt da, kezek menen Kızıl-Kıyadan poçto çıgarışat. Artıkça kışkısı
kıyamat. Kışında jolçular tün balasında jarı-tıp uyku körböyt. Neçen
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

bir karluu boroon, kalayman tündördö poçto kelip kalıp, jıluu
töşöktörünön atıp turup, uykuluu közdörü menen çananın (poçtonun) aldına
çoloktorun koşup alıp, jönögön kündörün suraba... Eger poçto kelip, jeter
zamat jolçular dayar bolboso, je aşuuga barganda attarı tartpay kalsa,
poçtodo oturup baratkan törölör jolçulardı ombu karga budalap, tepkilep
koyö berüüçü.
Oşonduktan, ezelten jürök üşüp jalkotoy bolgon kurgurlar ne bir
boroondogon aysız karañgıda, sak jat-kan kulaktar alda kaydan ızıldap
kele jatkan koñguroonun dabışın uga koyup, töşöktön ırgıp turup, bülük
tüşüp kalar ele...
Men Kızıl-Kıyaga barganda, atam töşöktö jatkan eken. Oorusu kıyın. İştin
tübünö jañı tüşündüm. Meni tayatamdıkınan alıp kelgen sebebi da uşul
körünöt. Atam adegende meni taanıgan jok okşoyt. Üñüröygön tereñ
kabagının aldındagı alsız közü menen bir topko meni tiktep turup-turup:
— İ, sen beleñ! — dep koydu da jön boldu.
Degi tayatamdıkınan kelgenge jaraşa, mına bu da çekem jılıy turgan jer
körünböyt! Atam kör oozunda turganına kaparı jok, Eşpay köz jaşın
köldötüp kardım açtı dep ıñıldap tamak surap oturat. Beregi kişiden
kalgan bir jarmanın tübün şıpkap uurtap, ırsıyıp, Aşımkan karındaşım
oturat. Aytor, bul üy otun-suusuz bir jerge jañı köçüp tüşköndöy jutañkı.
Oşogo jaraşa da kişi-kirim bülölüü bolsokçu. Jalañ biz, atamdan
başkabız küçüktöy çuburgan altı jetim. Emi Beyşembinin baldarı kança!
Beyşembi — Elebestin jalgız uulu, otuzdan aşa bergen, suyuk sakal, kır
murun, uzun boyluu, kara jigit. Munun üç balası bar.
Uşintip, eki üydükün koşkondo jalañ çöbürö baldar ondon aşık. Koyçu
emi, bir üydö kaptagan on tört kişi bolduk da kaldık.
Köp uzagan jok, atam ölüp ketti. Bul momuragan bir jumşak tün ele. Biz
töşökkö jañı jatkanbız. Uktap ketsem kerek, bir kezde kütpögön jerden:
— Oo, tumşugu joktor turgula! —degen Burmakenin kündögüdön bötönçö açuu
dabışı menen selt oygonup kettim.
Baarıbız uypalanıp, kayra turduk. Üy çuuldap kaldı. Oşondo kaydan
jetkenin bilbeym, aytor, uykuluu közübüzdü aça elekte bir katın jetip
kelip, Bekkul ekööbüzgö birden tayak berip, eşikke jetelep çıktı da:
— Me, mına munu tayanıp alıp, közüñördön kan çık-kıça ıylagıla,
şorduular,— dep üydün janında böyrögün tayanıp, ökürüp turgan
Beyşembinin katarına saptap, turguzup ketti.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bekkul kolundagı tayagınan uzun emes. Al da köndü. Birok jarıtıp ünü
çıkpayt. Men, obolu eldi tıñşap aldım. Beyşembi «esil kayran bir
boorum» dep jatat. Men «esil kayran atakem» dep kirdim. Añgıça Bekkul Da
meni tuurap ökürö baştadı. Oşondo men ekööbüzdükü bir söz bolup
kalganına namıstanıp, el ökürüp bir pas basıla kalgan kezde, Bekkulga
burulup, jıñaylak butun tiktep turup...
— Sen kişini eerçibey, özüñçö taap ökür,— dedim. Tañ atıp kalgan. Oşol
kezde tömön jaktan top kişinin ökürügü çıktı. Ordubuzdan tura kalıp, biz
da jamıradık. Oşondo Bekkuldu tıñşasam dagı ele «esil kayran atakem»
dep jüröt. Toktoy kalıp buruldum da:
— Özüñçö söz taap al debedim bele,— dep uruşa ket-tim. Oşentkende al
toktoy kaldı, men kayra ökürüp kirdim.
Baykay albay kaldım, aytor Bekkul dagı meni tuurap jañkıday boldu.
Birok bul jönündö men jañılganımdı kiyin bildim.
IV

Bizdin ayıl Serkenin kaşaasında. «Serkenin kaşaası» degenibiz:
aylanası jüz sarjança kelgen bir taş koroo. Buga köp zaman bolso kerek:
çetinen urap, buzulup kalgan. Kölömü kenen, bir teşe bar. Bul koroonu
başında kim salganın jana kaçan salganın uşul küngö çeyin anık
bilbeymin. Birok oşol kezde biröölör: «İlgeri bir zamanda bu jerdi
kalmaktar meken etip, turgan eken. Alardın bir neçe miñ serkesi bolup-tur.
Kaşaanı oşo saldırıptır. Tegeregindegi añdar bolso, jookerçilik
zamanında kazılsa kerek...» deçü. «Serkenin kaşaası» degen at oşondon
kalgan imiş. Özü Tüp suusunun boyunda meltiregen talaada, jolgo jakın.
Arı-beri ötkön kireçiler uşul jerde oturgan jolçularga tüşüp, samoor
koydurup çay içip ötüüçü. Jolçulardın kıştooloru uşul jerden körünüp
turat, arası tay çabım jer.
Bir künü keçinde, tıştan otun kertip jatıp, Janımjan:
— Apey, ene! Bayagı Urmanbet keletat,— dedi.
— Emine deyt? — dep üydön Burmake küñk etti.
— Mına, kelip da kaldı.
Emi Urmanbet kim ekenin bilmek bolduk go.
Menin çoñ atam Alımbekten taragandar beşöö. Alardı jaşına karay baş
ıldıy aytkanda mınday bolup çıgat: Barktabas, Baalabas, Elebes, Estebes,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Elebay. Barktabas menen Estebes men törölö elekte ölüptür. Barktabastan
tukum jok. Estebesten Urmanbet, Turdumambet degen eki bala kalat. Atası
ölgöndön kiyin Urmanbetti menin atam, Turdumambetti Elebes asırap alat.
Turdumambettin atı jañı tuulganda uşunday dep koyulganı menen anı
eldin baarı «Beçel» deçü. Antkeni, maalınan ötköndön kiyin eki jıl
beçel kalıptır. Oşol sebep menen tübölük atı «Beçel» bolup kala beret.
Urmanbettin elden bezip ketkenine bıyıl üç jıl. Ene, atam ölgönün bul
körgön da jok. Munun köptön beri kay jerde, kay kalaalarda jürgönün
bilüüçü da emespiz. Birde, «Karakoldo eken» dep, birde «Anjiyanga
soodagerdin malın aydaşıp ketiptir» dep gana biröölördön ugaar elem.
Emi biröödön «Karkırada bir sartka malay jürüp, al akısın berbey koygon
soñ, bir atın minip alıp kaçıp baratıp, kayra karmalıp ketiptir»,— dep
ugup kaluuçubuz. Anıgın bilgen eç kim jok.
Jetimçiliktin ayınan bul körbögön azap, jürbögön jer keçpegen suu kalgan
emes. İlgeri bir üydö kazanda et oodarıştırıp jatıp, «jetimçilikti
menden köp körgönüñ joktur» dep, kep urup oturganın da bir ukkamın. Özü
bala kününön şok çıkkan. Bir jerge bayır alıp turgan jan emes. Tınç
tursa buulugup, içi bışıp ketüüçü. Kançalık ayıl bolso dagı başınan
kirip ayagınan çıkpay köñülü tınbayt.
Uşunun bir jorugu ali este. Jazdın künü, bir top bala çükö oynop oturup,
keçinde üylörünö tarap bara jatkan kezi ele. Añgıça Urmanbet, ottop
turgan bir saan uyga dalp etip, sekirip minip aldı; uy sırak-sırak etip,
toñkoçuktap möñküp ketti. Urmanbet oñkosunan barıp tüştü, el boorun
tıtıp külüp kaldı... Kiyin borbuyun kötörüp algan soñ, elden birotolo kol
üzüp, daynın taptırbay ketken. Neçen jolu izdep barıp, jürgön jerinen
taap alıp kelse da, beş tünöböy kayra közdön kayım boluçu. «El, jurttan
bezgendin akır tübü oñboyt, munuñdu koy» dep ar kimder aytıp da kördü,
birok öz oyun ölsö berbegen, aytkanınan kaytpagan bir kök meltey ele.
Jakın tuugandarı neçen araketke salıp, «akıl, nasaat» aytıp jatsa da
«ooba senikin bilip turam» dep, içinen tıñgan emedey unçukpay gana
duluyup otura berüüçü. Özü dalısı bir kez kelgen, boluk, dordok bet, erdi
tüyrük, kabagı biyik, kıpkızıl közünün arı jagınan erdigi jaynap
turganday neme ele.
Baya bul küügümdö keldi. Başında jırtık boz kalpak, üstündö süyrölgön uzun
kara taar, butunda jalpak taman kaşkarlık ötügü bar. Bul keypi
kaşkarlıkka jürüp kelgenin dalildegendey:
Ezelden ençisine basılganday, üygö kirse dayım iregege barıp oturmay
adatı. Emi da oşol. İregede bir eerge jölönüp, bir butun çala sunup
taştap, kolun kuuşurup, kalpagın kabagına basa kiyip, biröönün tımızın
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

sırın tartıp oturgan nemedey, unçukpay gana duluyup, üydün için közünün
aldı menen uurdanıp karap oturat. Emneni oylop oturat boldu?
Beyşembi buga birdeme dep akıl aytıp oturat.
— Köp jıl el körböy bezip jürüp da müyüzüñ çık-kan jok. Emi baş koşup,
eptep ookat kılalı, jetimderdi bagalı,— dedi bir kezde.
Burmake da bir jaktan, Beyşembige jardamdaşıp:
— Aldıña keteyin, emi til al! Azdır-köptür esiñ kirdi, Beyşekeñdin
akılın taştaba,— dep jatat.
Urmanbet bulardın sözün akılga salıp, oylonup jatkan nemedey «lam» dep
söz katpay, ottun janında turgan çorgosu sınık, kara kumgandan közün albay
gana meltirep* oturat. Ne bir aytılbagan akıldar aytıldı. Beyşembi köp
asıldı. «Emi jibidiñ go, kaldıñ go» dep men oylop oturam. Al oşentip
meltiregen boydon oturdu da, kütpögön jerden bir kezde:
— Jok, ketem,— dep kıskasınan gana bir joop kayırdı. Başka bir söz
katkan jok, keçten beri asılıp aytkan sözdörgö bar bergen joobu uşul
boldu. Beyşembi tüñülböy, mından kiyin da köp ayttı. Urmanbet baya tışka
çıkkanda artınan ere çıgıp, süylöşüp da kelgen.
Uşul künü keçinde bizdikine bir neçe kireçi tatar jigitter kelip tüşkön.
Baarı bir kur jaştar. Çay içip, jaylanıp algandan kiyin, poporos çegip,
garmon tartıp, ırdaşıp, bizdin jaman üydü töbösünö kötörüp oturuştu.
Urmanbet bir kezde beri jaktagı sözdü taş-tap koyup, uşular menen
süylöşüp ketti. Maksatı — uşulardın kiresine süylöşüp, Karakolgo tüşüp
ketmek bolup jatat. Mırzalardın eñ jogoru jagında, jükkö tayay,
çalkasınan kerilip, poporostun tütünün tündüktü karay buraltıp, üylöp,
ırahattanıp oturgan çarçı boyluu sarı jigit, Urmanbetke kıygaçınan bir
karap aldı da:
— «Kança beresiñ?» — dedi köñülsünböy turup.
— Elüü tıyın beremin,— dedi jetim közü menen jaldırap.
— Jok, anda bolboyt.
Sooda bir topko sozuldu. Urmanbet bir kezde:
— Barı bir somgo jetpegen akçam bar, sadagañ keteyinder,— dep jaloorup,
çın sırın ayttı da artı-nan: — Seksen tıyın bereyin, anan özüm tüşkön
arabanı Karakolgo jetkiçe aydap barayın,— dedi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Soodalaşkan jigit bir topko unçukpay kalıp, artınan birdeme esine
tüşköndöy!
— Ber, akçañdı! — dedi.
Urmanbet oñ jak koynunan bir jooluktu suurup çıktı da, uçundagı topçuday
tüyünçöktü çeçip, beçara kolu menen ayar tıyındarın sanadı. Men oşondo
ayap
kettim da, «ay, dünüyö ay! Uşul baykuştan albay koyso emnesi ketet ele?
Uşul el beçara karıptı emine ayabayt, eldin baarı mendey booru açıbayt?»
dep oylop kettim.
Ömürdö karıpçılıktan kaygıluu nerse jok!
Urmanbet baya bir tışka çıkkan boydon üygö kirgen emes. Biz jatıp jatkan
uçurda kireçiler menen kaldırap, jönöp ketkendey boldu. Beş jıldan
beri bügün kelip, bir konboy ketkenine menin içim küyüp kaldı.
Urmanbettin aldagı tagdırın oylop, köpkö uktabay jattım...
Keçikpey uşul jaz Urmanbetti jana kördük. Bul sapar Karakoldon
Karkıraga ötüp bara jatıptır. Anjiyandık bir bayga malay eken. Bayagıday
emes, bu jolu köñülü kötörüñkü. Mingen atı bar. Anı maktap, Karakoldon
kelatıp, dalay jolu soldattardan kaçıp kutulganın aytıp oturdu.
V

Kiyinki jılı jayında Elebes meni Vasiliy degen adamga malay berdi. Uy
kaytaram. Vasiliydiki Tüptün arkı öyüzündö, Çoñ Bulaktın oozundagı
tüzdögü jalgız üy. Appak şıbagan üyü alda kaydan jarkırap, körünüp
turuuçu.
Biz attanalı dep jatkanda Burmake:
— Emi jakşı jür, uşintip ookat kılbasak anan özüñ üydü körüp
turbaysıñbı? — dedi maga.
— Baramın, kayta jakşı bolot — dedim men. Tışka çıgıp,
meni ayaktap, uçkaştırıp jatıp dagı:
— Degi emne bermek boldu? — dep Elebesten suradı.
— Aylıgı eki som.
— Meyli, eki som bolso da biröö beker berebi,— dedi, attanıp algan bizge
şıkırayıp turup.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Biz attanganda asman bürkölüp, töbödö bir kara bulut arı-beri uyulgup, jel
sogup, kün salkındap turgan. Antkeni menen köptön beri kün jaabayt.
Talaa menen kelebiz. Beregi bizdin aldıbızda Başarindin köp uyu jer
jaynap jayılıp jatat. Uyçu kün bürkök bolso da keç jakındaganın
sezgendey uzun kamçısın bulgalap, ışkırıp, ayday baştadı.
Elebes ezelten jönü jokko kapaçıl, küykölök adam. Kezek-kezek toru
baytaldı kursakka kürs-kürs teminip alat da, kapaluu, küykölöñ sözü menen
keyip özünçö birdemelerdi koburap ketet. Bara tüşüp, irenjigen tür menen
çıgış jaktı murçuyup bir karap alıp:
— Kudaydın künü da bir tambas boldu! — dep koyöt. Men unçukpaymın. Eki
jaktı ulam almaştırıp karap koyöm. Elebes baytaldı jana bir teminip
alat da:
— Kuday bizdi emine mınça kuuratıp jasadıñ eken...— dep koburap ketet.
Elebestin küyük sözdörü ezelten kulakka siñip, könümüş bolup
kalgandıktan üydögülör anı köp eles da kılbayt. Öñü dayım açuu darı
jutkanday tırışıp turuuçu. Özü buurul sakal bolup, karıp kalgan adam.
Birok «bul nege mınday» dep, men oşonun küyük sözdörünün tamırın izdep,
dalay oylonçumun. Uşunday bolor-bolbosko kapalanıp kirgende keede
Burmake: «bayagının açuusu dagı karmadıbı? Dünüyödö bir jarkırap oturar
künübüz bolor beken?» dep koyör ele.
Vasiliydikine kün bata bardık. Vasiliy orto boyluu gana kursagı çoñ,
çelkeygen adam. Köynökçön bolup tışta jürüptür. Bizdi körö koyup:
— İ, keldi? — dedi, murutu menen biliner-bilinbes jımıyıp.
Tüşüp üygö kirdik. Kire bergen jerden, törkü üyünön çokuna turgan sürötü
közgö uçuray tüştü. Maga bul ança tañsık emes, mınday süröttördü
Başarindikinen da körgömün. Tamaşa mına bu kerebetinin tuşuna kadagan
çoñ, boz süröt eken. Özü sansız bir köp asker: uruş, atı «Kıyratuu». Joo
menen alışıp, mında biröö kılıç menen kaçırıp kelip, biröönü salıp
jatat. Joogo tiyseñ oşondoy tiy! Beri boljogondo bir miñ asker, kaçkan
joonun artınan çubap, kürkürögön suuga jañı kirdi.
Vasiliydin murdu koñkoygon, uzun boyluu kök köz katını, üygö kirip kelgen
sarı baş jöjölördü çıypıldatıp, «kiş-kiştep» aydap saldı da, meşten
bir kara çöögündü suurup çıgıp, bizge şorpo kuyup keldi. Üç-tört jumurtka,
eki kesken nan koydu.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Tamak içip olturup, Elebes tigiler menen anda-san-da birdeme dep,
süylöşkön bolup koyöt. Vasiliy özü kırgızçaga tantır-muntur. Munun boygo
jetken bir suluu kızı bar. Bul üydö kırgızçanı taza süylögön uşul.
Tamaktan kiyin Elebes ayardabay attanıp ketti. Çet jerde tutkunga tüşkön
adamday biröönün közünö karap, musaapır bolup, men kaldım. Jataarda
katını maga bir taardı koltuktatıp, özü menden boyun oboço alıp, sokur
kişini jetelegendey oozgu üyünö jetelep, alıp keldi da:
— Uşunday jat,— dep burçtu körsötüp, ketip kaldı. Körsötkön jerine
taardı jaya salıp, üstümö tonumdu jamınıp jatıp aldım. Jımjırttık
baskan momuragan jumşak tün. Menin mañdayımda, çabıranın içinde,
ürpöyüp, bir took jatat. Mınabu meştin tübündö moynun kurkuytup jañıdan
çögüp jatkan kaz bolso kerek. Oşol arada, karañgıda körünböy «mıyaulap»
dagı bir mışık jüröt.
Bir azdan kiyin ay kötörüldü. Terezeden tiygen aydın şoolası üydün için
jarkıratıp jiberdi. Tış tıptınç, üydün janında, jaydak koroodogu
uylar ebak juuşap kalgan; beri çette, artkı buttarın ireetsiz kerip
jiberip, erinip, dardaygan bir küröñ uy jatat. Uşul kezde düynödö şırt
etken şıbış öçüp, Vasiliydin deñizdegi aralday jalgız üyü, tolkunsuz
köldö toktogon kemedey kaalgıp, memirep turdu.
Erteñ menen uktap jatsam bir kezde Vasiliy meni türtüp oygottu da,
uykuluu közüm menen jetelep algan boydon ketti. «Kayda alıp barar eken?»
dep, jetelegen jagına ketip baram. Eerçitip oturup, üy artındagı arıktın
boyuna alıp barıp, agıp jatkan suunu kolu menen jañsap körsöttü da, meni
taştap koyup, kayra ketti. Anın oyuna emi tüşündüm. Munusu betiñdi juu
degeni okşoyt. Anın artınan: «menin emnemden jiyirkendi boldu» dep bir
oylop aldım. Erteñ menenki jañı salkın suuga juunup, kir köynögümdün
etegi menen budalap, sürtkön boldum da koroonu tegerenip kayra bastım.
Katını uydu saap koyup, üyünö ketip baratıp, meni körüp, çala burula kaldı
da:
— Ayda, tamak aşasençi,— dedi.
Keçeekidey jerge oturguzup tamak berdi. Tamaktan kiyin tışka çıgıp
baratsam, Vasiliy eşiktin aldı-nan kolumdan karmap, toktotup aldı da,
uylardı kayda kaytaruunu tüşündürdü. Bir top ukkandan kiyin men:
— Bilem,— dep başımdı iykedim.
Asman kirsiz açık. Kün bügün kanday köñüldüü tiy-gen! Otuzga jakın
uylardı aldıma salıp alıp, Tüp suusun boylop tömön karay kirip kettim.
Jalgızmın. Köñülsüz, kişi erige turgan. Eki jagıma karaymın. Birok, maga
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

körüngöndün baarı alısta. Tee bereki munarıktagan, alda kayda bir tüzdö
ögüzdörün öñküldötüp arı-beri çapkılap oynop eki koyçu jüröt. Koylorun
iyrip, juuşatıp salıptır. Andan ıldıy, say boyunda köp uydu kamap
taştap eki kişi oturat. Tigi biröö saydan çıgıp baratkan uylardı taş
ırgıtıp, kayra tosup saldı. Kanday ırıstuu nemeler dep, oylop koyöm.
Birok barış mümkün emes, alıs, çoñ suunun arı öyüzündö, jana kükük bolup,
suu kirip jatkan.
Köp boldu. Uylar toktoboyt. Kün ısıganda ogo beter tınçı ketip, kuyrugun
şıypanıp, çıçañdap, saygak-tay baştadı. Oşol arada men bar uydu jıynap
aydap kelip kögörgön bir irimge tuyuktap, kamap saldım da, özüm bir
jagınan tosup turup aldım. Oşogo da bolboy, ölöt algır bir kızıl uy
çıçañdap, möñküp barıp tok-toy kalıp, kuyrugun şıypanıp, tumşugu menen
artkı butun bir jıttap alıp, turup-turup, top-top bölünüp, öküröñdöp
alıp, jürüp berbespi! Añgıça bolboy bar uy çakçelekey tüşüp, kızıl uydun
artınan jana bir tobu sıraktap jönöp berdi. Joo tiygendey çaçılgan
uylardın kaysı birin tosorumdu bilbey turup kaldım.
Erteñ menen koroodon çıgıp baratkanımda kojoyunum:
— Balçelekke jiberbe, ato jiberse...— dep, söömöyün körsötüp kalgan.
Oşol esime tüştü. Aytkanday, kara niet kızıl uy tüz ele oşol töştün
tübündögü balçelekti közdöy saldı. Başkaların unutup koyup, men da jalgız
oşonun artınan tüştüm. Al kuyrugun çıçay-tıp kötörüp alıp, öñküldöp
ketip barat, men artınan kalbay bezildep, kuup baram.
Balçelektin tegeregi keminde kırk teşe kelgen çöp çabış. Munun bir çeti
toogo takalat da, ekinçi çeti Vasiliydin üyü. Çöbünün kalıñdıgı atçan
kişi kirip ketse boylogus. Kızıl uy takırdan ötüp, uşu jerge jakındap
kalgan. Bara tüşüp, belden kelgen çöpkö kıl-kıldap, kirip ketti. Men kızuu
menen jügürö berip, balçelekke kanday jetkenimdi da bilbey kalıpmın.
Kün ısıp, aarılar ızıldap, çıgıp jatkan kezi eken. Bir kezde sol közüm
tız ete tüştü. Jantalaşıp çapkılagança bolboy, açışkan nemedey jana
bir tobu ızıldap kelip, talap jiberdi. Aarı çakkan közüm bir zamatta
bultuyup şişip çıktı. Uyga uşul jerden arañ jettim. Bir abiyiri:
balçelekter aman kaldı. Oozum-dan kara suu kelip, jürögüm attay düküldöp,
kıyındık menen dem alıp küyügüp kettim.
Kızıl uydu kayra tosup kele jatsam, artınan janday bir tobu küşüldöp
jetip kalıptır. Koşup aydap aldım. Kalganı oy, toogo çildey tarap
ketiptir. Eköönön başkasın ar kaydan terip jürüp, zorgo jıynadım.
Vasiliydikinde eki ayga jakın jürüp kaldım. Birok, kiyinçereek özüm
kaljırap, jüdöp kettim. Tınçtık jok, keçinde üygö kelgende da katını
tındırbay kör-jerge jumşay beret. Üstümdön tamtık jok. Ezelten juulup
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

körbögön adıraygan, tegiriç şımım dal-dal bölünüp, kiri muzday koldoyup,
takımımdı kızartıp, öyköp jüröt. Boz köynögümdün etek-jeñderi bölünüp,
tuş-tuşka samsaalap ketkeninen, kay bir mümkün bolgon ayrıktardın uçun
biri-birine tüyüştürüp algamın. Oşentse da özgörüp ketken jeri jok.
Uşul abalımdı atasına jetkireer beken degen oy menen Vasiliydin
balasına bir künü een alıp oturup, aytkanım da bar.
— Uşunday jürüp kantip çıdaymın? Eger eski-uskuñardan kayrılışpasañar
men ketem,— degemin.
Munun joobun bir künü tamak içip oturgan kezde aldım. Tamak ortolop
kalgan kezde, Vasiliy şorpo içip jatkan kaşıgın koyö koyup, murutun bir
sılap aldı da, oboço jerde, tamak içip oturgan maga burulup:
— Ala turgan akçaña senin özüñö kiyim alıp bereyinbi? —dedi.
Men az oylongonsup kalıp:
— Anda bolboyt go,— dedim.
— Nege? — dedi, balpañdap çaynap jatıp, toktoy kalıp. Katını da menin
joobumdu kütköndöy tıñşay kaldı.
Anda kayta maga jaman bolot go,— dedim men şorpo içip
jatkan kaşıgımdı jerge koyup jatıp.
Mından kiyin alar meni taştap koyup özdörünçö, koburaşıp ketti. «Aytor
emnesi bolso dagı men tuuralu süylöp jatkan çıgarsıñar» dep oylop
oturam. Bir topton kiyin men jakka jana burulup:
— Anan Elebes emnege saga kiyim berbeyt? Biz kiyimge süylöşkön emespiz,
Makul deseñ ala turgan akçaña kiyim alıp berem...— degendey boldu.
— Elebeste jok emespi,— dedim da bir az oylono tüşüp, artınan: — Eskiusku kiyim kayrılışam degen ubada bolbodu bele? — dedim.
Men tuuraluu söz uşunu menen büttü da, alar özdörünçö ketti.
Emneniki ekenin bilbeym, uşul münöttö kızıl ezile bışkan bir kesim etti
aldıma koyup ketti. Mından murun biröölör: «Orus soygon et aram bolot, al
çokunup muuzdayt, jeşke makiröö» degenin ukkamın. Et aldıma kelgende
bul söz esimde bolso da şek urbay jep aldım.
Bir künü uylardı koroodon aydap çıgıp baratıp, kütpögön bir okuyaga tuş
boldum. Kojoyundarım üydö tamaktanıp oturgan. Men uylardı koroodon
jañı ele aydap çıgıp baratkamın.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Oşondo kaydan-jaydan jetkenin bilbeym, bir kezde asmandan dalpaygan
bir joru tik ıldıy şorgolop tüştü da men kıykırıp jetkiçe bolboy,
mınday uzap, jayılıp bara jatkan kazdın bir balasın lıp etip ilip alıp,
şıp etip atıp çıgıp ketti. Men öksüp kalıp, öydö kötörülüp baratkan
joruga oozumdu açıp, añırayıp kalıpmın. Terezeden körüp kalışkan
belem, Vasiliydin açuuluu katını dekildep jügürüp keldi da:
— Nemne karabaysıñ? — dep menin betimdi atkıp alçuday bolup, közün
akşıytıp, aldıma kakıyıp tura kaldı.
— Jetpey kaldım,— dep kolum menen işaarat kılıp, jügürgön jerimdin
aralıgın körsöttüm. Açuuluu neme ele:
— Ah tı, çort — dep kelip, kulagımdan burdap alıp, tartıp-tartıp
jiberdi. Kolunan bir sapar boşoy tüşköndöy boldum ele, kaytıp jana
jetip, jelkemden muuntup, karmap alıp dagı bir top şılıp jiberdi. On
jaşar balası — Petke meni jakşı körüüçü. Al öz tili menen:
— Ene, urbaçı,— dep meni ayap turat. Bizdi körüp, dagı bir kızı, sarı
çaçın sekseñdetip jügürüp keldi. Terezeden biröö karap turat.
Andan başka menden aları da jok. Çataktan boşongon soñ uylardı aldıma
salıp alıp, kündögüdön alıs kettim. Keçti gana kütüp jüröm. Birok maga
bügün kün abdan uzarıp ketkendey bolup köründü.
Kün erteñ menenkiden kalıñdap, asmandan jılçık körünböy bütölüp aldı.
Üşüp kettim. Kün suuk tartıp kelgen kezde, baya künü jaanda korgologon bir
tumşuk-tun uçunda çoñ kara taştın tübünö barıp, bir uuç bolup, bürüşüp
oturup aldım. Butumdun açılgan jerlerin ulam etegimdi çoyup jaap koyöm.
Köp bolgon jok, beregi bir kazanday kara bulut eñkeyip, tünörüp keldi da
kök tars-turs etip, jarkıldap turup, şatıratıp kelip, tögüp berdi ele bir
zamatta çöptün başı jıltırap, suu bolup ketti. Men bayagı taştın tübünön
kozgolboy uylardı alıstan gana közdöp oturam.
Keç jakındaganda bar uydu jıynap, üydü közdöy aydap jiberdim da özüm
kayra tarttım. Maksatım — kaçmak. Bul tuuraluu muruntan oylop jürsöm da
bügün şertime çındap bekip aldım. Üy ançalık alıs emes, körünüp turat.
Menin jürögümdü öyügön — jalgız suu. Suudan ötsöm bolgonu, arı tün bolso
da korkpoymun. Birok suu murunkudan tartılıp kalıptır. Tayız. Şımdı
joon sanga çeyin türüp taştadım da, tobokel dep, keçtim. Adep kirgende
bir az jerge entige tüşüp barıp, jılma taştardan taya-taya çetine çıgıp
kettim. Şıyragım kakşap kaldı. Oşondon bagalekti türgön boydon
şüüdürümdö jürüp oturdum...
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Ayıl jayındagı kongon ordunda eken. Tezek tütünü bıkşıp jatkan
taanımal, kara üygö el orunga otura kirip barsam kerek. Ottu tegerektey
oturgan köp bülöö maga jamırap, karay kaldı. Üygö kirip otura elek
jatsam, Elebes:
— E karañgün emne keldiñ? — dedi betindegi bırıştarın kalıñ jıynay
tüşüp, kabagın çıtıp.
— Balasıñbı degen oşol atañ körü... Az kalganda çıdap, ayıñdı bir jolu
ele bütüp kelbeysiñbi? — dedi sırttan Burmake.
Elebes bayagı könümüş kör jemesine salıp, tolup jatkan ele maga tiyiştüü
birdemelerdi aytıp jatat. Men künökör! Kulaktı japırıp, tili jok bir
duduk boldum da kaldım.
Köptön kiyin Burmake:
— Koyçu emi, baykuştun içkenin aş kılsañçı? Karıgan ayuu! — dedi. Bul
söz maga bir az bel bolo tüştü.
Bir kezde eldin katarı menen maga da bir ayak jarma keldi. Kaygıluu, jüdöö
kabagım menen salbırap barıp, ayaktı koluma aldım...
VI

Jolçular kıştagında.
Mından bir neçe kün murun: «Ar boluştan tört soldat alınsın. Alıngan ar
bir adamga tört jüz somdon akça berilsin» dep üyözdön, boluş-boluşka
buyruk taragan ele. Uşundan köp uzabay: «bayagı Urmanbet sol-datka ketmek
boluptur» dep ugup kaldık. Uşunun anıgın bilip kelem dep, Beyşembi
Kölgö ketken.
Beyşembi kelgende biz kepege çöp üyüp jatkanbız. Janımjan üymökkö
çıgıp, Elebes jerden alıp berip turgan. Beyşembi tüşüp atın baylay
elekte:
— Bayagı ıras beken? — dedi Elebes, turgan jerinde ayrısın karmagan
boydon.
— Iras...
Elebes ayrısın çöpkö kınay sayıp taştap, Beyşembinin janına basıp
keldi da eñkeyip, konçunan çakçasın alıp, ölçöp turup oozuna bir tartım
asmaydı kagıp jiberip:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Kana, kep urçu! — dedi oozun büyrüp, murçuyup.
— Bizdin Erke Sarı2 soldatka bir kişi bermek eken. Oşogo Urmanbetti
jazıp beriptir,—dep kelatkanda Elebes:
— Boluş karmap beriptirbi? — dep sözdü bölüp kaldı.
— İşi kılıp, jakşılar oşonu eptüülögön körünöt.
— Al Kölgö kaydan barıp jüröt adam?
— Köp jıldan beri jedep erikken soñ, bıyıl eldi körüp keleyin dep, bir
başı oop barıp kalgan okşoyt. Al bargan kezde jañkıday iş bolup
jatıptır.
— Degi, kaysı jerlerde jürüp keliptir? Beyşembi kırçoodo baylanuu
turgan atın bir karap
alıp, bartaygan koldorun karsıldatıp uşalap koydu da.
— Bul jolu ırdıkta, duñganda jürgön jerinen çıgıp barıptır,— dep bir
az unçukpay oylonup kalıp, artınan mınday dedi:
— Ketkeni menen özü ketpey elge çañ salıp, jaman attuu bolup ketmek
boldu. Soldatka jazılgandan kiyin Karakolgo barıp, kelip alıp
jakşılardın atın jıgıp minip, bütün Erke Sarını çañdatıptır. Jana
sol-datka ketkenderge tört jüz somdon bermek eken: anın eki jüz elüü somun
jakşılar3 oljolop ketiptir...
Munun baarı kiyin çın bolup çıktı.
Bul mınday bolot. Bir künü Jıluu Bulaktın boyun-da jakşılar jıynalıp
top kılıp jatat. Oşol kezde Urmanbet Araldan arkıratıp kelet da, toptun
üstünön çıgıp kösögöndöy barıp, Ibıke boluştun atın tala-şat. Al jerden
«munu koy, uyat, başka samagan atıñdı alıp bereli» degender bolot.
«Mından bölök attı minbeymin» dep al karışıp jatıp alat. Oşentkenden
kiyin, Urmanbetti bir tobu jabılıp urmak da boluşat. Urmanbettin
ırayımsız türün körgön soñ, Ibıke özü da çoçulap:
— Koy, emi bul kapırdı jayına koygula,— dep başkaların tıyıp koyöt.
Urmanbet akem Ibıkenin toru kaşkası menen zımırap jolgo tüşöt.
Oşol künü ele: «Urmanbet soldatka jazılıp kelip, boluştun atın
miniptir» degen kep, bütün Erke Sarıga tarap ketet. «Emi Urmanbetti
boluştun kusuru urat» dep joruşat. Katın-kalaçtar bolso:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Kapır, mındaydı körgön emes elek! Öñgödön da uşul boluş akemdin atın
mingeni emine jakşılık, ırımıñ kurgur? Uşunça bolup, atın minmek
tügül, aldınan kıya baskan jandı körgön jok elek. Emi anın kusuru urbay
koyör deysiñerbi...» dep bir jagınan çuuldatıp jönöyt.
Oşondon kiyin şaşıp kalganday Ibıke dagı:
— Emi bu kaapırga teñelip bolboyt, andan körö al-dap-soolap tezireek
közün jogotkula,— degenge kelet.
Aytsak köp, anın bülügü tuuraluu türkün-türkün ele sözdör ugulup jattı.
Urmanbet keteerde Kızıl-Kıyaga kelip ketti. Keçke juuk ele. Ayıldın
aldındagı suunun boyunda top bala bolup, oynop jürgönbüz. Oşol kezde
karager atçan, sur kiyimdüü zıñkıygan bir soldat tömöntön çaap keldi da
bizdin üygö tüştü. Men taanıy koyup:
— İ, Urmanbet keldi,— dedim. Bekkul ekööbüz jarışa jönöp berdik.
Artıbızdan bir az elteyip turup-turup bir kezde Torgoyakun da jönödü.
Biz kelsek Urmanbet üydö jaylanıp, oturup kalıptır. Bayagı Urmanbet emes:
üstündö sur şineli bar, içinde töş çöntöktüü sur köynök, butunda
kıçıragan jañı, sarı ötük... bar kiyimi jaraşıp tüptüz, tiptik, çarçı
boyluu, zıñkıygan, bir sınduu soldat bolgon da kalgan! Bayagıda uşul jol
menen Germaniyaga jönötkön soldattardan tük ayırması jok. Jalgız gana
başında kırgızça kök körpö tebeteyi bar. Bu jolu alıngandardın baarına
uşunday kiygiziptir. Bul kırgızdan algan soldattardın belgisi sıyaktuu.
Menin közümö Urmanbettin kiyimderinin baarı jaraşıp, alda emnedey
körünöt. Özünün köñülü da kötörüñkü. Üydögülör menen murunkuday,
duluybay, açılıp bajıraşıp oturat. Kıyazı, menden murun da bir top söz
bolup ötsö kerek.
Men kirgenimdi eç kim eleñ kılbagan sıyaktuu. Urmanbet gana bir kezde, oñ
koltugunda oturgan maga karap:
— Sadaga boloyun, ölbösöñ sen da bir adam bolorsuñ? — dep koldoygon ebi
jok, salmaktuu kolu menen jarılıp ketçüdöy çeberdep, çekemden ıldıy
karay sılap koydu. Bul sözdü emne üçün aytkanın men tüşüngönüm jok, aytor
ne bolso da ırayımı tüşüp turganın sezip, ererkep, boyum jılıp ketti.
Burmake bir kezde özün kaptap bıkşıp turgan kezek tütününön başın
mınday burup, Urmanbetke karadı da:
— E balaketiñdi alayın, boluştun atın minipsiñ, al emneñ? Biröönün
kargışına kalıp jürbö. «Dosuñdan duşmanıñ köp» degen. Antpey, tobo
keltirip jür aldıña! — dedi jumşak gana çın nieti menen.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bul söz Urmanbette bir bürküm suuça daarıgan jok.
— Koluman kelse alarga dagı mından çoñdu kılar elem.
Bayatan unçukpay oturgan Elebes, bu jerge kelgende aralaşa tüştü:
— Anan oşonço jurttan barıp közögöndöy Ibıkenin atın mingeniñ emneñ?
Eldin baarı «mındaydı körgön emes elek» dep, kep kılıp jüröt. Oşonun
tübü özüñö jakşı bolobu?..
Urmanbet buga da çım etken jok. Kayta kayratına kelip:
— Maga başka emes, tak oşol Ibıkenin özü kerek boluçu. Atasının körü,
ömürümdö öçümdü bir aldım. Emi kolunan kelgenin el menden ayabay ak
koysun. Men bolsom erte körö jürgön kişimin,— dedi.
«Munusu tekeberdik bolbos beken» degen kişidey, Burmake oylonup kaldı
da bir azdan kiyin:
— Aldıña keteyin, degi urunup-berinbey, artıñdı baykay jür. Eldin
kargışı degen jaman boluçu. Özüñ alıska ketip barasıñ,— degen boldu.
Urmanbet Kızıl-Kıyaga bir ele tünöp ketti. Erteñ menen ele. Bügün küzdön
kabar bergendey kün suuk tar-tıp, terektin jalbıraktarı kuyulup, jer beti
sööktöy kubarıp, aba salkındap, çıkıroon tartıp turgan. Mınabu asmanga
töbösü tiyip turganday, biyik zañgildi minip turgan koyuu, kara bulut
tünörüp, ulam kalıñdap, beri karay çabuul jasap eñkeyip kelet.
Urmanbet attanıp algan. Biz tışka çıkkanda koşunabız Baybolot, arı
jaktan basıp keldi da, sol kolu menen közünün şorosun sürtüp jatıp:
— Koş emi,— dep tuurulgan kolun sunup, oşo jer-den taman ooboy turup
jana: — Emi kaçan ketesiñer?— degen suroo berdi.
Urmanbet köçügün kozgop, oñdonup oturup jatıp, dagdaygan, keñ kökürögün
jogoru kötörüñküröök koyup, kayrattuu közü menen kıraanday alıska karap
kalıp:
— Uşundan Karakolgo barar menen jönötöt,— dedi.
Atın kamçılanıp, emi jönöy bererde, kargıldangan ünü menen Burmake:
— Koş emi, aldıña keteyin, kuday oñ joluñdan bersin! — dep karıgan
közünön sımaptay möltüröp, betindegi bırıştın izi menen kulap kele
jatkan jaşın joldon tosup alıp, çertip jiberdi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Urmanbet kayrat menen atın bir kamçılap aldı da jolgo tüştü.
Jogoru bara tüşüp, bir tumşuktan burulup ketip, oşo boydon ömürlükkö
jogolgondoy boldu. Men elden jalgız kalıp, anın karaanı jogolguça
jañkı jerde taman ooboy karap turdum da, körünböy kalgandan kiyin bir az
turup-turup, üygö kirip kettim.
Tüşkö jakın, çegedek jüktöp kelebiz dep, küröñ ögüzgö uçkaşıp alıp,
Beyşembi ekööbüz toogo kettik. Sayda ketip baratıp, adatınday zoñkuldap,
Beyşembi ırdap koyöt. Mınday çıksa kaytalap ırday berüüçü bir ırı bar
ele. Bul menin da kulagıma siñip kalgan:
Suluunu suluu deyt eken,
Suluuñ da suluuñ kurusun.
Suktantıp jandı jeyt eken,
Jakşını jakşı deyt eken,
Jakşıñ da jakşıñ kurusun,
Jalbartıp jandı jeyt eken...
Beyşembi uşul ırın aytkan sayın men, jakşılar tuuralu soñku üç joldun
maanisine tüşünö albay «jalbartıp jandı jeyt eken» degendin sebebi
emne dep, oylonup kalaar elem.
VII

