Umay bala

Romantikaluu
jomok-povest

S.Rısbaevdin bul jañı kitebinde bügünkü
kündögü ooş-kıyıştuu zaman, andagı ayrım
kriminalduu toptordun baldardın ömürünö
jana den sooluguna jasagan zorduk-zombuluk­
tarı, zamanga jaraşa baldarga bilim-tarbiya
berüünün tüyündüü maseleleri, alardın ömürün,
balalıgın korgop kaluu jana önüktürüü üçün
akıl-estüülüktün küröşü çagıldırılgan.
Jomok-povesttin okuyası Jaşıl-Nurabad
attuu şaarda bügünkü ele kündördö bolup ötöt.
Oşol şaarda baldardı türdüü kriminalduu
jana kırsıktuu kırdaaldardan saktap kaluuda
avtor tarabınan tabılgan poetikaluu jomok­
tuk kaarman - Umay bala zor araketterdi ja­
sayt. Adamdardı akıl-estüülükkö ündöö menen,
bala tagdırı üçün uluulardı oylonuuga çakı­
rat, dilin tazartuuga jeteleyt. Akıltaydın
obrazı arkıluu avtor bügünkü kündögü kırgız
balasının jañı beynesin tartuuga jana anı
izdöögö kıyla arakettengen.
Okuyası kızıktuu, çeber til menen jazıl­
gan bul povest avtordun jañı poetikaluu ta­
bılgaları menen koştolup, baldarıbızdın
gana emes, ata-enelerinin da jürögünön orun
tapkan süyüktüü kitebinen bolup kalarında
şek jok.


Bayan başı

Baldar, men silerge jañı bayanım­
dı aytıp bereyin. Köñül salıp okugu­
la. Çınbı je jalganbı, ilgeri-ilgeri
Jer jañı jaralganda Teñir ata jana
Umay ene koşo jaralıptır. Alar adam
balası jer betinde jañı basıp tiriçi­
lik kıla baştagandagı algaçkı adam­
dar eken. Azırkı elderdin baarı oşol
eköönön köböyüp, oşol eköönön taralıp­
tır. Oşonduktan, alardın urpaktarı
al eköönü atabız-enebiz deşip, birin
Teñir ata dep, ekinçisin Umay ene dep
atap kalışkan eken.
Teñir degeni - baarıbızdın atabız,
baarıbızga teñ, birdey ata degeni tura.
Al emi Umay ene degeni - «eñ algaç­
kı», «eñ birinçi» ene degendi tuyundu­
rat eken.
Mına oşol üçün bügün da: «Teñir ata,
koldo» - dep adamdar bata kılıp, oşol
algaçkı atadan köp jakşılıktardı
tilenişet. Al emi enenin da, jañı
törölgön balanın da piri, koldooçusu
dep Umay eneni aytat ekenbiz. Umay ene
eñ birinçi ene ekendiginen ulam özünön
kiyinki bardık enelerdi koldop jüröt
eken. Ayrıkça, jañı törör kezde bar­
dık enelerdin oñoy köz jarışına jar­
dam berip, jañı ımırkaylardın ooru­
bay-sıktabay toroluşuna, tez basıp, tez
süylöp, aman-esen çoñoyuusuna da bir özü
köz salat eken.
Oşol Teñir ata menen Umay ene da
eñ algaç iret balaluu boluşkan emespi.
Birinçi törölgön oşol balanı da alar:
«Umay bala» - dep ataşıptır. Anday
bolso, Umay bala degen söz «eñ birin­
çi bala» degendi tüşündüröt. Bul bala
dagı başkalarga okşobogon kasiet-kere­
metteri menen birge törölüptür. Özünön
kiyinki
bardık
baldardı
koldop­
jölöp, ar türdüü kokustuktardan kor­
gop, aman-esen çoñoyup er jetkenge çeyin
alar üçün kamkorduk körüp, Umay enege
jardam berip, baldardı toorup kelgen
türkün kırsıktardı bolturbay, aldın
alıp, köçödö, talaada jalgız jürgöndö
köz salıp jüröt eken.
Bala degen bala da, Umay bala sırtı­
nan bilgizbey köz salıp, jardam berip,
talamın talaşıp, kırsıktan korgop,
janında dayıma birge jürgönün bil­
beyt tura.
Bul jomok-bayanımda mına uşular
jönündö, Umay balanın keremet-kasie­
ti, al bügünkü kündö bizdin baldarı­
bızdı kantip korgop-saktap, alardın eñ
işenimdüü korgooçusu jana saktooçusu
bolup jürgönü tuuraluu kızıktuu okuya­
lardı aytıp bereyin...

Sulayman

Rısbaev

'Bir.inçi

Boroondo
buyukkan bala
Keremetke

joluguu

ına bul kol menen jasap koİ­
gondoİ keñ örööndün çok orto­
sundagı çakan şaar - Jaşıl­
Nurabad şaarı dep atalat. Al kaçan
tüptölüp, kaçan kurulganın ar kandaİ
aİtışat. Keesi: «Keçee jakında ele,
eki kılımdın beri jagında tüptölgön»
- deşse, keesi: «Eçaktan beri ele birin­
dep el jaşap keliptir, kiİin beş bo­
luş el birigip, bir şaar bolgon eken»­
deşip bojomoldoşot. Kantse da, bir
jaşıl örööngö batkan alakandaİ kooz
şaardın turgundarı öz mekeni menen
sıİmıktanıp kelişet.
Baarıdan da, anın Jaşıl-Nurabad
degeni kulakka jagımduu ugulat. Karı­
yalar aİtıp kelgen sözgö karaganda, «bul
şaardı Teñir ata menen Umaİ ene özü

M

Umay bala

Yavltsk

jaktırıp, nurun tögüp ketken eken»
bir kezde. Oşol üçün japjaşıl bolup
darak köktöp, jayı-kışı jaşılda­
nıp turganı-turgan deşet. Murda şaar
mayda tamdardan kurulsa, mına zaman
jañılanıp, bügün kök tiregen biyik
üylör kurulup, köçölörünö türkün maşi­
nalar batpay, tündösü jıldız kölü jat­
kansıp, tünkü şamdar jıbırap küyüp
turat. Mına oşol maalda toogo çıgıp
karagan kişige alakanday keñ örööngö
kut tögüp koygonsup, al kut alakanıñda
köykölüp erip turgansıp, kadimki ele
jomoktogu bir Nurabad şaarı eken de­
gendey oy kaltırat.
Mına oşol şaarda jomok-povesttin
kızıktuu okuyası bügünkü ele kündördö
bolup öttü. Andagı okuyalardın keesin
men öz kulagım menen ugup, ayrımda­
rına özüm da kübö bolup kaldım desem
bolot. Emese, mına oşol okuyalarga ke­
zekti bereli.
Degi ele, şaar degeniñ «şaar» degen
ele atı bolboso, ayıldıktar alıstan eñ­
sep, kooz-kooz imarattarın, türkün buyum­
tayım ookat satılgan bazarların, çı­
mın-kuyun bolgon sansız maşinaların,
kızıl-tazıl köçölörün ele körgülörü ke­
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

lişpese, kelgenden soñ tütün jıttangan
abasınan, darı daamdangan suusunan bat
ele tajap kaçkıları kelişet. A şaar­
dıktar üçün alar birotolo könümüşkö
aylanıp bilinbey kalsa da, baarı bir
aba jutuuga aşıkkan balık sımal, ar
juma sayın şaar sırtına barıp es
alıp kelüügö jönöşöt. Mındayda, ba­
la-çakasın eerçitip, al tügül koñşular
je şerineleş dostor birigip es aluuga
çıgışkandar da jış kezdeşet. Şaar
sırtının taza abasın eñsegender, ay­
rıkça, kış kündörü köböyöt. Şaar çe­
tindegi muz teep köñül aççu «Jaştık»
es alçu jayı mındayda küjüldögön elge
batpay çıgat.
Mına, bügün da oşondoy boldu. Ta­
yır üy-bülösü menen, dosu Azim da bala­
çakası menen tigi «Salkın-Tör» lageri
taraptagı «Jaştık» es alçu jayına
kelişti. Anın üstünö, Tayırdın bala­
sı Akıltay menen Azimdin kenjetayı
Umar - jaşı bir, eköö bir bakçaga barı­
şat. Bıyıl eköö teñ beş jaşka jañı
çıgıştı. Üylörü eki başka kiçi ra­
yondo bolso da, Azim menen Tayır bal­
darın jakşı bakça dep, «Jıldızça»
degen bala bakçaga berişken.
beitsk

Umay bala

Oşentip, uluu şaşkede kelişken
eki üİ-bülö beşim çenge çeİin çana,
lıja tebişip, jakşı köñül açıştı.
Añgıça ele kaİdan-jaİdan kelgeni bel­
gisiz, kar uçurup katuu kelgen boroon
eldi çımın-kuyun kılıp kubalap, aleki
zamatta köz açırbaİ tün tüşürüp taşta­
dı. Baldar ataların, kızdar enelerin
tappaİ, «Jaştıktın» muz tepçü eki
koş koktusu ızı-çuuga tolup kaldı.
Kimder emne boldu belgisiz, janın­
da ele çana teep turgan Akıltaİdı izdep
tappaİ kalgan Taİır menen ayalı Saule
botodoİ bozdoşup, köz açırbaİ boroİlo­
gon boroondo ÖİDÖ-TÖMÖN jügürüp K I İ ­
la jürüştü. Akırı kaş karaİıp tün
tüşköndö balasının tabılışınan ümüt
üzüşüp, argasız üİlörünö kaİtıştı.
«Jaştıkka» barbasak bolboİt, taza
aba jutabız, - dep jatıp sen kıldıñ»
deşip, Taİır menen ayalı Saule birin
biri künöölöşüp, tünü boyu uruş-talaş
menen tañ atırıştı. Ene emespi, Saule:
«Boroondo buyugup, karda kaİıgıp, baİ­
kuş balam, kaİda kaldı?!» - dep boto­
doİ bozdop, janın koyörgo jer tappadı.
Erteñ menen erte Taİır maşinasın
çımın-kuyun aİdap, Saule eköö «jok de­
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

gende, balasının toñup jatkan denesin
taap kelmekke» «Jaştıktı» közdöy bet
alıştı. Birok alar appak karga orol­
gon arça-badaldan başka eç nerseni körö
alışkan jok. Keçke izdeşip, ümüttörü
birotolo üzülgön soñ gana üylörünö ke­
lip, esterin jıyıp televizorgo kulak­
tandıruu bermekke jönöştü...
Umay bala jardamga keldi.
Çın ele, keçeeki boroondo buyukkan
kiçinekey Akıltay emne boldu? Sözdü
emi oşondon baştaylı.
Akıltay Umar dosu menen kiçinekey
döñsöödön ıldıy çana teep kelatkanda
katuu boroon kuyundap kelip, Akıltay­
dı top arçanı közdöy budamalap alıp
ketken. Boroondon aptıgıp, oozu-murdu­
na kar kirip süylöy albay buyugup jat­
kanda, ata-eneleri anı başka jaktan iz­
deşip ızı-çuu tüşüşkön.
Bir kança ubakıttan soñ gana Akıl­
tay özünö kelip, karañgıda közün aça
albay öñgüröp ıylay berip, eesi oop ja­
tıp kalat. Oşol maalda, kaydandır kele
kalgan bir kiçinekey jıluu kol anın
betin sılap, katkan kardı tazalap, ko­
lunan tartat. Toñup baratkan Akıltay­
dın denesine kan çurkap, esine kelet.
Közünö balanın elesi körünöt.
Yaeotsk

Umay bala

- Korkpo, men Umaİ balamın, - deİt
janagı bala.
«A-a, dosum Umar izdep kelip kalgan
turbaİbı» - deİt oyunda.
- Umarsıñbı? - deİt bışaktap bası­
la kalgan Akıltaİ.
- Jok, Umaİ balamın... Senin ünüñdü
ugup, meni Umaİ enem jiberdi. Tur öİdö,
toñup kalgan turbaİsıñbı, keteli...
- Kayakka? - deİt Akıltaİ. - Menin
atam menen apam kayakta?.. Alar ketip
kalıştıbı?
- Men senin atañ menen apañdı kör­
gönüm jok. Alar boroon bolgondo seni
tappaİ ketip kalgan boluu kerek? Azır
tün ortosu bolup kaldı. Jürü kettik.
Üİüñdü erteñ tabasıñ...
- Sen menin üİümdü bilesiñbi? - deİt
anda Akıltaİ.
- Sen özüñ taba alasıñbı?
- Tündö taba albaİm da... Atam-apam
meni izdeİt da... - dep kaİra ıİlap ki­
ret Akıltaİ.
- Azır Umaİ eneme keteli. Erteñ me­
nen üİüñdü tabuuga Umaİ enem jardam
beret...
Umaİ bala oşentti da, Akıltaİdı ko­
lunan tartıp aldıga jeteledi. Akıltaİ
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

bir kadam taştap, butu jumşak kilemge
urunganday boldu. Anan al eköö samolet­
toy uçup, kaydadır sızıp jönöştü.
* * *
Umay, bala menen Akıltay kiçine­
key, ança çoñ emes uçuuçu kilem menen
uçup Umalay toosundagı Altın örgöögö
kelişkende, Umay ene kirpiktüü közün
irmebey kütüp oturgan ele.
Antkeni al keç beşimde boroondo
buyugup, top arçanın tübündö karga mur­
du sayılıp dem ala albay, çabalaktap
jatkan beş jaşar Akıltaydı jürögü
menen tuyup, anı saktap kaluuga on miñ
çakırım alıstagı Umalay toosunan
Umay balanı jiberbedi bele...

Umalay

toosunda

ındıgında, Akıltay kim me­
nen, kayakka jana emne üçün ke­
lip kalganın bilgen jok, bile
da almak emes.
Umay ene Umay balası jana Teñir
ata jay kılgan bul Umalay toosu tuura­
luu adamdar bilgen kündö da, al jerde
Altın örgöö degen bar ekenin, adamdar

Ç

beitsk

Umay bala

özdörü Teñir ata, Umaİ ene jönündö ar
kaçan aİtıp jürüşsö da, jüröktörü me­
nen tuyup jürüşsö da, al örgöödö alar­
dın tübölük jaşap turarı tuuraluu tük
bilişpeİt bolçu. Mına oşol jerge biz­
din çoñ şaardın kiçinekeİ bir nariste
balası Akıltaİ Umaİ ene jana Teñir
atanın kuduret-küçü menen mintip ke­
lip oturganı aİrıkça keremet okuya bo­
lup kaldı.
Umalaİ toosu, düİnönün eñ biİik, eñ
çoñ, Kudaİ Taala özü üçün jasap jer
üstünö östürüp çıgargan, eñ algaçkı too
eken. Töbösü adamzattın közü emes, akı­
lı jetkis biİik eken. Adamzat ayagı bas­
pagan bul biİik toonun jarımın bulut
çalıp turat eken. Bulut çalıp, jer be­
tinen körünböİ turganı menen, buluttan
öİdö jagı kündün nurunan altın-kümüş
tüstönüp turganı andan beter keremet
eken.
Mındaİ keremet düİnö kiçinekeİ
Akıltaİdın kiçinekeİ akılın aİran
kılıp, özü maktangan şaarınan miñ­
million ese kooz, suluu düİnö bolup
köründü. Keçeeki tündön berki kapası
tarap, ıİı basılıp, Umalaİdın kündün
nuru çalgan, altın, kümüş askalarının
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

koyunundagı Altın örgöödön emi ketki­
si kelbey, üyümö ketem dep şaşılbay
da kaldı. Akıltay Teñir atanı körgön
jok, birok Umay enenin aytuusu boyun­
ça Umay bala Akıltaydı Umalaydın eñ
kooz jerlerin körgözüp, uçuuçu altın
kilem menen sayakattatıp çıguuga da
jiberdi.
Umay enenin uşunça meerimdüü jan
ekenin tuyup, aga Akıltaydın jürögü
eljiredi. Anı özünün ayılındagı çoñ
enesi jana şaarda kütüp jatkan öz ene­
si menen salıştıra da karadı. Öz ene­
si, anın erteñ menen öz ubagında turba­
ganı, kiyimin kirdetip, içip jatkan
çayın tögüp-çaçıp alganı, oyunkaraak­
tıgı üçün kün sayın on iret jemelese
da, Akıltay baarı bir anı ayabay jak­
şı körörü çın go. Oşentse da, al eç ka­
çan bul Umay enenin meerimdüülügünö
tük okşobostugun sezip, uşul iret öz
enesi Saulege taarınıp aldı. Oşon
üçün kün sayın on iret jemelep-uruşup
turgan balasın toogo alparıp jogotup
jiberip, tünü-künü botodoy bozdop, iz­
debegen jeri, surabagan adamı kalbagan
enesi bügün mintip, tentek uulunun ka­
raanın körüügö zar bolup: «Kayakta emne
Yaeotsk

Umay bala

kılıp oturdu eken... - dep oİlodu Akıl­
taİ, - emi barganda, jönü jok teske salıp
tildebeİ, urbaİ kala turgan bolsun...»
Umaİ bala menen ayabaİ dos bolup kal­
dı, anı menen altın, kümüş toonun
tektir-karlarına çıgıp, ulak-kozular­
K>

K>

/-'

daİ sekirip O İ N O P , jıluu, darı bulak­
tardan içip, jüzdörün juup, sergip,
köñülü açıldı.
Oşentse da, Akıltaİ ulam-ulam:
- Umaİ bala, men emi üİümö, apama,
atama kaçan baram... Menin üİüm kayakta
kaldı?.. - deİ berdi.
- Keç kirsin Akıltaİ, keç kirbe­
se, ekööbüzdü el körüp koyöt. Bular kim­
der? Jomoktogudaİ bolup, kilem menen
uçup jürgön kimder? - dep bizdi kar­
map algıları da kelişet. Anın üstünö,
Umaİ enem, kündüz adamdardın közünö
körünüügö maga katuu tıyuu salgan...
Oşentip, alar keçti kütüp, oyunda­
rın ulanta berişti.

Sulayman Rısbaev

Akıltai
A

V

'Bir.inçi

tsitsnö kaittı
V

V

maİ bala menen Akıltaİ oturgan
uçuuçu kilem zor Umalaİ toosun
bir iret aİlanıp öttü da, Ja­
şıl-Nurabad şaarın közdöİ bet aldı.
Ortodogu köz jetpegen aralık bat ele art­
ta kaldı, alar köptögön toolordu, talaa­
lardı, köldör menen suulardı, jıldız
tögüp koİgondoİ tünkü ottoru kölküldöp
erip jatkandai bolgon dalai şaarlar­
dı basıp ötüştü. Akıltaİ mındaİ kooz
tündü buga çeİin körgön emes. Tünkü ot­
toru jangan jıldızdardı aralap ötüp,
Aİga jeterine az kalıp, kaİkıp uçup
kelatıştı. Oyuna koİso, Akıltaİ üİünö
barbaİ ele Umaİ dosu menen birge aalam­
dı aİlanıp jürö bergisi kelip ketti.
- Sen emi maga kaçan kelesiñ Umaİ
bala?.. - dedi bir kezde.
- Sen kaalagan künüñdö kelip turam,­
dedi anda Umaİ dosu. - Sen meni çakı­
rıp ele koİ, men senin janıña oşol za­
mat dayar bolom.
- Kantip çakıram.
- Opoñoİ ele. Mintip:
«Umaİ dosum jardam ber,
Uçup azır maga kel» ­
dep üç iret aİtsañ boldu. Men Umaİ ene­

U

Umay bala

Yavltsk

me aytam da, uçuuçu kilemimdi minip
alıp, uçup kelip kalam.
Anan dagı bulardı tüşündürdü:
- Men saga okşogon baldar kıyınçı­
lıkka uçuraganda jardamga şaşam. Kee­
de, jaş baldardı uurdap ketip jatı­
şat. Alardı ata-enelerine taap berüügö
jardam berem. Keede, köçödö baldardı
maşinalar menen urup ketip kaçıp ke­
tişet, alardı tabışam...
- İ-iy, sen kıyın ekensiñ e... Sen
bulardı kimden üyröndüñ? Maga da
üyrötçü...
- Maga bulardı Umay enem üyrötkön.
Eger meni menen dos bolsoñ, men kayakka
barsam birge barasıñ, üyrönösüñ. Köp
baldar menen dos bolobuz, jardam bere­
biz...
- Makul... Kele koluñdu!
Oşentip eköö kol alıştı.
- Dos bolduk e... Men seni menen kay­
da barsañ birge baram...
Añgıça uçuuçu kilem jıldız tögüp
koygondoy jarkıragan Jaşıl-Nurabad
şaarının üstünö kelip, aylana başta­
dı.
- Kana, üyüñ kayakta?
- Menin üyüm «Nooruz» degen kiçi­
rayonunda... On beşinçi üy. Bizdin üy
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

ayabay biyik. On toguz kabat. Oşonun
segizinçi kabatında... Seksen beşin­
çi kvartirada turabız. Menin mintip
jırgap jürgönümdü bilbey, atam menen
apam «öldü» dep oylop jatışat go e?..
Akıltay üyünö jakın kalganın oy­
lop, süylöörgö söz tappay bejirep jat­
tı...
- Mına, senin üyüñdün terezesine
jakın kaldık. Atañ, apañ, bir tuugan­
darıñ kantip kütüp jatışkanın bay­
kaybız...
- Balkongo konup alıppı?
- Ooba...
Alar seksen beşinçi kvartiranın
balkonunun kırına konup oturup alı­
şıp, ak tereze pardadan üy için karap
oturuştu. Üydö apası menen atası eköö
teñ bar eken.
«Azır televizor körüp oturuşat
jırgap»...
Kaydan jırgap... Apası ıylap ot­
urat. Televizordon bir kiçinekey bala­
nın sürötün körgözüp jatıptır... De­
meyde, jogolgon baldardın süröttörün
uşintip keçinde televizordon körgözçü
ele go... Ooba, bul iret Akıltaydın
sürötün körsötüp: «Kimde-kim uşunday
Umay bala

Yavltsk

balanı körsö, toktoosuz bizge kabarla­
gıla...» - dep jatat da...
Uşunu bilip, Akıltaİ çıdabaİ ke­
tip: «Apa-aa» - dep ıİlap jiberdi.
- Çüş-ş, - dep Umaİ bala dosunun
oozun basa koİdu kolu menen, - tokto.
Sen ekööbüz azır jerge tüşüp, üİdün
eşigine barabız. Sen öz üİüñö kiresiñ.
Men bolso koştoşup, öz üİümö ketem...
- Eh, meİli, dosum!

Akıltai

- tsşçndö

maİ bala koş aİtışıp uçup ket­
ti. Akıltaİ kündögüdöİ ele, ko­
roodo keçke oİnop jürüp, keçin­
de çarçap kelgensip, jaİma-jaİ üİünö
kirip barattı. Aldınan koşuna dos ba­
lası Eldos çıktı.
Eldos körö kalıp ele:
- Eİ, sen kaİda kettiñ jogolup...
Atañ, apañ ıİlap atışpaİbı seni tap­
pai, - dep mompoe beikapar süilödü.
- Alar menin kaİda barıp kelgenimdi
bilişpeİ ıİlap jatışat da... Men de­
gen... Umaİ bala dosum menen jürbödüm­
bü...
Eköö lift menen segizinçi kabatka
çıkkança Eldos keçke bolgon okuyalar­

U

Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

dı, tigi «Monohittegi bayagı sarı bala»
menen uruşkanın, Kerim degen balanın
küçügü jogolgonun, Aykanın atası ma­
şina alganın, jana da uşul eki kün
içinde bolup ötkön bir kança okuyalar­
dı aytıp berüügö ülgürdü.
Akıltaydın atası Tayır, apası Sau­
le bolso bul kündörü balasın izdebegen
jeri, surabagan adamı kalbagan. Ortodo
ötkön eki kündö apasının çaçı agarıp,
jürök oorusu eki-üç iret kaytalanıp,
doktor ukoldop jatıp jakşı boldu.
Bügün mintip televizorgo sürötün be­
rip, izdöö salışkan. İzdöö salganı ­
bayagı kımguut boroşo bolgon keçte baş­
K>

K>

/-'

alaman üy-üylörünö kaçkan biröölör
körsö, adaşkan balanı özülörü menen
ala ketti beken? - degen ilgeri ümüttörü
ele. Oşentse da, aman-esen bolso, üy da­
regin bilgen bala biröönün jardamı me­
nen üyün tabat ele, üydün telefonun dele
bilet ele da - deşip, telefon je kaal­
gadagı koñguroo «çır» etse jügürüp çı­
gıp jatışıp çarçaştı...
Oşentip oturuşsa eşiktin koñguroo­
su «çır» etti. «Çır» etkende, Akıltay
tamaşalap, atasının maşinasının sig­
nalının «pip-pip-piip» degen ünündöy
beitsk

Umay bala

tuurap, «çır-çır-çı-ır» ettirip bas­
tı.
- Oİ, Akıltaİım go...
- Aİlanaİın, kudaİ! Balam go...
- Çın ele... - deşip atası menen apa­
sı kaalganı közdöİ jarışa çurkaştı.
Ooba, oşentip Akıltaİdı Taİır me­
nen Saulege Teñir ata menen Umaİ ene
ekinçi iret berdi...
Taİır kaalgadagı aİnek közönökkö
birinçi keldi da, sırtta koñguroo basıp
epeİip turgan Akıltaİdı közünö jaş
tolgon közü menen birinçi kördü. Kördü
da, Sauleni koldon bekem karmap:
- Bakırıp iİip, adatıñça, jürögün
tüşürüp alba, - dedi da, arı vannanı
közdöİ basıp ketti.
Saule da Taİır aİtkandaİ kılıp, de­
meİdegideİ ele eşikti açıp, uulun ku­
çak jaİıp tosup aldı. Birok booruna
kısıp bir neçe münöt koe berbeİ boso­
godo oturup, közünün jaşın köl kılıp
ünsüz ıİlap jattı.
- Men degen... Umaİ dosumdukuna ko­
nokko barbadımbı... - dep bıdıldap
süİlöİ berdi Akıltaİ. - Umaİ dosum
ekööbüz momuntip zuuldap uçup sayakatta­
badıkpı... Siler körgön joksuñar da...
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

- Umar dosum deybi? - dep arttan Ta­
yır çıgıp keldi aşıgıp. - Ey, sen kay­
sı Umardı aytasıñ?..
Anın ünündö açuulanuu da, tañdanuu
da, eki kündük azap menen tozok da sezi­
lip turgan.
- Umar dosuñdun üyünö kaçan bar­
dıñ?..
Tayır bayagı künü toogo birge bargan
dosu Azim Akıltaydı üyünö alıp ketip
kalıp, aytpay aldap jatışkan eken
dep oylop jibergen. Antkeni al balası­
nın Umay dosum degenin «Umar dosum»
dep jatkanday tüşüngön ele.
Alar kaçan gana, bayagı kar boroşo
urup adaşıp tabılbay kalganda: Bir
bala kelip turguzup, kiyimin, beti-ba­
şın tazalap, jürü dep üyünö eerçitip
ketkenin, ketkende da, uça turgan ka­
dimki ele kooz kilemdin üstünö oturgu­
zup alıp uçup ketkenin, al Umay bala
degen bala ekendigin, anın Umay ene
degen apası bar ekenin, alardın üyü
tee alısta eç kim bilbegen çoñ toonun
içinde kooz üydö ekenin, al kooz üyü
ayıldagı çoñ atasınıkına okşoş eke­
nin, alar uçuuçu kilemge oturup alıp
kooz toonu kıdırıp sayakat kılganın,
beitsk

Umay bala

Umaİ ene ayabaİ jakşı, booruker eke­
nin, Umaİ bala eköö dos boluşkandıgın
bir ukmuş «jomok» kılıp, bıdıldap
aİtıp berdi.
Atası menen apası mındaİ «keremet
jomokko» esteri oop, emne deerin bil­
beİ kalıştı.
- Vraç psihiatrga körgözüş kerek
tezinen! - dedi kübüröp, közünün jaşı
alige tıİıla elek Saule ünü kaltırap.
Taİır bolso uulunun sözünö oozu açı­
la, otura berdi şaldırap.

Psihiatrda
-o, Akıltaİ degen jakşı bala
turbaİsıñbı? - dedi vraç jigit
aldında tepeİip oturgan balaga
erkelete karap. Taİır menen apası Sau­
le Akıltaİdın «öödük-söödük» aİtkan
sözdörünön korkuşup, anın eki kün boyu
kaİda, emne kılıp jürgönünö tañ ka­
lışıp, akırı uşul psihiatr vraçka
körgözüünü çeçişpedi bele.
- Kana, maga tüşündürüp berçi? ­
dep, bolgon okuyanı başınan baştap su­
raİ baştadı.

Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

Al, adegende, toogo kaysı künü, kim­
der menen barganın suradı. Toodo emne
kılıp, kimder menen kantip oynogondo­
run taktadı.
Akıltay bolso, dem alış künü «Sal­
kın-Tör» degen toogo barışkanın, ata­
sının dosu Azim, anın balası Umar
dosu, Umar dosunun apası, özünün ata­
sı, apası bolup barışkanın, çana teep,
asma jol menen toogo çıkkanın, baarın
kadimki bolgonunday ele aytıp berdi.
Anan döñdön ıldıy çana teep kelatkanda
boroon bolup, boroon menen uçup barıp
oozuna, közünö kirip jatkan kardan dem
alalbay bir arçanın tübünö jatıp kal­
ganın; andan soñ eptep tursa, ızıldagan
şamal kayra uçurup ketip, bir koktuga
kulanıp tüşkönün; anda da oozu-murdu­
na kar kirip, dem ala albay paltosu­
na başın katıp köpkö üşüp jatkanın;
«ata-apa» dep korkup ıylap, kıykır­
ganın, anın ünün eç kim ukpay koygo­
nun; karañgı kirgende da oşol boydon
korkup jata bergenin; anan bir kezde
biröö kelip kolunan tartıp, «tur-tur»
degenin, betinin karın tazalap, toñup
kalgan koldorun-buttarın uşalap, anan
anı kilemge oturguzup alıs-alıs jakka
beitsk

Umay bala

uçurup alıp ketkenin jomoktoİ kılıp
uzakka aİtıp berdi...
Anın sözün ugup bütüp, vraç jigit
köz aİnegin közünö saldı da daldaİgan
çoñ kara kitepti tekçeden alıp, kaİsı
bir baragın izdep taptı. Anın oİluu,
sırduu kıİmılınan Taİır menen Saule
bir jakşılıktuu söz kütüp, oozdorunan
söz uçup, eleİişip karap oturuştu.
Vraçtın oozunan: «Balañar psihi­
kalık ooruga tuş bolgon, nervine suuk
tiİip, gallyutsinatsiyaga kabılgan» de­
gen sözün ukkusu kelbeİ, ar biri öz
içinen bul tabışmaktuu okuyanın jan­
dırmagının jakşılıktuu çeçilişin
kütüşüüdö. Birok uşul eki kündö degi
emne boluşu mümkün ele? Bala toñup ta­
laada kalsa, anı kim, kaçan, kaİda al­
parıp, anan aman-esen boİdon kantip öz
üİünö apkelip koİdu? Çoñ kişi bolgon­
do aİtıp beret ele da: «Momundaİ kişi,
momintip alıp keldi» - dep...
Akıltaİ bolso,
terezeni karap,
bölmödögü ösüp turgan güldördü karma­
lap beİkapar oİnoİ berdi. Anın oyunda
Umaİ bala dosu, anı menen oİnogondo­
ru tuyuldu. «Çın ele, anı kaçan çakır­
sam, - dep oİlodu Akıltaİ, birok anı
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

azırınça eç bir kişi bilbeşi kerek.
Eç kim körböşü da kerek. Anı jön ele
çakıra berüügö da bolboyt. Baldar uur­
dalıp, je ayabay jardam beriş kerek
bolgondo gana çakırış kerek da. Bul
jönündö menden başka eç kim, bul vraç
da, atam-apam da bilbeşi kerek... Dosto­
ruma da aytpaşım kerek».
Anın bul oylorun vraçtın sözü buzup
jiberdi.
- Balañar çana teep oynop jürgöndö
terdedi bele... - dep suradı Tayırdan.
- Terdegendir da... Çurkap, çana teep
oynop jürgöndö terdese terdeyt da... ­
dedi kıjalat, al turgay, külküsü ke­
lip, ança jaktıra berbey Tayır.
- Kep oşondo, - dep sözün bışıkta­
gısı keldi vraç, - dal oşondo boroon
bolup, arçanın tübünö köpkö jatıp kal­
ganda baş nervine katuu suuk tiygen...
- Balanın başına suuk tiyse tempe­
raturası kötörülmök, eti ısıp, başı
oorumak da... - dedi çıdabay ketken Sau­
le. - Munun eç jeri oorugan jok...
Oşondo vraç Akıltayga kayrıldı:
- Senin başıñdın kaeri oorudu
oşondo, - dedi.
- İgi, menin başımdın eç jeri
oorugan jok...
beitsk

Umay bala

- Eç jeri oorubasa, anda balañar aya­
baİ korkkonduktan esin jogotup ja­
tıp kalgan da, kimdir biröö taap alıp,
üİünö alıp ketken. Esine kelgende bala
üİüñördün daregin aİtıp, tigi kişi
taap jetkizgen... Birok oşondon beri öz
akılına toluk kele elek... Takaİ gallyu­
tsinatsiyada jüröt. İşenbeseñer, azır da
bayagısın kaİtalaİt... Korkkondo uşun­
daİ bolot. Uşul bolgon söz.
- Anda emne kılış kerek?.. - dedi
közü jaşıldangan Saule çıdamı ke­
tip...
«Emne kılış kerek?» Bir gana ner­
se - oorukanaga jatkırış kerek tezi­
nen... Darılaş kerek...
İşenip kelgen «oluya vraçtın» bul
sözdörü Taİırdın kulagının sırtınan
ketip jattı. Saule bolso, «jatkırsa
jatkıralı» degen oİgo keldi.
«Boluptur, - dedi anan kübürönüp,
bügün dagı da karaİ turalı, erteñden
alıp keleli...» - dedi öİdö bolup Ta­
İır.
Jaş vraç jigit alakan jaİdı:
- Meİliñer, bala silerdiki. Özüñör
bilgile...
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

Çots ene menen
çots atanın ketseşi

T

o

o

ayır vraçtın aytkanına tük
işenbedi. «Eç nerse bilbeyt, da­
gı da vraç... - dedi al açuulana
maşinasın ot aldırıp jatıp.
Al üyünö kayrılıp, ayalı menen ba­
lasın kaltırdı da, jumuşuna barıp,
bir aptaga kezeksiz örgüü aldı. «Ayıl­
ga, atama alıp barayın... Balkim, atam
biler... kırgızça bir az kün darıla­
tayın dem saldırıp», - degen çeçimge
keldi.
Saule anın bul çeçimine makul bo­
lup, ertesi tañ erte alardı ayılga uzat­
tı.
Miñ-Bulak ayılına jeñil maşina
menen beşim çende kirip kelişti. Bu­
lardın kütüüsüz kelgenine atası çoçup
ketti.
- Tınççılık ele, jön-jay... İş­
ten oblustun borboruna komandirovkaga
jibergen. Anan silerge körsötö kete­
yin dep bu tentekti ala keldim, - dedi
adegende. Çay içip bolgon soñ, Akıltay
ayıl baldarı menen oynop ketti. Oşon­
do Tayır apası menen
atasına bolgon
işti bütündöy aytıp berdi.
Umay bala

Yavltsk

- Emi emne kılsak bolot... - dep esi
eki bolgon Taİır eleİe atasının oozun
karadı.
Atası jetimişke kelip, salabattuu
karıya bolup kalgan. Balasının sözün
ugup bolgon soñ, ata-babalardın arba­
gına uzakka kübürönö kuran okup: «Ne­
berelerimdi Teñir ata, Umaİ ene, özüñ
koldoİ kör» - dep muñkana uzakka bata
tiledi apakaİ çokço sakalın
kaİra­
kaİra sılap.
- Korkpo, balam. Korko turgan eç ner­
se jok. Balamdı oşol tünü Umaİ ene özü
koldop, aman alıp kalgan tura... bolbo­
so - dep ene da muundarı boşop jaşıp
ketti.
- O, Umaİ enesi, janım tartuu saga!
Kara başım tartuu saga. Kagılaİın
Umaİ enesi... Karaldımdı özüñ aman
alıp kalgan ekensiñ... Emi, mından arı
da özüñ jar bolup jürgöİsüñ... Tentek
balam oşonu kötörö alar beken...
Irıskeldi karıya Umaİ enege uşin­
tip kaİra-kaİra jalınıp-jalbardı da,
tiginde oİnop jürgön neberesin özünö
çakırıp alıp, balta menen emdep, kam­
çı menen domdop, kıİlaga ubaralandı.
- Teñir ata, özüñ koldo. Umaİ ene,
özüñ koldo, balamdı. Kara jer, sen
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

kötör, menin balam kötörö albaİt... Aİ­
lanaİın ata-arbaktar, özüñör jar bol­
gula...
Oşentken soñ, atası Irıskeldi ka­
rıya, aİıldın altı-jeti aksakalın ça­
kırıp, koroodon bir sarı serkeni kar­
map, neberesine sadaga çaptı. Teñir ata
menen Umaİ enege arnap kuran okup, tülöö
ötkördü.
Ertesi Taajı çoñ enesi köp ırım­
jırım işterin jasadı: kantse da,
korkup kaldıbı dep, aİıldagı Zeİnep
degen bübü kempirdi çakırıp, jürögün
kötörttü, korgoşun eritip, «jürök»
kuİdurdu. Tüştüktün zire çöbünön tap­
tırıp, jürök tumar tiktirip, kıbı­
lanı karap akkan mazar bulaktan toguz
kara taş aldırtıp tumar taktırttı.
Anın ertesi Bübaİşa degen tölgöçü
kempirdi apkeldirip, tölgö tarttırdı.
Bübaİşa kempirdin tölgösü oñ tüşüp,
baarı ıraazı boluştu. Andan soñ, ke­
çinde Bekboo degen közü açık abışkanı
aldırtıp, şam jaktırıp, oluya-mazar­
lardın koldooçuların çakırıp, balaga
dagı da dem saldırdı.
Oşentip bütküçö aradan tört kün
öttü. Baarı jaİında. Tölgöçü, bübü, közü
açıktardın baarı Akıltaİdın deni
Umay bala

Yavltsk

sak, den soolugu jayında ekendigin ay­
tışıp, Taajı çoñ ene menen Irıskel­
di karıyanı abdan kubantıştı. Tayır
bolso, «jakşı bolso boldu» dep oylop,
atasının aytkanın gana atkardı. Tay­
ır «kırgızçılık» düynösünön kıyla
alıs bolso da, jana bul atkarılıp jat­
kan ırım-jırımga tüşünbösö da, aga
işenbese da, atasının aytkanı menen
boldu.

Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

Bakçadagı
sırduu okuya
Bakçadan

uurdalgan

bala

kıltay kayradan bakçasına bara
baştadı. Kündölük oyun, dostoru
baarı bir teñ da, Umay bala dosu
özünçö. Anı tük da unutkan jok. Keede
özünö çakırıp alıp, bayagıday, kilemi­
ne tüşüp alıp, Jaşıl-Nurabad şaarı­
nın üstün, ak karluu toolordu aylanıp
uçkusu kelet. Keremet kooz şaarının
koozdugun körgüsü kelet.
Oşentip jürgöndö, bir künü keçke
juuk bakçada Jakıp degen balanı apa­
sı izdep ıylap jürgönün kördü. Jakıp
degen bala bolpoygon jooş bala bolçu.
Ursa dele unçukpay jürö berçü. Birok
al bügün bakçaga kelgen emes da. Kelbe­
se, apası emne üçün anı keçinde izdep
jüröt?

A

Yavltsk

Umay bala

Tarbiyaçı ejeİi da Jakıptın bügün
bakçaga kelbegenin aİtıp, anı emne üçün
izdep kelgenin surap jattı.
- Kapıraİ, men Jakunu erteñ menen
bakçaga kirgizip koyup ketpedim bele?.. ­
deİt çırkırap apası.
- Bakçagabı, uşul bölmögöbü? - dep
suradı tarbiyaçı ejeİi taktap.
- Eşikten kirgizip ketken bolçumun,
jumuşka şaşıp jatıp, bul bölmögö
kirgizgenge ülgürgön emesmin...
- Balkim, adaşıp başka taİpaga ki­
rip ketkendir... Jürüñüz, izdeİli...
Oşentip tarbiyaçı ejeİ menen Jaku­
nun apası başka bölmölördü kıdırıp:
«Jaku, Jaku, kaİdasıñ?» - dep kıİkı­
rıp izdep jürüştü.
Birok Jaku al künü tabılbadı. Ja­
kunun joktugun ugup atası da kelip,
bakçaga çuru-çuu tüşüp, eç kandaİ na­
tıİja çıkpadı.
Bul okuya Akıltaİdın ata-enesin da
oİlontup koİdu.
«Bul emne degen okuya... Degi, Ja­
şıl-Nurabadda emne degen okuya bolup
jatat? Bakçadan balanı uurdap ketet
degen emne? Uurdaİ elek emi adam bala­
sı kaldıbı?..»
Sulayman Rısbaev

Ekinş

Keçinde tamak içip oturuşkanda
kudum bayagı künü Akıltaİ jogolgon­
do izdeşkensip, televizordon: «İzdöö
salabız. Bügün Jaşıl-Nurabad şaa­
rındagı № 252 bakçadan beş jaşar
Sadırbek uulu Jakıp jogoldu», - dep
kulaktandıruu berilip jattı.
- Kördüñbü? - dedi apası Saule, ­
Akıltaİga eskerte, - etiyattap jürbö­
göndügünön mintip jogolup ketip, ata­
enelerin azapka salıp oturat.
- Koİçu, balanın jürögün oorutpaİ,
- dedi anda Taİır ayalına açuusu kelip.
Akıltaİ oİgo battı: «Emne kıluu
kerek? Umaİ dosumdu çakırıp, baİkuş
balanı taap ber deş kerekpi? Özü dele
oşentip, «jardam berem» debedi bele...
Baİkuş apası ıİlap jatpaİbı... Birok
bul jönündö eç kimge aİtpaş kerek
Balkim, erteñ Jaku tabılıp kalar...
Tabılbasa anda Umaİ dosuma sözsüz aİta­
mın... »

Yavltsk

Umay bala

«Umay dosum, jardam ber...»