Kış. Çilde tüşüp, ayaz barınça küçöp turgan kez. Bizdin üy jata elek. Birok
tündün dalayı bolup kaldı. Köp bülöö bir üydö kolomtonu tegerektep arañ
sıgılıp oturabız. Menin bir tizem otko jetpey büktölüp sırtta kaldı.
Uşundayda mına bular maldaş ur-bay ele otursaçı! Başarin poporostu
dayım katınınan jaşırıp, bizdikine kelip tartçu. Mına mında
başkalardan jogoru bolup uñkuyup oşol da oturat.
— Kırgızdın üyünö kirse kişinin aldı jılıp, artı muzdayt eken,— dep
koyöt.
Ene-atasının ebak ölgönü menen işi jok. Bekdayır baykuş, bereginde köz
jaşın köldötüp, kardına birdeme surap oturat. Eñ kiçüübüz uşul. Mından
başkabız az da bolso, birdemege tüşünüp oturgan sıyaktuubu
Janımjan jeñebizdin (Beyşembinin zayıbı) kıyalı başınan oşondoy
ele:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Iylaba, közüñ akkır! Utur ele saga berip oturganday mında tolup
turupturbu? — dep ottun tabına kızıp turgan ısık kıçkaç menen
Bekdayırdı şıyrak-tan arı salıp kaldı. Al çoçugan boydon atkıp, butun
tartıp alıp, çañ etip, açuu dabış menen bakırıp jiberdi.
— Alda karañkün ay, Kanışa4 özü ölböy ele, meni tirüülöy bir beypayga
salıp ketken turbaybı, kokuy!— dep keyip Janımjanga karadı Burmake.
— Igı jok kirişpey oturgulaçı arı! Bulardın ata-enesin men karızıma
berdim bele? — dep, Janım-jan suuk jüzü menen kayra atırıldı.
Ansız içi bışıp tura albagan, uşunday ele çır-çataktı kütüp turganday,
ezelten kaygı menen üyür Elebes bir jagınan ilip alıp:
— Karañgün ay, katıgün ay...— dep ogo beter ırbatıp jürüp ketti.
Suuk ırıldap turgan koltugunun teşigin kımtıp koyup, bürüşüp, ıylap
oturgan Bekdayırdı körüp, janı açıganday Başarin:
— Ay, baykuş! — dep akırın gana unçugup, başın çaykap, burulup ketip,
artında turgan sınık kaş eerge karadı.
Başarindin uşul körünüşü bizdin oor abaldı tüşündürgöndöy ele. Birok,
bul anın söz jüzündögü gana «boorukerligi» go. Bolboso uşunçalık bay
turup, bir kayırı tiybeybi? Biz jaydı-kış debey Başarindin bar
jumuşun beker kılıp berebiz. Jazında çöp üygöndö, koş aydaganda,
kışında koroodon kar tartkanda men atka minip berem. Ala jazday
muzoosun kaytaram. Oşonçoluk emgegim siñse da bir eskisin bergen jan
emes. Bıyıl gana balasının bir kayış kurun köpkö asılıp jürüp, arañ
kolgo tüşürdüm. Anı da bir dalayga süyröp, atasına keñeşip turup anan
berdi.
Janımjan bolso jaydır-kış debey dekildep, tañ zaarınan turup barıp,
munun uyun saayt. Jetimiş-seksen uy saaş oñoybu? Uşunun köbün saagan
Janımjan. Uy saaganda bolsun, jana başka ar kaysı jumuştarda bolsun,
bul arada Janımjanga teñ kelgen eç kim jok. Bul jagınan Başaringe
jakkan. Uyun saap bergende anın bereri — maşinadan çıkkan kök kaşka süt.
Uşul bir çaka süt üçün kay jerinen jazıp kalaar ekenbiz dep, bir
Janımjan emes, baarıbız anın közünün agı menen teñ aylanıp, samaganın
kılıp berer elek. Mintpeske arga jok. Antkeni, bir üydö kaptagan top
bülöönün açtan öltürby janın alıp kalıp oturgan uşul bir çaka süt ele.
Bir çaka sütkö bir çaka suu koşobuz, al eki çaka ayran bolot. Ookat!..
Başarindiki bıyıl Janımjandın kızmatına toyup, anın balası —
Jumabekke bir eski beşmant ber-gen. Birok baya künü kelini Janımjan
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

menen birdeme-den ulam uruşa ketip, anın açuusu menen Jumabekti
talaadan karmap alıp, çıñırtıp basıp turup, beşmantın kayra sıyrıp
ketken.
Jatar kez boldu. Biz altı jetim bir jatabız. Bizge töşök salganda eç
kimdin kabırgasına bata turgan dele neme jok. Aldıbızga kündögü könümüş
kara kiyizdi jaya salıp, üstünö bir jaman juurkandı taştay koyöt. Bar
bolgonu uşul. Emi başıbızga jetken künü terdik, jeldik, tiyip kalat da,
jetpegen künü bu da jok.
Jattık. Tördö jatkan biröö bat ele koruldap uykuga ketti. Tışta kuturgan
boroon kardı çelip, ırgı-tıp turat. Jel bardık küçün jıynap kelip
urganda, jaman üzük delpildep, üydün jıgaçtarı kıçıraganday bolot,
iregede çiydin bir jırtıgınan eregişkendey boroşo kirip, aydap algan
kardı kolomtogo çeyin burkuratıp taştap turat.
Bekkul kerege jak çette jatkan. Al da üşügön belem, bir kezde butu-kolun
jıynap, bürüşüp, beri jagına oonap jattı. Oşol mezgilde tünkü boroongo
koşulup, alıstan bir koñguroo dabışı bezelenip kele jatkanday boldu.
Dabış ulam jakındagan sayın katuulap kele jatat.
Elebes sak jatkan belem:
— Kokuy, jetip kaldı! — dep ırgıp turup, karañgıda keregeden birdeme
izdep jürüp, kaysalap jürüp meni oygottu.
Añgıça bolboy, bu jerge kelip kalganbı:
— Oo, Çodon! Oo, Elebes! — dep biröö jolçulardı katarınan kıykırıp
oygottu da, özü toktoboy zuulda-tıp aydap kete berdi.
Çıla jıttangan karañgı kepede tokuluu turgan dayar attardı mine koyup, biz
da keçikpey jönödük. Men Burmakenin çapanın çubaltıp, tonumdun
sırtınan kiyip algamın. Attanganda etegi butumdun uçuna orolup kaldı.
Uşunday kalayman tüşkön karañgı, boroonduu tündörde kulaktın kurçun
alıp, alda kaydan ızıldap kele jatkan koñguroonun tiride jok, açuu
dabışı şorduu jolçulardın jürögünö dalay tiygen. Alardı tattuu
töşöktön uypalap, dalay oygotkon!..
Ketip kalgan poçtogo sabap oturup, aşuunun tübünön jettik. Emi saal
keçiksek, körgülüktü oşondo körmök ekenbiz. Kar nayza boyu tüşkön.
Mındayda poçtonun attarın çubatıp koşot. Kündögüdöy kılıp,
attarıbızdı çananın aldına daroo koşup jiberip, jönöp berdik.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Atañdın körü, kıyanat aram, poçtonun öz attarı dele oynop çıgıp ketkendey
eken. Körçü, aldında barat-kan bizdi tepsep ketkeni jüröt. Amal jok,
«Uluktun işi — kuday işi», uluk kılgan soñ çara barbı?
Aşuunun orto çenine kelgende Elebes mingen toru bıştı kaşayıp turup
aldı. Bul şorduunu Beyşembi bügün Başarindin köpösün tartam dep minip
barıp, kurutup kelgen. Munu körgöndön kiyin poçtogo barat-kan törö
çanadan ırgıp tüştü da, Elebesti çakırdı. Elebes çanadan atın çıgarıp,
karga sorok-sorok sayılıp törönün janına kelgiçe, al bir joruk
baştooçuday kolun eptüülöp, oñdonup turdu...
Çakırgandagısı oşol eken: Elebesti attan kalpaktay uçurdu da, jañı
jaagan tereñ karga budalap, keçikpey uzununan saldı...
Poçto kelgende jolçular keçigip, je aşuudan atı tartpay kalsa törödön
körö turgan sıyı başınan uşul. Bul jolçular üçün tübölük turgan bir
zakon sıyaktuu ele. Keçee künü Nazır buçuk da jaman atı menen barıp
törödön tayak jep kaytkan.
Biz aşuudan poçtonu çıgarışıp, tañga juuk kayttık.
Uşunun ertesi bir kırsık boldu. Kün beşim ubak ele. Bir kezde koşunabız
Baybolot:
— E kokuy, Beyşembi, bizdin uy menen silerdin uydu Kölgö5 kuup ketken
turbaybı! — dep alaktap bizdikine kirip keldi.
Baybolot kırk çamasında, kuytuygan gana bekenek, çımır kişi. Çoñ
açılbagan, bütüygön, çılk kaştuu közü bar. Jüz kamçılasa çım etpegen,
kazısı könöçöktöy bir kaşka aygırı boluçu. Munun «külüktügün» oşondon
baamda: keede, balasın uram dep aygırın minip alıp kubalaganda, jöö
nemege jetpey kaluuçu.
Jañkının jönü mınday eken: Mından bir neçe kün murun Jıluu bulaktın
oyunda öñçöy zöökürlör bozo içip oturup mastıktan çatak çıgat. Çatak
tışta baş-talat. Karımbay degen bir baydın balası atçan barat-kan
biröönü çokmor menen kök jelkeden arı berip kalat. Al oşol tünü keçke
jatat da, jıldız tolgon kezde jan beret. Munu öltürgön jigit, bizdin el —
Boordon, ölgön jigit Japak uruusunan bolot. Al ölörü menen kun alabız
dep, bütün Japak attanıp, tañ atkıça Boordon jılkı tiyip çıgat. Ertesi
eki jaktın el bilermandarı baş koşup, süylöşüp, bütüm çıgarat. Boor kun
üçün tütüngö bir karadan bermek bolot. Çatak uşunu menen ayaktayt. Bügün
bizdin uydu talaadan kuup ketkendin maanisi da oşol eken.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Baybolot jañkıday dep kirip kelgende, Elebes nasıbay iylep oturgan jan
ayagın karmagan boydon:
— Emne deyt, katıgün?! — dep közün çoñ açıp, Bay-bolotko tikiyip, oturgan
jerinde katıp kaldı.
Jaydı tüşüngöndön kiyin Burmake:
— Jalgız uyga köz artkıça balañdın künün körböy kal! Jetimderdin ubalı
uktatpasın, aramdar! — dep jer-jeberine jetip, kargap-şilep koyö berdi.
— «Eki döö kagışsa, orto jerde kara çımın kırılat» bolup, toyup
semirgen aramdardın kesepeti beçara karıptarga tiyçü boldu...
Bul tuuraluu bizdin bir tıyınça jazıgıbız bolboso da:
— Okşoşkon salıktar, emi oturgula, kuday silerge berdi! — dedi
Janımjan. Bul sözdü kimge közdöp jibergeni belgisiz, aytor jetimderdin
baarına ortok aytılganday bolup tuyuldu.
— Alda karañgün ay, katıgün ay. Karap emne turbadıñar? — dep tayak jep,
algandan kiyin basılıp jat-kan küçüktöy kıñıldap, Elebes özünçö ketti.
Baybolot kirip kelip, eşiktin aldında turgan boydon jer karap bir top
oylongonsup kaldı da:
— Atasının körü, men kaysı ayaluu kul elem, bu körökçö oşolordun koluna
barıp ölüp bereyin,— dep küülönüp çıgıp ketti. Al çıgıp keteeri menen
bir az turup:
— «Jatıp ölgönçö atıp öl» dep sen da barsañçı Beyşembi — dep, Elebes
tuurasınan Beyşembige bir karap alıp, kayra jaktırbagan kişiçe moynun
burup ketti.
— Baram. Barbaganda siler emi mında menin kulak-meemdi jebey tınç
koygon turasıñarbı? Andan körö...
Beyşembi uydun artınan Kölgö çeyin kuup ketti. Birok aradan bir-eki kün
ötpöy: «Beyşembi Kölgö barıp, uydu talaşam dep tayak jep kalıptır.
Sen kaydan çıkkan tenteksiñ dep jakşılar, bir tobun tukurup urguzup
koyuptur» degen kep ugulup kaldı.
— Mına, eerçigen bir kişisi menen Beyşembi bügün özü da keldi. Al bayagı
aytıluu Karabay starçın. Dagı emne balee menen keldi eken?
Uydun tarıhın aytıp bütköndön kiyin, bir az turup Beyşembi:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— On beş som çıgım tüşüptür, emi kaydan taap berdik? — dep Elebeske
karadı.
— Emne çıgım botom? Çıgımın keçee ele berbedik bele? Dagı emne baleesi
çıkkan!
Burmake eç kimdin öñünö karabay özünçö koburap:
— Aytor jakşıları kurgur çıgımdan köz açırbas boldu go. Jetimderdi
eptep, aldap-soolap oturgan jalgız uydu kuup ketkeni az kelgensip, emi
eşiktegi jalgız çolokko köz artıp kalganbı! — dedi.
Tördö, jaman şırdaktın üstündö oturgan çekir köz starçın kolunda
ermektep, sındırıp oturgan jalgız tal kuurayın otko taştap jiberdi da,
Burmakege joop berçüüdöy oñtoylonup kelip:
— Eey, baybiçe, jurt menen birge körüş kerek. Jurttun ıntımagınan çıgıp
bolobu,— dedi salmak menen gana köptü körgön, estüü kişi bolup.
— «Intımak» dep jürüp da sıypalıp büttük. Iramat, çıgımın ulugu bir
salsa, jakşıları eki ese kılıp oturup, mındagı eldin ayagına da çıkmak
boldu. Biz emi kayda barıp baş kalkalaybız... Kayda barıp kün köröbüz? —
dedi Burmake naarazı közü menen starçınga jalt-jalt karap alıp.
Ertesi, çöp çaap berüügö çıksa alıp bereyin dep çıgımdın akçasın izdep,
Beyşembi tañ zaarı menen Vasiliydikine attanıp ketti. Starçın ileeşip
ay-dap aldı.
VIII

Mal kökkö toyup kalgan kez. Tört-beş tütün jolçular kıştagınan taşınıp,
ilgerki jayıtına barıp kongon. Bir Karpıktıkınan başkası çoguu bir
jerde.
Karpık — Kızıl-Kıyadagı eldin bayı, başınan uşunda bayıgan adam. Jaz
bolso dayım elden bölünüp, jalgızdap barıp konuuçu. Jolçular menen
muruntan
ıntımak koşup körgön jan emes. Karpıktın özü kırk-tın arı jagına
ketken, çokço kök-ala sakal, közünün arı jagınan aramdıgı körünüp turgan
süykümsüz, tük-süygön sarı kişi. Tüsünö karaganda «adamga jakşılıgı jok»
dep joruguday neme. El munu «aç köz Karpık» deyt. «Kımızın elden
kızganıp barıp oşondoy konot» deşçü. Bir esepten eldin aytaarı da jön
ele. Özü el-den oboço konup, beelerin baylap salıp, kündö eki çanaç
kımızdı artınıp alıp, arı tüştük jerge, Kar-kıra jarmankesine satıp
kelüüçü.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Kezek-kezek Karpıktıkınan kımız içebiz dep bargan jolçunun katındarı:
— Kapır, ırımıñ kurgur, jañkı, misireygen kem-piri kaçan bolso çınıga
kuyat,— dep kelişçü.
Degi çanda bir bolboso mında köp baruuçu da emes. Kızıl-Kıyaga kelgen biy,
boluş, uluk, jasooldor gana uşunukunda boluçu.
Bul tura tursun.
Bir künü erteñ menen biröö tömöntön türsüldötüp, bizdiki jakka bastırıp
keldi da:
— Elebes, barsıñbı? — dep ün saldı.
— Bar.
— Emese bügün bir kişi ber!
— Emnege?
— Çoñkol6 kelet eken. Jol oñdotot deyt. Tömön jakta jön ele kıyratıp
kele jatat.
— Emne bolup?
— Karakoldon uluk ötöt eken. Bol tez! — dep, atçan kalganın aytpay
bastırıp ketti.
— «Çoñkol» dep ukkanda Elebestin muruntan üşügön jürögü zırp ete
tüşköndöy boldu. Özü sır bermek-sen bolso da, tüsü körsötüp turat.
«Çoñkol» — kırgızdın koyup algan atı. «Çoñkol», «strajnik» degendi koyup
ele, kiyin, «Çoñkol» dep ket-ken. Çoñkol dese bütün Karakol üyözünün jaş
balasına çeyin bilet. Anıñ Çoñkol dese, Çoñkol ele çirkin: eki kolu
tokmoktoy bolup, çüylüsü kazıday burtuygan, murutu çıçayıp, közü kuturgan
ittey kıpkızıl, sürdüü kelgen, oçoygon çoñ orus ele. Birok bul jeke kolu
çoñdugunan emes, eldi, köptü urganınan «Çoñkol» atalgan.
Kün şaşkege kötörülüp kalgan. Burmake bir kezde:
— Kokuy, Elebes, Çoñkol kelip kalıptır! — dep, terige aşatkı tökkön
ayaktı boz-ala kılıp karmagan boydon bökçöñdöp, aşıga kirip keldi. Üydön
körüp turabız. Top Karpıktın üyünün janına jıynalıp jatat. Eldin
içinde Çoñkol jana bir top jasool, elüü-başı, starçın sıyaktuular jüröt.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Çoñkol açuusun sırtına jıynap, kaardanıp, eldi aralap, sögüp jüröt. Bir
kezde:
— Senin kişileriñ kana? — dep biröönö keketip, omuroolop keldi.
Bul Toguzbay aylının starçını ele. Kolun sermep, birdeme dep joop
bergen bolup jatat. Aga bolbodu, Çoñ-kol akem atçan turup, jogoru bolup,
kerile tüşüp, basıp-basıp jiberdi da anı taştap koyup, oşol zamat jana
birine jetti. Araçalaar jan jok, tayak jegender erinen kaçkan katınday
korgolop, başın kaçırıp jüröt.
Elebes üydün içinde jırtıktan şıkaalap turgan. Bir kezde jırtıktan
mınday bolup, maga karadı da:
— Sen barçı,— dedi.
Men barıp, jetken kezde Çoñkol jıynalgan toptu koydoy aydap jönöp
kalgan. El oşondon ele dañgır jolgo tüşüp, joldun taşın terip, ketmen,
küröktörün süyröp, jol oñdop kirdi. Jaypap jürüp oturup, Kızıl-Kıyanın
tak tübünö kelgende, el uşunda ubadalaş-kanday tuş-tuştan agıp,
jıynalıp bir berdi deysiñ... Pay-pay, bütün bir üyözgö karagan jan kalgan
emespi, kanday.
Arıtan şıdır kelip, uşu jerge jetkende köpkö toktottu. Añıraygan, suu
jegen añdardı toltura albay tüşkö çeyin buydaldık. Tınım aluu degen
jok, Çoñkol sırttan bagıp, añdıp jüröt. Biröönün baş kötörgönün körsö
kuturgan karışkır tiygendey kılat. Torgoyakun ekööbüz jügürüp, etegibiz
menen topurak taşıp jüröbüz. Biröölör: «baş kötörbö, Çoñkol karap
turat» dep koyöt biri-birine. Bir jerde çımdı bırt-bırt sayıp jatsa, emi
bir jerde som temirler çakıldap, töödöy taştardı kulatıp jatat.
Uşul ubakta Çoñkol atın basa bir kamçılap aldı da toptun içinen biröönü
közdöp kaçırıp kalganday boldu. El jarıla berdi. Oşondoñ kaçırıp
barıp, el-Din ortorook çeninde beşmantçan, çıkıyıp turgan bir kızıl
jigitti, tokmoktoy kolundagı muzday kamçı menen basıp-basıp aldı. Jigit
sınıp baratkan çıbık-tay kaykalay tüşüp, mınday kaçıp çıga berdi. El
anı körgön soñ, küröktü basa-basa sayıp tez kıymıldap, jabar-jubur bolup,
zamatta tirile tüştü.
Bul unutkarılıp kalgan kezde, bizdin etegibizge topurak salıp berip
turgan jigit, çım sayıp jatıp, janındagıga kıygaçınan karap koyup:
— Jarmadan bir kılt etip alsak kantet? — dedi astırtan şıbırap.
— Saatıñdı koy aylanayın! Bir ayak jarma jutam dep, Çoñkoldun kamçısın
jegidey alım jok,— dep joop berdi berki.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Çoñkol eldi ıldamdatıp, aydap saldı da özü beregi bir el tegiz körünö
turgan döñgö tüşüp alıp, atın biröögö karmatıp koyup, tamak içmek boldu.
Eki kişi tamanı jerge tiybey ebelektep, jagınıp, tamak taşıp jüröt. Özü
kırgızdın tamagına könüp .algan. Aldına kilkildegen kozunun eti, kımız,
boorsok debey jaynap keldi. Jalgız özü tarpka kongon joruday een-jaylap
oturup alıp, eldi karap, murutun kayra sılap koyup, şirin tamaktarga oozun
agıtıp jatat. Men topurak taşıp jürüp, közümdün kıyıgı menen karap
koyöm. Çoñ-koldun aldında jaynap turgan tamaktardı körüp jana
kızıktırıp jep jatkanına çıdabay şilekeyim tüşüp ketti.
Beşimde Kızıl-Kıyanın arı betin aştık. Bul jakta köp ançalık añ, suu
jegen jerler jok eken. Oşonduktan joldun taşın gana terip, ilgeri karay
şıdır jürüp kelebiz. Torgoyakun ekööbüz jıñaylak elek, uşul jerge
kelgende taşırkap, jadap kaldık. Tamanıbız ısıp, jerdi körgüsü kelbeyt.
Emi mından arı süyröbösö jürö alar emespiz. Kaçalı dep akıl kıl.
— Makul,— dep al menin sözümö koşuldu. Boljoşkon jerge kelgende
ekööbüz eldin artında
kaldık. El jaynap, döñgö çıgıp barat, biz eñkeyip, joldun taşın tergen
bolup elden ulam kiyindep, kalıp oturduk. El döñgö jup çıgıp, arı karay
aşıp ketken kezde biz oşol kabaktı boylop, tömön karay kirip ket-tik. El
körünböy kalgan. Jürüp oturup, köptön kiyin bir tumşuktan aylanıp kelip,
kayra jolgo tüştük.
Oşondon çıgıp, kün bataarda Kızıl-Kıyanın beri betine arañ eñkeydik.
Joldu kata kaldırap baratkan kireçiler. «Sop-sop» dep kıykırık-süröön
menen kıyadan çıga albay jatkan ögüz arabalar...
Al künü üygö jetpey, Kızıl-Kıyanın tübündö bir taanış üygö konuuga tuura
keldi. Ertesi mından çıgıp kele jatıp, joldo Babaydıkına (orus
Abışkanıkına) tie keteyin degen oy menen men barıp, tak jumuş-tun
üstünön çıktım. Babaydın kempiri koroosun küröp jatıptır. Mınday
uçurlar köp tuş kele berbeyt! Kubanıp kettim. Jumuştu körgön soñ baatır
bolup, tüz ele koroogo şıp kirip bardım ele, alı ketip, kaljırap turgan
kempir, oyumdu tüşünö koygondoy kürögün maga bere saldı. Al kırgızça, men
orusça jalgız ooz bilbesem da, biri-biribizdin oyubuzdu başınan
tüşünöbüz. Kem bolgondo bir jumadan beri jıynalıp jat-kan maldın
tezegin küröp bolup, kardımdı kampıytıp, köñülümdü jaylap aldım da,
jalgan tüştö üydü karay jol tarttım...
IX

Kızıl-Kıya — toguz joldun toomu. Çıgış jagı — Karkıra, Jarkent, beri
jagı — Karakol, Isık-Köl. Oşonduktan kaydagı jem izdegen Çoñkoldoy
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

strajnik, pristav, pesir, biy, boluş debey kezek-kezek uşunday jıynalıp,
baş koşup alıp jemge toyup jata berişçü. Andan başka dagı, dayım uşul
arada jürgön, jol toskon on, on beş jasooldor bar. Bular kadimki
boluştun jasoolu emes, eki iyninde jarkıldagan pagonu bar, şaraktatıp
kılıç asıngan, kızıl tebetey jasooldor... Munu «Keñsalar jasoolu» deyt.
«Kızıl çok» dep da ataluuçu. Antkeni, keñsalar jasoolunun pagon tagıp,
kılıç asıngandan başka da bir belgisi — kızıl tebetey kiyet. Bular
Karakoldon dayım uşul aralarda jatıp, jol tosuuga, kaçkan-bozgondordu
karmoogo, tentekti tezge salıp, buzuktardı «tüzötüügö» dayındalıp kel-gen
nemeler.
Ooba, tüzötüp jatat! Düynödö uşul Kızıl-Kıyadagı kızıl çoktordoy
beypildikte jırgap jatkan jan bar boldu beken?!
Kızıl çoktordun kesibi oşol, alar een jerdin karışkırınday kuturup,
arı-beri ötköndü talap, tal tüştö mañdayga çabuul jasap kele koyup, azıktülügün artınıp, jumuşka tüşüp baratkan birin-serin kedeylerdi karmap
alıp, atın minip, eer tokumun özünö jöö kötörtüp, jakşı kamçısı bolso
tartıp alıp, ermektep, oynop jata berişçü. Oşentip, ayda deer aja, koy
deer kojo jok, özü biy, özü kan bolup, beçera karıptı ıylatıp, toy
tüşürüp, kanga toyup, semirip jatkan jasooldor...
Jasooldordun içinde atı çıkkan Bala Kurman, Çoñ
Kurman degender bolor ele. Biröölör közü jokto Bala Kurmandı «Jindi
Kurman» deşçü.
Bala Kurman degen çarçı boyluu kelgen dalıluu, közdörü kuturgan ittey
alaktap, kan jaya berüüçüdöy kıpkızıl betinen mitaamdıgı taşıp turgan,
tiride jok tentek, şok jigit. Bul at jıgıp mingende özgölördön bötönçö
bir önörü başka jasooldorçulap, biröönü tizgindep turup, «Tüş attan» dep
kajıldaşıp oturganıñdı bilbeyt. Çaap kele jatıp, aldında ketip
baratkan adamga:
— Oy, janıñ bolso bir jagıña oop kal, oop kal!— dep alda-kaydan
kıykırıp keler ele. Eger at köñülünö jagıp kalsa, al attın da, eesinin da
şoru kaynadı dey ber — oñoy menen kayra berbeyt. Bir bolso paraga
şıkalıp turup anan beret.
Bala Kurmandın Karakoldu közdöy ketip baratıp, bir kündö on beş at
jıgıp mingemin — dep, kep urup oturganın ukkamın.
Uşul bir künü Başarindiki jaktan biröönü eerçitip, çapkan boydon bizdin
ayılga keldi. Janındagı kişi bizge taanış — bizdin ayıldın starçını.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Attarın küşüldötüp, entiktirgen boydon üydün janına kelip toktodu da,
tıştan unçugup, Beyşembini çakırıp alıp, adegende ele:
— Bügün üyüñdü İyri-Suuga köçürüp barıp tik! — dedi Bala Kurman
çakçırılıp. Keñsalardın jasooldoru kaçan bolso uşunday öküm kelet!
Elebes üydön turup:
— Emnege botom? — dep ürpöyö tüştü ele:
— Karkıraga altımış üy tiktirilet, üyözdön buyruk keldi,— dedi Bala
Kurman ogo beter çakçırılıp, artına ketken kılıçın oñdop.
— Özüñör bilesiñer, köçürüp jetkirgendey mende jalgız attan başka tuyak
barbı, aylanayındar! —dedi Beyşembi, Bala Kurmanga bir karap,
starçınga bir karap jaldırap.
Bala Kurman jañkıdan katuulap, Beyşembini teşe karap:
— Anıñda bizdin jumuş jok, jetkir degen soñ, jetkiresiñ,— dedi.
— Degi emne kılat eken?
— Germaniyaga jönögön soldattar tünöp ötöt. Kara-koldon uluktar kelet...
Emi bolboy turgan jagına ala elekte, birdeme bolup, iyip kalaar beken
degendey:
— Kagılayındar ay, emi tolup jatkan çunak jetimderdi kayda
kalkalaybız? — dedi Burmake kempir, alakanın küngö daldaalap, közünün
bolor-bolbos şoolası menen jasoolgo şıkırayıp turup.
— Oo, kokuy, jetimiñde uluktun emne jumuşu bar? — dep starçın tuuradan
çıktı.
Bala Kurman berkisin eerçitip alıp:
— Bol, tez! — dep jönöp ketti da Baybolottukun karay tarttı. Üyünün
aldına barıp, atının başın tar-tıp, toktoy kalıp:
— Kim bar üydö? — dep ün saldı. Alar ketkenden kiyin Burmake:
— Aramdar, bizdin jaman üygö jarmaşkıça, Karpıktıkın emne albayt?
Anın bizdey tolgon bülöösü da jok,— dedi özünçö.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Jarabagan kepti kılasıñ da. Karpıktıkın da aluuçu bele, kudaydan
başkanın baarı kolunan kelip turgan kişinikin? — deyt Elebes estüü
kişi bolup.
Bu jerden soldat ötöörü da çın ele. Jolçular mından tört-beş kün murun
«Karakoldon Jarkentke soldat ötöt eken» degen kabar menen birin-serin
maldarın ar kayda tıgıp, attarın tokoygo bekitip, bülünüp jürüş-kön.
«Emi emne bolor eken? Bayakıday bolbos beken?» — dep, el ürpöyüp, çoçulap
turuşkan. Arı-beri çapkılap jürgön birin-eki kızıl çoktordon surap
koyuşat. «Mal, janga tiybes beken» deşet.
Uşunun keçinde, Karpıktın üyünün janındagı kök maydanga jıyırma-otuz
kişi jıynalıp, topurap jattı. Jaykı momuragan koñur keç. Beregi
Başarindin toosunda düküygön ak bulut çokmoroktop, uyup turat.
Toptun içinde,- kazısın çelkeytip, japaktan çıkkan Bayzak boluş menen
bizdin Ibıke jüröt. Bayzak udaası menen altı jıl boluş bolgon adam.
Mınabu toptu aralap, eki iynindegi pagondorun jarkıldatıp, şapkasın
çakıyta kiyip, çoçkonun kılınday tikiy-gen katuu sürdüü murutun
çıyratıp, eldi çüylüsü menen karap, kök şiberdi uypalap, tınbay arı-beri
basıp turgan açuuluu, tıgırçık, semiz neme — pristav. Kaapırdın suru!
Sürünön aldına jan daap bara alar emes.
Bulardan başka da kılıçtarın şaraktatıp, boluş, pristavdardın kabagı
menen kıymıldap, alardın kılt etkenin sezip, jagınıp, jalañdap turgan
bir top kızıl tebetey jasooldor jüröt, Bala Kurman da bar.
Atın jasoolgo mingizip, izdep kelip, keçeeten beri bizdikinde jatkan
jolooçu da uşu jerge basıp keldi.
Özün karasam: çapanının oñ koltugu menen etegi jır-tık, japıraygan
jaman tebeteyi bar, mañı japız, sözgö jardı, janga jazıgı jok momuragan
bir beçara. Jaman şapalagın söldöytüp, koluna koomay karmap alıp,
ortosun açıp, tegerektep, jardanıp turgan toptun bir çetine menden kiyin
barıp bu da turup kaldı.
Toptun içinde bolup jatkan okuyaga tüşünböy men:
— Bul emne abake? — dep, janımda turgan kara sakaldan surap kaldım ele,
al meni tootup oşo zamat joop bere koygon jok.
— Anı emne kılat eleñ? — dep koydu, bir topton kiyin turup. Bu kişiden
men da ekinçi suragıs boldum.
Biz barganda kızıl çoktor biröönü ortogo alıp, ölöörçö tepkilep, jañı
turguzdu. Emi kezek mına munuku go. Bayzak boluş eki kolun artına alıp,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

eldin aldıraak jagında kardın çelkeytip, tamaşaga batıp, karap turat.
Pristav murutun çıyratıp, açuusu taşıp, tüksüyüp, sırt berip, toktono
albay, arı-beri basıp, jasooldordun kolun boşotpoy, ur dep ulam birdi
körsötüp, tukurup koyöt. Jasooldor anın ölöör tirilerine karabay, başıñközüñ kaysı debey, bir kişige tobu jabılıp, tepkilep, minip kalat.
Jañkı bizdikine jatkan jolooçu janında turgan biröödön:
— Bul emne? — dep suray kaldı ele, al:
— Iramat, çıgımdı ubagında tökpögön... ulukka üy tiktirbegen, aytor
uşunday-uşunday ele nemeler bolso kerek,— dep joop berdi.
Beregi biröönü jaman jançtı belem. Özü, birin-serin serbeygen sakalı
bar, közü çekir, eki jaagının söögü töñköygön, dalısı eñiş, arıkçıray
kişi eken. Kuuş tanoosunan dem ala albay, kögörüp-tatarıp barıp jatıp
kaldı. Körçü, mına bu bir üydön suu surap, közün oñuraytıp, ölördöy jutup
jatat.
Baya bizdin starçın Baybolottu aydap kelgenine men emi tüşündüm. Emi
kezek uşunuku degendey, starçın jasool debey ortogo alıp bir kezde munu
da mindi. Kuy-tuygan, kiçine neme köptün içinde körünböy, topoloñdo
jogoldu da ketti. Oşentip jatkanda balası Torgoyakun çıñırıp ökürüp
kelip atasına jönödü ele, joldon biröö karmap kaldı. Jakşı urgandarı
bayge alçuday, buttan-butka talaşıp, kiyizdey süyröp, tepkilep jüröt.
Bala Kurman da bügün başkaça tabına kelgendey jalañdap, tentektiktin
çeginen çıgıp ketken. Tigine, başkalarının bolgonuna karabay, al
Baybolot turup ketip baratsa öçü kalgan nemeçe artınan jana kuup je-tip,
bılçıldatıp kaldı.
Jakşılar oyundu baştap koyup, kızıkka batıp, jardanıp karap turuşat.
Baybolottun işi bütköndön kiyin pristav murutun çıyratıp tüksüyüp, bir
az arı-beri basıp turdu da, bir kezde ötüp baratışç jañkı bizdikinen
kelatkan jolooçuga jasooldordu jañdap öttü ele, jalanıp turgan oyrondor
turabı — jabıla mindi.
Uşuga kelgende toptun içinen biröö:
— Munu jañılış körsötüp saldı,— dedi akırın şıbırap.
— Oşondoy boldu,.— dedi anın janında turgan. Jolooçu jazıksız tayak
jep, ar kayda çaçılıp kalgan tebeteyin, topusun, şapalagın jıynap alıp,
kögala bolgon beti-başın sıypalap, köptön kiyin turup keldi.
Balakettin esine kaydan tüşö kalganın bilbeym, starçın bir kezde:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Bar, Beyşembini alıp kel! — dep biröönü jum-aldınan çıgıp:
Oşentkende men starçındı közdöy jönöp ozunup, aldınan çıgıp:
— Beyşekem üydö jok, al Karkıraga üy jüktöp ket-ken,— dedim.
— Kele elekpi? — dedi çakıyıp tura kalıp.
— Jok.
— Seni kıstalak, şaşpa! — dep kayra basıp ketip, biröö menen süylöşüp
kaldı. Beyşembinin bügün üydö joguna men kubanıp kaldım.
Top küügüm kirip, köz baylangan kezde taradı.
Bizdin üydü köçürüp ketkenden kiyin, ubaktıluu bir jaman alaçık jasap
alganbız. Oşonun tübündö, kemegenin janında keçki tamaktı (jarmanı
aytam da) içkeni oturganbız. Añgıça Burmakem:
— Buga çenep ele ber, Karpıktıkına barıp, et jep kelsin, starçın
jasooldor bügün oşondo konup jatat,— dep kaldı.
Oşentip menin şıbagam bügün üydögülördün paydasına kaldı.
Karpıktıkına barsam, bir koydu jañı soyup, terisin sıyrıp jatıptır.
Kızıl çoktordun kılıçtarı keregede şagırap ilinip turat. Mınabu tördö
çıtıragan biröö beşmantçan bolup, jaydaktanıp algan. Köynögünün jeñin
çıkanagına çeyin türüp taş-tap, ayagındagı namırken ötügün jıltıratıp,
butun sunup salıp, jambaştap jatat. Bereginde, keregenin tübünö
japşırıla, oñ iyni pagonu otko çagılışıp jarkırap, buttarın çaçıp
taştap, kömörösünön tüşüp çoçkodoy koruldap, uktap jatkan — Bala
Kurman.
Aytor bügünkü mında konup jatkandar jalañ ele starçın, jasool sıyaktuu
öñköy çenden çıkkan beybaştar.
Karpıktın misireygen, may jukpas, jılaan köz kelini menin kelişimdi
gana kütüp turganday, üygö jañı kire bergende:
— Me, suu alıp kele koyçu! — dep janındagı çakanı lıp alıp, maga
karmata koydu.
Uşul kelin, kaçan da men bardım boldu köçügümdü jer jıttatpay, jumşayt
da oturat. Oşondon jalkıp, keede koy soyup jatsa da baruuçu emesmin.
Suunu alıp kelip koyup, oturayın dep jatsam:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Eşikten otun terip kelçi,— dedi dagı.
Sabı şılkıldap, mokok çort kerkini tıştan iz-dep jürüp, karañgıda taap
aldım da, karañgıda tokuldatıp, bir koltuk otun kertip alıp, kayra
kirdim.
— Emi tiginin butun karmap ber,— dedi iregede soyup jatkan koydu
körsötüp. Bilegin türüp taştap, taltayıp, koy soyup jatkan jigit bir
jagınan etti buzup, kazanga salıp jatat.
— Mınday tart,— dep koydun butun soyup, maga körsötüp koyöt. Karmap turam.
Karındın uçunan çımçıp, karmap turup, bir jerinen çırt kesip aldı da
tögüp kel dep maga berdi. Üydün art jagında oboço jerde bir düküygön
şıraaljınga alıp barıp töktüm. Üydün janında bir eki it çılapçındagı
kandı talaşıp, ırkırap, kabışıp jatat.
Biri meni körö koyup, kulagın eleñdetip, jügürüp keldi.
Kayra keleerim menen çubalgan mööndü jana karmattı. Men çıgıp baratsam,
tör jakta oturgan mastan kempir:
— Oşol jaktan birotolo suuga juuy kel,— deeri menen, kelini da:
— Emese tigini da ala bar,— dep baya men tögüp kelgen karındı körsöttü.
Ebi jok karmap alsam kerek, jañkı jerge barıp, emi tögöyün dep jatsam,
mööndün bir uçu jılmışıp ketip, jıñaylak baltırıma bıljıragan
birdeme jaya berdi. Janımda bir it birdeme ümüt etip, jagınıp,
şıypañdap turat.
Tapşırgan mildetterin tügöl orundap kayra kelsem, menin şıbagama bir
böyrök, bir şıyrak kaltırıp koyuptur. Alardı jügürüp, üygö jetkirip
taştap, kayra keldim.
Kazan bort-bort kaynap et bışıp jatkan. Konoktor öz ara birdemelerdi
kojuraşıp oturat. Birde at çabıştı kep kılıp, Sarıbay baydın kızıl
argımagın maktap ketişti. Uşul mezgilde «birdemesin büldürüp alambı»
degen kişiçe, mışıktay tabışın bildirbey çeberdep basıp, bayagı
jolooçu kirip keldi, munun kelgenin eç kim baykoos algan da jok. Jalpak
tebeteyin közünö kiyip, künöölüü kişiçe salbırap, «menin ordum uşul
bolot» degendey akırın gana kirip, koy soygon jigitke tayay barıp,
eşiktin tak aldına kelip oturdu. Jigit ot içkereştirip jatıp bir topton
kiyin jolooçuga karap:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Baatır, kaydan? —degendey boldu, özgölörgö uguz-bay, jolooçunun özü
gana ukkuday kılıp, akırın.
Jolooçu tör jaktı çala-bula bir çolup karap aldı da:
— Jasoolgo at mingizip, oşonun artınan jüröm,— dedi.
— Kaçan mindi ele?
— Köp boldu, bügün on segiz kün.
Bul eköönün sözün menden başka baykap oturgan jan jok ele.
— Anda senden bir ümüt etip jürsö kerek,— dedi jigit, bir az unçukpay
kalgandan kiyin.
— Anısın men da bilip jüröm. Birok janımda jalgız tıyınım jok. Eer
tokumumdu kötörüp, özüm talaada jöö kaldım. Katınım ookas ele, on beş
kündön beri anın emne bolgonunan da kabarım jok. Jakada ookattarım bir
jaktan eesiz kaldı. Özüm jalgız boymun...
— Üyüñ kayda?
— Keñ-Suuda. Oşol ördöştön jakadagı ookatıma tüşüp kelem dep, mingizip
jiberdim. Özü çekeme büt-kön jalgız at. Bıyıl eki jakka da köp minbey
közünö karap, bagıp- jürdüm ele, ayagında mintip kırsık çalıp aldı...
Kömörösünön tüşüp, uktap jatkan Bala Kurman baya bir jagına oonap
ketkenden kiyin oygonup kalgan. Bir kezde uykudan abdan oygonup, oozun keñ
açıp, kerilip, estep aldı da jambaştagan boydon jatıp:
— Tigi emne jüröt? — dep uykudan jañı boşop, kantalagan, sürdüü közü
jolooçuga kadala tüştü.
— Jolooçunun janında oturgan üydün jigiti:
— Atına keliptir,— dedi ünün kalıbınan kötörü büröök çıgarıp, elge
uguza.
Oşondo Bala Kurman unçukpay gana ordunan şaşpay turup, iregede
şalpayıp oturgan kişinin tak jelkesine keldi da, töbösünön
tik ıldıy karap turup:
— At kerekpi?! — dep kekeer sözü menen eki böyrögün tayanıp kaykayıp tura
kaldı. Jolooçu:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Uruksat bolso...— dep akırın gana küñk etti da jok boldu.
Oşondo Bala Kurman jolooçunu şiliden arı keltirip turup, eki tepti da,
çalkasınan saldı.
— Me sagan at! — dep çalkasınan jatkan kişini eki koldop jaaktan arı
almak-salmak salgıladı. Men jakın oturat elem, tigilerdin epkini kelip
tiygende atıp tura berdim. Jolooçu bir kezde kolu menen başın korgoyun
dedi ele:
— Tim koy, uşul jatkanıñ oñoy! — dep kakşık-tap, kolun kagıp jiberdi.
Ikıldata kelip kursakka tepti. Urup jatat, urup jatat...
Köptön kiyin tör jatkan kimisi:
— Boldu, koy emi,— dedi sabırduu dabışı menen. Bala Kurman koymok emes
ele, birok çarçagandan
kiyin toktodu körünöt. Urganın toktottu. Kişi köptön kiyin ordunan turup:
«joluñar bolgurlar, uşunçañar turup, biriñ araçalap koyboduñ» degen
kişidey bolup beti-başın sıypalap körüp, ar kayda jatkan tebeteyin,
topusun terip kiydi da kektüü jüz menen açuusu kaynap, tişin kıçıratıp,
oşol zamat çıgıp ketti. Al çıgıp baratkanda biröö:
— Et jep ket,— dep unçukkanday boldu. Buga joop da bolgon jok. Kayta bul
söz aga kakşık körünüp, ogo beter janına jaysız tiydi. «Ölbösöm bir
jerde kezigişeermin!» degendey kılıp, içinen kekenip ketti. Et bışıp
kalgan. Emi jırgamak bolup jatkanda, Karpık maga karay:
— Tur, konoktorgo suu kuy,— dep buyruk etip kaldı. Konoktor ordunan
kozgolup, birdarı çapanın çeçip, jeñildenip, oñdonup oturup jattı.
Emi arı jagında dele, ayta koyörduk neme jok, konoktorgo tabak
tartılgandan kiyin, maga bir kesken karın, bir tüyüm içegi, moyundun bir
omurtkası tiygenin gana bir bildim. Elge şek aldırbay karındı jeñime
kımırıp koydum. Antkeni men kaçan da bir koy soygon üygö barıp kelgende:
— Emne alıp keldiñ, kiçi dey turgan üydögülördün karızı esimde boluçu.
Karından başkasın tez kaysap jiberdim da karap kaldım. Birok bul jolu
jañılışkanımdı artınan sezdim. Antkeni, jakında biröö maga ustukan
bere koygon jok. Et çıgargan jigit, kazandın janında oturup, bir karap
aldı da, kayra meni menen jumuşu bolboy kızıktırıp jey berdi. Uşul
münöttö jalgız men karap kalganıma ızalanıp, «kolumdagını ünömdöp
jebey» dep oylonup kaldım. Özüm tik karabaganım menen közümdün kıyıgı
elde.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Köptön kiyin eldin men jak çetinde oturgan bir buurul sakal uurtunan
mayın çuburtup çaynap jatıp meni körüp kaldı da, tagdırıma tüşünö
koygondoy:
— Me,— dep çala müljügön jilikti sundu. Janda jok elpektik menen atıp
turdum. Abiyirim emi kiçine jabılganday boldu.
El etti jep bolgondon kiyin «emi emnesi kaldı dey-siñ» dep oylop, men
jılıp jürö berdim. Tış karañgı eken, mına bul aldımda tırs-tırs ottop,
karañdagan eki jılkı jüröt. Bizdin üy ebak jatıp alsa kerek. Men
alaçıkka jakınday bergende, kemegenin janında, tört butun koynuna
çogultup, ürpöyüp jatkan barak jün kök döböt tura kalıp, jazıktuu nemeçe
közün jaldıratıp, şıypañdap maga jetip keldi. Menin beçaralıgım menen
işi jok baykuş, jeñimdegi karındın jıtın bilip, «uşundan bir üzüp
berçi» degendey, jan-alı kalbay, ar jak, beri jagıma çıgıp, kuyrugun
bulgalap koyöt.
Alaçıkta abışka, kempir gana kalıp, başkalar tışta jatkan eken. Men
tört balaga bir salıngan öz töşögümdü taap aldım da, jıluu töşöktün bir
çetin bildirbey açıp, janga şırp aldırbay barıp jılaanday jılıp
kirip kettim...
X

Bügün baarıbız üydö elek. Tüşkö jakın ubakıt boluçu.
— Kündö bir ubak ısık uurtabasam bütkön boyum kuruşup turup alat,— dep
Elebes kündögü maalında, muluk kara kumganga çay kaynattırıp alıp, içip
olturgan. Kündö uşul ubakıt çende bir maal talkan salıp, çay içip alganda
borguldanıp, bütkön boyunan ter ketip, jırgap kalaar ele. Burmake anın
mañdayında, jalgız çını menen çümçülöp, çay kuyup berip oturat.
Kalganıbız soyup jatkan maldın kan-jinin añdıp turgan itterdey, andasanda közübüzdün kıyıgın salıp koyup, uşul çöyrödön ketpey toorup
oturabız. Elebestin aldında jaynap turgan «dürdüynö» — sütkö köölöngön
bir çöyçök talkan! Baarıbızdın bayatan añdıp oturganıbız uşul.
Al kezde bizdin eñ ardaktuu tamagıbız — talkan ele. Alar kaçan çay içken
sayın, biz közübüzdü jaldıratıp, karap oturgandan kiyin, Elebes bir kezde
sıyrası menen alakanıbızga bir kaşıktan talkan salıp berip koyuuçu.
Talkanduu kaşık kelip, kolubuzga tiy-gende, anın içine talkan jabışıp,
kayra ketip turganday, kaşıktın uçun bir topko boşotpoy, kolubuzdu
batıra kırıp, juktap ketebiz. Oşogo çoñ kanaat kılıp, bir kaşıktan
talkan kolubuzga tiygenden kiyin, Elebestin janında Burmake menen
Jumabek gana kalıp, başkabız tuş-tuşka tarap basıp ketüüçübüz.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bekkul bir kezde, bu jaktan ençisin algandan kiyin, iregede jargılçakka
talkan tartıp oturgan Janımjandın janına toorulup barıp oturup kaldı.
Anı körüp Beyşembi Janımjanga karap:
— Aldıgından Bekkulga bir uuçtap berip koyçu,— dedi, tördö büküñdöp
nasıbay iylep oturup. Kürüldögön jargılçak dabışınan ukpay kaldıbı,
jok atayı oşenttibi, aytor Janımjandan joop bolgon jok.
— Uuştap ber deym, oy! — Beyşembi jana bir un-çuktu. Kalıp özgörgön jok.
Oşentkende, Beyşembinin açuusu kele tüşüp:
— Atañdın körü it, seni jebesem ele!.. — dep, keregede turgan kamçısın
közdöy jutunganda, tabagın kötörüp alıp, Janımjan eşikti karay jönödü.
Bezildep ketip barat, Beyşembi artınan tüştü. Oşentip kuup baratıp, bir
kezde jete tüşüp, şiliden arı koyup öttü ele, Janımjandın kolundagı
tabagı ırgıp ketti. Alar antip jatkan kezde Bekkul bolup, bir top baldar
jügürüp barıp, kök şiberdin arasında jaynap kalgan buudaydı tookço
terip jep jatıştı...
Bir künü Beyşembi bir jaktagı jumuştan kelip, üygö jañı gana tüşüp
oturgan. Bar bolgonu — bir ayak jarma içip, Elebestin çakçasın surap,
nasıbay tartuuga gana ülgürdü. Uşul zamatta Beyşembinin uluu balası
Jumabek:
— Bayke, bir kişi mamıdagı attı çeçip jatat,— dep üygö jügürüp kirdi.
— Karankün, katıgün! — Elebes elteñdep, ordunan ırgıp turdu.
Dürböp tışka çıksak orusça kiyingen, salbıratıp çaç koygon on toguz
kurakta bir ak kuba jaş bala turat. Orusça okugan bala eken. (Al kezde
okugan baldardan baştap, elden at jıgıp minüüçü.) Karakoldon Kar-kıranı
közdöy ketip baratıptır. İynine asıngan bulgaarı sarı sumkası bar.
Bala kızıl attı çeçip, öz atın mamıga baylap jat-kanda, janına basıp
bardı da Beyşembi:
— Jol bolsun baatır? — dedi, şaşpay gana jay dabış menen.
Bala abalı mınday ele dep, jönün aytuunun orduna körgön jerden:
— Al attın eerin! — dedi, kolu menen kızıl attı nuskap, çıyralıp.
Bir az ayarday kalıp Beyşembi:
— Keçee ele Karkıradan üy köçürüp keldim ele... Baatır, emi özüñ bil,—
dedi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Maga deseñ bir emes, beş barıp kel,— dedi da, bala kızıl attın
kuyuşkanın çıgarbay turup, eerin şıpırıp ırgıtıp jiberip, öz eerin
tokuuga kam urdu.
Balanın bul kebetesin körgöndön kiyin, Beyşembinin kıjırı kelip,
«uşundan kelgendi bir jolu köröyünbü» degen kişidey neçen jolu
ızırınıp barıp, balaga kol salçuday bolup turganda Elebes menen Burmake
munusun sezip kalıp:
— Koy balam, buga teñelip bolobu? Öz başıbızga balee bolot,.— dep
akırın basıp koydu.
— Uşul turgan Karkıraga mınabu öz atıñ dele oynop jetkirgidey eken.
— Anda jumuşuñ jok,— dedi bala çort kesip. Irakımı tüşüp kalar beken
degen kişiçe Burmake:
— Biz bir beçara jolçubuz, kulunum! Bizdi ayagın. Jan saktap turgan
jalgız at. Özüñ jaş bala ekensiñ, kuday ömürüñö bereke berip, mından
beter uluktukka jetkirsin,— dep jalınıp-jalbarıp jiberdi. Burmake
jogorku jakşılıgın, balaga çın nieti menen aytkan jok — amalsızdan.
Jan aylası üçün aytılgan kep ele.
Ne kerek, bayatan berki sözdör okugan balaga kenedey taasir etken jok,
kızıl attı tokup, lıp etip minip aldı da, Karkıranı közdöy ketken uluu
jolgo salıp, kaçkın kuup baratkanday üstü-üstünö kamçılap, zımıragan
boydon zamatta közdön kayım boldu. Kızıl attı katuu kamçılanıp ketip
baratkanı bizge kıyın tiyip, ayap, artınan karap, kala berdik.
Uşunday arı-beri ötkön buzukulardan jalkıp, jolçular attarın köbünçö
tokoygo, koktularga alıp barıp, kişen salıp koyuuçu. Bügün bizge jaman
jerden tuş keldi.
Attiñ kedeylik! Jañkı jerde bir, eki som bolgondo, kızıl attı alıp kalar
elek. Al ketkenden kiyin, Kızıl attın küyütü köpkö basılbay, Elebes
adatınday kulak-meenii jep:
— Alda karankün ay, uşunun tuşunda jetip kele Koygonun kaaraçı!.. dep
ireenjip, Beyşembige kapalanıp oturdu..
— Bul Öbalakettin kelip kaların men kaydan bildim? — deyt al.
— Emi kaygırganda ne, kaygırbaganda ne... Karıp-tardın kaygısına karay
turgan zamanbı? Ataköyü kızıl attın Bir teri bar eken. Ötkön iş öttü...—
dep, Burmake alardı jubatkan bolot.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bular uşintip jatkanda men bir kendir kötörmönü aldım da kündögü
maaldı körüp, otunga ketip kaldım. Bara jatıp üydögülördün abalın
oylodum, özümdü bir boştondukka çıga tüşköndöy sezdim. Bereginde Çoñ
Kurman jasool:
Ak-Suunun başı balgındı,
Ak-Baytal, Keñ-Suu salkındı,
Aytpay kantip koyöyun,
Aşıktıktan dartımdı.
— dep attın sıdıra basıgı menen akırın gana zıñkıldap ötüp baratat.
Bekkul menen Eşpay Başarindiki jaktan kele jatıp jolumdan çıktı.
Jañı birdeme taap, oljoluu bolgon emedey jarkıldap, kubanıp kele
jatışat. Jakın kelbey jatıp ele, tetigindeyden meni körö koyup Bekkul:
— Biz Başarindikinen tokoç jedik,— dep alda-kaydan süyünçülödü.
— Emne alıp bardıñar ele? — dedim.
— Büldürkön, karagat...
— Kança tokoç berdi? — dedim men kızıgıp. Buga Bekkul jönöp bergiçe
bolboy ozunup, Eşpay:
— Maga mınça berdi,— dep çilmiygen alakanın sayıp, oñ nolu menen anı
tuura kertip körsöttü.
— Bekkulga kança berdi?
Kaltıldagan elpek kolun dagı jañkıday kılıp, ölçöp turup:
— Bekkulga mınça, maga mınça berdi,— dep Bekkuldukunan özünükün
çoñuraak kılıp körsöttü.
Başariandin üyünün mañdayında bir çal bar ele... Anı biz «Babay»
deçübüz. Munun eki uul, eki kızı bar. Törtöö teñ boygo jetken nemeler.
Uluu balası bıltır soldatka ketken. Özü bay emes, maldan üç, tört jılkısı
bolup, ortoço gana ookatı bar. Kızıl-Kıyaga kelgenine on jılça boluptur.
Babay özü jetimişterge kelip kalgan. Karılıgı jetse da ançalık küçtön
kala elek çal. Bapıygan çoñ sakalı bar, koçkor tumşuk, kızıl köz neme.
Kırgızça «jaman, jakşı, akça» degen-den artık til bilbeyt.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Keede uşunukunan tokoç jeybiz dep, atayı toogo barıp, karagat, büldürkön
terip barıp berçübüz. Keçke juuk bolgondo ayttırbay barıp, talaada
jürgön uyların taap alıp, üyünö aydap kelip berip, andan da alçu-buz.
Köñülü jay bolup turgan ubaktarda kapısınan jön barıp kalsak da berüüçü.
Birok, bul maksatka je-tiş üçün tuştap turup, tamaktın üstünön çıgış
kerek. Oşondo da keleer menen bere koybodu dep ızalanıp, ketip kalbay,
çıdaş kerek, belgilüü mezgilge çeyin kütüp turuş kerek. Birok alıp bargan
malıbızdan baarı pul bolo berçü emes. Terip bergen jer-jemişibizdi
kabıl albay, kaytarıp salgan kezderi da bar.
Bir katalıgım esimde. Bir künü men toodon eki çınıga jakın büldürkön
terip keldim. Üyünö kirçü emespiz. Adatıbızça, kayırçıday eşikte
jaldırap kütüp tursam, meni körüp kızı çıgıp keldi. Men aga birdeme dep
aytuunun orduna, maga köynögümdün etegin jayıp, büldürköndü körsöttüm.
Kız eñ murun kolumdu anan etegimdi karap-karap turdu da bir kezde:
— Kerek jok,— dep kayra kirip ketti.
Menin bagıma başınan «sır bilgiç» kempiri kezikpey, kızı tuş kelgenine
ökünüp kete berdim. Ketip baratıp: «Köñüldörü kuş bolup turgan uçuruna
kezikpey kaldım go» dep oyuma ketti.
Uşundan kiyin büldürköndü bir juugan kalayga salıp, üstün taza jalbırak
menen jaap alıp baruuçu boldum.
Oşentse da Başaringe karaganda, bizge Babaydıkı bir attam jakın
körünüüçü. Başarindikine mınday jön saldı barganda tokoç bermek tügül,
tentek balası — Petke bizdi körsö kıjırı kaynap urup, ızalap koyö
berüüçü. Oşondon jalkıp anda köp bara alçu da emespiz.
Bir künü keçinde, üydö otursak, Baybolottuku tan karsa-kurs, jañ-juñ etken
bir dabıştar çıgıp kaldı. Biröönö tobu jabılıp, urup jatkan sıyaktuu.
Ança bolboy:
— Karma doñuzdu, soyup sal! —degen Ibıkenin ünün taanıdık.
— Kokuy öltürdü, ölügüñdü köröyündör, kırabı
mındagı eldi! — dep çañk etken dagı bir katındın açuu dabışı çıktı.
Biz dürböp tışka çıktık. İñir kirip, jer karañgılap kalgan, jañkı jañjuñ Baybolottuku jakta bolup jatat. Köptün içinde Ibıke, Karabay
starçın bolup, Erke Sarının bir top jakşıları jüröt. Ibıke jigitterin
kökütüp, tukurup koyup, bolup jatkan joruktarga köz sugarıp, kamçısın
eerinin kaşına tayap, kesirlenip, at üstündö gana karap turat. Jerde törtbeş kişi topoloñ tüşüp, karmaşıp jüröt. Bizge Baybolot jalgız bir jak,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kalganı bir jaktay bolup köründü. Antkeni oşonço eldin jabılıp jürgönü
jalgız Baybolot.
— Karma, doñuzdun kolun bayla! — dedi biröö karañgıda türsüldöşüp
jürüp.
Baybolottun on jaşar, kibiregen kızı bir ese çıñırıp barıp, atasına
tüşö kalat da bir ese bezelenip, kayra enesine jügürüp kelet.
— Kokuy, baldardın jürögün tüşürmök boldu, bul tukum kuruttar! — dedi
Baybolottun katını, çıñırıp jürgön kızın ala koyup, alaktap.,
Oşol kezde Baybolot kandaydır, toptun içinen bir jolu suurulup çıga
tüştü da kaçırıp barıp, Karabaydı kamçı menen basıp-basıp aldı.
— Atañdın körü kul eey! Bul jamandın küçün! Karmabaysıñarbı?! — dedi
Karabay başkalarına. Bay-bolot er ele, karmatpay, kaçıp baratıp, ulam
artınan jetkenin kayrılıp sabap jüröt. Oşentse da köp koyö-bu, bir kezde
Baybolottu jabılıp kuup jetip, jelenin janına alıp kelip bastı ele,
bir uy ürküp ketip, muruntugun üzüp aldı...
Bul okuyanın tübü mınday eken: Baybolottun erden çıgıp kelgen bir kızı
bar boluçu. Munu bir top jakşılar menen Ibıke baş bolup, Baybolotko
bir ooz aytpay, Karkırada bir kazakka barıp, kızdın sırtı-nan kuda
tüşüşöt. Kalıñ bıçışat. Kızdı kolmo-kol bermek bolup, al jerden
kudamudaları menen biyaktı közdöy jönöp kalışat. Kalıñdan algan elüü
koy, jıyırma çaktı karanı kün muruntan aydatıp jiberişet. Oşonu menen
kaldaygan kalıñ kol bir künü Baybolottukuna kelip jetet. Kelse — kız
jok, al mından bir-eki kün murun bir süygönü menen kaçıp ketken. Anın
kaçaarın Baybolot da, katını da bilgen emes. Tigiler bul joruktu
kelgenden kiyin gana bir bilişet.
Jañkılar kelip, Baybolottu basıp jıgılgandın jönü uşul eken. Sebebi
birinçiden, kalıñga kelgen
maldı kaytarıp berüü kerek; ekinçiden, kudaga şer-mende boluştu.
Baarınan da maldı aytsañçı! Kudadan aydap kel-gen maldar emgiçe
Ibıkenin aylına barıp kalgan da körünöt.
Karabay budalanışıp jatkan toptun içiñen köptön kiyin küyügüp çıgıp
kelip, atına mindi da, kayra beri karap turup, kamçısın sekeñdetip:
— Şaşpa, soldatka kıl aldında Beyşembi ekööñdü karmap bere albasam
elebi!.. — dedi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Uşintkende Beyşembi selt karay kaldı da:
— Karabay, ıgı jok tiyişkendin emne keregi bar? — dedi.
— Sende kılmış köp baççagar. Tura tur, şaşpa...
— Kuday urbadıbı, men biröönün bülösün biyley alçumunbu?
— Unçukpa, çoçko! — dedi Karabay kaçırıp barıp salıp kalçuday
ızırınıp.
Beyşembi kamdanıp birdeme degeni kele jatkanda Ibıke:
— Kana, jürgülö, bulardın esebin özübüz tababız,— dep atının başın
kayra tarttı da tobu menen dürböp, jönöy berdi.
Bular keteer zamat Baybolot katını menen tün katıp, Karakolgo jürmök
boldu. Katındın öñörgön beşigi bar. Bul jönündö ubara bolosuñ, barba
dep, ar kim aytıp körsö da Baybolot:
— Meyli, kayda kalbagan bir jan. Ulugu adil bolso oşol jerde tekşerip
körsün,— dep moynop, könböy koygon.
Biz jatıp algan kezde türsüldötüp, jönöp baratışıp:
— Janımjan, üydö Torgoyakun kaldı. Uydu saap berip tur,— dedi Baybolot.
Ertesi bizdin üy öz-ara kujuraşıp, keçee Baybolottukunda bolgon okuya
tuuraluu kep urup oturuştu. Başka kişiden Nazır buçuk degen kişi oturat.
Keçeegi Karabaydın aytkanın kep kıla kelip, Beyşembi:
— Atasının körü, ketsem da oşolordun birin jaylap turup ketermin,— dep
koydu.
— Koy balam, anıñ balalık çıgar, «Ölbö janım ölbö»,— dep özübüz mintip
arañ turganda, baleeni çakırıp emne kılasıñ,— deyt Burmake.
Uşul ubakta biröö kelip, Beyşembige bir kagaz berip ketti. Sırtı
çaptaluu eken. İçin açtı da oku dep maga sundu. Urmanbetten kelgen kat
eken. Ömürübüzdö «kat» degendi körgönübuz da uşu bolso kerek. Bayagı bir
jılı Turat moldonun üyündö jürüp, bilip algan çala sabatım menen
tamtañdap okuy baştadım. Sözdördün başın jıynap tüşünö albay,
köñülümdö buldur gana bir nerseler kalıp barat. Bir jerinde: «Biz
Ukrain, Aşkabat degen jerlerden ötüp kettik. Kayda barıp toktoorubuz
azır maalım emes...» degen sözdör bar. Ayagına bir ır jazıptır:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Art jagımdı karasam.
Alısta kaldı sansız jan.
Kelgis jerge jol tartıp,
Kermenge ketip baratam.
Kara çunak köp jetim,
Kabarsız bolup men kettim.
Kötörböskö çara jok,
Padışanın mildetin
Bu dünüyö jalganıñ,
İçimde köp armanım.
Duşmandan kegim ala albay,
Aydalıp ketip kalgamın.
Ötkörüp neçen kündörün,
Men alısta jürömün.
Ölböy jürsöm bir künü,
Kermenden kaytıp kelermin...
XI