Zrtesi

bakçadan ertereek kelgen
soñ, Akıltaİ baldar menen oİno­
gonu sırtka çıktı. Ata-enesi anı
bayagı okuyadan kiİin een koyö bergenine
az kün gana bolgon. Al koroodo bir az
oİnop turup, uurdanıp çıktı da, arı
jaktagı «Kara-Bak» degen çoñ baktın
koyuu jerine kirip ketti. Bak içi kooz
eken. Arı-beri karap turdu da, Umaİ do­
sun çakıra baştadı. Negedir, denesi
çıİrıkkansıp, kaltırap çıktı.
«Umaİ dosum, jardam ber,
Uçup maga azır kel» ­
dep, üç iret kaİra-kaİra kaİtalap ja­
tıp, korkkonunan eleñdep arı-beri ka­
raİ berdi.
Añgıça bayagı kooz uçuuçu kilemine
tüşüp alıp, Umaİ bala dosu uçup keldi
da, aldına kondu. Akıltaİ, uşundaİ bo­
lorun bilip tursa da, köz açıp-jumgan­
ça bolup ötkön okuyadan sestene tüştü.
- Emne, korkup turasıñbı menden?
Ekööbüz ubadalaşpadık bele, je işen­
gen jok beleñ kelerime... Sen korkpo...
- dedi Umaİ bala epildep.
Akıltaİ dagı ele korkkonunan unçu­
ga albaİ, çekesinen muzdak ter tamçı­
lap ketti.
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

- Andan körö, ayt tezinen, emne bol­
du?
Oşondo gana Akıltay, korkkonu bir
az unutulup, eköö dos bolgonun estep, kol
alışıp uçuraştı. Anan akırın unçuk­
tu:
- Menin bakçamdan bir balanı uurdap
ketiptir. Kim uurdap ketkenin eç kim
bilbeyt? Atası, apası izdep jürüşöt?
- Kayaktan uurdaşıptır?
- Erteñ menen apası özü bakçaga jet­
kirip keliptir da, bölmögö kirgizbes­
ten şaşıp jumuşuna ketip kalıp­
tır. Oşol... Oşol boydon Jaku jok...
Bölmögö kire elekte ele uurdap keti­
şiptir...
- Anan?..
- Oşol... Eki kün boldu... Anın atı ­
Jaku... Çın atı - Jakıp.
- Akıltay, boluptur. Bul aytkanıñ
jakşı boldu. Men anı izdep tabam.
Sözsüz tabam da, bakçasına alıp kelip
jetkirip berem... Erteñ uşul ubakıtta
uşul jerge kel. Makulbu?..
- Makul... Meni atam izdep kalıp
jürbösün, kettim - dedi da, Umay bala­
nı karabastan çurkap ketti.
Iras ele, atası anı izdep kalıptır.
Yavltsk

Umay bala

- Akılta-ay! - degen atasının ünü
çıktı alıstan.
- Men mındamı-ın! - dep joop berip,
baktın içinen çurkap çıktı Akıltay.
- Ey, bul jakta emne kılıp jürösüñ?­
dedi atası balasının kolunan alıp.
- İçim oorup...
Akıltay, eptep şıltoo taptı.
Birok al dagı ele oyluu bolçu. Bir
sır bar ekenin tuygan atası, içinin
çın ele oorugan-oorubaganın, kantip
ooruganın, bak içinde emne kılganın,
çın ele oorusa darı içiş kerek ekenine
çeyin aytıp, bir nerseden şekşinip,
sınap kördü. Akıltay, bergen darısın
da içpey: «Emi jakşı bolup kaldı,
dagı oorusa, anan içeyin», - dep moyun
tolgodu. Kantse da, bayagı ayılga bargan­
da atası Irıskeldinin aytkan sözdörü
köñülünön ketpey koydu.
«Bu uuluñda bir kasiet bar eken, ba­
lam. Buga Umay ene jolukkanı jalgan
emes. Bir kasiet menen aman kalıp­
tır, bolboso al mındaydı eç kaçan oyu­
nan çıgarıp da ayta almak emes. Eger
jön gana közünö körüngön bolso, kayra
aytkan sözündö ayırma bolmok... Bala
neme jañılıp aytmak... Mınday okuya
Sulayman Rısbaev

Ekinş

dagı da kaİtalanışı mümkün. Oşol
üçün köp een koyö berbeİ, baİkap jürgün.
Uktuñbu?» - degen atası.
Azırkı anın takıp suraganı oşol
bolçu. Kantse da, balası janında turga­
nı üçün kaİra baarın unutup, uulu me­
nen atası başka sözgö ötüştü.
- Balam, - dedi Taİır, - emi sen
çoñoyup, çoñ jigit bolup kalbadıñbı?
Sendeİ baldar eçak ele tamga taanıp,
özünün, apasının, atasının, çoñ ata, çoñ
enesinin, dostorunun, al turgaİ üİdögü
mışıgı menen koroodogu küçügünün
attarın jazıp üİrönüp alıştı. Sen
bolsoñ, beş-altı tamgadan başka tamga­
nı taanıbaİ jürgönüñ bolboİt. Kel, an­
dan körökçö, kündö birden tamga taanıp,
okup-jazgandı üİrönölü. Makulbu?
Atasının bul sunuşu Akıltaİdı ab­
dan kubanttı. Az jerden: «Umaİ bala
dosumdun da atın jazıp üİrönöİün» ­
dep aİtıp jibere jazdadı.
Kantse da, al oşol kündön baştap
tamga taanıp, jazganga katuu kirişti.
«Umaİ bala» - dep dosunun atın tez ele
jazıp üİrönüügö aşıktı.

Yavltsk

Umay bala

«Jaku jer tssştspöp
körtsnböyt»

Ertesi

keçinde Jakunun ata-enesi
Akıltaİdıkına kelişti. Alar­
dın kelgeninin sebebi, bayagı
künü Akıltaİdın eki kün boyu jogolup
ketip, anan tabışmaktuu bolup özü ele
üİgö kelip kalışı ele.
- Siler munun sırın bile aldıñar­
bı?- dep suradı Jakunun atası. Anın
mintip surap jatkanın Akıltaİ oozgu
üİdön ugup oturdu. Atası emne dep joop
beret eken dep küttü.
- Men bul okuya tuuraluu eç nerse dep
aİta albaİm... Çınımdı aİtsam, emne
bolup jatkanına akılım jetpeİt...­
dep çıdamı ketken Taİır ordunan tu­
ra kaldı. - Balamdın kantip jogo­
lup, kantip tabılganı - men üçün eçak
körgön azaptuu bir tüş sımal tuyulat...
İşenseñiz, men sizge...
Ooba, çın ele, al eç nerse aİta dele
albaİt bolçu...
- Emi kantem... Balamdı kantip ta­
bam...
Bul bışaktap ıİlap oturgan Jaku­
nun apası ele. Al sözdördü ugup oturup
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

Akıltay çıdabay ketti. Al jogolup
jürgöndö apası Saule da uşintip ıy­
lagan da.
- Men taap berem! - dep aytıp jibe­
re jazdadı Akıltay. Uşul sözdör bolup
jatkanda Akıltay sırtka bilgizbey
çıgıp ketti. Antkeni al dal uşul azır
şaar çekesindegi Botanika kara bagı­
nın içinen Umay bala dosuna jolukmak
da...
Akıltay lift menen ıldıy tüştü
da, tızıldap çurkap jakın ele jerdegi
baktı közdöy jönödü. Öpkösü öpkösünö
batıp, jügürüp kelattı al.
Tez ele jetip, Umay dosun çakırıp,
Jaku dosunun kayda ekendigi jönündögü
kabardı bilip, ata-enesin ıylatpay
taap bergisi keldi...
Kelatıp ele, aptıgıp jatıp:
«Umay dosum, jardam ber,
Uçup azır maga kel!» ­
dep, zorgo süylödü da, jerge kulap ket­
ti.
Anın entigip, başı aylanıp, kusku­
su kelip jerde jatkan jerinen Umay
bala turguzdu.
- Men saga bügün jakşı kabar ayta
albaym, - dedi Umay bala muñayım tar­
ta, - Nurabad şaarının aylanasında­
Yavltsk

Umay bala

gı ar bir koktu-kolottu karap çıktım.
Oşentsem da Jakunu jer üstünön körö
albadım. Birok al aman-esen. Antkeni
anın jürögünün sogup jatışın me­
nin jürögüm sezip turat. Umaİ enem da
uşintip aİttı.
- Anda Jaku dosum kayakta?.. - dedi
Akıltaİ ıİlamsırap.
- Bilbeİm... Al jerdin astında ok­
şoİt...
- «Jerdin astında?..» Emne, anı
kömüp taştaşıptırbı?
- Jok, eger anı jerge kömüp taştasa,
anın jürögünün soguşun menin jürögüm
tuya albaİt ele da.
- Anda, menin Jaku dosum kaİda?
- Azır aİta albaİm... Dagı da üç kün
izdeİmin. Anı uurdagan adamdardın
özülörü da jerdin üstünön körünböİt.
Alar jerdin astına üİ kazıp alıp, Ja­
kunu oşol jakta alıp jürüşsö kerek...
Al uşintti da, kilemine tüşüp alıp,
uçup kete turgan boldu:
- Meİli, Akıltaİ, kaİgırba... Jak­
şı kal. Dosuñdu taap berem.
Akıltaİ ün debeİ kol bulgaladı da,
üİün közdöİ ünsüz bastı. Al dagı ele
demin basa albaİ entigip kelatkan. Al­
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

dımdan atam izdep çıgıp: «Dagı da kay­
da jürösüñ?» - dese, «Emne deym» - dep,
şıltoo izdep da kelattı.
Aytkanday ele, üydün burçuna kelip
kalganda aldınan atası çıktı.
- Kayda jürösüñ bayatan beri? - dedi
al tınçsızdana, bir nerseden şekten­
gendey. Birok üydön jañı ele uzap çı­
gıp, arı közdöy basıp ketip baratış­
kan Jakunun ata-enesi turgandıktan,
söz uşunu menen üzüldü. Atası da baş­
ka eç nerse suragan jok... Suragandan da
tartındı. Surasa da emne dep surayt?..
Baarı bir sırduu nerseni anın jürögü
sezip turdu.
Akıltay koroodogu dostoru menen oy­
nop ketti.

Zööktsr atsçının

tutkununda

may bala Jakunun karaanın jer
üstünön izdep, çın ele tappadı.
Al adamdardın köp amalının
bir amalın bilgen emestiginen da uşun­
day boldu...
E-ey, kaysını aytalı. Adamdar ki­
yinki on-on beş jıldın içinde adep­
ıymanı buzulup, izdegeni payda, anı

U

Yavltsk

Umay bala

julup alabı, uurdap alabı - işi kıl­
K>

X

o

sa, jan kıinabai jakşı jaşoonu köz­
dörü küç aldı. Ökmöttön korkpogonu
bıyakta kalsın, kudaidan da korkpoi
baratat. Kudaİdan da korkpogonu uşu
da: tirüü basıp turgan kara baştuu
adamdı karaktap uurdap barıp, böİrök­
şıiragın satıp baiıganga ötkön jan
keçti zöökürlördün kün sanap köböİüp
baratkanına emne deİsiñ...
«Alı jetpegen - akıretçil...» bolup
büttü köptögön beçaralar.
Kiçinekeİ Jakıp da, oşondoİ adam
kebetesindegi eki buttuu bir aİbandar­
dın añduusuna kabılıp oturbaİbı.
Anın üstünö, kün saİın jumuşka ke­
çigip barçu Jakunun apası, oşol künü
da şaşkanınan balasın bakçanın oozu­
nan kirgizip ele jumuşuna şaşıp kete
bergen ele da. Al kün saİın oşentçü.
Janagı adam kebetesindegi eki zöökür
munu kün saiın baikap jürçü.
Jaku bakçaga kirip kelatkanda, zöö­
kürdün biri maşinada oturgan da, biri
bakçanın oozunda turgan.
Al Jakunun aldınan kapıl-tapıl
çıga kaldı da, oilontup ülgürböi:
- Aİ, dos, seni tiginde atañ çakırıp
atpaİbı...
K>

X

K>

X

U

o

K>

X

o
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

«Atañ» degende bakçaga kıyılıp zor­
go kelçü Jakıp artına buruldu. Kara­
sa, bakçanın tuşundagı jol jeeginde
«Audi-100» markasındagı kara maşina
turat.
Ooba, atasının «Audisi»...
Jakıp işenip arkasına şart bu­
ruldu. Tigi belgisiz adam da anın ar­
tınan kelip, maşinanın artkı kaalga­
sın şart açıp, kiçinekey balanı koşo
ala kirdi. Bul okuyanı eç kim baykabay
kaldı. Maşina da turgan ordunan uçkan
kuştay «çuu» ete alıp uçup jönödü.
Eki zöökürdün baldarga jasagan bir
neçe añçılıgının dagı biri uşintip
işke aştı. Alardın bul jolku tutku­
nu Jaku boldu.
Alkaraday bolgon suluu «Audi» şaar­
dın çet jagındagı Salkın-Tör kapçı­
gayın aralap keldi da, maşinası menen
betondolgon jertölönün içine kirip ke­
tişti. Jertölönün içi kenen üy eken.
Üybü, jertölöbü sırttan tük bilinbeyt.
Çırkırap, tuylap ıylagan Jakunu
bir korkutup, bir aldap jatıp eptep
tınçtantışkan. «Sotka» telefon menen
oynop alaksıy kalat da:
Yavltsk

Umay bala

- Atam kaİda kütüp jatat meni? ­
deİ beret.
- Atañ azır kelet. Saga apañ aİtkan
jok bele. Biz atañdın dostoru bolobuz.
Seni da bul jakka ala kelgin, dostoru­
buz menen çoguu es alabız dep bizdi ji­
berdi? - deşet alar.
- Aldap atasıñar... Maga apam aİt­
kan emes... - deİt ıİlap Jaku.
- Azır... körösüñ go... Al bıyakta
kütüp oturat. Biz seni aldap emne kı­
labız...
Bala da... Türkün oyunçuktardı kör­
göndö kirip kelgen bul bölmö aga oyun­
çuk dükönündöİ bolup körüngön.
- Mına, bular menen oİnop tur... Men
azır atañdı bıyakka çakırıp kelem...­
dedi tigi kişi.
- A, sizdin atıñız kim? - dedi Ja­
kıp ıİlaktap, eleñdep.
- A, menin atımbı... Azır... azır ke­
lip taanışabız...
Al arkı bölmögö ketti, antkeni özü
aİtıp jatkan balanın «atasına», atı
aİtılbagan, baarının «kojoyununa» bu
balanın alınıp kelgeni aİtılmak.
Añgıça, dagı bir adam kirdi da:
- 0-o, jakşı jigit tura... Kana, seni
kim ıİlattı. Kel, murduñdu aarçıp
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

koyöyun. Atañ körsö uyat da, çoñ ele jigit­
tin murdu bulganıp tursa jaraşpayt...
- dedi da, kolundagı apakay jüz aarçı
menen Jakunun murdun aarçıp-aarçıp
koydu. Bala murdun eç kümön sanabay to­
sup berdi, şuu-şuu dem aldı. Anan bat
ele «uykusu kelip», köşülüp uktap ket­
ti...
Tigi jigit, narkozdon ulam uktap
kalgan balanı çeçindirip, operatsiya
bölmösünö kötörüp jönödü.
Operatsiya ötö jaşıruun ele. Emne
bolup jatkanın da eç bir jan bilbe­
gen-tuybagan jaşıruun jer astındagı
bölmödö bolmok...
Oşol ele operatsiya bölmösündö böy­
rögünön jabır tartkan, Bişkektin bel­
gilüü bir jeke işkanasının jetekçi­
si, çoñ biznesmendin balası jatkan.
Dasıkkan hirurg balanın oñ böyrögün
tigi biznesmendin balasının jabır­
langan böyrögünün orduna salmak...

Yavltsk

Umay bala

İzdöö

B a l a közün

«uİkudan» açsa, bayagı:
«Atıñ kim?» - dep surasa aİtpaİ
koİgon «baİke» mañdaİında tu­
ruptur.
- Atam kanakeİ? Al kaçan kelet?
Narkoz taragandagı Jakunun algaç­
kı sözü uşul boldu. Tigi adam anı dagı
da aldap jattı.
- Kelgen jokpu? Sen uktap kalgan
turbaİsıñbı? Jumuşuna kaİra ketip
kalgan turbaİbı...
Eegi kebersigen jaş balanın erin­
derin suu menen aarçıp oturdu tigi
kişi. İşi kılsa, aga balanı baguu,
karoo, soorotuu, tamaktandıruu mil­
detteri jüktölgön emes bele. Al mın­
daİdın dalaİın körgön. Könüp da kal­
gan bul jumuşka. Birok da tatınakaİ
böböktün böİrögün başkaga almaştı­
rıp salgan bügünkü okuya anın jürögün
ooruttu. Buga çeİin mındaİ jaş bal­
darga añçılık kılışçu emes.
Bul iret, taptakır başkaça boldu.
Uşundaİ bolorun bilgende da, baarı bir
«kojoyundun» aitkanın atkarbai koyuu­
ga bolboİt ele.
Sulayman Rısbaev

Ekinş

Mından başka dagı bir bolgon okuya
anın başın mañ kılgan. Anda jaş
jigittin böİrögü bir çoñdun kızına
salıngan ele. Oşondo da bulardan kol
üzüp, ketem dep kete albaİ koİgon. Ke­
tişi ölümgö tete bolmok. Bul okuya anı
birotolo bekemdep koİdu.
Aradan tört-beş kün ötkön soñ, «ko­
joyun»
«Audinin» aİdooçusu menen
atın aİtpagan janagı nemeni özünö ça­
kırttı.
- Silerdi kimdir-biröö baİkap kalgan
jok bele? - dedi sırduu karap. - Bizdi
sırtıbızdan kimdir biröölör tınım­
sız köz salıp turgansıİt. Tuyasıñarbı
uşunu? Kimdir biröö künü-tünü bizdi
añdıp turgansıİt!
Sezesiñerbi uşunu!.. - dedi zirkil­
dep.
- Jok... - deşti berki eköö jarışa,
şibege menen bir saİgandaİ çoçuşup.
- Silerge menin buİrugum: bir apta
boyu eç kim eşikke çıkpasın! Bul jerde
eç kim jaşabagandaİ tür körsötkülö!..
Baarı «kojoyundun» aİtkanındaİ
boldu. Birok Jakunun uşul jerde eke­
nin baamdap-tuİgan Umaİ bala kündür­
tündür köz salıp, aİlançıktap ketpeİ
jürgönü anık bolçu.
beitsk

Umay bala

Atsçıga körtsngön
«ajayıp sır»
D e m alış künü kün kadimkidey
jılıp, erte jaz ekendigine ka­
rabay, aylana-tegerektin karı
erip ketti. Jertölönün içi ısıp dım
bolgonduktan, «kojoyun» eşikke çıgıp
baratıp mintti:
- Bir az aba jutalı. Jürü... - dedi
«AUDİni» aydagan uzun boyluu jigit­
ke, - keñeşeli...
Eköö kündün jıluu nuruna dalısın
tosup turuşup, tameki çegişti.
- Emki mildet mınday, - dedi «ko­
joyun» ötö oluttuu türdö. - Sen bügün
şaarga bargın da, Termez şaarı menen
baylanış. Balanı biz mından arı bul
jerde karmap tura albaybız. Bizdin
işibiz büttü...
- Termez menen emnege baylanışam?
Aydooçunun bul suroosu anı tırçı­
tıp jiberdi:
«Emnege» degeniñ kanday? Unutup
kaldıñbı? Bul balanı Termezge keti­
riş kerek?
- Termezge?.. Bul balanıbı?
- Ooba... - dedi al öktöm unçugup.
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

- Jeñil maşina menen jiberiş kıİ­
ın. Tamojnyadan ötkörböİt. Anın üstünö
balanın eç kandaİ dokumenti jok. A
poezdden alıp ötüp ketişet... - Sen
erteñ tañkı poezd menen ketiresiñ...
Ugup jatasıñbı?
- Ooba...
- Şaarga azır barıp, Satarga joluga­
sıñ. Al seni Termezge alıp ketçü adam­
ga kezdeştiret. Ekööñ ubadalaşıp ba­
lanı tañkı poezdge jetkirip beresiñ...
Tüşünüp jatasıñbı?
- Tüşünüp jatam...
- Akçasın nak alıp kalasıñ...
- Akça?..
- Ooba..
- Kança akça beret?
- Al özü bilet... Beret, a sen alasıñ...
- Mm...
- Boldu anda, süİlöştük... Men iç­
keri kireİin... Sen jönögün da, keç be­
şimge çeİin kelip kal. Satar menen jo­
lugup, tigi adam menen betteşip, emne
dep süİlöşkönüñdü maga jetkiresiñ...
Söz büttü.
Söz menen koşo...
«Körsö, bul beçara balanı Termezge
satat tura... Baarı bütüp, uşu kaldı­
bı? Uşunçalık da mıkaaçılık bolo­
Yavltsk

Umay bala

bu... Uşunçalık da taş boorduk bolobu?
Adamdı malday satuu degen uşul turbay­
bı, körsö... Munu kuday keçirbeyt...»
«Añçı» uşintip silkinip aldı
da, jerge tükürüp, maşinasın koygon
jertölönü közdöy bastı...
Jertölönün artında Umay bala
jaşınıp oturgan. Al bayatan berki
«kojoyun» menen «añçının» sözdörün
X

o

k>

bütündöy ugup koydu.
«Demek, bügün saktap kalbasa, Ja­
kunun tagdırı kıyındap kalgan eken.
Kantkende alıp kala alabız?..»
Añgıça «Audi» maşinası ot alıp,
jertölödön çıktı da, açuusu kelgen ay­
dooçusunun erkine baş iyip, zuuldagan
boydon jolgo tüştü.
Umay bala kilemine oturdu. Uçuu­
çu kilem öydöñkü kalıñ karagaylar­
dı közdöy uçup barıp, kayra ıldıy
kayrıldı. Bul uçurda «kara argımak»
bir kança jerge uzap ketken ele. Özön
een bolçu. Umay balanın kilemi ver­
tolyöttoy kayrılıp kelip, maşinanın
üstünön üç aylanıp uçtu. «Audinin»
aydooçusu özün aylanıp uçup jürgön
«Şahrezadanın uçuuçu kilemindey»
bolgon kilemdi, anda oturgan kiçine­
key balanı körüp, maşinasın toktoto
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

kaldı. Emne kıların bilbeİ, «közümö
bir nerse körünüp jatabı» degendeİ, es­
akılın jıİnap bir kança ubakıt tur­
du. Eşikke çıgaİın dep, çıga albadı.
Kilemdin üstünön Umaİ bala maşi­
nanın toktogonun kördü. Anan al kaİra
kaİrılıp kelip, jerge kono turgandaİ
öñdöndü da, kün çıgış jaktagı bayagı
muz tepçü koktuga kirip körünböİ kal­
dı.
Bul «sırduu okuya» «Audinin» aİ­
dooçusun apkaarıtıp taştadı. «Al­
lası oozunan ırgıgan» neme kolu-butu
kaltırap, maşinanı aİdaganga çaması
kelbei kaldı. Kaira artka kairıla­
«_»

K>

k>

T/1

k>

K>

K>

iın dep köpkö oilondu. Birok kıila­
dan kiİin maşinasın ot aldırdı da,
şaardı közdöİ jönöp ketti.

Atsçının

çıkkınçılıgı

ñçı şaarga bardı da, «kojoyun»
aİtkan işterdi tez ele atkardı.
Oşentkeni menen, al kapçıgaİ­
dan körgön «sır» köz aldınan ketpeİ,
keçke emne kılıp jürgönünün maani­
sin tüşünbödü. «Kojoyundun» aİtkanı­
aİtkan, anı mıİzamdaİ atkaruu kerek.
Birok bul sırduu okuya emne üçün bolup

A

Yavltsk

Umay bala

atkanın, anın bul balanın tagdırına
tieşesi barbı, jokpu, aga başı jetpedi.
Kubargan öñünö kızıl kirbegen boy­
don, añçı kayradan şaardan çıktı.
«Bayagı sır dagı da körünöbü» - de­
gen oy oyunan ketpedi.
Oylogondoy ele boldu. «Jaştık» muz
tepçü koktusunun oozuna kelgende uçuuçu
kilem kaykıp uçup çıktı da, bir ayla­
nıp kelip, bet mañdayında kalkıldap
turdu. Maşina da özünön özü ele toktop
kalganday boldu. Añçı kolu-butu titi­
regen boyunça maşinasın başkara albay
kaldı.
Umay bala maşinanın mañdayına ke­
lip, jerge konor-konmokson bolup tura
berdi. Al aydooçuga bir nerse degendey
boldu, birok balanın ünü aga ugulgan
jok. Oşondo al maşinanın terezesin
da kantip açkanın bilbey kaldı. Anan
mınday sözdördü uktu:
- Bayke, - dedi ünü dirildegen Umay
bala, - Jakunu bakçasına erteñ erte
menen jetkirip koyuñuzçu. Özüñüz alıp
ketpediñiz bele. Emi kayra özüñüz jetki­
rip koyuñuzçu. Atası menen apası Jaku­
nu joktop ıylap jatkanın oylosoñuz...
Sizden köptön-köp suranam... Özüñüzdün
dele Jakuday balañız bar go?
Sulayman Rısbaev

Ekinş

«Demek, baarın körüp-bilip koİgon
k>

k>

jan bar tura - degen oi jürögünö iine­
deİ saİıla tüştü. - Anda öldük!..»
- Sen özüñ kimsiñ? Kaİdan keldiñ?..­
dedi «añçı» ünü buulup, dene-boyu kal­
tırap.
- Men Umaİ balamın... Umaİ enem ji­
berdi. Jakunu Termezge ketirbeñiz...
Makulbu? Eger Termezge ketirseñiz, baa­
rın aİtam... Silerdin kim jana kaer­
de ekeniñerdin baarın, Salkın-Tördögü
jertölöñördü bildim. Baarın aİtam.
Men azır Umaİ eneme kettim... Sizdi
makul boldu dep aİtam... Kaİta erteñ
menen körüşöbüz, baİke!..
Uşul sözdördü aİttı da, Umaİ bala
uçuuçu kilemi menen bayagı muz tepçü
koktunu közdöi uçup, körünböi kaldı.
Emne kıların bilbegen «añçı» çe­
kesinen çıkkan terdi aarçıp kıİlada
esine keldi da, maşinasın ot aldırdı.
«Bul sır maga beker körüngön jok.
Bul menin tübümö jetet... Umaİ ene özü
koldogon kasiettüü bala tura Jaku.
Eger bul oyum çın bolso, anın ömürünö
korkunuç keltirgen adamdın özün sözsüz
Kudaİ Taala jazalabaİ koİboİt...»
Uşunu oİlogondo «añçı» ogo be­
ter korkup ketti. Al özdörü turgan
K>

X

U
Umay bala

jaşıruun jertölögö kantip kelgenin
bilbey kalıptır. Saat ubadalaşkan uba­
kıttan eçak ötüp ketiptir. Anın kubar­
gan öñünön bir nerseni sezgen «kojoyun»
takıp suraganına karabay, eç nerse degen
jok. Antkeni al bolgon okuyadan da, aga
jaraşa emne kıların tak bile albay çek­
siz kıjalattangandıgınan da oşentti.
- Başım oorup, janım jer tartıp
turat... Çarçadım... Eç kaçan turbay,
oygonboy, eki-üç kün jatsam go... - dedi
al muzdak pivodon jutup atıp...
«Kojoyun» aga mından arkı kıla tur­
gan işterdi dagı bir jolu bışıktap
ayttı da, jatçu bölmösünö ketti. Al emi
«añçı» bolso, Jakunun bölmösünö kirdi.
Jaku uktap jatıptır. Uktaganda
da dalay iret çırgoolonup tınçtanbay,
kıynalıp jatıp uktayt emespi. Keede
uktabay çır salganda ukol sayıp, je ta­
magına darı koşup berip uktatar ele.
Körsötmö uşunday bolçu.
Operatsiyadan beri jıyırma beş kün
boldu, toluk ayıgıp da kaldı «kojoyun
vraçtın» aytımında. Al turgay, opera­
tsiya kılgan böyrögünün tuşu da deerlik
bilinbey kaldı. Bala da... Denesi jaş...
Jaku eç nerseni bilbey tınç uktap
jattı...
Sulayman Rısbaev

Ekinş

Emi aldıda anı emne degen tagdır
kütüp turat? Aga belgisiz da. Aga ele
emes, anın tagdırı kolunda turgan «añ­
çının» özü da bilbeİt ele...
Janagı sırduu okuya «añçının»
başın mañ kılıp, azır estegende da
jürögü zır etip, dene-boyu dürküröp­
dürküröp aldı.
Tañkı saat törtkö jakındaganda uk­
tap jatkan Jakunu akırın oİgottu:
- Tur... Ketebiz... - dedi «añçı» ünü
dirildep. Al «kapıstan» üİüñö kete­
biz» dep aİtıp jibere jazdadı.
- «Ketebiz?» Kayakka?.. Menin üİümö­
bü?.. Atam menen apamabı?
- Ooba, - degen söz oozuna keldi «añ­
çının». Emnegedir balanı ayap ketti.
Mındaİ ayöo sezimi buga çeİin kelbege­
nine tañ kaldı.
Jaku karbalastap, közün uşalap,
«üiümö baram» degen oi menen tez-tez
kiİine baştadı. Anı karap turup, «añ­
çının» booru oorup ketti...
Çın ele üİünö alparıp taştasambı?..
«Kojoyunga» emne dep joop berem anda?..
Jok. Joop bere albaİm... Andan körökçö,
köz körgüs jakka kaçıp jok boluş ke­
rek... Bolboso, bul iş ölümgö barabar
iş...» - degen oİ menen alpuruşa berdi...
böltsk

Umay bala

Başı oorup, denesi dür-dür etkeni
basılbadı...
* * *
Tañ karakçısın teşe jiregen koş
jarık Salkın-Tör kapçıgayı menen
ıldıy kelattı. Al bizdin «añçının»
«kara argımagının» jarıgı ele.
Oşol jarıktı eerçiy üstünön bay­
kap, uçuuçu kilemin mingen Umay bala
koştop kelattı. Anın özün kalbay eer­
çip kelatkanın «añçının jürögü» bi­
lip koydu. Bul iret maşinanın için­
de Jaku bar ekendiginen ulam, al
kokus korkup kalbasın dep Umay bala
körünböönü çeçken.
«Añçı» özün aldastatkan çeksiz oygo
aldırıp koygon. Oşon üçün maşinasın
jay, eşek arabanın ıldamdıgı men­
en aydap kelattı. Munusu je atayın
ubakıttı ötkörüü je poezddin tañkı
reysinen keçigüü ekendigi belgisiz...
Bul abalın «añçı» özü dele tüşünbödü.
Şaar körüngön «Bosogo» kıştagı­
nın döbösünö çıga kelgende, maşinasın
toktotup, ar jerin çukulap kuru beker
ubakıt ötkördü. Ansayın, al emne kıla­
rının jolun izdep jattı... Al «jol­
du» tappay jattı...
Sulayman Rısbaev

Ekinş

- Kaçan jetebiz atam menen apama... ­
degen çırgoo Jakunun sözünö da köñül
bölbödü...
Añgıça tañ da agardı. Özün bayatan
koştop kelatkan uçuuçu kilem körünböİ
kaldı.
- Öh-h! - dedi şuu üşkürünüp.
Saat jetige az kalgan eken. «Poezd
jetide jönöİt...» - dep jattı bir oyu.
«Bakça saat jetide açılat...» - dep
jattı ekinçi oyu.
«Jetige jetiş kerek...» - dep jattı
birinçi oyu.
«Kayakka barış kerek?..» - dep jat­
tı ekinçi oyu.
«Çıkkınçısıñ!» - dep jattı birin­
çi oyu.
«Jok, men çıkkınçı emesmin...» ­
dep jattı ekinçi oyu.
Anan maşinasına oturdu da, gazdı
tütötö bastı. Tañkı şaardın köçösü een
bolçu. Maşina ötö çoñ ıldamdık menen
kelattı. «Baatır-Ata» köçösünö kelgen­
de oñgobu, solgobu...
Jok! Solgo tez buruldu...

Yavltsk

Sensatsiyaluu

Jaku

Umay bala

bildirtsts

özünün bakçasına edireñ­
dep ele kirip bardı. Anan
özünün kündö barçu bölmösünö
kirgende aldınan çıga kalgan Sonun
ejeyin kuçaktap kaldı.
- Oy, Jaku, kelip kaldıñbı? Kayda
jürdüñ?..
Jaku emne deerin, emne dep joop be­
rerin bilbey, bışaktap ıylap jiber­
di.
- Sen üyüñdön keldiñbi? Apañ, atañ
apkeldibi bıyakka? - dey berdi tarbiya­
çı.
- Jok, bir bayke... - dedi murdun
«şır» tartıp.
- Kaysı bayke?
Jaku iyinin kuuşurdu.
- Sen kayakta jürdüñ buga çeyin?
Añgıça bakçanın bölmösünö başka
baldar da ata-enesi menen eerçişip kele
baştaştı.
Tarbiyaçı ejeyi bul jañılıktı ay­
tuu üçün, bakçanın başçısın közdöy
Jakunu kötörüp alıp jönödü. Özü da
közünün jaşı tögülüp, öz balası jogo­
lup tabılganday süyünüp algan bolçu...
Sulayman Rısbaev

Eşnş

...Oşol künü keçinde kırgız tele­
körsötüüsünün «Şok fakt» programma­
sının ataİın çıgarılışı körsötülüp
jattı.
«Urmattuu
Jaşıl-nurabaddıktar.
Bügün biz şaarıbızdın № 252 bala bak­
çasında bolgon sensatsiyaluu okuya tuura­
luu bayan kılabız, - degen diktor ji­
gittin ünü jañırdı:
- Urmattuu Jaşıl-nurabaddıktar!
Şaarıbızdın № 252 bala bakçasının
tarbiyalanuuçusu beş jaşar Sadırbek
uulu Jakıp degen bala bir aİdaİ uba­
kıt murda uşul bakçadan uurdalıp ket­
keni kabar kılıngan bolçu. Emi oşol
bala tuptuura jıİırma beş kündön
kiİin, bügün erteñ menen erte bakçaga
özü ele kelip kalgan. Al emi anı uurdap
ketken belgisiz adamdar özülörü bakça­
ga taştap ketişken da, daİınsız jogo­
luşkan.
Okuyanın
jıİıntıgı
tuuraluu
içki işter bölümünö bildirildi.
Anın jıİıntıgı tuurasında kiİinki
berüülörübüzdö kabarlaİbız».
Diktordun uşundaİ bildirüüsü me­
nen katar, Jakıptın bakçaga kantip
kelip kalganın tarbiyaçısı koşumça
aİtıp berip, a birok Jaku özü buga çe­
Yavltsk

Umay bala

yin kayda jürgönün bilbegenin, a bul
sırduu okuyanın azırınça dagı ele ta­
bışmaktuu boydon kalganın ayttı.
Mından da tabışmaktuusu dagı bir
okuya: «Buurakan» kanalının boyunan
mençik nomerlüü kara tüstüü «Audi»
avtomaşinası tabılgandıgı, al maşi­
na kanaldın üstünö toñgon kalıñ muzga
jarımı sayılıp, jarımı çıgıp tur­
ganı, birok maşinanı kran menen çı­
garıp alganda aydooçusu tirüü tabılba­
gandıgı, uşul sıyaktangan kara «Audi»
erteñ menen saat tuptuura jetide bala
bakçanın eşigine kelip toktop, andan
bir jaş bala çıgıp bakçanı közdöy
çurkap kirgeni, andan soñ maşina ka­
tuu ıldamdık menen şaardın tündük
tarabın közdöy ketkenin körgöndör bar
ekendigi, bul eki okuya biri-birine bay­
lanıştuubu, je jokpu, azırınça organ
tarabınan izildöögö alınıp jatkandı­
gı tuuraluu da bildirildi...
«Töbö çaçtı tik turguzgan bul okuya
kalayık-kalkka çagılganday taradı...
Televizordu karap oturgan Akıltay
kıykırıp jiberdi:
- Ata, apa, Jaku tabılıptır... Bak­
çaga özü ele kelip kalıptır!..
Sulayman Rısbaev

'Bir.inçi

Atası menen apası tamak iççü böl­
mödön jügürüp kelişti. Televizordu
eki-üç münöt tıñşap turuştu da, Saule
Jakunun apası menen atasının telefon
nomerin tere baştadı...
Akıltaİdın esine Umaİ bala keldi.
«O, Umaİ dosum! Jakunu sen taptıñ!
Sen bolbosoñ, anı eç kim tapmak emes!
Saga ırakmat» - dep içinen kübüröndü
da, atası menen apası Jakunun ata-ene­
sin kuttuktap süİlöşüp jatkanınan
paİdalanıp, balkongo çıgıp ketti.
Al Umaİ dosun çakıra baştadı:
- Umaİ dosum, kel... Sagındım seni...
Umaİ dosum, kel!
Köz açıp-jumgança Umaİ bala kile­
mine minip alıp zuuldap uçup kelip
kaldı.
- Salamatsıñbı, Akıltaİ!
- Oh, ıras kelbediñbi. Jakunun ta­
bılganın televizordon körsötpödübü!
Saga çoñ ırakmat.
- Eç nerse emes. Başka sözüñ bolboso,
kaİra keteİin. Silerden başka jaktar­
da da uşundaİ okuyalar köp bolup jatat.
Baldardı uurdap ketüü, satuu, barımta­
ga alıp, ata-enesin kıİnap akça aluu...
Uşundaİlardan çarçap büttüm...
Yavltsk

Umay bala

- Meyli, Umay dosum. Koş, körüşkön­
çö...
Umay bala tez ele uçup jönödü da,
körünböy kaldı.
Jaşıl-Nurabad şaarı jıldız kö­
lündöy köykölüp tınç jatat. Balkim,
köptön beri tüyşölüp tınçı ketken
şaar, Jaku tabılıp, jok degende bügün
bir tün tınç uktar...
Erteñ dagı emne okuya bolot?.. Kim
bilet?..
*

*

*

Emese, uktar aldında bata tileyli:
«Naristeleriñdi sakta, enelerdin köz
jaşı köldöbösün, o Umay ene! Baldar­
dın baarı - senin dosuñ, Umay bala! Sen
da alarga jar bol! Özüñ da bar bol!
Kayır emese, kayradan körüşkönçö
aman bololu!»

Sulayman Rısbaev

— Uçtsnçts

Töröt tsitsnön
almaşılgan
nariste
Akıltay mektepke
turgan boldu

bara

ayır menen Saule uulu çoñoyup
kelatkanına bir jagınan sıy­
mıktansa, bir jagınan «kaysı
mektepke bersek eken» - dep, tınçı kete
baştaşkan ele. Akıltay atası alıp ber­
gen süröttüü «Alippe» kitebindegi tam­
gaların eçak taanıp, şatıratıp okup
kalgan. «Emi buga kayradan tamga taanı­
tıp oturuunun keregi jok. Bekerge bala­
nı bir jılga artka tartıp, ubaktısın
alıp emne? Mektepte balanın bilgenin
kün sayın kayradan surap oturuu - taja­
tıp jiberet go» deşip, mugalimdiktin
sırların ança ajıratıp tüşünö alış­
pasa da, öz ara kübür-şıbır kep kılı­
şa turgan.

T

<$ö.şçk

Umay bala

Birok bala üçün
ata-eneden ötkön
mugalim da, tarbiyaçı da bolbostugun eç
kim baamdabaİt. Oşentse da, bala degen
bala, mektepte mugalim emne tapşırma
berse atkara bermeİ adat bolup kalgan.
Azırınça, üİdön sırtkarı çıgıp könö
elek balaga kandaİ mektep bolso da, üİgö
jakındıgı jakşı bolmokpu, kim bi­
let. Ata-enesi jumuştan kelgençe, özü
sabagınan çıgıp, üİgö kelip, kursagın
toİguzup, es alıp, dostoru menen birge
aman-esen oİnop jürgönü da jakşı go...
Antkeni atası Taİır menen apası Sau­
lenin iştegen işteri eki başka jerde,
tee borbordo da. Erteñ menen ketip, ke­
çinde zorgo üİgö kaİtışat...
Uşunu oİlop kelattı Taİır, özülörü
jaşagan «Nooruz» kiçi raİonunun çoñ
mektebine Akıltaİdı apkelatıp.
Mektepke kelgende direktor Taİırdı
1-klasska kabıl alıp jatkan mugalim
ejeİge jiberdi. Al Akıltaİdın aldı­
na tamgaluu süröttüü kitepti koİdu.
- Kana, Akıltaİ, tamga taanıİsıñbı?
Bul kaİsı tamga?
Akıltaİ kitepti bir, ejeİdi bir
iret karadı oluttuu bolo kalıp, anan:
- Men bulardı bilem da... - dep, kolu
menen arı jıldırdı.
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

- A-a, tamgalardı taanıİsıñbı? Aza­
matsıñ. Anda bul kitepten okup kör­
çü...
Mugalim ejeİ Akıltaİga kırgızdın
belgilüü baldar akınının kıska-kıska
ırlarınan turgan jıİnagınan bir bet­
ti açtı.
- Bul ırdı okup körçü...
Akıltaİ eç buİdalbastan:
«Küçük emen jalbıragın,
Kazga tiştep barıptır...» ­
dep şatıratıp okudu da, kabagın tüİö
kapaluu unçuktu. - Munu men bilem da...
Bakçada ejeİibiz jattatkan...
Kança kündön beri 1-klasska baldar­
dı kabıl alıp jatışsa da, bul mugalim
mındaİ balanı joluktura elek bolçu.
Al bir ese tañ kalıp, bir ese ıraazı bo­
lup, Akıltaİdı çaçınan sıladı. Anan
Taİırdı uulu menen direktorgo eerçi­
tip keldi.
- Bul bala mektepke eçak dayar eken.
Munu tamga taanıbagan baldar menen
birge 1-klasska oturguzuuga bolboİt...
- Andaİ jañı metodika menen okut­
kan mektep barbı Jaşıl-Nurabadda?
Jok da... - dedi direktor tigi mugalim­
di karap.
Yavltsk

Umay bala

«Anda kaİda barabız?» - degendeİ,
Taİır alardı direktor menen mugalim­
di surooluu karadı.
- Eksperimentaldık klasstarı bar
çoñ-çoñ mektepter bar, - dedi bir az oİ­
lono kalıp direktor. - Alarda tamga
taanıp kelgen baldar üçün özünçö pro­
grammaları bolboso da, sizdin bala­
ñızdaİ zirek baldardı özünçö klass
açıp okuta baştadı.
- Aİtsañız. Andaİ bolso, siz kaİsı
mektepti sunuş kılar eleñiz...
- «Manas-Ata» Uluttuk gimnaziyasın
bilesizbi...
Bayatan kitepti oİluu baraktap otur­
gan Akıltaİ da sözgö aralaşıp, atası­
na buruldu.
- Ata, oşol «Manas-Ataga» baralı­
çı... Al jerde...
- Anı sen kaİdan bilesiñ, balam?­
dep uulunun sözün böldü Taİır.
- Künügö ele televizordon aİtıp jat­
paİbı...
- Ooba... Ooba, mına, balañız da bi­
let eken... - dep Akıltaİdın idirekti­
gin baamdagan mugalim menen direktor
katkırıp külüp kalıştı. - Balañız
sizden murda ele oşol mektepti jak­
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

tırıp tandap jürgön tura. Emese, oşol
jakka barganıñar oñ.
Oşentip, Tayır direktor menen koş
aytışıp, eşikke çıktı.
Uulu çoñoyup kelatkanın körüp tur­
ganı menen, anı kanday mektepte okutuu
tuuraluu emgiçekti oylonboy kelgenine
Tayır uyalıp kaldı. On balası bolso go,
bir jön... Jalgız ele uulu bolso... Anan
da ayıldan kelgen malçı bolso go!.. Uyat
ele iş boldu Tayırdın oyunça.
Uşulardı oylop, uulunun zirek se­
zimi bar ekenine dagı bir iret ınanıp,
anı erkelete koburanıp, uulu özü kaa­
lap turgan «jakşı mektepti» közdöy
maşinasının rulun burdu.

Köñtslstsz

ayaktagan

keçe

akşı şıltoo - jakşı otu­
ruştun sebepçisi bolot emespi.
Mınday oturuş - şaardıktar­
dın könümüş adatı. Uulu mektepke kir­
genine şıltoolop, Tayır menen Saule
koşunaların, dostorun keçki konokko
çakırışkan.
- Uulubuz çoñoyup, kişi bolup, mek­
teptin bosogosun attap oturat. «Ata­

J

Umay bala

enelerinin jörölgösü» - dep, siler­
den bata alganı çakırdık - dep Saule
jetine albaİ oturdu. Üİgö dostorunan
Azim kelinçegi menen, anan da eşik­
teş koñşusu Şaabaİ, kelinçegi Gülaİ
menen kelişken.
Üİdögü çakan maİramdagı jakşı
sözdör Akıltaİga arnalganı menen, baa­
rı özülörü üçün boldu. Akıltaİdın mek­
tepke kirgeni - alar üçün jakşı şıl­
too gana bolup berdi. İçimdikterdin
tazasınan «kılt» ettirip koyuşup, saya­
sattagı «şaİtan oyundardan», düİnödögü
okuyalardan, anan da özülöründögü jañı­
lıktardan çer jazışa kep salıp otu­
ruştu.
- Emnesi bolso da, ötkön kıştın suu­
gu menen bıiılkı jıldın jaikı-küzgü
ısıgındai aba ıraiın körgön emesmin.
Eç nerse emes, kış kirip kelse, mın­
daİ ısıktı da sagınasıñar. Oşon üçün
jakşılap ısıp-ısıp alalı... - dedi
Azim oturgandarga külkü çakırıp.
- Kıştın kıştai, jaidın jaidai
bolgonu ele jakşı. Birok erteñ tur­
muş kandaİ bolot? Baldardın keleçegi
kandaİ bolot? Kelgile, baldarıbızdın
jakşı keleçegi üçün tost kötörüp koyö­
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

lu, - dedi sözdü başkaga burgan Azim­
din kelinçegi Nurlana.
Sözdü çala kızıp kalgan Şaabay an­
dan arı ulap ketti.
- Tayır menen Saule estüü eken. Bir
balanı bagıp çoñoytuu - bügünkü zaman­
da kıyın dele emes. Mına biz, Gülay
ekööbüz, balaluu bolot degen uşu dep
tört beş kızduu bolduk... Aylıgıbız
jetpeyt... Kızdarıbız bolso çoñoyup ke­
latat... Bala çoñoe baştaganda, alardın
tüyşüktörü da çoñoe baştayt eken...
- Eç nerse emes. «Kuday Taala ar bir
balanı bergende öz ırıskısı menen be­
ret» - degen. Sen aga keyibe, - dedi aga
karşı bolo Saule, - kızdarıñ çoñoyup
algan soñ, kiyin silerdi bagışat.
Şaabaydın janagı sözü ayalın oygo
salıp koygondoy boldu. Küyöösünün
«tört kızduu bolduk» degen sözü - mur­
datan jürök öyüp jürgön sözü da... Al
ulam küyöösün karap, negedir, tınçsız­
dana baştaganday sezildi.
Çın ele, dal oşondoy boldu. Şaa­
bay içindegi armanın aytıp jiberdi
körünöt:
- Kız degen biröönün bülösü da... Ço­
ñoyso ketip kalat. A maga... Menin erkek
balam jok... Bul - menin armanım...
Yavltsk

Umay bala

Kızıp algan soñ, küİöösünün uşul
sözdü dalalat aİta bererin azır da al­
dırtan sezip, iİnenin üstündö oturgan­
sıgan Gülaİ küİöösün tınçtandırmakka
aga ıktadı.
- Koİçu Şake! Koİçu, kudaİ bergen
jıldızdarıbızdın köñülü oorubaİ­
bı... Özüñ da: «Menin jıldızdarım» ­
dep erkeletip kalasıñ go...
- Kudaİda künöö jok, Gülaİ... Künöö
kimde... Kimde?
- Mende!.. Künöö mende... Uşundan
körökçö, meni öltürüp koİsoñçu!..
Gülaİ şoloktop ıİlap jiberdi.
Dalaİdan beri jürögün kıİnap kel­
gen söz çıgıp ketti... Tigilerdin
köñülü dep bir kuyum içip algan Gülaİ
da jarılıp ketti...
- O, kudaİ aİ! Ölöİün desem ölö al­
baİm. Kızdarımdı kıya albaİm...
- Koİçu, Gülaİ, dagı da boyuñda bar!
Bir erkek töröp alasıñ... Kudaİ bererin
unutpasın... - dep köñülün jaİgargısı
keldi Nurlana.
«Kaİdagı jakşı şıltoo ele! Kaİ­
dan da çakıra koİduk ele?!.»
Uşunu oİlogon Saule Gülaİdın köz
jaşın aarçıp, koluna sülgü karmat­
tı...
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Oturgandardın baarı: «Bir erkek
bala töröp ölsöm - oşondo ölöyün» ­
dep, jıl sayın töröy berip çarçap, emi
da koş boyun eptep kötörüp jürgön arık
sarı kelindi ayap turuştu. Oturuş dı­
mıy tüştü...
Ata-enelerinin
oozdorun
karap
oturuşkan Akıltay, Azimdin bala­
sı Umar, Şaabaydın uluu kızı Adila
dagı köñülsüz bolo kalıştı.
Akıltay koşuna kız Adilanı ayay
tiktep: «Çın ele bulardın da erkek
böbögü bolsunçu» - dep tilep ketti.
Eleñdegen Adila jana üygö kelgen ki­
biregen üç siñdisi enesinin ıylaganın
körüp eleyip tura kalıştı.
- Apa... Apake, ıylabañızçı... - dep
jalbarıp Gülaydın koldoruna jarmaş­
tı. Kızıl jüzdüü tatınakay kız Adi­
la: - Ata, siz apamdı urbañızçı e...
Kızdın bul sözü oturuştu uyutup
taştaganday boldu. Baarı korgoşunday
uyup, oturgan jerinde katıp turuştu.
Eh, deseñ! Körsö, uluular akılduu­
sunganı menen, alar öz problemasın
gana oylonup, baldarga kedergisin tiy­
K9

/-

O

K9

K9

gizerin baykaşpayt tura...
Akıltaydın esine Umay dosu kele
kaldı. Saattı karadı. Eçak tünkü on
Yavltsk

Umay bala

bir bolup kalıptır. Uİkusu kelgenin
sezdi. Maanaİının çögö kalganı jat­
kısın keltirdi. Divanga kıİşaİıp,
bat ele uktap ketti...

Kiçinekeylerdin
kum
döbödögu çöts sözdörts
üşünö Umaİ dosu kirdi. Akıltaİ,
öñündögüdön beter, keçinde üİdö
bolgon okuyanın baarın tökpöİ­
çaçpaİ Umaİ dosuna aİtıp berip atıp­
tır.
«Erteñ kölököñ tamanıña tüşkön
kezde bayagı bakka kel. Men senin
tilegeniñdi Umaİ enemden suraİın...
Anan kalganın köröbüz...» - dedi Umaİ
dosu tüşündö.
Oİgonso tañ atıp kalıptır. Birok
Taİır menen Saule jaİ turuştu. Erteñ

T

K>

K>

/-'

menenki çaidı da jai içip bolup,
Akıltaİ oyunga ketti.
- Isıkta kaİda emi? - dedi apası
kıjaalattana.
- Kölökögö oİnoİbuz...
Oşentti da, Umar dosu menen ubada­
laşkan jerge çoñ oyunçuk maşinasın
kuçagına kısıp alıp çıgıp ketti.
Ildıİkı kabatka tüşköndö Şaabaİ
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

baykenin uluu kızı, tatınakay Adila
baştık kötörüp aldınan çıktı. Akıl­
taydan bir jaş uluu, 1-klasstı bıyıl
bütüp, 2-klasska köçtü. Çın ele tatına­
kay kız. Anı körüp, Akıltay atasının
tündögü sözdörün esine saldı.
- Adila, biz menen oynoysuñbu?
- Jok, apam düköngö jumşadı...
Kız muñayım unçuktu da, tez-tez ba­
sıp tepkiçterden tüşüp ketti. Artınan
karap baratıp, kızdı ayap ketti. «Erkek
baladan bir böbögü bolso ee - dep oylodu
Akıltay. - «Umay eneden surap kelem»
debedibi Umay dosum. Çın ele, Umay ene
Adilanın apasına bir erkek uul ber­
se»...
Biyik üydün daldasında murdatan
beri üymök kum bolo turgan. Bul kum
döbö ısıktan kalkalangan baldardın
oynoy turgan eñ sonun jeri. Anın ja­
nında kündün aptabınan daldalap tur­
gan çoñ emen daragı da bar.
Dostoru - Umar, Kutman, Zamir, Ayka,
Eldostor bolup çogulup oyunga kirişti.
Kumga maşina jol salışıp, biri öydö,
K9

K9

K9

biri ıldıy közdöy aydaşıp, jarışıp
oynoştu. Bir kezde Eldos menen Umar­
dın maşinası katuu urunup, eki maşi­
na eki jakka togolonup ketti.
Yavltsk

Umay bala

- O, avariya!.. - dep külüp kalıştı.
Özülörü da çekeleri menen süzüşüp alı­
şıptır. Tomuyup, kızarıp çıktı.
Alardı körüp, Aİka «Tez jardam­
dın» medaİımındaİ bolup, Eldos menen
Umardın tomuİgan çekelerine «darı­
sın» bastı. Baarı jırgap külüp alış­
tı.
- Keçeeki televizordon körsötkön ma­
şinalardaİ boldu e... - dep kaldı El­
dos.
- İ-i, keçee «Şok faktıdan» körsöt­
pödübü. Eki maşina eken, biri «Audi»,
biri «Mers», eköö koyuşup, eki jakka
uçup ketiptir. «Mers» örttönüp, içinde
kiçinekei bala küiüp kalıptır.
- Aman beken? - dep suradı Akıltaİ.
- Aman bolmok bele, atası menen apa­
sı denesi küİüp, aman kalıptır. Bala­
sı bolso...
«Balası çarçap kalıptır» degen
soñku söz Akıltaİdın jürögünö oktoİ
tiİdi. «Kap, Umaİ dosum bolgondo, - dep
oİlodu al. «Umaİ dosum bir az murdaraak
bilgende, sözsüz, saktap kalmak»...
«Bala degen baladaİ, başı-közü çara­
daİ ele bolboİbu, uluulardın jumuşu
menen işi emne» - dep koyuşat uluu­
lar. Mümkün uşundaİ dep çoñdor oİloso
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

oylogondur, birok baldar alardın kı­
lık-joruktarın aldırtan baykap-baa­
lap jürgönü menen işteri jok. Oşol
üçün baldar özülörü kiçinekey boluş­
sa da, özülörünön «çoñ-çoñ» maseleler­
di bojurap kep kılışpayt deysiñbi.
Tıñşap otursañ tañ kalasıñ, külösüñ...
- Bayagı künü «roddomdon» bir balanı
satıp jatkanda karmap kalışıptır.
Kördüñörbü? - dedi Zamir, maşinasına
ekskavator menen kum jüktöp jatıp.
- Ooba, men kördüm. Jañı törölgön
erkek balanı eki jüz dollarga satıp
atıptır da...
-«Erkek balanı?»
Akıltay oyun toktotup, oylono kal­
dı. Zamir janagı sözün ulanttı.
- Bir ayaldın jalañ kızdarı bar eken
da. Anan «roddomdon» erkek bala satıp
alayın deptir da. Barıp biröönün jañı
törölgön erkek balasın satıp alıp jat­
kanda, törögön enesi bilip koyuptur...
- İgi, - dedi taktap koymokko Umar,­
balanın enesi emes, militsiya...
- İgi, enesi...
- İgi...
İşi kılsa, oşondoy bolgonu çın
eken. Akıltay keçee keçtegi Şaabay
Yavltsk

Umay bala

baİkenin erkek balası jok ekeni, oşol
üçün mas bolup alıp çatak salganı,
ayalı Gülaİ eje küİöösü urat dep korkup
ıİlaganı esine tüştü. Jana eşikke
çıgıp kelatkanda Adilaga jolukkanın
estedi.
«Alar dele bir erkek bala satıp albaİbı, - dep oİlodu Akıltaİ, - birok
militsiya bilip koİsoçu... Baarı bir
alıp koyöt da. Al gana emes, türmögö kamap taştasaçı... Baya künü oşo eki jüz
dollarga töröt üİünön satılgan bala
jönündö, anan al satıp jatkanda karmalıp kalganı, sottolgonu televizordon körsötülbödübü... Uyat da! Koİ, andan
körökçö, Umaİ dosuma aİtam. Basa, tündö
tüşümdö aİtpadım bele... «Kölököñ
tamanıña tüşköndö Kara-Bakka kelgin»
debedi bele...
Oşentip, kiçinekeİ beş nariste baldar kiçinekeİlerdin «çoñ maselelerin»
kep kılışıp, kum döbödö kızuu oİnop
jatıştı.

Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

«Umay dosum, jardam ber»

Tüşkü tamakka kursagın

çala toİguzup alıp, Akıltaİ kayakkadır
şaşıp jönömökçü boldu.
- Emi dagı kaİda ısıkta? - dedi apası aga kıjalattana.
- Oİnop kelem.
- Isıkta kayakka oİnoİsuñar?
- Kölöködö ele...
- Vannaga tüşüp salkındap alsañ
go...
- Kelgenden kiİin...
Oşentti da, Umaİ dosuna jolukmakka jönödü.
Umaİ dosu tuuraluu atası menen
apasına aitaiın - deit. Aita albait.
Antkeni alar işenbeİt da. Bayagı özü
«Salkın-Tördön» jogolgondo: «Umaİ dosuma bardım» - dese, işenbeİ koİbodu
bele. Kiİin Jaku jogolgondo da aİtaİın degen. «Umaİ dosum jardam berip,
taap berdi» - dep da aİtaİın degen. Anda
da aİta albadı.
Oşondogu kara «Audinin» eesi daİınsız jogoldu. Maşinası bolso «Buurakan» kanalınan tabıldı. Anın aİdooçusu kaİda ketkenin, kaİda jaşınıp
jürgönün, Jakunu kim uurdap barıp,
Yavltsk

Umay bala

emne kılışkanın - baarın saga kiyin
aytıp berem» - degen Umay dosu. «Ki-yin
çoñoygondo «SNBşnik» bolosuñ, oşondo
alardın uyugun tabasıñ» degen... «Ooba,
- deyt oyunda Akıltay, - çoñoygondo
men dagı, Umay dosumday bolup baldarga
jardam berem».
Uşulardı oylogonço, Umar, Zamir
dostoruna «azır kelem, oynop turgula,
menin içim oorup jatat...» degen kalp
şıltoo ayta saldı da, «Kara-Baktı»
közdöy şaşıp jönödü. Kelse, Umay dosu
kütüp turuptur. Eköö kol alışıp, andan soñ şaardık baldarça çekesin tiygizip, süzüşüp uçuraşıp, kuçaktaşıp
da alıştı.
- Köptön beri körüşpöy kettik, dedi Umay bala. - Sen mektepke okuuga
kirip jatıpsıñ. Abdan jakşı...
«Baarın bilet eken da... - dep oylodu
Akıltay. - Balkim, keçeeki sözdördün
da baarın bilip jürbösün...»
- Senin özüñdön ugayın, aytçı. Keçee keçte emne boldu?
Umay dosunun bul suroosu Akıltaydı
añ-tañ kaltırdı.
«Demek, ayttırbay ele bilet tura...»
Akıltay baarın aytıp berdi. Tüşündö da aytıp berbedi bele. Özünün mek79
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

tepke kantip barganın, mugalimder
kantip okutup sınaganın, alarga emne
dep joop aytkanın, anan «Manas-Ata»
degen uluttuk gimnaziyaga barganın, atası menen enesi dostorun çakırıp konok
kılganın, anan da, Şaabay baykenin
mas bolup alıp: «Erkek balam jok» dep ıylaganın, Gülay ejenin: «Uşunday jaşoodon körökçö, ölöm» - degen
sözdörün... Baarın...
- Makul, - dedi Umay bala, - men Umay
eneme bütündöy aytıp bereyin. Anın
emne degenin özüñö bildirem. Al sözsüz
jardam beret.
Oşentti da, uçuuçu kooz kilemine
oturup, bat ele uçup ketti.
Akıltay anı uzatıp koyup, özünün eñ
jakın adamın alıska uzatkanday, içi
eñşerilip, üyün közdöy çurkadı.

Adila stsitspçts aytıp keldi

Aradan

eki ayça ubakıt ötköndöy
bolgon. Dem alış künü bolçu. Erteñ menenki çaydı içip
jatışkanda Akıltaylardın üyünün
koñguroosu kagıldı. Akıltay eşikti açsa, Adila eken. Adila eşik attap
kirdi da:
Yavltsk

Umay bala

- Saule ejeke! - dep şaşıp aptıgıp
turup kaldı. Saule aşkanadan beri baş
baktı.
- Saule eje! Atam süİünçülöp koİ
dedi silerge, - dedi dagı, jer karap,
sürdöp, söömöİün tiştep turup kaldı
ünü dirildegen jaş kız.
- A-a, bolsun, bolsun! Apañ emne
töröptür?
- Erkek lyaliçka... töröptür...
Kız dagı ele uyalıp, sürdögön ünü dirildep, aİtarın aİttım degensip emi
burulup kete turgan boldu.
- Bolsun! Bolsun! Aİ, koyö tur. Beri
kaİrıl. Men azır... - dedi da Taİırga
karadı. - Baİkuş Gülaİ erdik kılgan
eken... Koİ, nariste kızga süİünçü bereİin.
Keçee tündö «tez jardam çakırıp»
Şaabaİ Gülaİdı töröt üİünö jetkirip
kelgen. Buga çeİin dele dokturlar körüp,
apparatına salıp, birde erkek, birde
kız dep jatıp, Şaabaİ işeñkirebeİ
kalgan bolçu.
«Kudaİdın bergeni da! Kudaİdan başka maga küİör eç kimim dele jok» - dep
içinen tınıp jürgön. Kudaİ işin oñdogonu oşo da...
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Akıltaİ: «Bayagıda Umaİ dosum aİtkandaİ boldu» - dep oİlop oturdu. «Umaİ
dosum jardam berdi. Al Umaİ eneme aİtam, al sözsüz erkek bala beret debedi
bele. Aİtkandaİ boldu. Adila bügüntön
baştap erkek böböktüü. Kandaİ gana jakşı boldu. Emi atası uruşpaİt». Akıltaİ uşul oyun apası menen atasına açık
aİtıp bergisi keldi. Birok ar daİım
Umaİ dosu: «Men jönündö, azırınça, eç
kimge, eç kaçan oozuñdan çıgarbagın»
dep eskertet emespi. Emne üçün? Kaçanga
çeİin anı jaşıruuga bolot? Belgisiz...
Atası menen apası çaİga bata kılıp
öİdö turuştu da: «Şaabaİ koñşusun
kuttuktap koyölu» - dep çıgıp ketişti.
Akıltaİ jalgız kaldı.
Akıltaİ mektepke bara baştagandan
beri bayagıdaİ oyunçuk kötörüp jürgönü
kalgan. Mına azır da, depterin alıp
jazuuların karap oturat. Ata-enesin
kıİkırtıp atıp sabakka dayardanmaİ
jaman adatı jok. Kündölük işterin
özü ele irettüü jasaİt. Erteñ menen
erte turat. Tamagın içip, taza kiİinip,
okuusuna barat. Okuuga bara baştagandan beri oyundu unutup baratkanın oİlop koyöt apası. Antkeni bala degen bala
da, bala baladaİ ele bolot da. Oİnogusu
Umay bala

keler, tentektengisi keler, şoktongusu
keler... Sabagına dayardanarda uktagısı
keler, jalkoolongusu da keler. Bala degen çoñ kişi emes da. «Oynoboş kerek,
tentek kılbaş kerek, jalkoo bolboş
kerek» - dep oylonboyt da. Anda al bala
bolboy kalbaybı. Al oşol üçün bala da.
Birok Akıltay anday dele bolbodu.
Oynor kezde oyun menen, ata-enesi jumşagan kezde alarga jardam berüü menen
alektengeni bar. Anın kurulay şoktugu,
jalkoolugu unutulup, Umay dosu menen
bolgon baylanışınan beri taptakır
başkaça münöz kütkön. Azır dagı oşol
münözünön jangan jok. Keede sabaktarın dayardap alıp, atası Tayır satıp
bergen kompyuterdegi «Avtojarış» oyunun oynop ubakıt ötkörmöyü gana bar.
Azır da depterlerindegi jazuusun
bütürö salıp, oşol oyunun baştap algan. Birok bir-eki «aylampadan» kiyin oynogusu kelbey kaldı. Anın oyuna
Umay bala dosu tüştü. Dosuna Adilanın
bügünkü törölgön erkek böbögü jönündö
aytıp bergisi kele berdi.
Oşondo baya künkü Umay dosunun tabışmaktuu sözdörü kılt etti. Umay
dosu aytkan mınday dep: Jakında
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Gülaİ eje erkek töröİt - dedi Umaİ
enem. Umaİ enem: «Alardı özüm koldoİm
dedi. Birok emnegedir erkek balanın
törölgönünön kiİinki kündörü bir kança ubakıtka çeİin küñürttönüp jakşı
körünböİ jatat deİt. Uyasın taba albaİ
adaşkan çımçıktaİ adaşıp ketet okşoİt deİt»... degen.
«Adaşıp ketken çımçıktaİ» bolgonu emnesi - dep oİloİ berdi Akıltaİ.
Kança ubakıt ötsö da, kiçinekeİ AkılK9

K9

TT

U

taidın kiçinekei akılı Umai enenin
bul tabışmaktuu sözünün jandırmagın
çeçe albaİ koİdu. Umaİ ene anı bilip
tursa, nege adaştırbaİ koİboİt? Bilip
tursa, adaştırbaİ ele koİboİbu? - dep
oiloi beret.
Uşul suroosun Akıltaİ oşondo ele
bergen Umaİ dosuna. Birok Umaİ dosunun bul sözü anı argasız ulutuntup tim
koİgon:
«Keede adamdar ataİın biri-birine
jamandık kılat. A keede bilbeİ jasaşat, jönököİ ele jañılıştık özdörünö
da, başkalarga da çoñ zıyanga turat...»
«Umaİ dosum, - degen oşondo Akıltaİ, - bir nerse bolso, saga aİtam. Sen
jardam beresiñ... »
Yavltsk

Umay bala

A«_»

«_»

Ata-enesine okşobogon
sarı kaş bala

zır töröt üyü murdagıday emes
dep naalıgandar köp. «Töröy albay kıynalıp jatsañ: «Ontoloboy jön jat. Bolboso, emne keldiñ bul
jerge? - dep janıñdı kaşaytat», - deşet, keyip. Oşentse dele Şaabaydın
kelinçegi Gülay eje kubanıçı koynuna
batpay oturdu. Törögönünö üç kün bolgondo ele çıgıp, üyünö kelgen. Şaabay,
özü aytkanday ele bir juma közün açpay
jatıp arak içti. Üydö toy artınan toy
boldu.
Gülay belin tıbıt jooluk menen bekem tañıp alıp, baarına çıdadı. Özü
çay koyup, özü çay kaynatıp, özü çay
kuyup, meymandardı kütüp jürdü.
Aradan kantip eki ay ötüp ketkeni
bilinbey kaldı.
Şaabay uulunun atın Bakıtkeldi
koygon. «Üyübüzgö kubanıç alıp keldi, kubanıç menen koşo bakıt apkeldi
- dep, uulumdun atın Bakıtkeldi koydum» - dep, ulam bakıldap, terisine
batpay jürdü.
Birok oşol kubanıçı bir künü kokusunan astın-üstün boldu.
T G U

«_>

«_»
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Balasın karap, jıtınan jıttap oturup, bir nerseni baİkap, ayalı Gülaİga
mintti:
- E... Gülaİ... Bu senin törkündörüñdö
sarı kaştuular dele jok ele go...
- Emne boldu? - dep küİöösünün
suroosuna tüşünö berbeİ suradı Gülaİ
balasının jalayagın juup jatkan kalıbında.
- Aİtam da, - dedi Şaabaİ sözün ulap,
- bu balañ, degi kimge okşoşup baratat,
je maga, je saga okşoboİt...
- Emne? - dep aldı Gülaİ, erinen şek
sanagansıp aİtıp jatkan sözünö terige
tüşüp. - Emne dep jatasıñ?
Şaabaİ ayalının köñülü oorubasın
degençelik kılsa da, baarı bir özünün
oyundagısın aİtıp jattı:
- Bizdin tukumda dele mındaİ sarı
kaş, sarı jüzdüülörübüz jok ele.
- Koİçu, Şaabaİ, döödüröböİ. Özüñdün
ele balañ... Je, şek sanap jatasıñbı...
Şaabaİ «tok eter» sözün aİtkan Gülaİdın jüzünön taİsaldaİ tüştü. Unçukpaİ kaldı. Kürsünüp öİdö boldu da,
balanı «jelbeşigine» jatkırdı. Tameki tartmakka balkondu közdöİ bastı.
Yavltsk

Umay bala

Gülaİ balanın juugan jalayaktarın
kermege jaİdı, anan küİöösünün sözü
jürögünö tie, emçek izdep ıİlap kirgen
balasına üİrüldü. Jürögü eljireİ tiktep oturdu. Çın ele, balası Bakıtkeldi
je özünö, je küiöösünö okşoboi, sarı
balapandaİ bolup, başkaçaraak eken...
«Özümdün ele balam» - dep jattı oyunda Gülaİ. - Özümdün ele balam... Başka
kimdin balası bolmok ele... Bolso da, eç
kimge bermek emesmin... »

Tokoydogu

«jaşınmak

Akıltaİ oşentip,

oyunu»

1-klasstın okuuçusu bolup kalganına jarım
jıldaİ bolup kaldı. Dekabr
aiı kirip kelgeni menen, şaar bıiıl
jıluu. Bıltırkı «müİüz ayazdaİ» kantip bolsun. Daraktardın jalbıraktarı
emi gana tekşi kübülüp, tabiyat kıştı
dagı dele çındap kütpögöndöİ, koñur
küz bütpöçüdöİ uzarıp baratkan. Mındaİdı kırgızdar: «Çımını jok jaİ»dep koyuşat emespi.
«Manas-Ata» Uluttuk gimnaziyasının janında düpüİgön çoñ bak bar ele.
Anın bir jak çekesi: «Dostuk gül bagı»
- dep atalat. Oşon üçün bul jer es aluu87
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

ga ılayıktuu jakşı jer. Anı mektep
baldarı: «Tokoy» - dep koyuşat.
Tokoydun içi baldar üçün jomoktoy
bolup, tabışmaktuu düpüyöt. Antkeni çekesinen kirgeniñde ele, karagaylar kuçagın keñ kerip, arçalar bapaK9

K9

/-'

yıp, kayıñdar şoodurap, dub daraktarı zañkaya kök tirep, çın ele jomoktoguday tuyulat. Arılap bara alışpayt
baldar. Arı jagında gül bagı bar ekeni menen dele mayda baldardın jumuşu
jok. «Jogolup ketesiñ, ey, beri bas, al
jakta jomoktogu jez tumşuktar bar!..»
- deşip, Akıltay dostoru menen barganda biri-birin korkutup kirişet.
Bügün dagı es aluu uçurunda Akıltay klasstaştarı menen uşul tokoydo
oynop jürüşkön. Emnegedir, Akıltaydın esine Umay dosu kele kaldı. Anın
üstünö, Umay dosu menen köptön beri
körüşö elek. Körüşörgö şıltoo da bolboy jatpaybı.
Anın üstünö, kündö erteñ menen atası
mektebine jetkirip koyöt. Sabak bütkön
soñ, bir es aluu bolot da, andan kiyin
öz aldınça dayardanuu baştalat. Andan
kiyin atası jumuşunan kaytıp kelatıp, Akıltaydı üygö alıp ketet.
Yavltsk

Umay bala

Oşondoy. İşi kılsa, mektepte baldar bir münöt da boş kalbayt. Bir münöt
ubakıttı kuru ötkörüügö mümkün emes.
Ejeyi Kayırgül jakşı mugalim
bolup çıktı. Okuuçuların tooktun
jöjölörünön beter, kayda barsa eerçitip alat. Okuuçuları da anı abdan
süyüşöt. Sabaktagı süylögön sözdörü
kulaktarında bekem uyuyt. Akıltay
dele sabagınan köp kıynalbayt. Başka
baldardan tük kalışpayt. Azırınça,
klassındagı aldıñkı okuuçu. Oşentse
da, keede unutup koymoy, esinde tursa da
şaşkalaktap, ireti menen ayta albay,
köptön kiyin gana: «Kap, mintip ele aytıp koyboy» - dep ökünüp kalmayı bar.
Akıltay uşunusuna ökünö beret, anısın
kemçiligi katarı körüp, uyala beret.
Uşular tuuraluu Umay dosuna aytıp
bergisi, andan jardam alıp, keñeş ukkusu kelet.
Birok azır çakırsa Umay dosu köz
açıp-jumgança kele kalat da, birok baldarga körünböşü kerek emespi. Al bayagıday ele eç kimge körüngüsü kelbeyt...
Oşentse da Akıltay: «Kelgile, jaşınmak oynoybuz» - dedi da, özü alıs
jaşına turgan bolup, tokoy aralap kirip ketti. Bir topko çeyin koyuu darak89
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

tardın arasına çurkap bardı da, arıberi klasstaştarı alısta kalganın
bilgen soñ, Umaİ dosun çakıra baştadı.
- Umaİ dosum, maga kel,
Umaİ dosum, jardam ber, ber...
Aradan bir-eki münöt ubakıt ötkönçö
bayagıdaİ ele uçuuçu kilemin minip,
Umaİ dosu kelip kaldı. Umaİ dosunun
uçuuçu kileminin şuuldagan dobuşuna
tokoİ japırılıp, dosun beri ötközdü.
Jerge jeñil kongon kilemden özgöçö
nurdanıp, közdörü jıldızdaİ janıp
külmüñdöİ karagan, torsoİgon tatına
Umaİ bala Akıltaİga kolun sozdu. Eköö
kuçaktaşa körüştü.
- Kel, Akıltaİ dosum, kilemge tüş.
Arı-beri uçurup keleİin, - dedi Umaİ
bala.
- Jok. Başka künü. Bir azdan kiİin
jumuşunan kaİtat atam...
- Emnege çakırdıñ, jön-jaİ elebi?
Umaİ bala şaşıp, emnege çakırganın bilgisi keldi.
- Jön-jaİ ele. Men sagındım seni,
Umaİ dosum. Seni körgüm keldi.
- Men dagı, bayagı Şaabaİ baİkenin
balası jönündö çakırıp jatabı? - dedim ele.
Yavltsk

Umay bala

Umay dosunun bul sözünö Akıltay ança
maani berbedi. Antkeni anın üyündögü
okuyalardı al bilbeyt ele da. Anın bilbegenin Umay dosu tuydu da, unçukkan
jok.
- Maga jardam berçi, Umay dosum,dedi oşondo Akıltay. - Men kitepten
okugandın baarın bilgim kelet. MuK>

K>

/-'

galim ejeyimdin aytkanının baarın
unutpay estep kalgım kelet. Men baarın
baarınan kıyın bilgim kelet... Men
çoñoygondo baarın bilgen, kıyın adam
bolgum kelet...
Akıltay aptıgıp oyundagısının baarın aytıp jattı. Al, çın ele, özü aytkanday baarın bilgen bir keremet adam
bolgusu kelet. Azır okuunu emi gana
baştadı. Ali kiçinekey. A, çoñoygondo
çoñ ministr, prezident bolgusu kelet.
Deputat bolgusu kelet. Üç kabat üyüm,
kooz maşinalarım bolso deyt. Baarın
bilgen akademik bolgusu kelet...
Al uşul oyundagısının baarın dosuna aptıgıp, tolkundanıp jatıp aytıp
tügöttü.
- Makul, - dedi Umay dosu. - Men saga
baarına jardam berem. Sen erteñden baştap, mugalimiñdin aytkanın oylonup
ugup, oylonup tüşünüp, «Alippeñden»
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

okuganıñdı oİlonup okup, suroolorgo
oİlonup joop berüügö araket kıla başta. Men saga oşondo gana jardam bere
alam. Ejeİiñdin aİtkan sözün kaltırbaİ atkargın. Dostoruñdu da bügüntön
baştap sıİlap, uruşpasañ, alar dagı
seni sıİlap, uruşpaİt...
Ata-eneñdin da tilin alıp, aİtkanın öz ubagında atkarsañ, baarı senin
«_»

K9

K9

U

X

aitkanıñdai, oilogonuñdai bolot. Birok
eç kaçan: «Men kıİınmın baarınan» dep kıİınsınıp maktanba. Antseñ, baarı teskeri bolup çıgat. Uktuñbu?
- Uktum, - dedi Akıltaİ.
- Sen oşondo gana baarınan kıİın
bolosuñ...
Akıltaİ oİlogon oİlorunun joobun
ugup, kıyalındagısının açkıçın tapkansıp süİünüp, dosun kısa kuçaktadı.
- Kerek bolsom, çakırasıñ da... dedi kete turgan bolup Umaİ bala.
- Ooba... Körüşkönçö jakşı bar...
Eköö koş aİtıştı.
Akıltaİ uçuuçu kilemde kötörülüp
baratkan dosuna kol bulgalap uzakka
turdu...

Yavltsk

Umay bala

«Akıltaydı
jez
tumşuk jep ketti»

B u l a r mintip jürgöndö jaşınmak

oynop jatışkan baldar Akıltaydı izdey berişti. Arı çurkap izdep, beri çurkap izdep tappay jürüştü.
Akılta-ay!
Tappadı-ık!
Özüñ
çı-ık! Kaydası-ıñ? - dep çakırışsa
da dayını bilinbedi dalayga.
Akırında Nursultan degen bala:
- Anı «jez tumşuk jep ketti» okşoyt... - dedi büşürköp tokoydun kalıñ
jagın karap.
- Çın ele «jez tumşuk jep ketti»
anı. Özü da aytkan: «Tokoydo jez tumşuktar bar, arı barbagıla» - dep...
- Kettik... - dedi korkup ketken Kanıbek attuu bala.
Baarı «dır» koyup jönöp berişti.
Çın ele, artınan «jez tumşuk» kuup
kelatkanday jügürüştü.
Udurgup jügürüşkön top baldar mekteptin temir koroosunun darbazasına
kirgende gana artın karaştı. Artta
eç kanday «jelmoguz» jok ekendigine
işengenden kiyin emi jay basıp klassına kirişti.
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Bul ubakta öz aldınça dayardanuu bölmösündö mugalim ejeİi alardı kütüp
oturgan bolçu...
Sabagın plandap oturgan Kaİırgül
ejeİ baldar partalarına oturgan soñ
baş kötörö karadı.
- Akıltaİ kaİda, körünböİt go...
Üİünö ketip kaldıbı? - dedi baldarga
kaİrılıp.
Adegende eç kim unçukkan jok. Dımıp oturup kalıştı. Baldardın bir
bilgenderi bardaİ, Kaİırgül kaİra suradı. «Balkim, biröö menen uruşup
alıp, tokmok jep sırtta ıİlap oturbasın» - dep oİlodu. Akıltaİ, tentek
bolboso da, şoktugunan keede oşondoİ
adatı bar emes bele...
- Ejeİ, - dedi oşondo tınçtıktı buzup Nursultan, - Akıltaİ bolup tokoİdo jaşınmak oİnop jatsak ele j o k . . . dedi alakanın jaİıp.
- «Jok» degeni emnesi?
- Jok, tappaİ koİduk. Çakırsak da
kelbei koidu...
- Ejeİ, - dedi andan soñ Kanıbek
közdörün çekçeİtip, - anı tokoİdogu
«jez tumşuk jep ketti» okşoİt!
- Emne?! - dep tura kaldı Kaİırgül.
Yavltsk

Umay bala

Baldar aİtarın aİtıp alışıp, böjö«_»

«_»

T/1

«_»

iüp unçukpai kalıştı. Kaiırgül alardın emne dep jatkanına tüşünböİ, je
bergen suroosuna joop ala albaİ kaİsaktadı. Kançalık kaİtalap surasa da, algan joobu - janagı söz...
Baldardı eerçitip alıp, baarı tokoİdu közdöİ jügürüştü.
Kaİırgül ejeİi bir nerseden korkup,
kaerde oİnogonun, Akıltaİ kayakka jkaşınıp ketkenin öz közü menen körgüsü
kelip, tapırap jönöp kelatıştı.
Oşol maalda alardın aldınan maşinaçan Taİır çıktı. Taİır maşinasınan tüşüp, Kaİırgül menen külö
karap uçuraşkanı menen, Kaİırgüldün
öñü suz ele. Baldardı karasa, baarı eleİip, anı şektüü karaştı... «Sizdin
balañızdı izdep kelatabız» - dep aİta
albaİ, «azır... biz...» degen boyunça alga
jönödü Kaİırgül.
Taİır baldardın arasınan uulun
tappaİ turup kaldı. Añgıça, Kaİırgül
ejeİ tokoİ aralap jönöp: «Akılta-aİ!
Kaİdası-ıñ?!» - dep çurkap jönögönün
kördü.
- Jaşınmak oİnop jatkanbız da...
Anan Akıltaİdı tokoİdogu «jez tum95
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

şuk jep ketti», oşol boyunça jok... dep jiberdi bir bala.
- Emne deyt!
Oşondo gana Tayır birdeme bolgonun
emi gana sezip, özü da çurkap jönödü.
Özü baldarga koşulup: «Akıltay! Akılta-aa-y! - dep, ününün baarınça kıykırıp tokoy aralap barattı...
Bul kezde Umay dosu menen koştoşkon
Akıltay atasının katuu çıkkan ünün
taanıp, akaktap çurkap kelatkan...
Korkup algan Tayır aldınan çurkap
çıkkan Akıltayın körgöndö kuçaktap
kötörüp aldı da, oşol boyunça eç nerse deşke ünü çıkpay, muundarı titiregeni basılbay koydu. «Balkim, çın ele
jaşınmak oynop jatıp alıska ketip
kalgan çıgar» - dep jattı oyunda...
Kantse da, bala aman-esen eken...
Kayırgül demin basıp, Tayırga karadı.
Emi gana uçuraşıp, amançılık suraştı...
Bir nerse dep süylöşüü azır ıñgaysızday tuyuldu... Oşondon ulam Tayır da
eç nerse debesten kete turgan boldu.
- Akıltaydı alıp ketesizbi? - dep
suradı Kayırgül ejeyi, birok atasının joobun ukpay ele: «Meyli, uruksat,
Yavltsk

Umay bala

bara beriñizder» - dep jiberdi şaşkalaktap. Al, Taİırdın koluna balasın
aman-esen tapşırganına süİündü. «Tokoİdo narkomandar boluşat eken» - dep
ukkan Kaİırgül çın ele korkup ketken
ele. Anın da denesindegi kaltıragı
alige basıla elek bolçu.