Mından bir neçe kün murun el içine: «Padışa kırgızdan soldat almak
boluptur» degen söz taragan. Bul söz adegende «imiş-imiş» sıyaktuu bolup
körünsö da bara-bara abdan çındıgına jetkendey ırbap, küçönüp algan.
«Soldat emes, soldattarga or kazuuga kara jumuşka alınat eken» dep da
koyuşat. Söz kep... Oşonduktan jayloodo bolsun, jakada bolsun eldin karıjaşı debey ermegi da uşul bolup, erteli-keç bir döñgö jıynalıp alıp, ar
kılımdın başın çarpıp añgemeni uşundan kozgoyt da jatat.
— Atasının körü, soldatka bargıça uşul jerden ele ölüp berebiz — dep
küülönöt bir kur boz baldar.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Çındap başka küç kelse, koldo mal degi bar, kedeylerden satıp, orduna
jibersek da, baldarıbızdı bir saparınan alıp kalarbız,— deşet, dagı
biröölör.
— Uşintip ele turbas, balkim zaman oñolup keteer.
— Baylar go baldarın satıp alıp kalsın, tügü jok biz emne kıldık?
— Meyli, kayda bolso bir ölüm. Alam dese mına, soldatka ketkende bizdin
kaysı ayaluu baş, aydaluu malıbız artıbızda kalıp jattı ele. Kedeyge
kayda bolso baarı bir. Birok ketsek da oşo bizdi karmap ber-gender menen
soo kalışpaspız,— deyt emi bir daarı.
— Alda kanday zaman boloor eken...
— Bul er azamattın başına tuulgan kıyın kün!
— Soldat algan menen dele baylardın türü koroboyt eken, dagı ele
salmaktın baarı bayagı körö jürgön kedeylerge tüşöt eken go...
— Janın kıyıp, kim ele bara koyör deysiñ, el da oylono jataar...
Uşintip eldin esi bir jerde turbay uygu-tuygu tüşüp, eki taalay bolup
jattı.
— Soldat aluu tuuraluu padışadan el-elge buyruk taragandan kiyin: Kıdır,
Baatırkan, Irıskeldi, Soodonbek sıyaktuu bugunun koçkor başı jakşıları
baş koşup, keñeşip, bir daarı berebiz, bir daarı berbey-biz degenge
kelişet. Kıdır — berebiz degen jagının başı. Jakşılardın bul
öñdönüp, bir çeçimge kele al-bay eki jarılıp kaltıldakka tüşüüsünün çoñ
sebebi da boldu. Antkeni, soldat berbeyli dep aga çıdabay, bereli dese
«eger bizdi soldatka karmap berçü bolsoñor, aldı menen silerdi jaylap
turup, anan ketebiz» dep koluna tükürüp, dürküröp, birden kötörülgönü
turgan kalıñ bukaradan aybıgıp, artın kaçırıp, jaltaktap turgan ele. Emi
çını menen kararıp algan eldin türün sezip, özdörü da aşuudagı tuyukka
kamalganday bir jagına çıga albay, aylası ketip turgan sıyaktuu ele.
Uşul sebepten bolso kerek, mından köp uzabay sol-dat berbeybiz degen üçün
Alban kazagının Abubakir, Uzak, Jamanke degen jakşıların Karkıradan
karmap alıp, Karakolgr alıp ketiptir, degen kep uguldu.
Uşunday uçurlar bolup jatkan tuşta apiyim tilimi kelip kaldı. Uşul bireki jıldan beri kırgız jerine kıtay, duñgandar kelip, elge apiyim aydoo
jayılgan. Murun apiyimdi Ürümçü, Kaşkar, Turpan, Kulja-dan kelgen
kıtay, dungandar gana aydasa soñku kezderde kınık alıp kırgızdar da
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

aydooçu bolgon. Oşonu menen koşo kırgızdan kızıl kulak, soodager çıga
baştagan.
Bir künü Solto degen tuuganıbız kelip, Bekkul ekööbüzdü uşul apiyim
tilimine alıp ketmek boldu. Soltonuku — Sarıtologoydo. Bıyıl ÇoñTaştan jer kotoruluş bolup, bizdin Erke-Sarı büt uşul jakka oonagan.
Sarıtologoy — birindegen, buzulgan, jaman tamdardan kurulgan bir köçö
kıştak.
Biz menen birge Iray degendin balası — Kıdırmanı da alıp ketmek boldu.
Iray ooruluu, çolok kişi — baldak menen jüröt. Kıdırma munun jalgız
balası. Özü üç baş jan. Maldan jalgız kıñır kuyruk, jambaşı çabdar atı
bar. Özünün ömüründögü kesibi — jakın aradagı bazarlardan barıp,
nasıbay alıp kelip, oşonu ayıl aralatıp, kıdırıp satat da jüröt. Kün
körgön bar ookatı uşul. Anın uulu Kıdırma menden saal kırduuraak,
dalıluu, boluk, jayık bet, kızıl togolok bala. Biröödön jalınıp jardam
suraçuday, dayım ayanıçtuu bolup, közü jaldırap turar ele. Küröşköndö,
jumuşka kelgende özü teñdüü baldardın kambılı. Toodon ışkın tergende,
otunga barganda, meni koyçu emes. Ekööbüz keede otunga barganda, al menden
murun arı-beri kılıp alıp jiberip:
— Batıraak kıymılda, bolboso karagaydın içine jalgız taştap ketem,—
dep meni korkutmakçı kılıp koyuuçu.
Oşonu menen üçööbüz Soltogo jaldanıp kettik da, Kızıl-Kıyadan köz
jumduk...
XII

Sarıtologoy degen jer uşul.
Bügün kün mınday jakşı tierbi! Isıkta joon top kişi beregi bir uçkıyırı jok tüzdö suu boylop aydalgan apiyimdi kesip jüröbüz. Kerilgen
beş-altı teşe. Munu Solto, Karakoldo bir Abdılda degen çoñ soodager
tatarı menen ortoktoşup aydagan. Abdılda Soltonun köptön alınışıp
algan adamı.
Apiyim tilimi kızıgan kez. Ne bir suluu güldör jerdi saymalap, közgö
çagılışıp, apiyim jıtı bur-kurap turat. Beregi bizdin mañdayıbızda
kalıñ apiyimde jürgön üç duñgandın biri, Bejinden çıkkanı, kırk
jıldan beri jañı esine tüşüp turganday kişinin jürögün kuykalagan bir
türdüü muñduu, karaluu, obon salıp uzakka sozup, ısık kündü kaltıratıp
barıp koyö koyöt. Oşonun jalgız ooz sözün bilbesem da, ısıkta memiretip
salgan kaygıluu, zaarduu, jetim obonu menin jürögümdü kozgop, anın
mazmunun oşonçodon jalgız özüm tüşünüp turganday bolom.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bizdin kelgenibizge bir top bolup kalgan. Apiyim tilişke jañı kelgenge
karaganda, üyrönüp kaldık. Adep kelgende apiyimdin je kardın çıgarı
tilip, je mölçörünö jetkirbey kırtışın gana çiyip ketip jürdük. Mınday
bolgondo apiyimden jarıtıp süt çıkpay sızılgan gana kara tak bolup
kalat. Emi çögörö tilip koyso kardı jarılıp, ekinçisi süt çıkpay (çıksa
da jarıtpay) ölüp kalat. Oşonduktan tereñ da, tayız da emes özünün
mölçörü menen tiliş kerek. Könüp algan adam kanday ıpıldatıp ıldam
tilse da apiyimge zıyan keltirbeyt. Birok kojoyundarıbız bizdi uruşup,
til-dep jürüp üyrötüp salgan. Tilgendi, kırgandı bilip kalganbız.
Kıdırma, Bekkul, men üçööbüz, köbünese boyubuz jetpey apiyimdin başın
tömön iyip kelip, anan kesebiz. Oşentip jürüp kay birin sındırıp koyup,
dalay til ukkanbız da.
Mında ar kaydan jıynap kelip salgan on çaktı kişiden başka Soltonun
bir tuugan inileri Ayılçı, Köçkün, Mukanbet degender bar, Köçkündön uluu,
birok andan boyu japaldaş, bılçıygan, jalpak murun, boz buçuk bala,
kişige süylösö dayım kakşık menen kelet. Köçkün bolso kurkuygan uzun
boyluu, balçaygan sarı neme. İttin anan közü! Közü bir körgön kişige
ukmuş ele. Biröögö açuulanganda ışkırıp barıp, çagıp alçu jılanday
bolup, akıraygan, çoñ közü çanagınan çıgıp, eki ese çoñoyup keter ele. Bul
köbünçö Bekkul ekööbüzgö uşunday bolup körünçü.
Kün beşimge tayap kalgan. Bir kezde Bekkuldun başı aylandıbı aytor, kesip
baratkan solunun başına jetpey turup, öñü kubarıp mınday çıktı da,
düküygön bir şıraaljındın tübündögü kölökögö barıp, ıkşıyıp kaldı.
Anı Köçkün bir topton kiyin joktop, közün çoñ açıp, akşıyıp tura kalıp:
— Bekkul kana? — dep bark etti.
Bir azdan kiyin kayda ekenin taap alıp, janına barıp:
— Emne jatasıñ? — dep oroñdop bir tiydi. Bekkul jantayıp jatkan
boydon ıñgıranıp, jürögü aynıp, kuskusu kelip turgan nemedey kabagın
çıtıp:
— Başım tegerenip ketti,— dedi.
— Atañdın gana körü... Jür! — dep Köçkün bir bul-kup alıp, bizdin
janıbızga degdeñdetip, süyröp keldi da: — Amalın munun! Silerdi biz
mında sogumga soygonu alıp keldik bele? —dep bir kolunan karmap alıp,
jaakka koyup jiberçüdöy akşıyıp, bir topko keketip, tildep turdu. Tileke
degen jigit ar jaktan turup:
— Alda Köçkün ay, anı emne kılasıñ emi kıynap. Jata bersin,— dedi jooş
gana.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Apiyim uu bolot. Mında tamaktı küçtötüp içpese kişi suuguna tegerenip,
jıgılıp kalat,— degen dagı biröönün kalıs ünü çıktı.
Kün arkan boyu kalganda:
— Emi kalganın siler kesip kelgile,— dep Kıdırma, Bekkul, men üçööbüzdü
taştap koyup, kalganı kete berişti. Ayılçı ketip baratıp, bizge söömöyün
körsötüp, eskertip koydu:
— Jakşı keskile. Eger erteñ körçü bolsok taarın-baysıñar...
Anı koştop, Köçkün dagı:
— Jakşı kespesinçi anan, atañdın körülördün jön ele közdörün ölüp
alayın,— dedi ketip baratıp, kayrılıp bizge karap. Ar kün uşul. Kün
batkıça, biz kesip bütküdöy ölçölüü jer kalganda boljop turup «emi
kalganın siler kesip kelgile» dep, bizge tabış-tap kete berişçü. Keede
bizdin üstübüzdön kontrol kılıp birin koyup ketet.
Apiyimdi tilip bolup kün batarga jakın üygö kayt-tık. Biz kelsek,
Soltonun üyünün janında, bir beçara dungandı strajnik aldına alıp
kaarlanıp sögüp turgan eken. Bul strajnik Keñ-Suu, Sarıtologoy, Çoñ-Taş
eline tügöl maalim adam. Aldındagı ak boz atın kırgızdar alıstan
taanıyt.
Er öltürüp, künöölüü bolgon nemedey, başın jerge salıp, muñayıp oturgan
duñganga olunup, strajnik:
— Üç kündön berki alganıñdın baarı kayda? Tap svoloç... — dedi. Köçügün
eerden kötörö tüşüp obdulup.
«Bul azapka kaydan tuş boldum ele» dep, başkadan jardam suraganday
jaldırap, eki jagına bir karap alıp, duñgan:
— Bolso añtarıp taap al,— degendey kılıp, kın-jılgan tür menen közün
ıkşıytıp, strajnikke karadı.
Duñgandı basa kalıp, muuzdap jiberse da eçteme önbösü körünüp turat.
Strajnik, oozuna tiygeni menen ılgabay sögüp turup, bir kezde kolundagı
kokozonu kerilip kelip, jerge bir saldı ele, kokozodogu apiyim bol etip
ırgıp ketti.
Duñgan— barıp turgan bir beçara. Özü mından on beş jıl murun Ürümçüdön
bir bayga jaldanıp çıkkan eken, kiyinki kezderde kojoyunu Karakolgo
kelip, apiyim aydap bayıp, apiyimdi artınıp alıp, özü kayra tartat da,
munu taştap ketet. Bul andan kalgandan kiyin ar kayda sandalıp jürüp,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

akırında Sarıtologoygo kelip, eptep jürüp bıyıl çeyrekke jakın apiyim
aydap algan. Uşuga bel baylap, jolgo karajat kılıp, bıyıl jerime
kaytambı dep jürüüçü. Kıtay jerine kaytkan kişige mından bölök karajat
özü da jok ele. Uşul duñgandın biröö kep surasa, adegenden ele «hatın,
bala on beş jıl körgön jok» dep baştaçu.
Mınabu jerde menin boorum açıp ketti. Eger uşu münöttö menin kolumdan
kelse, kança bolso berip, mınabu tüksüygön, ırayımsız, dünüyökör,
açközdön beçara duñgandı boşotup alışka, özümdü dayar esebinde körüp
turdum. On beş jıldan beri jerdin tübündö bagarkörörü jok jetim kalgan
katın-baldarın bir körömbü degen ümüt menen bıyıl bir alakanday jer
aydap, ala jazday sargarıp, bagıp kelip, andan kırıp algan beş kadak
nemesin altınday saktap jürgön baykuştukun akırında kelip mınabu aç köz
tartıp alganı jatsa kantip içiñ tütöt? Je bir eldey bolup bayıp, dünüyö
köböytöm dep jürgön adam emes. Barıp turgan bir beçara. Bereginde
beşmantçan bolup, jeldenip, eki kolun artına alıp çelkeyip turgan
Ibıkege beçara dungan jaljal karap koyöt. «Uşu meni bir korgop, birdeme
dep koybos beken» dep oyloybu? Ibıke antpeyt. Dungandın ayanıçtuu,
kaygıluu tagdırına uşunçadan bir men kaygırıp turganday bolom.
Strajnik barkıldap sögüp, at menen tepsetip, kam-çının aldına alçuday
bir ese kaçırıp barıp, bir ese kayra tartıp turdu da, bul jerden eçteme
öñbösünö közü jetken soñ, bir ubakta jalgız dungandı aldına salıp,
kejigeden türtüp, aydap alıp arı karay ketti.
Kojoyunubuzdun katını kündögü ubakta Kıdırma, Bekkul men üçööbüzdü
otunga jumşap jiberdi. Jolugbuzda bir boz üydün janınan ötüp baratıp:
— Strajnik jüröt, bayagını kattıñar bele? — dep, küñküldöp jatkan
biröönün dabışın uktum.
Tokoy alıs emes, kündö barıp, otun alıp jürgön jer. Kaytkanda küçtüü dep
Kıdırmanı jogoru jagıbızga salıp, Tüptün suusunan kol karmaşıp keçtik.
Bizdin kelişibizdi kütüp turganday, üygö keç kire kelip köçük basa elek
jatsak Köçkün:
— Jürgülö,— dedi özübüzdön murun ordunan obdulup kalıp...
Kayda alıp bararın bile elek jatsa da iştin tübünö közü jetip turganday,
Kıdırma:
— Kayda? — dedi çarçagan tür menen kabagın çıtıp. Könböskö çara jok.
Köçkündün jol başçılıgı menen bir eesiz taş üygö bardık. Üç kapka jayma
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

taruunun janında bir kelin soku küyşöp turuptur. Ar kayda çaçılıp
jatkan sokulardı körsötüp:
— Kana, bir-birden algıla! — dedi Köçkün.
Kezek-kezek:
— Küyşögülö, atañdın körülör! Janıñar barbı!— dep bizdi aydap-aydap
koyöt. Çabalıbız Bekkul. Al sok-bilekti arañ ele kötörüp taştayt. Aga
Köçkündün açuusu kelip:
— Tamaktı kanday içesiñ? Oşondoy kıl,— dep söömöyün Bekkuldun közünö
takadı. Erikken kişinin ermegindey kılıp, töbösünön ukuy alıp jaza-buza
közün çukup, ızalap jatıp, anı bir kezde ıylatıp koydu. Oşentkende
Bekkul sokbilekti ırgıtıp jiberip, öñün buzup, eşikti közdöy öñgüröp
jönöy berdi ele:
— Kaysı ataña barasıñ? — dep keketip, kolunan silkip, kayra karmap
keldi.
XIII

Bir künü tüşkö jakın apiyimden kelip, üydün janında arıkka kolumdu
juup olturup, Baybolottu kördüm. Aldına mingeni özünün ezelki kaşka
aygırı. Bir jasool aydap alıptır. Eköö teñ Ibıkenin ak üyünö kelip
tüştü. Mında bir topton beri pristav jatkan. Çoñkol da uşu çöyrödö
boluçu. Pristav — bayagıda Karpıktın üyünün janındagı toptun içinen men
körgön açuuluu pristav. Kırgızdın jayın jakşılap jattagan!
Baybolot atınan tüşüp, üygö kirgiçe men añırayıp karap kaldım da kirip
ketkenden kiyin oşondo jügürüp kirip bardım. Eşikten kire bergen
jerden, törgö, üstöldün üstündö murutun çıçaytıp, surdanıp, bir kagazdı
tikiyip tiktep oturgan pristavdı kördüm. Çoñ-kol bul jolu jok eken.
Pristavdın aldında, jerde, uluktun urmatına kulduk urup, jügürüp oturgan
kişilerdey starçın, elüübaşı sıyaktuu bir tobu oturat. Karabay bar. Men
kirip barganda biröö:
— Jür arı! — dedi ele çeginip barıp, eşiktin daldasına turup kaldım.
Pristavdın oñ kol jagında, üstöldö elden özünün bötönçölügün körsötüp
turganday, çalkalay tartıp çirenip, Ibıke oturat. Baybolot kirip
barganda, bul murutunan külüp, pristavka karay:
— Taksır, bayagı tentegiñiz uşul,— dedi.
Uluk jalt karap alıp, aldındagı kagazga süyröñdötüp birdemeni jazıp
koyup, anan:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Sen doñuzdun balası, eldi emne büldürüp jürösüñ? Aytçı, gana! — dep oñ
kolu menen üstöldü tayana tüşüp adıraya kaldı. Baybolot jaman şapalagın
büktöy karmagan boydon, boyun toktotup, şaşpay gana jay dabış menen:
— Men jazıktuu bolsom, aybımdı tartayın. Abalı künöö kimde, oşonu
akıykattagıla!.. — dedi.
Pristav birdeme- degeni kamdanıp kele jatkanda Ibıke:
— Starçındardı sabap spiskanı tartıp alganıñdı emne deysiñ? — dey
bergende Baybolot julup alganday:
— Tartıp alganım ıras. Buga bizden bölök eldin tügü koroboyt eken.
Soldatka ketsek, biz köröt ekenbiz. Eger siler eldin çın kamkoru bolsoñor,
kalıstıgıñar kayda? Oşol spiskada baylardın, jakşılardın baldarınan
kirgen biröö barbı? Anısı az kelgensip, makul boldu dep bizdin
sırtıbızdan prigovor jasap, on jetini on toguz kılıp, kırktı otuz kılıp
kattap berip oturasıñar. Baylar bolso, baldarın satıp alıp kalat eken,
alardın orduna tügü jok tomoyaktar, biz ketet ekenbiz. Emi kayda silerdin
kalıstıgıñar dep suuk jüzü menen Ibıkeden közün alıp, pristavka karadı.
Pristav dalildeşip, çındıkka kelüünün orduna, tügün sırtına jıynap,
açuulanıp taktaydı muştagılap:
— İt, çoçko! Körsötömün saga!..— degen sıyaktuular menen dalilsiz sögüp,
kur opuzalap oturdu.
Padışanın adil jardıgına karşı bolgon it, seni azır men emne
kılıp jibereyin? — dedi bir kezde.
Baybolot jaşıgan jok. Kayta «emi tartınsam da, tartınbasam da baarı
bir» degen nemedey, kayratına kelip, çıyralıp, pristavdın közünö tike
karap özünün tüsün erkin biylep alıp turup, emi çındap joop berdi:
— Padışam adil deysiñ. Jeribizdi otorlop, bizdi suraganına mına bıyıl
elüü jıldan aşkan eken. Oşondon beri biz emneni körbödük? İlgeri Kokon
kanı surap7 turganda da munu körgön emespiz. Adep kele sala jer-suubuzdu
tartıp aldı. Jerdin eñ soorusun ırasiyden köçüp kelgen mujuktarga alıp
berdi. Anı-sına da köndük. Ordubuzdu boşotup, özübüz mınday çıga berdik.
Eñ ayagında too-taştın arasındagı birdi jarım jeribizden öydö tartıp
alıp, özübüzdü kuup çıgıp, kapçıgayga kamadı. Körö turgan kün, içe turgan
suubuzdan ajıradık. Kıştoobuzdan aydap çıgıp, oordubuzga pasölkö tüştü.
Biz bir teşe jerge jetpey jür-sök, mujuktar tütüngö kırk elüü teşeden
jer eelep jattı. Jeribizdi sugaruuga suu da tiybedi. Jadaganda ak karduu
möñgünün arasın ıraa körböy, kazınalık dep alıp koyup, tuyak kat aldı.
Birdi jarım-malıbızdı da keñiri otko salbadık. Otunga barsak karagay
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

başı karmap alıp, özübüzdü urup, arkan jibibizdi tartıp alıp, protokol
kılıp, aydap jiberet. Iramat, nalogdon köz açırbay oturup, bizdi tügöl
itke mingen tomayak kıldı. Iramat, çıgım üçün saap içip oturgan jalgız
uyubuzdan öydö sattık. Barga barday, jokko joktoy tüşpödü. Jerdin baarın
basıp jatkan köpöstör menen, jalgız üylüü jardılar nalikti birdey
tarttık. Uluk-tardın arı-beri jürgön çıgımı da bizdin moynubuzda boldu.
Anı möönötündö tappay kalsak türmögö kamadı. Uşular az kelgensip,
akırında kelip, bizden soldat alam deyt. Bu kayda emi padışañdın
adilettigi? Bizge kaysı körsötüp koygon sıyına oşentet? Padışa
ökmötünün kılganı az kelgensi, biy, boluş, starçındar bir jaktan çıgıp,
een jerde kamagan karışkır tobunday kara bukaranı eki jaktap, ortogo
alıp, sorup otursa — bul bizdin künübüz emne bolot? Kaçanga
çıdaybız? Kantkende kün köröbüz?
Bul jerge kelgende, pristavdın sözgö jıgılıp kalgan belgisi sezilip
kalsa da «bul itterge sır aldır-bay, katuu turuş kerek» degendey bolup,
açuulanıp, tük-süyüp, bardık küçün sırtına jıyıp turdu.
— Emese senin oyuñça padışanın kılgan işi ters eken go? Mındagı uluktar
saga...— dedi pristav, çıçaygan murutun oñ kolu menen janıp kalıp.
— Uluktun adilettigi oşobu. «Orus, kırgız» dep, birine-birin kırdı
bıçak joo kılıp koyup, tamaşa-sına karap oturat. Poselkonun joon
muştumdarı biz birdeme dey elekte kelip, ooz açırbay basa kalat. Egip
koygon eginibizdi tartıp alat, çöbübüzdü çaap alat. Kokus bir malıbız
jerine tüşsö bütpögön doogo kalabız. Bir maldın basıp ketken tuyagına bir
kara tölöybüz. Sotko ketebiz. Joldon mal ötsö karmap alat. Uşunu kılıp
oturgan uluktarıbızdın salıgın biz alar-dan artık tartpasak, kem
tartpaybız. Akırı ayagında uruştagı soldatka kerek dep, uy içibizdegi
buyumga nalik saldı. Arkan jibibizdi, astıbızga salıngan kiyizibizdi
aldı. Jadasa butubuzga kiyip turgan baypagıbızdan öydö çeçip berdik.
Siler eldin kamında jürgön uluk bolsoñor, uşularga emne adilettik
kılbay-sıñar:
«Munu menen söz jarıştırıp, ubakıt ötkörüünün keregi jok» degendey
pristav közü tasıraya tüşüp:
— Bas ünüñdü! — dep anın sözün aytıp bütürböy muştumu menen stoldu
koyup kalıp, ızırınıp. Baybolotko jay basıp bardı da kaytıp, oñ jagında
turgan pagonu bar jigitine:
— Aydap barıp kama, itti! — dep buyruk berip kaldı. Baybolot anın
aldına tüşüp ketip baratkanda, oyuna jañı birdeme tüşö kalganday anı
kayra çakırıp, toktotup turup, pristav:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Senin babañdı taanıtam men azır! «Soldatka barbaybız dep aytkıla»
dep eldi azgırıp, söz taratkanıñdı bilesiñbi? — dedi kabagın tüyüp
turup.
— El özü bilet. Birok eldin baarı könüp oturgan jeri jok. Aytkanıbız
aytkan. Murun aytılgan sözdün bir oozun kaytıp albaybız. Biz emi
çıdagandan...—dep barıp, açuusu menen sözünün ayagın bütpöy toktodu
Baybolot.
Pristav bardık ünü menen:
— Aydap ket, itti! — dep bir bark etti da, anı ay-dap jolgo tüşkön soñ
artınan açuulanıp, keketip kaldı...
Uşundan on çaktı kün ötköndö, maga biröö bir kat okuttu. Kat Baybolotton
eken. Sözdü birden ejelep, közümdü üyröntüp barıp anan okubasam, kanday
kat bolso da jalgan jerden şar kete albaymın. Menin bagıma mınabu kat
köp moldolordukunday tabışmak emes, kolu jaman bolso da, daana jazılgan
kat eken. Eñ murun içimden bir sıyra kübüröp okup çıktım. Kat mınday:
«Men türmödö jatam. Arız-armanımdı ugaar eç kim jok. Kırgızdı bu jerde
jan orduna da sanabayt. Pagonu jarkıldagan politsalar bizdi keñsalardın
çenine jolotpoyt. Uluktarga jiberbeyt. Kırgızdın jakşıları bolso biy,
boluş talaşuudan, biröönü jakını kılıp janına alıp, biröönü kırına
alıp, kırsıgın tiygizip, para jep, kulkunun mayloodon boşoboyt. Jurttu
kan-kakşatıp, ıylatıp, para jegen kişi biz-de — eñ mıktı adam bolot dep
ümüt etkender uşular. Ante albagandar — jaramsız, kolunan tük kelbeyt!..
Mına «mıktılar!» jer-suu bolso jıldan-jılga koldon ketip oturup bütüp
barat. Alardın oyuna bul kirip da çıkpayt. Aç arıktın abalına karoo, arız
muñuna kulak saluu, jerdin kamın oyloo, eldin tagdırına kara-şuu
degenderdi bular oylop da koyboyt. Alardın bar maksatı: jaat kurap
jayloo talaşuu, darajaga jetüü, elge çıgım salıp, zobolosun tiygizüü,
kedeydin jıyırma koyun aşırıp, jüz kılıp, baydın miñ koyun kemi-tip eki
jüz kılıp kattatıp, aradan jem tüşürüü, öçukkönün jasooldorgo,
politsiyalarga sabatıp, ıza körsötüü, jürögün aluu, alsızdardı ıylatuu,
uluktarga, sottorgo jagınuu, paraga semirüü, öz kulkundarın toyguzuu...
alardın bar oyu uşul. Emi kızıl kulaktardı, soodagerlerdi al. Kedeylerdi
bir jagınan jokçulukka uçuratıp, tügötüp baratkandar uşular emespi?
Jayın-da bir som berse, küzündö bir koy kılıp alat. Bir maa-sılık teri
berse bir uy alat... Para degen kırgızdın söögünö jedep siñgen. Parasız
kılday iş bütürö al-baysıñ. Sudyaga bir arız aytış üçün tomayaktar
jalgız uyun satat. Jakında Satarkul üy-bülösü menen çu-bap, arız berem
dep Karakolgo keliptir. Körünüp turat eç kimden kayır jok...»
XIV
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Egin orogu bolup kalgan. Karıyalar «bıyılkıday egin çıgıp körgön emes»
dep jürüüçü. Birok çanda bir bolboso, eldin köbü birdemege alagdı bolup
turganday, apiyimden bölök jumuşka baştagıday baspayt. Apipiym — kayda
bolso pul. El munu jakşı bilet. Mından başka jumuşka kirüünün orduna
eldin köbü joogo attançuuday at jaratıp minip, eer tokumun jabdıp,
aybalta, nayza jasatıp, kün-tun debey çakıldatıp, ustalardı uzantıp
jatkan sıyaktuu.
Baya künü da biröönün:
— Ne bar, ne jok, dayar bolup turuş kerek. Zamandın türü jaman...— dep
oturganında da bir mandem bar öñdöngön ele.
Kıdırma, Bekkul, men üçööbüz tışka jatçubuz. Bügün kündögüdön ertelep:
— Turgula,— dep biröö jabuusun sıyrıp ketti. Iksıragan şirin uykudan
erksiz oygonup ketip, uypalaktap, közübüzdü açsak, jer biliner-bilinbes
agarıp kele jatkan eken. Biz aşıgıp kiyinip, birden kokozonu belibizge
baylap, kamıngıça biröö jol baştap, jogoru karay jönöp da kaldı. Apiyim
kıştaktın başında, joldun boyunda. Kündö janınan ötüp jürüüçü bir kara
üygö jete bergende, aldıbızda bara jatkan Köçkün:
— Bas oy! Ok, kibiregen atañdın körülör! — dedi bizge bir jerinen esesin
ketirip koygondoy.
— İçibizden kırmaçıbız Ayılçı menen Tülöbay degen jigit. Süt jakşı
çıkkan künü bulardın ar biri eki çınıdan (eki jarım kadak) alat. Ayılçı
— aramza neme, keede Kıdırma menen menin kokozomdu8 karap koyup:
— Alganıñ uşul elebi? — dep surakka ala berüüçü. Bul bizdin kıra
albagandıgıbızdan emes, kımtıp aldıbı dep, şek urup aytkanı. Mındayga
köngöndör apiyimdi jalbırakka orop turup, ıçkır kaşatına katıp alat.
Je ketip baratıp, soldun arasınan bir jerdi bolosop turup taştay salat.
Bul köbünçö kıtaylardan kalgan adis deşçü. Birok Kıdırma ekööbüz mınday
kılbaybız.
Apiyimdi jalgan tüşkö çeyin kırdık. Tüştö üygö kelsek Solto menen
Abiyir (anın agası) keçeeten berki apiyimdi jıynap, eki jıñ, üç jıñdan
kılıp tañıp, taktanın aldına kulatıp jatkan eken. Apiyim mınday köp
bolorbu. Baya bir tünü kıştoodon oroo kazıp, üç pudday apiyimdi dagı
kömgön. Birok bizge körsötpöyt. Apiyim kömüşkö kelgende, je bir öz ara
jaşıruun söz kılışmak bolgondo, bizge:
— Siler bara turgulaçı,— dey salışat.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bir künü keçinde dagı bayagı üçööbüz tışta, otko kartoşka salıp koyup,
kemegenin janında oturat elek. Üçööbüzdün teñ köynögübüz apiyimge çılap
alganday sarala bolup, kañırsıp turat. Üstübüzgö jukkan apiyim,
çimkirigin ünömü jeñine sürtüp jürgön jaş balanıkınday bolup,
kakaçtanıp katıp kalgan.
Bizdin ıldıy jagıbızda, bir üydün üzügün sıyrıp alıp, bir eki katın
kiyiz jamap oturgan. Arı jaktan iyik iyirgen bir katın kelip koşuldu.
Akırın gana küñküldöp, birdemeni koburap oturuşat. Arı jaktan kelgen
katın, bir ubakıtta kıştoonun artında tartak-tap, sarjan salıp jürgön
zamçılardı karap alıp (alar orus ele):
— Uşular kelip jer çenegenden beri jarıbadık. Jıldan-jılga tegerektin
baarın kuurup ele kele jatat aytor...— dedi.
— Bu jerden bizdi dagı bir jakka oolatat eken dep jürüşöt go,— dedi
kiyiz jamap jatkandın biri.
— Apey, koyçu! Uşunu menen kıştoobuzdan üç jolu kotordu emi...
— Anısın kim bilsin. Baya künü biröö «bu jerge dagı mujuktar kelip
tüşmök boluptur» degenden ulam aytam...
Alardın sözün koyup, biz özübüzçö kettik. Kıdırma bir kezde Kızıl-Kıya
jaktagı karagayluu, biyik toonu karap alıp:
— Bügün tündö kaçpaylıbı? — dedi maga.
Bul bizdin köptön berki jaşırın sırıbız ele. Virok kaçkan menen anda
bargandan jırgabay turga-nımdı, andan kalsa Elebestin «mına, bayagı
jelmoguz dagı keldi» dey turganın oylop, men ubada berişten baş
tarttım. Kıdırma aç talaada kalgan jaraluu janday muñayıp, çıgıştagı
toonu dagı bir karap aldı da, bir az oylonup kalıp:
— Siler kaçpasañar koygula, men kaçam,— dedi.
— Saga eçteme emes, biz barsak Elebes jakşı körböyt,— dedim men.
— Mında kaysı çekeñ ısıp oturat? Je tamanıbızdı tındırbasa, je bir
uyku betin körbösök. Üstüñdü karaçı, uşintip jürüp çirip ölöbüzbü? —
dedi köynögünün jeñine katıp kalgan apiyimdi uşalap koyup.
Bir sebepten kaçsambı dep da oy kıldım. Mındagı men eş tutkanım
Jırgalañda orustun malın bagıp turgan bir kırgız bar ele. Bıltır
oşondo mal bagıp üç ayday jürüp kelgem. Men kaçıp barganda köp bolso
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

uşuga berer dep oylondum. Maga bul Soltonukunan alda kança jeñil
köründü.
Biz uşintip oturgan ubakta, Ayılçı tışka çıgıp, bizge jakın jerge
kelip, saara kılıp turup jatıp:
— Ataköyü, jamandardın eçkiçe bölünüp alıp oturgandarın! — dep
kekeerdüü, kakşık külküsünö salıp jımıyıp koydu. Menin közümö bularga
biz künöölüü iş kılıp jatkanıbızday köründü.
Ubadasına jetiptir, bir künü erteñ menen turup jatsam — Kıdırma jok.
Jatkan ordunun jıluusu köp kete elek eken. Buga karap, men tañga juuk
turup ketse kerek dep jorudum. Birok artınan tüşkön kuugunçu şorduunu
kutkarbaptır. Kün şaşke çende, biröö aldına salıp alıp, biz apiyim
kırıp jatkan jerge ökür-tüp aydap keldi. Kıdırmanın köz jaşı salaasalaa bolup ıylap jüröt. Bizge jakınday bergende, aydap kele jatkan
kişisi:
— Senin atañ Iray emes — men. Bas ıldam! — dep kamçı menen jelkeden
arı türtüp jiberdi.
Alar kele jatkanda Ayılçı maga jaman közü menen alayıp:
— Mınabu jamandar keñeşip turup kaçırsa kerek,— dedi. Artınan — siler
menin kulumsuñar. Silerge kojoyun mına men! — dep özünün töşün körsöttü.
Bir aydan kiyin Elebes kelip, Bekkul ekööbüzdü uçkaştırıp alıp ketti.
Apiyim tilimi bütüp, emi bizdin ança keregibiz dele jok bolup kalgan.
Men da jarıtıp jumuşka baspay jana bayagıda «Kırgızdan soldat alat»
degen kabar askarlap alıp, «emi zaman kanday bolor eken» dep, eldin
sanaası bir jerge tokto-boy kaltıldap turgan ubagı ele. Anın üstünö
«Soldat berbese padışa uruş çıgarat eken, ayılga soldat çıgarıp, eldi
kırat eken...» degen öñdüü kepter bir jak-tan tarap ketken. Bul ubaktarda
at jaratıp minip, aybalta, nayza jasatıp, elden elge çabarman jibertip,
kabar alıp, kün murun kütünüp jatkan jerler da boldu. «Ubadanı bir
kılıp, bar jerdi tekşi kabarlandırıp turup bir künü kireli» dep
kamınıp jatkan elder bar eken dep da ugulup jattı.
Men eñ artına uçkaşkamın. Eñişke kelgende es ala tüşüp, örgö kelgende
artına şıpırılıp ketip baram. Kün beşim çende joldo, karagaydın
arasında bir jalgız üygö tüştü. Erkegi jok eken, üydün katını bizdi koş
köñülü menen tosup alıp, otko çay koydu. Elebes taanış eken. Eköö
koburaşıp oturat...
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Uşundan jartı saattay ubakıt ötpöy, kütpögön jer-den alıstan, aykırıkökürük menen kele jatkan top kişinin jalañkıçtay, açuu dabışı çıgıp
kaldı. Üydün katını menen Elebes sözdü koyö koyup, öñdörü bir zamatta
kubulup, deldeye kalıştı. Jabıla tışka çık-tık. Bizdin mañdayıbızda,
tokoy aralap ketken jalgız ayak jolgo salıp, tebeteyin bulgalap, üstüüstünö kamçılanıp, kıykırık-ökürük menen ketip baratkan biröönü kördük.
Tokoydun biz jak çetindegi bal çelektin janı menen bir top maldı
çañdatıp aydap jana bir top adam öttü.
Elebes, karagaydın açıgına çıgıp, añdı-döñdü karabay çapkılap ketip
baratkan elge karay:
— Oy, emne? — dep dabışının barınça unçuktu. Aşıgıp baratkan eldin eç
kimisi joop bergen jok. Bereginde bir, aldındagı koygo şaşıp baratıp,
artı-nan kuup kele jatkan koyçuga karagan karışkırday alaktap, ketip
baratkan biröönü körüp, Elebes dagı jañkıday kıykırıp, iştin jönün
suradı ele, al:
— Padışa menen kırgız uruşup kaldı! — dedi da buydalbay çaap kete
berdi. Bar ukkanıbız uşul.
Uşintip mından bir neçe münöt murun jaybarakat jatkan düynö zamatta
bülünüp, çakçalekey tüştü da kaldı.
Biz üydün çayına kütpöy attanıp kettik. Kün batarga jakın Kızıl-Kıyaga
jakındagan kezde, toru bıştı-sın entiktirip, Beyşembi aldıbızdan
çıktı. Oşondon bizdi baştap alıp, kalıñ tokoygo salıp, kayra tömön
karay alıp kirip ketti. Bul ubakta tün kirip kalgan. Bayagıda biz otun
aluuçu kalıñ tokoydu aralap, küñürt tartıp ün-söz jok ketip barabız.
Aldan bir az ubakıt-tan kiyin kalıñ tokoydun içinde bir jerden bilektey
ot jark etip, kaytıp öçüp kaldı. Biz oşonu karay tarttık. Barsak baarı
bizdin üy-bülö! Başarindin çoñ, kızıl beesi menen karager kunanı jüröt.
Ayrañ kalasıñ... Elebes menen süylöşüp jatıp bir kezde Beyşembi:
— Kızıl-Kıyada jolçulardan jan kalgan jok. Başarin bütün mal-mülkün
taştap kaçıp ketiptir,—dedi akırın gana, biröödön jaşırıp, kep urup
oturganday.
Maga köptön beri sagınıp kele jatıp, Kızıl-Kıyanı körböy kalganım arman
boldu. Babaydın üyünün artındagı tektir esime tüştü. Bul tektir meni
dalay jubatkan. Uşunun kılda çokusuna jalgız çıgıp alıp, eki jagıma
karap, menden alda kança tömön turgan Başarindin üyün körüp, jer jüzünön
tandap kelip uşul jerge çıkkanday, köykölgön, suluu çöptördü teñseltip,
jibektey jılıp turgan taza jelge, kökürögümdü tosup turganımda bir
köñülüm sergip, özüm sansız jıldan berki tutkunduktan azat bolo
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

tüşköndöy boluuçu elem. Çarçagan deneme jañıdan bir kubat kire
tüşköndöy sezeer elem.
Tektirdin teskeyinde, bir jıbıtta jılıp akkan bulak bar. Uşul bulaktın
tübündö oturup alıp dalay jolu oylongonmun. Kezde üydögülör uruşup
janıma kaygı batkanda özüm atayı jalgızdap, uşul jakka ketip kalar
elem. Uşul tektirden karaganda teetigi Karkıraga ketçü jaktı, alıstan
bülbüldöp turgan Tüp-tün köpürösü anın küngö çagılışıp, bıjırap turgan
sayma jıgaçtarı köpürönün üstü menen kerbender çubap, uzun tartıp,
akırın gana kaalgıp jılıp, ötüp baratkan ögüz arabalar, andan ıldıy Çoñ
Bulaktın oozundagı Vasiliydin jarkıragan üyü, men uy kaytargan jerler,
Başarindin Ak-Saydagı bal çelegi, Babaydın çöp çabışı, men çömölö
tartkan oy, Serkenin kaşaası, Kıdırma bolup ışkın terçü çoñ küñgöy —
baarı da sanalıp, körünüp turuuçu.
XV

Biz eki kündön kiyin Sarıtologoygo köçüp barıp, elge koşulduk. Eldin
baarı too tayanıp kongon...
Bir künü Karkıradan Karakoldu karay ötüp barat-kan on beştey kazak orus
uşunda tie ketip, mañdayda atış boldu. Buga mergençilerin aldıga salıp,
erkek attuunun baarı ketken. Kün beşim boluçu. Atılgan mıltık ündörü
saydagı ayılga jazbay ugulup turat.
Uşunun keçinde:
— Japa balası menen okko uçtu,— degen kabar uguldu.
Bu jolu kırgızda bulkungan katuu küç — kalıñ bukara-kedey, batrak, orto
çarbalar bolup, kötörülüş-tün tizginin baştagan da uşular ele. Biy,
boluş, manaptar öñdöngön kırgızdın el bilermandarı bolso, uşul okuya
baştalgandan tartıp, bir bet alıp kete al-bay, eki ortodo jaltaktap
kalıp, ayagında kalıñ bukaranın küçünö közü jetken soñ, köpçülükkö erksiz
baş iyip, eldin kur şardanında gana jürüp kalgan ele. Oşonduktan
bulardın köpçülükkö koşulup, soguşka kirişi — çın dili menen kirişi
emes, ançeyin gana kalıñ elge kadırımdı saktap kalayın degen oy menen,
jüzün satkandık bolup köründü.
Elde tınçtık jok. Kündö bir jerge kotorulup konobuz. Tün bolso erkek
attuunun baarı aybalta, nayzaların karmap, bir jaktı közdöy tartıp
berişet.
Bir künü Beyşembi:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Joodon mal alıp jatkandar köp boldu... Men eçtemege tiygenim jok,—
dep keldi. Anıkın tuura körüp, Burmake:
— Albaganıñ jakşı, balaketiñdi alayın! Biröönükünö kara sanap keregi
jok. Zamandın türü mintip turganda, kişiniki emes, özübüzdükü buyurarın
kuday bilet,— deyt.
Bolup jatkan okuyalar tuuraluu elde kulak elüü:
— Baysoorundu alıp koyuptur deyt.
— Sayak kötörülüp, beri karay köçüp kalıptır.
— Arık tukumu beş jüzdöy kol kurap, Karakolgo kiriptir...
— Sarıbagış eli kol kurap, «uruşabız, kaçpasın» dep eldi toktotup jatat
deyt.
— Saruu, Jeldeñ, Kızıl suuga kirip, bir top kırgın boluptur.
— Zamandın şıykı jaman. Eldin kaça turgan türü bar.
— Kırgız jeñilip kalıptır...
Uşunday alıp kaçtı sözdör saat sayın, münöt sayın jañılap ugulup
jatkanday bolot. El kimisine işenerin bilbeyt. Uşunun artınan dagı bir
künü — «Pişpek menen Karakoldun ortosundagı zım karagaylardı jıgıp,
köpürölörgö ört koyuptur...» degen kabar uguldu.
Aradan bir kıyla zamandar öttü. Eldin türü baştagıday emes, üy
buyumdarın jeñildetip, alganın alıp, taştaganın taştap, kamınıp kalgan.
Kee biröö dünüyösün talaaga taştap ketüüdön kıybay, salıkka salıp jatıp:
— Emi bul dünüyö kimge buyurar deysiñ,— dep koyöt.
— Zalim padışanın kılganı!
Uşintip el arı-beri tolkup turup kündördün birin-de çetinen buzulupjarılıp, köçüp da kaldı. Köçköndö bütün el tübünön kötörülö katuu
tolkuganday, jer beti şıkay tolup, kamalışıp, aydagan malday kaptap,
egin-tegin debey tepsep, kıtaydı karay bet alıp, agıp alıp bir jönöp
berdi deysiñ — «kuday», tirüü pendesine berbesin!.. Kee biröö joldu katar
ketip baratıp, ar kay jerdegi birin-serin baylardın zayımkelerine, bal
çelekterine, üylörünö, egin, çöptörünö çaap barıp, ot koyup, jalın asmanga
zuulap, çatırap küyüp, jerdin betin joo tiygendey kılıp, sıypadı da
ketti. Uşulardın katarı menen Başarin, Vasiliy, Metreydin üy-
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

jaylarınan, bal çelekterinen, üyüp koygon sarı kır çöptörünön ıpın neme
kalbay küyüp, maldarı joonun aldına tüşüp, Kızıl-Kıyanın beti bügün
jılas boldu. El kumurskaday aralaşıp, çurkurap, ata-baladan adaşıp, ar
bir uruu jurt özünçö belgi kılıp, jelegin asmanga kötörüp aldı.
Orulbagan eginder, çöptör, ak saray üylör küyüp, tütöp artta kala berdi...
Men Jolbun degen baydın toru tayın jaydak minip, koyun aydaşıp algam.
Başarindin kızıl beesine sılay jük jüktöp, anın üstünö Bekkul menen
Eşpaydı mingizip aldık. Burmake da bir beege minip, eki balanı
uçkaştırıp algan. Aytor, uşunday bolup jük jüktögön unaalarga ekiden,
üçtön bölüp uçkaşıp çirkeşip elden kalbay eptep, biz da jürüp kelebiz...
Eki kün degende Karkıranın başına kelip tüştük. Bul jerdegi Alban
kazagı alda kaçan jöñkülüptür. Şaşkanınan: ar kaysı jurttarda
çeçilbegen üylör, kazan-ayaktar jatat. Eesinen adaşıp kalgan itter jüröt.
Degi dünüyögö kayrılgan jan jok, el özöndöy agıp, çıgıştı karay kete
berdi.
Emi joldogu bar joruktu terip keregi emne, köçüp jürüp oturup, Karkıra,
Tuz, Kapkak, Tekes, Narınkol degen jerlerdi basıp, kıtay çek arasına da
kelip jettik. Uşul kezde arttan sürö tüşkön askerler da jakın kalgan.
Mından bir-eki kün murun:
Kırgızdın beşiktegi balasınan öydö dımın çıgarbay kırsın,— dep
türkestan gubernatoru beş jüz soldat jiberiptir,— degen kañşaar ugulgan.
Kökürök elinen kiyin, tömöntön kötörülgön sayaktar jürüp oturup Korumdu,
Çoñ-Taşka kelgende artınan askerler kuup jetip kapçıgayga kamap alıp
eldi kekilik uulaganday kılıptır Ata-enesinin közünçö kızdarın
zorduktaptır. Bul kabar da jetken. Balkim oşolorbu, kim bilsin!
Uşunday birdemenin şek-şıbaasın bilgendey, bügün eldin türü da başkaça
bolup, köçtü tañ zaarı menen jüktögön.- Şaşke kez boluçu.
Kün surdanıp tumandap, çıkıroon tartıp turgan. Meltiregen talaanı
kaptagan köç kıtaydın jerine ötö albay arı-beri tolkup, iyrilip turat...
Tak uşul ubakta art jaktan udaası menen eki jolu kürsüldöp zambirek
atıldı. Kay jerden atıp jatkanı maalım emes. Bayatan arañ turgan el munu
körgön soñ ilgeri karay dır koyup jönöy berdi ele, çek arada turgan kıtay
çerüülörü (askerleri) aldınan tarsıldatıp atkılap dürkürögön kalıñ eldi
kayra japırıp taştadı. Koylor mıltık ününön çoçup, dırkırap kayra
açtı. El kızargan örttöy eki joonun ortosunda kaldı! Kalıñ köç uyulguy
tüşüp, bir az kidirip turup bulkundu ele, çerüülör dagı jañkıdai joop
alardı. Tarsıldagan mıltık sürünö çıday albay tolkugan köç kayra
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

japırıldı... Oşentip, birde ilgeri karay kaptap, birde kayra tartıp,
uyulgup, kalıy eldin tagdırı bir uuç bolup, akır zaman aylanıp turdu.
Akebay ey! Mına mından kırgın tabat ekenbiz deyt bereginde suru ketip
turgan biröö.
Ketip kaldı!..— deşet.
Zambirek kürsüldöp jana bir eki jolu atıldı. Jañkıdan jakın. El
çurkuray tüştü!..
Oşol kezde bayatan biröönün çegine batpay tolkup, tireşip turgan kalıñ
jurt «emi ölsök da senden ölölü, sen öltür!» dep başın ölümgö baylap,
bardık küçün jıyıp bir taştaganday, çerüülördün tarsıldatıp, ok
jaadırganına karabay kalıñ köç, dürküröp kaptap alıp jürüp berdi. Oşol
zamat een jerde koygo tiygen aç börüdöy emi kalmaktar da çın oyundu
baştadı. Tuş-tuştan tarsıldatıp atkılap, eldin üröyün alıp, üyürdüü
maldı üyürü menen, jüktüü maldı jügü menen çetinen tizip alıp jönödü.
Bara-bara tandap, malga, dünüyögö toygondon kiyin, köçtü aralap, suluu
kızdardı, kelinderdi koştoy kaçıp ketip jattı. Munu körgöndön kiyin
kızdarın jaman kiyintip, türün buzup algandar da boldu.
El kara talaşıp alaktap ketip baratıp, bir kezde Muzarttın kürkürögön,
taygak suusuna köç-möçü menen, beşiktüü katın beşigi menen kamalışa
çurkurap barıp, çoguu boydon bir kürüldöp kirdi deysiñ — emi mındagı
kırgındı suraba! Çurkuragan sansız ündör adamdıkı ekenin, aybandıkı
ekenin ayrıp bolboyt. Bir jerde jüktüü mal agıp baratkan, bir jerde
eleçegi çubalıp, beşiktüü katın agıp kele jatkan, bir jer-de ölüp, suunun
çetine tırayıp çıgıp kalgan, bir jerde kömölönüp suuga ketip baratkan
balasına çırkırap tüşö kalıp jatkan, bir jerde seleygen ölügünün
janında bozdop turgan... Emi kaysı birin aytalı! Kimdi-kim bilgen zaman.
Ömürdö tügötküs bir jomok bolup jattı...
Mına mında adamdık ajarınan ketip turgan bir katın bezelenip, jügürüp
kelip:
— Kagılayın jurt, jalgız kalıp baram! — dep joon top köçkö jetip bardı
ele, eç kim kulak salbagan soñ, suuga kirip baratkan bir jügü bar ögüzgö
barıp jarmaşa ketti.
Men Jolbundun koyun aydaşıp kiyin kalgamın. Özübüzdün köç kayda
ketkenin bilbeymin. El tügöl Muzarttı keçip, arı öyüzünö çıkkanda tün
kirdi. Erteden kirgen çerüülör, kalmaktar ali tınçıtpay, eldin zamanasın
kuurup, tañ atkıça tınçıtpay jılkı tiyip, jogoru aydap barıp, bir
karañgı saylarga jıynap jattı. Koktular malga şıkay tolup, tetigi
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

küñürttögön karañgı tereñ saylarda üyürün izdep, çur-kuragan
jılkılardın ünü tüştögüdöy sozdugup ugulup turdu— «Kızasız kıyamat jok» degen uşul. İlgeri kırgız da kalmaktı uşunday
kılıp bir çaap alganda «munun esesi kırk jılda kaytarılat» dep kalgan
eken. Oşogo bıyıl kırk jıl...— dep bir kur karıyalar ketip baratıp,
özünçö koburap koyöt.
— Dünüyögö köz toybogon aç köz baylar, demeyde kedeyge bir taydın küçün
berçü emes ele, emi kantip janı kalıp jatat eken?! — dep koyuşat dagı bir
katındar.
El Muzarttan ötüp, jürüp oturup bir meykin talaaga kelip toktodu. Bul
ubakta tün jarımı bolup kalgan. Attın üstündö başı şılkıldap
baratkandar da mından köp. Bakka jañıdan uçup kelip, jaylanıp jatkan
tarançıday, jandın baarı kojurap, jügün tüşürüp, uuk, keregelerin buzup
jagıp, daroo kazan asıp jiberişti. El eki, üç kündön beri kazan askanı
uşuldur! Köçtün baş-ayagına köz jetip bolboyt.
Oşentip, el bir az tınçıp barattı ele, bir kezde kütpögön jerden bir top
mıltık atılıp kaldı. Bayagı-dan beter el dagı çakçelekey tüştü!
Karañgıda eçteme körünböyt. Jandın üröyün alıp, tarsıldatıp, kirip kele
jatkan çerüülör ekenin, je kuup kele jatkan as-ker jetip kalganın bilip
bolboyt. Aytor emnesi bolso da jandın baarı çoçup, bülünüp, jañı
tüşürüp oturgan jüktörün aşıgıp kayra jüktöy baştadı. Şaşkan boydon
kolomtodo jalbırttagan ottor jangan boydon, asıluu kazandar asılgan
boydon jaynap kala berdi. Birine kayrılgan jan jok.
Tarsa-tur jañkıdan küçöp kirip keldi. Kalıñ joonun kuçagına tüşüp,
kırılıp baratkanday çurkuragan esepsiz ündör emne ekenin adam tüşünböy
kaldı...
XVI

Köp boldu. Kış tüşüp kalgan. El katuu kısıldı. Maldın baarı kaçıp kele
jatıp joldo büttü. Padışa soldattarınan kiyin Kıtay Kalmaktın
kuralduu çerüülörü çek aradan kezigip, eñ akırkı maldarın ajıratıp
kaldı. Ak karduu biyik aşuularda, künsüz kapçıgaylarda kaldı. Kıyamat
kayım tört jaktan kısıp, aç-arıktar çındap kısıla baştadı. Bir tabak
danga katın-baldarın sattı. Açarçılık zaldarınan eldi kelte oorusu
kaptap, tunjurap, çetinen kırıla baştadı. Ata-baladan, bala eneden
ajıradı. Bayagı baş ayagına köz jetpegen sansız köçtün emi dayını da jok.
Kıtay jerine kelgende çildey taradı. Aldı Ürümçü, Jıldız, Küçörgö
çeyin ketip, artı Çolok-Terek, Kök-Terek, Kulja, Tekesterde kaldı.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Oşentip kış-küröö kirip kelgendikten, ar kim öz başın araçalap, kuu
jandı kutkarar bir teşik izdep, alda kaçan sızgan.
Mına, bereginde köptön adaşkan jetim kozuday serbeyip, ömürdö ukpagan
Kök-Terekti közdöy bet tüzöp, kök jılgayak muz basıp, mınabu sur bulut
minip turgan biyikte, jalgız köç menen sandalıp, biz da ketip barabız.
Burmake bökçöñdöp, küçü jok butun arañ şiltep, taygaktan taya-taya ketip
baratıp, kıyamat kayım emi ornogondoy kezek-kezek birdemelerdi koburap
koyöt.
— Kuday ay! Ak kar, kök muzda çiedey jaş baldar menen emi kanday körgö
alıp barıp tıgaar ekensiñ! Kış-küröö bul...
Ezeli kar öksübögön biyik aşuu çañıttap, ayazı zırkırap küçöp aldı. Kalıñ
bubak turgan taldın baştarı sınıp ketçüdöy bolup iyilip turat. Bul
çöyrödö bizden başka mıdır etken jan jok. Batış jakta gana bir toonun
arasınan üy öñdöngön bir-eki kara körünöt. Alıs. Mından başka düynödö
tırs etken neme közgö ilinbeyt.
Elebes kızıl beeni jetelep baratıp, çıgış jaktı şıkırayıp bir karap
aldı da:
— Boroon bolbogoy ele! — dedi.
— Kuday, aylanayın, jamandıgıña ala körbö! — deyt Burmake.
Agıyazdan çıkkandan kiyin üç kündö Kök-Terekke jettik. Eki toonun
arasında, saydın boyundagı jeti-segiz tütün Kızaydın aylına keç kurun
suukta kelip, jük tüşürüp jatsak ayıldın katın baldarı bizge
tañırkaganday jabalaktap çıgıp, karap turuştu. Döölöt-bak degen
Kızaydın janına tüşüp, köldön ala çıkkan bir az uuktardı jerge sayıp
jiberip, alaçık jasap aldık. «Kuday kılsa kubarıñdın akısı barbı»
degen-dey kaptagan on üç bülönün tokumday alaçıkka sıyba-sına ılaajı
barbı! Başka tüşsö kim kötörböyt. Uşul alaçıktın iregesine çeyin şıkay
kamalıp, aybandan ayırması jok, bolumsuz ömür ötkörüp, biz da kıştan
çıktık go!
Köp ötpöy bu jerdikter menen üyür alışıp kettik. Murun «Kızay» dese
«kanday el boldu» dep tañırkaar elek. Emi körsök adatı, tili, turmuş
saltı — kazaktan ayırması jok.
Bu jerdikter birin-eki subay saltañınan başka malının köbün Boz adır
degen jerge kıştatıp, kolunda kalgan maldarına toodon çokulap, çöp çaap
alışat eken. Tooloru biyik. Oşonduktan kışında çöptü sırganaktap
taşıyt eken.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Sırganaktagandın adisi mınday bolot: arı jatkan çöptü koltırmooçtop,
kötörüp kelet da çıñk ıldıyga kelgende çanaga oturup muz tepken
baldarday biyiktin başınan çömöbü menen özün koyö beret. Oşondon
zuuldap oturup, sayga barıp bir tüşöt. Saydan kötörüp alıp dagı jogoru
çıgat.
«Sırganaktap» dep uşunu aytat eken. Uşul zoolordon çöp taşıp jürüp, men
da dalay sırganak kördüm.
Bir künü Döölötbaktın balası — Nurjan ekööbüz keldik. Mından murun
sırganak körö elekmin. Üymök karagaydın arasında eken. Çaktap tañ desem
bolboy jatıp, maga çoñ kötörtüp koyup, biyiktin başına arañ jettim.
Sırgalay turgan jerge kelgende Nurjan meni aldıga salmak boldu. Buga men
salgandan könö koyboy:
— Munuñdu bilbeymin, abalı özüñ jür,— dedim. Al çöbün jerge koyup,
menin janıma basıp keldi
da taanıbay jatkan kişidey eñkeyip, betime karap turup:
— Oy! Ölsöñ kunuñdu bereyin. Jür, tüş aldıga!— dedi. Bul süylögön sayın
karagaydın arası tilin tuuraganday çañkıldap, teñ unçugup turdu.
Bul aldıga tüşköndön emne tartınat dep oylop, men kol tırmooçumdu
mıktap, jiptin uçun bışıktap karmap aldım da çöpmöbüm menen biyikten
özümdü koyö berdim. Zırkırap ketip baratıp, bir kezde köçügümdön sız ötüp
ketken soñ, sunup jibergen butumdu bügüp alayın desem, uçu kayrılıp
kalıp küülöngön boydon barıp oñkomon tüştüm. Andan oñolo bergençe
bolboy, artımdan zuuldap kele jatkan Nurjan koyup ötüp, eki-üç ala salıp
kettim.
----------------------------Bir künü Beyşembi maga bir kat alıp kelip okuttu. Oşol künü bir jakka
barıp kelgen. Kattı men okuy elekten murun anın maanisin al Elebeske
tüşündürüp:
— Arız. Erteñ uşunu Kuljaga berip jiberebiz,— dedi. Kat üç barak kagazga
jazılıp, bir betine jalañ kol koyulgan. Beri bolgondo eki jüz adamdın
kolu bar. Peçet basılıptır. Ayagına koyulgan koldorun kişi taanıy turgan
emes. Kattın özün da kıynalıp jatıp arañ ayagına çıktım. Kee bir
aripterin ajırata albay, bir sözgö köpkö toktoy berip, sözdün maanisin
kemitip alıp «oşol jerin kayra okuçu» degizip oturdum.
Kat mınday jazılgan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

«Orusiyanın Kuljadagı Konsulunun atına, Prjeval üyözünün
kırgızdarının suranıçı.
Biz Prjeval üyözünö karagan Kurtka mergen, Küñgöy, Ak-Suu, Tüp, Kürmöntü,
Keñ-Suu, Türgön, Birnazar, Sögöttü bolup baarı segiz boluş elinin
kırgızdarı 4595 tütün el kıtay jerine keldik. Kelgenderdin köbü Kara
Bukara kedeyler. Jetim-jesirler. Suranaarıbız tömönküdöy: padışa
ökmötü bizdin jeribizdi, suubuzdu tartıp alıp, özübüzdü toogo-taşka kuup
çıktı. Birok oşol karagayluu toolor da bizge tiybey, kiyin kazınalık
boldu. Oturgan üydün ordu, maldın jayıtı akıluu boldu. Oşentip talaa
mujuktarga, too — kazınaga ötüp, biz kün körüştön kaldık. Jadaganda ot
jaguu da kıyın boldu. Bir tüp karagaydın baası on ese kımbattap, uç
somdon on beş somgo jetti. Beletti bir jıl-da eki jolu al dep küçtödü.
Kedeyler munu kıluuga kolunan kele albadı. Eger bir tüp karagay kıysak,
karagay başı on tüp karagayga pirtököl jasadı. Ar bir boluş jılına bir
neçe miñ som ştraf tölöp oturdu. Oşondo da kolunda barlar tölöp,
eçtemesi jok kedeyler türmögö kamaldı. Uruşka jardam ber dep buyruk
etti, biz buga beş jolu jardam berdik. Üy içibizdegi kiyim ,keçek,
jipşuubuzdan öödö berdik. Tigip oturgan üyübüzdü aldı. Jılına bere
turgan eki nalogdon başka tütün başına dagı beş somdon salık salıp
oturdu. Güburnatordun buyrugu boyunça bizge apiyim aydatıp, bir kadak
apiyimge on eki somdon taksi koydu. Eger munu başka jakka satsak, tört
aydan türmö kesip je bolboso beş jüz somdon ştraf saldı. Mından biz
zıyandan başkanı körgönübüz jok. Eñ ayagında kelip, özünün ubadasın
unutup, on toguzdan otuz bir jaşka çeyin uruşka barıp, or kazuuga kişi
beresiñ dep buyruk çıgardı. El munu körgöndön kiyin soldatka alat eken
dep tüşündü. Bu da bizdin moynubuzga tüştü. Kırgızdın el bilermandarı
özülörünün baldarın, tukum jurttarın spiskege kiyirgen jok. Baylar bolso
satıp alıp kaldı. Bizdin on jeti jaştagıbızdı on toguz kılıp,
kırktagını otuz kılıp kattap berdi. Biz buga naarazılıgıbızdı
bildirsek, çetinen türmögö kamadı. Anda jatkandardı atıp, asa baştadı.
Türmödön jaraluu bolup kaçıp kelgender kabardı jaman dep uguzdu, al
atıp öltürüp jatat dedi. Mına uşunday katuu kabarlardı ukkandan kiyin
bizden tukum koyboyt eken dep çoçup, kıtay jerine karay tartıp berdik.
Joldo katar kezikken paselkölör bizdi tosup turup, mıltıktın aldına
aldı. Arttan asker tüşüp, bizdi koydoy kırdı. Mal janıbızdın köbü
Tekestin oyunda Muzarttın suusunda kaldı. Kıtaydın çerüülörü bizdi çek
aradan kamap, eñ akırkı kalgan mal-mülkübüzdü tartıp aldı. Azır bizdin
üy-jayıbız, tamak-aşıbız jok, bir tatım tuzubuz jok, kış-küröö bolso
kirip keldi. Açarıkpız. Abalıbız kıyınga tüştü. Oşonduktan bizdin köz
jaşıbızdı köldötüp suragan arız-armanıbızdı, ırakım etip, bizdin
başçıbızga jiberüüñüzdü suraybız. Beçara karıptarga körsötö turgan
jardamıñızdar bolbos beken? Kolubuzdu koyup, peçet bastık».
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Kattın sözü uşul. Munun natıyjasın bir aydan kiyin uktuk. Konsuldan
rakım bolboptur.
XVII

Bul jerdegi Kızaylardan men barbagan üy jok. Biz-de tamak tartış,
oşonduktan tün kirdi boldu, salıp jürö berem.
Bul jönündö menin bir adisim bar ele. Al bolso üylörgö kirbey turup,
abalı sırttan şıkaalap, için baykap aluu. Mınday kılganda menin
keleçegim belgilüü bolot, antkeni kaysıdan soñ kaysı üydükü bışarın
jañılbay belgilep alıp, baarınan kur kalbay birinen sala birinin
üstünön çıgıp oturuş kerek.
Birok keede jazdım boljop koyup, özüm zıyan tart-kan jerlerim da bar.
Bulardın bir jaman jeri: otko bir-eki çıçala salıp koyup, oşonu menen
jarım tüngö çeyin bolso da bülküldötüp otura berişet. Jumuşun kılıp,
çöbün taşışıp bergen üylörümdön kütüp oturup tamak içip ketişti özüm
parız körçümün.
Jañkıday amal kuram dep jürüp, kapiletten bir künü karmatıp salganım da
bar. Kündögü kesibim boyunça bir künü Bızaubak degendin üyünön şıkaalap
jatsam, arı jaktan biröö karañdap basıp kelip:
— Nagıp jürsiñ, ay? — dedi, Men şaşıp kalıp:
— Eçteme...— dedim da mından bölök söz tappay, tilim kürmölüp, jılıp
jürö berdim.
Dauletbaktın Nurjandan kiçüü balası tentek ele. Keede döñgö çıgıp alıp
bizdin jaman alaçıktı er-mektep çamgaraktan taş ırgıtçu. Bir künü men
toodon otun kötörüp kelsem Burmake:
— «Mışıkka oyun, çıçkanga ölüm» dep, mındagı jurttu da jan dep
jaratkandır. Bizdi şıldıñdagandı kuday şıldıñdap kalsın!..— dep
küñküldöp süylönüp oturuptur. Jañkı balanın çamgaraktan ırgıtkan taşı
töşöktö jatkan Aşımkandın betine kelip tiygen eken. Al bir topton beri
ooru boluçu. Kıñıldap ıylap jatat. Bayatan beri bir suu taldı bıkşıtıp,
tuş-tuştan jabılıp üylöp, küygüzö albay oturabız. Kök tütün kolkobuzdu
atıp, koyun-konçtu orop, tündüktön çıkpay bıkşıp, kayra kaptayt. Elebes
oozun jelge tolturup alıp, kürüldötüp üylöp-üylöp koydu da kay-tıp
küybögönünö ızalanıp:
— Tolgon otundan taap kelgeniñ uşubu? — dep tütüngö kakap, maga karadı.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Uşu künü kaydan bir kütpögön jerden Karpıktın uulu İsrayil kelip kaldı.
Kırgız attuunu körbögönübüz köp bolgon. Bereginin öñü alda nemedey
uçurayt.
— El-jurttu kişi sagınat eken. Kapıray çın ele Beyşembisiñbi oy! —
dedi jalaktap kirip kelip, Beyşembi eköö teñtuş ele.
Bul eldi sagınıp, atayı bizge uçuraşkanı kelgen sıyaktanıp körünsö da,
maksatı bölök ekeni keçikpey maalım boldu. Kök Terek öröönündögü Erke
Sarı tukumuna Ibıke çıgım salıptır. Israyildin kelgeni uşul eken.
Birok Israyil anı salgan jerden «çıgım» dep tüşündürgön jok: «agayıntuugandık menen... ıntımak koşup...» degendey kılıp jasap ayttı.
— Eger biz ölüp jatsak, oşonço jerden izdep kelbes eleñer ee? — dedi
Beyşembi.
— Nege? Agayın-tuuganın da kişi kıyabı?
— Tuugandın kıları oşol bolso, tuugandan da keç-tim. Biz ölsök el
kömüşpöy ele koydun!
— Ölgöndün üstünö kömgön kılıp bul emnesi? Ay-tor jakşılardan körgö
kirmeyinçe kutulbayt ekenbiz go!..— dep Burmake çıktı.
Bir top oylonup kalıp Beyşembi:
— Murun çıdap kelgenibiz da jetet. Baarın otop bolup emi töşök
orunçubuzdu satabızbı? Meni toorugandan körö, mına mınça jetimdi bagıp
oturganıma kubansa bolboybu. Jakşılarıña ayta bar. Emi bizdin jon
teribizdi sıyrıbasın. Ibıkenin oyu menen bolo bergendey anın emi bayagı
zamanı joktur...— dedi.
— Antpe, agayın-tuugandın baarı könüp olturgan-da, jeke senin
ıntımaktan çıkkanıñ bolbos...
— Köngön el könö bersin. Men agayındıktan da, ıntımaktan da erte çıkkan
kişi bolçumun. Kayra-kayra bizge emne kızıga beresiñer?—dedi Beyşembi.
Uşul kezde bizdin jargılçakka talkan tartam dep, tömön jaktan bir katın
keldi. Bul kaçan bolso baldardan kızganıp, talkanın tışka tartuuçu. Emi
da oşol oyu menen arpasın tışka koyup, üygö kirip, jargılçaktı alıp
çıgayın degençe bolboy Eşpay añdıp turup kör çeñgeli menen tabakta
buudaydan atkıp alıp, üydü aylana berdi. Tapkan oljosun janınan artık
körüp uuçunan julup çıgıp ketçüdöy kaltıragan kolu menen çetke kaçırıp
barıp, burdugup ölüp barat.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

«Kuday» bilet, Eşpay oşondo kolundagı bir uuç buudayın düynödö eç
nersege «almaşpas» ele dep oyloym. Anısın jegenden kiyin emki jolu
bilmeksen kişi bolup, körünöö kelip uuçtayın dep bara jatkanda özün
kapkanı kele jatkan itke tap bergendey, katın:
— Koy arı! — dep kolu menen jazgap jiberdi. Israyıl attanıp ketti.
Uşul kezderde eldin çıgımın tartmak tursun, öz janıbızdı baguu kıyınga
tüşüp turgan. Anın üstünö «çerüülör çıgıp, kaçkındardı kayra aydayt
eken» de-gen kañşaarlar ugula koyup, «kıştın kıraan çildesinde kızıl
çiedey, jılañaç baldar menen emne küngö tüşöör ekenbiz» dep çoçup
turganbız.
Uşintip jatkandın tuşunda, bir künü Almakandan uluu ejem — Çüköy
erinen kaçıp keldi. Tün ortosu çen ele. Bir kezde:
— Tur, otko küydüñ! — degen Burmakenin dabışı menen oygonup ketip,
karasam oşol turat. Men jıluu bolot dep, kündö kolomtonun janına
dodolop koygon küldü jazdanıp jatçumun. Turup, ottun janın boşoto
berdim.
Mına, Çüköy menen azır on tört bülö bolduk! Bizdi jırgap oturat dep
keldi beken? Birok munun kaynenesi başınan öç boluçu. Kün körsötçü emes.
Anı başı-nan bilebiz. Kantsin baykuş, jedep söögünön ötkön soñ amalsız,
bizdi paanalap kelse kerek.
***
Jaz keler zamat kıştay meken etken jeribiz menen koştoşup,
jööjalañdap kayra köçün jönödük. Bul jolu murunku kelgen jakka tüşpöy,
Kulja betine saldık. Bar unaabız eköö. Biri bayagı Başarindin çoñ kızıl
beesi. Eköö teñ tırbıygan arık.
Bügün bir een jerde ketip baratsak, çerüübü aytor mıltıkçan birdemesi
aldıbızdan çıgıp jük jüktöp baratkan toru attı minem dep, köçtü toktotup
turup aldı. Özü salpaygan bir bolumsuz neme. Kalmak eken. Tilin bilbesek
da oyuna tüşünüp turabız. Irayımı tüşüp ketçüdön beter jalpak tilge
salıp jalıngan bolobuz. Unaalardın beli talıp ketti. Al minem deyt, biz
taştap ket dep asılabız. Bolboyt. Jedep ayla ket-kende Beyşembi
janınan on somço suurup berdi ele, «bayatan berki menin tilegim da uşul
bolçu»,— degen-dey, jañkı neme bizdi taştay berip jönöp ketti.
Andan kutulup, bir top uzagandan kiyin, Elebes:
— E botom, akçanı jañkıga emne berdiñ! — dedi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Berbesek karan kalganı turbaybızbı? Artı-nan barıp alıp kelgidey
darman turabı? — dedi Beyşembi.
Kök-Terekten çıkkandan tartıp, tört kün tınbay köçtük. Suu-Aşuu degen
aşuuga tüşkönbüz. Munun baş-ayagı jakşı jürgöndö segiz kündük jol deyt.
Ali biz teñine kelbedik.
Bir künü köç üstündö kulandan soo ketip baratıp, bir ubakta kızıl bee
şılk etip kulap tüştü. Elsiz talaa boluçu. Çoçup kettik. Üstündögü jügün
alıp jibergiçe bolboy, akırkı darmanı menen artkı ayaktarın bir eki
serpip aldı da bir demde ölüp ketti...
Ömürdö köç üstünön ölüm berbesin! Bul bizge çoñ kaygı boldu. Anın jügün
bölüşüp kötörüp aldık. Maga jargılçaktın bir beti tiydi. Uşundan arı
men an-dan kutulgan jokmun.
Keçinde bir elsiz sayga kelip kongon elek. Ertesi kar jaap köçö albay
kaldık. Erteñ menen çañıt jarma jasap, içip oturabız. On tört kişinin
ortosunda üç ayak bar. Kezek kütöbüz. Maga kele jatkan ayak kap-ortosunan
ele, koluma tiygende karasak çandırına çıga tüştü. Bilem, ayak sungan adam
bir çetin öz jagına basa karmasa tolturaday körünöt.
Kündön-küngö «tamak» kıyındap baratkanın kep urup oturup Burmake:
— Kantet eleñer, barda barday, jokto joktoy içüü-çü. Eptep ölböy Kölgö
jetsek boldu...— dep bizdi jubatkan bolup oturat. Anda Elebes:
— Zamanıñarga taarıngıla, bizge taarınmak beleñer! — dep söz kezegi
kelbegen jerden koşulup, adatınça murçuyup, teskeri karap ketti.
Baldarda kün jok. Birin-biri köpsüntüp, tırmaktay nemeni kırtışı
süyböy, terisi tarıp ketken sıyaktuu. Eç kimdin kılday nersege kötörümü
jok. Mınday kezderde «arı turçu, butuñdu tartçı» degen sıyaktuu sözdör
kıçap ketet. Baarınan da Bekdayırdı kara, ömüründö bir jımıyıp
külbögöndöy üñüröygön tereñ közü jaşıldanıp, aldına biröö birdeme
taştay salsa bakırıp barıp, basa kalçuday bolup oturat. Çöyçöktü böksö
kuyduñ dep, bayatan beri taarınıp, aşına albay oturganın körüp Burmake:
— Tigi kaapırga kiçine tamızıp koyçu,— dedi ele Janımjan bulkunup
barıp, tunup, kögörüp turgan jarmanın üstünön suzumuş bolup:
— Ok közüñ çeleygir, me! — dep keketip, Bekdayırdın çöyçögünö kuygan
boldu. Anın artınan:
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

— Ölügüñdü köröyün, uşulardın janı dele itten bek! Kaşaygan kuday
bulardı kanday körböyt!..— dep kargap-şilep jiberdi. Bekdayırdın
kapşabı menen bul kargış baarıbızga teñ tiyip ketkendey boldu.
Uşul ubakta joldo ötüp baratkan bir kazak katın kirdi. Kolunda bir
baştıgı bar, tübündö tompoygon birdemesi jüröt. Jarıgan neme emes.
Açıkkan adamdın tüsü. Tura tüşüp, munun artınan jana bir jigit kirip
keldi. Bul kelgenden kiyin, bir az turup jañkı katın çıgıp ketti. Anın
artınan keçikpey jigit da jönödü.
Uşular ketkenden kiyin az turup arı tömön jaktan bir kokuylagan dabış
çañ etti. Munu uga koyup, Beyşembi tışka çıktı. Tış alay-dülöy tuman, eç
nerse körünböyt. Beyşembi çıgaarı menen dabış çıkkan jaktı közdöy:
— Oy emne? — dep kıykırık saldı ele:
— Mınanı karaçı aketay! — dep körünbögön biröö joop berdi. Ün ayaldıkı.
Oşondo Beyşembi:
— Oy joluñ bolgur! Oşonukun tartıp jegenden körö ölgönüñ jakşı
emespi?! — dedi, katuu dabış menen karañgı tumandın içinde barkıldap.
Jañkılar eken. Bayagı katın çıgıp baratkanda anın kolundagı baştıgın
jigit körüp kalgan eken. Anı menen udaa çıgıp ketken sebebi da oşol
okşoyt. Artınan jete barıp, katındın baştıgındagı birdemesin tartıp
jegen jatıptır. Beyşembi jañkıday dep kıykırgandan kiyin, ün öçüp
kaldı.
Biz bu jerden köçköndön kiyin, eki kün degende Kara-Üñkürgö keldik. SuuAşuunuñ orto çeni. Kara-Üñkür degeni keminde bir korooluu koy batkıday
zoonun tübünö bir eni-çeni jok, kaldaygan çoñ kara taş. Bir jagınan özgö
tarabının baarı tuyuktalıp, orto jeri kol menen jasalganday kaykayıp
barıp, ekinçi jagına arta salınıp, salañdap turat. Atam zamanınan beri
kerbençilerdin konuşubu: içi-tışı ünöm ot jagıp turganday kapkara köö.
Kar bubaktap jaap turgan. Bizdin aldıbızda gana kelip tüşüp jatkan on-on
beş eşektüü kaşkarlıktardın üstünö kamala-samala kirip barıp, üñkürdün
bir çetine alaçıktı şoñşoyto koyduk. Biz konup jaylanıp jatkan kezde,
attarının jünü jıltıldagan üç kişi kelip bizdin «üygö» tüştü. Bügün bul
üñkürdö bizdikinen bölök üy özü da jok. Kıtaydın uluktarı eken. Kulja
taraptan çıgışkan okşoyt. Aşuunun jan çıdagıs ayazında mına mınday
topuçan jürgön adattarına tañ kalasıñ.
Köp bülö tıgılıp-sıgılıp, eşikti karay ıktap, tar alaçıktın törün
üçöönö boşoto berdik. Özübüzdü koyö turup, bular üçün kazanga çay koyduk.
Kiyim porumuna karaganda çoñu mınabu murdun kıpçıp koygondoy, tanoosu
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

tar, közü kıypıygan, çap jaak, kara sur neme bolso kerek. Eköönün janında
bir uygur tilmeçi bar.
Jataarda uluk, tilmeçine birdeme dep koydu ele, al:
— «Attar jogolso sen tölöysüñ» deyt,— dedi üydün eesi uşu go degendey
Beyşembige karap. Oşentse da Beyşembi boyun toktotup:
— Jogolo koybos,— dedi kamaarabagan kişidey. Birok bul sözdü ukkandan
kiyin, Beyşembi tañ atkıça kakıyıp, attardı kaytarıp çıktı.
Ertesi alar arı, biz beri jönögönü jatsak, tilmeç ulugunun dagı bir
buyrugun jarıyaladı.
— Sen Çolok-Terekke çeyin bizdi jetkiresiñ deyt,— dedi tilmeç.
Beyşembi arı aytıp, beri aytıp kelip, tırbıygan eki jılkıdan başka mal
joktugun, alar uluktu kötörüp jetkire albay turgandıgın, özübüz aç
talaanı kezip, kızıl çiedey jaş baldar menen kılçıldagan aşuuda jöö
çubap, tamaksız, küçsüz kırıla jazdap, kur janıbız kele jatkandıgın
ayttı. Ayagında:
— Mına uluguñuzga bizdin jaydı uşunday dep tüşündürüñüz... Beçaranı
ayañızdar,— dedi.
Tilmeç Beyşembinin sözün kıtayçaga kotorup berdi. Artınan ulugunun
sözün ugup alıp tilmeç dagı:
— Anıñdı bilbeybiz. Kanday kılsañ da jetkiresiz deyt! — dedi.
— Men jetkirgidey alım bolso körüp turasıñar go. Uluk kişi beçaranın
alına karabayt beken? — dep kaldı Beyşembi, bir ese tilmeçke jaldırap.
Bular uşintip köçtü köpkö toktotup, ermektep turdu da, oyuna birdeme
tüştübü, jok bir sebep menenbi aytor, bir kezde üçöö teñ attanıp alıp
jürüp ketti. Alar jönöp mınday uzay bereri menen bayatan demin çıgarbay
muuntup koyup, emi çeçip jibergendey «oh» de, keñiri bir dem alıp
Burmake:
— A kuday, aylanayın, jetimderdin birtike ırıskısı bar eken,— dedi.
Jolubuzdu tarta berdik...
Suu-Aşuunun başına jakındaganda, Çüköy ejemdi bir Kızayga satıp
jiberdik. Andan bir uy aldık. Mintpesek ölümgö tayap kalganday uçurga
jetip kalganbız. Uşunu menen kıtay jerinde meni menen uyalaş eki ejem
kaldı. Mından uluusu — Batıyma degen ejem da Kıtayga bargandan kiyin,
murunku Köldö ekende ber-gen küyöösünön kaçıp baratıp, joldo bir
duñganga karmalıp ketiptir dep ukkanbız. Kay jerde ekeni maalım emes.
Birok algan duñganı Karaşaar degen jerge alıp ketiptir degen kabar bar
ele. Ölüptür dep da ugulgan.
XVIII

On üç kün degende Suu-Aşuunun berki betine tüştük. Kök-Terekten
çıkkandan beri je kadimki kazak, kırgızdın şoñşoygon boz üylörün je
bir tarançılardın düküygön bagın körgön jok elek. Biyak anday emes. Ali
jetpegenibiz menen alıstan munarlap, karargan baktar, şaarlar körünö
baştadı.
Bir sekige çıga bergende, tuura mañdayda düküyüp turgan bir baktı
körsötüp, Elebes:
— Teetigi körüngön Kulja,— dedi.
Birok biz Kuljaga kirgenibiz jok, al arı jakta kaldı...
Bir künü keçke jakın, Kaljat degen bir tarançının (uygurdun) kıştagının
janına kelip konduk. Ara-da bir çoñ say bar. Jüktü tüşürö elek jatıp men
Bek-kul menen Eşpaydı eerçitip alıp kıştaktı közdöy jönödüm. Jakındap
barganda keñeşip turup, köçölördü sırtınan bölüp aldık.
Men adegende bir uzun köçödön baştadım. Jeti-segiz üydön tilenip,
eköönön kur çıktım. Köçönün orto jerinde bir çoñ koroogo kirip baratsam,
oynop jürgön bir kiçine bala meni körö koyup, jügürüp üyünö kirip ketti.
Arı jaktan biröö:
— Kim uu? — degendey boldu ele:
— Tilamçı,— dedi bala. Köz bakıraygan bir kara katın içki üydön çıgıp
kelip, eşigine tuura tura kaldı da:
— Nema? — dedi, menin maksatıma tüşünüp tursa dagı. Musaapırlıktın
barıp turgan muñduu keypine tüşüp, salbırap:
— Ata-enem jok jetim elem. Kayır surap jüröm...— degen boldum.
Al meni oşol jerde turup tur dep buyrup koyup, özü kayra kirip ketti.
Oşol zamat alakanday bir sınık nan alıp çıktı da, karañgıda koşkurgan
attay közü korkunuç tartıp «etim bir jerine tiyip ketpegey ele» degendey
menden oboço turup, kolun sundu. Surap kelgenim koluma tiygen soñ, jolgo
tüştüm. Al menin karaanım jogolguça artımdan karap turdu.
Ekinçi üydön eçteme albay çıktım. Al turmak:
— Sen uurusuñ,— dep kirgizbey darbazasın tars et-tire jaap jiberdi.
«Men öñdüü biröö kelip birdemesin alıp jalkıtıp koyso kerek» dedim
içimden jürö berip. Bir top arı barganımda, tuura jagımdan bir it
jügürüp kelip, çañkıldap ürüp, tegerenip turup aldı. Anın artınan jana
biröö kelet. Bul eköönü körgöndön kiyin ar kay jaktan ürüp çıga berip,
köböyüp ketti. Birok baarı birdey batım emes, kee birine kalp ele jer
sıypalap tap berip koysoñ aldakayda jogolot. Bir kara döböt ırgıtkan
taştı barpaktap, kuup ketet da jetken jerine ars etip, bir kaap alıp
kayra kelet.
Kendir müşöktön tikken köynögümdün belin kurçanıp algamın. Tapkanımdı
jılañaç koynuma tıga berem. Bu jerge bizden murun da tilemçiler köp kele
berip, elin tarıtıp koygon eken. Munu men başkı bir-eki üygö kirgenden
ele baykagam. Oşentse da keçinde üygö kelgende karasak, üçööbüzdükü bir
kıyla nan. Üydögülör tamak içpey bizdi kütüp oturgan eken. Burmake
süyünüp ketip:
— Mına, ookat kılat degen uşul,— dedi biz kirip barganda.
Üçööbüz jıyıp kelgen nandı bir üylüü kişi çay menen içip, özök jalgap
aldık.
Bu jerden köçköndön kiyin Dardamtı, Açanoku, Jalgızsay şaarların
basıp, kündördün künündö Ket-men degen jerge keldik. Keç kurun boluçu.
Say ördöp barıp bir toonun arasına konduk. Kün jılıp kök çıgıp kalgan
kez. Arıp çarçap kelgen kişiler, keler menen arı-beri kamtıp, birdeme
uurtamış bolduk da jata kettik... Tün kıska. Bir kezde kobur-kobur ele bir
dabıştar çıgat. Biröölör ıylap oturganday... Men oygonup kettim. Tañ
atıp kalgan eken. Menden başkaları baarı turup alıptır. Bir tobu
kolomtonu tegerektep alıp, küyörman adam ölgöndöy şoloktop ıylap oturat.
Tañ kaldım. Elebes:
— E karankün! Uykuñ kelse bizdi oygotup koyboysuñbu? — dep uşunu kayrakayra aytıp, Janımjandı jemelep oturat.
Murdun bır etkire çimkirip koyup:
— Je bir elge çendesekçi kokuy! Karan talaada kalat degen uşubu? — dep
Burmake mından beter şoloktoyt.
Baarınan jemelep aytıp jatkan sözdörü Janımjanga gana tiyip jatkan
öñdönöt. Al demeyde mınday jemege turup berçü emes ele. Bu jolu «künöö
mende, öltürsöñör mına turupmun» degen kişidey başın jerge salıp,
unçukpay gana jer çukup oturat. Bar bolgonu jañıdan közümdü açıp okuyaga
tüşünö albay jatkan meni körüp:
— Tur! Kaysı ırısıña jatasıñ!— dep meni üstümdögü jabuunu bulkup
jiberdi.
Tüşündüm. Tündö jalgız uydu uuru alıp ketiptir! Koroonu Janımjan
kaytargan. Al bir kezde bala emizem dep üygö kirip beşikti tayanıp turup,
oşol boydon ürgülöp ketiptir. Töö kirip ketse körüngüs bir kabak-tın
üstünö kongonbuz. Eşiktin aldınan bir attasa kabakka kiret. Jakında
kıltıyıp jatkan uurular Janımjan üygö kirer zamat çeçip jönöptür. Al
üygö tañga juuk kirgem deyt. Uydu jön ele kabak ıldıy küçkö salıp, süyröp,
ketken okşoyt: izi baskan maldıkınday emes, jaanda dırgayaktap ketken
nemedey eşilip kalıptır.
Beyşembi Ketmenge çeyin izdep barıp keldi. Ket-men şaarı biz kongon
jerden otuz çakırımday jer ele.
— Bir uydun izin bir kalıñ tokoygo kiyrip jiberip, tappay kaldım,— dep
keldi.
Keçee joldon köçüp kele jatkan bir tuuganıbızga koşulup alganbız. Bügün
eki üyübüz birge köçmök. Bular menen kölgö çeyin birge barmakpız! Birok
Beyşembi izdep barıp kelgenden kiyin, bizden tüñülüp alar köçüp ketti.
Jalgız üy kaldık! Oşondo çoñ-kiçine debey, kolomtonu tegerektey oturup
alıp, mürzönün başında ökürüp jatkanday jabıla ün salıp, küñgürönüp bir
ketken ekenbiz... Jalgız gana Beyşembi ün da, söz da jok meltirep oturup
aldı.
Jalgız uydan ayrılgan soñ, bir-eki kündön kiyin üy içibizdi Ketmenge
alıp barıp satıp jiberip, idiş-ayaktı jalgız toru atka jüktöp, kalganın
özübüz kötörüp, jöö jalañdap biz da çubadık.
Dagı bir künü Dobun degen dungandın bir kiçine kıştagına keldik. Apiyim
otoosu bolup kalgan kez. Eki-üç kün örgüü bolup, bu jerden jumuş taap
aldık.
Bir künü, tüş çende jumuştan boşop kelip, baarıbız üydö oturat elek. Bir
kezde Bekdayır inim sopsoo turup ele kolunda karmap turgan ayagın
karmagan boydon şılk etip oturgan jerinde kulap ketti.
— Oy, karma tigini! — dedi, Beyşembi çoçup ketip. Burmake «Ay uşunu sen
ele kıldıñ go» degendey şek-tüü közü menen Janımjanga karadı. Men da
oşondon şek urdum. Köp bülödön kutula jadap jürgön Janım-jan, munu
kılbayt dep da bolboyt.
Bekdayır mürt ketti. Anı alıp barıp kıştaktın baş jagındagı bir jerge
tömpöytö saldık. Jedep tügönüp, soolup kalganbı — eç kimdin közünön
kılayıp jaş da çıkpayt...
XIX