«Başkadan bölökçö bala»

Mektepte

birinçi klass ekenine
karabaİ, baldardın jügü köp.
Özünön üç ese oor jük kötörgön
kumurskadaİ bolup, Akıltaİ da kündölük
sabaktarın kün saiın köjölüp okuit.
Nemets, anglis, orus tilderin üİrönüp,
anan öz ene tilinde ırlardı şar okup,
alardı bat jattap, süröttü mıktı tartıp, mugaliminen ukkandı ukkandaİ
kaİta aİtıp berip, bat ele başka baldardan özgöçölönüp barattı. Ejeİi süİlöp
bütkönçö, sözünün ayagın oozunan julup
aitar oyun ulantıp alıp, aitıp bergeni andan beter tañ kaltırıp baratat.
Klasstagı baldardı jarıştırıp kitep okutsa, alardan eki-üç ese bat okup,
okuganın ontoloboi tüşündürüp süilöp,
özünön eki klass öidö okugan baldardai
bolup baratat...
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Kayırgüldün eki közü ele AkıltayT/1

K9

U X

K9

da. «Köz tiybesin» - deyt kayra özünö
özü kübürönüp,- kudayım bergen bala
eken... Ömürlüü bolso eken...»
Adatta, mugalimdin iygiligi okutkan okuuçusunun körsötküçü menen baalangan jagı bar go mektepte. Okuuçusu
jakşı bolso da, jaman bolso da, söz mugalimge tiet, je maktalat, je sındalat
degendey.
Uşunday okuuçusu bar üçün Kayırgül
da mektepte jüzü jarık, direktor menen okuu bölümünün başçısı anı «mıktı mugalim» katarı jıyındarda atın
ayta baştadı. Ansayın, Kayırgül Akıltayı menen maktanıp, öz balasınan kem
körböy, oorusa oorup, ayıksa ayıgıp,
janınday köröt.
«Bul - anık intellektual! Zirek
okuuçu dep uşunu ayt. Aga özündöy tatıktuu kamkorduk kerek... A bizde oşondoy şartıbız barbı? Aga biz oşondoy
şart tüzüp bere aldıkpı? - dep özü menen özü süylöşö beret Kayırgül. - Mınday baldar üçün özgöçölüü kitep kerek,
özünçö eksperimentaldık izildöö kerek.
Anın kantip iygilikke jetip jatkanın atayın izildöö kerek çıgar... Al
X

O

K9

K9
Yavltsk

Umay bala

üçün men balanın kelgen-ketkenin eseptep, bilgenin surap baa koyup otura berip, dispetçer bolboşum kerek. Balanı
önüktürüşüm üçün, aga tatıktuu mugalim boluşum üçün izildööçü-mugalim
boluşum kerek!»
Birinçi jarım jıl ayaktap, jıİıntık çıgara turgan kez keldi.
- Baldar, uşunu menen ekinçi çeİrek da büttü. Erteñden baştap, eki juma
kanikulda bolosuñar. Jakında «Jañı
jıldık balatı» oyunun ötköröbüz, - dep
tüşündürdü Kaİırgül ejeİi. -Kanikulda «Alippeden» üİröngön tamgañardı
unutpaİ kelesiñerbi?
- Ooba, - deşti baldar jalpı.
- Men kanikulda «Alippeni» bütündöİ
kaitalap okup, üiröngöndörümdü bütündöİ jattap kelem, - dedi tura kalıp
Akıltaİ.
- Ooba, sen kıİın bolsoñ, ejeİ jokto
okup körçü, - dep artkı partada oturgan
Kanıbek kıİkım taba süİlöndü. Alardın mındaİ kaİım aİtışkan sözdörün
T/1

k>

k>

«_»

Kaiırgül ejeii oñdop koyuunu oilodu. Aga jooptu Akıltaİ özü dele aİta
almak, birok al üçün ıñgaİsızdıktı
tüzgüsü kelbedi:
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

- Jakşı okuuçu mugalim üyrötkönün
unutpaşı kerek. Anan da mugalimdi karap otura berbey, özü da araket kılış
kerek. Akıltay oşondoy öz aldınça
araket kılgandıgı üçün jakşı okup
jatat... Tüşündüñörbü? Men silerdin
baarıñar Akıltayday boluşuñardı kaalaym!
Akıltay Kanıbektin da, özün koldoy
süylögön ejeyinin da sözün ugup ukmaksan bolup, kitepterin kitep kabına salıp jattı...
«Körösüñ go, - dep jattı oyunda, - kanikulda baarın jattap kelem da, senden
dagı da on ese aşıp ketem...»
Balanın tabiyatı uşunday tura: biribirine ataandaşıp kiyinip, biribirine ataandaşıp tamak jep, biri-birine ataandaşıp okup-oynop ösöt tura.
Baldar oşentip biri-birine ataandaşıp çoñoyöt tura!
Oşentip, «jañı jıldık balatı»
oyunu da boldu, al ötüp, kışkı kanikul kündörü baştaldı. Apası Saule,
atası Tayır kanikul kündöründö uulunun köñüldüü es aluusu üçün parktarga,
tsirkke alparıp, je toogo barıp es aldırıp kelüünü oylonuşturuştu. Anan bul
oylorun ortogo salıştı ele, Akıltay100
Yavltsk

Umay bala

dan «barbaİm» degenden başka söz çıkpadı. «Kayakka baralı» dese da «jok»
deİt. Andan körökçö: «Toogo baralı,
çana teep oİnoİlu» - deİt. Aga atası
menen apası könböİt. Bayagıda toogo es
aluuga barabız dep, Akıltaİdı jogotup
jibergeni esterinde da. Ekinçi antkileri kelbegen Saule menen Taİır biribirine karap unçuguşpadı. Emne kılsa
da, mıktı okup, jakşı jürüp, jakşı
ösüp kelatkan böipöigön süiüktüü uulunun köñülün ulagıları kelet. Birok:
«Kantkende köñülün östürüp, kolubuzdan kelgen ata-enelik parzıbızdı atkarar ekenbiz» - dep, köz karegi menen teñ
aİlanıp, jalınıp jalbarışat.
Ejeİinin: «Menin Akıltaİım başkalardan bölökçö bala», - dep erkeletkenin oİloşup, kudaİga miñ iret jalınışat.
Oşentip, Akıltaİ eşikke çıkpaİ,
dostoru menen da oinoboi, televizor, kompyuterdi da karabaİ, okuganı «Alippe»,
«Anglis tili», «Nemis tili». Anan es
alganda «Matematikadan» esep çıgarat,
«Adepten» ır jattaİt.
«Bul balañ teskerisinçe iş kılat»dep külöt Taİır uulun erkeletip,- e,
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Saule, Akıltay «Alippeni» okup çarçaganda, esep çıgarıp köñül açat! Bu
kanday?»
«Sadagañ boloyunum, es alçı, çarçadıñ
go... - dep Saule uulun oy-boyuna koyboy,
kuçagına kısıp divanga kıyşayat...
Çındap ele çarçagan Akıltay, bıypıyıp uktap ketet...

Kuurçaktardın
«tsilöntsts toyu»
kıltay eşikke çıgıp dostoru menen oynogondu sagındı go,
bir künü akırın basıp eşikke
çıktı. Kaalganı jaap, artında turgan
Adilanı kördü. Adila, negedir, ıylagan türü bar, betin kolu menen basıp,
kızargan közün Akıltaydan jaşırganday boldu.
- Adila, jürü, eşikke oynoylu... dedi kolu menen jañsap, kurtkasının
sıdırmasın sıdırıp jatıp.
Adila unçukpay, bayagı kalıbında
tura berdi.
- Saga emne boldu, Adila - dedi sergek Akıltay. Adila joop berüünün orduna eekterin emşiñdete bışaktap ıylap jiberdi.

A

Yavltsk

Umay bala

- Atam... apamdı urup... - dedi ulutuna.
- Emnege urdu...
Kız unçukkan jok.
- Kaçan urdu?
- Azır ele... Anan meni eşikke çıgarıp jiberdi...
- Kim?
- Atam...
- Atañ maspı?..
- Ooba...
Akıltaİ çoñ kişiçe taktap surap
bildi da, birok kolunan emne kelmek
ele kızdı alaksıtıp, eşikke alıp ketkisi keldi:
- Jürü, eşikke oİnop kelebiz...
- Kiİimim üİdö da... Üşüİm...
- Menin kurtkamdı kiİ. Men başka
kiİim kiİip çıgam...
Kız başın iİkedi.
Oşentip, Adilanı eerçitip, Akıltaİ eköö koroogo çıgıştı da, oİnop
jürgön baldarga koşuluştu.
Baldar kışkı çıkıroongo karabastan, borguldanıp terdep, ar jerden sınık kıştardan çogultuşup, üİ kurup
jatışkan eken. Narkı köçödögü üİ kurup jatkandardı körüp, oşolordu tuu103
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

rap jatışkanı da. Akıltay menen Adila dagı bul «kuruuçularga» aralaştı.
Adegende, üydün dubaldarın kurup
bütüştü. Andan soñ: «Üstünö emne jababız» - dep oylonup kalıştı ele, Zamir
reyka menen taktaylardın kesindilerin taap kelip, tizip çıgıştı. Eldos
menen Akıltay ustalık kılıp, reykalardan ayırmaç jasaştı. Anan kartondor menen üstün jabıştı.
- Emi bul üydö kimder jaşaşat? dep kaldı alaksıp, köñülü sergiy tüşkön Adila.
Adilanın bul sözü çın ele baarın
oylontup koydu. Ar kimisi jakşı bir
nerseni oylop tapkıları kelişti.
Oşol kezde bular menen topurap birge jürgön korooloş baldar-kızdardın
koldorunda kuurçaktarı bar ele. Karaşsa tatınakay suluu kız jana suluu
jigitke okşogon eki kuurçak bar eken.
Ularbek degen bala:
- Kelgile, mobul jigit menen mobul kızdın «üylönüü toyun» ötköröbüz!dep katkırıp jiberdi, oylop tapkan
jañılıgına süyünüp.
- Kız menen balanı «Limuzinge» salış kerek da? - dedi anda Adila kıyaldangan türdö.
Yavltsk

Umay bala

- Menin üİümdö «Limuzin» bar. Men
azır apkele koyöyun...
Köptön beri oİnolboİ kalgan oyunçuktarın emi estegen Akıltaİ üİün közdöİ
çurkadı. Anın mintip oyunçuktarın
estep, baldar menen oİnogusu kelip kalganın baİkagan apası Saule oyunçuk ak
«Limuzinin» taap bere saldı ele, al dostoruna jetkençe şaştı.
Kelse, dostoru «Ayana» dep at koyuşkan kız menen «Aktan» dep at koyuşkan
jigitti «üİlönüü ülpötünö» eçak dayardap koyuşuptur.
Alar «Ayana» menen «Aktandı» apakaİ «Limuzinge» mingizişti da, «Manas aİılına», andan arı «Tübölük otko»
çeİin «sayakatka jiberişti». «Sayakatı» bütüp kelgende, üİünö kirgize turgan boluştu.
Kirgizeli deşse, «üİdün» eşigi,
anan da terezesi jok eken. Eh, deseñ,
mına tamaşa! «Bul ustalar üİ kuruşkanı menen, terezesi tügül eşigine, eşigi tügül, terezesine orun koiboi, unutta
kaltırışkanı kızık bolbodubu!
- Eİ, uşu da bolobu? Bul üİdün eşigi menen terezesi kana? - dedi külküsün
tıya albagan Akıltaİ.
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Emi üİgö eşik çıgaruu, tereze saluu
keç bolup kaldı. Al üçün, «üİdün» dubalın busuuga tuura kelet. Baldar eptep
turguzup alışkan üİün buzkuları kelbedi.
«Emne kılalı?» - degen suroogo Eldos joop taptı.
- Dubalın buzbaİlı, andan körökçö
üİdün üstün açalı, kız menen jigitti
uktooçu bölmögö üstünön salalı, - dedi
«akıl» taap. Buga baarı makul boluştu.
Baarılap japkan taktaİ, reİkaların, şifer orduna japkan kardondorun
alıp, üİdün üstün açtı da, «üİlöngön»
«Ayana» menen «Aktandı» üİdün üstünön
salıştı. Anan üİdün üstün kaİra jakşılap jabıştı. Oşentip, «Ayana»
menen
«Aktandın»
üİlönüü
toyun
bütürüşüp, baarı çoñ kişilerçe: «Oomiİin!» - dep bata kılıştı.
Üİdün eşik, terezesin salbaİ kalganına Akıltaİ da, Eldos da, Zamir da,
Adila ökünüşsö da, baarı bir «Ayana»
menen «Aktandın» üİlönüü ülpötün
mintip jakşı ötkörüşkönünö, toİ bütüp, üİlöngöndör özülörünün «uktooçu
bölmösünö» kirip, «uktap kalışkanına» abdan ırakat alıştı.
Umay bala

- Koy, emese, jañı üylöngöndörgö batabızdı bereli da, - dep, çoñ atadan beter alakanın jaya kupşuñdap, baldarga
karadı Akıltay.
- Ooba da, - deşti dostoru dagı.
- Anda emese, eki jaş baktıluu boluşsun! Karmaşkan koldoru üzülbösün!
Oomiyin!
Oşentti da, Akıltay katkırıp külüp, jüzünö bata tarttı. Anın sözün
Eldos ulanttı:
- Kudayım eki jaşka ıntımak bersin! Oomiyin!
Andan kiyin Zamir bata berdi:
- Emdigi jılı egiz erkek balaluu
boluşsun! Oomiyin, Allou akbar!
«Erkek balaluu bolsun!» degen Zamirdin sözü bala bolso da Adilanın
jürögünö tiydi. Açıla tüşkön köñülü
kayta çögö tüştü. Antkeni atasının
kündö aytkan açuu sözdörü kulagınan
ketpey kalgan da. Anı oyun-çından bata
kılıp tamaşaga batışkan baldar kaydan sezişmek.
Uşunu menen baldardın bügünkü oyunu büttü.

Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Tumoologon nariste, je tsroy
uçurgan iliktoo...

Bıyılkı

kış - «kiyiz ayaz» bolso
da, kış degen kış ekenin unutpadı. Dekabr menen yanvarda kün
jıluu bolgonu menen, çilde çıkkan soñ,
Jaşıl-Nurabad şaarında suuk kayra
küçödü - deşip kep kılıp jatışkan
ele adamdar. Üy tünküsün suuk tartıp,
anan da jarık öçüp, şaardın biyik
üylöründögü jaşoo da kıyındap ketti.
Uşunun ayınan boldu go, Şaabaydın
kiçinekey «sarı kaş uulu» bir künü tumoolop kaldı.
Üygö kelgen «tez jardamçılar» Bakıtkeldinin «öpkösünö suuk tiyip»
kalganın aytıp, oorukanaga alıp ketişti.
Köptön beri jürögün öyüp jürgön
bir oy bar ele Gülayda. Uşundan ulam
je atasına, je özünö okşobogon sarı
kaş uulunun analizin, kanının türün
Şaabayga bilgizbey çıgartıp, özünün
köptön berki eki-anjı oyun taktap bilip aluunu oylodu.
Alar jatkan bölmösünün medayımı
tatınakay suluu kız eken. Anı menen
jakşı mamile tüzgön Gülay eç kimge
Yavltsk

Umay bala

bilgizbeİ, oyundagısın atkarıp berüüsün surandı.
- Makul, - dedi kız, - a... al sizge
emne üçün kerek?
Gülaİ aİla jok, başınan ötkön okuyalardı, tört kızdı udaa törögönün, küİöösü Şaabaİ: «Erkek uul töröböİsüñ» - dep
kektep jürgönün, «erkek uulum jok»
dep mas bolup alıp ıİlaçu kündörün,
emi erkek uulduu bolso: «Maga okşoboİt, bul kaİdan törölgön bala» - dep
kol tiigizip ura baştaganın ıilap oturup aİtıp berdi.
- Çın ele küiöömdün aitkanın oilop alıp, emne bolgonuna başım jetpeİ jüröt. Aİlanaİın siñdim, jardam
berçi... Basa, bilip alçı, küİööm ekööbüzdün kanıbızdın türü okşoş...
Gülaİ özünün da, sarı kaş uulunun
da analizderin kaİtadan berip, medaİım kızdın soñku sözün zor ümüt menen
kütüp kaldı.
Kandın analizinin jıİıntıgın kız
zamatta ele aİtıp berdi.
- Men sizdi kubanta albaİm, ejeke,
egerde küİööñüzdün kanı menen sizdiki
okşoş ekeni çın bolso - dedi bir az
mukaktanıp, - anda balañızdıkı başka...
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

- Başka bolgondo... kandaİ?..
- Sizderdiki birinçi bolso, balañızdıkı üçünçü eken...
- Demek...
- Demek, anı özüñüz gana bilesiz...
- Jok... - dedi Gülaİ başın çaİkap.
Andaİ deseñ jañılışasıñ... Men eç
kaçan beİçeki iş jasagan emesmin... A
balkim... Balkim, analiz jañılış çıgışı mümkündür?
- Jok, bizdin priborlorubuz jañılbaİt. Jañı apparattar?
- A... balkim, bala töröt üİünön almaşıp ketüüsü mümkünbü?..
- «Almaşıp?..»
- Koyuñuzçu?
- Bizde azırınça, mındaİ okuyalar
bolo elek...
- Ar kandaİ baİkabastık, je kokustuk boluşu mümkün da. Men azır oşondoİ bolgonbu dep şekşinip jatam...
Kanı başka ekeni çın bolso, anda bulmenin balam emes. Menin balam başka
bala menen almaşıp ketken...
- A siz özüñüz... - dedi anda tigi kız,
şektene karap, - siz özüñüz dagı da kız
töröp, birok kızıñızdı erkekke almaştırıp algan jok beleñiz...
Yavltsk

Umay bala

Gülay közünün jaşın aarçıp, jakasın karmandı:
- Kuday ursun, kızım... Biröönün
ırıskısı biröögö jukmak bele?! Men
törögöndö ele akuşerka süyünçülöp:
«Süyünçü, eje, uul!» degeni azır da kulagımda turat...
Bul sözün aytıp, Gülay özünün sözü
çın ekendigin bekemdegisi keldi.
Ortonu oor tınım eelep kaldı. Tüşkü
tınımdı Bakıtkeldinin emçek izdep
çırgoolongonu buzdu...
- Men balama barayın... - degen
Gülay, baarı bir bul bala öz kursagınan
çıkkan bala emes ekenine çındap közü
jetti. Oşentse da bala eken da, başka
biröönün balasın dele emizet tura.
Belgisiz biröönün, bolgondo da kanday adamdın balası boldu eken degendey tuyuk şekşinüü denesin dürkürötüp
iydi emçegin balanın oozuna salıp baratıp...

Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

İzdöö kerek... Birok kaydan?

Sarı

kaştuu Bakıtkeldini alıp,
Gülaİ kışkı kanikuldun soñku
kündöründö üİünö çıgıp keldi. Eki koñşu balaga den sooluk tilep
kirip-çıgıp çoguu çaİ içişti. Bul
kündörü Şaabaİdın da, Gülaİdın da
maanaİları jakşı ele. Birok eki kün
ötkön soñ, mındaİ okuya boldu.
Keçinde Taİırlardın üİünün eşiginin koñguroosu kagıldı.
Saule eşik açsa közünün jaşı köldaİra bolgon Adila turat. Al Sauleni
körö sala aptıgıp:
- Saule ejeke... Apamdı atam urup
jatat!.. - dedi da, burkurap ıİlap jiberdi.
Saule: «Azır» - dep eşikti çala
jaap, emne kıların bilbeİ Taİırga
kaİrıldı.
- Koİ, jürüçü, baleket baskırdıkı!
Bular emne ele bolup jatat? Bir bilgeni bar Şaabaİdın - dep küñküldöİ
süİlögön Taİır kürmösün iİinine sala
Saule eköö şaşıp jönöştü.
Kelse, Gülaİdı Şaabaİ burçka takap alıp oozuna kelgen oroİ sözdör menen sögüp, opuzalap jatıptır. Kızdarı
Yavltsk

Umay bala

arkı üydö botodoy bozdoşup, divanda
balası jatat çırıldap, jılañaç!
Kirip kelip ele Tayır Şaabaydı
kuçaktay kaldı:
- Ay, Şake, boldu emi!.. Bir açuuñdu
maga ber... Suranam... Baldarıñdı çırıldatpa...
Şaabay kızuu eken. Oşentse da, kapıstan kirip kelgen Saule menen Tayırdı körüp, sooluga tüşkönsüp, emne
kıların bilbey anın erkine köndü.
Uyaldı go... Anın kolunan boşogon Gulay divanga otura kalıp, betin basıp
ıylap jiberdi.
- Aylanayın, Saule... Kantem... Uşundan körö, töröböy ele ölüp kalsamçı...
- Oy, koyçu Gulya, emne boldu mınça.
Balañ çoñoyup kelatat...
- Oşo çoñoyup baratkanda azap-kaygı da çoñoyö baştabadıbı?! O, kokuy oy!
Emne kılam, aylanayın, kudayım ay!
Şaabay menen Tayır jeteleşip balkongo çıgıp ketişti.
- Anıñ emneñ? Tüşündürçü, G u l ya , dedi anın tabışmaktantkan
sözün
tüşünö albay Saule.
- Köptön beri ele Şaabay: «Bu balañ
kimdin balası? Maga okşoboyt, je
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

saga okşoboyt» - dep «kıñk-mıñk» ete
berçü... Anan emne boldu debeysiñbi, aylanayın Saule...
Gülay sözün ayta albay öksüp-öksüp
ıylap oturdu... Saule moynu-başınan
kuçaktap, jan alaketke tüştü... Gülay
bir az es aldı da, oor üşkürünüp alıp,
balanın ögünkü oorup kalgandagısın,
dogdurda jatkanda özünün da, balasının da kanının analizin taktap çıgarganın, balanın kanının tibi Şaabaydın kanına da, özünün kanına da
okşoş emes ekenin, vraç kız: «Bul
bala, balkim, kanı da, fizionomiyası da
okşoboso, töröt üyünön almaşılıp ketse kerek» - dep çıgargan çala bütümün
ayttıp berdi.
- Uşunday... - dep ulutunup alıp,
divanda dagı ele bolso ıylap jatkan
balaga nes bolo karap oturdu... - Oşol
sözdön kiyin, kuday bar go, işenseñ,
Saule, uşul balanı emizgim ele emes, koluma karmagım da kelbey kaldı. Denem,
jıyrılıp, ansayın Şaabaydın kaktabay kanımdı alganı janıma batıp
baratat... Aylanayın, Saule, özümdün
balam kayda? Kantip tabam!? Kantip,
kaydan izdeym?!
Yavltsk

Umay bala

Katuu çıkkan ıİdı uguşkan Taİır
menen Şaabaİ balkondon çıga kelişti.
- Aİlanaİın, Taİır, - dep dagı ele
uñuldap bozdop ıİlap jattı Gülaİ, Şaabaİ janımdı koİboso, balkondon
kulap ölöm... Çınımdı aİtaİın... Men
Şaabaİdın aldında tazamın, kudaİ aldında akmın! Maga jardam bergile, öz
balamdı izdep tabaİın...
Taİır emne jönündö söz bolup jatkanına tüşünböi, eleiip turup kaldı.
Anı Saule Gülaİdın aİtkanı boyunça
kaİtalap tüşündürüp berdi. Taİır dele
emne deerin bilbeİ, şaldaİıp otura
berdi.
- Boluptur, - dedi Saule, sözdü jıiıntıktagandai bolup, - izdeili, baarılap izdeİli.
- İzdeİli, birok kaİdan? - dedi Şaabaİ, bayagı açuulanganın jogotup, mokogondoİ bolup. Anın jüzü bozorup,
murdagı jadıragan öñü çın ele kete
tüşüptür.
Baarının oyunda teñ bir gana suroo
turdu, al suroo baarınan teñ çeçkindüü
joop kütüp turdu...
«İzdeş kerek..! Birok kaİdan?»
«Kaİdan da bolso izdeş kerek!»
Sulayman Rısbaev

İzdöö

Tsçtsn-çts

ulanuuda

Ü İ g ö kelgen soñ, Taİır menen Sau-

le «sarı kaş» balanın kaİdan,
kantip kelip kalganı tuuraluu
uzak süİlöşüştü. Alardın sözün Akıltaİ kaalganın jılçıgınan ugup jattı.
«Bayagı künü Adila oşol üçün ıİlap
bosogodo turgan tura... Oşol üçün Şaabaİ baİke Gülaİ ejeni urat tura... Baİkuş Gülaİ eje oşol üçün künügö közü
şişip, ıİlap, öz balasın izdep jürgön
tura... Gülaİ ejenin balasın taap beriş kerek... Bayagıda Umaİ dosum bir
nerse tuuraluu aİtam dep aİtpaİ koİbodu bele... Al oşonu aİtam degen go...
Andaİ bolso, bul tuuraluu Umaİ dosuma
tezinen aİtuum kerek... »
Uşunu oİlop öz bölmösünün çala jabılgan kaalgasının jılçıgına dagı
ele kulagın toso oİlonup tura berdi
Akıltaİ. Atası menen apasının sözü
bütüp, uktaştı körünöt. Özünön bolso
uİku kaçtı. Uktabaİ köpkö jattı...
«Erteñ, - dep oİlonup jattı Akıltaİ, - erteñ Umaİ dosuma baarın aİtam. Al jardam beret. Adilanın özünün
Yavltsk

Umay bala

böbögün, Gülay ejenin özünün balasın
taap ber deym...»
Oşentip tün bir ookumga çeyin kirpigi irmelbey oonalaktap jatıp, bir
kezde uktap ketkenin bilbey kaldı.
Ertesi atası işke, apası Saule Gülay
eje menen bir jakka ketken soñ, Akıltay dostoru menen koroogo çıkkan. Bir
azdan soñ: «Siler oynop turgula, men
azır kelem» - dedi da, üylördön arı
jaktagı tokoygo jügürüp ketti.
Eç kimge körünbögön jerge bardı da:
«Umay dosum, maga kel...» - dep çakırıp
oturdu. Dosu uzakka küttürgön jok. Demeydegidey ele, uçuuçu kilemin minip
alıp, şuuldap uçup kelip kaldı.
Eköö kuçaktaşıp uçuraştı. Anan
sözgö ötüştü.
- Men senin okuuñdu jakşı okup
jatkanıñdı, bardık dostoruñdan eñ
mıktı okuy baştaganıñdı bildim,
Akıltay, - dedi Umay bala. - Emi mından da jakşı okuysuñ. Baarınan kıyın bala bolosuñ...
Akıltay özü jönündögü Umay dosunun
sözdörün ugup: «Bulardın baarın kaydan
bilip aldı?» - dep tañ kalıp turdu.
«Sen tañ kalıp turasıñ go e... - dedi
anda Umay dosu. - Maga baarın kün mu117
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

runtan ele Umay enem bilip-sezip aytıp turat. Mına azır da senin emne
üçün çakırganıñdı tuyup keldim. Al
turgay, kaçan çakırat eken dep kütüp
jürbödümbü? Kana, süylöçü... Özüñdön
ugayın...
Akıltay keçee keçinde Şaabay baykenin üyündögü bolgon okuya tuuraluu,
Gülay eje künügö balasın izdep, kaydan
tabarın bilbey ıylap jürgönün aytıp,
bügün apası Saule Gülay ejeni eerçitip: «Balası törölgön töröt üyünö ketişti okşoyt» - dep sözün bütürdü.
- Jakşı boluptur, - dedi Umay bala
Akıltaydın sözün ugup, - bul tuuraluu
men Umay eneme aytam, al kaysı balanı kim törötkönün bilet. Men andan
surayın da, saga kelip aytam. Sen apañ
menen Saulenin emne kılganın maga
bildiresiñ. Anan balanı baykabay almaştırıp algan medayımdı, bala almaşılıp kayakka alınıp ketkenin izdeybiz...
Oşentti da, koştoşup uçup ketip
jatıp, bulardı ayttı:
- Başka jakka da çakırıp jatat.
Saga aytpadım bele, mınday okuyalar
jer betinde ogo ele köp. Baarına jar118
Yavltsk

Umay bala

dam beriş kıİın... Oşentse da, jardam
berüügö şaşam... Koş, jakşı kal!
- Jakşı bar. Men apamdardın sözün
ugaİın, anan...
Al künü oşentip keç kirdi. Apasınan
eç nerse tuuraluu bile albadı. «Keçinde
atam kelgende, kaİda, kimge barganın,
emne bolgonun aİtıp beret. Oşondo ugup
alam...» degen oİgo keldi Akıltaİ.
Iras ele oşondoİ boldu. Keçki çaİ
içerde atası işinen keldi. Saule çaİ
içip oturganda, Gülaİ eköö töröt üİünö
barganın, anın başçısına kirip, bolgon okuyanı bolgondoİ aİtıp berişkenin, al Gülaİ törögön künündö kimder
kezmette turganın taktap suraştırdı.
Janara degen jañı iştegen kız oşol
künü kezmette turganın, al kız tee alıskı jañı kuruluşta jaşaarın, al kız
bügün işte jok ekenin bilip kaİtıştı. Taktap koİçu bir nerse, oşol tünü
on eki erkek nariste törölüptür...
- Birok al kız: «Ooba, keçirip koİgula, men baİkabaİ almaştırıp algan
ekenmin...» - dep moİnuna ala koİbos!
Bul işti moİnuna koyuu, koİgondo da
oşol on eki naristenin kimisine almaşıp ketkenin kudaİ dele bilbeİ kalgandır, - dedi terige tüşkön Taİır.
Sulayman Rısbaev

Tsçtsn-çts

Saule «Terikpey koyö tur» degen maanide salmak menen sözün uladı:
- Al künü on eki naristenin jetisi erkek törölüptür. Eger almaşsa nomerlep jazuuda, je nomerin kerebetine
ilip jatkanda baykabay almaştırıp
aldı...
- Anı da kuday bilet... - dedi dagı
ele terige, - anı eç kim taba albayt...
Emne bolmok ele... Başka biröönün balasın bagıp alıp dele jatpaybı...
- Kep anda emes da, özünükü jok bolso
bir jön, a bar turup almaşılıp ketüüemne degen korduk. Sen erkeksiñ, sen
bala törögön emessiñ. Oşol üçün saga
baarı bir...
Saule çıdabay ketti.
Tayır, baarı bir öz oyunda turdu:
- Jok. Men antken jokmun... Birok
«Tamaşaköy şarikter» degen multfilmdi körümüş bolup közü ayakta bolgonu menen, kulagı sözdö bolgon Akıltay baarın ugup oturdu...
- Emi erteñ da barasıñarbı?..
- Ooba, erteñ Şaabay dagı çoguu barat?
«Şaabay barat» degende Tayır oylono kaldı.
Yavltsk

Umay bala

- Şaabaİ... barbaİ koyö turbaİbı dürbötpöİ, - dedi bir azdan soñ, janagı
kızdan akırın surap körböİsüñörbü?
Balkim, baİkabaİ bir nerse bolso, je bir
bilgeni bolso, özü ele aİtıp berer...
- Kim bilet, andan beri altı aİ bolup baratat... Moİnuna alabı? Je, baarın ele estep jüröt deİsiñbi...
- Oşentse dagı...
- Makul, antse da bolot... Eger moİnuna albasa, sotko berüü kerek...
- Sotto ele moİnuna ala koyöbu, dalil
bolbogon soñ - dep karşı çıktı Taİır,
- Bul subektivdüü nerse... Antkeni
bala almaşılganı dalildenbese, Gülaİdın özünö ele uyatıraak iş bolot...
Uşul sözdördü aİtıp jatıp, Taİır
uulun karap aldı. Andan arı eç nerse
deİ albadı.
Kantse da, sözdün uçugu kiİinkige
kaldı.
Akıltaİ: «Bular emne çeçimge kelişeri sotton kiİin belgilüü bolot okşoit sıyagı» - dep, oiluu kala berdi.

Sulayman Rısbaev

Sottun

Tsçtsn-çts

çeçiminen

Akıltaİ

kiyin...

kündö apası menen atasının sözünön ulam baarın bilip
jürdü. Bilmeksen bolup, janınan çıkpaİ oturganın alar dele eröön
albadı. Antkeni apası Saule Taİırdan
ertereek işten kelet da, Gülaİdan köp
jañılıktardı ugat, alardı Taİırga aİtat. Anın üstünö, al Gülaİ menen
töröt üİünö da kança iret birge bardı!
Al jerdegi kezmetçi kız menen kança
iret süİlöştü. Taİdaİ tak sekirgen kız
moİnuna albaİ kelet. Andan jıİıntık
bolbogon soñ, sotko kaİrılıştı. Sotto
da çoguu boluştu.
Baarı bir, tigi kezmetçi kızdın
sözünön jakşı jıİıntık bolbodu.
Degi, emne bolso da, Gülaİ törögön tünü
jeti kelin erkek törögönü tak eken.
Kimisinin balası menen almaşıp ketkenin kızmatçı kız çın dep moİnuna
alsa, alar berki altı kelindi izdep
taap, alar menen joluguşuuları kerek.
Alar dagı bolgon okuyanı tuura tüşünüp,
baldarının DNKsın laboratoriyalık
iliktöögö berişe koyöbu? Birok kezmetçi kız moinuna albai koigon soñ, sot eç
Yavltsk

Umay bala

nerse dep çeçimge kele algan jok. İş
dagı kiyinki iliktöögö kaltırıldı.
- Baarın oşol kezmetçi kız gana bilet. Bardıgı oşonun bir ooz sözündö...
Men dele oşol oydomun, - dedi Tayır
oyluu. - Kantip al kızdan çındıgın
bilüü kerek?
Tayır, kanday bolso da, Şaabay menen Gülayga jardam berüü kerektigin,
eger bul iş oñ çeçilbese, Şaabay menen
Gülay eköö ajıraşıp keterin aytıp,
söz üzüldü.
Akıltay, baarı bir atası menen apası eç nerse kıla albastıgın, sot da eç
kanday jardam berbestigin bilgen soñ,
buga «Umay dosum» gana jardamdaşat,
Umay dosum gana Gülay ejege taap beret
öz balasın dep aytsambı» - dep oylodu.
- Kança iret oozun taptap barıp ayta
albadı. «Birok baarı bir, aga atası da,
apası da, eç kim Umay bala» degen sözgö
işenişip... Eh, deseñ! Bayagıda Jakunu
eç kim tappay kalarda taap berbedibi...
Anın da kim tapkanın eç kim bilbey
kalbadıbı? Jaku özü ele jogolup, kayra özü, özü ele tabılıp kalganday bolup
köründü...»
Sulayman Rısbaev

Umay bala jardamga keldi
may bala Akıltaydan bolgon
okuyanı bütündöy ukkança bir
kança ubakıt ötüp ketti. Kış
ötüp da baratkan. Ansız dele kar uzak
jatpagan Jaşıl-Nurabadga jazdın
belgisi akırındap kele baştadı.
Töröt üyündögü bayagı kezmetçi kız
Janara Jaşıl-Nurabad şaarının tündük tarabındagı «Keleçek» degen kiçirayondo ejesinin üyündö turganına
jarım jıl boluptur. Anın üyünün daregin dagı Akıltay apasının sözünön
ulam bilip aldı.
Umay bala emi işke kirişti. Aga
ıñgayluu uçur - Janara tañ erteñ menen işke jönör mezgil ele. Uşul uçurdu tandap aldı da, tañ erteñ özünün
uçuuçu kilemine minip alıp, jıldız
kölündöy jıltıragan Jaşıl-Nurabaddın üstünön aylanıp ötüp, tömön taraptı közdöy boljop jönödü. Üylördün
köbü eki-üç bölmö bolup salıngan biri-birine okşoş çakan ak tamdar eken.
Umay bala özünün gana tuyumu boyunça,
Janara turgan üydü taptı da, anın
işke jönörün kütüp, akmalap aylanıp
uçup jürdü.

U

Yavltsk

Umay bala

Tañ jañıdan atıp kelatkan maal ele.
Raİondogulardın köbü ali tattuu uİkuda. Janara saat 7de işke barışı kerek da. Al üçün jok degende, bir saat
murda jolgo çıguusu kerek. Oşon üçün,
Janara alda kança erte, saat 5 jarımda turup işke jönöögö kamıngan. Bul
- anın kündölük könümüşü ele.
Janara dele bir aİdan beri kaİdagı biröölördün «balamdı almaştırıp
koigonsuñ» degen arızı menen beimaza
bolup jürgönün eñ jakşı tüşünöt. Al
üçün töröt üİünün başçısınan da jeme
uktu, sotko bardı, baarı bir al anda da
jürögündö tüİülüp turgan büdömük bir
oidu açık aitpadı... Aita da albait
ele... Antkeni al söz özünün tagdırın
çeçip koİmok... Birok aİtpagan kündö
bir üİ-bülönün tagdırın çeçip koyöru
menen işi jok.
Uşundaİ buşaİman oİdo bügün da ertelep işke jönödü. Aİlana ala telek
kardan ançeİin karañgı bolboso da, bozorgon tañ anın aldınan tosup aldı.
t g o

«_»

«_>

Üidön ayaldamaga çeiin üç jüz metrdei
aralıktı jöö basat. Ortodo boş ayant,
ayanttı kesip ötkön jalgız ayak jol.
Ayanttın çeti eski çoñ arık, arık jeeginde muruttai serbeigen eski kamış125
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

tar... Mayda badaldar... Andan arıtadan
çoñ jol ötöt.
Janaranı jürök tuyumu menen taanıp bilgen Umay bala daraktardın arasınan çıgıp uçuuçu kileminen jerge
tüşpögön boyunça aldınan tosup turdu. Anı Janara daana kördü. Kördü da,
közün açıp-juump, dale bolso körgön
közünö işenbey karap turdu. Anın asmandan uçup kelgeninen ulam da denesi dür etti. Al: «NLO» degen bolçu
ele, oşol bolup jürbösün. Al bolso ele
öldüm... Alar adamdı belgisiz jakka
alıp ketet eken da, es-akılınan ajıratıp turup apkelip taştap koyöt eken...»
dep,
gezit-jurnaldan
okup-bilgenderin estedi. Çın ele, «NLOgo» okşogon
uçuuçu bir nerseden jerge tüşpöy aldın torop turgan, kiçinekey boyluu, baK9

O

X

kırakay közdüü, torsoygon bala esinen
tandırdı.
Janara «es-akılım jogolup ketpese eken» degen oy menen özün özü karmap
tursa da, artka, je başka jakka kaça
albadı. Antkeni anın es-akılı ordunda
bolso da, denesi ölüktöy bolup, kolu-butu kıymılga kelbey kalgan.
Yavltsk

Umay bala

Janara çoçup ketkendikten, tigi kibiregen neme süİlöp birdeme degençe men
süilöiün dedibi, oozuna kelgenin aitıp
jiberdi:
- Sen kaİdan kele kalgan nemesiñ?
Aİt, saga menden emne kerek?.. - dedi töbö
çaçına çeİin denesinin dürkürögönü basılbaİ.
Umaİ bala «menden korkpoñuz» degendeİ kolun jañsap, taazim ete uçuraşıp
aldı.
- Siz menden korkpoñuz, ejeke... Men
sizdi bilem... Siz...
Janara aldın torop turup turgan
«kibiregen» nemeden denesi dürkürögönü
dagı dele basılbaİ, kalp ele kaİrat kıla,
Umaİ balanın sözün bölö süİlödü:
- Sen meni kaİdan bilesiñ? Sendeİ
nemeni men körgön emesmin... Aİt, mende emne işiñ bar?..
- Açuulanbasañız... Andan körö, esiñizdi jıİıp oİlonuñuz dagı... Töröt
üİünön eki erkek balanı kantip almaştırıp alganıñızdı moİnuñuzga alıp,
çındıktı aİtıñız... Bolgonu uşul...
- Sen emne, «NLOsuñbu»... - dedi abdırap ogo beter çoçulagan Janara.
- Jok, men Umaİ enenin balası,
Umaİ balamın... Umaİ enem meni sizge
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

jiberdi. Beİkünöö biröölördü ıİlatpasın, anın ubalı bolot - dedi... Almaşılgan balasın taap bersin, bolboso
özünün ömürünö zıyanı tiet dedi... Eger
çındıktı aİtıp, Umaİ enenin batasın
alsañız, kiİin özüñüzgö jakşı bolot dedi... Köp balaluu bolup, baldarı
akılduu, suluu bolot dedi... Siz, menden
korkpoñuz, ejeke... Tüşündüñüzbü?
Uşundaİ kiçinekeİ bolup turup,
uşunçalık akılduu süİlögön bul «kibiregen» nemenin bir keremeti bar, kasieti çoñ ekenin tuİdu Janara. «Eger
ele Umaİ ene özü jibergeni, anın Umaİ
bala ekeni anık bolso, çındıktı aİtpaska çara jok» - dep oİlodu al.
Şaldaİıp oİluu turdu Janara... Kezmette turgan oşol tün közünö elestep
j a t t ı . Bolgon okuya bolgondoİ elestep
jattı: Eki kerebetke iler eki erkek balanın töröt belgisi jazılgan nomerleri baİkabastıktan kolunan tüşüp ketkeni köz aldında kaİtalanıp jattı.
Oşondo «bulardın kaİsınısı kimisiniki ele?» - dep buİdala kalıp, anan
kolunda turgan eki okşoş, birok nomerleri başka eki kartoçkanı boolgolop turup: «Uşul ele boluşu kerek ele.
Yavltsk

Umay bala

Ooba, uşul ele bolçu... Kuday özüñ keçir, eger jañılsam» - dep ilip koygonu
da közünö körünüp jattı. Birok anı bilip turup jaşırıp aytpay jatpaybı!
«Emi ayla jok... Bul közümö daana
körünüp turgan keremet sır soo koyboyt meni. Emi çındıgın aytpasam, öz
ömürümö özümdün zıyanım tiet eken» . . . dep, betin basıp otura kalıp, ıylap
jiberdi...
- Iylabañız, açıgın ele aytıp koyuñuz. Oşondoy boldu bele?.. - dedi sooroto Umay bala.
- Ooba, - dedi Janara ünü kaltırap,
ıylap jatkan kalıbında.
- Emne üçün oşondoy kıldıñız? Atayılappı?
- Jok! Baykabay kalıpmın... Kokustan bolgon udaa törölgön eki erkek balanı eki kerebetke janaşa jatkırgam...
Anan alardın nomeri jazılgan kartoçkamdı ilgiçekti dagı bir bala töröldü
dep kalganda, şaşkandan kolumdagı
kartoçkamdı jerge tüşürüp jiberipmin... Özüm da jañı ele işke kelip,
ançalık könö elek bolçumun. Kartoçkalardı jerden alıp, buydala karap turgam da: «Tuura ele boluş kerek» - dep
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

ile salgam. Oşondo jañılış ilip koygon ekenmin... Kiyin bildim.
- Emi bolor iş boluptur. Siz kanday
jardam kıla alasız?
- Emi... Men azır işke baram da,
başçıma aytıp: «Moynuma aldım, baykabay kalıpmın», - deym da, Gülay ejenin üyünö telefon çalam... Meni keçirsin Umay enem!
Janara dagı dele ıylap jatkan:
- O, Umay ene, keremetiñden aylanayın, Umay ene! Meni keçiregör!
- Makul, - dedi Umay bala, - men Umay
eneme aytıp baram. Al özü dele uşunun
baarın bilip-tuyup turgandır. Sizdi
sözsüz keçiret... Emi ıylabañız... Jakşı kalıñız. Biz dagı da körüşöbüz...
Men kettim.
Al soñku sözün aytıp bolup, öydö
kötörüldü.
Aylanaga jarık
kire
baştadı.
Arıtan kelatkan ayrım adamdar daana köründü. Oşondo gana Janara esine kelip, kolu-butu kaltırap-titiregen boydon aldıga kadam taştadı. Oor
üşkürünüp alıp, betin jüz aarçısı menen aarçınıp, mas adamday teñsele basıp avtobustu közdöy çurkadı...
Yavltsk

Janara
ayttı,

Umay bala

çındıktı
birok...