Bügün Çonju degen bir ısık jerden jönödük. Bet alganıbız teetigi körünüp
turgan kara toonun aldın-dagı düküygön bak. Al — Ak-Suu. Arı jer ör, arı
çöl. Taş tilip çor bolup tamanıbız tartılbayt. Joldon kezikken jan
bolso çetibizden ıylap jiberip, jalınıp jardam suraçuday bolup,
surubuz kaçıp, ar kay jerde birden, ekiden sendelip arañ jürüp kelebiz.
Burmake tayagı menen bökçöñdöp jürüp kele jatıp, adatınday koburap
ketet:
— Uşul kündör da unut boloor beken? Ay tañ, unutula koybos...
Bir az bara tüşüp dagı:
— Balkim... Adam çirkin kursagı toyso bir ele kündö...— dep koyöt.
Kün arkan boyu kalganda Bayıñkazak degen jerge jakındadık. Joldu kata
ısıkta bir tamçı suu körgönübüz jok. Til oozgo batpay, jantalaşıp
akıldap, ölüp baratkanday bolobuz. Oşondo bizdin tagdırıbızdı erteden
beri biyikten körüp turganday, kalaanın çetine jete bergende, çetki üydön
bir tarançı jigit bir çaka suu menen aldıbızdan çıktı. Çömüçü bar eken.
Jazga juuk çuñkurdagı sarı suunu talaşkan uyday jabıla baş salıp
közübüz alayıp, ölgönçö şimirip jatabız.
— Köp içpegile, oorup kalasıñar,— deyt tarançı jigit.
Suuga kanıp algandan kiyin, mınday çıga berip Burmake:
— Kuday ömürüñdö jamandık körsötpösün, balam! Beçara karıptın soobu
jetsin...— dep alkap koyö berdi.
Kün bata Ak-Suu şaarına jetip konduk.
Ak-Suu — çoñ şaar. Jarkent üyözünö karayt eken. Isık kündö keçke jol
jürüp, arıp-açıp kelgenge karabastan, Bekkul ekööbüz şaarga salıp barıp,
tün kir-gençe bir top jerin kıdırıp kayttık. Şaarga kirgen-de bölünüp
ketkenbiz. Kaytkanda boljoşkondoy koşulup aldık. Sayga kire bergen
jerde, bir kalıñ mürzönün janınan ötüp baratsam, Bekkul arıktın boyunda,
suuga nan çılap jep oturuptur. Janına barıp:
— Üygö alıp barbay baarın ele jep salasıñbı? — dep kaldım ele:
— Mına kiçine ele jedim,— dep menin betimdi karabay turup suuga
çılangan bir sınık nanın körsöttü. Saydagı taştardı çokoñdoy basıp,
üygö keldik. Emi mından arı jürö albasına közü jetken soñ, baş
kişileribiz keñeşip turup, bu jerge bir az kün toktop, jumuş kılıp,
ookattanıp alıp jönöylü deşti. Eki tünögöndön kiyin Ak-Suudan biröönü
taap aldık. Bul uşul jerdin damıldası bolup turgan — Mamirmazin degen
adam eken. Munu keçee tilenip jürüp, kütpögön jerden Eşpay taap keldi.
— Mına bu şaardın çetinde bir üygö barsam «atañ-agañ bolso ayt, bizde
jumuş bar, kelsin» dedi,—dep keldi.
Aytkanday ele Beyşembi barıp kelgenden kiyin biz köçüp bardık. Şaardın
kün çıgış çetinde, kaşattın boyunda dardaygan çoñ darbazaluu üy eken.
Üyünün janında bir teşege jakın bagı bar. Bizdi çet jakta bir çoñ
koruktun içindegi jalgız tamga alıp barıp kondurdu. Bul Mamirmazindin
üyünön bir çakırımday alıstıkta. Özü sokmo tam. İçi-tışı şıbalbagan.
Eşiginin kaalgası jok, künsüz jagında şıkıraygan, bir terezenin ordu
turgansıyt. Üydün içinde ar kay jerde, alda kaçan kakırap kalgan uydun
jampaları jatat. Tör jak töbösündö mamının tübündö jıgaçka jañsay
salgan bir çabalekeydin uyası bar. Üydün töbösünö, boorloruna bulayıp çöp
ösüp algan. Tegeregi tizeden bede. Bizdin tam koruktun kün batış jak
çetinde. Köçö jagında suu jürgüdöy kılıp koygon tamdın bir kiçine
teşigi bar. Jerge oturup karaganda, köçödön arı-beri ötkön adamdın ayagı
bu jerden körünüp turçu.
Kün erteñ menen namazdan kaytıp baratıp, Mamirmazin bizdikine kirdi.
Kirpidey tikireygen uzun kaşı bar, kabagı tereñ, çokço sakal, kipkiçine
çüñüröygön kara kişi eken. Elüü çamasında bardır. Közü kanday bolso, sözü
da, kıymılı da oşondoy çapçañ, jeñil, bir münöt tınçtık tappagan adam
sıyaktuu. Arı jagında kuuluk saktap turganday kapkara bolgon işenimsiz
közü ürkönçöök attay jalt berip turat. Kirip kelip jaandın artınan jañı
tirilgen kumurskaday, ar kay jerde kıymıldap jatkan üydün içindegilerge
zamatda köz jügürtüp aldı da, bizge kerek bolo koybogon jerden:
— Biz ugup jatabız jerine bargan kırgızdardı orus çetinen öltürüp jatat
deyt,— dep kaldı uygurça til menen.
Bir az oylonup kalıp artınan bularga uşunday aytsam tüşünüktüü bolot
degen kişiçe çala-bula kazakçalat.
— Azır bargan men mına balalarıña balbay...— dep, joop kütköndöy
Beyşembige karadı. Beyşembi:
— Azır biz dele kete koyboybuz. Köptön beri jol jürüp, özübüz azıp
kaldık. Bu jerge bir az toktop, sizder öñdöngön agayındardın arkası
menen ookattanıp alıp, anan jönöbösök, azır kete turgan oy jok. Abalı
jeribizden kabar alalı deybiz. Orus çegine bolso jetip kaldık. Emi
şaşılış jok,— dedi.
Bazarga tüşkön maldı sınap jatkanday menin baş-ayagıma aylandırıp
karap alıp, iyinimden jogoru kötörüp, tartıp koyup:
— Ketmen çabışka ali jarabapsıñ,— dedi Mamirmazin.
Özünün üç uulu bar eken. Eköö katın-balaluu bolup ebak bölünüp ketiptir.
Azır Mukbul degen kenje balası kolunda eken. Munusu boydok. Jaşı
jıyırma birlerde bar. Közü çoñ, tartaygan boyluu neme. Ortonçusu
Bakırdin — atası tüspöldüü. Birok müçö kuruluşu anday emes, etkeel, moynu
kıska tomuraygan çımır jigit. Müçösü tutaş bütkön nemedey kişige
karaganda tula boyu menen burulat. Munusu köbünçö soodagerlik kılat eken.
Bıyıl Jusup boluş degen kaynatası menen şerikteşip beş teşege jakın
apiyim aydaptır. Apiyim alıp Kuljaga jılına barat eken.
Keçikpey Bekkul, Eşpay men üçööbüz ençige taratkan malday bölünüp kettik.
Bekkuldu Mamirmazin, Eşpaydı uluu balası Şerpeden, meni ortonçusu
Bakırdin alıp ketti. Alar uy kaytarıp kaldı, men apiyimdin otoosuna:
şaardın başına çıgıp kettim. Bu jerdi «östön» deşet. Çegirtke bolbogon
jılı elinin dıykançılıgı köbünçö uşul arada bolot eken.
Östöngö barsam on çaktı kişi jabalaktap apiyim otop jatkan eken.
Bakırdin meni bazarga salçuday kolumdan jetelep oturup, tügöyü jok bir
sarı jigittin janına alıp barıp toktop, menin kalpagımdı alıp, kayra
kiygizip koyup:
— Mına saga şerik,— dedi.
Jigit maga tañırkaganday añırayıp oozun açıp, tula boyuman çolo
kaltırbay karap aldı da, artınan kakşıktap jımıyıp:
— Aa! Abdan tapılıptı! Özüm ürgötüp alaman. Kel,— dedi, kolundagı çanjı
menen soldu körsötüp.
Jigitke karaganda men çabaldık kıldım: soldun orto çenine barganda, al
öz jagın otop, menin aldımdı taştap, kete berdi. Alıs kaldım. Kezekkezek:
— O, jürle! — dep ünün kötörüp kıykırıp koyup, kaytıp:
— Nan yemseeñ!—dep koyöt. Meni tamaşalap oyunçuk kılıp aldı.
Bara tüşüp çalkalap, kündü karap koyup, kalpagın oşol jakka basa kiyip,
çanjını kıykañdatıp, bir-eki şiltep alat da:
— Oynada-a-a! — dep sozup ırdap ketet.
Kün beşimge kulagan kezde nan jeybiz dep baarı çoguldu. Dandırga
jabılgan beş-altı kaldaygan juka nan keldi. Ortolop kelgen kezde, menin
oñ jagımda oturgan sarı jigit, kalgan nandı sındırıp, eñ üstünö bir çoñ
sınıgın kaltırıp, kadırluu konoktun aldı-nan ötüngöndöy, kiçi peyildik
menen kolun iykeñdetip, maga:
— Al! — dedi.
Baarı kolundagısın jep bolup, emi jerden ala turgan ireeti kelip tursa
da, tiginin ötüngönü boyunça biri kol suñbay meni kütüp tura kalıştı.
Aldım. Çetinen tiştep bir-eki çaynay elekte, topurak aralaşkan bir taş
barıp tişime kıçıray tüştü. Oşol zamat oozumdan alıp kayra taştadım.
El duu külüp jiberişti...
Apiyim otoosunda men on çaktı kün jürüp kaldım. Jakında bütör emes.
Başkaları kündö keçinde top-top bolup, çogulup, ırdap, küüldöp alıp,
şaarga kirip ketişet. Birleri naşaa çegip, kızıp alat. Japan talaa-da
jalgız alaçıktı bagıp, bir uygur malay ekööbüz kalabız. Karamagıbızda üç
at kalat. Anı kaytarabız, ar kaysı jerge jañılap arkandap, mezgili menen
sugarıp turabız.
Bir künü tüşkü tamaktan kiyin el es alıp jatkan kezde, men alaçıktın
artında bir kumurskanın uyası-nan ötüp barıp, jalañ etime kiygen
beşmantımdı jayıp koyup, jıñalaç bolup, bitin karap oturat elem. Oşol
ubakta menin janımdan biröö basıp baratıp:
— Dadañ kıçkırıp yatuptu,— dep ketti.
— Emnege?
— Tañ.
Munu Bakırdinge barıp ayttım ele:
— Barıp tez kel! — dedi, basıp baratıp üñüröygön tereñ közü menen maga
burulup karap.
Üy bayagı korukta. Barıp, oydo jok jerden Burma-kenin ölügünün üstünön
çıktım. Men kirip barsam, Beyşembi «mına, kördüñbü? Seni biz uşuga
çakırganbız» degen kişidey maga bir karap aldı da, kaytıp Burmakenin
ölügünö karadı. Jıgılganına bir jumaça boluptur. Munu men azır bilip
oturam. Betine bir ak nemeni jaap, sunduytup mınday alıp koyuptur.
Aşuuda jük kötörüp kele jatıp, tınıkkan nemedey Beyşembi menen Elebes,
eki jerde sumsayıp, jımjırt tartıp oturat. Tamdın burçunda, Burmakenin
iyrip bütpöy kaltırgan jip-şuuların karmalap, üşkürüp Janımjan
oturat. Anın beri jagında bürüşüp, Aşımkan, Juma-bek oturat. Eşpay
keliptir. Bekkul menen Beçel jok. Ölükkö jıynalıp turgan bar el uşul.
Birok kadimki joruk-josunday ün çıgarıp, ıylagan bir da biri jok.
Jımjırt tartıp, adamdı kusa kılıp iç bışırgan jalgız tam. Opuragan
eçteme jok. Eşiktin aldında, oçoktun janında bir koltuktay baktın
kuuraganı jatat. Bayagında kököyümdü teşip, Kök-Terekten kötörüp kelgen
jargılçak jatat. Üydün köçö jagında, bir çuñkurda alda kaçan tozugu
jetip, biröödön kalgan jalgız kepiçtin tarpı jatat.
Üydün içinde jayındagı çabalekeydin bir uyası ali bar eken. Balapandarı
çıypıldap jetilip alıptır. Kaalgası jok eşikten enesi şıp etip uçup
kirip, baldarına jem berip jatat. Uşul uyanı bayagıda baldardın biröö
buzam degende:
— Koy, ubal bolot. Bu da bir kün köröyün degen makuluk,— dep Burmake
tiygizbey koygon. Azır uyanı körüp, oşol esime tüştü.
Ölüktü kömüşüp koyup, men östöngö kayra çıgıp kettim. Joldo baratıp,
Burmakenin ölö eleginde «ataganat, eç bolboso Kölgö jetip ölsök
armanıbız bolbos ele» degeni oyuma tüştü. Menin aldımda, jıyırma
sarjanday jerde eki butun salaktatıp, eşek mingen biröö ketip bara
jattı. Oñ jagındagı korukta bir kiçine kız sereñdep, uy tosup jüröt.
Mına mında terdigin salpaktatıp, jaman eeri menen bir at kaçıp kelip,
uşul koruktun darbazasınan çıgıp alıp, jogoru karay saldı. Bir kazak
artınan jöö kubalap alıptır. Bul jañkı at çıgıp ketken darbazaga jañı
jete bergende, bir uygur jigit, darbazanı şart jaap jiberip:
— Nage barse? Nimişka? — dep anı jiberbey tosup kaldık.
— Oybay ake, senin «nimişkeñ» bütkönşe ol ketip kaldı goy! — dedi
berki, koyö ber dep julkunup. Bulardın natıyjasın körböy kaldım.
Eki aydan kiyin Tokmoldo menen Elebes öldü. Bu jolu men Mamirmazindin
bir küyöösünükündö boluçumun. Üyü Bayın kazakta.
XX

Egin orogu bütö jazdap kalgan ubak. Bir künü kojoyunum turup, emi bizde
jumuş büttü, sen kete ber,— dedi.
Kün batarga jakın çıgıp, jıldız tolo Mamirmazindikine keldim.
Jañıdan tamak içkeni jatışkan eken. Men üygö kirip, bir az oturgandan
kiyin kızının al-abalın surap alıp, artınan:
— Sen Beyşege barıp kelçi. Alar mında,— dedi Mamirmazindin katını.
Aytarı menen çıgıp kettim. «Men keler zamat üygö jiberişi kanday» degen
söz oyuma şap etti.
Bizdiki at koroonun janında, bir tamda eken. Bul mURUn muzoonun koroosu
boluçu. Uşul tamga başında da biz öñdöngön biröölör tursa kerek. Oçogu
bar, tüştük jakta bir şıkıraygan karañgı terezesi bar.
Barsam Beyşembi töşöktö jatkan eken. Janında köp kakırıp botala bolgon
bir çılapçın jatat. Jamaçıluu, kızıl çepkenin aykarasınan jaap
salıptır. Attın çılasında jatıp, sarala bolgon bir tutam, nım şakeldi
tütötüp koyup, külgö bir bır ettire çimkirip, murdun tartıp bışaktap
ıylap oçoktun janında jeñem oturat. Bir demge tüşünböy jatkanday,
enesinin jaş agıp turgan közün anda-sanda jaldırap karap koyup, muñayım
tartıp Jumabek oturat.
Otto bayatan beri bıkşıp jatkan şakeldin bir ubakta dür etip janıp
ketken jarıgı menen taktanın aldınan taruuday közün jıltıratıp,
jörgölöp baratkan bir çıçkan körünö tüştü.
Üydögülör jañı üçöö gana! Bayagıda altı kanat üygö batpay bir ayıl eldey
opur-topur bolup jatçu köp bülöö bügün kayda? Oşonun baarı çetinen ölüp,
bütüp olturup, ayagında mınabu üçöö gana kalgan sıyaktanat. Bügün ölüktöy
jımjırt. Köptön jürüp kelip, mınabu üydü jañı körgönümö başıbızdan
bir kırk jıl ötüp ketkendey bolup köründü.
Başta mınday men köpkö jürüp, bir jaktan kelgenimde: «i, kanday» dep
barar zamat imerilip, süylöşüp kalçu Beyşembi bu jolu lam dep söz katkan
jok. Men baya kirip barıp, bir az oturgandan kiyin, ölüp baratıp kereezin
aytçu kişidey, biz jakka bir eki mertebe burulup, jakşı ele
ıñtaylanganday bolup keldi da, kaytıp: «Emi koyçu arı, men da çarçadım
go, özüñör bilgile... Jayımdı körüp oturbaysıñarbı» degen kişidey bolup
tetiri karap ketti. Köz aldındagı karañgı burçtu karap jatıp, kezek-kezek
birdemelerdi koburap, jöölüp koyöt.
Bir kezde men jeñeme karap:
— Beyşekem ooru bele? — dedim akırın gana boşogon dabış menen.
Men munu aytkanda, jeñem emi mından arı körö turgan künü bütüp, ömürdün
akırkı saatı kalgan kişidey kolunda bir tal kuurayı menen jerdi çukup,
salbırap, akırın gana jaşın tögüp, ünsüz ıylap oturgan. Maga bir azdan
kiyin joop berdi.
— Kaçantan beri? — dedim.
— Köp boldu...
Jaşın tögüp-tögüp alat da:
— Ata dünüyö ay! Uşunday jerde ölmök belek!! — dep koyöt kargıldangan
jaşıgan ünü menen.
Küzgü kün jaap turgan. Men. bir tıpın üygön, eşigi jok jaydak tamda
jatkamın. Tañga juuk bir kezde keçeegi kaygıluu kara tamdan jalgız
jeñemdin jalgız muñkanıp ıylap jatkanın uktum... Alardı men ekinçi
düynödö keziktirbeymin da. Birok oşondogu çındıktı jetkirip aytalbasam
özüm ömürdö künöölümün dep sanaymın.
Neçen kaygıluu kara kündördö jokçulukka çıdap, uşul jerge bizdi süyröp
jetkirgen Beyşembi ele. «Mınça jetimdi çuburtup böödö kırılgıça,
çetinen taştap satıp keteli» dep Elebes neçen aynıganda da, Beyşembi
bolboy köşörüp jürüp oturgan. Beypilçilik-te körsötkön erdik — erdik
emes. Kıyın kıstoo zamandarda körsötkön erdik. Jönököydö kayrılgan
kayrımduuluk emes, başıña tüşkön kara kündördö kılgan kayrımduuluk...
Beyşembi ölgön soñ, biz bir azdan kiyin ak baarıbız bıtırap taray
baştadık. Jeñemdin törkünü kazak-tın Koñut Börük uruusunda boluçu. Al
oşol jaktan törkünün taap alga, jalgız balası menen öz janın ala kaçıp
ketti. Eşpay Şerpedendin kolunda. Bekkul,
Aşımkan men üçööbüz Mamirmazinde kaldık. Beçel bolso Beyşembi ölörü
menen jogolgon.
Bir künü katını menen turganda Mamirmazin meni çakırıp alıp:
— Sen erteñ je bürsügünü Toguz-Bulakka jönöysüñ... Koy bıyıl oşondo
kıştayt. Jakşı bagıp kel,— dedi.
— Al kanday jer? — dedim men.
— Toguz-Bulak... Malga jayluu jer. Anda menin küyööm Armoldo köçüp barat.
Kızım bar. Sen oşol Ar-moldonun koyuna koşup kaytarasıñ. Tamaktan
açıkpaysıñ. Dayındap koyöm. Uktuñbu?..
Uşunun ertesi kurman ayt bolup, meni bir künçö toktotup koyuştu. Uygurdun
zañında uluu dambıldalar, moldolor bügün tütüngö kıdırıp kuran okuyt.
Mamirmazin da bügün tabına kelgendey, erteñ menen aşıgıp, çala-bula çay
içip, seldesin zañkıytıp orondu da, menin iynime bir boş kurjundu salıp
alıp, üydön eerçi-tip çıktı. Köçönün başınan baştap, adegende bir çettegi tamga kirdik. Biz eşikten kire bergende, orto jaşagan bir kara katın:
— A, mollake, keliñiz! — dep ordunan ırgıp turup, jügünüp sıpayılık
menen karşı aldı. Menin oturgan-oturbaganım menen jumuşu da jok, aytor
moldo oturdu boldu degendey, tigi kuttuu jerine barıp kongondon kiyin,
özü da orduna barıp oturdu. Moldo törgö çök tüşüp, kaşın serpip közdü
jumup, kuran okup jat-kanda, men üstöldö ne bir türdüü kılıp jasalgan
şirin nandardı közümdün aldı menen bir sıyra kıdırıp öttüm. Kuran okup
bata kılgandan kiyin moldo:
— Bissimilla,— dep bir tüydöktölgön añdın çetinen kol uçu menen
çeberdep ooz tiydi. Men anı tuura-dım. Mildetin çapçandık menen ötöp
jiberip:
— Oomiyin, alloakbar,— dep moldo kolun jayıp bata kılıp emi turayın
dep jatkanda, üydün katını menin kurjunuma eki nan salıp berdi. Andan
çıgıp ekinçi üygö kirdik. Kaysı üygö kirsek da menin körgönüm mından
özgörgön jok. Ar bir üydön ekiden kem emes nan alıp çıgabız.
Bir köçönün başına çıkkandan kiyin kötörgön kurjunumdun eki közü teñ
şıkay tolup çıktı. Oşol ubakta Mamirmazin:
— Üygö alıp barıp tögüp kel,— dep meni jiberip iydi. Beş sarjanday uzap
kalganımda:
— Tez kel! — dedi. Joldo ketip baratıp, «bayagı menin kayırçılık
zamanımda el uşunday mart bolso-çu» dep, bir oylop aldım.
Men kayra kelgiçe Mamirmazin bir da üygö kirbey meni kütüp turuptur.
— Bul künü üydön kur kalış bolboyt. Bul bir kudaanın bergen nasibi...—
dep koyöt.
Oşo künü şaşkede çıkkan tak beşimge çeyin tın-bay kıdırsak kerek.
Kurjundun eki közün tört jolu tolturup barıp töktüm.
Ertesi tañ erteñ menen töşöktön jañı turup, çokoyumdun boosun baylap
jatsam, Mamirmazin alaktap je-tip kelip:
— Kana, jönögün! Armoldonun koyu ketip barat,— dedi.
Koydu aydap çıgıp baratsam üydön:
— Açka ketti go,— degen katındın ünü çıktı.
— Nan aldı, bolot.
Tışka çıksam Armoldonun koyu saydı boylop, tömön karay jaypap baratkan
eken. Bir top jerge bargandan kiyin men da artınan jettim. Koyçusun
taanuuçumun. Atı — Jamat,— közü kök taştay, çeñkiygen, eerdinen ezeli
jelki ketpegen, moynu içke, kurkuygan sarı neme. Ekööbüz bet mañday turup
süylöşköndö, men jogoru karap kalçumun. Jaşı jıyırmalarda bar.
Men koyumdu koşup jiberip, Jamattın janına jakınday bergenimde:
— Ey keldiñbi? — dedi külümsüröp oozun ırsıy-tıp. Men da belgisiz
birdemege kubanıp baratkanday bolom.
— Toguz-Bulakka kaçan jetebiz?
— E toktamay ketsek, kün bata barıp kalamıs — dedi kamaarabay, öz
jagında kiyin kalıp koygon bir boz koydu tayagı menen jazgap kalıp.
Bir az bara tüşköndön kiyin:
— Endi kıştay ekemis joldas bolamıs...— dedi.
XXI

Biz Toguz-Bulakka kelgeni bir ayça bolgon. Mında köbünçö mal kıştatkan
baylar oturat. Kışında suuk kıyın bolso da mal eti menen çıgat. Jer ot.
Çiydin biyiktigi atçan kişinin boyu menen teñ. Bir tüp çiy-din düñgösü
kuçak kelip, başına turgan bubaktar salañdap, koy aralaganda jonuna
kuyulup turat. Koyön deseñ uşunda. Bir jerden on-on beşten çubayt. Koylor
jañı kelgen kezde koyöndu körüp dırkırap jönöp berçü ele. Emi könüp
kalgan; Kapılıstan çıga tüşüp, çuu koygon koyöndon selt etip koyöt da kayra
başın jerge salıp ottoy beret.
Joldoşum kündögü adatı boyunça, aldınan atıp jönögön koyöngo:
— Ayt! — dep kalıp tayaktı jiberip alat da kay-tıp: — Kap, senin! — dep
tiybegenine keyip kalat.
Koyöngo kalganda kolu tüz. Keede közdöp turup urgan-da tayak taamay barıp,
çiyge tiyip kalıp koyön kutulup ketçü. Bir itibiz bar. Birok jaramsız.
Kaçırıp kirgen koyöñun bir az barganda jogotup jiberip, kapılıstan
kezikken ekinçi biröönü kuup ketip, andan da kur kaytat.
Bir künü atayın çıgındık. Koyöndor jazatayım kaçıp kalgan uçurda
jolsuzga salbasa, köbünçö özdörü jasap algan belgilüü joldoru menen
jügüröt. Çiydi kırçıp jol salıp alat. Jamat bir mezgilde uşunday
jerlerdin birin ıñtaylap, düküygön bir çıçırkanak-tın tübünö bugup
kaldı da, meni koyön aydaganga jiberdi. Kettim. Çiy aralaş çıkkan bir
kalıñ karagandın artına çıgıp:
— Ayt, ayt!— degenimçe bolboy, bulak-bulak ırgıp, köp koyön jabıla kaçıp
jönödü. Jamat tosup turup kalganda tayak alıs ketti. Beri jaktan dırkırap
barat-kan koyöndor, anı körüp kalıp, ürküp joldon çıga berdi. Kiyinki
jolu urganda biröö budalanıp barıp oñolup ketti. Men koyöndun jataktarın
tayak menen salgılap, ölçöp çıgarıp turam. Bir sapardan jeti-segiz koyön
bir çubadı. Oşol topto ketip baratıp, joldoşumdun tuşuna bargan kezde
biröö jalp etti. Çokmor taamay tiydi belem, jünü burk ete tüştü. Men
jetip barganımça Jamat koyöndun artkı butunan kötörüp alıp:
— Jıktım! — dep ırsayıp koydu.
Oşol zamat terisin sıyrıp, bir çoñ çiydin tübünö ot koyup, külgö budalap
kaktap jiberdim. Etti jep bolgondon kiyin karasak, beti-başıbızdın çolo
jeri jok. Jamattın murdu köö bolup jüröt.
Keç kirip ketti. Çaçılıp jayılıp jatkan koylordu ışkırıp jıynay
baştadık.
Armoldonuku ayıldan oboço bir jalgız boz tam. Janında bir boz üyü bar.
Mında sogumdun eti turat. Jamat ekööbüz uşunda jatabız. Boz üy koy
koroonun eşiginin aldında. Armoldo bir semiz beeni soyup taş-tap, özü
Kuljaga ketkeni köp boldu. Üyündö beşiktegi jalgız balası menen katını
gana kalgan. Özünön katını köp jaş, arı ketse jıyırma beşterde dep
aytarlık çarçı boyluu, közü kapkara, beti togolok çımıragan kara katın.
Sözgö sarañ, özünün kereginen artık unçukpayt. Tışka çıkpay, ottu jagıp
salıp, uzundu keçke meştin mañdayında oturganı oturgan. Erteli keç üydö
bolgondo meşin jakkan, çayın kaynatkan biz. Özü bolso tamagın taptap
içip, ısık üydö ırahattanıp oturgandı gana bilet. Keçke ayazda jürüp
açıgıp kelsek da biz mezgili menen tamak içpeybiz. Erteñ menen ketken
boydon keçinde kelip birdeme jalmaybız. Özü bolso şaşpay oturup alıp,
tamaktı jaylanıp içip bolgondon kiyin anan bizdi çakırat. Et salsa
şıldır şorpodon başka artpayt. Munusuna da çıdaar elek. Biz jey turgan
elenbegen kara nandı kayraçkayra jasagandan erinip, köp kılıp, bir gana
jasap alat da, saktay berip anı kögörtüp salat. Kündö kögörgön çirik nan
jeybiz.
Uşu joruguna çıdabay ketip, bir künü üydön çıgıp baratıp, özünö çalabula uguza, Jamat:
— «Aç kadırın tok bilmeydi». Bizdin körgenimidi özü bir kün körsö
kayter edi? Ay, kuday jazañdı bergir!..— dedi.
Bir künü erteñ menen tamakka oturup jatsak aldıbızga köpkök bolgon bireki nan keldi. Çirip ketip-tir. Kündögü jep jürgönübüzdön da bötön.
Arasında pahtanın maydasınday ülpüldögön birdemeler ileeşip jüröt.
Adam jey turgan emes. Katınga öçöşkön bolup, ekööbüz eki tabakka toltura
tuurap, çayga çılap aldık da tışka çıgıp, itke kuyup berdik. İt jıttap
alıp basıp ketti. Jamat janı kaşaygan kişidey eşikti açıp turup tördü
közdöy kañk-kañk ettirip tabagın ırgıtıp jiberdi. Oşonu menen açka
kettik.
Mamirmazindin bul kızı kesseñ kan çıkpay turgan bir jez tırmak ele. Bul
tuuraluu enesi da «uşu kızım abdan sarañ» deçü.
Jalgan tüş çende öz jagımdagı koylordun çetin kayra japırıp taştap,
Jamattın janına basıp keldim. Anın kabagı bürkök, eerdi kebersip
ketken.
— Erteñ menen saga emne boldu? — dedim.
Jelki bolgon eerdin jalap özün karay tırsıldap ottop baratkan boz
toktunu «kişi» dep alıp:
— Tukumu kurup ketsin onun! Ogan biz de bir, it de bir boldı,— dedi.
— Uşintkenibizdi biler deysiñbi? Tabagın ırgıt-kandan körö kılganın
közünö aytkanıbız jön emespi?
Uşunu ayttım da beker urgança men bir añgemege salıp kettim. İlgeri bir
bay oruska jürüp, tamakka kenelgenimdi kep urdum. Baydın keñiriligin,
moldugun ayta kelip, uguuçumdun köz aldına ne bir türdüü ta-maktın jeti
atasın tizip öttüm. Bulardın içinen köbünçö bal menen mayga türdöp
bışırgan şirin nandar kulagına jagımduu tiyip jatkanday boldu. Jamat
menin sözümdü ıklası menen tıñşap turup, ulam şilekeyin jerge tükürüp
koyöt. Bir kezde:
— Toktaşı! — dep meni töşkö türtüp alıp, közü çakıraya .tüşüp: — Kaskır
ulıp jatır,— dedi.
Tıñşay kaldık. Elsiz talaada, körünböy muñduu kılıp ulup jatkan top
karışkırdın çuusu çıktı. Menin ukkum kelet. Ekööbüz koydun eki çeti
menen tez jürüp oturup, aldına çıktık. Eçteke körünböyt.
Talaa köñülsüz. Meltiregen eni-çeni jok boz talaa. Kündö körgön künüñ bir
kalıpta bolot da turat. Eç bir özgörüş, jañılık jok. Bar körgönüñ
añgıragan boz talaada jayılıp jatkan koy. Abaktıda jatıp zarıkkan
tutkunday içiñ bışat. Kulak keskendey jımjırttıktın içinde keçki küngö
çagılışıp, közgö bülbüldögön zakımdı karap turup, ar kıl oygo ketem.
Uşul kündön ketsem, aldan bir jañılıkka kabılçuday bolom. Bir
kalıptagı jımjırttık buzulup, tezinen bir jañıdan düynögö keziksem
degendey bolom. Bul ömür bir köñülsüz, supsur körünöt. Keede kıyaldanıp
kelip jakın arada mından kutkara turgan aldımdan bir belgisiz erkindik
elestep turganday tolkup, özümdü baktıluu sezem. Uşunday belgisiz oylordu
eş kılıp, kezek-kezek koydun çetine Jamat ekööbüz baş koşo kalgan jerde,
men:
— Uşul kündör bat ele ötüp ketseçi? — je bolboso: —jakında jazdı körör
bekenbiz! — degendi ayta berer elem. Jamat munumdu jaratpayt.
Dagı bir künü uşunu kaytalap aytkanımda:
— Ay... Akmaksıñ da... Ömiriñdin tez ötkenin tileysiñ,— dedi.
Oşol zamat men:
— Tez ötpögöndö uşul ömürüñdün emnesi kızık saga? — dep joop kütköndöy
betine karadım. Munu aytıp koyup, artınan, «uşul ömürgö özü ıraazı bolso
kerek» dedim içimden.
Tamak öpçap. Jarıtpayt. Bir künü janıbız kaşayıp, boz üydögü
alabakandan et kesip alıp, çokko bışırıp jedik. Jataar keç boluçu. Üç
bakandı tuurasınan koyup, tuzdagan etti şıkay ilgen. Kazı-kartalar sürsüp,
toñgon muzday burtuyup turat. Jamat baypagının
konçunan uçtuu bıçagın suurup alıp, ar kaysısın bıçaktın uçu menen
türtüp koyup, anan maga karap turup:
— Kunıñ ketken it, mınalardan bizge kıştay bir tistetpedi al!
Ot may kañırsıp, üydün için kaptap ketti. Jamat etti aralap, ali koburap
jüröt.
— Közü toymagan kunsız! Öziñ bermegen nemeni biz biytip jetik. Eñ
bolmaganda sorpanıñ mayın da kalpıp alasıñ. Biz bolsok, ayazdı-ayaz
bilmey mıñdagan koydıñ artında sandalıp aç jürmiz. Sen bolsoñ barin
jılanşa sorıp, ırahattanıp ıstık üydö jatasıñ...
Dagı bir tünü uşintip jatsak, maydın jıtı menen kelip, katın körüp
koydu. Karañgıda arı jakta özünün tam üyünön basıp kelip, boz üydün
jırtıgınan şıkaalap, közün jıltıratıp turup:
— Bul silerdin emne kılıp jatkanıñar? — dedi. Unçukkan jokpuz. Jamat
ekööbüz bir-biribizge karadık da tim bolduk. Katın kirip kelip, bir ese
bakan-dagı etke, bir ese otko karap alıp:
— Anday kılbay jürgülö! — dedi jüzün suutup. Uşul jerde bir tütün kazak
oturuuçu. Üyü bizdin
koy koroonun artında. Üydün eesi kırkka jakındap kalgan bir jesir katın.
On ekide bir erkek balası bar. Eköönün mañdayına bütkönü bir noopaz, üç
koy. Jamat ekööbüz keede tün içinde boşoy kalganda barıp kalar elek.
Katın açık-ayrım, jalpıldagan neme. Biz barganda bülösündöy açılıp,
japıldaşıp kalat. Biz da jırgap kalabız. Keede jarım tüngö çeyin
koburaşıp otura berip, tündün kanday ötkönün da sezbeybiz. Kış-tın uzun
tünündö kapkaydagını kojuraşıp oturup kaytkanda toydon tarkaganday,
köptön berki çeribiz jazılıp, sergip kalar elek. Ermegibizdin köbü jesir
katındın balası boluçu. Keede Jamat ekööbüz uşunun talaadan noopazın
minip, ketip baratkan jerinen karmap alıp, ölöñ ayttırçubuz. Balanın
tört-beş ooz bir ölöñü bar:
Oyda jok kelem degen osı jayga
Kedeyler jaldanıp jür birden bayga.
Kañgırap, jetim-jesir saya tappay,
Biz bolduk bıyılkı jıl ar bir sayda...
Uşunu aytkan sayın enesi:
— Osı karagım aman jürsö boldı magan. Kuu dünie kimge opa bolar deysiñ...
Aynalayın karagım! — dep koyör ele.
Bir künü Jamat ekööbüz kelip, uşunda jarım tüngö çeyin oturup kaldık.
Arı jaktan dagı bir baydın koyçusu keldi. Baarı beş-altı kişidey
bolduk. Men eşiktin aldında kaptagı tezekti jambaştap oturam.
Kolomtodo çok küyüp bolup, akırın gana kararıp, küñürt tartıp barat.
Üydün içi kobur-kobur. Añgeme jürüp oturup, bir irette bizdin kojoyun
katınga da tiyip öttü.
— Apırım av, tamak soga kaytip siñedi eken şirkin!.. Özi tipti bir
kıymıldamay oturadı goy,— dep kaldı jesir katın, Jamat ekööbüzgö kezek
menen karap.
— İye, üydön jılmaydı.
Katın bul jönündö kepti uzartıp kaldı:
— Özi de bir adamga jıldızı jok, tügin salgan neme eken. Osı altı aydan
beri avıl otırıp biri-birimizdin üyimizge kirip körgön jan emespiz.
Adamdan osınşa bezgen ne degen jan özi? Onan baskalar kazan asbayak, sogan
künü kalıp oturgan jok goy. Sol kuu peyil neme senderge da jöndi tamak
birmes av deymin...
Emi munu taştap koyup ölöñgö kirdik. Baarıbız kezek menen aytuuga ubada
boldu. Buga men unçukkanım jok. Adegende jesir katındın balası baştadı.
Bayagı biz ugup jürgön ölöñ. Maga kezek kelgende:
— Men bilçü emes elem,— dep tartkınçıktay baştadım ele:
— İe bilesiñ, ayt! — dep jaalap jiberişti. Alarga koşulup Jamat bir
jaktan:

Kırgızıñşa jırla,— dedi meni karap jıl-mıyıp. Kızıp turgan soñ
amal jok, birdeme dedim.

Kuldurap közüm tunardı,
Jakşılık bolor kün barbı?
Kimge aytamın kim ugat,
İçimdegi armandı?
Ar kimibiz bir sayda,
Adaşıp kaldık ar kayda.
Amal kurup turganda,
Kimden bolot bir ayla?..
— Base, sende bar! — dedi biröö men aytıp toktogondon kiyin.
Menden kiyinki kezekti taştap koyup, meni menen emi taanışıp
jatkanday tarıhıma kirip ketişti.
— Bu jerde kimiñ bar senin? — dedi jesir katın maga üñülüp karap. Aytıp
berdim. Menin ar kay jer-den süylögön, çaçırandı sözümdü, alar ditin
salıp ugup turdu.
— Jeriñ kaerde degi?
— Karkıradan bir künçülük arı —Isık-Köl degen jer bolot,— dedim.
— Neçe küñdö jetedi? — dedi arı jaktan kelgen baydın koyçusu.
— Bilbeymin. Biyaktın jolun körgön emesmin.
— Karkıradan arı kündük bolsa, bu jerden Karkıraga üç koñup jetedi. Tört
kündük jol eken,— dedi Jamat menin sözümdü tüzötüp.
— Bu jerde karasatın jakınıñ jok eken da? Endi jeriñe kete almay
kalganıñ goy?
— Köröbüz go...
— Aman bolsañ, bolganı beyşara! Er jetip alsañ bir künü sarttı tastap
kete berersiñ...— dedi jesir katın maga janı açıganday.
Bulardın sözünön korutundu çıgarganda bügün bul üydö menden ötkön şorduu
jok sıyaktanıp köründü. Uşul oturgandardın eñ şorduusu men bolup, alar
maga karaganda bir bakıttuu nemedey tuyuldu...
Bir kezde tışka çıktık. Jıldızdarga karasak tündün dalayı bolup
kalıptır...
------------------------------------------Jaz çıgarı menen Armoldonukunan koydu bölüp, toogo çıgarıp kettik.
Erteñ koy menen ketem degen tünü men, tañ atkança çırm etpey kakıyıp
çıktım. Ulam bir jagıma oonaymın. Uyku jok. Tün — jıl körünöt. Bügün
tañ atsa bir bakıtka jete turgansıp, köñülüm tolkup, alda kayda bir
belgisiz nersege süyüngöndöy bolom. Tün karañgısında, közümdü bir jumbay
kıyal basıp, jaldırap, karap jatam. Tışta birdemeler şıbır-şıbır
bolup, kayra basılıp kalat. Katarımda jatkan Jamatka karaymın. Al
jaman tonun basa jamınıp eçtemeden kaparı jok koruldap, uktap jatat.
Maga karaganda, bul tutkunda kalgan bir baktısız nemedey körünöt. Anın
kelerki tagdırın oyloymun. Ay beçara!..
Erteñ menen koydu aydaganı jönöp jatsam: —
Koş endi. Kıştay daamdes bolduk...— dedi Jamat.
XXII

Kiyinki jılı Mamirmazin koyun öz koluna kış-tattı. Kündö toogo jayam.
Uşu jılı küzdön tartıp, eçkige kara öpkö kelgen. Mamirmazin eçkilüü bay,
koydon eçkisi köp. Eki, üç ay içinde kara öpködön bir tobu kırılıp ketti.
Bıyılkı kara öpkönün tuşunda munun köbü eçki bolup kalganı, menin
taalayımdan bolgondoy körünöt. Ar bir eçkinin ölümü janıma iyne
jançkanday batat. Talaada jürüp biröö kekeyip, ottoboy turup kalsa anın
ayıgıp ketişin küyörman kişimdey tileymin. Kojoyundarım bul kırsıktı
menin karajoltoylugumdan bolgondoy, menin içimde bir ala kurt barday
körüşöt. Mamirmazin özünün bagına kirip maga kündö bir jañı tayak kesip
çıgat. Kündö tañ erteñ koroodon çıgıp baratkanımda: «Kapır uşunun
emnesi bar» dep kümön sanaganday, ala közü menen artımdan karap kalat.
Anın şektenip karap, akırayganınan atıp jibergeni jeñil öñdönüp,
eşiktin daldaasına kirgiçe beş sarjan jer alıs körünüp, kıypıldap
oturam.
Bir künü kojoyunumdun bir jakşı körgön kara töböl eçkisi talaadan oorup
kaldı. Erteñ menen boluçu. Bir kezde karasam, közü ölümkü tartıp, çöp
kırkpay kekireyip, koydun bir çetinde turup kalıptır. Eçkilerinen munu
bötönçö jakşı körüüçü.
— Eçkilerdin köbü uşunun tukumu. Ak joltoy özü,— dep katını kep salıp
oturar ele. Çöp jese jazılıp ketçüdöy, artınan dedektep turup kalgan
jerinen ulam kozgop aydap koyöm. Al köñüldönböy turup, başın jerge jakın
alıp barat dele kaytıp «jok, jürögümö barbayt» degen nemeçe bir tal çöp
kırkpay, közün ürgülötüp, kayra kekeyip turup alat. Keçke alek boldum.
Keçinde men barganda Mamirmazin tışta turuptur. Aldınan çubap, kirip
baratkan koygo közün alaktatıp kıdırtıp, ötkörüp jiberdi da, kirpigin
tez-tez kıypılıktatıp:
— Bügün amanbı? — dep sabırsızdık menen maga karadı. Oşo zamat joop
bere koyboy basıp baratıp tayagım menen tay tuyagımdın karın kıñ ettirip,
kagıp kalıp:
— Kara töböl oorup keldi,— dedim kılmıştuu nemedey bolup.
Men koydu koroogo kamap, eşigin bekitip jatkanım-da Mamirmazin üyünö
kirip ketip, katını menen küñ-küldöşüp kaldı. Katuuraak süylögöndö
sırtka ugulup turuuçu. Katınının jaşı kırk çamasında. Çekesi, közünün
tegeregi, eki jaagı kalıñ bırış. Beti jayık, erdi juka, közü akılduu
adamdıkınday karagan, tildüü neme. Erine karaganda bul oylonup
süylögöndöy sözü salmaktuu. Közdögönünö jetkirip aytkan uu tili bar.
Eşikte jürsöm, aş üydön bir kezde:
— Bul kapır kara joltoy boldu go? — dep alıp artınan — arkını tamak iç
dep koy? — dedi katını.
— Kimdi? — dedi kızı.
— Mukandı.
Bular bizge özdörünçö at koyup algan. Eşpaydı — Eşan, Bekkuldu — Beki,
meni — Mukan, Aşımkandı — Aşı dep çakıruuçu.
Kirip, ebi jok koljoygon çokoyum menen eşiktin aldına, sarı çılapçınga
jakın barıp oturdum. Başınan ençilep koygondoy menin ordum dayım uşul
boluçu. Mamirmazin, katını, Mukbul, eki kızı, erkek balası bolup törtbeş kişi biyiktigi karış kelgen japıs üstölgö tegerektep oturup alıp,
jabırap, tamak içip jatışkan eken. Bekkul menen Aşımkan jok. Suukta,
jıluuga kirip ısık kesme koluma tiygenge boyum çımırap, süyüp barat.
Kesme ortolop kalgan kezde eki jaagımdan samsaalap ter ketti. Ulam agıp
kele jatkanda tonumdun etegin kayrıp kelip sürtüp koyöm. Tamak içip
jatışıp, eşiktin aldında oturgan maga katını eköö kezekteşip, andasanda bir suroo berip koyöt. Maga karışkır körgöndöy karaşat. Baarının
aldında baylagan koydoy men oturam.
— Bul emne, kündö biri oorup kelet? — dedi bir kezde Mamirmazin maga
karap kabagın tüyüp.
— Men kaydan bileyin. Malga kelgen bir kırsık da...
— Ölüp oturup bütö turgan boldu go! Bu senin emneñ bar? — deyt katını.
— Eçtekem jok...
Maga bildirbey özdörünçö koburaşıp ketip artınan:
— Sen biröögö koşup kaytardıñ bele? Aytçı oşonu! — dedi Mamirmazin.
— Eç bir koygo koşkon emesmin.
Biz uşintip oturgan kezde koroodon bir eçki bakırıp kaldı. Tamak içpey
taş içkendey bolup, kolumdagı aşımdı taştap jiberip tura jönödüm.
Bayagı kara başıl eçki! Men jetkende dagı bir bakırıp, buttarın bir-eki
iret serpip aldı. Artımdan Mamirmazin jete kelip:
— Emne boluptur? — dedi közü bakırayıp. Aga ber-çü jooptun orduna, ölüp
jatkan eçkini körsöttüm...
Oşondon kaytıp üygö kelgenim jok. Ölgön eçkini jaylaştırgandan kiyin
bardım da bayagı Beyşembi ölgön tamga kirip, karañgıda tüyşölüp barıp
jata kettim.
Ertesi Mamirmazin meni bagına eerçitip barıp, örüktün jıgaçınan bir
tayak kesip berdi. Tayak butaktuu kadimki dubanalardın asa-musasının özü!
Anı berip jatıp:
— Saga kanday tayak tütpöyt kıstalak! Me mına munu bısmılda dep tutup,
sındırbay alıp jür. Mından bölök tayak alba! — dedi.
Koydu jayıp kete berdim.
Men mınabu kırdan aşa bergende, teetigi mañday-da alısta jıbırap koy
jayılıp jatkan badalduu biyikten biröö zañgırap saydı kötörüp koyö
berdi. Taanıymın — Joloman. Bul özöndö mınday obon salgan koyçu jok.
Kanday alısta, kaysı kırda jürsöm da munun ünü belgilüü — bayagı eken
deysiñ.
Bul Elakun degen baydın koyçusu ele, özü kazak. Kaytargan koyu miñge jakın.
Joloman bir top menden uluu da, çoñ da, maga karaganda köptü körgön,
köönörgön nemedey. Birok al meni balasıntpayt, mamilebiz teñtuş
kişilerdey. Ekööbüz koşulgan jerde köptön taanış nemeçe biribiribizden kenedey sır jaşırıp kalbay süylöşöbüz. Keede koydu toktotup
jayıp taş-tap kezek menen jomok aytabız. Joloman oşondoy, al kançalık
aytıp jatsa dagı bir tügönböy ulam arı jagınan tabılıp turganday bolot.
Özü boluk kızıl jüzdüü kelgen beti toptogolok, közü kıraanday jaynagan er
köñüldüü neme.
Anan çirkindin obonu! Çınımdı aytayın, men anday obondu ekinçi
biröödön ukkanım jok. Munuku özgölördöy jalgız gana adamdı jaşıtıp,
içke muñ tüşürgön kaygıluu karanday arman emes. Kayta köñüldü kötörüp
kaygıdan alıp kayrat bergendey erkin ele. Ünü alda-kaydan taanımal.
Badalduu betke miñ koydu jayıp taştap, özü toonun kılda başınan tayagın
tayanıp eñiştep turup alıp, teñi jok biyik ukkuluktuu koñur ünü menen
saydı jañırtıp birde kötörüp, birde kaltıratıp barıp, salıp ketkende
düynödögünün baarı mırs etpey, jalgız oşonu tıñşap turganday boluuçu.
Uşunun obonunda bir tereñ sır barday, keçke jakın saydı jañırtıp
salgan erkin obonu menin jürögümdü kozgop, kasiret-kaygıdan boşotup,
alda-kayda kötörüp sergitip taştaçu. Atam zamandan berki armandın künü
bütüp, emi aldan bir belgisiz erkindik elestep turganday boluuçu.
Joloman küñdö uşul. Keede küngöy-teskey bolup koydu bet mañday jayıp
taştaybız. Koylor tabılgının arasında teskeydin karın teep, aylana
jımjırt tartıp mıdır etpey toktop kalgan kez bolot. Oşol kez-de
Joloman akeñ zañgildin başına turup alıp bir koyö beret deysiñ! Oşo
münöt talaanı bezep turgan taasirdüü biyik ünündö bir türdüü sır barday.
Meni sagınıç jaylap, köñülüm tolkup alda kanday bir belgi-siz talapka
talpınganday bolomun. Ekinçi çıkpaçuday munarıp batıp baratkan kün ogo
beter taasirlenip alda kaydagı ötkön kündör eske tüşüp, düynö bir pulduk
körünüp, ömürüm tüştöy elestep, aldımda birdemeler karşı turup alganday
bolor ele.
Bir künü Joloman ekööbüzdün kozubuz koşulup ketti. Men koydun aldına
jañı jetip, bölüp taştayın dep jatsam al:
— Bara bersin, keçinde bölüp alarbız,— dep koydu. Koylordu jogoru
kaptatıp jiberip özübüz saydın
ayagında kaldık. Beker turgança kör-jerdin başın çatıp, añgeme kozgoldu.
Ekööbüz teñ tayagıbızga öböktöp bet mañday turabız.
— Saga kojayınıñ kalay karaydı? Tamaktı üsön dep berem? — deyt
Joloman.
— Jarıtpayt. Bir jez tırmak kelini bar. Menin künüm uşunun kolunda.
Kişinin açka jürgönü menen jumuşu jok. Bıltır kiçine tüzük ele. Bıyıl
egini bolboy kalgandan beri ogo beter kunu ketip kaldı. Toy-soñ da,
toybosoñ da bir çını kesme. Eçkisine kara öpkö kele baştagandan beri
mından beter kunu ketti. Senikiçi? — dedim men jogoru karay ördöp
baratkan koydu karap koyup kaytıp anın betine karap.
— Meniki erteli-keç eki ubak tamagın toyguza beredi. Tamagı keñiri.
Azıktı gana az alam...
— Anda jakşı eken.
— Sen, usu Mamirmazinde dagı eki-üş inilerim bar dep eñ koy. Olarıñdın
künü ne bolup jatır? — dedi Joloman, bir az ünsüzdüktön kiyin.
— Alardı men anda-sanda gana bir köröm. Keçinde barıp jatıp kalam.
Erteñ menen özüñ öñdönüp tañ zaarınan çıgıp ketem. Keede tamak içpey
ketsem da unçuguşpayt.
Közün irmebey bir azga butun tiktep oylongonsup turup:
— Saga soloruñ kıyın eken goy! — dedi.
— Ooba, baarınan oşolorduku kıyın...
— Eç nerse emes...
Uşul şaarda Ahmed degen dagı bir koyçu bar ele. Özü otuz beşterden aşıp
kalgan. Alıstan karaganda baykalbagan, berekesiz sakalı bar, japaldaş
sarı jigit. Jañıdan bir asıl buyum taap alıp kubanıp turunday
kıbıñdagan közü dayım külüp turuuçu. Ak-Suuda bul malay jürbögön uygur
az. Koyçulardın arasında biz munu köptü körgön bir karıyaday köröbüz.
Koydu kanday jerge jaysa toktoorun, asmanga karap alıp kündün açılaarın,
boroon bolorun, karışkırdın kay mezgilde tülöörün — baarın beş koldoy
bilet. Kolu may-da-barat işterge çeber. Janınan iyne üzgön jan emes.
Kementayın, şımının jırtık-teşigin talaada oturup özü jamap alat.
Kaçan da bolso kementayının içindegi jeñi çolok jamaaçıluu kara
kürmösünün bir çöntögündö ar türdüü kurak jip, kiyimdin ööndörü jürüüçü.
Keede kementayın çeçip, kürmösün, şımının alaasın, kaşattarın
körsötüp:
— Mine, osılardı özüm jamap aldım. Katınım bolmagan soñ kaytesin? —
dep jılmayıp külüp koyör ele. İşmeker katındardıkınan munuku tük
ayırması jok. Jamaaçılarbi menen kıyışıp tigişteri jımıldap turat.
Joloman ekööbüz tursak, bul kündögü adatınday:
— İ, turgan ekensiñder,— dep tetigindeyden külüp jañkı jerde bizge
basıp keldi.
Üçööbüz koşulgandan kiyin, koydun artınan basıp jogoru karay jürdük.
Saydın orto jerine barganda kayra kıyalap, jongo çıktık. Ahmed koburap
barat. Bir kezde közün şıkşıytıp çıgış jaktı karap alıp:
— Bügün boran bolar meken a? — dep koydu.
— Jongo çıgıp bir çoñ kara taştın tübünö koburaşıp, bir az oturgandan
kiyin, ordumdan tura kalıp:
— Üşüp kettik go — dep jiberdim ele:
— Endeşe nan jesek jılınar bekenbiz? — dedi Ahmed özü da bayatan beri
menin abalımda turgan nemedey.
Ahmeddin jüzaarçısın jayıp koyup belge tüygön birden nanıbızdı çeçip
alıp üç jaktap tuurap kirdik. Nanıbız biri-biribizdikinen ooduk
kıydıgı köp emes. Ahmeddin nanı saal jukaraak eken. Anın üstünö çetinen
ketip jep koyuptur. Jolomandıkı kalıñıraak, aytor emnesi bolso da baarı
teñ ortogo tüşüp ketti. Emi mından arkısın tempke karay ar kim öz
bagıbız-dan körmökpüz... Keç kirip kele jatkan kezde Joloman ekööbüz
koyubuzdu bölüp alıp jon ıldıy jönöp berdik. Ahmed öz jagına ketti. Men
aldıga tüştüm. Jer
alay-dülöy tüşüp, karduu boroon düynönü biylep turgan. Beti-başıbızdı
tumçulap arañ jürüp kelebiz.
Oşentip kele jatıp, bir kezde men artıma burulup karay bergenimde, bir
üç karışkır bulak etip jongo çıga tüşüp, tak Jolomandın koyunun tuşunan
kaçırıp sala berdi. Men körö koyup çıyıldagan japıs ünüm menen
kıykırıp kaldım ele biröö jalt kayra tarttı. Joloman köz aldında bolup
jatkan okuyanı oşogo çeyin körböyt. Al kulak murdunan çoloo jer
kaltırbay tumçulanıp, tebeteyin közünö basa kiyip alıptır. Jerdi karap
kelet.
Añgıça eki karışkır eki-üç koydun kuyrugui jutup jiberip, birden koydu
bölüp alıp saydı karay zırkırattı. Joloman oşondo gana körüp, uzap
ketken karışkırdın artınan aykırıp emi jönödü. Karış-kırlar alaktap
anda-sanda jalp etip artın karay koyup, aldındagı koydun kuyrugun kızılala kılıp kıyratıp ketip baratat. Artınan kıykırıp kuup ketip baratkan
koyçunu tootuşpayt. Joloman sayga kirip jakındap kalganda gana
karışkırlar koydu taştap jiberip, arkı betke atkıp çıga berişti.
Şaşpayt. Kayta kılçaktap karap koyöt. Kar kızıl jayan bolup kaldı. Üç
koydu jaralap ketti. Bir koydun kuyrugu şeñireyip jartısınan azı gana
kalıptır...
Ertesi kelsem Jolomandın kabagı bürköö. Bügün kündögüdöy ermekteşip,
sayda kötörüp obon salgan jok. Maga da köñülsüz boldu. Al da unçukpayt.
Kıyazı keçee kojoyunu urgan belem! Beti kögala, moynunda bir ayrık bar.
Keçke jürüp bar aytkan sözü:
— Keçee körör zamat nege aygaylamadıñ? — dedi maga, kabagın bürköp
turup.
— Aygayladım goy! Özüñ börküñdü közüñö basa kiyip alıp eşitmediñ.
Kaskır avelde üşev edi, man aygaylap jibergen soñ biri kayra tartkan.
Onıñ üstünö boranda davısım kattı estilmey jattı...— dedim men
kazakçalap.
Uşu künü keçinde menin koyuma çetten bir jolbun koy koşulup keldi.
Jolomandıkı emes, bötön. Anı katını menen keñeşip turup, şarıyattan
birdemesine jölöp koyup Mamirmazin tün içinde soyup aldı. Bul künü
Mukbul üydö jok boluçu. Çoñ şamşarın kurçutup jatıp:

Bar jetelep kel, kuday özü keçiret...— dedi maga Mamirmazin. Men
koygo baratıp: «Uşunça malı turup moldo başı menen uşunday kılat
eken ee» dedim içimden. «Eger eçkisi kırılbasa mınday kılbas
bele?» dep jana oyuma ketti.

XXIII

Jaz çıkkandan kiyin meni kara jumuşka salıp, Iymankulga koy kaytarttı.
Iymankuldun mında kel-genine bir jarım jıl bolot. Kazak bala boyu
mendey, közü bakırakay, murdunun uçu talpagayıraak, kaşının üstündö
kıygaç sızılgan tırıgı bar boz jalpak bala. Uşul Ak-Suuda bir agası bar
boluçu. Al Iymankuldu Mamirmazinge tapşırıp koyup, özü jazdın aldı
menen Jarkentke köçüp ketken.
Koş aydap jatkan kez. Bu jerdin elinde çanda birinde bolboso amaçtan
başka jer türtö turgan nerse bolboyt. Baylarında da uşul. Ak-Suunun
ayagındagı boz topuraktuu meykinge tüşsöñüz ar kay jerde arımı jok
amaçtarın çokçoñdotup koş at menen jer aydap jürgön eldi körösüz.
Uşunday koştun birin men da jetelep jüröm. Amaçtı Mukbul karmayt.
Koşko kirgenibiz köp bolgonu menen aydagan jeribiz çamaluu. Tañ
zaarınan kirip, jıldız tolgonço jürsök da bir arbıbayt. Kuuragan amaç
ukum jer albayt! Kereeli keçke bir jerde kayra-kayra tegerenip jatkanday
bolosuñ. Oñ kolumdagı küröñ at bulkup alganda, başı menen birge ketem.
— Tart! — degen açuu kıykırık menen kayra tırışıp-tırmışıp tartkan
bolom. Tün içinde uykuda jatsam da artımdan biröö «tart!» dep dayım
aşatıp sögüp jürgöndöy bolot. Kileygen çım menen urup jiberet. Men
çımdın epkini menen kömölönüp barıp kayra turam. Koştu toktotup koyup,
Mukbul közü bakırayıp ata-enemdi kıyratıp sögüp, muştumun kamdap meni
közdöy basıp kelet. Çoçup oygonup ketsem eçteme da jok.
Keçinde bolso eki kolum karışıp dalım kötörülböy kalat. Özüm da köptön
beri sasık tumoolop jüröm. Murdumdan suu toktoboyt, kañıljaarım
kakşıp, başım kañgırayt. Denem çıyrıgıp, közüm tunarıp, janım jer
tartıp turup alat. Jatmak kayda? Jadaganda murdumdun suusun aluuga murça
jok. Kereli keçke eki kolum deldeyip, eki jakta — tizginde.
Ürön alıp kelem dep Mukbul bügün keçinde üygö ketken. Elsiz jalgız
talaada jalgız küröñ at ekööbüz kaldık. Asmanda taruuday çaçılgan
jıldızdar jımıñdap, karañgı tün kirdi. Men attın aldındagı çöbün
oñdop koyup, jem berüüçü taardı jamınıp amaçtın janına bürüşö kettim.
Aylanama karaymın. Şaardın anda-sanda jerinen jıltıldap ot çıgat.
Mınabu bir ebakkı biröödön kalgan buzulgan jalgız tamdın janında
emgiçe üyünö ketpey topurap bir top eşek jüröt. Aygırları añgırap alışa
tüşüp, biri-birin tıraktap kuuşup ketet. Maga karaganda uşul eşekter
boştondukta jürgön öñdönüp körünöt. Jazdın koñur salkın jeli jürdü.
Alda kayda bir balçık suularda bakalardın çardaganı ugulat. Mende uyku
jok. Karañgıda, alda bir jerden karışkır uluganday, közgö körünbögön
biröölör jaşırın birdeme dep şıbıraşıp jat-kanday elesteyt. Karañgı
tün jım-jırt tartıp, birde-meni tıñşap turabı... Koştu bir aydan aşık
aydasak kerek. Munun artınan arık çabuu, sugaruu keldi. Je ak topurak
kelip, bul el egindi keminde üç sugarıp alat.
Uşundan tartıp üydü kezek-kezek gana bir körüüçü boldum.
Kaçanda men talaadan kelgen sayın Aşımkan karıñdaşım eşikte jalgız
tomsorup, karagattay möltüldögön akılduu közünön akırın gana möltüldötüp
jaşın tögüp oturganın körör elem. Al başkadan ayla bolboy, bir meni
kütüp oturganday, kaçan men kelgen sayın jetim kozuday jüdögön jüzü
menen aldımdan çıgıp arız-muñun maga dattaar ele. Uşul baykuş armanduu
jaşın aldıma tartıp, menden emne jardam bolot dep oyloyt eken!
Bir künü dagı talaadan kelsem eşiktin aldındagı bozorgon kirpiçke
köçügün koyup, toonu karap muñayıp oturuptur. Meni körüp ererkegendey ogo
beter için tar-tıp şoloktop ketti. Ün çıgarbay akırın gana bışaktayt.
Beti jüz jıl ıylagan adamdıkınday.
Janına basıp barıp:
— Emne? — dedim akırın. Adamdın booru ooruguday çilmiygen kolun
kaltıratıp, jaman mata köynögünün etegi menen eñkeyip, jaşın sürtüp
jatıp:
— Ravkan urup koydu! — dedi jaşıp.
— Emne kılbaysıñ dep urat?
— Jön ele...
— Köp urabı?
Monçoktotup jaşın tögüp-tögüp jiberip kaytıp sürtüp alıp maga
jaldırap:
— Kündö urat. Enesi, balası... baarı urat. Tamak da berbeyt? — dep içine
dartı sıybay solkuldap ketip, kalganın aytpay koydu. Iylaganda bütkön
boyunun baarı kıymıldap turdu.
Soorotoyun degen oy menen:
— Bekkul kayda? — dep köñülün alagdı kıldım.
— Sayda, uy kaytarıp jüröt.
Jeñim menen jaşın sürtüp, başınan sılap kalıp:
— Koy, mınday ıylabay jür sadaga. Antseñ men kapa bolom! Jaman
bolot...— dep teskeri karap basıp ket-tim. Men talaadan kelgen sayın
uşunun bozorgon tamga süyönüp, jurtta kalgan jetim kozuday jalgız
bozorup ıylap oturganı janıma dalay batkan. Köñüldü buzup içime tuz
salıp, jürögümdü dalay jaralagan. Menin jayımdı körüp turup, muñaygan
armanduu kızdın jaldırap jardam suraganı meni dalay kaygıga salgan...
Iymankul ekööbüz tışka koy koroonun janına jatçubuz. Kündö çarçap
kelgenge karabastan al koydon, men jumuştan boşop kelgenden kiyin
memiregen jum-şak tündö köpkö çeyin uktabay koburaşıp jataar elek.
Uşintip jatıp keede kıska tündün atkanın da bilbey kalçubuz. Ekööbüz
janaşa jatıp alıp, bolor-bolbostu kep urup köpkö kojuraşıp algandan
kiyin, içibiz kaygıdan boşop, köñülübüz sergip kalganday körünöör ele.
Başkaga batınıp aytpagan kapkaydagını biz aytaar elek. Oşol biribiribizden kıpınday jaşırbas eles. Iymankulga aytkan sırımdın baarın
men Bekkulga aytpas elem. Andan jaşırıp kalaar elem.
Uşunubuzdan toyup ketken nemedey bir künü:
— Antpey jürgülö, al jakşı ırım emes! — dep kojoyunubuzdun katını
tıyıp koygon.
Dagı bir künü uşintip jatkanda çapanın jelbegey jamınıp, üyünön çıgıp
basıp keldi. Anın darbazadan çıgıp kele jatkanın körüp biz sözdü koyö
koyduk. Tak başıbızga kelip toktop:
— Bu silerdin bütpöy turgan emne kebiñer bar? Aytkılaçı! — dedi.
— Jön ele jatabız,— dedim men. Al bir az turup:
— Süylöşpöy jatkıla, jetet emi! — dedi da kayra basıp ketti. Uşuga biz
önököt alıp ketkenbiz. Munu-buzdu koybogon soñ ögünçöröök bir künü:
— Biriñ koroogo kirip jatkıla! — dep da aytkan. Munun mintip
jatkanıbızdı köp barkka alçu emes.
Soñku ubaktarda Mamirmazin baştap özdörü birdeme-den çoçup turganday
sirkesi suu kötörböy ketken. Biz oşondonbu dep oylop jürdük. Mından bir
neçe kün murun:
— Tömöndön bolşevik degen kelet deyt,— degen kabar ugulgan. On altınçı
jılı kırgız ürkünündö kanday kubulmaluu kabar ugulup jatsa mınabu da
oşondoy! Kayta bul kabar andan suuk. Mınday kepti köbünçö Mamirmazinden
bolboso mında kelgen özündöy eşenderden, moldo, sopulardın süylöşüp
oturganda çet buçkaktap ugup kalabız. Bular Mamirmazindin közdöy bolgon
adamdarı. Biri da bolşevikti jakşı debeyt.
— Tömöntön bolşevik degen kelet deyt.
— Bolşevik jaman kaapır, adamga ırayımı jok, bir jandan keçken neme
deyt. Kezikkenin atıp, asıp, kıyratıp kelet eken...
— Kazak orustun koluna tüşkön adamdı koyö beret eken. Bolşeviktin koluna
tüşkön adamdı keskilep, kıynap öltüröt eken.
— Menşevik degen da bar deyt. El menşevik menen kazak orustun
jeñgenin tilep oturat. Kalayık kalkka oşondo gana jakşılık ornomok.
Birok bolşevik kaapır esepsiz köp sıyaktuu. Anın sanatı jok deyt...!
Uşintip ömürdö körbögön, ukpagan elge bolşevikti eç bir adamga
ırayımsız, özünön başkanın baarın taloo, kıruu, joyuunu gana bilgen bir
kan içeer, jan algıç, şumduk kılıp körsötüp jattı. Uşundan başka
alardın eç bir maksatı jok sıyaktuu bolup süylönüp jattı.
Bir künü tamak içip jatıp, katın-baldarının aldında Mamirmazin mınday
dep oturdu:
— Bolşevik jakındap kalgan okşoyt. Joldo katar kezikken şaardın malmülkün talap alıp, katın-bala debey kırıp, joyup kelatat deyt. Kazak
orustun bir şaarına kirip jalgız janın kaltırbay kırıptır. Özü sanat
jetkis köp deyt. Erteñ, bürsügündön Jarkentke kiret eken. Anda kelse bul
jer alıspı? Bir tün katat da kirip kelet. El Kıtayga jönöp jatat. Mukbul
emi biz kanday kılabız..?
Bayatan beri demin içine alıp, Mamirmazinden közün albay erip kalgan
katını, közün badıraytıp, çoñ açıp alıp:
— Ya-a-a alda! Uşunday balaa de. Mınabu kesepet-terdin bizge keseli
tiybes beken? — dep maga karadı. Bizdin emne keselibiz tierin men
tüşüngönüm jok.
Uşul kabar ugulganına on çaktı kün bolboy, Ak-Suunun kee bir bayları
çetinen buzulup, jarılıp, üy-bülö, mal-mülkü menen Kuljanı karay köçüp
da kaldı. Bolşevikti jogorkuday tüşündürüp, azgırıp aldap jatıp
ögüzdörü menen birge birin-serin kedeylerdi da jönötkönü boldu. Birok
bizdin Mamirmazin emne oy menen ekenin bilbeym — kozgolgon jok. Munu
menen birge jana bir top nemeler kaldı. Jusup boluş kaldı.
Kündördün birinde Iymankul ekööbüz Mamirmazinden kaçıp keteli dep söz
baylaştık. Bul oydu baştap çıgargan men elem. Iymankul da buga
kınjılgan jok. Munu aytkanımda «men da uşunu oylop jürdüm ele»
degendey kıldı. Bar aytkanı:
— Mınday çıkkanda kokus tentip, talaada kalıp jürböylü? — degen gana
söz boldu.
— Tentibeybiz, jumuş taap alabız. Kayda jürsök bir bolobuz. Özüñ körüp
turasıñ, uşu kündö turup kantip çıdasak bolot? Uşintip jürüp ele ölüp
ketebizbi?..— dedim men.
— Tigilerdi kantesiñ? — dedi Iymankul. Mınday çıkkanda bir bel
baylagan kişim barday men:
— Özüm abal uşu jerden uzabay turup, alardı kantip alam? Mamirmazindin
kolunda turup, aytkan oyum menen bolobu? — dedim.
— Iras, alar biz menen birge jürüp je kaçuuga jarabasa...
— Oşondoy, alardı jalgız men kötörüp jürö al-baymın.
Birok şart oşondoy bolup boljogon ubaktan murun jönöp kaldık. Tün
jarımı bolçu... Bir ubakta men Iymankuldu türtüp oygotup, kulagına
şıbırap:
— Tur, tañ atıp ketti! — dedim.
«Uşu biz bir balaanı tilep jürböylü» degen kişidey, adegende tura
koyboy ıñgıranıp, men jakka bir oonap aldı.
— Tur, erteñkige kalsak menin jok bolorumdu bilesiñ. Bügün je kettik, je
kaldık,— dedim men dagı uykusurap turgan jaş balanı soorotup jatkanday.
Akırın turup kiyine baştadık. Koroodo koylor oor oygo tüşüp, ömürlükkö
juuşagan nemedey memirep, tınıp jatat. Biz turup baskanda dandırdın
tübündö jat-kan kara döböt «buh» dep kalıp, kaytıp «i, siler beleñer?»
«Men da başka birööbü dep çoçup ketkenim» degendey bukuyup, başın jerge
koyup kayra jata berdi.
Biz tömön karay kirip, kalaanın ayagında bir eenge çıkkandan kiyin,
jolsuz jer menen tuura batıştı karay saldık. Ar kay jerde tün katıp,
egin sugargan dıykandar jüröt. Şaar kızık uykuda. Jer karañgı. Men
silerdi körüp turam degendey asmanda jıldızdar jımıñ-jımıñ etişet.
Tündögü boydon jürüp oturup beşim çende Kırgız-Sayga kelipbiz. Bul —
Ak-Suudan elüü çakırımday beri bir kazak orustun şaarı. Ak-Suu menen
Kırgız-Saydın ortosunda bir gana kıştak bar. Munu kiçi Ak-Suu deyt.
Kırgız-Say köp çoñ emes. Çamalap aytkanda beş jüzdöy tütünü bar çakan
gana bir şaar. Bul jerde ömüründö kırgız bolup körgön emes. Oşonduktan
bul emne üçün Kırgız-Say atalıp kalganı maalımsız. Özü toonun tübündö.
Batış jagında bir çirköö turat. Şaardın eki çeti menen teñ jılanday
iyreleñdep agıp jatkan çoñ suular bar. Konuş jayluu jerge tüş-kön! AkSuuga karaganda munun tabiyat baylıgı mol.
«Kırgız-Say» dep sırtınan ukkanıbız menen özün birinçi körüp
turganıbız. Oşonduktan kele sala şıdır kirip ketüügö bata albay, beregi
bir kara çokuda oturup alıp, köz aldıbızda jaynap turgan şaarga karap
köpkö çeyin oylonup turduk. Bir top zamandan beri orus betin körö elekpiz!
«Keçe bir künü ata jurtubuz keskileşip ketken biröönün koluna tamak
izdep, bügün kaysı betibiz menen barabız? Azır biz kirip barsak oşondogu
kegi menen baarı bir kırgız dep ekööbüzdü teñ bir çoñ muştumu bir jerge
jaylap salsa kantebiz? Jön öltürsö da birdeme, keskilep, kıynap öltürsö
araçalap koyö turgan kim? Bizdin ölügübüzdü izdep, bul jerge kim keler
deysiñ? Kelgende jarım tıyınça paydası ne? Bizdin mında tentip kelip,
kimdin kolunan ölgönübüzdü kim bilet? Öltürör da süyröp barıp bir
kabakka taştay salaar. Karga kuzgun közübüzdü çukup, kurt-kumurska uyalap,
bir-eki kündö irip-çirip da bütöörbüz. Je mınday kılbas beken? Mınday
kıla turganday biz emne kıldık? Al kezde muştumday balabız. Bizdin
kolubuzdan emne kelet? Kılsa çoñdor kıldı. Oşondo «Sarı orus-tun baarı
orus» dep, orus attuunun baarın joolabay, elüü jıl ezgen zalim padışaga,
andan kalsa köpös baylarga karşı çappadı bele? Uşulardı eske albas
beken? Mından ötüp arı jürgön menen şaar jok, baarı bir ölöbüz. Je
joldon oylonboduk. Jok — barabız. Ölsök ölörbüz. Bizçelik el ölböy
koyupturbu. Biz ölgöndö düynönün kılı kıyşayıp kalmak bele. On altınçı
jılı Korumdunun oozunda koydoy kırılgan el emne? Biz oşolordon
artıkbızbı? Ayda, barış kerek. Bara körörbüz...»
Çokuda jatıp, uşunday oylor köz aldıbızdan bir zamatta jamırap öttü.
Uşintip, oylonup oturduk da bir kezde jondon tüşüp keldik. Kursak aç. Keç
kirip barat. Arı jaktan sezbey kelsek da köçögö kirgen jerden bir kalıñ
joonun arasına kamalıp kalgan aybanday köründük. Adamdarı mınday
sürdüü körünörbü! Köçödön birin-serindep kişiler ötüp turat. Çıçaygan
muruttuu kazak orustar. Şımdarının eki janı kök. Mınday adamdardı
birinçi körüp oturgan sıyaktuubuz. Ar bir adam janıbızdan ötkön sayın
elektr togu kelip tiygendey bolot. Biröölör emi kaçırıp kelip, bizdi
kılıç menen salıp kalçuday, baarın çakırıp alıp, taş menen atkılap,
kıykırıp, jabılıp sabaçuday bolup körünöt. Ar bir adam attagan sayın
uşul körünüş elestedi da turdu.
Bara-bara könüp kettik. Adegende bir çoñ köçönün başınan tüşüp, ayagına
çeyin eç bir üygö burulbay, maksatsız adamday keñgirep, jürüp oturduk.
Ekinçi köçögö tüşköndön kiyin bir koroogo kirsek, kojoyunu jılañbaş
çıgıp kelip, eşiginin aldına çendetpey turup, tüksüyüp:
— Nan jok, ayda! — dedi. Barbaygan çoñ sakalı bar japaldaş kelgen,
kürsüygön joon neme. Baya biz körüp kele jatkan kazak orustardıkınday
şımının eki janı kök menen kıyılgan. Uşul mezgilde sarayınan bir eki
koroz meldeşkendey jarışa çakırıp turdu.
Kayra burulup baskanı jatıp:
— Jumuş suraybız,— dedim men.
— Jumuş! Kanday jumuş eken? — dedi külüm-süröp.
— Kanday bolso da...
— Silerdin koldon emne jumuş kelet?
— Kelişinçe...
Uykudan oygonup ketip, azır esin taanıgan kişi-dey közün keñireek açıp,
bizge karap tüsün özgörtüp:
— Ayda,. jumuş jok! — dedi.
Keç kirdi. Iymankul ekööbüz al künü şaardın çetine çıgıp, talaaga
tünödük. Ertesi dagı jolubuz bol-boy kaldı. Şaardın ayagında gana bir
kedeydin üyünön özök jalgap aldık. Jumuştan tüñülüp, kayır suraganga
kirdik. Bul kesipke men Iymankuldan tajrıybaluumun. Bayagıda kıtaydan
kaytıp kele jatıp: Kal-jat, Jalgız-Say, Açanokun, Dardamtı, Ketmen,
Dobun degen jerlerdin birin koyboy taptagan biz elek. Birok,
kayırçılıktın kanday adisine salgan menen bu jerdin elinen köp önbödü.
Enesinen adaşkan jetim kozuday köçö tentip kaldık. Birde tabılsa, birde
jok.
Uşul kalıpta jürüp aradan üç-tört kün öttü.
Dagı bir şor kaynap jürgön künü köçödön kele jatıp, bir kazak jigitke
joluktuk. Eki betinin söögü urkuygan, uzun boyluu neme. Kolunda çala
butagan kayıñ tayagı bar. Üstü başı samtır-sumtur, keypi: köp itke talatıp
azır kutulup çıkkan adamdın özü. Jay suraştık. Bu jer menen ança-mınça
taanış eken. Biz jayıbızdı süylöp jan baguuga keñeş suradık. Al:
— Endeşe sender bulay kılıñdar,— dedi bir kezde, janıbızdan suu
kötörüp, ötüp baratkan bir kazak orus katının köz aldınan ötkörüp
jiberip, oylonup kalıp. Iymankul ekööbüz ıntaabız menen oozun tiktey
kaldık.
— Orustarga taudan ışkın terip kelip berseñder nan beredi...— dedi.
— Işkını kayda bolot?
Artına burulup tayagı menen nuskap:
— Sonau körüngön biyik,— dedi, bir karagayluu toonu körsötüp.
— Kançalık bar?
— Azır jönösöñdör keçke jetesiñder...
Söz büttü. Iymankul ekööbüz keleçek tagdırıbızga ışkındı bel baylap, açözök buralgan boydon tetigi melmildegen kök jayıktı bet alıp jürüp
kettik. Biz oşol asman meljip turgan biyik toogo barabız!
Bul kezde kün beşim bolçu. Saydın joluna saldık. Keçke jürüp, küügüm
kirgen kezde bir jalpak çokuga keldik. Birok ışkınduu jerge bügün jetpey
kaldık. Ayıl jok, bir balkaçının üyü bar ele, kiyin kaldı. Tün kirip
baratkan soñ, ışkının erteñ tabarbız dep, bir kalıñ çöptün arasına
kirip, muzdak baltırkandan toyö jep alıp, oşo jerge jata kettik... Mından
başka kılar aylañ kaysı?
Tün karañgı. Toonun arkıragan suugu bir kezde üşütöyün dedi. Ekööbüz teñ
tizebizdi bürüştürüp, biri-biribizge ıktay berebiz. Aylana jımjırt.
Memiregen koyuu karañgı tün alda kanday bir nersege tüşünö al-bay
jatkanday birdemeni tıñşap turganday bolot. Batış jakta bir sayda
ömürdön bölök jaralganday jar-kıldap turgan jalgız ot çenden bir it
üröt. Alıs... Bizdin mañdayıbızda tünörgön kalıñ karagaydın için-de,
uşul karañgı tüngö ılayıktalıp bütköndöy, bir kuştun kürküldögön
korkunuçtuu dabışı çıgat. Tereñ Saydagı çoñ özön alıstan sozdugup,
kaygıluu bir adam balasının armanın obongo salıp jatkanday, bir
kalıptan jazbay ozondop turat. Too ıldıy sokkon jelargı menen terekter
dirildep, çöptördün başı şuudurap akırın gana çaypalat...
Tabiyattın uşunday kubuluştarın baykap jatıp, köñülüm belgisiz
birdemege kozgolgondoy, men köpkö çeyin uktay albadım. Iymankul ebak
koruldap ketken.
Bir kezde tañ agardı. Iymankuldu oygottum. Al ordunan turbay jatıp, obolu
jaagına kuyulup kalgan şilekeyin alakanı menen janıp alıp, «Bul jerge
kaydan jürüp kelgenbiz» dep tañ kalgan nemedey, çılpaktuu közü menen
alaktap eki jagına karadı.
Tünögön jeribizden bir az arı jürgöndön kiyin, bir biyik borçuktardın
arasındagı kalıñ ışkınga keziktik. Kün toodon kılayıp kalgan. Şüüdürüm
kete elek. Çöp belden. Tık-tık etken kekilikterdin ünü ugulat.
Kün tüşkö kulagan kezde, ekööbüz eki kuçak ışkın menen toodon tüşüp
keldik. Saydın oozunda kardonçunun janınan öttük. Kırgız-Sayga kirip
ışkınıbızdı kıdırtıp jüröbüz. Alar bizdin beçara kolubuzdan tan-dap
turup kereginçe alışat. Biz alardın bergenin alabız. Oşentse da keçeeten
beri emgek kılıp, aç talaaga tünöp terip kelgen ışkınıbız bir köçönün
ayagına jetken jok. Bardıgerin tört üygö sattık. Bir, eki tutamday
ışkınıbız birdemesinen ayıptalıp ötpöy kaldı.
Antken menen bügündük karajat taap aldık. Tüş ooy bergen mezgilde mınday
çıgıp çirköönün art jagında bir arıktın jeegine kelip, tapkan
nanıbızdı suuga çılap jey baştadık. Tuura jagıbızda kaptaldap ketken
jalgız ayak jol menen bir-eki kazak orus balası bizdi tamaşalap ışkırıp
ötüp barat. Artındagı biröö bizge taş ırgıtat. Alardı körmöksön bolup
oltura berdik. «Baydın erke baldarı bolso kerek» dep oyloybuz. Eköö teñ
tentek.
Janıbızga dagı bir jegendey nan alıp kaldık.
Uşintip bagıp jürüp aradan bir top kün ötköndön kiyin, uşul jerde bir
tütün kaşkarlıktan jumuş tabıldı. Kalaanın ayagında apiyim bar eken,
ekinçi otoosu jürüp jatıptır. Kündö erteñ erte ketip iñirde kaytabız.
«Iras boldu» dep kubanıp kaldı.
Birok bul bakıt uzakka bargan jok: üç tört kündön kiyin jumuş bütüp, biz
dagı sendelip köçödö kaldık. Bayagı kesipke kayra tüştük...
Emne sebepten ekeni este jok. Bir künü Iymankul ekööbüz bölünüp ketip
ertesi tabıştık. Al bügün keçke meni izdeptir. Şaardın çet jagında bir
köpürödön,
keçke juuk kezigiştik. Iymankul aç okşoyt körünüp turat: eki jaagı
sorulup, közdörü çüñüröyüp, kereeli keçke şamalda jürgön koyçuday eerdi
kebersip kurgap turat. Keçeten beri açıkkanın, eçteme tappaganın, kay-da
jürgönün ayttı. Ekööbüz teñ köpürönün jıgaçına jölönüp, suuga karap
öböktöp turabız. Ansız ötkörgön tarıhımdı men da süylöp berdim.
Oşentip tursak ele kütpögön jerden bir kezde:
— Emi men kantemin? — dep Iymankul jaşıl ketse bolobu!..
— Oy, saga emne boldu? — dedim men.
— Je jumuş jok, je jatar jeribiz jok...— dedi jeñi menen jaşın sürtüp
jatıp.
Iylagan balasın soorotup jatkan kişidey, ünümdü kaadaluu salmak menen
çıgarıp:
— Jumuş tabılat. Uşunça jurttun içinde jürüp ölüp kalmak belek. Koy,
ıylaba. Oy joluñ bolgur! Ança-mınçanı körböy da kişi bolobu?
Mamirmazinde dele çıdap jürbödükpü? — dedim men kayrattanıp.
— Anda eç kurbasa jatar jeribiz bar ele go... Iymankul kolduragan kolu
menen közünün jaşın
eki-üç iret sürtüp aldı.
— Koy! Iylagandı koy, boldu. Mınday jerde kayrat kerek,— dep eerçitip
alıp arı karay basıp kettim.
Uşundan köp uzabay men uşul jerde Kırgız-Saydın malın bagıp turgan bir
kırgızdı taap aldım. Küñgöylük sayak eken. Atı Şadıkan. Ürkündö Kuljaga
barıp kaytışıptır. Bul jerde kırgız bar dep menin oyuma da kelgen emes.
Köptön beri «kırgız» degen at esimden da çıgıp ketken sıyaktuu ele.
Bul kırgızdı men bir kazak jigitten uktum. Al bir künü maga köçödön
jolugup:
— «Uşul şaarda bir kara togolok kırgız bala tentip jüröt deyt.
Körgönüñör bolso meni aytıp koygula» — dep bir mal bakkan kırgız seni
surap jüröt,— dedi maga.
— Üyü kayda eken! — degenimde:
— Mınabu kalaanın başına çıksañ, eki boz üy körünöt. Oşonun biröö,—
degen.
Buga süylöşköndün ertesi kırgızdı taap bardım. Üyü bayagıda biz ışkınga
baratıp körgön Saydın oozun dagı eki boz üy eken. Oşondo joldon kirbey
ötköngö azır ökünöm. Bir üyü kazak. Kırgız-Saydın malın uşul eki üy
bagıp turat eken.
Şadıkan çepeygen arıkçıray gana sarı kişi. Serbeygen sarı sakalı bar.
Eki jaagı menen eeginin sa
kalının uzundugu birdey. Jaşı kırktardan aşık emes. Üstündö jeñi
kırılgan kızıl çapanı bar. Ar bir sözün kıldattap oylop süylöyt. Mınabu
çıgdandın janında, jırtılgan elekti çüpürök salıp jamap butu kolu
joon, togolok bir kara katın oturat. Tasıraygan közünün üstündö koyuu kara
kaşı bar. Bul Şadı-kandın zayıbı boluu kerek dep joromoldodum. Mından
başka dagı bir ayal jüröt. Bul tiginden jaşıraak. Söök-saagı içke. Jöö
jılanday süyrölgön, uzun boyluu, kara toru neme. Üldüröp süylögön sözünö,
kıymılına karaganda jüünü boş neme bolso kerek. Bul Şadıkandın kelini
bolup çıktı.
Baarı tört baş jan eken. Ekööndö teñ bala jok. İnisi uy kaytarıp
ketiptir. Keçinde kördüm. Jaşı jıyırma beşter çamasında, alañdagan
çoñ közü bar ak kuba jigit. Atı — Japarkul eken. Keçinde kirip kelip,
oturbay jatıp:
— İ, munuñar kim? — dep jat közü menen alaktap maga karadı.
— Talaadan taap aldık,— dedi Şadıkandın ayalı tamaşalap. Japarkul
menin jayıma tüşüngöndön kiyin:
— Kırgız deysiñerbi? Adam, kırgız közgö sonun körünüp kalıptır,— dedi
maga şektüü közü menen karap.
Tamak içüünün aldında, Şadıkan menin keleçektegi mildetimdi
tüşündürüp oturdu.

Eki üyübüz uşul şaardın uyun bagabız. Muzoo-sun baguu da bizdin
moyunubuzda. Küzündö muzoo başına birdemeden egin beret. Iras
boldu. Özübüz da sendey bir balanı tappay jürdük ele. Katınkalaçtar kaytara albay eginge tüşürüp jiberet. Sen emi jakşılap
kay-tar. Alar özdörünün ookatın kılsın. Tigi üydün da bir balası
bar. Oşol ekööñör kaytarasıñar, bildiñbi...