B ü g ü n zamattın

ortosunda kütüüsüz
okuyalar bolup öttü. Saat toguzdan
ötköndö Gülaİga töröt üİünön telefon çalıştı.
Telefondogu dabıştı tıñşasa, töröt
üİünün başçısı. Gülaİ ekenin bilgen
soñ, tüz ele:
- Süİünçü! - dedi al.
- Bolsun, bolsun! Süİünçüñüzdü bereİin!
- Emese, mındaİ. Naristeñizdin almaşıp ketkeni tuuraluu dattanuuñuz
çın çıktı. Bayagı kezmetçi kız moİnuna alıp, almaşıp ketkenin ırastadı.
Mına al kız janımda oturat. Siz azır,
tezinen bizge keliñiz. Almaşıp ketken
balanın ata-enesinin daregin berem,
çoguu barıp süİlöşösüzdör - dep sözün
bütürdü.
Jürögü titirep, erdin bekem tiştengen Gülaİ emne kıların bilbeİ, bıİpıiıp uktap jatkan beikünöö nariste
Bakıtkeldini bir karap, telefondu bir
karap, közünün jaşın ünsüz tögüp şaldaİıp oturup kaldı.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

«Emne kıluu kerek? Demek, çın ekeni ıras eken da... Menin jürögüm sezgen
anı... Emi emne bolot... Tigi kişiler
emne deyt... Kantem? Kuday ay!..»
Anan al Saulenin işine telefon çaldı. Saule: «Azır baram» - dedi şaşkalaktay. Añgıça, Saule kelip, mından
arı emne kıluu kerektigin aldırtan
boljoldop oylonuştu. Anan jıluulap
orop Bakıtkeldini kötörüp alıp, töröt
üyünö jönöştü. Al jerden Janara koşuldu. Bala almaşılıp ketken üydün
daregin alıştı. Bul ele «Şamal» kiçirayonunun 190-üyündö turuşat eken.
Balaga at koyuşpay: «Üydön özübüzçö
keñeşip, musulmança at koyörbuz» - dep
çıgıp ketişiptir. Üçöö oşol jerden
taksige oturuştu da, darek boyunça bat
ele jetip kelişti.
Mına, emi baarı kayradan baştalat. Tigi ayal kanday kabıl alar eken?
«Özümdün ele balam, almaşılgan emes

i

I

jana da eç kimge almaşpaym etpeym!
Jogol, şurkuya! - dep üyünön kubalap
çıksa kantebiz?» - dep, alige körök ele
adamdan uga elek sözünö denesi üşügön
Gülay kiçinekey ayıpsız naristeni
kuçagına kısıp, jürögü jarılçuday
düküldöp, tepkiçten kötörülüp artta ke132
Yavltsk

Umay bala

latat. Aldıda Janara, anan Saule. Baarı ünsüz... «Emne bolor eken?» - degen
suroo meenin kapkagına burama bolup
kirip baratkandaİ...
Altınçı kabat. Tokson altınçı
kvartira. Janara koñguroonu bastı. Azdan soñ bir orus ayal eşik açtı.
Başka...
Balkim, dareginen jañılıştıbı?
Jok, töröt üİünö jañılış darek menen kelbeİt ele.
- Bul üİdö Kulukeeva Saadat degen
ayal jaşaİbı?.. - dep suradı Janara
tigi ayaldan.
- Alar bul jaktan köçüp ketişken.
Biz üç aİ murda satıp alganbız. Ayalının atı Sonya bolçu. Balkim, silerçe
Saadat boluşu mümkün...
- Jañı daregin aİta albaİsızbı?..
- Jok... Tüşünügüm jok.
Ayal başka eç kandaİ maalımat bere
albadı. Kaİsı bir jañı üİ kurup jatkandar tarapka köçüp ketişse kerek
ele... - dep kün batış taraptı kolu menen jañsadı da, eşigin japtı.
Mına emese... Emi taap al, er bolsoñ!
«Şamal» kiçiraİonunan arı jakta
jañı kuruluştardan: «Sarı-Çelek»,
«Ak-Maral», «Ala-Too» degender bar.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Al jakta jok ele degende, on beş-jıyırma miñdey jañı üylör tüştü. Alardın kaysı birinen izdöö kerek?..
Uşul ele sözdör keçinde Tayır menen Şaabaylar işten kelgende da kaytalandı.
Akıltay da ata-apası menen Şaabaylardın üyünö bargan. Aldıga tamak
koyulup, Şaabay menen Tayır: «Stresti
kubalaylı» - dep, bir bötölkönü ortogo
koyup alıp, uurtap-tatıp oturuşkan.
- Kulukeeva degenderdin baarın izdeş kerek. «Darek-byuro» degen bar, «Surap-bilme byurosu» degender bar... Bardık jañı konuştardagı maalelerden,
ayıl ökmöttördün baarınan izdöö kerek... - dep jattı Tayır Şaabayga dem
berip, sen, Şaabay, başıñdı kötör da,
bir apta işiñdi taşta. Uşunça bolgon
soñ, tabış kerek...
Bul sözdördün baarın Akıltay ugup
oturdu.
Al: «Umay dosumdan başka eç kim
taba albayt. Oşol gana bilet... Men andan surayın» - dep ayta albay, Adila
eköö tetiri karap oynop oturup özünçö
kübürönüp jattı.
Şaabayga Tayır da jardam berüügö
aşıktı. Tayırdın maşinası menen
Yavltsk

Umay bala

şaardın batış tarabındagı jañı konuştardın bardık aİıl ökmöttörün,
maalelerdi türö kıdırıştı. Eç kimisi üç aİ murda Kulukeev degenderdin
köçüp kelip üİ satıp alganın bilişpeİt eken. Baarı ele «biri kelip, biri
ketip, başalaman tüşkön mındaİ uçurda
jaşooçulardın tak tizmesin ala albaİ
jatkandıktarın, köpçülük çeke jaktarda maale başçıları dele daİındala
elektigin aİtıştı. Akırında: «İzdeİli, ubakıt bergile, bilsek ele silerge
kabarlaİbız» - deşip darekterin alıp
kalıp jatıştı.
Uşintip, Şaabaİ menen Taİır bir
apta jürüp eç nersenin daİının tappaİ, esteri-oop oturuştu. Anan tigilerdin telefon çalışın gana kütüp kalıştı...

Sulayman Rısbaev

Umay enenin kasieti
ul iret töröt üyünön almaşılıp ketken Şaabaydın balasın izdep tabuu - Umay balaga
da oñoy bolgon jok. Bayagıda Jakunu
jaşıruun jertölödön izdep tabuu kanday bolso, oşogo tete boldu. Antkeni
naristenin atı da belgisiz ele, anan da
nariste bala, azırınça, özün özü bilelek, es-akılına kire elek kezi da. Umay
balaga uşunun özü da kıyın boldu. Antkeni balanı atınan da emes, anın kim
ekenin jandüynösü arkıluu tuyum menen
bilüü kerek ele. Oşol üçün Umay bala
kasiettüü Umay enege kayrıldı.
Umay ene özü menen özü bolup, kasiettüü dubaların okup, uluu keremet
tuyumdun küçü menen, jer betinin kiçinekey bir çekiti bolgon Jaşıl-Nurabad şaarının 2-töröt üyündö ayak oona
ayının 11ine karagan tünü tuulgan erkek naristeler azırkı kündö kayda ekenin izdedi. Uluu kudaydın bergen şıpaası menen, üç kündük duba okuusunan
kiyin gana Umay enege alardın ar birine kanday at koyulganı, azır alar kaysı
jerlerde jaşap jatkandıgı bilindi.

B

Yavltsk

Umay bala

Antkeni Uluu kudaİ ar bir pendesinin
jıldızdarına karap, alardın kimisi
kaİsı jerde, kandaİ tagdırda ömür keçirip jatkanın san miñ perişteleri
arkıluu bilip turat eken da! Mından
ötkön ukmuş bolorbu?!
Mına oşentip, Uluu Kudaİdın bergen keremet şıpaasının kömögü menen
gana almaşılgan naristenin birinin
atı - Nurislam, ekinçisinin atı - Bakıtkeldi ekeni Umaİ enege maalım boldu.
Umaİ bala bul maalımattardı aİtıp,
Akıltaİ menen keñeşip turdu. Bir apta
ötkön soñ gana Nurislam degen nariste
bala jana anın bakkan ata-enesinin üİü
tabıldı. Bul tuuraluu da Umaİ bala kelip Akıltaİga bildirdi ele, Akıltaİ
ayabaİ süİüngönünön emne deerin bilbeİ
kaldı.
«Ar kimdin öz böbögü boluşu kerek
da, ar kim öz böbögün erkeletip oİnotkon jakşı da...» - dep oİlodu Akıltaİ. Anın köz aldında tatınakaİ koşuna kız Adila elestep turdu.
Oşentip, Umaİ bala «Ak-Maral» kiçiraİonunun aİmagın akmalap jürdü.
Akırı, koroo-jaİluu, çoñ ak tamdı
taap, üstünön uçup öttü.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

«Uşul üİ, - dedi daanalap tuyup-baamdagan Umaİ bala. - Uşul üİ. Nurislam
tigi jarıgı tögülgön üİdö uktap jatat... Apası uktar aldında eşikke çıgat... Anan...»
Tınç tün koyuulana berdi. Üİdön Nurislamdı bakkan enesi sırtka çıkpadı.
Umaİ bala kütö berdi...
Üİdün jarıgı öçtü.
Umaİ bala sabalap uçup, Umalaİ
toosuna bügün argasız kuru kol kaİttı. Anın tapşırmanı orundata albaİ
köñülsüz kelgenin sezdi Umaİ ene.
- Eç nerse emes, - dedi anın köñülün
kötörmökkö, anan mından arı emne kıluu kerektigin tüşündürdü. - Adamdar
jañılıştıgın özülörünön körböİt.
«Aİtpasa tüşünböİt, akırın aİtsa ukpaİt, katuu aİtsa köñülü ooruİt» degendeİ... Anın azabın başkalar tartat...
Sen üç kün boyu Nurislamdı bakkan enesinin tüşünö kiresiñ. Üç kün boyu biro

o

U

l

tg

dei ele sözüñdü kaitalaisıñ?.. Üçünçü
künü kündüz barasıñ, kokus çoçup ketse, eç nerse debesten artıña kaİtasıñ.
Antkeni tüşündö körgönün öñündö kaİta
körgöndö adamdar çoçup keteri bışık.
Aga oşol jetiştüü. Anan özü ele çın138
Yavltsk

Umay bala

dıktı aytıp, öz balasın izdeyt. Andan
arı iş da özünön özü bütöt...

Üç ktsn boyu korgon
okşoş ttsş...
B u l jakşınakay apappak üydü Kerim menen Saadat üç ay murda satıp alışkan. Koroo-jayı kenen,
kudum özülörü kaalap saldırıp alganday.
Saadat balasının jañı juugan oroolorun jayganı koroogo çıkkan. Küyöösü
Kerim jumuşka, uluuraak baldarı mektepke ketişken maal ele. Kermeden arı
korgon, korgondon arı jagında jañı
turguzulgan apakay tamdar, koñşulardın üylörü. Birin-ekin el dele köçödö
körünböyt. Üygö karay baskan Saadat
kaydan-jaydan kele kalgan moturaygan balanı körö kaldı. Al darbazadan
beri kirip kelatkan eken. «Darbaza jabık ele da, bul kantip kirip keldi?»
- dep tañ kala karap turdu Saadat. Baykasa, bul bala emes, anan da jer baldarına okşobogon, jüzünön nuru tögülüp,
közünün otu jangan başkaça bala eken.
Bul bala köktön tüşkön neme ekenin,
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

jön bala emes, anın Umay enenin özünün
balası ekenin jürögü tuydu Saadattın.
Közünön közün albay tañırkagan Saadat
bu balanın uçuuçu kilem menen kelip
tüşkönün baykabay kalganday.
«Eneke, arıbañız, - dedi adep saktap Umay bala. Bayagı ele tuyuk sezimden çıga albay turgan Saadat baş iykep
«arıba» degendey belgi bergeni menen,
tilden kalgansıp, unçuga
albadı. Meni sizge Umay enem jiberdi...
«Ooba, aytpadım bele, bul bala tegin
bala emes, Umay enenin balası debedim
bele. Birok maga emne keldi... Mende
emne jumuşu bar...» - dep oyloy berdi Saadat. - Kuday ay!.. Men emne künöö
kıldım?»
«Sizdin balañız Nurislam töröt
üyünön başka balaga almaşıp ketkenin
bilbeysizbi?»
«Emne?.. Almaşıp?.. Kimge... Kayakka?.. - dep oylogonu menen, tigi balanı
«oozuña taş» dep jibere jazdap, oozun
kolu menen bastı.
«Siz, albette, bilbeysiz. A tiyakta
beçara enesi ıylap, öz balasın tappay
jüröt. Oşondon ulam, üyü bülünüp, küyöösü menen ajıraşkanı jatat... A siz,
Yavltsk

Umay bala

öz balañız kaİda ekeni menen işiñiz
jok. Anı sezbeİsiz dagı».
Oşondon kiİin gana esine kelip,
Saadat mintti:
«A... a... anı saga kim aİtıp jüröt,
balam? Kim bilet eken almaşkanın...»
«Bul sözdü silerdin baldarıñar jañı törölgöndö baİkabaİ almaştırıp
algan kezmetçi kız moİnuna alıp, emi
baarılap sizdi izdep tappaİ jürüşöt.
Siz tezinen töröt üİünö barıñız. Kütüp
jatışat...»
«Emne?!» - dep başın mıkçıp jerge
otura kalgan Saadat közün açsa, töşögündö
jatıptır. Tüşü eken...
- Öh! - dep oor ulutunup oİgongonun
küİöösü Kerim sezdi da, emne bolgonun
suradı. Tañ atıp kelatıptır. Saadat
aligi körgön tüşünö tañ kalganı ketpeİ
turdu. Düküldöp sogup jatkan jürögün
kolu menen basıp, oñ jambaşına oodarıldı.
Küiöösünö aitaiın dep aita albadı. «Tüşkö emneler kirbeİt... Jaman
tüşüñdü agıp jatkan suuga aİt, jürüp
jatkan jelge aİt degen emespi», - dep
oİlodu da, uktap jatkan Nurislamdı beşiginen çeçip koİnuna aldı...
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Uşul ele tüşü Saadatka üç kün boyu
kirdi. Erkeletip jıtın iskegen, külküsü çıgıp üyün şañga bölöp kelatkan
nariste uulu Nurislam jönündö üç kün
boyu körgön mınday kooptuu tüşü esin
eki kılıp koydu. Saadat emne kıların
bilbey, akırı küyöösü Kerimge aytuuga
argasız boldu.
-Uşintip ele kıynap büttü... dedi oor üşkürünüp, - tüşkö işenip
iş kılgan adamdı körö elekmin, toobo!
Kerim emne deerin bilbey, unçukpay
tamak içti da, işine ketti.
- Körüngöndü oylonboy, dokturga barçı, oorup kalbagın, - dedi kayrılıp...
Kantken menen, baarı Umay ene aytkanday boldu. Törtünçü kün degende, uluu
şaşkede dokturga jönögön Saadattın
aldınan çıktı Umay bala. Oşol künü
Nurislam da sırkoolop kalganday bolgon. Tünü boyu çırgoolonup uktabay çıkkan. Anı jıluu orop alıp, Saadat özü
da dokturga körünüünü oylogon. Koroogo
çıksa, bayagı üç kün boyu tüşünö kirgen
Umay bala aldında tosup turuptur.
Ansız da jürögü opkooljup, bir belgisiz tuyumdan korkup denesi titiregen Saadat katuu kıykırıp jibergen.
Körsö, adamdı belgisizdik gana korku142
Yavltsk

Umay bala

tat tura. Eger biröö balañdı maga ber
dep kolunan talaşsa, eç nerseden korkposton ölümgö da tike karaİt ele da. Bir
katuu kıİkırıp algan Saadat esi oop
jıgıldı.
Közün açıp «Tez jardam» maşinasında özü menen birge kelatkan Kerimdi
körüp, Saadat erdin akırın kübüröttü:
«Sen korkpo... Maga Umaİ enenin balası özü keldi... Çın eken, emi işendim... »

«Baktıluu
tagdırlar»
tuuraluu telebayan
radan bir aİdan aşık ubakıt
öttü. Kış ötüp, jaz belgisi kelip kalgan. Jakında jaz kelet,
Nooruz maİramı bolot, - dep kalgan
ubak.
Keçke juuk bütündöİ kırgızstandıktar düİşömbü kündögü «Tagdır bayanı»
teleprogrammasın körüügö oturuştu.
Anda programmanı alıp barıp jatkan ak buurul çaçtuu orto jaşap kalgan
adam mındaİ dep süİlöp jattı:
- Urmattuu telekörüüçülör! Biz bügün, adattagıdaİ emes bir okuya tuuraluu
süİünüç menen kabarlagıbız kelet. Biz-

A

Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

din programmada, demeyde, tataal tagdırga tuş bolgon adamdardın jaşoosunan
alıp körsötçü bolsok, bügün, tetirisinçe,
baktıluu eki enenin baktıluu tagdırı
tuuraluu körsötüübüzdü baştaybız...
Uşul teleberüü körsötüülörü tuuraluu aldın ala bilişken Tayır menen
Şaabaydın üy-bülösü Şaabaydın üyünö
çoguluşkan. Üstöl mayramdagıday jasalgalangan. Anançı, bügün bul üybülödö mayram emey emne?! Öz naristesi
töröt üyünön almaşılıp ketip, jeti
aydan soñ tabılıp, mintip kubanıçtarı koynuna batpay turuşpaybı? Baarınan da, baştarınan ötkön kança künkü
ıy, kança künkü beymaza okuyalar, uruştalaştar artta kalıp, akırı öz balası
tabılıp oturgan okuyanı körsötkön tele-bayandı bütündöy kırgızstandıktar
körüp oturbaybı!
Telebayan okuyanın başınan baştap
ireti menen tartılıptır.
Telebayandı ata-eneleri menen birge,
Akıltay da körüp oturdu. Al içine sır
katıp unçukpay oturganına ayabay ızaluu ele.
Adegende, törölgön eki erkek nariste... Enelerdin birdey kubanıçı...
Yavltsk

Umay bala

Anan kezmetçi kız baldardın nomerleri jazılgan eki okşoş kartoçkanı
jazıp dayardaganı...
Kıİnalıp törölgön dagı bir nariste... Aga şaşılış jardam...
Kız, baİkabastık menen, bayagı eki
kartoçkanı kolunan tüşürüp jiberdi...
Anı şaşıla alıp, kerebetke ildi...
Eki naristenin üİlörünö çıgarılışı...
Adegendegi
kubanıçtuu
kündördön
soñ Gülaİdın, anın küİöösü Şaabaİdın
jañjaldarı...
Bakıtkeldinin kütüüsüzdön
oorup
kalışı, oorukanadagı DNKnın analizi, üröi uçurgan jıiıntık!
Öz naristesin izdegen Gülaİdın ubaİımduu kündörü...
Töröt üİünön çalıngan kubanıçtuu
koñguroo...
Kiçinekeİ Nurislamdı kötörgön ayaldın kelişi...
Kaİradan DNK analizi...
Kubanıçtuu jıİıntık!
Kubanıçtan çıkkan köz jaştar...
- O-o, kırgızstandık kalaİık-kalk!
Urmattuu Jaşıl-nurabaddıktar! Mındaİ okuyanı kim körüptür, - dep ulanttı sözün buurul çaç alıp baruuçu. 145
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Uluu kuday özü akıykat eken. Pendenin
jañılıştıgın baarı bir Uluu kudayım
özü körüp turat eken. Ar bir törölgön naristeni Umay ene özü baykap turat eken!
Mına anın kübösü, Umay enebiz özü taap,
anı Umay enebizdin balası Umay bala naristelerdi öz enelerinin koluna tapşırıp oturat...
İşenbeseñizder, sözümdü Nurislamdın bakkan enesi Saadat ejebizge bereyin.
- Umay enebizdin bar ekenine işendim, - dedi suluuçumak kelgen sarı
jüzdüü tatınakay kelin Saadat. - Umay
enebiz jibergen anın balası Umay bala
menin tüşümö üç iret kirdi. Törtünçü
künü anı öz koroomdo öz közüm menen
kördüm. Körgönümdö esim oop jıgılıp
kalıpmın. Mındaydı biröödön uksam,
tük da işenbeyt elem... Ertesi özüm kelip, töröt üyünün başçısına bolgon
okuyanı ayttım...
Akıltay uşul sözdü ugup oturup, Nurislamdı bir karap aldı da, ordunan
tura jönödü.
- Sen kayda? - dep suradı atası Tayır. Antkeni anın oyunda ötkön jıldagı Umay bala tuurasındagı okuya kele
Yavltsk

Umay bala

kaldı. Anda da uşul sıyaktuu jomoktogudaİ okuya bolbodu bele...
- Üİgö... - Akıltaİ tartınçaktaİ
süİlödü.
- Otur, tamak iç... Anan çoguu ketebiz...
- Azır ele, kaİra kelem...
Apasınan açkıçtı aldı da, üİünö
jönödü. Tigiler eç nerseden beİkapar
maİramdap kala berişti. «Umaİ ene»,
«Umaİ bala» degen jomok sıyaktuu sözdördü ugup jatışsa da, aga ança dele
işene berişpegen sıyaktuu...
Anın üstünö, kün saİın ele «közü
açık» degender köböİüp, eldin alarga işeniçi murdagıdaİ emes. Bul iret
da oşondoİ kabıldaşıp, tigi Saadattın «Umaİ balanı kördüm» degeni ança
işenkiretpeİ: «Bu da közü açık biröö
go, bolboso tatınakaİ ele neme eken, jomoktogudaİ nersenin emnesin aİtıp jatat» degendeİ oİgo salıp jattı...

Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

«Adamdar bizge işenişpeyt,
birok bizden dayıma
jakşılık
tileşet»

Akıltay

üygö kireri menen balkongo çıktı. Alıskı meykindikke közün uzatıp, Umay dosun
çakıra baştadı.
- Umay dosum, tez kel...
Umay dosum, tez kel...
Umay dosum, tez maga kel.
Bir azdan soñ Umay dosu kilemine
minip alıp uçup keldi da, balkondun
kırına kondu. Eköö kuçaktaşa uçuraştı. Akıltay süyüngönünön tolkundanıp
turgan. Közünö süyünüçtün jaşı tolup,
süylöy albay turdu. Anı körgön Umay
dosu çoçup ketti go:
- Oy, saga emne boldu? Dagı emne bolup ketti? - dedi karbalastap.
- Eç nerse... Men... süyüngönümdön...
Çöntögünön jüz aarçı alıp çıgıp,
jüzün sürttü. Anan tamagın jasap
jötöldü da, bulardı ayttı:
- Bügün eki üydö çoñ mayram. Bayagı
okuyalardın baarın «Tagdır bayanı» degen teleprogrammaga tartışkan. «Baktıluu eki enenin baktıluu tagdırı»dep körsötüp jañı ele büttü. Oşondo
Yavltsk

Umay bala

Umaİ ene, Umaİ dosum sen jönündö Nurislamdın enesi aİttı...
- Irakmat, saga, Umaİ dosum! - dep
sözün ulanttı Akıltaİ, - Gülaİ eje menen Şaabaİ baİkenin süİüngönün aİtpa!
Baarınan da, Adila dosuma özünün böbögü
tabılıp jakşı boldu... Saga ırakmat!..
- Eç nerse emes, Akıltaİ dosum! Umaİ
enemdin kamkordugu jana kolumdan kelişinçe senin jardamıñ menen kızmat kıldım... Bolgonu uşul. Uşintip
daİıma birge bololu! Kimge jardam kerek bolso, birgeleşip jardam bereli!
Biröölörgö jardam berip kubantuudan
ötkön bakıt barbı?!
Uulunun «şıp» ete çıgıp ketkeninen, «kaİda ketti?» degençelik kılıp,
baarı bir tuyuk oİdon şekşinip, tınçı
ketip artınan kelgen Taİır janagı teleden aİtıp jatkandan da kızık okuyaga
kabıldı. Al çala jabılgan eşikti akırın açıp, bilgizbeİ üİgö baş bakkan.
Balkon jaktan eki balanın süİlöşüp
jatkan ünü uguldu. Biri- Akıltaİdın
ünü, ekinçisi - beİtaanış balanın ünü
ele.
«Ooba, baarı bir sen jönündö, azırınça eç kim açık bilbeİt» - degen ün
Akıltaİdıkı ele.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

«Meyli. Azırınça, dagı dele eç kim
açık bilbey koyö tursun!» - dedi beytaanış bala.
Tayırga bul sözdör çın ele tabışmaktuu bolup jattı. Akıltay özü ele
ketip, emi üygö kelgen belgisiz kim menen süylöşüp jatat? Je çınında ele
bayagı «Umay dosum» degeni kayradan
payda bolup kalganbı? Janagı teleden
aytıp jatkan «Umay bala» degeni oşol
emespi? Birok Akıltay anı menen bul
jerden kaydan baylanışa kalsın?..»
Uşunday tabışmak oy anın kolu-butun
tuşap, denesin kaltırak basıp, kandaydır bir küç aldıga jıldırbay turdu.
Birok eki kulagı tigilerdin sözündö:
«Sen bolbosoñ, baarı bir Nurislam
tabılmak emes. Sen bolbosoñ, Gülay eje
özünün adaşkan balasın tapmak emes.
Saga çoñ ırakmat. Birok alardı korgop
jürgön «Umay bala» degen dosu bar ekenin ene-ataları bilbey kalsınbı?»
«Meyli, ayttım go, azırınça bilbey
ele turuşsun».
«Kaçanga çeyin oşentet? Bayagıda
da, Jaku tabılganda ata-eneleri bakçanın başçısına barıp «ırakmat aytıp,
Yavltsk

Umay bala

üİünö konokko çakırıp, ayaba-aİ köp
«podarka» berişken...»
«Akıltaİ, azırınça şaşpagın dedim go. Bir künü ekööbüz açıkka çıgabız. Oşondo ekööbüz jönündö eldin baarı bilişet! Köpçülük adamdar Uluu
kudaİdın da, Teñir atanın da, Umaİ
enenin da bar ekenine işenişpeİt.
Oşentişet da, alardan ar daİım jakşılık tileşet. Kördüñbü, Saadat apa
meni körgöndö esi oop jıgılbadıbı.
Adamdar azır baarı oşentişet. Al üçün
alardı keremet nerseni jolukturuuga
dayardaş kerek. Oşondon kiİin gana aga
işenişet. Tüşünüştükpü?»
«Makul, Umaİ dosum. Baarı bir, baarı üçün men saga gana ırakmat aİtam!..
«Boluptur, Umaİ dosum. Bizdin sözübüzdü bir adam añdıp jatat okşoİt. Men
keteİin».
«Kim añdıp jatat?»
«Bilbeİm...»
«Koş anda, Umaİ dosum!»
Oşol maalda, uulunun soñku «Umaİ
dosum» degen sözün ukkanda, «Bul emne
degen şumduk ele?...» - degen Taİır
çala jabılgan zaldın kaalgasın açıp
kirip keldi.
Kantse da, Tayır keçigip kalgan.
Bul uçurda Akıltay dosun uzatıp, kol
bulgalap turgan bolçu. A dosu kim ekenin, kanday neme ekenin atası bilbey
kaldı.
«Umay dosu» degi adam sıyaktuu nemebi? Je jomoktoguday sıykırduu jandık boldu beken?» - degen boyunça kala
berdi Tayır.
Umay bala uçuuçu kilemine tüşüp
alıp, bat ele körüngüstöy aralıkka
tönüp barattı...
Akıltay bolso, bala bolup turup, bala
üçün kam körgön jürögü ergip, dagı dele
közündö kılgırıp ısık jaş turgan.

«Super

okuuçu»

Keremetke
işenbegen
adam anı körböyt...
aşıl-Nurabaddın
güldüü
köçölörü-nün birinde apakay
«Mersedes»
maşinası
kelattı. Al Akıltay boşor sabagının ubagın tuştap, mektebine kelatkan
Tayırdın maşinası bolçu. Tayırdı
köptön beri oy basıp jürgönü jürgön.
Ötköndögü okuya, andan murdagılar, oşolordogu «Umay bala» degen akılga sıybagan «birdeme», anı menen Akılaydın
«dos ekendigi» jönündögü bilgen-ukkandarı Tayırdı kündö tüşünüksüz oylorgo çömültöt. Albette, murdagı sovettik
mektepte bilim-tarbiya alıp, andan kiyin jogorku okuu jaydan filosofiya
menen ateizmden dalay lektsiyalardı
ugup jogorku bilimdüü adistikti algan
Tayırga, emi kandaydır bir tabışmak-

J

Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

tuu okuyalar, «tışkı düİnönün adam
turmuşuna kiİligişüülörü» tuuraluu
elestöölör akılına takır ele sıİbadı.
Makul, bala kezinen Umaİ ene jönündö
çoñ ata, çoñ enelerinen ukkanı menen,
andaİ «diniİ» tüşünüktör Taİırdın
realduu turmuş jönündögü sezim-tuyumuna jakındabaİ koİdu. Oşondo da, mındaİ sözdördü aİtıp adamdı işendirgisi kelgender, kandaİdır bir «ooruluu»,
akılının bir jeri «kem» je «aşık»
katarı tuyulup, ukkanda itataİı tutula berçü. Emi karabaİsıñbı, oşol özünö
jat emi öz turmuşuna tüzdön-tüz aralaşıp, anısı tügül, öz balası oşol düİnö
menen birgeleşe jaşap kalganına tük
da işengisi kelbeİt.
Oşondon ulam, Akıltaİdın «Umaİ
bala» degen neme menen bolgon baİlanışın bilse da bilgisi kelbeİ, tuİsa da
tuigusu kelbei, sırttan baikooçu gana
bolup, emi mından arı emne bolor eken
degendei, kandaidır bir öñüttü kütüp
jürgöndöİ seze beret. Antken saİın, kandaidır bir akılı jetpegen okuya kaisı
bir künü özü menen da bolo turgansıp,
özü da bir künü oşogo kabıla turgansıp,
kimdir biröö «oşogo özüñ da dayar bol»
Yavltsk

Umay bala

degendey, Tayır özün özü oşogo dayardantıp jatkansıyt...
Ansayın, ötkön jılı çoñ atasının:
«Bul balañda bir kasiet barday, koldogonu barday bala okşoit, jaman aytpay,
tiliñdi tiygizbey, jakşı kara» - dep
aytkan sözün esteyt. «Jay kelip, işimden örgüü alsam, dagı da barıp, atam menen apama em saldırıp, tülöö ötközüp
koyöyun» degen oyu menen jüröt.
Balada çın ele bir keremet bardır,
anı azırınça bilgisi da jok Tayırdın. Keremet okuyalar adamdın öz başına kelip, öz közü menen körmöy sayın
işenbey koymoyu bar emespi. Tayır da
andaylardı ukkanı jana jaynagan gezitterden okuganı menen, alardın birine da işenbey kelet. Balkim, işenbegen adamga oşondoy keremettin özün da
Kuday Taala körsötpöyt, adam oşol üçün
anday keremetti körböyt.
Uşunday oydo jürgön Tayır uulu
Akıltaydın «Umay dosu» menen baylanışın da jaktıra berbeyt. Anday «jalgan illyuziyaga» emiten işenip çoñoygon
sayın: «Ogo beter fanat bolup ketebi»dep çoçuyt. Sabaktarın jakşılap okusa eken andan körö, - deyt oyunda, - bul
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

degen realduu ele jaşoo da: tañ atat, keç
kiret, anı biröö jasabaİt; nan taap berbeİt eç kim eç kimge; öz kara janıñdı
özüñ bakpasañ, köktön tüşö kalbaİt eç
nerse» - dep realduu düİnö jönündö balasına kündö «lektsiya okugusu» kelet.
Birok uulu azırınça atasının andaİ
etikalık-filosofiyalık temadagı lektsiyaların uguuga ertedir, aga jetkire
alarlık tildi atası tabar beken? Balanın tilin, dilin tabuu - bardık ele çoñ
adamdardın kolunan kele berbeİt go...

Dostuk

tartuu

çünçü tanapiske çıkkan baldardın baarı ele mektep koroosuna
ıİlap kirip kelatkan balanı
körüşkön. Al Akıltaİdın klassında
okugan Kadırbaİ uulu Nurgazı degen bala bolçu. Akıltaİ bolup topuraşa oİnop
jürüşkön baldar anı körüştü da: «Tigine, Nurgazı keçigip emi arañ kelatat»
- deşip şıldıñdaİ karap kalıştı.
Birok anın ıİlap kelatkanına kaİdıger boluşkanı Akıltaİga jakpadı.
- Eİ, jürgülöçü... - dedi al klasstaş
dostoruna. - Nurgazını biröö urup koİgon go...

Ü

Yavltsk

Umay bala

Akıltaydın sözünön kiyin baldar
Nurgazıga kelip, kurçap kalıştı.
- Seni kim urdu? - dedi birinçilerden bolup Akıltay. Nurgazı «şık» dep,
başın çaykadı.
- Emne keçigip keldiñ? - dedi ança
jaktırbagan Asılbek. Nurgazı közünün
jaşın jeñi menen sürtüp, iyni menen soluktap aldı da: «Sumkamdı jogotup...» - dedi tetiri karap.
Al ızasına çıdabay je ıylap jibere albay, arañ turgan bolçu. Anın «sumkamdı jogotup» degeninen tigiler eç
nerse dey albay kalıştı.
- Avtobuska tüşöyün desem el köp
eken. Sabakka keçigem dep, türtüşüp batpay jatıp zorgo kirgem. Şopur eşigin
japkanda, kolumdu kıpçıp kaldı. Kolumdagı sumkam avtobuska batpay sırtta
kalgan... - dedi al dagı da ıylaktap,kolum ooruganda kıykırsam, şopur ukpay aydap kete berdi... Anan sumkam
kaerde tüşüp kalganın bilbeym...
Nurgazı klasska kelgende da ıylap
jatıp ejeyge uşulardı aytıp berdi. «Baykuş balanın sumkası menen
emne jumuşu bar eken, el tüşsö boldu,
akça bolso boldu», - dep oylogon azır157
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

kı aİdooçulardın kılganı da» - dedi
Kaİırgül ejeİi Nurgazını soorotup.
Anan balanı ayap erkeletti da, sumkasınan bir konfet alıp berdi.
- Koİ, emi ıİlaba, sumkañ tabılat...
- Üç ayaldamaga çeİin izdep bardım...
Tappaİ koİdum... - dedi anda Nurgazı.
«Tabılbaİt go» degendeİ.
- Eç nerse emes, biröö jarım taap
alsa biliner je mektepke jetkirip berer... Iİlaba, boldu... Çoñ ele jigit...
- Kitepterim... depterlerim... kündölügüm... baarı jogoldu... - dedi dagı
dele soluktap Nurgazı.
Anı ayap, Akıltaİ jeñinen tarttı.
- Men saga kitepterimdi berem...
Anan eköö şıbıraşa kaldı da, Akıltaİ bir taza depterdi, özünün ruçkasın
anın partasının aldına koİdu.
Ejeİinin, al turgaİ, Akıltaİdın da,
bul balanı ayap turgan sebebi bar boluçu. Anın atası jok ele. Apası bazarda
maİda sooda kılıp iştep, tört balasın
baga turgan. Kaİra-kaİra sumka, kitep,
depter, dagı kerektüü okuu kuraldarın
satıp berüü - jeer nanın eptep tapkan
enege kıİın da.
Yavltsk

Umay bala

Okuu jılının başında apası: «Silerdin mektepke algıla, jakşı okutat
ekensiñer. Eptep çoñoyso adam bolor» dep kelgende direktorgo kirip jatıp,
zorgo aldırgan. Tölömöy akçasınan da
kutkarıp bergen... Emi karabaysıñbı...
Sezimtal Akıltay anın bardık şartın baykap jürö turgan. Başka baldarday bolup jakşı kostyum kiybegen, eski
batiñke, eski şım menen jürgön bul balanı al çındap ele ayay berçü. Kışında juka paltosu menen üşüp kelip köp
oorup, jötölö berçü.
Akıltay oşol üçün jardam bergisi
keldi. Kantip jardam berüünü sabaktın
K>

K>

/-'

ayagına çeyin oylono berdi.
«Üydögü eski sumkamdı... Penalımdı... üydögü aşık depterlerimdi bereyin...» - dep oylondu al. Birok eskisin
ar kimge berse bolot. Akıltay eskisin
emes, jañı sumkasın ele bergisi keldi.
Sabak bütüp, ejeyi jana baldardın
baarı eşikke çıgıp baratkanda, Akıltay Nurgazını toktotup kaldı.
- Nurgazı, sen ekööbüz dos bololu,
kanday deysiñ? - dedi al, Nurgazının
kolun kısa karmap.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Nurgazı Akıltaİga, adegende, tüşünböİ turdu.
Anan eköö kuçaktaşıp, birin biri
balalık sezim menen süİüp karap turuştu.
- Saga emne kerek bolso, maga aİt...
Nurgazı Akıltaİdın dostuk tartuu
katarı bergen sumkasın koomaİlanıp
turup, zorgo aldı.
- Al, al... Menin saga dostuk belegim...
Üİdö menin sumkam, penalım bar...
- Irakmat... - dedi tolkundanıp,
janagı ızası dagı ele ketpeİ, közünön
jaş kılgırıp turgan Nurgazı.
Anan Akıltaİ akırın kübürödü:
- Bul jönündö eç kimge aİtpa, makulbu...
Akıltaİ kitep, depterin paketke salıp alıp, eköö klasstan çıgıştı.

Yavltsk

Tayır

Umay bala

«arızga» keldi...