XXV

Şadıkandın ayalı — Jiydekan bir kezde:
— Tur, kagılayın muzoogo bar,— dep akırın meni türtkülöp, oygotup
jiberdi. Tañ atıp kalıptır. Men turup tışka çıksam, toonun başınan kün
jañı kıltayıp kele jatkan eken. Keçigip kalıpmın. Aylana köşügöndöy
momurap jımjırt tartıp turat. Asmanda kaşıktay bulut jok. Aba taptaza.
Tumşuktu jelge tosup jatkıñ ele kelet.
Keleçektegi joldoşum menen emi taanıştım. Ekööbüz üydön bir çıgıp,
tömön karay birge bastık. Közü kapkara, murdu kırdaç, eti jok çilmiygen
arık kara bala. Boyu menden pasıraak. Eski tonu bar. Butundagı çokoyun,
baltırın jip menen çırmap alıptır. (Men jıñaylakmın). Kiyizden
kılgan boz baypagı bar.
— Atıñ kim? — dep suradım.
— Irakımbay.
Bir az bara tüşköndön kiyin maga kılçayıp külümsüröp:
— Senikiçi? — dedi.
Kedeydin balası bolgon menen turmuşka köp iylenip, bışa elek bolso
kerek. Körünüp turat. Ata-enesi, agası, ejesi bar eken. Agası Japarkul
menen uy kaytarat eken. Biz bada çogulta turgan jerge barsak, agası oşol
jerde turuptur. Tartaygan uzun boyluu, jaagı kere karış kelgen, murdu
kuştun tumşugunday iyri, koyuu murut kara jigit. Özünö jaraşa çubalgan
uzun kara taarı bar. Orustun bergen eskisi bolso kerek.
Bada şaardın kılda başındagı bir köpürönün janına çogulat eken. Uşu
jerden biz eki uyçu, eki muzoo-çu bolup,— tört kişi tura kalıp, uylardı
bir bölök, muzoolorun bir bölök kılıp, iyrip turabız. Katın-kalaç debey
ala-kula bolup, ar kaysı köçölördön birden, ekiden samsaalap, top-tobu
menen muzoolorun, uyların aydap kelip, ötkörüp berip jatat. Mına mında
bir moyunu kürsüygön küröñ buka jerdin astınan unçukkanday alda kaydan
küñgürönüp kelip, boştondukka semirip, jerdi çelip, küçtüü butu menen
topuraktı jonunan alıs çapçıp ırgıtıp turat.
Kün kötörülüp kalgan. Bada çogulup boldu belem. Bir kezde Japarkul
aldınan jaza tayım uçkan bödönögö tap bergendey kolun sermep kalıp:
— Al, ayda! — dedi.
— Jerge batpagan maldı topuratıp aydap jönöp berişti. Muzoolordu
iyrip kalıp, alar uzap keteer menen biz da jönödük. Beri bolgondo beş jüz
bar! Jogoru karay aydap oturup Saydın oozuna jakın toonun tübündö,
meltiregen tüzdö bir çoñ baktan öttük. Munu «Iybandın bagı» deşet eken.
Tegeregi bek. İçinde düynö jemiştin baarı bar. Baktın kölömün köz menen
ölçöp aytkanda kenen eki teşe bar dey turgan.
Uşul baktan bir az ötüp talaa tügöngöndön kiyin Saydın içinde bir kalıñ
tokoygo kirdik. Muzoolor tokoygo jitip-jitip ketti. Özübüz muzoolordun
jolun tosup, Saydın ooz jagında bir çoñ kölökölüü taldın tübünö
bekindik. Kün ısıy baştadı. Irakımbay beri jaktan baratkanda maga:
— Bızaular jaman. Kaşıp ketedi,— dep eskertip koygon. İş jüzündö munu
men özüm da kördüm. Iybandın bagına kelbey jatıp, ulaktay sekirip, eki
jaş muzoo kayra jönögöndö zorgo jetpesminbi.
Muzoolor tokoygo kirgen soñ, tınçıp kaldı. Biz çokoyubuzdu çeçip, batekbaypagıbızdı jayıp taştap, jeñildenip dayar bolup oturduk. Bir
az ubakıt ozdu.
Oşentip eçtemeden kaparsız otursak ele, bir kezde, katarımda jatkan
Irakımbay:
— Ketti! — dedi.
Uzunumdan tüşkön boydon kılçayıp karasam, eki muzoo tömön karay
sıraktap jönöp kalgan eken. Jat-kan jerimden uçup turup men da jönödüm.
Muzoolor suunun arı öyüzündö ketip barat, men aldınan utur çıgayın degen
oy menen joldu kıskartıp beri öyüzünö saldım. Menin çıkkanımdı körüp
kalganday, bara tüşüp alar katuu jönödü. Men da köşörüp aldım. Iybandın
bagına keç kirbey bir tumşuktan imerile ber-gende kaçkındarga kuup
jetip, kayra tostum.
Kayra kelsem Irakımbay beri jayılıp çıkkan bir top muzoolor menen
alek bolup jürgön eken. Men janına kelgenden kiyin külüktügümö ıraazı
bolgondoy:
— Jetip aldıñba? — dep ırsayıp koydu.
Az turup dagı bir tobu jönödü. Men alıstan kaçırıp kalıp üçöö kutulup
ketti. Bulardı da «ketti!» de-gende körüp kaldım. «Ketti» dedik —
tüşünüktüü. Mından artık sözdün keregi jok. Irakımbay keede kapısınan
şaşıp kalganda gana «ketti, ketti» dep eki-üç aytıp jiberet, Bul söz
köbünçö muzoolor çukul jer-den kaçıp jönögön kezderde jumşalat. Birok
men kuugandardın köbün kutkarganım jok. Irakımbay kuugandardın çanda
biri bolboso köbü jetkirbey ketti. Jetkirbesine közü jetebi, je daki
bolup kalganbı, aytor mendey janın taştap artınan sürö tüşpöyt. Bir az
jerge çımın-kuyun bolup kuugansıp barat da muzoolor uzay bergende turup
kalat.
— Ay attiginiñ, bir tobun kaçırıp jiberdik ee— dedim men keyip.
— Oo, bügün jakşı! — dedi Irakımbay.
— Emne üçün?
Bir eki basa tüşüp jakın kelip, meni jañı körüp turganday betime tiktep
tura kalıp:
— Kündö kuday salmasın, jıyırma otuzdan ketedin...— dedi.
— Tosçu emes beleñer?
— Tosamıs. Aligi Japarkuldun kelinçegi özü bir maymaktap jürö almagan
neme eken. Kaşkan bızoulardın barın de men kayratınmın. Keyde bızoular
jabıla kaşıp jönkigende jalgız özüm ee bol may kalam. Ol eş nersege da
jaramaydı. Avzın aşadı da turadı. Anau bir kün jıyırmaday bızou kaşıp
barıp, eginge tüşüp ketip orus tölötöm dep pale salıp!..
Keç beşimden ıldıy kulagan kezde!
— Endi aydaytın ubak boldu,— dedi Irakımbay.
— Mezgilin bilesiñbi?
— Dal ubagı endi, biz barganda bir azdan kiyin sıyır keldi... Çaçılıp
ketken muzoolordun baş ayagın jıynap, ekiden, üçtön bolup, top-tobu menen
kölökölöp jatıp algandarın turguzup ayday baştadık. Ulaktay sekirgen
jaş muzoolor, aydagan jerden sıraktap, oyun salıp jönödü.
Ertesi tüş mezgilde kün jaadı. Erteden beri bür-kök boluçu. Asman
tamtıgı çıgıp, sögülüp jatkanday jarkıldap tarsıldap turup bir kezde
çorgodoy töktü. Jark-jurk etip kelip tiride jok katuu dabış menen kün
kürkürögöndö muzoolor dirtildep jıgaçtardın tübünö korgolodu. Men koyunkonçumdu kımtılanıp başın jogoru karatıp, üygö jölöp koygon kuurguçtay
üp-süyüp, bir çoñ taldın tübündö butumdu tiktep tikemden turup turam.
Jıgaçtın jalbıraktarın tırsıldatıp, jaan tınbay sabap turat.
Uşul jerde jalgız özüm jımjırttıkta turup, oylonup ketipmin. Kıyaldın
bir tobun jamıratıp öt-körüp jiberip, bir kezde Iymankul esime tüştü.
Ekööbüz ajıraşkanga bir top boldu. Men bayakıda Şadıkandıkına kelgende
al bir kazak oruska malay jürüp ketken. Oşondon beri körüşö elekpiz.
Jürgön üy kaysı köçödö ekenin da bilbeym.
Kişi kolduu bolup ölgönü, jok öz ajalınak oorup ölgönü maalım emes:
kiyin Iymankuldu öldü dep uktum.
Aradan bir ayday ubakıt ötköndön kiyin üyrönüp kettim. Kündö toodon
tüşüp kele jatkanda, Irakımbay joldon üyünö burulup kalat. Men
muzoolordu ay-dap şaarga kirip ketem. Kay bir üydün muzoolorun üyünö
aydap barıp bersem nan berüüçü. Birok bardık muzoonun üyün taanıbaymın.
Oşonduktan kee bir muzoolordun artınan tüşüp alıp, kayda burulsa oşondoy eerçip jürüp oturçumun. Oşentip barıp üyün taap alam. Al üydün
muzoosun taanıp, belgilep koyöm.
Birok baarınan birdey jolum bolo berçü emes. Köbünese baylardın üyü kur
çıgarat. Kaçan da bolso jardılar kayrımduu kelet deyt Jek London. Munu
da baş-tan keçirgenbiz. Kazak kırgızdın ayılın aralap jürgöndö da,
nepir dandırday bolgon ak üylördön kur çıgıp kaydagı bir ütüröygön
jaman üylör berer ele. Mınabu Kırgız-Saydın kazak orustarı da oşondon
ayırması jok.
Uşulşaardın kün çıgış jak çetinde koroosu buyumga jardı bir
japıraygan jalgız üy bar ele. Biri mala kızıl, biri küröñ — eki muzoosu
bar. Jazbay taanıymın. Uşul üydün muzoosun aydap barıp bergenimde kur
koyçu emes. Jaşı kırk çamasında, jüzü jarık, boyu tiptik toktoo bir
katını bar. Jay irmegen külümsürögön süykümdüü közü menen karaganda
kişinin içindegi sırın körüp turganday boluçu. Münözünö karaganda —
sözgö sarañ. Kaçan da men bargan sayın uşul katındı körör elem.
Bir künü keçinde barsam maga bir jup-jumuru kalaç berip jatıp eki
böyrögün tayanıp tura kalıp, közü menen karap kalıp maga birdeme dedi.
Kazakça tantır-muntur tildi bilçü. Tüşündüm.
— Bayagıda kayır surap kelgen bala sen beleñ? — degendey boldu.
Bizge jakın jerden bezelentip biröönü kuup barat-kan ak korozdu karap
kalıp men:
— Anda jumuş surap kelgemin,— dedim anın beti-ne karabay uyalıñkırap
turup.
Uşundan arı tartıp köbünö taanılıp aldım. Murun körgöndö «kazak»
deçülördün köbü kiyin meni «bızouçı» dep çakıruuçu boldu. «Bızouçı»
degen at maga bir darajaluu bolgonumday körünöt. Kulagıma jakşı ugulat.
Bir künü keçinde muzoolordu şaarga kiyrip jiberip bir köçö menen kayra
kele jatsam Jiydekan joluktu. Biröönün işin kılıp alparıp berip üygö
kay-tıp baratkan eken. Kün batıp kalgan. Kündögü muzoo çogultçu jerden
ötüp baratsak at sugarıp turgan bir jigit:
— Ey, bızou nege eginge tüsürösüñ şaytan! — dedi bizge karay.
— Kaçan kördüñ?— degenimçe menin sözümö kütpöy:
— Emi jiberse, ato baş sındıram! — dedi, biz ötö bergende muştumun
tüyüp kalıp.
— Atañdın başı sındırasıñ! — dep kaldım men. Munu ukkan, ukpaganın
bilbedim. Oozumdan uşul sez çıgarı menen katarımda baratkan Jiydekan
meni kap-taldan ukup kalıp:
— Koy, antip aytpay jür, kızık balasıñ go! Oruska teñelip. Kelip alıp
urup koyso kantesiñ? — dedi. Unçukkanım jok.
Biz üygö kelgende Japarkul koynuna katıp kelgen bir sınık bölkönün
kükümün kenedeyin jerge tüşürboy çeberdep tabakka kübüp jatkan eken.
Biröönün işin kılıp berip alıp kelgen nanın Jiydekan da koşup
jiberdi.
Tamak jagına kalganda bul üydö bir Şadıkandan başkanın baarı
tabışker. Katındar bolso körüngöndün jipşuuların iyrip, eskisin jamap,
birdemelerin kılıp berip alat. Men — muzoosun aydap bargan üydön alam.
Japarkul talaada tuugan uydun muzoosun jetkikirip berip alat. Tapkan
oljobuzdu keçinde baarıbız ortogo salabız.
Alardıkınan menin dagı bir artık kireşem bar ele. Uşul Kırgız-Saydın
toosunan büldürkön sıyaktuu bir barjaygan jemiş çıgat eken. Murun körgön
emesmin. Özü taştuu jerde küñgöydö bolot. Uşunu kazak orustun katın
baldarına terip alparıp bersem nan berüçü.
Birok baarıbızdın kününkü tapkanıbız bir jegen-den çıkpayt. Keede
Jiydekan menin taap kelgenime alımsınbay:
— Joldo jep algansıñ go? — dep kümön sanap oozuma karar ele.
— Jegenim jok, bergeni uşul,— deymin. Uşundan on çaktı kün ötpöy
Kırgız-Sayga bir çoñ
özgörüş kirdi. Anın sebebi bayagı men Ak-Suuda ukkan «Bolşevik» degen
söz! Bul söz Kırgız-Sayda da köptön beri jaylap algan. Oşondo Ak-Suunun
eşenderi, bayları Bolşevikti köpkö kanday türdö kılıp tüşündürsö, bul
jer da oşol.
— Bolşevik — bir eldin taalayına karşı jaralgan kalayman. Adamdı ayö
degen jek, jandan keçken buzuk. Jaş baldardı kılıçtın mizinde,
nayzanın uçunda oynotot. Anın bir maksatı: aldınan kezikkenin atuu, kan
tögüü, kıruu, mal mülkün taloo, çarbanı büldürüü... Mına, Bolşevikter
uşul üçün gana jaralgan. Alarda mından bölök tilek jok. Anın koluna
tüşkön adam jatsa soo kalbayt...—dep tüşündürüp jattı, Kırgız-Saydın
buzukuları.
Birok uşul kep kanday ukmuştuu bolup aytılıp jatsa da Kırgız-Saydagı
malaylardı köp korkunuç daarıgan jok. Munun sebebin özüm da bilbeymin.
Talaganda menin emnemdi alat, öltürgöndö menin kaysı jazıgım üçün
öltüröt degenibi, aytor köp sezgen jok. Kayta men da içimden oşolordun
kelişin tilegen kişidey alar kelse uşul köñülsüz, sur ömürdün
jımjırttıgı çakçelekey buzulup, özüm eki taalay joldun birine
tüşüüçüdöy bolup, alda kanday bir belgisizdikke köñülüm tolkundanat...
«Bolşevik kelet eken» degen sözdör murun bir alıskı kabar sıyaktanıp
körünsö da, bu kündö jedep çındıgına jetkendey, andan eç kim kaçıp
kutulbay turganday, ne bolso da emi anık bolordoy körünüp turdu. «Jakın
kalıptır. Bügün-erteñden kelet eken. Jarkentten ötüptür. Bolşevikter
jerdin betin berbey kaptap kelet deyt» — degen sıyaktuu sözdör kündön
küngö küç alıp baratkan.
Uşundan köp keçikpey:
— Kazak orustar bolşevikten çoçulap turat. Opekun, atamandar baştap
kaçuuga kamınıp jatat. Kural jaraktarı menen kıtayga kire kaçıp ketip
jatkandar da bar eken...— degen kepter jayılıp ketti.
Tegi Kırgız-Sayda baştagı tür jok. Mayramdarda jıynalıp arak içip,
biylep üydü töbösünö kötörüp, jabıla ırdap jırgap jatkanda, men köçödön
ketip baratıp terezesinen körüüçü üylör kayda! Baylardın sol-kuldagan
kızdarı, boz baldarı bolup, erteli-keç mayramday kiyinip, çogulup ırdap,
garmon tartıp zook-tor murunkuday tışka çıkpayt. Alar barıp alıp abanı
jañırtıp, kök şiberdi uypalap jatçu tokoylor, suunun jaşıl boyloru,
bul kündö toy tarkaganday bolgon.
Men bir künü şaardan üygö keç kayttım. Kün açık. Asmanda jıldızdar
jıbıray baştadı. Ketip baratıp joldo bir suunun boyuna köñülüm tartıp
oturgum keldi. Uşunday jımjırttıkta tabiyattın suluulugun karap
oturgandı süyör elem. Suunun boyunda butumdu sunup, tunuk aba menen erkin
dem alıp, akırın gana şırkırap jatkan agımga karap, oygo ketip oturam.
Aylanam ölüktöy jımjırt. Alda kayda bir alıstan bakanın çardaganı
ugulat. Bir kezde şaar jaktan muñduu kılıp çirköö kagılıp, anın karañgı
tündü kaygıluu kılıp kaltıratkan dabışı menin kıyalımdı termetip alda
kayda uzatıp ketti...
Kazak orustar üç kündön beri tınbay köçüştü. Erteden keçke Saydı
boşotpoy arabaların kaldıratıp, karagaydın arasına barıp jogolup
jattı. Baylar birin-serin kalgan dünüyösün alıp, akırkı köçtörü menen
sandalıp bügün ketip barattı. Bolşevik kelet dep boljogon kün da bügün.
Mına mında biröö araba sınıp artına çıçañdatıp bir uyun baylap alıp
jakındap kalgan joodon kaçıp baratkanday aşıgıp tüşö kalıp
birdemelerin oñdop koyup, jan talaşıp jogoru karay tartıp barat. Şaarda
çanda bir eçtemesi jok tomayaktar birdi-jarım kempir-çaldar bolboso köp
jan kalıp jarıtkan jok. Şaşkanınan kaçkındar malının köbün taştap
ketti. Men kaytarçu muzoolor kündögüdön ança böksörböptür. Zakon boyunça
sudya kaçpayt eken dep ukkanbız. Kündö kaynap jatkan Kırgız-Say bügün
ölüktöy tunjurap, eesiz üylördö kıtkılıktagan tooktordun, ördökkazdardın gana ünü çıgat. Eki kündön beri çirkööö da kagılgan jok.
Kün beşimge tayap kalgan kez ele. Men muzoolordu toodon tüşürüp kele
jatkam. Jalgızmın. Irakımbay üyünö ketip kalgan. Asman açık. Aba keçke
juuk salkın tartıp turdu. Egin baş alıp kalgan kez.
Uşintip ketip baratıp bir ubakta tömön jaktı karaganımça bolboy, Çarın
jaktan jerdin betin berbey kılkıldagan sansız adam sap tartıp,
meltiregen talaaga salıp, tuura Kırgız-Saydı karay bettep kele jatkanın
kördüm. Azır alıs. Çarın menen Kırgız-Saydın aralıgı tabaktay çuñkuru
jok meltiregen tüz. Uşu jerden karaganda oy-çuñkuruna çeyin
alakandagıday körünüp turuuçu. Beregi kaptap kele jatkan san-sız asker
atam zamandan berki armanına jetip jerdin çetinen baştap, bul düynönü
kıyratıp adamzattın jañı ömürün jasap kele jatkanday kalıñ tuman bolup
kötörülgön koyuu çañdı kiyin taştap zırkırap aydap kelet. Joonu bet alıp
kılıçın janıp, mıltık oktop, nayzasın sunup kele jatkanday teñi jok
janduu kop askerdi körgöndö maga bayatan beri seziktenip kelatkan korkunuç
orduna kubanıç öñdüü bir belgisiz tüs kirdi. Uşularga bir aralaşsam,
ezelten berki armanımdı bir aytıp kalsam, oşolor menen birge bolup,
kanduu may-danga birge kirsem — oşentip ezelten kapasta jatkan çerimdi
bir çıgarsam degendey bir belgisiz sezim payda boldu. Etim kızıp, boyum
dürküröp, jürögüm kabı-nan çıkçuday tolkup ketti. Munun sebebin özüm da
bilbey kaldım. Bir sebepte nayzanın uçunda ketembi dep da oylop aldım.
Mınday da emes. Uşul jerdi jetkirip ayta albay, jaman til menen somolop
gana koydum. Buga men künöölüü!
Agımdap kele jatkan kalıñ kol emi şaardın ayagına jakındap kalgan. Men
Iyvandın bagınan ötüp oy-go tüşkön kezde körünböy kaldı. Oşol ubakta
kaydan-jaydan ekeni maalımsız: Saydı bet aldıra beş-altı iret
çuuldatıp mıltık atıldı. Aylanamdı karasam tırs etken jan bilinbeyt.
Ar kaysı jerlerde anda-sanda burk etken mıltık tütünü gana körünüp kalat.
Men üygö jetpey orto joldo kaldım. Kişisi körünbögön mıltıktar atılıp,
ulam jakındap kelet. Kapiletten ok janıp ketebi dep delbelektep ketip
bara jatıp bir kırga çıga birgenimde tak meni sıypap ötüp jat-kanday
tiride jok açuu dabıştar menen dagı bir top mıltık atıldı. Eçtemege
tüşünböysüñ... Arı jaktan kamırabay kelsem da bul jerde şaşıp kaldım.
Men kırdan jügürüp aldımda bir kabakka kire bergen jer-de tüsünö katuu
korkunuç belgisi kirip, közü çakırayıp kalıñ çalkanga jañı tıgılıp
jatkan biröö maga:
— Ey, jin urgan neme. Jat bılay! —-dep kolun sermep kaldı. Bir az
büşürköp, uşul nemeni taanıy ket-tim! Bayagı Iymankul ekööbüz tentip
jürgöndö ışkınga jumşagan kazak eken.
Muzoolor egin çöp debey kaptap tömön kirip ketken. Men çalkanga kirgen
kezde arı jaktan dagı biröö de-min ala albay entigip jügürüp kelip:
— Oy bay ay, endi kaytemiz! — dep jantalaşıp bizdin janıbızga
korgolodu. Al kelip koşulgandan kiyin üçööbüz çalkandın arası menen
jörgölöp jogoru karay jürdük. Menin beti-başım bilekterim tızıldap
kaldı. Çalkandın çakkanın da baykaganıbız jok. Jörgölöp baratkanda
biröönün sogonçogu menin oozuma tiyip ketkendey boldu. Çalkandın kişi
boyu kelgen kalıñ jerine barıp jattık. Kapçıgaydı jañırtıp mıltık
ündörü jazbay ugulup turat.
Aradan on beş münöttöy ubakıt ötköndö kılıç mıltık asıngan şıñkıygan
sur kiyimdüü karager atçan biröö tak mañdayıbızda bir jondon çıga
tüşüp, biz jaktı karap atın oydoloktotup toktoy kaldı. Korkup kettik.
Añgıça bolboy bir jaypak tebetey kazak oşol atçandın janınan ötüp,
bizdi karay dalbaktap jönöp kaldı. Kalıñ çalkanda tıgılıp jatkan bizge
alaktap jetip kelip:
— Öy, jürüñdör! Bizge tiymeydi eken. «Jay-jayıñ-da tınç jata beriñder»
— dedi. Ane özü karap tur,— dedi. Öñündö çoçugan tüs jok — kamaarabayt.
Biz çal-kandın arasınan turup alıp üydü karay jürdük.
Şañduu, sürdüü askerler bizdin eki üydün janın-dagı jol menen jogoru
karay tınbay dabırttap ötüp sayga kirip jogolup jattı. Katın-kalaç debey
jabalaktap tışka çıgıp karap turuşat. Bizdi jalt-jalt karap koyup attın
bardık jürüşünö salıp, jogoru karay koygulap, ötüp baratkan askerlerge
karap:
— Ya arbak!..
— Beçara karıpka kubat ber!..
— Ya parbardıger saktay kör!
— Oñ joluñdan...— dep koyuşat berkiler. «Kuday bilet» bular uşunu kimge
arnap aytıp jat-
kanın özdörü da bilbese kerek dep oyloym. Uşunday dese, çaap baratıga kay
biröö bizdi karay kolun jazgan:
— Korkpogula, korkpogula! — dep koyöt.
Oşol köptün içinde ketip baratıp, entikken atın toktotup eköö bizdin
ayılga burula kaldı. Joldun boyundabız. Eköö teñ jaş jigit. Biri tatar.
Kazak orustardın jönün suraştı.
Bularga joop bere turgan erkekter Irakımbaydın atası menen ele
Şadıkan! Tatar jigit berkilerdin sözün joldoşuna ulam orusçalap beret.
Al atınan öböktöp alıp bardık diti menen ugup turat.
— Kazak orustar kayda ketti? — dedi bir kezde. Bu jolu apalaktap Şadıkan
joop berdi:
— «Bolıievikter Sarı tokoydon beri ötüp kalıptır» — dep mından eki-üç
kün murun aytıp jürüşkön. Üç kündön beri köç tıngan jok. Eñ akırkı
köçtör bügün jönödü.
Baarı teñ uşundan arı karay kapçıgayga kirip jogolup jattı. Maldarının
köbü mından...
Omuroosu köbüktönüp turgan atının tizginin tar-tıp ketüügö ıñtaylanıp
jatıp orus jigit birdeme dep kalgandan kiyin tatar:
— Emi siler korkpogula. Eç kim tiybeyt. Şaardın içine barıp çogulup
algıla...— dep jürüp ketti.
Jogoru karay tınbay dabırttap, çaap ötüp jatkan askerlerdi körüp, menin
köñülüm tolkup turdu.
Abal uşintip jatkan tuşta, Kırgız-Saydagı birin-serin katın-kalaç
malaylar keç kirip, bir jerge çogulup aldı9. Baarı tört-beş tütün. Eki
tütün badaçı da uşundabız. Üylördü jayına taştap, kiyizmiyiz öñdöngön
gana birdemelerdi kötörö kelgenbiz. Jıynalgan jeribiz bada çogulçu
köpürönün artındagı jalgız üydün janı. Üy eesi kaçıp ketken. Koroosu
jımjırt turat. Biz oturgan jerdin tüştük jagı menen kıygap agıp jatkan
Kırgız-Saydın suusu bar. Kök şiber çöp...
Tün kirdi. El eçtemege tüşünbögöndöy biri-birine söz katpañ ar kay jerde
jaldırap gana karap oturat. Oşol kezde bir soldat joldon burulup bizdi
karay tarttı. Aldında kuyrugun çolok kırkkan karager at. Baarıbız karap
turabız. Baya keçinde bizdi bu jerge jıynap ketken soldat go del oyloduk.
Oşol boluu kerek... Janıbızga bastırıp kelip oñ kolu menen kılı-çın
karmap atınan tüştü da çette turgan biröönö karmatıp koydu. Türü jaman!
Kele salıp eldi koydoy iyrip oturguzup salıp, aralap emne bar dep ar
kaysı jerde tompoyup jatkan buyumdardı kılıçı menen bir sıyra saygılap
öttü.
Oşentti da keçikpey işke kirişti. Özü bir çetke turup alıp, jaldırap
karap oturgan eldi, çetinen bir-den çakırıp alıp, koyun-konçun tinte
baştadı. Bar bolgonu «Otur, tur» — degen gana sözdördü bilet. Katarga
turup kezek menen barıp, karalıp jatabız. Tintken kişilerin başkalarga
koşpoy, bir bölök oturguzup jatat. Biz oşentip jatkan kezde, erteñ
menenki Çarından çıkkan askerler kuugan joonun artına tüşüp, dabırttap
ötüp Sayga kirip mıltık atkılap karañgı tündün tınçın alıp jatkanday
bolup turdu. Alar antip jatkanda, bizdin soldat koyun-konçubuzdu tintip,
baldırap sögüp öz işi menen bolup jattı. Kay birinin janınan
birdemeler taap alıp, karañgıda budalap çöntögün közdöy urup jatat.
Bir kezde kezek maga keldi. Men oturgan jerimden oşo zamat tura koyboy
bir az kidirip kaldım ele al ordunan atılıp turup:
— Tur! Ah tı...— dep sögüp jiberdi.
Oşondo menin janımda jarım tıyınga tatırlık buyum jok. Üstümdö
tamtıgı ketken jalgız çapanım bar. Butum jıñaylak. Soldat çögölöp turup,
koltoygon joon kolu sıypalap kelip deneme tiygende bütkön boyum dürküröy
tüştü. Obolu baltırımdan jogoru karay bir sıyra kaysalap ötüp, anan
çapanımdın içi-tışın aylandırıp karay baştadı. Çapandın kee bir
jerinde çogulup kalgan jündün böltöktörünö köbüröök toktolup, kenedey
jerin kaltırbay karadı. Başımdagı jaman kalpagımdı alıp, için karap
kayra berdi. Meni bolgondon kiyin ekinçi topko koşup koydu. Menden
kiyin Şadıkan ele. Anı tintip jatkanda çapanının eki jak öñürün eki
kolu menen daldaytıp özü karmap turdu. Bir ubakta anın beşmantının
çöntögünön birdeme taap alıp janına salganday boldu.
El ortolop kelgen kezde too jaktan tömön karay ötüp baratkan bir-eki
soldat bizdi körüp beri buruldu. Alardı körüp bizdin soldat işti toktoto
koyup, aldınan utur çıgıp, bizdin köñülübüzdü jaylap korkunuç-tan korgop
turgan kişinin sıpatın bergendey alar menen jayaktap süylöşö ketti. Tili
jok aybanday kama-lıp biz oturabız. Alardın tili orusça. Birok
kebetesine karaganda jañkı neme bizge janı açıp, bir jerge çogultup
akıl-nasaat aytıp, tüşündürüp bizdey şorduulardı korkunuçtan korgop
turgan bir kamkorçu bolup jatkanday köründü!
Oşentip karañgıda koburaşıp turup al eköö bir kezde bastırıp ketti.
Alardın karaanı jogoloor menen berki kayra işke kirişti. Kalgandarın
tizip koyup, birden çakırıp bayagıday tinte baştadı.
Jalgız arman bügün uşunun öñ-tüsün jakşı taanıbay kalgandık! Baya bir
şireñke tartıp, boporosun jandırganda gana bir çala-bula baykap kaldık.
Orto boyluu, tikiygen sarı murutu bar, kabagı biyik, közü jaman,
ırayımsız bir çenden çıkkan mitaamdın sıyagı. Soldatça kiyigeni bolboso
jürüş-turuşun, keypin, ırayımın — bayagı Kızıl-Kıyadagı Çoñkolgo
okşottum. Tak oşonun özü!
Tündün dalayı bolup kalgan. Karañgı. Soldat bir kezde baarıbızdı tintip
bütüp, oljogo karık bolup algandan kiyin, özü mınday bir çetke çıgıp
tınıgıp boporos tartıp aldı. Bara-bara dandadı! Boporosun tartıp bolgon
soñ kamçısın üyürüp, boktop, eldi koydoy iyrip, başıbızga üzüktü çümköp
kelip:
— Jatkıla!—dep buyruk etip baarıbızdı jatkıra baştadı.
Menin oñ jagımda biröönün başı kıltıyıp kaldı ele:
— Başıñdı çıgarba! — degendey kılıp sögüp kelip, kamçı menen bir
saldı. Oyu menen bolup jatabız. Ötkündön korgologon nemedey jalpı
kömöröbüzdön tüşüp üzüktü çümkönüp kaldık. Soldat tekşi körünböy jattı
beken dep aralap körüp jüröt.
Bir kezde bizdin mañdayıbızda jatkan toptun içinen:
— Oy bay, Jake! — dep çañırgan bir ayaldın açuu dabışı çıktı.
Oşentkende men çümkönüp jatkan üzüktün çetin kiçine jılçık kılıp
karasam, soldat bir ayaldı jatkan jerine tur dep jetelep jatat. Taanıdım,
Irakımbaydın jeñesi. On toguz jaştarda suluuça kelgen bir ak juumal
kelin ele. Jañkı jaman ündön kiyin soldat bilekten alıp, dagı jür
degende kelin tartkınçıktay berdi ele, beşmantçan çıpıyıp turgan
nemeni jondon arı çıp ettirip tartıp jiberdi. Kelin jañkıdan beter
bakırıp barıp, üzüktün aldında jatkan kayın ata-sının janına barıp
korgoloy tüştü. Eldin köbü şıkaalap okuyanı körüp turat... Soldat
tarsıldatıp sabap kirdi. Añgıça bolboy:
— Oy bay, karagım ay! Kayteyin, baarımız kırılamızbı endi?—dedi
biröö. Kaynatasının ünü. Oşent-kende kelin tabışın çıgarbay kaldı da
soldattın koştoosuna erip jürüp berdi. Artınan karap turabız... Bizden
bir az mınday uzap baktın içine barıp toktoştu. Bak janıbızda. Alar
oturgandan kiyin, karañgıda çöptün başı kıymıldagansıp emi kelindin
agargan joolugu gana körünüp kaldı...
Kayra kelgenden kiyin, soldat emi eçteme kalgan jokko» degendey attanıp
aldı da tömön karay salıp kirip ketti. Kelin elden uyalgansıp, bakta
kalıp, al ketken siñ bir topton kiyin keldi. Jañkının artınan naalat
aytıp biz kaldık...
Eger uşul tündü aytıp kaltırbasam, bul menin moynumda keçilgis karız
bolup kalaar ele. Munu menden bölök eç kim aytpayt da. Ekinçiden men munu
tak oşol tünküdöy tak oşol jerde bolup ömürdü kayta körböymün da. Bu
jerde jalgız söz artık aytkanım da jok. Kayta jetpegeni köp...
Ertesi biröö barıp tündö bolgon okuyanı Bolşevikterdin bir çoñuna
jetkiriptir. Bizdin arabızda ilgeri malay jürüp, orusça til bilgen bir
kırgız bar ele. Oşol aytıptır. Alardın başçısı soldattın tündögü
jorugun ugup alıp tişin kayrap açuusu kelip: «Oşonu taanısañar
körsötkülö, azır atıp taştaymın!» dep-tir. Komandirdin bul sözü çın
nieti menen aytılganına közü jetken soñ, jañkı barıp dattangan kişi
«mınabu» dep körsötö bergen eken, köptün aldında oşol ele
jerden tapança menen basıp jiberiptir. Barakelde!
Oşol soldat esime tüşkön sayın naalat aytıp koyöm.
Şaşke çende Bolşevikter köp kazak orustu toodon aydap tüşürüp keldi.
Baarı teñ atçan. Köbü jaman kiyinip keypin buzup algan. Tandap alıp
kelgendey jalañ Kırgız-Saydın bayagı joondoru. Birok baarı emes. Köbü
kaçıp, kutulup ketiptir. Bulardı şaardın kılda başındagı bir çoñ köçögö
iyrip alıp ortosunda bir kara argımakçan jaş jigit bardıgerinçe
şakıldap süylöp kazak orustardı jekirip sögüp turat. Biz karap turabız.
Eç kimden aybıkpaybız, üyür bolup aralaşıp ele basıp kaldık.
Bolşevikterdin başçısı jañkı jigit bolso kerek dep oyloduk. Özü
jalındagan kayrattuu közü bar, şıñkıygan arıkçıray uzun boyluu,
kelbettüü kelgen ak kuba suluu jigit. Aldında kulagın karışkırday
tikiytken suluu kara argımak oozdugun kemirip tuylap turat. Jıynalgan
tutkundar ayıbı moynuna koyulup kesilgen künökörlördöy ün da, söz da jok
jerdi karap tunjurap kalgan. Bulardı uşintip jekirip turdu da bir
ubakta on çaktı kişini boşotup jiberip, kalganın aydap alıp, arı karay
kirip ketişti.
Beşim çende Kırgız-Saydın ayak jagınan birdeme tırtır etip köpkö
basılbay atılıp jattı. Ömürdö biz ugup körgön dabış emes. Uşul ubakta
kün bürkölüp kiçine dıbırttap turgan.
— Pulemet menen atıp jatat!..— dedi biröö.
Bul dabış basıla tüşkön kezde, tak oşol tırıldap jatkan jerden toonu
karay kürsüldöp zambirek atıla baştadı. Zambirek ünün men bayagıda
Muzarttın suusunda taanıp kalgamın. Oydon turup atıp jatkan zambirek
ogu asman menen zuuldap, küñgürönüp ketip kalıñ karagayluu toonun içine
barıp kürs-kürs tüşüp jattı.
Keçke juuk. Japarkul menen Irakımbaydın agasın mal soyup ber dep
Bolşevikter alıp ketiptir. Alardın koşu şaardın ayak çeninde bolçu.
Bulardın ketkenin ugup artınan men da jönödüm. Men barganda eköö bir
uydu jıgıp salıp, terisin sıyrıp jatkan eken, Men koşko jakınday
bergende, körüp kalıp Japarkul:
— Ket arı! — dep kolun şiltedi.
Munu kanday oy menen ayttı dep oylop kayra basa turganday toktop kaldım
ele, alardın arı jagında birdemeni kaytarıp arı-beri basıp turgan sur
kiyim-çen soldat, Japarkulga birdeme dep kolun şiltep koydu. Al jön
boldu. Soldattın munusu meni «Tim koy» degeni eken. Bardım. Soyup jatkan
uydun butun maga tarttırıp koyuştu. Anı soyup bolgondon kiyin men
kemegelerde asıluu turgan jeti-segiz kazanga toltura suu kuydum. Ot
jaktım.
Uşunday bir top mayda barat jumuştardı bütürgöndön kiyin bir kezde
Japarkuldun buyrugu boyunça keteyin dep jatsam:
— Ey barançik! — dep bir soldat maga kolun bulgap kaldı. Baya men
küypöñdöp birdemelerdi kılıp jürgön kezde bul soldat arı jakta
biröönün janına barıp, meni kolu menen körsötüp, birdeme dep süylöşüp
jatkan. Alardın kıymılın alıstan körüp közüm çalıp turgan. Janına
bardım. Maga bir çoñ kesken bölkö menen bir eski köynök karmattı.
Oşondo kubanganımdı söz menen aytıp bolboyt: talmadan jazılgan
adamday kur oozumdu açıp ırsaya beripmin. Ömürdö kişiden mınday sıylık
körbögöndöy boldum. Oşol kezde menin köynögümdün jırtıgınan kardım
çerdeyip turuuçu.
Munu alıp kayra tartıp kalganda, Japarkul meni joldon çakırıp alıp,
içegi-karın bolup bir top nemelerdi orop berip üygö alıp ket dedi. Anda
Irakımbaydın agası:
— Ey koya tursañşı, analar birdeñke dep jürmesin,— dep başın kötörüp,
jañkı maga köynök bergen soldat jakka karadı.
— Özdörü «algıla» debedibi? — dedi Japarkul. Tolgon oljonu kötörüp
alıp men üygö kayttım. Menden kiyin tigiler da köp oljo menen kelgen eken. «Beçaraga mınday
kayrımduu bolorbu» — dep üydögülör kubanıp jüröt.
Bolşevikter uşu künü keçinde Kırgız-Saydagı kazak-kırgız malayların
jıynap alıp söz süylöp-tür.
«Bolşevik-buzuk! Bolşevik körüngöndü atıp, asıp, kıyratıp oturat» —
dep duşmandar uşak tarat-kan. Bolşevik — körüngönün atpayt! Anın ata
turgan duşmandarı bar. Bolşevik siler öñdöngön beybeçaraga, karıptar
üçün jaralgan. Adam balasının armanına bütkön! Al siler üçün kaşık
kanın ayabayt. Biz jer üstündögü ezüüçülör menen baylar, pomeşçikter menen
bütkönçö küröşüp emgekçilerdin jırgal ömürün jasaybız. Adamzat
jaralgandan berki armanıñarga jetkirebiz. Biz oşol üçün jaralganbız.
Korkpogula! Ömür boyu silerdi kuldukta karmap kelgender menen tartınbay
küröşüp, turmuşuñardı tüzögülö! Bolşevikter alıp bergen ençiñerdi
jegizbey, teñdigiñerdi algıla. Mına, bolşevikterdin silerge bere turgan
sıylıgı...— degendey jalınduu, janduu sözdördü süylögön.
Al jerde oturgandar jabıla kötörülüp ün salıp: —
Oy aylanayın! Erdigiñe barakelde!! Arman
jok!..— dep küülönüp jerdi küñgürötüp kazıp taraşıptır.
Ertesi karasak — köçö-köçönün baarında sayılıp kalgan kızıl jelek! Biz
bada çogultçu köpürögö da jelbiretip birdi sayıp ketken. Kırgız-Saydan
tandap turup kırk beş kişini atıptır. Oşolor menen birge opekun, ataman
sudyalar atılıp ketti...
Oşentip bolşevikter şaşke çende Ak-Suunu karay dürküröp berdi.
XXVII

Uşul jerde Alımjan degen bir tütün tatar bar ele. Üyü batış jakta, bir
çetki köçödö. Özü kolunan ança-mınça işter kele koygon at üstünön
tabışker bışık adam. Eki balası bar. Uluusu meni menen teñ çamaluu.
Men uşunun jumuşun köp kıldım. Otun taarıçumun. Balası menen toodon
otun jüktöşüp kelçümün, tegirmenge barıp un salçubuz. Eñ bolbogondo suu
taşıp, koroosun tazalaçumun. Kay bir kündördö jumuş kılıp jürüp konup
kalıp muzoogo uşul jerden turup ketkenim bar. Uşunda jürüp kay bir kün
Alımjan üyündö bolo kalgan kezderde Ak-Suuda kalgan inilerim jayınan
kep urup, «Uşulardı aluuga bir markabatıñız tier beken» — degendey
kılıp sözdün çetin çıgarıp koyör elem. Bul tuuraluu Şadıkan arkaluu da
bir ayttırgamın.
Alımjandın murunku zayıbı ölüp kalıp kiyin kaçkın kırgızdan bir ayal
alıp kalgan eken. Anısına bir jılday boluptur. Atı Burulkan, törkünü
küñgöylük sayak, kadimki Talkanbay manaptın jakın tuuganı eken. Uşuga dep
«boor» tartımış bolçumun.
Boorukerlik kayda! Tili zaar. Men kaçan üyünö barsam, ilgerki Karpıktın
kelinindey kılıp köçügümdü jer bastırbay jumşay beret.
Uşul bir künü tünüçündö tamak-aş koyuuçu tamınan murç alıp kel dep meni
jumşadı. Özdörü tamak içip olturuşkan. Tam kördöy karañgı eken.
Bıkıragan kör-jerdin arasın kaysalap, bir top ubakıt izdedim da tappay
koyup kayra keldim. Oşondo Burulkan meni bir kör jemeledi deysiñ...
— Oşol kenedey nemeni tappay emne bolduñ? Özüñ togolok jetimsiñ. Sen
mintip jürüp kantip adam bolosuñ?! — dep kelip jemelebespi. Uşundan
ulam men özümdü bir ömürgö ılayıksız jaralgan adamday kördüm.
Jönököydö dele menin elden bir jerim kem turganday körünçü.
Bir künü jumuşun kılıp, köñülün jaylap koyup Burulkañdın aldında
inilerim jönünön kep urup oturup «Uşul armanımdı jezdeme bir
jetkirseñiz» degendey kılganım bar ele. Al «Makul, aytıp köröyün» degen.
Azırkı «kılmışım» oşogo kırsık boldubu dep oyuma şak etti.
Akırı menin bagım jeñgendey, Ak-Suudan Alım-jandın bir jumuşu çıgıp
kalarbı. Bul kabardı bil-gen soñ meni ala bar dep jalınıp astı-üstünö
tüşüp, asıla ketpeyt bekenmin. Al makul boldu.
Men bir kün jumuş kılıp bereyin dep Alımjandın özün köz kılıp bir
uygurdun eşegin surap aldım.
Alımjan üydön birge çıkkan jok.
— Sen kete ber, men artıñdan jete baram,— dep meni jönötüp jiberip özü
kalıp kaldı.
Men şaşkede çıgıp, şaardın çetinde bir çoñ saydan ötkön soñ, Ak-Suunu
közdöy ketken kara joldo kal-dım. Kıdıñdagan kök eşektin üstündö,
şiridey kara butumdu salañdatıp, een talaa menen jalgız ketip baram.
Alımjan kele jatat beken dep, kezek-kezek artıma kılçaktap koyöm. Bir
tumşuktan imerile bergenimde, jogoru jagımda jumuş kılıp jürgön üçtört kişinin biri maga kolun bulgap, alıstan kıykırıp:
— Vayy. Mundaka ke, mundaka ke! Man sañga puloo yasap dudar salıp biray! —
dep meni tamaşalayt.
Ak-Suuga beşimde jettim. Alımjan jok. Al erteñ menen men jönöp
jatkanda Ak-Suuga murun barıp kalsañ boluştukunda
bol. Oşondon tabışabız,— degen.
Emki boluş Mamirmazindin küyöösü Elahun eken. Anıkı şaardın çetinde
bir çoñ ak üy bolup çıktı. Boluş oşol degende kulagıma jaman tiydi.
Barsam, Mamirmazindin kızı Rauhan jüröt. Men barda küyöögö çıga elek
boluçu. Küyöösü kartañıraak kişi. Özü jıyırmaga jañı kirgen, eki beti
bışkan almaday möltürögön suluu kız ele. Maga baştagıday bolboy, sırtın
salıp surdanıp kalıptır. Baya men barıp koroogo tüşköndö, arı beri
janımdan ötüp jürüp, bir söz unçuk-kan da jok. Bir kezde men eşegimdi
baylap koyup özüm
koroodo bir arabanın döñgölögünö süyönüp tursam çıgıp kelip, eşik
aldındagı tepkiçke tura kaldı da, tetigindeyden:
— Sen emne jürösüñ? — dedi maga salkın dabış menen.
Uktap baratıp oygonup ketken adamday kıymılday tüşüp meñ:
— Bekkuldarga keldim ele — dedim. Rauhan oşondon tik ketti.
— Alardı algandı saga kim koyuptur?! Almak tügül kılına tiye albaysıñ!..
Kelgen ubarañ,— dedi.
— Körüşörbüz... Kalıska tüşüp, adal süylögön el bolso...
— Kalıs? Saga kalıstı kim koyuptur? Kalıs emes andan arkısına barsañ da
tük jok,— dedi da menin emki joobuma kütpöy, çamınıp kayra kirip ketti.
«Eriñ boluş bolup, kudayga koluñ jetip turgan eken!» dep oylop artınan
karap men turup kaldım. Munu atasının küyütünön aytıp jatabı dep da oy
jorudum. Antkeni bayagı bolşevikter Mamirmazin anın kudası Jusup
boluş öñdöngöndördü baş kılıp, bul jerden da kırk, elüüdöyün sulatkan
eken. Menin tabam kanıp kaldı.
Tün kirdi. Çirkin Rauhan baya keçinde üygö kirip bir çını çay iç da degen
jok. Men eşegimdi şakelge baylap taştadım da jaandan korgologondoy
bürüşüp, akırdın janına tompoydum. Saraydan bir terdik taap jambaşıma
töşöp algamın. Baş jagımda küñürttöp, kürt-kürt çaynap akırda bir-eki at
turat. Bügün bu koroodo eki at, kök eşek, men törtööbüzdön başka mıdır
etken jan jok. Karañgı saraydın aldında jatıp, mınabu çoñ üydün içinde
dürdünüyö tamaktı jayna-tıp salıp, jabırap jırgap oturgan eldi tereze
arkıluu çıraktın jarıgı menen körüp oturam...
Ertesi Alımjan ekööbüz uşul jerden tabıştık. Koroodo tursam kirip
kelip, atınan tüşüp meni attı karmap uşunday tur dep koydu da, özü arı
jakta bir üygö kirip ketip köpkö keçikti. Zarıgıp kütüp tursam bir ubakta
kelip, atına mindi da:
— Jür emi. Kayda jañkınıñ? — dedi.
— Mınabu jakta,— dep çıgış jaktı nuskadım. Mamirmazindikine kelsek,
kiçüü kızı tışta jürüptür. Biz attan tüşüp, Mamirmazindin zayıbın
kızınan çakırtıp jiberdik da özübüz eşiktin aldında kütüp tura kaldık.
Men aldıdagı tagdırımdın emne boloruna közüm jetpey, eşegimdin
çılbırınan karmalap oylonup turam. On münötçö bolgondo Mamirmazin-din
katını, çapanın jelbegey jamınıp, jay basıp çıgıp keldi da bizge bet
mañday jerde tamga süyönüp barıp otura ketti. Artınan Mukbul keldi da
enesine katar oturdu. Alımjan ekööbüz bir jak, alar bir bolup mañdayteskey oturabız. Bekkul menen Aşımkan körünöt beken dep men koroo jaktı
uurdap karap koyöm.
A degen sözdü Alımjan baştadı. Maga bergen ubadası boyunça jatık kılıp,
şıdıratıp bir top süylöp çıkkansıdı. Bular katındın özünö da beş
koldoy maalim iş ele. Birok Alımjandın sözünün ayagına çıkpay katın
salgandan tik ketti. Munun jönü mınday ele, oşonduktan mınday boluu
kerek dep süylöşüp kelüünün orduna a degenden ele:
— Men berbeymin. İnilerin bakkan akımdı albay turup kantip berem.
— Özüñüz estüü kişisiz. Uşunun bergidey alı barbı? Özü bir tentip kalgan
beçara jetim eken,— dedi Alımjan.
— Alı jok bolso men inilerin berbeym. Alı kel-gen kezde alıp keteer!
— Anday bolso sizde bulardın da akısı boloor...
— Emne akısı?
— Tört bir tuugan törtöö teñ kızmat kılıptır. Alardın emgegi jokko
çıgabı?
— Menin kolumda munu menen üçöö jürgön. Bir inisi menin balamda. Anı
menen süylöşküsü kelse özünö barsın. Emi mendegi şorduularına kelgende,
munun bir karındaşı ayak boşotkondon başkaga jarabayt...
Aytış jartı saattay sozuldu. Alımjan katuu turgay ele dep kıpıldap anın
jeñişin tilep men turam. Jok, al bir ubakta kança kılsa da bul işten
eçteme çıkpasına közü jetip, küdörün üzgön kişidey boşop kaldı. Katın
çıyralıp sala berdi.
Bir ubakta basa kalçuday akşırayıp, maga karap alıp:
— Beyşembi tirüüsündö seni baş kılıp, baş otuñar menen alıp kalgan.
Bularda senin emi kılday tieşeñ da jok. Almak tügül kılına tie albaysıñ.
Bulardı sen alıp, mınday çıkkandan kiyin açtan öltürüp, je biröögö
tamakka satıp ketesiñ. Çındap algıñ kelse al, jurtuñdan senden bölök
estüü-baştuu kişi kelsin. Bir bersem oşondo berem. Üç jılday bakkan
akımdı tölöyt. Alar beker ketebi? Sen emneñdi beresiñ? Bar. Söz oşol...—
dep sayral koyö berdi.
Alımjandın keypin körgöndön kiyin men «emi mından ayana turgan emne
kaldı» dep oylop, kempir menen çındap aytışkım keldi.
— Bul jerde menin el-jurtum turabı? — dedim, kempir sözün bütkön ubakta.
— Turbasa barıp eerçitip kel!
Uşul söz menin say söögümö jete tüştü.
— Bizdi baktım deysiñ. Senin malıñdı kim baktı? Bular üçün kişi
jaldayt beleñ? Kayta sende biz-din akıbız bar emespi? Jatıp içken
jalgız Aşım-kan eken. Eki kişinin emgegi bir kişinin tamagına
tatıbaybı...
— Adamga bizdin jazıgıbız jok. Kişinin akı-sın jegendi bilbeybiz,—
dedi kempir menin artımdan.
Janım kaşaygan boydon: «Kişige zalalsız bolsoñor bayıñ emne atılıp
ketti» dep aytıp jibere jaz-dap barıp, kaytıp koy, mintip aytsam
jarasına tiyip alarmın dedim içimden.
Bir topton kiyin jooşugan öñdöngön dabış menen kempir:
— «Moldokem düynödön ketiptir. Kudaydın buyrugu...» — dep jaypay aytıp
kuran okuganga jarabaysıñ da, keler menen «inilerimdi ber» deysiñ,—
dedi.
— Kuran okugandı bilbeymin. Men moldo emesmin.
— Dinden bezgen ayban!
— Diniñ ekööñ meni köp bolso Kırgız-Sayga jet-kirbey jutup koyörsuñ. Men
ansız da...— dep barıp sözümdün ayagın tappay toktodum. Men oşentkende
Alımjan:
— Siz munu menen aytışkandı koyuñuzçu. Bul balalıgı menen aytat. Kana,
inilerin beresizbi? Emne deysiz? — dedi.
Kempir aga joop berbey dagı maga keldi.
— Jüzükara, aram, bizdin kiçine belibiz mertigip turganın körüp aytıp
jatkanın kara! Seni nan urar!— dedi da artınan: — bizden ketip da çekeñ
jılıbaptır go? Üstüñdö men bergenden başka kana senin jırgap kiyip
kelgeniñ? Sen anday deseñ men azır üstüñdögünü dırday jılañaç kılıp
çeçip alam! — dedi.
— Çeçip ala turgan dünüyö mınabu bolso, koluña kelip berdim go. Alganda
munu emneñe jaratat eleñ? Sen jırgatıp koysoñ uşinteer belek? Bizdi kay
jerde jetiştirip koygonuñ bar?..
Alımjan bir kezde ordunan obdula kalıp:
— Jür emi. Bolboso kanteer elek, keteli,— dedi. Bul söz janıma nayza
jançkanday tiyip:
— Ketebizbi? — dep ayanıçtuu közüm menen jaldırap aga karadım. Alımjan
jañkıday dep ayttı da maga karabay attanıp alıp jürüp ketpesinbi. Al
ket-ken soñ, bul jerden jalgız eçteme öndürö albasıma közüm jetip: —
Tagdır oşol eken, ölbösöm seni da bir köröörmün...— dedim da jolgo
tüştüm. Jaşıganım jok. Kayta kayratıma kelip çıyrala berdim!
Turmuştun kıyının körböy janın kastarlagandar gana jaşık kelet.
Ömürdö toksondu keçirip, sansız kıyınçılık menen kündö salgılaşıp
jürgön adam mındayda jaşıbayt. Anday adam arı çıdamduu, arı bekem
kelet!
Men emi ketsem da armansız bolup keteyin degen oy menen mınday çıgıp,
buydaga kirgenden kiyin Bekkuldu közdöy saldım. Koy kaytarat eken.
Alıstan artınan kubalap ketip baram. Al şaardın ayagı menen koyun jayıp
oturup, bir talaaga barıp toktodu. Meni jakın barganda kördü. Oşol jerge
koyun toktotup koyup, barlık önörümdü salıp Bekkuldu buza baştadım. Uşul
jerden uzasak ele kölgö ketip, kulduktan kutulup jırgay turgan kişiçe öz
közüm menen körüp kelgendey kılıp, Isık-Köldü, Isık-Kölgö bargan eldin
«jırgap» jatkanın jel tiygizbey maktay berdim. Kenen bir çay kaynam
ügüttödüm. Oşogo çeyin Bekkuldan bir ooz kep çıkkan jok.
Jedep ayla ketip baratkanda:
— Ömür boyu ele uşintip kuldukta jürgöndü süyösüñbü? Keypiñ aldakı.
Jırgay turgan jagıña barsañ bolboybu! Karakolgo bolşevik kelip, biz
öñdöngön beçara-karıptarga jardam berip jatat deyt. Sen barbasañ özüm
kete berem. Kana, meni eerçip jürösüñbü? — dedim.
Bekkuldun betinen oşondo gana bir kiçine muyuşkan belgi sezildi. Bul
oljonu tüşürgöndön kiyin emi men apalaktap şaşıp arı jakta bir kiçine
kazak koyçunun janına barıp:
— Sen mına munun koyun bir pas közdöy tur. Bir koy jogolup ketiptir, biz
oşonu karap keleli. Emgegiñ üçün mına munu al,— dep belimde kayış
kurumdu çeçip berdim. Jaş bala eken, köndü. Oşol jerden eşekke Bekkuldu
mingizip, özüm kuyrugunan karmap alıi, sabap jürüp oturdum. Ketip bara
jatıp ulam artıma kılçak-kılçak etem. «Ay, emi bizdin ırısıbız bolso
biröö kezikpegey ele» dep alaktap baram.
Uşunu aytıp salganımça bolboy Ak-Suunun beri çetine çıga jazdap kalgan
kezde, şaardan çıgıp tömön karay ketip baratkan bir eşekçen bala tak
aldıbızdan kezigip, bizdi körüp toktoy kalganı! Jürök tuylap ketti.
Karmaşsa bizdi koyboy turgan çoñ neme.
— Kayda baratasıñar? — dedi.
Jürögümdün aptıkkanın toktotup, kaparımda eçteme jok kişidey, ünümdü
kalıbınday çıgaruuga tırışıp:
— Bir koy jogotup oşonu izdep baratabız,— dedim.
Tergööçüm eşeginin moynun tiktep, bir az oylongonsup unçukpay kalıp
artınan:
— Ay tañ... Siler kaçıp baratkan nemesiñer go?! — dedi.
— Kaçıp kayda baralı, jarıktık? — dedim. Baktıbız bar eken, jañkı neme
oşentip bizdi bir
top ermektep turdu da bir kezde:
Hı! — dep eşegin moyunga bir salıp alıp jürüp ketti. Ölümgö tayap kelgen
bir balaketten kutulganday al jönörü menen batıştı karay biz da sızdık.
Eşektin kuyrugunan alıp, bayagıday sabap ketip baram. Bir jerge kelgende,
kün ısıp terdep ketip, çapanımdı çeçip Bekkulga öñörtüp koydum. Oşol
kezde bir dem alıp, art jaktı karasam Ak-Suu bülbüldöp alda kayda kalgan.
Kuugunçu körünböyt.
Kün bata Kırgız-Sayga keldik. «Emi artıbızdan kuup keler beken dep
jüröm».
XXVIII