B i r künü Tayır Akıltaydın mugalimi Kayırgülgö atayın keldi:
- Men sizge arızga keldim, dedi al, bir çeti tamaşalay, bir çeti
ızaluu türdö!
- Aytıñız, ugup jatam.
- Menin sizge «eñ mıktı» dep maktagan okuuçuñuz jönündö ötö maanilüü
arızım bar...
Çınında, Tayır Akıltaydın mugalimine köp ele sırın aytayın dep,
atayın keldi bul iret. Birok emneden
baştarın bilbey, adegende, oozunan sözü
tüşüp turdu. Oşentse da, uulunun kiyinki kündördö, birde kitebin, birde
kitep kabın, dagı birde penalın jogotçu bolgon «şalaakılıgınan» ulam özü
ele söz çıgıp ketti.
- Anın uşundayın baykap jürösüzbü? - dedi surooluu karap.
Kayırgül ejey Tayırdın bul sözünö
emne deerin bilbey turdu. Akıltaydın
«şalaakılıgı» jönündögü atasının
sözü oylontup koydu.
- Tura turuñuzçu... Al sumkaları
menen kitepterin «jogotup jiberdim»
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

dep aİttıbı? Al jogotmok emes... Çın
ele jogottum dedibi?
- Ooba...
- Jok... Andaİ boluşu mümkün emes... Men oşonu baİkabaİ kalganımdı
karasañız... - dedi al kaİsalaktaİ. Men
anı tastıktaİınçı...
Çın ele, Nurgazı sumkasın «jogotkon» okuya bolgon künü, Akıltaİ eköö bir
nerse dep şıbıraşıp, anan eköö klassta kala berişkenin estedi. Oşonun ertesinen baştap, kudum Akıltaİdıkındaİ asınma sumkanı Nurgazı kötörüp
kalgan. Körsö, Akıltaİ özünükün aga berip koİgon turbaİbı...
- Jok, keçiresiz, - dedi Kaİırgül
bir az oİlono kalıp, - siz ekööbüz
uuluñuzdu jakşılap baİkabappız...
Sizdin uuluñuz ötö booruker... ötö meerman... dostoru köp... Özündö emne bolso,
dostorunan tük ayabaİt... Sabaktan baarına jardam bergenge ülgüröt... Ögünü
bir bala sumkasın jogotup, ıİlap kelgen... Akıltaİ, körsö oşol balaga berip
koİgon öñdönöt. Al, beçara, atası jok
jetim bala...
Bul sözdü aİtıp künöölüüdöİ jer karap, kıİlaga unçukpaİ kaldı...
Yavltsk

Umay bala

Tayır iştin jayın bilip kürsündü
da, janagı oorloşup turgan keypinen
oñolup, jazıla unçuktu.
- Eger anday ele bolso, jarası jeñil
eken... Anda jön koyuñuz. Açık aytıp
koybogonuna gana naarazı bolup turam...
«Bul - bir» degençelik kılıp, emi
ekinçi sözün baştadı Tayır:
- Al köp nerseni emiteden jaşırıp
iş kılat. «Dosu köp» - dep jatpaysızbı. Anın «Umay bala» degen da dosu bar
imiş. «Umay bala» emne degen neme ekenin men, çınında, bilbeym. Biz materialist emespizbi! Sırkı düynönün ökülü
Umay ene, anın «Umay bala» degen balası bar imiş. Akıltay oşol Umay bala
menen jaşıruun baylanışıp jüröt.
Al degen idealduu düynönün ökülü sıyaktuu... Balam oşondoy sırtkı düynö menen baylanışıp, oorup kalgansıyt...
Menin başım jetpey baratat... Silerde
jakşı psiholog barbı?
- Bar...
- Bolso, oşonu menen keñeşip, konsultatsiya alıp körböysüzbü?..
- Makul...
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

«Makul» - dep alıp, oİlonup kaldı
Kaİırgül. «Süİlöşöİün, anan siz menen
çoguu keñeşeli» - dedi al sözün bütürüp.
Uşunu menen «arızım büttü» degendeİ, Taİır unçukpaİ kaldı. Anan akırın kolun bulgap koş aİtıştı da, kabinetten çıgıp ketti.

«Dosu kop bala»
aİırgül Akıltaİdın atasının
aİtkanın, baarı bir, aİtkanındaİ atkara albasın oİlodu. Atasınan jaşırgan nerselerin Akıltaİ
baarı bir, mugalimine aİta koİbos.
Balkim, anı ait dep kıinap aittıra
da albastır. Adam degeniñdin, balabı,
çoñbu, eç kimge aİtpas içki sırı boloru
çın da. Akıltaİ bala bolso da, çoñ kişidei oilongon, «tişi ketik bolso da,
akılı emiten tetik» neme. Oşon üçün,
anın: «Öz atasınan da jaşırgan jan
sırın zordop aİttıruuga bolboİt» - dep
çeçti. Akırı: «Men kiçine jol baştap
köröiün, eger sır bölüşüp aitkısı kelse, özü ele aİtar» - degen bütümgö keldi. Antkeni adamdın jan sırın zordop
aİttıruuga bolboİt emespi.

K

Yavltsk

Umay bala

Anın jolun akırı mintip taptı
Kayırgül. Bir künü sabagın baştadı.
- Baldar, bügün dilbayan jazabız.
Dilbayandın temasın men azır doskaga jazam. Tınçtanıp, depter, kalem
saptarıñardı dayardap turgula.
Ejey doskaga jazganın baldarga
okuusun sunuştadı.
- Men emne dep jazdım, baldar? Kana,
okugulaçı.
- «Dosu köp bala» - dep okudu birinçi irette Akıltay.
- Abdan tuura. Emese, baldar, bügün
biz «Dosu köp bala» degen temada dilbayan jazabız. Jaza alasıñarbı? Kim
kança jaza alsa, oşonço jazsın.
- Menin dosum eköö, - dedi Aktan
degen bala.
- Ejey, menin dosum beşöö! - dep çepildep jiberdi Kanışay degen kız.
- Ooba, saga kızdardın dagı dosu bolobu? - dedi Aktan kıyınsına süylöp.
Kanışay öz sözünö turdu:
- Bolot da! Emne, baldardın ele dosu
bolmok bele... Ee, apey?!
Anın sözün bekemdey süylödü Kayırgül ejey:
Sulayman

Rısbaev

Jör&tsnçts

- Sözsüz bolot. Baldardın da, kızdardın da dosu bolot. Jakşı baldar
gana dos kütöt, jaman adamdardın dosu
jok bolot. Bolso da, jaman bala bolot,
jakşı baldardın dosu jakşı bolot.
Biri-birine jardam beret, biri-birinen
keñeş surayt, sırdaşat, dayım birge oynoyt. Birinde bolup, birinde jok bolso
ayanbay berişet. Bilbegenderin surap
bilişet. Oşon üçün azır dos boluşat.
Kimdin dosu köp bolso - oşol eñ bay, eñ
jakşı adam bolot. Tüşündüñörbü?
- Tüşündük! - deşti baarı jalpı.
- Anday bolso, jazgıla, e?
Akıltay oyluu tunjurap oturdu.
Anın oyuna köp dostoru keldi. Koşuna dostoru, klasstaş dostoru, bakçada jürgöndögü dostoru... Bayagıda, kara
«Audi» menen uurdap ketip, Umay dosu
menen taap bergen Jaku degen dosu...
Anan da baarınan jakın, sırdaş dosu
- Umay bala!.. Uşunun baarın al jazıp
bere alar beken... Süylöp ber dese, baarın - kimisi kanday ekenin aytıp beret ele da. Oşonun baarın dilbayan kılıp jazıp bere alar beken? Ejeyi da
dayıma jazdırbayt. «Kırgız tili» kitebinde keede gana uşunday tapşırma
bar.
Yavltsk

Umay bala

Akıltaİ Umaİ dosun estedi. «Umaİ
dosum, jardam ber, - dep jattı al oyunda, - dostorum jönündö jana dagı sen
jönündö dilbayan jazam. Aİrıkça, sen
jönündö jazam. Ejeİim tapşırmanı uşundaİ berdi. Sen jönündö ejeİim okup bilsin. Al jakşı ejeİ. Sen
jönündö okup, al tañ kalsın. Senin
baldarga bergen jardamdarıñdı bilsin.
Antpese, saga eç kim işenbeİ jatpaİbı.
Atam takır işenbeİ koİdu.
Oşon üçün sen maga jardam ber. Emne
dep baştaarımdı bilbeİ jatam. Baştaİm go, birok kantip koozdop jazar
ekemin... »
Oyunda Umaİ dosu menen uşintip
süİlöşüp jattı. Kıyalda Umaİ dosu kıyaldanıp köp keñeşterdi berdi: «Senin
dostoruñ köp go. Alardın baarın jazıp tügötö albaİsıñ. Kimder dostoruñ
ekenin, alar menen emne kılarıñdı,
koşuna dostoruñ menen koroodo birge oİnop, kompyuter oyunga da çoguu
bararıñdı, mektepte jardam berişip sabak okuganıñdı, alardı jakşı
körörüñdü, sıilarıñdı, körböi kalganda sagınarıñdı, alardın baarısı jakşı baldar ekenin jaz...»
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Umaİ dosu tuyumunda uşintip keñeş
berdi.
Uşintip oİlonup olturup, anan jazuuga kirişti. Dilbayanın: «Menin dostorum köp» - dep baştadı Akıltaİ,alardın baarı jakşı baldar. Umar,
Zamir, Eldos jana Adila - menin koşuna dostorum. Kutman, Aİgül, Aktan degen
klasstaş dostorum. Men alardın baarın jakşı köröm, jardam berem. Alar
menen oİnoİm. Sabaktarıbızdı çoguu
dayardaİbız. Sabaktan kiİin kompyuterge, avtomat oyunga çoguu barabız. Dem
alış kündörü körböİ kalganda sagınam. Biri-biribizdi daİım sıİlaşabız, uruşpaİbız, taarıntpaİbız, abdan
jakşı köröbüz.
Menin Umaİ bala degen dosum bar.
Al - Umaİ enenin balası. Umaİ bala
men karda toñup kalganda taap alıp,
ölümdön saktap kalgan. Anı atam menen
apama aitıp bersem, alar işenbei koigon. Vraç dagı işenbeİ koİgon...
Men bakçada ekenimde Umaİ bala
Jaku degen dosum jogolup ketkende da
taap bergen. «Töröt üİünön» almaşıp
ketken Nurislam menen Bakıtkeldi degen eki balanı da Umaİ dosum taap ber168
Yavltsk

Umay bala

gen. Umay dosum - menin ele emes, jer
jüzündögü bardık baldardın dosu».
Babaktın soñunda ejeyi okuuçu baldardın baarının jazgan dilbayandarın
çogultup alıp, ar birinikin klassta
jarıya okup berdi. Ayrım baldar birden, ekiden ele süylöm jazıptır. Ayrımdarınıkı törttön-beşten süylöm
eken. Dostorunun attarın sanagandarı
da bar eken.
Baarınıkınan köp jazganı, albette,
Akıltaydıkı boldu. Anın on beş dosu
bar eken.
- Rekord - dep maktadı ejeyi. Oşol üçün men azır Akıltayga «Dosu
köp bala degen naam bereli» degen sunuşumdu ortogo koyöm. Siler meni
koldoysuñarbı, baldar! «Makulbuz, koldoybuz» degeniñer koluñardı kötörgülö.
Baldardın baarı:
«Makulbuz»
dep hor menen aytıştı da, koldorun
kötörüştü.
Ertesi mekteptin «Temir kanat» degen dubal gezitine: «Tayır uulu Akıltay» «Dosu köp bala» - dep maktalıp jazılgan makala sürötü menen çıgıptır.
Baarınan kızıgı, dubal gezitke
Akıltaydın: «Menin dostorum» - dep
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

jazgan dilbayanı koşo jarıyalanıptır.
Dilbayanda jazgan anın «Umaİ bala menin dosum» degenin mekteptin bardık
baldarı okuştu. Okuştu da, anın mındaİ dosu jönündö baldardın baarı bilişti. Baarı anın keremet dosu «Umaİ
balanın düİnödögü bardık baldardın
dosu» ekeni jönündö da bilip kalıştı.

Jazuuçu
mektepke

agaydın
kelişi

şol okuyadan az kün ötkön. Bir
künü Kaİırgül eje sabakka beİtaanış bir adamdı eerçitip
keldi. Klasska kirdi da, baldardın
mañdaİında turup salamdaşkan soñ:
- Okuuçular, bügün bizdin klasska meİman keldi. Taanıİsıñarbı bul
agaİıñardı?
Okuuçular unçuguşpaİ, beİtaanış
sıpaa adamdı köñül koyup karap kalıştı. Taanışpaİt eken. Birok jüzü jıluu, mañdaİı jarık, közdörünön nur
tögülgön, mañdaİ çaçının alakandaİ
jerinde bir az ak çaçı bar suluu agaİdı
taanıbasa da, negedir taanışındaİ jakın sezildi. Al agaİ da baldardı jıl-

O

Yavltsk

Umay bala

maya karap: «Salamatsıñarbı?» - dep
jumşak uçuraştı da, özü da baldardın
eçaktan berki taanışınan beter süylöşüp kirdi.
- Meni çın ele taanıbaysıñarbı?dedi al, - koygulaçı... Biz siler menen kün sayın klassta da, üydö da birge
jüröbüz go süylöşüp, sırdaşıp...
Oşondo Kayırgül eje sözgö aralaşıp:
- «Alippe» kitebin jazgan agayıñardın atı-jönün unuttuñarbı? - dep jiberdi. Anın sözün ulay Akıltay kolun
kötörüp tura kaldı:
- Bildim... Siz Rasul Kasımaliev
agaysızbı?
- Ooba! Taptıñ! - dedi anda tigi agay.
Demek, siler meni taanıyt turbaysıñarbı! Men dal oşol silerdin süyüktüü
kitebiñer - «Alippe» kitebinin avtoru
bolom... Siler menen atayın taanışayın dep keldim.
Sözgö Kayırgül eje dagı aralaştı:
- Silerge «Klasstan tışkarkı okuu
sabagınan» okup bergen añgemeler esiñerdebi?
- Esibizde... - dedi Aygül degen okuuçu.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

- Aytçı? Kanday añgemeler ele...
- «Bir tüyünçök akça»... - dedi Aygül.
- Dagı...
- «Gül» degen añgeme... - dedi Aktan.
- Dagı... Dagı kimdin esinde?
- «Şambala» degen jomok maga abdan
jakkan, - dedi dagı bir Kutman degen
bala.
- «Mendey menen Sendeydin» joruktarı abdan külkülüü! - dedi Akıltay,anan da «Bakıt izdegen bala» degen
kitebiñiz maga abdan jaktı...
Oşentip, ar bir bala okumuştuu,
baldar jazuuçusu Rasul Kasımalievdin
«Jılmayıp turgan taş», «Sıykırduu
jazuu», «Bakıt izdegen bala» attuu kitepterinen Kayırgül eje kün sayın
kaytalap okup berçü çıgarmalarınan
bilgenderin aytıp çıgıştı. Rasul Kasımaliev özü jönündö baldardın uşunçalık bilgenin oylop, abdan tolkundandı.
- Emese, urmattuu okuuçular, biz siler menen bügün özgöçö sabak ötöbüz. Bügünkü sabagıbızdın atı «Bizdin süyüktüü jazuuçu, okumuştuu agayıbız Rasul
Kasımalieviç menen añgemeleşüü, taanışuu». Makuldaştıkpı?
Yavltsk

Umay bala

Oşol uçurda koñguroo kagılıp, klasska mekteptin direktoru, okuu bölümünün
başçısı jana da bir neçe mugalimder
kirişti. Okuuçulardın bet aldına
ataİın oturguç koyulup, aga Rasul Kasımalieviç oturup, taktaga sürötü ilindi.
Kitepterinin bir neçesi körgözmögö koyuldu.
Kaİırgül eje Rasul agaİdın kim,
kandai adam ekeni, baldar üçün kandai
kitepterdi jazganı tuuraluu kızıktuu
añgeme kurup berdi. Andan kiİin Rasul
agaİ özü da baldar menen añgemeleşip,
baarınan da baldar ötö kızıkkan anın mektepke kantip barganı, kandaİ
okuganı, bala kezderindegi külkülüü
joruktarı, baldar tuuraluu jazgan kızıktuu añgemeleri kantip jazılgandıgı jönündö aİtıp berdi.
Anan baldarga mintip kaİrıldı.
- Siler da añgeme, jomok jazgıñar
kelebi?
- Akıltaİ Taİır uulu jazat... Al
«Menin dostorum» degen jomok jazgan,
agaİ. Dubal gezitte ilinip turat... - dep
jiberdi Aİgül.
- Al «Umaİ bala» degen dosu jönündö
jazgan... - dedi anın sözün ulaİ Kutman.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

- İyi... al jomok emes, dilbayan
bolçu... - dep jiberdi çıdabay ketken
Akıltay...
- Toktogulaçı... Toktogulaçı... - dedi
sözdü bölüp, Rasul agay okuuçuga kayrılıp: - Janagı... Kanday «bala» dediñ?
Kaytalaçı... «Umay bala» dediñbi?
- Ooba, «Düynödögü baldardın baarının dosu - Umay bala» jönündö...
Rasul agay oylonup kaldı: «Umay bala, Umay bala»... Men mınday sözdü buga
çeyin ukpapmın. Jañı söz eken...»
Oşentip oylono kaldı da, Kayırgüldü karadı. Kayırgül da tolkundanıp,
jüzü kızıl tartıp, bakırañ kara
közdörünön nur tögülüp, birde Akıltaydı, birde Rasul agaydı karay berdi.
Bir nerse aytayın dep aytalbay, eerdin
taptap oturdu...
- Azır sabaktın ırgagın buzbaylı.
Siz ulanta beriñiz, - dedi Rasul Kasımalieviç Kayırgülgö, - Akıltay menen
özünçö taanışıp süylöşöbüz. Ayrıkça,
«Umay dosu» tuuraluu. Makuldaştıkpı,
Akıltay... Kaalasañar, meni da dos kılıp algıla. Men siler menen dos boluunu abdan kaalap kaldım... - dep küldü.
Anın jumşak külküsün baldardın baarı koştop, kol çaap jiberişti.
Yavltsk

Umay bala

Ayagında Kaİırgül sabaktı jıİıntıktadı. Kelip kızıktuu añgeme kurup,
baldar menen taanışıp, dostoşup ketkeni üçün jana baldarga jakkan mıktı
jomoktordu, «Alippe» kitebin jazıp
bergeni üçün jazuuçu agaİga ırakmat
aİttı.
- İ... keçiresiz, kiçinekeİ dostoruma bir kulaktandıruu aita keteiin. dedi anda Rasul Kasımalieviç. - Azır
bizdin Kırgızstanıbızdın bütkül silerdeİ baldarı üçün «Joogazın gülü»
degen festival jürüp jatat. Anı silerdin süİüktüü «Joogazın» jurnalıñar
uyuşturgan. Bul festivaldı uyuşturuuçular komitetinin jardamı menen Kırgızstandın toolorunda Joogazın gülün
jogotpoİ saktap kaluu üçün, 75 million
gül urugun silerdeİ bolgon baldar oturguzuştu. Demek, süİüktüü mekenibizdin
tooloruna 75 million jañı Joogazın
gülün açat degen söz!.. Jakşı beken?..
Demek, siler dagı Joogazın gülün saktap kaluu üçün jürüp jatkan küröşkö
koşuluuñar kerek...
- Al üçün emne kılışıbız kerek? dep taktap suradı Kaİırgül eje.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

- Al üçün, mınakeİ Akıltaİ, Aİgül,
Kutman sıyaktuu baldar-kızdar ır, añgeme, jomok jazıp, süröt tartıp, Joogazın gülünö bolgon süİüübüzdü bildireli. Biz eger al güldü süİbösök, saktap
kaluu tuuraluu oİlonbos elek. Tuurabı?
Oşol üçün anı kantip saktap kaluunun
jolun izdeİli.
Jazgan ırlarıbızdı, tartkan
süröttörübüzdü kayakka, kimge jiberebiz... - dep jiberdi emiteden ele tolkundanıp algan Akıltaİ.
- Tuura suroo, - dedi anı kubattap
Rasul agaİ, - men oşol festivaldı
ötkörüp jatkan uyuşturuu komitetinin müçösümün, al turgaİ, anın jetekçisimin. Oşol festivaldı ötkörüünün
demilgeçilerinin, anı uyuşturuuçularının birimin. Men azır
silerge daregimdi, telefonumdu kaltıram.
Ejeİiñer silerge beret. Makuldaştıkpı...
- Ooba, - deşti bir oozdon okuuçular.
Bügünkü tarbiyalık sabagı kızıktuu
bolgonun oİlop, jüzü jarılıp sabagın
ayaktadı Kaİırgül ejeİ.
Umay bala

«Umay dosum tuuraluu
aytıp berem»
şol künkü okuya, çındıgında jazuuçu agaydın sabakka kelişi,
anın ayrıkça Akıltayga köñül
bölüşü, «Azır şaşılış işim bar ele,
başka bir künü atayın Umay bala tuuraluu süylöşüügö keleyin» degeni jakşı
boldu. Akıltayga da ayabay jaktı.
«Men jazuuçu agayga baarın aytıp
berem» - dep oyloy baştadı Akıltay.Al üçün Umay dosuma jolugayın. Al makul bolor beken?»
Aytkanday, ertesi altınçı kün ele.
Akıltay üyünün koroosuna dostoru menen oynoogo çıktı da, alardan
bölünüp, tokoydu közdöy çurkap ketti.
Barıp ele kök çöpkö kuladı. Jügürüp
kelgenge çarçap, entigip algan. «Eç nerse emes, fizzaryadka bolot» - dep koydu
özünö özü.
Anan Umay dosun çakıra baştadı:
«Umay dosum, maga kel,
Umay dosum, jardam ber».
Basa, al jönündö tört sap ır dagı
çıgarıp algan, anı da koşo ayttı:
«Umay dosum, kelçi,
Kuçagıñdı kerçi.

O

Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Men özüñdü sagındım,
Kelip jardam berçi!»
Oşentip kütüp turup kaldı. Añgıça
kooz kilemine tüşüp alıp uçup kele
jatkan Umaİ bala alıstan ele köründü.
O, anın uçup kelatkanı kandaİ keremet!
Anın uşintip uçup kelatkanın atası, apası körsö kana? Jazuuçu Rasul
K>

T/1

«_»

«_»

agaiı, Kaiırgül ejeii, anan da dostorunun baarı körüşsö kana?!
Ooba, şaşpa, bir künü Umaİ dosun
baarı körüşöt. Suktanışat. Jok, baarına emes, adegende jazuuçu Rasul agaİına körsötöt. Al sonun añgemelerdi, jomoktordu jazgandaİ, «Umaİ bala» degen
jomok jazat. Baldardın baarı al jomoktu okuşat da, anan: «Agaİ, bizge
Umaİ balanı körsötüñüz» - dep suranışat. Rasul agaİ: «Jok, men silerge anı
körsötö albaİm. Al birinçi Akıltaİdın
dosu. Maga da Akıltaİ körsötkön. Al çakırganda gana Umaİ bala kelet. Kelgende da uçuuçu kooz kilemine tüşüp alıp,
kök meljigen toolordu aralap kaİkıp
uçup kelet. Anan baarıñ körösüñör deİt.
Oşondo baarı: «Akıltaİ, Akıltaİ, sen
Umaİ dosuñdu özüñ ele körüp jürö berbeİ, bizge dele körsötpöİsüñbü» - deşip
Yavltsk

Umay bala

bardık dostoru suranışat. Anı körüş
üçün Akıltaİdan uruksat suraşat. Anan
gana Akıltaİ alarga körsötöt.
Oşondo da, Umaİ dosu zuuldap uçup
kelip, anın janına konot. Eköö kuçaktaşıp körüşöt...
Eköö azır da oşentip körüşüştü.
Köp bolup ketken, körüşö elek bolçu.
Ooba, bayagı töröt üİündö almaşılıp
ketken Bakıtkeldi tabılgandan beri...
Umaİ bala murdagıdan da kooz ak jibek, özünö özgöçö jaraşkan, oİmoluuçiİmelüü çapan kiİip, kümüş kur
kurçanıp, başına kümüş takıya kiİip alıptır. Çaçtarı ukmuş tim ele!
Kümüştöİ bolup jıltıldaİt! Butundagı oİmoluu başmagı da kooz eken.
«Umaİ enesi ayabaİ iştüü bolso kerek, e...» - dep oİlodu Akıltaİ. - Ooba,
«Kırgız tili» kitebinen «Umaİ ene»
jönündögü jomoktu Kaİırgül eje okup
berbedi bele. «Al ayabagandaİ iştüü,
booruker, anan da meerman ene» debedi
bele. Moturaİgan, közü bakıraİgan, apakaİ jüzdüü, murdu bıİtıİgan tatınakaİ suluu balaga suktanıp karap turdu
Akıltaİ.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

- Jön ele çakırdıñbı, Akıltay, dedi al uçuraşkandan kiyin, eköö biribirin köñül toktoto karap alıp.
- Jön ele desem da bolot, - dedi
Akıltay, - birok jön da emes. Jakında
Kayırgül ejeyibiz «Dosu köp bala» degen temada dilbayan jazdırgan. Anan men
dostorum menen birge sen jönündö jazgam. Anı ejeyibiz mekteptin dubal gezitine çıgarıp koyuptur. Men klasstagı
«Dosu köp bala» atalgam. Baldardın baarı sen jönündö oşondo bilip kalışkan.
Anan, baarınan kızıgı... - dep, keçeegi
bolgon okuyanı, Rasul Kasımaliev degen
jazuuçu agaydın sabakka kelişin ayttı. Al agay sen jönündö menden suraym
dedi. Ayabay kızıktı. «Men buga çeyin mınday «Umay bala» degen attı uga
elek bolçumun. Birinçi uguşum» - dedi.
Anan men seni menen keñeşeyin dep çakırdım, - dep sözün bütürdü Akıltay. Sen tuuraluu aytıp bereyinbi?
- Meyli, jakşı boluptur. Aytıp
ber. Jazuuçu agay kelgeni abdan jakşı
boluptur...
- Ooba, al sen jönündö jazat okşoyt.
Jazsınbı?
- Meyli, baldar bilişsin. Umay enem
tuuraluu bilsin. Umay enem kaçankı
Yavltsk

Umay bala

bir ilgerki jomok emes ekenin, Teñir
ata da adamdardın oyunan çıgargan kuru
söz emes ekenin bardık adamdar bilişsin! Antpese, adamdar işenbeİ jatışpaİbı. İşenişsin. Adamdar işenbese,
ıİmanga kelişpeİt. Iİmanga kelbese,
janagındai kaigıluu okuyalar köböiö
beret.
- Tuura aİtasıñ, Umaİ dosum. Anı
sen gana oiloisuñ. Çoñ adamdar da oilonuşsun da.
Umaİ bala aİlanaga köz çaptıra karadı.
- Karaçı, tabiyat ene jer betin kandaİ gana kooz kılıp koozdop koİgon.
Siler, adamdar, kandaİ baktıluusuñar.
Uşundaİ sonun jer betinde jaşap jatıp, silerdin adamdar dagı jaman işterdi jasaşat. Birin biri öltürüşöt,
sabaşat, uurdaşat, aldaşat, jaman
söz aİtışat, taarıntışat... Sen dagı
çoñoİgondo oşentesiñbi...
Umaİ bala Akıltaİ dosun uşintip
sınaİ karadı.
- Jok... Men eç kaçan andaİ kılbaİm...
- Ooba, Umaİ enem sen jönündö maga
köp jolu aİtıp bergen. Sen boİgo bütköndö Umaİ enem özü koldop turgan
U

U

tt

«_»
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

eken. Törölgönüñdö da özü törötkön eken.
Atıñdı koygondo da «Akıltay» dep,
Umay enem özü koyuptur. Anı özüñdün
atañ-eneñ tuyumu menen kabıl alışıptır. Demek, sen jaman adamdarday jamandık jasabaysıñ.
- Irakmat, Umay eneme. Menden salam ayta bar...
- Makul, aytam.
- Anan... - dep estey koydu Akıltay.
- Saga keñeşeyin degen dagı bir söz.
Jakında mekenibiz Kırgızstan boyunça
«Joogazın gülü» degen baldar festivalı
bolot eken. Adamdar kamkorduk körböy
jıl sayın üzö berişip, urugu azayıp,
jer betindegi eñ kooz gül Joogazın gülü
azayıp baratıptır. Oşolordu korgoo
jana köböytüp östürüü boyunça konkurs
bolup jatıptır. Baldar süröt tartıp,
ır jazışı kerek eken. Men dagı oşol
meldeşke katışıp, ır jazayın dep oylodum. Birok jaza alambı...
- Jazasıñ... Jazayın deseñ ele, niet
koysoñ ele jazasıñ. Niet koysoñ, senin
koluñdan kelbegen eç bir iş bolboyt.
Umay enem saga dayım jardam beret...
- «Umay enem jardam ber» - deyinbi?..
Yavltsk

Umay bala

- Ooba, oşentseñ, andan beter jakşı
bolot...
- Irakmat, dosum...
Eköö «sözüm büttü» degendeİ, birin
biri karap, unçukpaİ kalıştı.
- Men keteİin anda, - dedi Umaİ
bala. - Jakşı kal!
- Jakşı bar, anda. Kelgeniñe ırakmat.
- Jakşı kal, körüşkönçö. Umaİ
enem koldosun!
- Ooba, Umaİ enem koldosun!..
Oşentti da, Akıltaİ kol bulgaladı.
Umaİ balanın keremettüü kooz kilemi
özünön özü kötörüldü da, uçup ketti.

«Jañı zamandın baldarı
jatsıça oilonuşat!»
kuu jılı ayaktap baratkanı - mugalimderdi da, al tügül, okuuçulardı da, alardın ata-enelerin
andan beter tüİşükkö saldı. Kaİırgül
1-klasstın bütürüü keçesin uyuşturuu
menen alektenip, okuuçuları menen ötö
turgan klasstık tarbiyalık jıİıntıktooçu saatka katuu dayardandı. Baldardın ırdaİ turgan ırları menen körköm

O

Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

aytuuların ata-eneleri koşo jattaşıp, «baldarıbız menen birge özübüz
uyat bolboylu» deşip tün uykusun unutuştu.
Klasstık saatta «Men keleçekte kim
bolgum kelet?» degen temadagı ar bir
k>

k>

balanın öz oylorun aytçu tapşırma da
bar bolçu. Alarga da okuuçulardı sırttan dayardoo kerek. Albette, bul abdan
kızıktuu bolorun oylop, Kayırgül:
«Okuuçularım meni uyat kılbayt» - dep
işenip jürdü.
Klasstık saatka ata-eneler menen
okuuçulardın ötünüçü boyunça Rasul
Kasımalieviç agay dagı çakırıldı.
Uşunun özü da Kayırgüldü abdan tolkundanttı jana «ata-eneler üçün «syurpriz» bolot, antkeni alar baldarı okugan «Alippe» kitebinin avtorun körüşö
elek da»... - dep oylodu.
Oşentip, kütkön köz irmem kelip,
bütürüü keçesi baştaldı...
Çakırılgan konoktordun baarı kelişti.
Mekteptin jarık zalı ayabay koozdolgon... Aldıñkı orunda, mektep jetekçileri, mugalimder, albette, ardaktuu orunda - Rasul Kasımalieviç,
alardın artınan ata-eneler orun alış184
Yavltsk

Umay bala

tı. Bet aldıda - katarınan tizilişip,
uluttuk kiİimderdi kiİinişken tatınakaİ okuuçular...
Okuuçular diklomatsiyaların aİtışıp, ır-biİlerin ırdap-biİlep baştaştı. Andan soñ mekteptin komuzçular
ansamblinin baldarı küülördü çertişti. Meldeşip makal-lakap, tabışmak
aİtışka katışıp, «Akıİnek» oİnoştu. Ata-eneler baldarının önörlörün
körüşüp, kubanıçka özgöçö bölönüştü.
Baldarı bir jılda uşunçalık iİgilikke jetişkenine jetine albaİ, mugalimi Kaİırgülgö miñ alkıştarın
aİtıp jatıştı.
Anan «Men keleçekte kim bolgum kelet?» degen kesiptik tapşırmaga kezek
keldi.
Sözdü uluttuk kiiim kiiip, peridei
K>

T/1

k>

k>

kulpungan tatınakai Kaiırgül ejei özü
aldı:
- Azır, urmattuu ata-eneler! Sizder
özüñüzdördün
uul-kızdarıñızdardın
keleçekte kim bolguları kelgendikteri
tuuraluu oİloru kamtılgan sözdörünö
kübö bolosuzdar. Baldardı koldop, kol
çaap koyölu.
Kol çabuudan soñ, okuuçular kezek
menen ar biri özünün keleçekte kim bol185
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

guları kelgeni tuuraluu oylorun ayta
baştaştı:
Adegende Ayday baştadı: Men keleçekte vraç bolgum kelet. Adamdardı ar
türdüü sırkoolordon arıltıp, elibizdi
sak-salamat ulut kılam. Uuldun salamattıgı - uluttun salamattıgı, kızdın
salamattıgı - kırgızdın salamattıgı!
Enenin salamattıgı - eldin salamattıgı, atanın salamattıgı - Ata Jurttun
salamattıgı!
Ata-eneler dürkürögön kol çaap: «Bali!» - deşip maktaştı. Bul sözdör baarınan murda, Rasul Kasımalieviçke ayrıkça jaktı.
Andan soñ Kutman söz aldı: Men
çoñoysom - ukuk korgooçu bolom! Ar kim
öz ukugun ıyık tutup jana mildetin da
biyik tutup, eç kimdin eç kaçan künöö
jasabaşına jetişem. Ukugum - keregeuugum, mildetim - ıyık tündügüm!
Ata-eneler dagı kol çabıştı.
- Bizdin baldar jaktıbı? Kanday
eken? - dep kubattap jiberdi direktor
janında oturgan Rasul Kasımalieviçke.
- Albette!
Andan kiyin Aktanga kezek keldi.
Yavltsk

Umay bala

- Men keleçekte biznesmen bolom,dedi kursagın sılap Aktan. El buga duu
külüp, kol çabıştı. Al kursagına jazdık salıp algan go, çandayat tim ele. Bay biznesmen - keleçektegi bay Kırgızstan paydubalı bolot, men özüm gana
bayıp jatıp albay, baylıgım menen
elimdi bagam, kalkımdı kalkalaym, zavod-fabrikalardı salam, sportçular menen ırçılardı koldoym, jazuuçulardın
kitepterin çıgaram...
- Menin da demöörçülörüm bolot eken
ee! - dep külüp kaldı Rasul Kasımalieviç.
Kezek Kanışayga keldi: Men çoñoygondo deputat bolom. Jıyındarda uktap oturbay, elimdin problemaların
çeçem degende oturgandar duu külüşüp,
dımıp turgan zal külküdön jarılıp
ketkendey boldu. - Elimdin birimdigin, jerimdin bütündügün jana da ene
tilimdin ölböstügü menen ata saltımdın köönörböstügü üçün mıyzamdardı
jazam. Alardın atkarıluusu üçün janımdı berem!
- Azamatsıñ, Kanışay! - degen ündör
jaap jattı arttan.
- Bizge dal uşu sendey deputattar kerek! - dedi dagı bir ata-ene.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Oşentip ar bir okuuçu özünün keleçektegi kesibi tuurasında, özünün kim
boluusu jönündögü oİlorun tolkundanıp aİtıp jatıştı.
Anan kezek Akıltaİga keldi. Anın
kezegi kelişin kütüp, ata-enesi Taİır
menen Saule gana emes, Rasul Kasımalieviç dagı tınçsızdanıp oturgan bolçu.
Akıltaİ: Men keleçekte eger sizder, albette, işenip şaİlasañızdar,
ölkömdün prezidenti bolom! - dedi
ötö oluttuu türdö, çın ele, uşul azır
ölkönün prezidenttigine at salışıp
jatkan nemeçe.
Anın sözün koştop, bardık ata-eneler «duu» kol çaap: «Bali!» - dep jiberişti.
Konstitutsiyanın
buzulbastıgına, - elimdin birimdigi menen jerimdin bütündügün korgoogo, ene tilimdi
önüktürüp anı uluu tilder menen birge önüktürüügö ant berem. Elimdin keleçegi bolgon nariste baldarga birinçi
kezekte bilim, tarbiya berem. Mugalim
oñolboİ - zaman oñolboİt. Oşol üçün,
men, iri aldıda, mugalimderdin kadırbarkın kötöröm!
Yavltsk

Umay bala

Mugalimder, ata-eneler dagı da: «Bali! Azamat! Uşunu prezident şaİlaş
kerek!» - deşip duuldap jiberişti.
- Balalıktı korgoİm, alardı önüktüröm. Uuldarıbız önükpösö - ulutubuz
önükpöİt, kızdarıbız tarbiyaluu bolboso - kırgızıbız tarbiyaluu bolboİt.
- Tuura, aİlanaİın! - dedi arttan
ata-enelerdin biri.
Saule tolkundanıp eki közünön ısık
jaş kuyulup, koluna mıkçıİ oturgan
jüz aarçısı menen sürtüp koyö albaİ,
süiüngöndön ıilap oturdu. Ansaiın aimonçoktoi tatınakai ak jüzdüü bala
erinderi epildep, ejeİi menen birge
jazıp jattagan sözdörün aİtıp jattı:
- Al üçün men büt araketimdi jumşaİm! Birok prezident bolsom da, men
jalgızmın. Sayasatın el koldobogon prezident - jetim prezident! Oşon üçün,
urmattuu elim, siler meni koldoşuñar
kerek. Baarıbızdın nietibiz ak bolup,
işibiz tak bolup, jamandıktan sak
bolsok gana başıbızga bakıt konmok...
- «Ooba, - dedi oyunda Rasul Kasımalieviç, - adilet söz. Bala bolup turup,
uşundaİ sözdördü aİtuuga duhu jetken
bul bala - anık intellektual! Bizdin
baldarıbız - bügün jañı zamandın bal189
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

darı! Zamanıbız jañı! Demek, jañı zamandın baldarı da jañı! Alar jañıça
oylonup, jañıça jaşaşı kerek! «Baldar öz ata-enelerin tarbiyaloosu kerek»dep, oşon üçün bir jarım kılım murda
Marks degen akılman çal başın katırıp oturup aytkan emes bele!
Akıltay sözün ulantıp jattı:
- Men jogorudagı klasstaştarıma
tayanam. Biri - vraç, biri - ukuk korgooçu, biri - biznesmen, biri - deputat,
biri - mugalim bolup, baarı elge adilet
kızmat kılarına men prezident katarı
bütkül mümkünçülüktörün körsötüüsünö
jol açam! Antpese, bügün Ata Jurtubuz
oorup turat: narkomandar, parakorlor,
uurular, eldi-jerdi bölgöndör köböydü!
Ene tilibizdi unutkan mañkurt miteler köböydü. Eneden ayrılgan jetim
emes, ene tilinen ayrılgan - jetim!
Atadan ayrılgan jetim emes, Ata Jurtunan ayrılgan - jetim. Bizdi oşondoy mañkurttar elibizdi kordop jatat,
jeribizdi bülüntüp, baylıktarıbızdı uurdap jatat. Al turgay, baldarıbız menen kızdarıbızdı çet eldikterge satıp jatışat. Mayda naristeler
çoñ adamdardın zöökürdügünün ayınan
Yavltsk

Umay bala

kordolup, uurdap-satıp akça tabuunun
karajatına aylandı. Anı kim jasap
jatat? Kırgızdar - özübüz! Oşol üçün,
aylanayın kırgızdar, meyli inim bol,
meyli agam bol, bar bol, adam bol! Kırgız bol!
«Ooba, eñ tuura aytat! Azamatsıñ,
Akıltay! Seni törögön eneñe, tarbiya
bergen mugalimiñe, tapkan ataña rahmat!» - dep oturdu mektep direktoru
Anara Aytbaevna.
Rasul Kasımalieviç dagı ele bayagı
oylorun andan tereñdetip jattı:
«Bizdin keleçegibiz - dal uşunday
oylongon, uşul boyunça eç kirdebey, bulganbay, busulbay, jandüynösü taza boydon çoñoyup, öskön jañı adamdar! Alardın danekteri - bular! Bulardı korgoo
kerek! Saktaşıbız kerek! Önüktürüübüz
kerek! Al üçün elibizde prezidentibiz
menen ölköbüz koldogon atayın programma kerek. Al «Baldardı önüktürüü jana
korgoo» attuu programma bolso kerek. Al
turgay, uşunday atalıştagı respublikalık komitetti tüzüü maselesin kötörüü
kerek!.. Ooba, oşentiş kerek!..»
Rasul Kasımalieviç uşunday oylorgo çömülüp, köölgüp erip oturdu...
Sulayman

Rısbaev

Jör&tsnçts

Akıltay Umay dosu jontsndo
baarın aytıp berdi
ki-üç kündön kiİin 1-iyun, baldardı korgoonun el aralık maİram künü bolmok. Azır baldardın baarı kanikulga taraganı turuşat.
Akıltaİ 1-klasstı bütüp, çoñ jigit
bolup kalgansıp, sabakta çaçın şilekeİlep artka tarap koyöt. Anı körüp
ejeii uurtunan jılmaidı.
Basa, bügün okuu jılının soñku künü.
Erteñden baştap kanikul. Ubada boyunça
Rasul Kasımalieviç mektepke kelmek.
Al Akıltaİdan «Baİçeçekeİ» jurnalı
üçün intervyu aluunu boljogon. Rasul
Kasımalieviç okumuştuu da, jazuuçu
da, anan böböktördün süİüktüü jurnalı
«Baİçeçekeİdin» redkollegiya müçösü da
emespi.
Ana, kaalga çertilip, Rasul Kasımalieviç klasska baş baktı.
- Keliñiz, Rasul agaİ.
Rasul agaİ klasska kirgende, okuuçular japırt orundarınan turuşup:
- Salamatsızbı, Rasul agaİ! - deşip
klasstı jañırta jaidarı uçuraşıştı. Rasul agaİ da jetine albaİ, adatınça jumşak, jılmaya külüp.

Z

Yavltsk

Umay bala

- Salamatçılık, menin kiçinekey
dostorum! Birinçi klasstı iygiliktüü
bütürüp oturganıñar menen kuttuktaym,
- dedi da, bir az süylöşüp turup, mintti. - Silerge jañı çıkkan kitebimden
ar biriñerge birden belekke apkeldim,dep, çındap ele jañı çıkkan «Uçup
jürüüçü boz üy» attuu kitebinen ar bir
okuuçuga birden taratıp berdi. Baldar
alige boegunun jıtı kete elek daldaygan, süröttüü jaşıl kitepti koldoruna alıp, baraktap kirişti. Oşol kezde Rasul Kasımalieviç baldarga çoguu
sürötkö tüşüünü sunuş kıldı, dayardap bergen fotoapparat menen Kayırgül
ejey «çırk» ettire sürötkö tarttı.
- Munu men «Bayçeçekeydin» jañı sanına çıgaram, dostorum. Jayında kürkölördön satıp alıp okugula. Makulbu!
Anan Kayırgül eköö bir az kübüröşö
kalıştı da, Akıltay eköönü ekinçi
kabattagı es aluu bölmösünö alıp ketti.
Rasul agay menen Akıltay uşul jerde süylöşüşmök.
- Akıltay, - dep sözün baştadı,
Rasul Kasımalieviç eköö kalganda.
- Sen baya künkü bütürüü keçedegi aytkan sözdörüñdü kaytalap aytıp bere
alasıñbı?
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

- Ooba, - dedi Akıltaİ çeçkindüü.
- Anda men oşol sözdörüñdü diktofongo jazıp alaİın, - dep, diktofonun
iştete baştadı.
- A, anı emne kılasız?
- Men anı kırgız radiosunda jañı
uyuşulgan «Baldar RM» attuu programmaga berem. Al ar juma saİın işembi,
jekşembi kündöründö ukturula baştabadıbı. Bayagı özüñör okugan «Mendeİ
menen Sendeİdin joruktarın» da kün
saİın uktura baştadı.
Bul sözdü ukkanda Akıltaİ Mendeİ
menen Sendeİ attuu baldardın joruktarın oİlop «bırs» külüp aldı. Andan
soñ, Akıltaİ bütürüü keçesindegi «Men
prezident bolsom» degen sözün da tolkundanuu menen kaitalap aitıp berdi.
Aİtıp bütkön soñ, Rasul Kasımalieviç
diktofonun öçürböİ, oİluu turdu da,
sözün andan arı ulap ketti:
- Akıltai, özüñ oilogondoi, airım
«adam emes» zöökür sıyaktuular baldardı
uurdap ketip, keede töröt üİünön da satıp akça kılıp, içki organdarın operatsiya kılıp satışıp, akçaluu bolup
jatkandar köböİüüdö. Baldardı uurdaİ
kaçıp, ata-enelerinen akça talap kı194
Yavltsk

Umay bala

lıp, öz ata-enelerine kaİra satıp, akça
tabuu faktıları da jok emes... Uşundaİ okuyalardan nariste baldardı kantip
korgop kalışıbız kerek?!.
Mamlekettik organdar körüp turup
körbögöndöi, karap turup karmai alışpagandaİ, mamlekettik kubattuu maşinalarga alı jetpegendeİ bolup turat!
Mıktı-mıktı mıİzamdarıbız iştebeİ
jatat! Uşundaİ şartta böböktörübüzdü
zöökürlördün kolunan kurman boluudan
kantip saktap kalabız?.. Bul tuuraluu
oİloİ berip, keede başım katat...
Rasul Kasımalieviç bul sözdördü çoñ
adam menen süİlöşüp jatkansıp aİtıp
oturganı anın jan sırı bolgon Umaİ
bala tuuraluu söz uçugun çubap çıguu ele.
Al tuuraluu aİtıp berebi, aİtıp berbeİbi - dep kooptonuu sezimi azır da turat
ele. Akıltaİda çoñ adamdardagıdaİ kuulanuu, jaşıruu, şektenüü je kandaİdır bir nerseden kooptonuu degen oİ jok
da. Oşondon go, al nieti tuura kelip,
özü çeksiz sıİlagan Rasul agaİı menen
çeçilip süİlöşüp ketti. Jürögündögü
turgan oİlorunun tosmosu açılıp ketkendeİ şar ele oozunan tögülö baştadı.
Antkeni bul aga dayar ele...
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Akıltay tüz ele dosu Umay bala jönündö bojurap ayta baştadı.
Atası Tayır, apası Saule jana dostoru menen kışında Salkın-Tör kapçıgayına barışkanın, «Jaştık» degen lıja tebüüçü jerde muz teep oynop
jürüşkönün, oşol uçurda kaydan-jaydan kar boroşosu kuyundap kelip, anı
ata-enesinen adaştırıp, uçurup alıp
ketkenin, kança ubakıt ötkönü belgisiz, karda kömülüp tumçugup jatkanda,
kandaydır bir bala kelip saktap kalganın, al bala özünün Umay enenin balası Umay bala ekenin aytıp, uçuuçu
kilemine salıp Umalay toosuna, Teñir
ata menen Umay enenin keremet toolordun arasındagı kauhar üyünö alıp barganın, anan... anan... oşondon berki
bütkül okuyalardı, Umay bala menen ekiüç kün murda ele jolukkanın, «Umay
dosu» jönündö el bilbey, Umay ene menen
Teñir atanı unutup, el esirip baratkanı
tuuraluu süylöşkönün bütündöy aytıp
oturdu...
«Keremet!» - dep aldı Rasul Kasımalieviç ulutunup, - mınday sensatsiyanı azırkı zamandın adamdarı kaçantan beri bile elek, körö elek! Men munu
Yavltsk

Umay bala

açıkka çıgaram. Anı menen koşo Akıltaİdı elge taanıtam, anı menen koşo...
özüm da... - dep kelatıp, Rasul Kasımalieviç oyun toktoto kaldı. - Jok, bul
jerde menin tük tieşem jok. Akıltaİdın keremet düİnölüü kasiettüü bala
ekenin eli-jurtu bilsin, anı koldogon
dosu Umaİ balanı bütkül baldar bilsin,
çoñdor bilsin! Teñir ata menen Umaİ
enenin uşul ele biz jaşap jatkan
realduu düİnödö bar ekenin, alar adamdar
çıgarıp algan jomok emes ekenin, alar
baldardı daİım korgop jürüşkönün, balanın da korgooçusu bar ekenin ar kim
bilsin. Aİrıkça, janagı adam keİiptengen zöökürlör bilsin!.. - dep, Akıltaİdın ar bir keremet sözdörü denesin
dürkürötüp, jandüİnösünö kandaİdır
bir bilinbegen nur kirip, jürögünö
al nur tolup, jürögün tazalap, azırkı kör ookatka köz toibogon düinödö
üiülüp-jıiılıp jatkan büksügön kalgan akır-çikirlerden tazarıp jatkansıdı... «Kör ookattan ulam kelip çıkkan türdüü oİlor, körö albastıktar,
ataandaşuular, talaşıp-tartışuular,
aİıñ-uşaktar, baarı körpendenin jandüİnösünün taştandıları... Alardan
Sulayman

Rısbaev

Jör&tsnçts

adam uulu tazaruuları tiyiş! Al üçün
baladay taza, aruu bolup, Teñir ata,
Umay ene jana Umay balanın aruu nurları menen kirinip, kirleribizden
tazalanışıbız kerek!..»
Akıltay azırınça sözüm büttü degensip, oyluu toktop kaldı. Keremet oylorgo tolkundagan Rasul Kasımalieviç
Akıltaydı kuçagına bek kısıp: «Aman
bol, balam. Bir gana jaratkandan tilegenim - ömürüñ uzun bolsun!» - dep
kübüröndü...
Eşikke çıgışsa, alardı Kayırgül
eje jana Akıltaydın atası Tayır bayatadan ele kütüp oturuşuptur.

Ata-enelerinin
stsitsntsçts,
festivalga dayardık jana
keremetttsts ttsş
rada köp okuyalar bolup öttü...

A

Ötköndögü keçe Akıltaydın
ata-enesine zor süyünüçtördü
alıp keldi: Akıltay 1-klasstın eñ
aldıñkı okuuçusu bolup, jalañ «eñ
jakşı» baalar menen ayaktadı. Anın
iygiliginin şarapatı menen ata-enesi
198«Manas-Ata» UlutTayır menen Saule
Yavltsk

Umay bala

tuk gimnaziyanın «mıktı ata-enesi» degen diplomgo ee boluştu. Saule da özünçö
sıy-urmatka tatıdı. Kayırgüldün demilgesi menen 1-klasstın «eneler mektebi» uyuşturulup, anın jetekçisi bolup
Saule şaylandı. Munun baarı Tayır
menen Saulenin jüzün el aldında jarkıtıp, martabasın kötörüp koydu.
Bul okuyalar Tayırdın üyünö kelgende toygo aylandı. Kayırgüldü oy-boyuna
koyboy jatışıp, üyünö alıp kelişti.
«Uulubuz 1-klasstı iygiliktüü ayaktadı, anın artı menen biz sıy-urmatka
bölönüp oturabız» - deşip şıltoosu
tabılıp, üy içi şañga bölöndü. Dostoru, tuugandarı, koşunaları kelişti.
Bayagı ele bakıldagan Şaabay «jüzdön»
ekini basıp algandan kiyin koşunalık
kılıp, bak-bak ete süylöp, oturuştun
tamadasının mildetin atkardı.
Bir kezde Akıltaydı özünö jakın
çakırıp alıp:
- Uşu sen bala, maga jagıp kaldıñ.
Uşu seni men küyöö bala kılıp alsambı dep jüröm. Kanday deysiñ ıya? Menin Adila degen suluu kızımdı saga
kalıñ surabay turup bereyin. Makulbu,
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

ıya? «Bir jaş uluu» dep ele çanbasañ...
A körökçö, aİtçı, Adila jakşı kızbı?
- dedi ele, Akıltaİ: «Ooba» - dep baş
iİkedi. Bul Şaabaİga jaga berbeİ kaldı
körünöt, kaİradan bakıldap koyö berdi.
- Aİ, Taİır, Saule, uktuñarbı ıya?
Taİır menen Saule emne deşmek ele,
«Uktuk, Şaabaİ. Kudaİım buyursa, andan kaİda kaçıp barmak elek» - deşti
jarışa. Alardın sözdörün turgandar
jabıla kubattaştı.
Ertesinen baştap, atası menen apası kaİradan Akıltaİ menen alektenüügö
kirişti. Antkeni Kaİırgüldün tapşırması boyunça Taİır, Saule «Joogazın gülü» festivalına uulu menen birge
dayardık körüşü kerek da. Kaİırgül
alarga
oşondoİ
tapşırma
bergen.
«Akıltaİ bala da, oyunga alaksıp unutup koyöt» degeni go.
Oşentkeni menen, «Joogazın güldögöndö» degen temada ır jazuu Akıltaİdın oyunda dele jok, birok el menen
koşo meldeşke katışam degen nieti
bar. Baya künü mektebinin çoñ koroosunda
az küngö gana ösüp turup, bat ele barikteri tögülüp kalgan joogazın güldörünün
bozorgon sabaktarın karap, ayanıçtuu bir
Yavltsk

Umay bala

oydu oylop koygon. «Baykuş güldör, - dep
kıyaldangan Akıltay, - az ele kün jaşap, gülü tüşüp kalat tuura». Al oşo
jooduragan kooz güldördü özündöy baldar menen salıştırıp oylongon. Baldar jırgap jadırap oynop jürüşöt,
a güldördü adamdar üzüp, soolutup koyuşat, je tepsendide kalat, je mal jep
koyöt.
Mekteptin arı jagında bir karıya
kişi jaşayt ele. Al aylanadagı, arıktın jeegindegi çöptördü orok menen
orup, çalgı menen çaap, eşegine çirkep
algan arabasına salıp, taşıp jürgönü
jürgön. Eşegin kışında bagat da oşo
çöp menen. A eşegi bolso, arıktın jeegine öskön kızgaldak güldördü gül ekeK>

/-'

K>

K>

K>

/-'

nin oyloboy ele aymap jeyt, je tebelep,
kurç tuyagı menen kırça basıp, üstünö
zañdap da taştayt. Eşektin gül menen
işi emne! Eşektin eşektigi oşo da!
Güldü güldöy asırap süybösö, çöptön
ayırması barbı...
Karap turup uşulardı kıyalında
oylongon Akıltaydı apası janın koyboyt:
- Akıltay ejeyiñdin tapşırmasın
atkarıp jatasıñbı?
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Atası da kaİra-kaİra suraİ berip
jadatat:
- Akı... ejeİiñdin tapşırmasın
unutkan joksuñbu?
Joop jok. Antkeni andaİ nerseni tapşırma berip atkartuuga bolboİt
eken... Anı ata-enesi sezbeİbi?.. Al oİlonup-tolgongon bir neçe ubakıttan soñ
jaralat, je jandüİnögö kele kalgan keremet sezim bolboso, oozdon çıga kalıp,
kol menen bat ele jazıla kalçu esep
tapşırması emes tura...
Akıltaİ Umaİ dosu menen keñeşet
oyunda. Umaİ enesinen jardam suraİt
kıyalında:
«Umaİ ene, jardam ber!.. Umaİ ene
jardam ber! Umaİ ene, jardam ber!» dep divanda oİluu jatıp, uktap ketti...
...Tüşündö ne bir keremet joogazın
güldördün arasında Umaİ dosu menen,
anan da bardık dostoru bar, keñ terebelde gül aralap oİnop jüröt. Kündün nuru
töbödön tögülöt. Anın oşondogu koozdugun aİtpa. Miñ türlüü kooz «AsanÜsöndün» nurundaİ bolup türlönüp, baldardı nuruna bölöİt. Aİ jıldızdar dagı
asmandın, tee tüpküsündö, alısta emes,
japjakın kelip, kiçine ele kötörülsö
Yavltsk

Umay bala

baldardın kolu jetkideİ bolup, japjakın eken. Akıltaİdın dostoru da köp
eken. Baya künkü dilbayanda on beş dosun
sanap jazbadı bele. Azır jüzdön aşıp
ketiptir. Baarı, Umaİ dosu da alar menen kol karmaşıp oİnop jürüşöt. Bir
kezde baarı anın keremettüü kooz kilemine tüşüp alıp, güldüü düİnönün
üstündö uçup jürüşöt... Anan baarı
birigip, hor kılıp bir sonun ırdı
ırdaşat: Al ırdı ejeİi Kaİırgül da
buga çeİin üİrötkön emes bolçu. Körsö,
al jañı ır eken. Basa, baarınan kızıgı, al «Joogazın gülü» degen ır eken...
Munu Akıltaİ kaçan üİröngönün, aga
kim üİrötkönün bilbeİt. İşi kılsa,
ırdaİın dese oozunan tögülüp ele özünön
özü ırdala beret. Aga koşulup, dostorunun baarı ırdap jatışat...
Jaz mezgilde ailana,
Koozdukka
bölönöt.
Jaratılış
japjaşıl,
Köñuluñdu
kötöröt.
Joogazındar
jadırap,
Baarı
tegiz guldöptur.
Suluuluk berip toolorgo,
Aylananı
turdöptur...
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Buga çeyin eç kimden ukpagan bul
keremettüü jañı ır, terebelge tögülgön
kündün türkün-tüstüü nurları, jer
jaynagan joogazın güldörü, dostorunun
kubanıçtuu oyun-külkülörü Akıltaydı
ne bir sonun sezimderge çulgayt... Anı
söz menen aytıp berüügö degele bolboyt
ele...
«Munu emi unutpasam eken» - dep esine miñ iret tüyöt Akıltay... Azır üygö
barıp, depterime jazıp albasambı! deyt.
Eh deseñ, mınday tüştü ar kim ele ar
kündö körö berbeyt! Baktıluu adam gana
uşunday baktıluu tüştördü köröt!

Jetsiş! «Super okuuçu»
şentip, kanikul kündörü da ötüp
barattı...

O

Kayırgül ejeyinin tapşırmasın atkarıp, alıp barıp bergen. Ergüü menen jazılgan «Joogazın gülü»
attuu jeti kupletten turgan ırdı okup
körüp, jazuuçu agay Rasul Kasımalieviç dagı ayabay jaktırgan. Ejeyi da, jazuuçu agay dagı: «Munu kantip jazdıñ?
Azamatsıñ, go! Balkim, gran-prini utup
alıp jürbö! Bayka!» - dep külgön bolçu.
Yavltsk

Umay bala

Al ırdı Akıltay kantip jazganın
bilbeyt. Uktap oygonso ele tañ atıp kalıptır. Közün aça elekte oozunda tolo
ır turuptur. Özü ele eegin bülküldötüp,
uykusu toluk açılbay jatıp, ırdı
kübürönüp ayta berdi... Murda dele ejeyi
Kayırgül bergen «Alippe» kitebindegi
ırlardı eki münöttö ele jattap aytıp
berçü emes bele. Munu dele oşentkendey
boldu. Birok al ırdı kaydan jattap
aldı, kim aytıp berdi bile albayt...
Anan tündö körgön ajayıp tüşün
estedi... Tüşündö uşul ırdı ırdap, dostoru menen biylep jürbödü bele... Emi
estedi... Ooba, estedi... Munu Umay dosu
birinçi ırdadı bele... Oşondo çoguu
ırdap jatıp estep kaldıbı?..
Oşondon ulam, bul ırdın kimdiki
ekenin da, kaydan kelgenin da oylop,
oyunun tüyünün çeçe albadı Akıltay.
Oşol üçün al: «Men bul ırdı tüşümdö
üyrönüp aldım» - dep koygon...
Emi, oşol meldeştin jıyıntıgı
çıga turgan mezgil jakındap kelattı...
Bir künü üygö «Çakıruu katı» keldi. Katta «Joogazındar güldögöndö» attuu respublikalık baldar konkursunun
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

jıİıntıgına jana aga arnalgan çoñ
körgözmögö çakırabız» - dep baştalıptır da, andan arı mındaİ dep jazılıptır:
«Ötkön 2008-jılı martta
butkul
Kırgızstandın
mektepterinin
baldarına
gollandiya
joogazınının urugu tarkatılgan ele. Okuuçular
jana
mugalimder
alardı
östuruşup,
böpölöp
bagıştı,
alar
toolorubuzdun
körkun çıgarıştı. Bıyıl mart ayında
«Joogazındar
guldögöndö»
attuu
konkurs
jarıyalaganbız.
Konkurska
butkul
ölköbuzdun
baldarı özulöru tartkan suröttöru, jazgan
ırları jana añgemeleri menen
katışıştı.
Jeñuuçulördun
körgözmölöru
uyuşturuldu. Biz Sizdi uşul körgözmögö
jana
konkurstun jıyıntıgına arnalgan
saltanattuu
keçege
çakırabız.
Jeñuuçulörgö
baaluu
baygeler
ıygarılat.
Sizdi 2009-jılı, 3-iyul kunu Operabalet teatrında saat 11de kutöbuz.
Uyuuşturuu
tobunun
jetekçisi:
R.
Kasımaliev.
Bul çakıruu katı Akıltaİdı asmanga çeİin kökölötüp koİgondoİ boldu. Al
Yavltsk

Umay bala

turgay ata-enesi da, al tuuraluu ukkan
mugalim ejeyi Kayırgül da, koşunası
Şaabay dagı, baarı jetine albay süyünüştü.
Kütkön kün da keldi. Opera-balet
teatrı ayrıkça şañga bölönüp, respublikanın buluñ-burçunan kelgen joogazın gülündöy bolup kulpungan baldarkızdarga tolup çıgıptır. Tayır menen
Saule eerçitken Akıltaydın aldınan
Kayırgül ejeyi jana mekteptin direktoru Anara Aytbaevna, anan da okuu
bölümünün başçısı çıgıştı. Alar
dagı kelişiptir. Alar Tayır menen
Saulege köp jakşı kaaloolordu aytışıp, Akıltaydı öz baldarınday erkeletişip, maktap jatıştı.
Körgözmö ayabay sonun jasalgalanıptır. Türkün kooz joogazın güldörünün
kol menen da, foto menen da tartılgan
süröttörünön, baldardın emgekterinin
körgözmösünön köz taygılat.
Añgıça saltanattuu jıyın açılıp,
uyuşturuu tobunun jetekçisi Rasul
Kasımalieviç söz süylödü, andan soñ
«Joogazın güldögöndö» attuu dolboordun jetekçisine söz kezegin berdi.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Al dolboordun maksatı jönündö aİtıp kelip: ansız da kooz jeribizdin
güldöp körkünö çıgışı üçün bizdin
baldarıbızdın ülüşü çoñ, - dep, baldardı alkadı da, uşul konkurska aktivdüü
katışkan, süröt tartıp, ır, añgeme jazışkan baldar-kızdardın atın atap
öttü. Alardın iri aldında ele Taİır
uulu Akıltaİdın atın atadı. Sözün
k>

k>

bütürüp, jeñüüçülörgö sıilık ıigaruu
kezegi kelgenin bildirdi.
Oşondo ır jazuu boyunça baş baİge:
«Jaşıl-Nurabad şaarındagı «ManasAta» Uluttuk gimnaziyanın 1-klassının
eñ mıktı okuuçusu Taİır uulu Akıltaiga ıigarılat!» - dep jarıyaladı.
Dürkürögön kol çabuular çoñ zaldı
jañırttı! Aİrımdar kıİkırıp, ışkırıp da jiberişti.
Mındaİdı kütpögön Akıltaİdın ataenesinin közdörünön süİünüçtün ısık
jaşı kuyulup, uulun sahnaga uzatıştı.
Oşondo eldin aldında jöjödöİ
böjöİüp Akıltaİ koozdolup jasalgalangan, japjarık nurunan köz taİgılgan sahnanı közdöİ jönödü. Duuldagan
kol çabuulardan başı aİlanıp, kulagı
K>

K>

I

Yavltsk

Umay bala

tunup kalgansıdı. Kulap kete turgansıp, arañ kıbırap uşu turgan jakın
ele jerdegi sahnaga jetpey kelattı...
Anı jazuuçu agayı Rasul Kasımalieviç tosup alıp, eki koluna tak kötörüp,
duuldagan kol çabuulardın aldında
anın atı-jönün kayradan aytıp öttü...
- Men azır, - dedi dolboordun töragası
uzun boyluu jaş jigit, - sözdü Akıltay Tayır uuluna berem. Al sizderdin
köz aldıñızdarda özü jazgan «Joogazın
ırı» degen ırın körköm okup beret.
Akıltay mındaydı kütpösö da, tük
apkaarıgan jok. Ebelektey bolup, bayagı
miñ kaytalap esine tutkan ırdı aytıp
kirdi:
- Jaratılış
japjaşıl,
Eöñuluñdu kötöröt... dep baştap kelip, bir az tolkundana
tüştü da, tamagın jasap alıp andan
arı ulantıp ketti:
Jaz
kelgende ailana,
Koozdukka
bölönöt.
Joogazındar
jadırap,
Baarı
tegiz guldöptur.
Suluuluk berip toolorgo,
Aylananı
turdöptur.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Taazim kılıp iyilip,
Jıttap kördum akırın.
Kanday kooz guldör - dep,
Sezildi eñ jakınım...
Üzgönum jok birin da,
Soolup kalat sebebi.
Guldör tursa körk berip,
Tiet bizge keregi.
Tentek
baldar
şoktonup,
Tepsep, uzup salbasın.
Joogazınday kooz gul,
Köpkö ölböy jaşasın!..
Jüzdögön alakandar jamgır jaagandaİ şatırata çabılıp, teatrdın içi
duuldap turdu...
Başkı baİgege degen japjañı «Noutbuk» kompyuteri aldına koyulup, Akıltaİdın kuçagına gül kuçaktatıştı.
Anan da Isık-Kölgö ata-enesi menen
es aluuga joldomo koşo berildi. Andan kiİin Akıltaİdın bul iİgiligin kuttuktoo üçün, al okugan mektebinin direktoru Anara Aİtbaevnaga, okuu
bölümünün başçısı menen klass jetekçisi Kaİırgülgö söz berildi. Alardın
ar biri özünçö maktoo sözdörün aİtıştı
Yavltsk

Umay bala

da, mektep direktoru mektep keñeşinin
jañı çeçimin jarıya kıldı:
«Jıl
boyunça
okuudagı
iygiligi,
tartibi
jana
bugunku
«Joogazındar
guldögöndö!»
attuu respublikalık
konkurstagı
mıktı
iygiligi
uçun Jaşıl-Nurabad
şaarındagı
«Manas-Ata»
Uluttuk
gimnaziyasının
1-klassının
buturuuçusu Tayır uulu Akıltayga «Super-okuuçu» degen naam berilsin!»
Mektep direktoru Anara Aytbaevna
uşul jarıyasın okudu da, Akıltaydın
koluna «Super-okuuçu» attuu Ardak diplomun tapşırıp, kuçaktap betinen
süydü.
«Super-okuuçu! Ooba, Akıltay - Super-okuuçu!»
Jüzdögön alakandar dagı dele çabılıp jattı...

Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Keremet Ktsn ene!
Keremet Köl ene!

Açık

turgan terezeden «şau...
şau... şau... şau!..» etken köl
tolkundarının dobuşu ugulat...
Tayır murdun bıypıytıp, beymaral uktap jatkan uulun karap içi eljireyt. Uulunun iygilikteri bolboso,
kölgö kelet bele bıyıl, kuday bilet
ele. Kançalık araket kılganı menen,
kança jıldan beri kele elek kölgö mintip Akıltayı alıp kelip oturat...
Bügün ekinçi tañdı tosup oturuşat
köl jeegindegi kooz pansionatta.
Tayır turup, terezege jakın keldi.
Terezeden köykölüp köl körünöt. Uyasınan erte kötörülüp kelatkan kündün nuru
Köl enenin közdörünün kirpigindey çaçırayt. Anan Kün jarıktık köldün
küzgüsünön çagılışıp, eköö bolup kalganday körünöt. Ekinçi Kün köldün jıbıragan miñ san tarmak tolkundarına
aralaşıp, çoktoy kızarıp, erip baratkanday balkıyt... Aylanası birde jaşıl, birde kök bolup türlönüp, birde
kızıl, birde sarıga özgörgön kün nurları közdün joosun alat. Tayır mın212
Yavltsk

Umay bala

dai süröttü kandai gana sürötçü bolso
da tartuu kolunan kele albastaİ körüp
suktanat, tolkundanat... Kaİra uuluna
karaİt...
- Saule, balañdı oİgotçu, - deİt akırın, «oİgonup ketet» dep özü da saksaktai şıbırai unçugup.
- Koİçu, uktasın... Keçee keçke suuda
balıktaİ oİnop jatıp çarçadı belem...
- Uİku tabılat... Karaçı, mobu Köl
enenin keremet sürötün! Mındaİ kooz
süröttü kündö ele körö berüügö mümkün
emes! Oşonu körsö bolboİt bele...
Bul sözgö Saule dagı kızıgıp, terezege bir az telmire kaldı da:
- Iras ele. Kündüz dele uktaİt da...
Saule uulun uurtunan süİüp oİgottu...
- Kölgö tüşösüñbü, uulum.
- Ooba... - deİt közün açpaİ jatıp
Akıltaİ.
- Karaçı sendeİ bolup kölgö kirinip
jatkan Kündü... - deİt atası arı karagan boİdon.
- Kün dagı kölgö kirinebi, ata? deİt uulu közün ukalap tura kelip...
Anan atası körsötkön taraptı kızıga
karaİt...
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Anan üçöö eerçişip, köl jeegine
jönöştü. Tayır menen Saule birden
çumkup çıktı da, köldü jeektep, kum
menen basıp jürüştü...
Köl jeegi een ele. Oşondogu erkin
çabaktar köldün ar kay jerinen sekirip çıga kalıp, sekirip kayra kirgen
jeri üy tigip teptegerek bolup, kooz
mayda tolkundarın kaltırıp, kayradan
jok bolo kalışat... Ana, bierden, tierden, tetigi jerden... Kanday gana sonun!
Mındaydı kim körgön?!
Tayır köldün betin karap telmiret.
Jön ele telmirbeyt. Aga tabınat, sıyınat, jügünöt, içinen tilenet, suranat,
jalınıp - jalbarat...
«O, Köl ene! - deyt eegin kıbıratıp».
- Sen kaçan, kantip jaralganıñdı
eç kim bile albayt!
Senin sırıñ da, sıykırıñ da, tabışmagıñ da oşondo!
Sen kanday keremetsiñ?!
Saga jer betinin kaysı gana jerinen bolbosun adamdardın aşıgıp kelişinin sırı emnede?
Sen kanday suluusuñ?
Sen kanday uluusuñ?
Sen kanday tereñsiñ?
Umay bala

Sen kandaİ tabışmaktuusuñ?
Sen mındaİ jıluuluktu kaİdan aldıñ?
Sen mındaİ suluuluktu kaİdan aldıñ?
Sen mındaİ tereñdikti kaİdan aldıñ?
Suluuluguñda emne sır bar?
Tereñdigiñde emne sır bar?
Jıluuluguñda emne sır bar?
Tuzuñda emne sır bar?
Saga balam keldi, o Köl ene?!
Balamdı koldo!
Keremetiñe bölö!
Küç-kubat ber!
Denesin da, jandüİnösün da tazart!
Suluuluguñdu ber, uluuluguñdu ber,
balama!
Suuñ menen darıla!
Keremetiñ menen darıla!
Jıluuluguñ menen darıla!
Tuzuñ menen darıla!
Tereñdigiñdeİ tereñ kıl balamdı,
suluuluguñdaİ suluu kıl balamdı!
Uluuluguñ menen uluu kıl balamdı!
Sürüñ menen koldo! Sırıñ menen koldo!..
Enesi ekööbüz senden oşonu tileİbiz!
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Jalınıp-jalbarabız, o Köl ene!
Tilegibizdi kabıl kıl jaratkan!
Oomiİin!»
Uşintet da, jüzünö bata tartat.
- Ata, - deİt Akıltaİ, - jürüñüz,
tetigi apakaİ kaİıñdardın arasına
«fizzaryadka» jasaİlı...
- Jaraİt...
Üçöö öİdörööktö kırkalekeİ tizilgen ak kaİıñdardı közdöİ tizile çurkap kelişti. Aldıda - Taİır, ekinçiSaule, Akıltaİ böjöİüp, artta. Kudum,
tañ erte denesin çıñap jürüşkön sportçulardaİ kaz-katar tizilişip çurkap alışkan. Ak kaİıñdar aİlananın
körkünö körk koşup, saamaİ çaçtarı
tögülgön suluu kızdardaİ suİkaİışat.
Kök tiregen biİigin aİtpa. Şıñga boİk>

k>

|

luu suluu kızdardai tüzdügün aitpa!
Üçöölöp, Taİırdın körsötüüsü boyunça türdüü könügüülördü atkarıp jatıştı...
Ak kaİıñdardın köİkölgön jalbıraktarının arasınan kündün kirpikteri çaçıraİt. «Kandaİ gana keremet nurlar!» - deİt Taİır, oyu obolop.
«O, uluu Kün! - deİt Taİır bayagı
ele tolkundoosu denesinen tarkabaİ,
seziminen kaİtpaİ, küngö jüzün tosup.
Umay bala

- O, Kün ene! Sen jer jüzün, meyli janduu bolsun, meyli jansız bolsun, baarın
jıluuluguñ menen, kasiettüü nurlarıñ
menen, suluuluguñ menen ırıskıga bölöp
kelesiñ. Oşolorgo koşup, menin mına
mobu erbeygen balamdı da ırıskıña
bölö... Suluuluguñ menen, jıluuluguñ
menen, nurlarıñ menen kaytkıs küç-kubat ber, tazalık ber, özüñdöy öçpös ömür
ber, tügönbös bak-taalay ber, böksörbös
den sooluk ber, kemibes ırıskı ber! O,
Kün ene! Tilegimdi kabıl kıl, ünümdü
uk jaratkan!»
Kayradan eç kimge bilgizbey jüzünö
bata tartat.
- Tamak içer ubakıt boldu, - deyt
eskertip Saule.
- Tamak içip alıp, kölgö tüşöbüzbü?deyt Akıltay aşıga.
- Anançı...
- Ur-raa!..
«Uşul bergen baktıñdı kut kıl, o
jaratkan!» - deyt içinen Tayır, dagı
dele bayagı oyunan arıla albay, eegin
kübürötüp.

Sulayman Rısbaev

Akıltay

Jör&tsnçts

oorup kaldı

Akıltaİ

erteñ menen talmoorsup
zorgo oİgongon. Tüştön kiİin
başı oorup, eti ısıp çıktı.
Keçinde bütkül denesi ot menen jalın
bolup töşökkö jatıp kaldı. Töşögünö
batpai oonalaktait, balıktai tuilap
çabalaktaİt. Kudum köl jeeginde çabak
urup süzüp jürgöndöİ, kudum ısık kumda ısıgına çıdabaİ oonalaktap jatkandaİ, kudum ak kaİıñdardın arasında taştan-taşka sekirip ulaktaİ oİnop
jürgöndöİ...
Taİır baya ele sanatoriyanın vraçın
izdep ketken. Kele elek. Tünkü küzötkö
turuşpaİt körünöt, bularıñ. Bolboso
Taİır, jok degende, emçi kızdardan
biröönü bolso da eerçitip kelbeİt bele...
Saule sülgünün bir uçun muzdak suuga nımdap, Akıltaİdın çekesin sürtöt,
bir uçu menen özünün köz jaşın sürtöt...
- Altın balam aİ! Altın balam aİ!
Suk tiİdibi saga, je suuk tiİdibi...
Aİlanaİınım aİ!..
Çabalaktap jatkan uulun karap, jalınıp-jalbarat, jaratkandan uulunun
janın suraİt...
Yavltsk

Umay bala

- «Umay enesi koldo» - dep miñ kaytalayt... Köldün çekesinen alıstabay,
kızıl kumduu tunuk jeekte uulunun balıktay süzüp keçke oynop jürgönün elestetet... Oynop-külgönün esteyt, süylögön
sözdörün esteyt.
Kölgö jañı kelgen künü bat ele suuga tüşküsü keldi da bala neme. Kayrakayra: «Kaçan kölgö tüşöbüz, ata? Kaçan kölgö barabız, apa?» - dese, Tayır:
«Kün bir az salkındasın, balam. Azır
ayabay ısıp jatpaybı. Keçki salkında tüşöbüz» - dese: «A-a, azır emne,
köl dagı ısıkpı, birtike muzdaganda
tüşöbüzbü?» - dep küldürgönün esteyt...
Bala degen bala da. Kızıgıp, aşıgıp jatat da, bat ele kölgö süzgüsü kelip jatat da... Atası menen apası tüşkü
ısık bir az salkındasın dep, bala nemenin aşıgıp-şaşıp jatkanı menen
işi kança...
Baarınan da, Nurabaddan joldo kelatkandagısıçı.
Atasının apakay «Mersedes» maşinası orto ıldamdıkta ele kelatkansıyt. Adegende Çüydü basıp ötüp, Boomgo kirgende ele Akıltay: «Ata, kaçan
jetebiz?» - dey baştadı. «Azır, balam,
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

tetigi buruluştan ötsök köl baştalat»dedi Tayır. Atası aytkanday dalay buruluştardan ötüştü. Kayra ele: «Apa,
kölgö kaçan, jetebiz?» - dey baştayt.
«Az kaldı, balam» - deyt Saule.
Bir kezde Balıkçıga jete kelişti. Andan ötö bergende köldün jeegi
köründü.
«Anakey, köl. Karaçı? Kooz beken?»dedi rulda baratkan Tayır, Köldü közdöy
kolun jañsap...
«Oo! Jaşa!» - dep kol çaap, süyünüp
ketti Akıltay.
«Isık-Köl» degen uşul balam», dedi Saule.
«Al emne, çın ele ısıkpı? Ipısık
kölbü?» - deyt ünü dirildep, közdörü
çekçeyip Akıltay.
Al: «Suluu-Köl» degen maanide aytılganı» - dep tüşündürüügö arakettenet Tayır. - İlgeri kırgızdar köñülünö
jakkan, suluu körgön kölün oşentip
«ısık» dep atap kelişken...
«Tüşündüm» degendey başın iykeyt
uulu: «Men kaçan jetebiz, kaçan jetebiz dey berip «Şirek» filmindegi
eşekke okşop kaldım go, ata» - deyt
bir kezde.
Yavltsk

Umay bala

Anın bul sözün ugup baarı külgön...
Emi mintip, emne bolup oorup kaldı,
belgisiz. Miñ külgön külküsünün biri
jok, mintip alapaİın tappaİ jatat...
Saatka közü tigilet Saulenin.
Tünkü on eki jarım...
«Vraç degenderiñ kırılıp kalganbı» - dep oor üşkürünöt janın koyörgo
jer tappaİ Saule. Ene da.
Añgıça, daliste kelatışkan adamdardın dabışı uguldu. Taİır bir emçi
kızdı eerçitip kirip keldi. Kız kelip ele eerdi kebersip es-uçun bilbeİ
çabalaktap terdep jatkan balanın kebetesin körüp:
- Ejeke, emne boldu uuluñuzga? - dedi
sılık-sıpaa kaİrılıp. Anan joop kütpöstön ele, balanın çekesin karmap körüp, temperatura çenegiçin koltuguna
saldı.
Saule ıİlagısı kelip, eegin zorgo
kıbırattı:
- Kün ötüp ketti okşoİt, aİlanaİın... Keçke suudan çıkpaİ jatıp...
Kayaktan da keldik ele...
Anan emçi kız suragın baştadı:
- Kustubu?
- Ooba, bir az kustu...
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

- İçi ötkön jokpu?
- İçi da öttü...
- Başım oorup, aylanıp jatat - degen jokpu?
- Başım oorup, aylanıp, közüm tumandap jatat - dep kerebetke başın
koygon boyunça uktap, oygonboy jatat...
Üç saat boldu...
Bir azdan soñ emçi kız temperatura
çenegiçin alıp karadı:
- «40» eken, - dedi tınçsızdana. Kün katuu ötüp ketken... Uktap jatıp
ar nerseni süylögön jokpu?
- Ooba, çabalaktap jatıp, tüşünüksüz
nerselerdi süylöp...
Saule sözünün ayagına çıkpay, közün
sülgü menen sürttü.
- Azır mınday kılalı, - dedi emçi
kız Tayırga kayrılıp, - balanı beline çeyin çeçindiriñiz. Salkın bolsun,
fortoçkanı çoñ ele açıñız. A, siz, dep Saulege kayrıldı, - siz tezinen bir
az tuz koşup bir çını muzdak mineral
suusun dayardañız. İçirüügö araket kılalı... Bul dagı jakşı jardam beret.
Akıltayga suu içirüügö kılgan araket tekke ketti. Anan emçi kızdın
keñeşi boyunça Akıltaydı «jürögünö
Yavltsk

Umay bala

küç kelbesin» dep, oñ kaptalına jatkırıştı da, denesin muzdak suuga çılangan sülgü menen sürtüşüp, çekesi menen jelkesine basıştı.
Emçi kız balanın akıbalın karap,
jarım saattaİ oturdu da:
- Uktaİ bersin. Eki-üç saattan kiİin jakşı bolup kalat. Esine kelgende
sözsüz tuzduu mineral suudan içirgile,
e, eje. Erteñ menen vraçtı eerçitip kelip ketem. Jakşı jatıñızdar, - dedi
da, kezmetçi vraç şaşılış iş menen
bir jakka ketkenin, özü jañıdan gana
iştep jatkanın, eç kandaİ darısı jok
kelgenin aİtıp keçirim suradı da, turup, keterin aİttı...
Emçi kızdı uzatıştı da, Taİır da,
Saule da uİkunu unutuşup, Akıltaİdan
eki közün alışpaİ tün jarımına çeİin, oturuştu.
Kantse da: «Külkü menen uİkuda ar
jok» - dep koyöt emespi. Tün oogondo
Taİır közü ilinip uktap ketti. Saule
uulunun erinderin suulangan kebez menen bir sürttü da, fortoçkanı jaap
koyup, al da ürgülöp ketti.

Sulayman

Rısbaev

Jör&tsnçts

Umay balanın kelişi
ün oogon kezde esine bir kelip
kayra kelalbay, ot menen jalınga denesi çıdabay, dagı ele çabalaktap jattı Akıltay. Isık kumda
oonap çabalaktap jatkanı esine bir kelip, bir ketet. Isık kumdan kaçat, kaça
albayt. Isık kündön kölökö izdeyt,
tappayt. Denesi kuykalanat... Jardam
surayt kimder biröödön... Al kelbey
keçikkensiyt...
Kolu-butu baylanıp,
tigi ele turgan kölgö jetalbayt... Çabalaktap, suu izdegen balıktay çañkap,
jeekte kumda jatat. Kudum, suudan çıgıp kurgakta kalgan balıktay sezet özün.
«Umay dosum... Umay dosum... Jardam
ber... Küyüp baratam, jardam ber» - dep
aytayın deyt. Ayta albayt. Erinderi
çaptalışıp, kıbırata albayt...
Bir kezde erinderin kimdir biröö
nımduu kebez menen sürtköndöy boldu.
Battaşkan erinderi jumşap, biri-birinen boşodu. Kıbıratsa kıbıraganday
boldu. Akıltay bayatan miñ iret aytkısı kelgen sözün kaytalap kirdi.
«Umay dosum, Umay dosum... jardam
ber... Umay dosum, jardam ber... küyüp
baratam... örttönüp baratam».