Şadıkan küzgö jetsek ele kölgö ketebiz dep jürüçü. Toodo talap menen
jaşıruun sırdı saktap, sargarıp men da oşol küzdü kütüp jürgöm. Mına,
oşol sargarıp kütkön küz da jetti. Birok ne kerek. Şadıkan oşol ubadaluu
küzündö kaytıp toktop kaldı. Bizdin ırısıbız çort kesilip, ala jazday
köksöp kelgen, toodoy talap bir kün ört öçköndöy boldu.
— Azır el jaman dep ugabız... Kölgö bargan kırgızdar açarçılıktan
kırılıp, orus çetinen bırçıldatıp öltürüp jatat deyt. Aman bolsok el
oñolgondon kiyin barabız,— dedi Şadıkan bir künü oturup.
Oşondo meniki akılsızdık, je balalık ekenin bilbeym, aytor köldü
kanday şumduk kılıp sayrap jatsa da Şadıkandın sözü köñülümö bir
konbodu. İşenbeymin «anday bolboso kerek» dep özümçö jakşılıkka
joruymun.
Mından tüñülgöndön kiyin bir künü talaada jalgız özüm muzoo kaytarıp
jürüp, oylondum da keçinde kelip:
— Biz kölgö ketebiz,— dedim kütpögön jerden. Munum oroy aytıldı. Birok
mından sıpayı sözdün
keregi da jok ele. Menden bul söz çıgat dep Şadıkandın murun oyuna da
kelbese kerek. Kabagının aldı menen inisin bir karap aldı da içip
oturgan ayagın jerge koyö koyup:
— Emne deysiñ? — dedi menin janakı sözümdü ukpay kalgan nemedey.
— Kölgö ketebiz deymin,— dedim. Ottun janında jatkan bir jartı tezekti
uşalap jatıp.
— Kim menen ketesiñer?
— Özübüz ele...
— E, kokuy. Joldo biröö silerdi sereyte çaap ketpeybi?
— Çapsa kanteli, köröörbüz!
— Koy, antip balalık kılba. Kölgö bargan kişi jırgap kete turgan bolso
biz dele körüp turabız. Azır zaman oyunçuk emes. Anın üstünö jol bilbegen
jaş balasıñar. Mınday çıkkanda biröö jaylap ketse, silerdin tarpıñar
kimge tabılat? Oylon...
Şadıkan «akıl-nasaattı» köp ayttı. Birok kançalık kulagıma kuysa da bir
em bolgon jok. Men «ketem» degenden karış jılbay köşörüp turup aldım.
Birok ketkende abalıbız emne bolot, joldu taap bara alabızbı, neçe
kündük jer, joldu katar el bolup oturabı, aç bolobuzbu, tok bolobuzbu,
aman-esen jetebizbi — uşul jaktarı maga küñürt ele.
Uşundan on çaktı kün ötpöy bagım açılıp, Kara-koldon kelgen bir orustu
tappasmınbı. Munu maga bildirgen Japarbek degen kazak bala boldu. Bul
ekööbüz murun taanış elek. Men kölgö ketem dep jürgönümdü bile turgan.
Uşu bir künü kezigip:
— Karakolgo bir orus koy aydap ketkeni jatat. Oşonu menen birge
ketpeysiñbi? — dedi. Oygo kelbegen jerden men kubanıp ketip:
— Iras aytasıñbı? — dep kadala tüştüm.
— Iras. Bu jerden üç jüz koy satıp aldı. Özü soodager eken. Men da oşogo
jaldanıp koy aydaşıp ketkeni jatam. Dagı bir jigit aldı. Bir jumadan
beri kamınıp jatkam. Emi jumuşu bütüp ketüü gana kaldı. Erteñ jönöybüz.
Sen ketem deseñ süylöş,— dedi.
Ayardaganım jok. Uşul kabardı ugaar zamat, özün eerçitip karakolduk kişi
turgan üygö salıp jetip bardım. Al bayagıda Kırgız-Saydın opekunu turgan
bir tunukelüü kök üydö eken. Biz darbazadan alaktap kirip barsak, koroodo
biröö sokonun döñgölögün çıgarıp alıp araba jasap jatıptır. Kolunda
balkası bar.
— Jañkı kişi uşul,— dedi Japarbek akırın gana maga uguzup.
Adegende munun tüspölün ilgeri Kuturgan bulakta poçto tartıp turuuçu
Metrey köpöskö okşottum. Közü kök taştay, murdu çoçkonun tumşugunday
teñireygen çarçı boyluu semiz adam. Başına kiygeni özünün teñireygen
murduna ılayıktalıp jasalganday, kaykı tumşuk kara şapke; butunda saal
eskiriñkirep kalgan jıltıldagan namerkan ötük. Özü soodagerlikke jedep
bışkan, mayluu jerdin jıtın alıstan sezgen, bir şum bolso kerek dep
oyloguday. Sıyagına karaganda bir açuuluu neme.
Ança bolbogondo men bulardan kalıp kalmak eken-min. Erteñ jürörü bışık
bolup çıktı. Men ölümdön alıp kala turgan bir zarıl jumuşka bargan
nemedey, jumuş kılıp jatkan kişinin aldına basıp barıp, iyilip tura
kaldım da:
— Kojoyun, menin bir inim ekööbüz sizdin koyuñuzdu Karakolgo çeyin
aydaşıp birge barsak boloor beken? Tamak özübüzdön,— dep kaldım.
Bayatan janına kelip turgan menin adam ekenimdi je ayban ekenimdi
ayırbay turgan adam, men jañkıday degenden kiyin eñkeyip iş kılıp
jatkan boyunça, maga jat közü menen burulup tuurasınan oñuraya kaldı da:
— Jarayt,— dep koyup, kayra işi menen bolo berdi.
Ar nerse öz tuşunda kımbat! «Jarayt» degen jalgız ooz sözgö
kubanganımdan jürögüm atıp ketti. Oşondonbu je başkadanbı aytor,
jürögümdün tolkunu basıla elekte dagı:
— Karakol neçe kündük jer? — dep kereksiz jerden surap koydum. Bul
ubakta men ketüügö ıñtaylanıp, bir butumdu kayra tartıp kalgan elem.
Kojoyun oşo zamat joop bere koybodu. Men bir butumdu attagan boyunça
joop kütüp tura kaldım. Jañkı bir topton kiyin başın kötörüp, menin
kete elegimdi emi körgön kişiçe maga karap alıp, kaytıp işine ketip:
— Bir jumada jetebiz,— dedi.
Mından murun ketüü jönündö alda kanday bolot dep, sarı-sanaa bolup
jürçü elem. Emi çındap işke kirişmek boldum. İş çukul. Bul kabardı
keçikpey üydögülörgö jetkizdim. Atam taanıbagan biröönü eş kılıp, jerge
tiybey süyünüp jüröm, Şadıkandar emi bizdi ketişten kaldı dep jürgön
okşoyt, alarga bul kabar jaysız tiyip, emi çındap keterime közdörü
jetkendey boldu.
Oşondo ketse joldo ölüp kalat dep çını menen bizdi ayadıbı je
kızmatıbızga kızıktıbı Şaadıkan — dagı bayagıday asıldı, buzdu, köldü
jamandadı, joldun jan çıdagıs korkunuçun ayttı, kokus bir jaza tayım
bolup, aç talaada jayrap kala turganıbızdı da eskertip öttü. Koyçu emi,
tokson alaket joruk. Men jedep könböy turganıma közü jetken soñ:
— Emese Bekkuldu taştap özüñ ket. Anı böödö öl-türüp alasıñ degenge
toktodu.
Bu jerge kelgende da men:
— Ketsek ekööbüz teñ ketebiz. Özüm ketpeymin,— dep kesip ayttım.
Ertesi boldu. Jürök alıp uçup jüröt. Soodager turgan koroogo eki jolu
salıp barıp keldim. Mınday çıkkanda kanday küngö tüşörüm oydo jok —
uşu jerden ele uzap ketsek degende közüm çaçırap, münöt sayın kıpıldap
kütüp jüröm. Ömürlük tagdırım jalgız uşul sapar menen çeçilçüdöy
körünöt.
Akırkı barganımda üç jüz irikti koroogo kamap, sanap sokonun
döñgölögünön jasagan kiçine arabasın jabdıp, jolgo çıga turganday
kamınıp jatışkan eken. Jaldangan eki kazak bala, bir jaktan bölkö
taşıp kelip, kapka salıp jatışat. Bölkö kötörüp menin janımdan ötüp
bara jatıp Japarbek:
— Azır jönögön jatabız,— dep ketti.
İştin çukul kalganına közüm jetip, oşo jerden kayra Bekkuldu közdöy
jönöyün degenimçe bolboy, jañkı kojoyunubuz meni da bölkö taşıganga
jumşadı. Jönümdü ayttım ele:
— Anan barasıñ,— degendey kıldı.
Bölkögö ketip bara jatıp: «Bekkul menen senin jumuşuñ jok ee» dep oylop
aldım. Barıp kaytkanımça kokus ülgürböy kalambı dep kıpıldap jüröm.
Çukul jerden jönöp kalsa, sen iniñdi alıp kelgiçe tura turayın dep oşol
meni kütüp turmak bele!
Bölkönü tez taşışıp jiberip, buydalbay kayra Bekkuldu karay
zımıradım. Al şaardın çetinde muzoo kaytarıp jürgön. Jakın boluçu. Özü
da alıs ketpeptir. Erteñ menen üydön çıgıp bara jatkanda alıs ketpe dep
aytıp koygom. Muzoolordu bir añızga taştap koyup, köynögün aldına jayıp
salıp ırsıyıp, bitin karap oturuptur. Kuuragan mayanı şuuduratıp jetip
barıp aşıgıp men:
— Jür, ketmek bolduk! — dep eerçitip alıp, üydü karay jürdüm. Üy boluçu,
egin alınıp bolgondon kiyin şaardın ayagına kelip kongonbuz. Biz
barganda Japarkuldan başkanın baarı üydö eken. Bara sala men:
— Tigiler jönöp jatat. Biz emi keteli,— dedim. Emi bir jañsıl bolo
turganıbızga közdörü jetkendey boldu. Şadıkan:
— Aytkan tilge könböy balalık kıldıñar. Jol tartıp bara jatıp, kiyin
jaza tayım birdeme bolup kalsañar «atañdın körü bayakının aytkanı
keldi» dep, bir ökünörsüñör. Janıñarda jalgız tıyın karajat jok.
Ketseñer ana, bir ayaktay buuday kuurutup koydum. Oşonu azık kılıp, eptep
ketersiñer. Andan başka bereli desek kolubuzda jok,— dedi da katınına
karap: — Jañkını alıp ber,— dedi.
Jiydekan ordunan turup, çıgdan jaktan kuudurap, katıp kalgan bir kiçine
jaman çanaçtı alıp, maga berip jatıp:
— Eelenip algan nemelerdi emne kılasıñ? Tim koy, bara bersin. Öz ubalı
özünö...— dep koyup, kayra basıp çelekten jarma kuydu. Çanaçtın tübündö
böltöygön birdeme jüröt. Oozu bir kara şoona menen buulgan. Bizdin azık
uşul bolso kerek!
Jiydekan jarma kuyup bizge sunganı jatkanda Şadıkan:
— Talkan çalıp ber. Bir jolu toyup alışsın. Mından ketken soñ emi
bularga kim berer deysiñ,— dedi.
Akırkı jarmanı içip, emi turup bara jatkanıbızda:
— Butuñarga da birdeme ilip albay kettiñer. Jıñaylak, taşırkaysıñar go.
Bargıla emi beçaralar. Joluñar bolsun...— dedi Şadıkan, bizdin tula
boyubuzdu tügöl karap alıp.
— Eçteme emes. Jeterbiz. Koşkula! —dedim da, men Bekkuldu eerçitip
jürüp kettim.
Jañkılar jönöp kalgan eken, çañ burkurap kaldı. Biz koşulup, eki kazak
bala — törtööbüz kaptagan köp koy menen batıştı karay sapırılıp jürüp
berdik. Jalgız atın kiçine arabasına koşup alıp, kojoyun özü ilgeri
ketiptir. Alardın azık-tülügü arabada. Köp koydun tuyagı menen çañ
kötörülüp ketti.
Bir kezde şaardın çetine çıgıp, jazılgan sarı talaaga tüştük. Batış
jak örttöy kızarıp, kün kıl-kıldap batıp baratkan. Te beregi mañdayda
alıstan bulduragan kara toonun çokusunda çokmoroktop turgan top ak
bulutka kündün nuru çagılışıp, jer-düynö memirep, alda kanday bir
belgisiz joruk taasirlentip turdu. Asman jarık. Akırın gana bir kalıpta
sıypap ötüp turgan süykümdüü jel bar. Tura tüşüp, jañkı kara toonun
aldınan düküygön bir çoñ kara bak köründü. Kündögü körgönüñdöy emes! Maga
baarı koşul-taşıl bolup kelip, taasirlentip, jürögümdü kozgop jiberdi.
Oşondo men neçen jıldar çiritip jatkan tutkunduk-tan jañı boşop,
aldımda bir zor kubanıç turganday, karıpçılıkta ketip baratkanımdı
unutup jiberip, sayran talaada bardık ünümö salıp, ozondop koyö beripmin. Eh! Çirkin ömür...
Bügün tünü menen jürüp, el jatar ubakta Çoçonoy degen bir jerge keldik.
Kojoyunubuz murun kelip, atın otko koyup salıp, bizdi kütüp turgan eken.
Biz jakınday bergen kezde, aldıbızdan uturlap kelip:
— Uşul jerge toktotkula! — dedi.
Koylordu tuş-tuşunan çıgıp, iyrip jiberdik. Uşunda tünöy turgan. Koylor
juuşap kalgan kezde, Bekkul ekööbüz beri jakta kalıp, kojoyun eki malayın
eerçitip alıp, arabasın közdöy ketti. Araba bizden oboço boluçu. Bir
ubakta koldoruna bir-bir kesim nanın karmap alıp, eköö teñ kayra keldi.
Tün karañgı. Anda-sanda birdemelerdi küñküldöşüp koyup, törtööbüz bir
jerde oturabız. Janıbızda memirep jatkan koylordon bölök aylanabızdan
eçteme bilinbeyt. Tegerek tınç. Karañgıda kelip, bu jerdin kanday ekenin
da baykabadık. Bizge jakın jerden şıldırap bir arık agıp jatkanday
bolot. Tünörgön toolor, tereñ kaşattar...
Aldıbızda tigilerdin nan jep jatkanın körüp, eliktegendey bir ubakta
men çanaçımdın oozun çeçip, buudaydan Bekkulga bir uuçtap berip, özüm da
ölçögöndöy kılıp, oşonun köptügündö uuçtap aldım da, çanaçtı takımıma
kısıp koydum. Oşol ubakta «bular baya-tan bizdi berişet dep turgan go»
dep oylogon nemedey, Japarbektin janındagı jigit bizge karay:
— Özderiñ körüp tursıñdar goy. Senderge bereyik desek özimiz aş kalgalı
turmız. Bizge bergeni mına,— dep kolunda küñürttögön birdemeni körsöttü.
Anın ölçömü kança ekenin karañgıda ajırata albay kaldım.
— Kırgızıñ bir neñke bergen jokpu? — dedi jañkının artınan.
— Kolunda jok bolso emne kılsın? Bir ayak buuday kuurup berdi.
Tokoçun çaynap ketip, unçukpay kalıp, bir azdan kiyin dagı:
— Eger jeriñe bargan kırgızdardı ali öltürüp jatsa kaytesinder? — dedi.
— Bizdi emne kıldıñ dep öltüröt?
— Süytse da anıgın bilmey çıkkansındar goy,— dedi bizge özü bir kamsız
bolup bara jatkan kişidey.
Bul söz meni bir oygo kaltırıp salganday boldu. Oşentse da:
— Meyli, bara körörbüz! — dep kenebegen kişi bolup koydum.
Biz uşintip otursak, bir ubakta jogoru jaktan özü körünböy kojoyunubuzdun
ünü çıgat. Birdeme dep, bapıldap, sögüp jüröbü.
Bizdi çakırat. Karasak atı boşonup alıp, karmatpay jürüptür. Jabıla
jügürüp, tuş-tuşunan çıktık. Bir sapar kamap alıp, karmay turgan bolup
kelgende ortobuzdu jarıp, çıgıp ketti. Uşul at kaçıp ketse bügün akır
zaman ornoçuday janıbız kalbay bezildep kuup jüröbüz. Men bir jerge
jügürüp bara jatıp, arıkka butumdu salıp aldım.
Oşentip jürüp, anı köptön kiyin karmabadıkpı... Kojoyun attın tizginin
silkip, sögüp, arabasına alıp ketti. Biz öz jayıbızga kayttık.
Törtööbüz teñ karşı-terşi bolup, bayagıday oturabız. Bir-biribizge lam
dep söz katışpay, jımjırttık jaylap aldı.
Korkunuçtuu tüş körüp jatkanday kara tündö oturup, men bir kezde tereñ
oygo kettim. «İye, al kündör alıs kaldı. Bir zamanda altı kanat üydü
kaptagan 14 bülö bar elek. Alar bu kündö kayda? Arıp, azıp kırıla turgan
bolgondo jan aylası üçün jalgız uyga satılıp, Kuljada bir kızaydın
kolunda Çüköy ejem kaldı. Alda kayda bir duñgandın jerinde tompoyup,
Bekdayırdın jalgız molosu kaldı. Elebes, Beyşembi, Tokmoldo,
Burmakeler öldü. Alardan kalgandan kiyin, jalgız balasın koltuktap alıp,
törkünün izdep, Janımjan ketti. Kayda ketkeni dayınsız bolup Beçel
jogoldu. Irayımsız biröönün kolunda tutkun bolup, tirüüley közün
jaldıratıp Eşbay menen Aşımkan kaldı. Mına oşonço kaptagan bülödön
ölgönü — ölüp, tirüüsü tirüülöy kalıp oturup, bügün şodoyup Bekkul ekööbüz
gana kaytıp barabız. Beçara kırgız ne körbödü! Ölügü körüngön jerde
kömülböy, it menen kuşka toy boldu. A şum düynö! Zalim padışa bolboso
biz uşunu köröt belek...»
Uşintip elsiz talaa, kara tündö jalgız oñşuyup oturup alıp, kalıñ oy
termep köpkö boşotpoy jattı. Joldoştorum uktap kalıptır... Men da
çarçagam, uykuga kettim...
Bir kezde:
— Turgula, jönöp jatabız — degen bir ün çıktı. Közümdü açsam ali tañ
belgisi jok. Çıyrıgıp kalıpmın. Kojoyunubuz arabasın çegip koygon. Men
şaşıp Bekkuldu oygottum. Al karduu boroondo kelip tıgılgan küçüktöy, eki
kolun bir-birinin çıkanagına çeyin jiberip, tüyünçöktöy bolup, menin
janıma bürüşüp kalıptır. Tünü boyu dirildep çıksa kerek.
Biz koydu aydap eki çakırımday jol baskanda tañ attı. Köptön kiyin bir
kuba joldon aşıp Sayga kirdik.
XXIX

Kırgız-Saydan çıkkanıbızga bügün üç kün. Sümbö, Temirkenti, Açtalaa
degen jerler alda kaçan artta kalgan. Bügün beregi bir beldi eñkeyip
jürüp kelebiz. Tünü boyu jol jürgöndükübü, janıñ jer tartıp uykuñ kelet,
bayagı bizdin bir ayak buuday bütkön. Karın aç. Bekkul koydun ayañınan kalıp
kiyin jakta jürböy kelet. Anın ayañına salıp, aydap kele jatkan koydu
toktotçu kim? Japarbek kezek-kezek sarı talaanı kezep ırdap koyöt. Bul
menden bir-eki jaş çamasında uluuraak ele. Denesi boluk, irmebey karagan
kurç közü bar, dordok bet kara toru bala. Üstündö çoltoygon bir eski kara
düjürkesi bar. Kiyin, sır alışkandan kiyin bilsem bu da köptü körüp,
kıyınçılıkka jedep bışkan bir şorduu. Başına kanday karan kün tuusa da
bir kayışpay turgan jılañaç baatır, tobokelçil neme. Özünün jürbögön
jeri jok. İlgeri Karakolgo kelip kırgız arasında da boluptur. Kırgızça
şakıldap süylöp ketse taanıbaysıñ. Irdı da keliştiret. Uşul kele
jatkan jolubuzdun oy-çuñkurunan öydö bilet eken. Kee bir jerlerde kursak
açıp, anın üstünö keleçek künübüz alda kanday boloor eken dep oylop,
eñsebiz tüşüp, jürböy kele jatkanda uşu bir ukkuluktuu kılıp ırdap,
köñülübüzdü kötörüp taştaar ele. Ünü oşondoy sonun!
Oşondo Japarbek menen bir juma gana joldoş bolduk go. Birok oşonun
elesi bügün da köz aldımdan ketpeyt.
Berki jigit anday emes. Törtööbüzdün uluubuz da, çoñubuz da oşol. Özü
söldöygön, uzun boyluu, közü jaşık, jüünü boş gana jıyırma kuraktarda
pıştaygan sarı jigit. Anda-sanda surap kalgan sözgö joop berbese, köp
unçukpayt. Sözgö jok. Uzak jol baskan kündördö, bul elden murda jaşıp,
şaymanı ketip kalaar ele. Baarıbızdın ermegibiz da köñül kötörüüçübüz
da Japarbek. Bul jalgız ır emes joldo katar jomok aytıp, añgemeden
añgemege salıp, özünün başınan ötkörgön okuyaların süylöp, bir zeriktirçü
emes.
Jürüp kelebiz. Tañ atıp kele jatkan. Uşul ubakta men bayagı jürböy kele
jatkan Bekkul körünöbü dep, artıma karaganımça bolboy, kuyrugun
bulaktatıp, saydan jogoru karay salıp çıgıp kele jatkan bir karışkır
köründü. Karışkır kördübü, jokpu aytor, tuura Bekkuldun tuşunan çıktı.
Oşondo jürbögönün köröyün, men aykırıp kalganımda Bekkul karışkırdı
körö koyup, jakın kalgan jalañkıçtan kaçkanday, janın taştap bizdi
karay bir bezildep kelet deysiñ... men da jügürüp baram. Berkiler da
kıykırık saldı. Oşol kezde Bekkul maga jakındap kalgan. Karışkır
alaktap karap koyup, ötö çaap ketti. Bekkul aman kaldı. Ekööbüz koşulup
kayra jürdük. Bir ajaldan kalganga kubanıp kele jatıp:
«Eger jañkı jerde karışkır Bekkuldu jarıp salsa aylabız emne boloor
ele» — dep oylop kelem.
Tüş çende bir sayga kirip, beşimge çeyin jattık da, bul jerden
jönögöndön kiyin kün batkıça jürdük. Saydan-sayga, belden-belge çıktık,
neçen suulardı keçtik. Keç beşimde bir belge çıgıp, tömön karay eñiş-tep
kettik. Oşo kezde Japarbek bayagısınday zoñkuldap ketip bara jatıp,
toktoy kalıp:
— Tetigi jarkıragan Kegen suusu,— dep koydu da kaytıp bezelentip ırdap
ketti.
Kırgız-Saydan çıkkandan beri mınday jerdi körbögön sıyaktuubuz! Jañkı
belge çıga tüşköndö neçen jılkı kapazdan jarıktı jañı körgöndöy, köñül
açıla tüştü. Aylanası «ayçılık» kelgen eni-çeni jok bir meltiregen sarı
talaa!.. Uşul talaanın tak ortosu menen akırın sızılıp agıp jatkan bir
çoñ özön bar. Bir az bara tüşkön soñ dagı Japarbek:
— Kördüñörbü, tetigi Kegendin sarayı. Bügün balkim oşondo konoorbuz...
orus jete jazdap kalsa kerek,— dedi.
Alıstan çıbırala bolup bir köpürö keründü. Köpürönün beri tübündö
jarkıragan bir jalgız ayak üy turat. Biz eñiştep jürüp kelebiz. Oy jer
eken, saray-çıga ali çendegen jokpuz. Oşentse da beregi aldıbızda
jazılıp jatkan taasirdüü sarı talaa, kızıl-koçkul bolup, batıp baratkan
altın kün, kıbıla jaktan sılap sokkon salkın jel, Japarbektin sarı
talaanı bezentip, kele jatkan birde kayrattuu, birde armanduu, zar-duu
obonu — baarı kelip menin köñülümdü tolkutup jiberdi. Japarbek köbünçö
kırgızça ırdayt.
O-y-oy,
Teri tondun içinde,
Terdesin jigit ölbösün.
Birine-birin jem kılıp,
Ne jaratkan pendesin...
Munun kee biri kayrat bergendey bolot da, emi biri armanıñdı aytıp
jatkanday bolot. Japarbek zarlatıp ırdap ketkende, ekööbüzdün
armanıbız bir sıyaktuu bolup körünöt.
Bara tüşüp dagı:
Ak ermen kuuray oydo bar,
Ak dönön irik koydo bar,
Aldında kütkön bagı jok,
Mendey bir şorduu kayda bar.
— dep ketet.
Munun başkı eki jolu maga kereksiz sıyaktanat.
Biz jakınday bergende, bayagı sarayçıñın janınan şoñşoyup, dagı bir-eki
boz üy köründü. Sarayga küügüm kirip keldik. Kojoyunubuz ebak jetip alıp,
jaylanıp oturgan eken. Biz barganda tışka çıgıp kelip, sarayga kiyirgile
degendey kolu menen darbazanı şiltedi. Ay-dap kirdik.
Koylordu jaylap bolgondon kiyin, kojoyun malayların tamak içkile dep
sarayçının üyün karay eerçitip ketip, Bekkul ekööbüz beri jakta kaldık.
Azıgıbız jok. Kırgız-Saydan alıp çıkkan bir ayak buudaydan bir togolok
kalgan emes. Tigilerdin kojoyununan degi kayır jok. Keçee künü bir jerde
konup oturup, nan surasam berbey koygon.
Alardan kalgan soñ, men Bekkuldu eerçitip alıp sarayçının janında bir
kazaktın üyünö kirdim. Tört-beş kişi oturat. Biz kirip barganda
mañırayıp karap kalıştı. Üy-içine karaganda bir jardınıkı. Kazan-ayak
jagında bir erdi şalpaygan, jırtak köz katın oturgan. Üydün ayalı bolso
kerek dep oylodum. Tör jakta bir-eki erkek oturat. Men üydün eesi bul
eköönün kaysısı ekenin ajırata albay jatam. Bizdin jönübüzdü suraştı.
Men süylöp oturgan tilim kazakça. Baya kelgende kazakmın dep koygom. Kazak
emes uygur-çaga da başınan ustamın, alardın tili menen süylöp ketkende
meni başka dep bilçü emes. Uygurça nakça da (ır) zuuldatam.
Men üydün eesi dep oturgan katın bir kezde:
— Kay uruudan bolasıñdar, karaktarım? —dep kaldı, Bekkul ekööbüzdü
almak-salmak karap. Oşol zamat buydalbay:
— Koñır börik bolamız,— dep Janımjandın tör-kün uruusun ayta saldım.
Özüm başında kazakmın dep aytaarın aytıp koyup, artınan ökünüp kaldım.
Emi Koñur börüktün ar jagın surap, tamtıgım çıkpagay ele dep, kıpıldap
oturam. Bulardın içindegi uruuların jiliktep surap kalçu bolso birin
aytıp berer çamam jok ele.
Birok menin bagım jeñdi, suragan jok. Es ala tüştüm. Munu koyup ekinçi
sözgö köçtük. Bir kezde bizdin kaçan jetim kalgandıgıbız, kimderdin
koluna tüşköndügübüz, kayda tentip bargandıgıbız, akır ayagında kay
jerden çıgıp kele jatkandıgıbız jönünön surap kalıştı. Bul menin
janıma jaga tüştü. Biröönün aldında oturup, özümdün baştan ötkörgön
tarıhımdı sayrap berüügö kalganda bir önörüm bar ele. Buydalganım jok.
Dayar turgan önördü tartınbay saldım. Birok men bu jolu öz başımdan
keçirgen ömürümdön başka, janımdan jalgız ooz söz koşkonum jok.
Antkeni, başımdan ötkön kündördün özün durus aytıp jetkirgende da,
biröönün janına tier taasiri bar ele. Baykap oturam. Özüm es tartkandan
berki ömürümdö körgön kayırçılık kündörümdü tögültüp sayrap jatkanımda
uguuçularım menin artımdan eerçip, okuyalarıma aralaşıp, köp jerlerde
jan tartıp, meni ayap oturganday körünüp turdu. Ne bir kıyın jerlerge
kelgende «emi kanteer eken» dep kıypıldap oturganday boldu. Alardın
tüsünö karap men közdögön oyumdu jetkirip aytıp jatkanımdı baykadım.
Bir kezde sözümdü bütüp, karasam bayatan beri menin okuyama karay tüsü miñ
özgörüp, eki közün menden albay kolomtonun janında kıçkaçın tayanıp,
erip kalgan üydün ayalı, oor tüştön oygonup ketkendey, selt etip başın
kötörüp aldı da:
— Eh! Düniesi da kurısınçı! — dedi.
Kaçan da bolso ayal booruker kelet.
Uşintip bul üydün bügün ermegi biz bolduk. Bir kezde tamak içiş ireti
keldi. Üydün ayalı bizge köjö kuyup berip jatsa:
— Toygızıp jiber, beyşaralardı, bulardın kayırı tiedi,— dedi tör
jakta oturgan biröö.
— Aytor, erteñ şaşkege çeyin muñbay turganbız. Jatarga kelgende jay
mınday bolboy kaldı. Üydün
ayalı töşök salıp jatıp, bir kezde biz esine tüşö kalganday:
— Karaktarım, senderge bul üydön orun artadın emes. Ane bir üydün adamı
jok, sonda barıp körüñdör,— dedi.
Oşondoy orun jogun özübüz da körüp turabız. Üy tar, adam köp. Mına mında
bizdin bagıbızga kayçı kelgendey apsıyıp, çetten kelgen dagı bir-eki
nemeler oturat. Üy eesi jañkıday degen soñ emne deybiz, kardıbız
börsöygöngö kanaat kılıp, jılıp jürö berdik.
Tışka çıksak bizdin keypibizdi kiyip arı jak-tan Japarbek kele
jatıptır. Anın da çolok tüjirkesinen başka tügü jok. Emine oy menen
kele jatkanın bile koyup men:
— Mında orun jok eken. Tetigi üygö baralı,— dedim.
Aytkan üygö barsak, tündügün tartıp jatıp alıptır. Kirip barıp, üçööbüz
teñ bosogogo seldeyip tura kaldık ele:
— Sender kim? — dedi bir ayal.
Jayıbızdı ayttık. Bügün mından başka konor jer jogun dalildep, bügünçö
tünöp keteli degendi sıpayı söz menen keltirip «ake, jake» degenge çeyin
bardık. Jok, ayal bizdin tilegibizge karşı turdu. Aga Japarbek joop
kaytardı. Al jatpa deyt, biz jatabız deybiz. Ayal töşögündö, biz bosogodo
turup alıp, karañgıda bir-biribizdi körüşpöy aytışıp turabız. Men
ayaldın sözünö karap, bul üydün erkegi jok bolso kerek dep çamaladım.
Aytış ali bayagıday.
Bir kezde men:
— Jeñeşe, bizden kaşmañız. Eştemeñdi almaymız. Büginşe tünep
keteyik,— dedim.
Bizdin kaytpay turgan ırayıbızdı kördübü aytor, men uşunday degenden
kiyin bayatan takıldap turgan karşıbız «emese meyliñer» degen nemedey
unçukpay kaldı. Ayaldın bul türün sezgenden kiyin emi biz da unçukpay
kalıp, kolomtonun tegereginen orun izdey baştadık. Karañgıda
kaysınıbız kanday jerge jatıp kalganıbız özübüzgö gana maalım. Men
başımdı koygon jerdi sıypalap körsöm, apkıtı jantıygan bir jaman
kepiç urundu. Anı körbösöm da «köp kiyilgen kepiçsiñ go» dedim içimden.
Bir ubakta:
— Öy, turıñdar! — dep türtkülöp, biröö bizdi oygotup jüröt. Japarbektin
joldoşu. Tañ atkanın oşondo gana bir bildik. Üydün eesi biz turup
ketkenibizdi tuydubu, jokpu. Tışka çıksak jerdin baarı boz kıroo.
Koydu aydap, bir az arı bargandan kiyin, karasak Bekkuldun beti-başının
baarı köö. Tündö kazandın janına jatkanbı. Oşogo çeyin özü bilbeyt.
XXX

Kegen menen Karkıranın aralıgında bir meltire-gen jazıkta jürüp
kelebiz. Japarbek bayagısınday zarlatıp kezek-kezek jiberip koyöt. Koñur
küz. Biz kelgen jaktı közdöy birin-serin jolooçular ötüp turat. Köbü
duñgan menen kıtay sıyaktuu Bayagı zamanda Ürümçü, Turpan, Kulja debey
tuş-tuştan kıyalap, Karakolgo kelip, apiyim aydap, artınıp-tartınıp
alıp, küzündö kaytar ele. Mınabu ötüp jatkandardı körüp, oşol eriksiz
esime tüşöt. Bereginde biröö kurjunun salpaytıp, artınıp alıptır.
Balkim uşu neme da biz Köldü köksöp baratkanday, Ürümçü, Kuljaga jetsem
dep, eki közü çaçırap baratkan neme bolor. Ar kimdin tilegi özünö çoñ.
Birok beregi baratkandar menen biz-din ayırma köp. Alar bolso bütün
Kulja, Turpandı çardap, dünüyönü köböytöm dep aç közün kadap jürgön
nemelerdir. Biröönün kanın içip, mañdayına bütkön dünüyösün tartıp
alıp, ketip baratkan bir jayıldın joguna kimdin közü jetet... Ömürdö
neler bolboyt? Uşulardın içinde mındaylar bolgon da çıgar.
Al bizçi? Takır anday emespiz. Bizdin dartıbız, jüz jıl uktasa bulardın
tüşünö kirbeyt.
Tüşkö jakın ubakıt bir kırga çıga bergenibiz-de Karkıra köründü.
Bayagıda kazak, kırgızdın bayları özbek, nogoydun soodagerleri duulap
turgan jarmañke uşul! Uşundan tartıp, taanış jerdin çeti körünö
baştadı. Közünö alda nemedey jıluu körünüp, köñülgö bir belgisiz kubanıç
kirip, jürögüñ bulkat. Birok al kezdegidey jelekti jelbiretip, asmanga
kötörüp taş-tap, mal-jan debey sansız taraptan çorgodoy kuyulup,
bıdıldap, jaynap jatçu jarmañke jok. Bu kündö elinin baarı çabılıp
şaarın örttöp, jılas bolgon kurttay, jımjırt tartıp, kur ordu gana
turat. Jalgız kıdır etken jan jok.
Buga menin kabırgam kayışıp oturgan jok. Al kezdegi Karkıra jüz
çabılganı bir tıyın. Al ubakta baylar, soodagerler kalaanı kan sasıtıp,
biröönün tegin emgeginen çardap jatkanda biz öñdögön tomayak-tar jalgız
eçkini arkandap koyup, kök kılañgır süt içip oturçubuz. Al zaman jüz
çabılsın! Jalgız gana oşondogu köp ele ölüp, kırılıp, joldo kalıp
oturup, ayagında biz ele kalganbız, köçtön adaşkan küçüktöy serbeyip,
beregi bir jerde jalgız ekööbüz kele jat-kanga arman kılam...
Bir ubakta Karkıranın suusuna keldik. Koylor suudan keçpey bir top
ubaralandı. Bir kaykı müyüz, çoñ erkeç bar ele. Oşonu Japarbek:
— Başta! — dep taş menen eki jolu attı. Erkeç suuga kirüüçüdöy bolup,
jakşı ele kaçırıp barat da kayra tartat.
Oşentkende Japarbek ekööbüz anı karmap alıp, kürküröp jatkan suuga
kelip urup jiberdik ele, kulaçtap alıp jönödü. Bayatan batınbay turgan
koylor, munu körgön soñ, kutulbay turganına közü jetkendey, çetinen
kürüldöp, suuga kirdi. Koylor arkı öyüzgö çıgıp bolgon kezde, biz
şımıbızdı joon sanga çeyin türüp salıp, tömön jaktan sayroolop kirdik.
Bekkul şımın çeçip koluna karmap aldı.
Biz Karkıranın özün baspay, batış jagındagı bir adırdı kırkıp kelebiz.
Bir mezgilde alıstan bülbüldöp «Eki-Koşkon» degen döbö köründü. Bul
Karkıradan bir top beri. Uşunun beri jagı menen kıygap öttük. İñir
kirip kalgan. Jer karañgılagan sayın Eki-Koşkon küñürttöp kiyin kala
berdi.
Tün kire Kuturgan bulakka kelip, bir talaada konduk. Küzdün tünü suuk.
Oşonduktan jakın çende bir top çömölö çöptördön taşıp alıp, tañ atkıça
kirpik kakpay, ot jagıp çıktık. Tañ atmagı bir azap bolorbu. Bekkul,
Japarbek, men üçööbüz kılçılday baştadık. Kiymibiz juka. Tegerektey
tartıp alıp, ottu ulam biribiz kezek menen jagıp oturabız. Aylana
tıptınç. Mınabu jogoru jaktagı karargan, tereñ saydan jıltıldap bir ot
çıgat. Bu jerde kırgızdın ayılı kay-dan bolsun dep oyloysuñ. Alda kanday
biröö karañgı tündü kaltıratıp, armanın aytıp, akırın gana zıñ-kıldap,
ulam alıstap, uzap baratkanday bolot.
Menin kezegimde ot jagıp oturup, ürgülöp ketsem kerek, mañdayımda
kaktanıp oturgan kojoyunubuz bir kezde:
— Aç közüñdü, doñuz! — degendi aytıp, barkıldap, sögüp kelip menin
kolumdagı kösöönü julup alıp, özümdü başka bir saldı. Munu körüp,
berkilerdin közü çayıttay açıla tüştü. Jaman tüştön çoçup oygongondoy
boldum. İçimden tandap turup jaman sözdördön kargış ayttım da,
mildetimdi atkaruuga kamın-dım...
Atasının körü, uşintip oturup, bu tündü da baş-tan keçirdik.
Ertesi bu jerden jayıraak jönöp, kün şaşkege kötörülgön kezde Tüptün
suusuna jettik. Mına, Kızıl-Kıya jakın. Oy çuñkurunan öydö tekşi körünüp
turat. Mınabu eki joldun ayrılışı biri Karakolgo ketet da, ekinçisi
Tüptün suusun boylop Sarıtologoy, Keñ-Suu, Çoñ-Taştı karay ketet. Emi
Bekkul ekööbüz uşul soñku jolgo tüşöbüz. Japarbek menen ömürlük
koştoşup kala turgan jerge da keldik, kojoyun ilgeri ketip kalgan.
Bayagı Tüptün köpürösünö kele bergende:
— Emi biz uşu jerden bölünüp ketebiz. Koş, emese! — dedim men
Japarbekke jakın barıp.
Al bizdin ayrılışıbızdı kıybay, içi oorup turganday muñayıp turup, kol
karmaşıp:
— Bargıla. Bagıñar açılsın!..— dedi da, koydun artınan toktoboy jügürüp
ketti. Biz öz jolubuzga saldık.
Uşu jerge kelgende neler eske tüşpödü! Bayagı ür-kündö külün asmanga
çıgarıp örttöp ketken Vasiliy, Başarindin üylörü kayra turup kalıptır.
Birok közgö basar jalgız boz üy jok. Tüşüñdögüdöy! «İlgeri bir zamanda
elin tügöl çaap alıp, jurtun jılas kılıp ketiptir...» degen jomoktun
özü!..
Bir az tömön jürgön soñ, Vasiliydin üyünün janı-nan bir boz üy köründü.
Ne bolso da bara ketelik dedik. Jolubuz da uşul jakta. Buralgan apız.
Bir kezde jañkı boz üygö keldik. Tışta kişi körüngön jok. Kirip barsak
bir-eki katın oturat. Erkek adam jok. Biri kırktarda dep aytarlık, betine
kalıñ bırış kirip kalgan, süyrü jaak, kara sur katın. Ekinçisi mından
jaş, közü tostoygon birdeme. On bir, on eki jaştarda dagı bir kiçine kız
jüröt. Baya biz kirip barganda bulardın eç kimisi lam dep ooz açpayt, tañ
kalgan nemedey bir topko çeyin bizdi tiktep, añırayıp kalıştı.
Jaşıraagı çıgdan jakta birdeme kılıp jürüp, biz barganda koyö koydu.
Berkinisi jüktün burçunda bir eskini jamap oturuptur. Sol kolu menen
jırtıkka tutaştırıp, jamaaçısın kıyıp karmagan boydon ali biz kelgeni
bir iyne saygan jok. Aldında bir kendir ıçkırı bar, jündüü, teri şım
jatat. Oturduk. Körüüçülör bizden bir eli közün albayt. Ömüründö bizdey
büröönü körbögönsüp, mınça emne tañırkaşat?
Sözdün çeti çıkkandan kiyin, eki katın bayatan talıp kalıp jañı esine
kelgen nemedey, bizdi ortogo alıp, jönübüzdü emi suray baştadı. Koldo
bar önördün emnesin ayayın, bu jolu da bayagı Kegendegi kazaktın üyündö
oturganday kılıp, kaygıluu tarıhımdı sayrap kirdim. Oşo jerde menin
sözüm bütpöy, eki katın şoloktop koyö berdi. Valbaalagan keñ jeñi menen
jaşın sürtüp alıp, kartañı:
— Oşonum ölböy, tirüü bolso da uşular öñdönüp bir künü taap kelbeyt
bele! — dep, biz arkaluu birdemesin eske tüşürüp, ogo beter kiñkildedi.
Buga karap men «kıtay jerinde ölüp kalgan birdemesi bolso kerek» dep
oylodum.
Bir azdan kiyin dagı:
— E, aylanayındar, oşondon beri kantip taap keldiñer? — dedi, solkuldap
ıylap jatıp.
Jañkı kiçine kızda bizdin kaygıbızga ortok bolup oturganday, jüzü
muñayıñkı.
Uşintip, kaygı-kazıretti ortogo salıp oturgança bir top ubakıt boldu.
Bizdin kardıbızdı köptön kiyin eske tüşürüp, bir ayaktan ayran berdi.
Közübüz açılıp, es ala tüştük. Alardan men emi Köldün jayın suray
baştadım. Bilişet eken: ölgön-jitkenden öydö baarın terip-tepçip
kaltırbadı. Mından bir jıl murun kıtaydan azıp-tozup kelgen kaçkın
kırgızdar mında kelip, andan beter adam aytkıs jokçulukka kabılıp,
açarçılıktan kırılganın, orustun joondorunun kolunan ölgönün aytıştı.
Mamır, Çürk, Satımbay degenderdi köz körünöö basa kalıp, saman menen
örttöp öltürgönün uktuk. Ölüktö san jok. Ukmuştardı ugup otursañ jürögüñ
titireyt!
Jañkı kartañı bir kezde:
— Siler emi bara bergile. El baştakıday bolboy, kardı toyup, bir az
oñolup kalgan. Bayagıday köz körünöö basa kalıp, öltürüp jibergender köp
jok. Silerdin eldin jarım-jartısı Sarıtologoydo, kalganı Çoñ-Taş,
Jıluu-Bulakta. Eldin köbü jan aylasınan uşul biz öñdönüp, birotolo üybülösü menen malay bolup, orustarga kire kaçıp ketken. El çetine bügün
jetesiñer...— dedi.
Bayagı boydon eköö teñ jaşın tögüp oturat.
Emi keteli dep, ordubuzdan turduk. Alar joldun daynın aytıp berişti.
Eşikke çıkkandan kiyin, Başarindikine bara ketelibi dep alar menen
akıl salıp kördüm ele:
— Kokuy, barbagıla, silerdi öltürüp koyöt! Al jakka joloboy mınabu jak
menen Tüptü boylop ketkile!— dep, bezildep koyö berişti. Barbaganıbız oñ
boluptur — jaylap salmak eken. Bul kiyin bilindi.
Tüptün suusun boylop ketken jalgız ayak jol menen neçen türdüü taş
kıyalardı basıp, büjüröñdöp jürüp kelebiz. Keç jakın. Biz da şaşıp
barabız. Joldu katar adam tügül kak etken karga körünböyt. Bir jagıbız
asmandagan karagayluu biyik too, ekinçi jak ittin murdu ötküs kalıñ tokoy.
Tokoy aralap iyreleñdep agıp jatkan Tüptün suusu. Mınabu kara taşka
dalpayıp kelip bir joru kondu. Anın üstündö şıkılıktap bir sagızgan
oynop jüröt. Kızıl-Kıyadan çıkkandan beri körüngön jandıktar uşul.
İlgeri kırgız kıtaydı karay tartkanda küñgöy teskeyine batpay şıgırap,
kamalışıp ötkön jer uşul emespi!
Keç beşimde Orto-Tokoydon öttük. Ali eç nersenin dayını bilinbeyt. Uşu
jerge kelgende, menin artımda kele jatkan Bekkul katarlaşa tüşüp:
— Tüngö kalabız go? — dep menin tüsümdön birde-me izdegendey betime
karadı.
Anın oyun taba koyup, maksatına jetüügö jakındagan kişidey kayratıma
kelip, tüsümdön sır aldırbay turup men:
— Bügün jetebiz! — dedim, arışımdı kalıbınan arbıta tüşüp. Jürüp
kelebiz.
Kün bata Sarıtologoy jonuna çıktık. «Bu jerde da el jok bolgonbu» dep
oylop kele jatıp, bir ubakta berki betke eñkeysek, sol kol jagıbızda bir
kabaktan jalgız tütün çıktı. Ne bolso da bir baykay keteli de-gen oy
menen, tütün çıkkan jaktı karay buruldum. Alıs emes. Bara tüşköndö beri
jagınan dagı bir kırman köründü. Jolubuzda. Uşuga kelip üç-tört
sarjanday jer kalganda ele biröö:
— Aylanayın abakebaylar eey!!!—dep kürögün tayangan boydon talıp kalgan
nemedey bizge jaldırap turup kalıptır. Men taanıy koydum: Sarbagış
degen bizdin bir tuugandarıbız, baarıbızdı bir Erke Sarı deyt.
Bizdi eerçitip üygö kiyirgenden kiyin, eki-üç katın çogulup kaldı.
Katındardın bışaktaşın körsöñ emi kör: Kantıke degen bir ayal biz
kelgeni közünün jaşın tıybadı. Bular bizdi ebak öldü dep, tüñülüp
koyuşkan eken.
Uşintip jatkan ubakta tıştan sakalı barsaygan bir orus kirdi. Jañkı
kırmandın eesi bolso kerek. Kirip kelip ar kaysı jerde bışaktap ıylap
oturgan katındardın sebebine tüşüngöndöy üñülüp karap kaldı ele,
Sarbagış:
— Bizdiki tuugan. Uşul eköö kıtaydan jöö keldi,— dedi. Orus unçukpay
başın çaykadı.
Ertesi mından çıgıp, Çoñ-Taştı karay jol tarttık.
Birinçi kiteptin ayagı.10

Frunze, 1934—35-jıldar.