T

Yavltsk

Umay bala

Bölmö tınç ele. Taİır da, Saule da
kerebettin biri başında, biri ayagına
jölönüp uktap jatışkan.
Az ubakıt ötkön jok, terezenin fortoçkası kıİç ete açıldı. Biröö üİdün
jarıgı tüşkön terezenin tübünö kelgendeİ boldu. Bul - oor abalda jatkan
dosu Akıltaİga jardamga şaşıp kelgen Umaİ bala bolçu. Uçuuçu kilemin tereze tübündögü düpüİgön kalıñ alçanın
üstünö kaltırıp, terezeni açıp kirip
kelatkan. Saule - ene emespi, «kıİç»
etken fortoçkanın ününön oİgonup ketti. Bölmö kadimkideİ ele jarık. Tünkü
şam küİüp turat. Birok terezeni kim
açtı... Al öz közü menen mına azır bolup jatkan keremet okuyanı körüp turdu.
Adegende «tüşümbü» dep oİlop, közün
çala açkan boidon, tereze «kıiç» ete kaira jabılıp, moitoigon kızıl jüzdüü
bala kirip, anın dubal tübündögü kerebette jatkan Akıltaİdı közdöİ akırın tüşüp kelgenin, kerebettin çetine
oturup, kolu menen Akıltaİdın denesin
başınan ıldıİ sılap, «kirenelep»
jatkanın, je tazalap jatkansıp sılaİ
baştaganın, kirpikterinin arasınan
körüp turdu.
Sulayman Rısbaev

Jör&tsnçts

Anan Saule özün oygoo ekenin sezgen
soñ, emne kıların bilbey, je kıykırıp iye albay, erinderin bekem kımtıp, unçukpastan dale bolso bürüşüp
jata berdi. Kolunun uçun kıbıratkandan korktu, mümkün kıbıratayın dese
dele, kıbırata almak emestir. Kim bilet? Denesi kaltırap çıktı. Tayırdı
oygotoyun dep da, ordunan tura albadı.
Anısı, balkim, mınabu köz aldında
bolup jatkan keremet okuyanın taasirinendir? Çın ele, kandaydır bir keremet küç anı kıymıldatpay karmap
turgandır...
Umay bala da tigiler bar eken, jok
eken dep da sezip koyboy, alar menen tük
işi jok, bir neçe iret Akıltaydın dene-boyun tazalap çıktı. Ottoy jangan
denesinin ısıgın kuudu. Köp kündön
berki ar kimdin közünön tiygen «suktardan» tazaladı.
Ar kimdin ar türdüü sözünön kirgen
«kirenelerden» arılttı.
Akıltay munun baarın tüşündö sezip jattı. Al çabalaktap kıynalıp
uktap jatsa da, kantip Umay dosu uçuuçu kilemine tüşüp alıp jardamga kelgenin körüp turdu. Al keldi da, kile226
Umay bala

min üstünö kalap kölökö kılıp, ısık
ot çaçkan kündön kalkaladı. Kumdun da
ısıgı ketkensip, buttarı küİüp ısıganı bir az toktodu. Anan jeekke akırın
jılıp jetti da, kölgö tüşüp balıktan
beter süzüp ketti. Isıktan denesi suup,
köşülüp jırgap kaldı.
«Iras bolbodubu, Umaİ dosum, ırakmat saga! Sen kelbeseñ, ısık kündö,
ısık kumda örttönüp keterime az kalbadım bele...»
Umaİ bala koştoşup kete turgan boldu.
Oşol kezde kölgö kelatkan bayagı jazuuçu agaİdın karaanı körünöt. Aga kol
bulgalap kıİkırat Akıltaİ:
- Agaİ?! Rasul Kasımalieviç! Mına,
bayagı sizge aİtkan dosum. - Umaİ bala
keldi. Silerdi azır taanıştıram...
Biyakka keliñiz!
Bolboİ ele Umaİ bala koştoşup kete
turgan bolot.
«Men şaşıp jatam, Akıltaİ. Men
keteİin... Başka künü...» - dep kol bulgalaİt...
Oşo kezde Umaİ bala Akıltaİdın denesin dagı bir iret tazaladı da, kete
turgan boldu. Al Akıltaİdı meerim
Sulayman

Rısbaev

Jör&tsnçts

tögö soñku iret karap alıp, terezeni
közdöy jıldı. Adegende, kerebettin
başın basıp, anan terezenin kırına
çıktı. Açık terezeçege jetti da, çıgıp karañgıdan körünböy kaldı.
Terezenin pardasının etegi bir azga
delbirep turdu.
Oşondon kiyin gana Saule uykudan
oygongonsup, közü çayıttay açıldı.
Emeleki okuya je tüşübü, je öñübü, akılı jetpedi. Biröö mınday keremetti
miñ aytsa da işenbes ele go. Birok közü
körüp turganınan ulam argasız işeneyin dep da işene albay, esi ketip oturup
kaldı.
«Bul emne degen keremetiñ, o jaratkan! - dey berdi Saule dagı ele közünün
jaşı on talaa bolup. - Eger alçu
bolsoñ al meni! Ayaçu bolsoñ aya, balamdı. Jakşılıgıñdı beri kıl, jamandıgıñdı arı kıl. Saga gana tabınam,
saga gana jalınam, saga gana işenem, o
Jaratkanım!» - dey berdi eegi eegine
tiybey kübürönüp.
Oşentse da, ordunan tura albay, janagı keremet dagı da kaytalana turgansıp, tereze açılıp, janagı bala kayra
kirip kele turgansıp, bürüşö berdi.
Umay bala

Bir kezde Akıltaİ kolu-butun jıİnap, erinderin kıbırata:
- Apa, suu... suu... - dedi.
Oşondo gana denesine jan kirgensip, Saule ordunan ırgıp turdu. Kerebet
«kıİç» etkende, Taİır koşo oİgondu.
Oİgondu da, uuluna suu uurtatıp jatkan
Sauleni körüp, özünün uktap kalganına
uyalıp ketti.
Saule bolso Taİırga emne dep aİtarın bile albaİ, emelegi bolup ötkön keremet «emne degen keremet» ekenin bile
albaİ, al jakşılıkka kelgen nemebi,
je jamandıkka kelgen nemebi, ajırata albaİ, uulunun jıltıragan közün
körgöndö şoloktop ıİlap jiberdi...
Taİır bolso, emne bolup ketkenin
bilbeİ, seleİip katıp turdu...

Sulayman

Rısbaev

— "Beş.inçi

5-

^eltsm

«Balaga
agressiya
ulanuuda» je balalıktı korgoo jana
öntskttsrtsts komiteti
Şerinedegi

topolots

üz kelip, kızıl-tazıl jalbıraktar şaardı özgöçö körkünö
çıgarıp
jiberdi.
Aİrıkça,
şaardın çok ortosunda «Jibek jolu»
gülbagının kulpunup turgan çagı. Andagı ak kaİıñdar menen jaşıl karagaİlar ötkön-ketkendin közünün joosun
alıp, özünö argasız karatat. Aİrıkça,
tüştön kiİinki salkında gülbaktagı
orunduktar
boşoboİ
baldar
menen
çoñdordun köñül açıp es alar orduna
aİlanat. Mına uşul kezde toİlor da, al
turgaİ, ılaİıgın taap tamaşa kurup tamak içer şerineleşterdin şerineleri

K

Yavltsk

Umay bala

köböyöt. Şaardın restorandarı menen
kafelerinde oyun-zooktor kezek kütöt...
Bügün da uşul bulvardın jeegindegi «Han-Too» restoranında Tayır joro-joldoştoru, al iştegen ayıl çarba ministrliginin kızmatkerleri öz
ara şerine ötkörüşüp, küz mayramın
toskuları kelişken. Bolgondo da, üybülölörü barlar kelinçek-küyöölörü,
baldarı barları bala-çakaları menen
çoguluştu. Maanayları mayramdagıday,
ortoloru türdüü ookatka tolo, tamaktın
türlörünö üstöldör kaykalayt.
Aytmakçı, Tayır menen iştegenderdin arasında şaardık keñeştin deputatı Alımbek Şarşenbaeviç, içki işter ministrligindegi çoñ kızmatker
Kubat Kasımoviçtin ayalı Janarkül
degen taasirdüü adamdar iştey turgan. Eköönün teñ baldarı çoñ kızmatta
iştep, taasirdüü adamdardan deputattardın «Elita» degen mektepte okuşa
turgan. Alımbek Şarşenbaeviç menen
Janarkül İsaevalar maşinaların jiberip, baldarın özülörü menen restoranga ala kelişken.
Baldar emne, çoñdordun kıjı-kujusun tıñşap oturuşmak bele, kursakta231
Sulayman Rısbaev

"Beş.inçi

rın toyguzuşkan soñ, restorandın koroosuna çıgıp ketişti. Uluu-kiçüü
boluşup
jeti-segiz
bala
koroodo
jürüştü. Alardın içinen eki bala ataenelerinin aydooçularınan maşinalarının açkıçtarın alıştı da, eköö
eki maşinaga kirip oturuştu. Ruldu
oñdu-soldu burup, terezelerden bir nerselerdi süylöp katkırık salıp jatıştı. «Lang kruizerde» oturgan sarı bala
şaardık keñeştin deputatı Alımbek Şarşenbaeviçtin, al emi apappak
«Leksuzdu» oyunçugunday oynop oturgan
torsoygon kızıl toru bala içki işter
ministrligindegi beldüü kızmatker Kubat Kasımoviçtin uulu bolo turgan. Ataları da özdörünö okşoş, biri Alımbek
Şarşenbaeviç arıkçıray sarı kişi,
ekinçisi - kızıl jigit Kubat Kasımoviç. Eköö bügün restoranda da oturuştun
körkü bolup, sözdü birinen biri jula
kaçışıp, çer jazıp oturuşkan.
- Aktan, sen maşina ayday alasıñbı?dep terezeden başın körgözüp, Nurkan
bajıldap jattı. - Meni atam piknikke
barganda aydatkan bolçu...
- Emne? Sen «Lang kruizerdi» aydap
kördüñbü? - dep tañ kalgansıp, közü
çekçeydi Aktan.
Yavltsk

Umay bala

- Ooba, da... Emne eken?
- Anda aydap körçü...
Maktangan Nurkan Aktandı özünö çakırdı. Aydooçunun jogunan paydalanıp ot aldırdı da, zor maşinanı ordunan jıldırdı. Ildamdıgı tez maşina
gazga balanın butunun başı tieri menen oktoy alıp uçkan boyunça ketti...
- E-e-ey! Öldük! - dep jiberdi Aktan.
- Korkpo-o! - dedi anda, özü korkup
baratkanı menen bilgizgisi kelbey Nurkan.
Birok Nurkan korkkonunan tormozdu basam dep, gazdı dagı bir iret teep
aldı ele, maşina alıp-uçkan boyunça
aleki zamatta ıldıykı köçögö jete
bardı. Svetofor kızıldı körsötüp turgan. Añıldap kelatkan çoñ maşinanı
körüp, arıtan ötüp baratkan jeñil maşina jol boşoto berdi. Çoñ maşina
andan ötüp, kiyinki kvartaldı közdöy
sızdı.
Kün batıp, baya ele keç beşim bolup
baratkan. Köçö, kuday jalgap, een bolçu. Kapkara «Lang kruizerdin» çoñ ıldamdık menen kelatkanın körgöndör aga
joltoo bolboy jol boşotup jatıştı.

Sulayman

Rısbaev

"Beş.inçi

Añgıça, jolunan çıga bergen avtobustan buİtaİm - dep, arı barıp kaptalı
menen çon kara bakka jarmaşa tüştü.
«Kars» etip çıkkan katuu dobuş turgandardı seleİtti. Kaalga şart açıldı da,
tompoloñdogon bir bala kaçıp çıgıp,
bakırgan boİdon arı ketti. El aga emes,
rulda bekem jarmaşıp, oozu-murdu kanjalagan ak sargıl balanı maşinadan
alıp çıgıştı.
Köpçülüktün içinen bir kara köz aİnekçen kişi suurulup kelip, balanı
kuçaktagan boyunça elden oolaktadı.
- Kaçkıla... Men atasımın... Maşinanı karap turgula... Munu oorukanaga
jetkirip kaİtıp kelem... - degen sözün
ugup, «atası tura beçara - deşti turgandar. Kara köz aİnekçen» kandaİ maşinaga tüşüp, kayakka ketkenin da turgandar baİkabaİ kalıştı...
Restoranda duuldagandar korkkonunan
közü çekçeiip, eegi eegine tiibei emne
dep aitkanın tüşündürö albai süilöp
jetip kelgen Aktandan «maşina avariyaga uçuraganın, Nurkan maşinanın
içinde oozu-murdu kanap kalganın» gana
boolgolop bilişip, dürbölöñgö tüşüp
kalıştı zamatta.
Umay bala

Fizkultura

sabagında

örtünçü sabak fizkultura sabagı
bolçu. Fizkultura sabagı keede
mekteptin arı jagındagı tokoydo ötö turgan. Antkeni küzgü kün ısıkta mekteptin sırtındagı sport ayantında tizilip turuuga je oynoogo baldar
çıdabay ketçü. Oşon üçün fizkultura
mugalim baldardı dayıma tokoygo alıp
barar ele.
Baldar tokoygo barganda ele mugalim
kelgençe karagay-arçalardı aralap kuuşup-oynoogo ötüştü. Akıltay gana baldardın içinde jürsö da özün jalgızday
sezip, oyu başkada bolup eleñdep, emine kıların bilbey jattı. «Oyu başkaga koşulbagan adam - jalgız» degen
uşu tura. Anın oyunda baya künkü keçte
restoranda bolgon okuya, Nurkandın dayınsız jogoluşu turdu. Televizordogu
aga izdöö salıngan jarıyanı keçee keçinde ukkan soñ, ogo beter tınçı ketti.
«Atasımın» - dep alıp ketken boydon
jok bolgon belgisiz kimdir biröö balanı emne kıldı? Kayda alıp ketti eken?
Uurdalganına mına beş kün boldu!
Atası Tayırdan ukkanına karaganda
Nurkandın ata-enesi uulun izdebegen

T

Sulayman

Rısbaev

"Beş.inçi

oorukanası kalbaptır. Kokustan maİıp boldubu? - deşip «morgdu» da tintip çıgışıptır. Emne bolso da, beş
kündön beri, jok degende, je küİüntör
je süİüntör bir kabar jok.
- Bala aman ele boluş kerek? - degen
apası Saulenin sözün estedi Akıltaİ.
- Birok keptin baarı oşol aman ekendiginde jatpaİbı... - dedi aga karata
atası Taİır. - Kim al balanı uurdagan?.. Emne üçün uurdadı?.. Kaİda alıp
ketişi mümkün?..
Atası menen apasının oozunan ukkan
uşundaİ sözdör kiçinekeİ Akıltaİdı
çoñ kişideİ oİlonttu. Birok anın kolunan emne kelmek? Bir körgön korkunuçtuu filmdeİ ulam-ulam esteİ bergeniçi... «Oşentse da jön otura berüügö
bolboİt - dep oİlodu Akıltaİ, - Umaİ
dosuma aİtaİın... Umaİ dosum taap beret... »
Uşintip oİlop kelatıp, Akıltaİ
klasstaş baldardan bölünüp, tokoİ aralap ketti. Bir topko çeİin jügürüp bardı da, ortosu üi ordundai açık bolgon
jerge jetip, küİükkön kökürögün basıp
oturup kaldı.
Yavltsk

Umay bala

- Umay dosum, kel! Umay dosum jardam ber! - dep kübüröp jattı.
«Azır agay kelip izdeyt go» - dep da
oylop: «Umay dosum, erte kel, Umay dosum, jardam ber!» - dep artınan biröö
izdep kelatkansıp, akmalap karanat.
Köp dele ubakıt ötkön jok. Umay bala
bat ele uçuuçu kilemine oturup alıp kelip kaldı. Eköö köptön beri körüşpöy
kalganga sagınışıp kalıptır. Uzakka
kuçaktaşıp turuştu. Kudum jürögü,
tilegi bir egizderden beter, sagınışkanın özülörü da tuyup turuştu.
Jayında köldö ısıktın tabı ötüp
oorup jatkanda kelgenin estep, ayabay
ıraazı boldu Akıltay. Apasının kantip korkkonun aytıp bergeni özünçö ele
jomok boluptur.
Akıltay oşolordun baarın tökpöyçaçpay Umay dosuna aytıp berdi.
Umay bala Akıltaydın «Dosu köp
bala», «Super okuuçu» bolgonun, mıktı
ır jazıp çoñ meldeşte jeñip çıkkanın, çoñ bayge alganın kuttuktadı.
- Munun baarında senin jardamıñ
çoñ, dosum, - dedi Akıltay Umay balaga. - Men ar dayım bir iş jasarda
sözsüz: «Umay enem jardam ber! Umay
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

dosum jardam ber!» - dep daİım aİtam.
Anan baarı jakşı bolot. Oşol üçün
saga ırakmat, dosum» - dedi Akıltaİ
Umaİ dosun kaİradan kuçaktap.
- Jön-jaİ ele çakırdıñbı? - dedi
söz bütkönün tuyup Umaİ bala.
- Men seni ansız dele sagınıp,
süİlöşküm kelip jatkan ele. Birok
beş kün murda dagı bir kaİgıluu okuya
boldu... - dep Akıltaİ Nurkandın daİınsız jogolgonun bayandap berdi.
Oşondo Umaİ bala Akıltaİga mına
bulardı aİttı:
- Akıltaİ, - dedi al, - sen bul jakta jalgız ekeniñdi tüşünösüñbü? Sen
jalgızsıñ, anan da, alige kiçinekeİsiñ!
Senin koluñdan çoñ iş keleri ali aldıda! Seni çoñdor bala - dep balasıntat. Sözüñdü ukpaİt, uksa da işenbeİt.
Uluulardın bir kemçiligi uşul. Alar
özülörün akılduumun degeni menen, keede balanın akılı jetken nersege akılı jetpeİt. Alar oşonu da moyundarına alışpaİt. Oşondoİ bolgon soñ, saga
çoñdordon bir jardamçı kerek...
- A-a, bildim, Umaİ dosum. Bizge
jardam bolor adam Rasul Kasımalieviç
agai bolot, - dep aitıp süiünüp ketti
Yavltsk

Umay bala

Akıltay. - Emi sonun boldu. Emi baarın oñoy çeçüügö bolot.
- Balkim, oşondoy bolor. Men al
agayıñ tuuraluu dagı da köp nerse bilbeym da.
Umay bala Rasul agayına işenbey
jatkanına içi tarıy tüştü Akıltaydın:
- Jo-ok, anday debe, Umay dosum.
Al - abdan jakşı kişi. Aga işen. Al
sözsüz bizge jardam beret...
- Anda jakşı eken. Sen al agayıñ
menen uşular tuuraluu süylöş. Basa,
al agayıñ janagı Nurkandın uurdalganın, balkim, ukkan emestir?
- Balkim...
- Oşol üçün süylöşkülö da, bolgon
okuyanı maga bildirip tur...
Alardın sözü uşu menen büttü. Birok
okuya alardın oyunan da takır başkaça
ulandı. Çielenişken anık detektivge
aylandı...

Sulayman Rısbaev

'Beş.inş

«Balaga
agressiya
ulanuuda»
eçki tamaktanuudan soñ Akıltay
erteñki sabaktarına dayardanuu
üçün özünün bölmösünö jönögön.
Añgıça ele, televizordon özünö taanış
adamdın ünü ugulup kaldı. Taanış ün
anı özünö tartıp turup aldı. «Kim
boldu eken?» - dep argasız zaldın açık
turgan kaalgasınan baş baktı. Karasa,özünün süyüktüü jazuuçu agayı - Rasul
Kasımalieviç eken...
Süyünüp ketip:
- Apa, bizdin agayıbız, «Alippenin» avtoru Rasul Kasımalieviç süylöp
jatat! Kelseñiz! - dep kıykırıp jiberdi. Anın süyünüp çakırıp jatkanınan,
mektepte bolgon bayagı jıyında, andan
kiyin Opera-balet teatrındagı konkurstun jıyıntıgında körgön jazuuçu ekenin oylop, içip jatkan çayın kötörö
televizorgo keldi. Anın artınan Tayır
da kelip, sözünö köñül koyö karadı.
- Oşondon ulam, tüpkü kalkıbızdın
üçtön bir payızın eelegen baldarıbız
- özünün balalık baktıluu kuragın tatıktuu jaşap jatabı? - degen suroo argasız tuulat! - degen Rasul Kasımalie-

K

Umay bala

viçtin sözü Saulenin da, Taİırdın da
köñülün burbaİ koİgon jok.
- Baktıbekteribiz baktıluubu? Taalaİbekteribiz çın ele taalaİluu jaşap jatışabı? Alardın balalık baktıluu kuragında balalıgın önüktürö
aldıkpı? Balalıgın koopsuz kılıp,
korgoİ aldıkpı, uluular? Kün sanap
öz ölköbüzdö öz baldarıbızga argessiya
küç aluuda. Bazarda kaİır surap, baldarıbız köböİdü. Körüngöngö kul bolup, jumuşun kılıp, mektepke barbaİ
köçödö jürgön karoosuz kalgan balakaİlarıbız kança?! Bazarda araba süİröp,
körüngöndün batinkesin tazalap kün
körgön baldarıbız kança? Ata-enesi
kör ookattın aİınan jer kesip ketişip, körüngön tuuganının közün karap
talaalap kalgandarıbız, oşonun aİınan
kulça satılıp, üİ-jaİınan adaşıp,
tirüünün jetimi bolup, ata-eneleri baldarın, baldarı ata-enelerin tappaİ izdep jürgöndörübüz kança?! Bıİıl beş
miñden aşık baldarıbız mektepke tartılbaİ kaldı. Alar kaİda, emne kılıp
jürüşöt...
- Tuura aİtat! - dep sözdü koştop jiberdi Saule, - bizdin ministrlik emne
iş kılıp jüröt munu oilonboi...
Sulayman Rısbaev

'Beş.inş

- Kün sayın baldardı uurdap, satıp
akça tapkan zöökürlör köböydü. Mına
jakında ele «Han-Too» restoranının
janındagı okuyadan ulam, üçünçü klasstın okuuçusu uurdalıp, anı uurdagan
adam sımal zöökürlör balanın ata-enesinen jüz miñ som talap kılıp oturuşat... Bul - emne degen zöökürdük?! Munu
kantip tıyuuga bolot? Munu kantip aldın aluuga bolot? Oşol üçün Respublikabızda «Balalıktı korgoo jana anı
önüktürüü komiteti» tüzülüp, aga bilim
berüü, madaniyat, salamattıktı saktoo
sotsialdık önüktürüü jana da içki işter ministrlikteri birgeleşip iştebesek, biz öz ölköbüzdö özübüzdün baldarıbızdı korgoy albay baratabız!..
- Kapıray-ay-y! Çın ele, bayagı şerine künü jogolgon bala Alımbek Şarşenbaeviçtin balası oşol boydon tabılbay, emi mintip uurdagandar jüz
miñ som berseñ, balañdı taap berebiz dep jatpaybı!
- «Jüz miñ som!» - dep taktap suradı Saule?
- Ooba...
- Anı kantip... telefondon aytışıptırbı?
Yavltsk

Umay bala

- Ooba. Belgisiz biröölör eki-üç
kündön beri jan telefonuna çalıp jatışıptır. Bir kündö bir iret çalıp
koyöt eken... Kaİra çalsa kim ekenin, kaİdan çalıp jatışkanın aİtpaİ, öçürüp
taştaşat eken...
- Emi kantip tabışat alardı, beçaralar...
- Balkim, aİla jok, suraganın berip,
balasın ajıratıp alıp kalış kerek...
Başka arga jok...
Bul sözdör Akıltaİdın denesin
dürkürötüp, başın aİlantıp jiberdi.
Anı sezgensip, Taİır uulun özünö tartıp, erkeletip aldına alıp kuçaktap
oturdu. Alaksıtıp, tigi sözdön köñülün
burgusu keldi.
- Erteñ kaİsı sabaktar bolot, balam.
Dayardandıñbı?
- Ooba, mektepten da dayardanganbız.
Dagı da tapşırmalar bar?
- Kaİsılar?
- Orus tilden eki könügüü... «Matemden» bir masele, eki misal... «Adabiİden» bir ır jattoo... «İnglştan...»
sözdük..., anan «Doİtştan»...
- E, aİlanaİın balam... Alardın baarına kaçan ülgürösüñ? - dep çıdabaİ
Sulayman

Rısbaev

"Beş.inçi

ketti Tayır. - Kiçinekey balaga kündö
uşunça tapşırma berüü degendi kim oylop taap oturat?..
Saule aga karşı bolo mınday dedi:
- Ar bir sabaktın öz talabı bar da...
Demek, oşogo jaraşa tapşırma berilet da. Biz okugan jetimiş-sekseninçi
jıldardagı ayıldık mektepter emes da,
eptep-septep okutkan... Bular degen...
- Ooba, - dep jaktıra berbedi Tayır.
- Ar bir sabaktan kündö uşunça tapşırma atkargan balada den sooluk kalabı? Bizdin mektepteribiz baldarıbızga bilim berbey ele, tetirisinçe, alar
baldarıbızdın den soolugunan ajıratat go. Baldardın kitepterinin ele
salmagın karaçı. Ar biri jarım kilodon. Altı sabaktın altı kitebi ele
üç kilogrammdı tüzöt. Dagı da maydaçüydölörü kança? Kündö oşonço jüktü
kötörüp jürgön balanın dalısı kaykalap, jürök ooruluu bolup jatkan jokpu? Baldardı ayöo degen sezim bizde bolobu? Mına, mobul jazuuçu tuura aytat!
Balaga ar türdüü agressiya küçödü. Mına
uşintip küçtöp, keregi jok sabaktardı
kirgizip, keregi jok tapşırmalardı
berip zordop okutuunun özü anık agres244
Yavltsk

Umay bala

siya emespi! Bolgondo da, madaniyattuu
tsivildüü agressiya!
- Emne kıluu kerek anda? Balamdı
jakşı okutkan küçtüü mektepke okutam
degen özüñ! Anan küçtüü mekteptin talabı da küçtüü bolot da!
Saulenin bul sözünö ınanıp tursa da,
Taİır makul bolgusu kelbedi.
- Adam degeniñ rezina emes, çoyö berse
ele baarın batıra bergen... Je, üİlöİ
berse jel tolup çoñoyö bergen şar emes
da! Bir ubakta «tars» etip jarılıp
ketpeİt beken?! Temir dele jeşilet da.
Anan uşu tırmaktaİ bala oşonço jüktü
kötörö alar töö degen ministr jañılat...
Mektepke, körsö, çoñ reforma kerek...
Uşintip oİlop da, süİlöp da jatıp
uuluna meerimin tögüp karap turdu Taİır. Anın ötkön okuu jılındagı iİgilikteri, albette, baarın kubantıp
kelet go. Mekteptin «super-okuuçusu»
degen attı da oşonço tapşırmanı atkarıp okup jatıp aldı da... Oşentse da...
Anın bul oyun bilip turgansıp,
uulun erkelete karadı Saule:
- Oşol üçün uulum «Super-okuuçu»
da e! - dep kolunan karmap özünö tarttı.
Sulayman Rısbaev

'Beş.inş

- Jok, men buga okşogon zordukçul
bilim berüü sistemasına makul emesmin, - dedi Taİır baarı bir çeçkindüü.
Mındaİ masele akırı bir künü koyulup,
mamlekettik deñgeelde çeçilüüsü kerek!
Oşentse da, Taİır uulun jetelep,
anın bölmösünö jönödü. Aga kandaİdır
bir bolso da jardam berüünü oİlodu.

«Balats kerekpi?
Jtsz mits som...»
zır jan telefon degen jaİnap
çıgıp, eldin baarı birden-ekiden kötörüp kalgan çak. Mından
beş jıl murda jan telefon kötörgön
adamga tañ kalışçu elek, emi anısı
jok adamga tañ kalışçu bolduk. Birok
bir jagınan, telefondun baarı jakşı go, kimdi kaİdan, kaçan bolso taap
alasıñ, a keede anın azabınan, kaİda
kaçsañ da taap alışat... İşi kılsa,
bir aİda bir kat alışsañ, jañılık
bolgon çak eçak artta kaldı.
Emi oşol jan telefonuñ jan algıçıñdaİ sezilgen kün da bolot eken...
Telefonuñ «çır» etse, kim emne dep söz
aİtat - dep jürök zaarkangan da münöt
bolot tura. Mına uşu azır aİıl çarba

A

Yavltsk

Umay bala

ministrliginin beldüü bölüm başçısı,
Tayır menen jakşı ımalalaş kişi
Alımbek Şarşenbaeviç balasının bar
je jok dayının bilbey, on beş kündön
beri ubara. İçki işter ministrligindegi bölüm başçı dosunun kança araketi
tekke ketti. Emi uçastkalık militsiya
bölümünün közün karap oturgan kezi.
Bir aptadan beri ulam bir türdüü dobuş menen eki-üç kişi kezek-kezegi menen telefon çalat.
«Balañ kerekpi - jüz miñ som beresiñ...» - deyt da turat. Kim ekenin,
kayda ekenin aytpayt. Alımbek Şarşenbaeviç eki-üç kündö ele al belgisiz
adamdar suragan akçasın dayardap koygon. Birok kaçan, kaerden, kantip alışıp-berişerin aytpayt.
İİMdegi dosunun dele aylası ketip,
emne deerin bilbey kaldı. Eger kural
koldonup, «oper top» menen izildesek,
balanı mayıp kılıp taştaşabı - dep
korkot. Ayalı: «Aylanayın, balamdın
başı-közünön sadaga, berçi suragan jüz
miñ somun. Anan kiyin al mafiyanı taap
alışsa, taap alsın» - dep, köz jaşın
köl kılat. İİMdegi dosu bolso, kuralçan jaşıruun toptun Jaşıl-Nurabaddın kaerinde jaygaşkanın bilbey,
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

izdöösün ulantuuda. «Akçanı berip, balanı alıp jatkan uçurda «oper top» menen karmaylı» - deşip, anın stsenariyin tüzüp, katuu alektenüüdö.
Oşentip baş katırıp oturganda
Alımbek Şarşenbaeviçtin jan telefonu dagı da çırıldap kaldı. Bayagı
belgisiz adamdın ünü:
- Balañ kerekpi? - deyt öktöm ün menen...
Ününün «zoñk-zoñk» dep çıkkanına
karaganda, kurkuygan uzun boyluu, anan
da oroy kişi bolso kerek - dep oylodu
Alımbek Şarşenbaeviç.
- Ooba, aylanayın! Kim bolsoñ da balamdı aman-esen koluma sal! Kerek degen
akçañdı al. Men saga aytpadım bele...dedi ordunan tura kalıp.
Tigi ün kayradan kekeerdüü çıgat:
- A sen balañdın mayıp bolup kalışın kaalabasañ, İİMdegi dosuñ menen
baylanışkanıñdı toktot... «Oper top»
menen kural koldonup karmaym degen
oyuñdan kayt... Tüşünüp jatasıñbı?
Demek, bular baarın bilip algan
eken... Anday bolgon soñ, menin kim ekenimdi, emne kılıp jürgönümdön beri
bilgen adamdar bolgondon kiyin, demek,
Yavltsk

Umay bala

alar - uşul ele çöİrödö jürgöndör eken
go... Duşmanım alısta emes, janımda
ele eken go...» - dep oİlop, sögünüp aldı
Alımbek Şarşenbaeviç...
- Jok, dedim go, eç kandaİ andaİ
araketim jok. Maga balamdı aman-esen
berseñ boldu. Başkanın keregi jok...
- Çınbı?
- Çın...
- İşenbeİm...
- «İşen» - dep jatam go, aİlanaİın...
Alımbek Şarşenbaeviç emne bolso da işendirgisi kelet, birok maalımattuu duşman küçtüülük kılıp, anı
kündö bir maal kelekeleİ beret.
İçine sırın katkan dobuş dagı
ele sözünün uçugun aitpai, telefonun
öçüröt...
- Emne üçün mındaİ? Emne üçün jazıksız nariste azap tartat!? Emne üçün?
- deit başın mıkçıi.
Uşindaİ oor münöttördö Taİır kelip, köñülün suragan bolot. Suraganda emne, kolunan kelbegen soñ. Birok
«akılabın suragan - aİıktırganga
tete» demekçi, kolunan kelbese, oozunan
kelbeİbi - degen da bar emespi. Al tur249
Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

gay, çoguu iştegen adamdar çogulup akçalay karajat da toptop berişti.
Bul sözdördün baarın üygö kelgen
Tayır Saulege aytıp berip jatkanda,
anı bütündöy Akıltay uga beret. Ugat
da, aldırtan köz salıp, iştin jönjayın boljoldoyt:
- Balkim, bul jaşıruun top bayagı Jakunu uurdap ketken jer aldında
jaygaşkan mafiya tobu bolup jürbösün?
«Alardın biri Buurakan kanalına
tüşüp öldü. Kara «Audi» maşinası tabıldı» - dep teleden aytpadı bele? Demek, alar birotolo jok bolo elek turbaybı?! Bulardın mafiyası tuuraluu
İİM bilbeyt. Kayda jaygaşkanın andan beter bilbeyt... Bul tuuraluu Rasul
Kasımalieviçke aytuu kerek! Balkim,
Umay dosuma aytsambı? Umay dosu bayagı
Jakunu izdegen jerden izdep körsöçü...
Je, «oper top» menen barıp, oşol jerdi kural menen tintse bolboybu?.. - deyt
oyunda Akıltay.
Akıltay uşintip özünçö, çoñ kişiden beter, başın katırat. Oyunun ayagına jetpeyt...
Atasına aytsaçı? Jok, al tük işenbeyt. «Senin jumuşuñ emne? Koluñdan
emne kelet, balam. Anı koyup, sabagıñı
Umay bala

okuçu» - dep koyöt. Oşon üçün aga aİtpait... Aitaiın deit, aita albait...
Kitebin açıp oturup, oİluu telmiret.

«Bala tarbiyasına
revolyutsiya kerek!»
kıltaİ sabagına barıp kelet.
Atası erteñ menen mektebine
jetkirip barat, kaİra tüş oogon
kezde üİgö alıp kaİtat. Aga çeİin, sabagı tüş çende ayaktaİt, anan es-aluu,
tamak içmeİ... Tamaktan soñ, öz aldınça iştöö. Mugalimi jardam beret...
Antpese, kündö beşten kem emes sabak...
Baarınan toodoİ toltura tapşırmalar berilet... Alardın baarın ejeİdin kömögü-keñeşisiz atkarıp jetişe alışpaİt... Albette, bul şarttar
naçar, orto okugan baldarga ele emes,
jalañ «beş» degen baa algan, eñ mıktı,
«Super-okuuçu» degen Akıltaİ üçün da
kündö oorloşup kelet...
Balalık degen jalañ ele mildettüülüktön başı çıkpagan, okuudan başı
boşobogon, oyunga ubakıt tappagan, erteden keçke mugaliminin aİtkanın atkarıp, klass bölmösündö «kölöködö öskön

A

Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

güldön beter» ubakıt ötkörgön kurakpı?
Jök, al kezde bala erkin oylonup, tapşırgan işti kaaloosu menen atkaruuga
nieti-peyili tarbiyalanuuga ık aluusu kajet. Baarın dayar türdö üyrönüügö
emes, öz aldınça arakettenip, kızıguusu menen üyrönüügö bagıt alsa jakşı
bolmok?.. Emiteden atkaruuçulukka gana
könüp, kiyin uluulardın jetelöösünö
ık algan jeteleme adamdardan boluusunan emiteden saktap kalsak bolmok! Balanın kılık-joruguna jaraşa da anı
süyüü kerek. Al «bala degen baladay,
başı-közü çaraday» bolup, «aytkandı
tuura atkarıp, bergendi jep otura ber»
K>

/-'

k>

degendey gana bolso desek, anda kiyin
çoñoygondo korkok, jaltañ, oozunan çöp
alsa unçukpagan momun «koy-kişini»
gana tarbiyalap koyboybu?
Oylonuş kerek eken...
«Jaşıl-Nurabaddın mıktı mugalimi» degen uşul bizdin mugalimibiz
Kayırgül dagı özünün mugalimdik üçün
baldarga bilgenin üyrötüp, üyrötkönün
kayra küçtüü talap kıluu menen dalildegisi kelet... Bul degeniñ «eski mugalimdin eski ıkması» ekenin, jañı
mugalim menen gana jañı bala jañı za252
Umay bala

mandın ıgına könüp, aga jaraşa jañı
adam bolup ösüp çıguusu kerektigin eske
albagandıkpı? Ooba, azırınça oşondoİ
dese da ep bolot.
Anın üstünö, mugalimge ministrliktin özünün inspektorduk talabı da
oşondoİ! Andan başkaça kıluu bala
tarbiyasında revolyutsiya jasaganga barabar bolmok.
Anı kim oİlonot? Kaçan oİlonot?
Kim çeçet?! Kim bilet?
Oşentse
da,
kündördün
birinde
kütülbögön okuya boldu.
El üñülüp okup, kündö bir kütülbögön
okuyanı kütkön «Alibi» gezitine Rasul
Kasımalieviçtin «Bala tarbiyasına revolyutsiya kerekpi?..» degen makalası
çıgıptır. Ministrliktin kızmatkerleri, Pedagogika akademiyası baş bolup
radio-teleberüülördö uşul makala tuurasında kürü-küü sözdör jürö baştadı.
Rasul Kasımalieviç:
«Ala-tooluk
kırgız balasının keleçegi kandaİ bolorun oİlonuuga ubakıt jetti. Biz kırgız
balası emes, eç kimge keregi jok, «kosmopolit», «funktsioner», koomdun kiçinekeİ tetigi sıyaktangan pendeni tarbiyalap jatabız» - dep kelip, bügünkü
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

bizdin bala tarbiyasındagı programmabız, bilim-tarbiya jaktan kontseptsiyabız oşogo alıp bara turganın, al jaraksız köz karaş sözsüz jañılanuusu
zarıldıgın basa belgilöö menen özünün
jañıça «Tarbiya kontseptsiyasın» sunuş
kılıptır... Anın bul kontseptsiyası
tuuraluu ar kün sayın gezitterde, mektepterde talkuu jürgüzülüp, makalalar,
çoguluş-seminarlar bayma-bay ötüp jatıptır.
- Men munu eñ tuura sunuş - dep esepteym, - dedi üydö Saule, Akıltaylar
bolup keçki tamak içip oturuşkanda
Tayır. Dal oşol maalda televizordo Rasul Kasımalieviç jetektegen «tegereküstöl» berüüsü baştalıp kaldı.
...Misalı, kiçinekey baldarga kereksiz okuu sabaktarın kıskartıp, anın
orduna, emiteden ruhun tarbiyaloogo, bilimge, okuuga bolgon tabit-kızıguusun
östürüügö ılayık oyun-sabak keçe formasındagı köñül açuuçu, köñülün kötörüüçü, sezimin oygotuuçu jana başka okutuu-tarbiyaloo işterinin sistemasın
tabuu kerek. Antpesek biz, baldarıbızdı küçtöp bilimdüü kılabız dep jatıp, tarbiya berüünü unutup koyduk. Biz
Yavltsk

Umay bala

«bilimsiz adamdan emes, bilimdüü, birok tarbiyasız adamdan kork» degendi
esibizden çıgarbaİlı!..
...Uşundaİ söz jürüp jatkanda, baarı bir Akıltaİ tamagın tez-tez içip
öİdö turdu:
- E-eİ, şaşpa, kayakka... - dep Taİır
uuluna karadı.
- «Adabiİ okuudan» ır jattaş kerek...
- Emne degen ır?.. Şaşpaİ tamak
içip alsañ bolo...
- Toİdum, apa...
Uşintti da ordunan tura jönödü.
Saule keİip, Taİırga karadı:
- Jok degende, tamak içüügö balañdın
ubaktısı jok...
Taİır aga oluttuu unçuktu:
- «Ene til» degen sabak bar ele ilgeri. Al dagı daİınsız jogoluptur...
Azır baldarıbız eldin şirin tilin
süilöböi ele, mokok «kitep tilinde»
süİlöp kalıştı - dep üşküründü da,
mintti, - barıp jardam berip koİçu...

Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

Umay ene tuuraluu ır
aule Akıltaİının bölmösünö kelgende, al kitebin bir açıp, bir
jaap, közün juump alıp ır jattap divanda jatkan ele... Apasın körüp
tura kaldı da, kiteptegi ırdı eki iret
köñül koyup okup çıgıp, mintti:
- Apa, kitepti karap tekşerip tursañız. Men aİtıp köröİün.
Saule uulunun sergek mamilesine
ıraazı bolo, kitepti koluna aldı. Adegende ırdın mazmununa maani bergen
jok. Uulu aİtıp jatkan ır saptarın,
tuurabı, tuura emespi, közü menen eerçip, tekşerip oturdu...
«Umaİ ene» deİbi?..
Akıltaİ jattaganın tekildep aİtıp
jatkan:
«Şeİşembide surangan
Suranıçıñ kelçü kün.
Umaİ ene tilegin
Enelerge berçü kün...»
«Şeİşembi.» deİbi? - dep, dagı da
oİlonup aldı Saule.
- Basa, bügün şeİşembi emespi.
Şeİşembi künü enelerdin suranıçın
Umaİ ene berçü kün turbaİbı... Ooba,
düişömbü - düinönün bütkön künü, şei-

S

Yavltsk

Umay bala

şembi - Umay enenin künü» - dep, jañı
kelin bolup kelgen künü kaynenesi Taajı ene ırım-jırım jasap jürgöndöy
bolbodu bele... Oşol jañı kelin bolup
kelgen kün - şeyşembi künü turbaybı,
e...
Emi estedi oşonu.
«Oşonduktan bul kunu
Jaman sözdön alıs bol,
Kajılaşpay,
karmaşpay,
Kara kılday kalıs bol...
Bolo körbö adepsiz,
Sözdu suylö kaletsiz.
Jada kalsa, bul kunu
Kir da juubayt sebepsiz...»
Irdı Akıltay aytıp büttü...
Oşondo bayagı kölgö barıp, Akıltay
oorup kalgan tünkü bolgon keremet okuya
Saulenin esine tüştü... Keremettüü moturaygan bala kelip, Akıltaydı «darılap» ayıktırıp ketkenin, anın
baarın ıylap oturup Tayırga aytıp
bergenin, Tayır buga çeyin uulu «Umay
bala» degen sıykırduu bala menen joluguşup, dostoşup jürgönün, anın ba257
Sulayman

Rısbaev

"Beşinçi

arı - baya-gıda «Jaştık» muz tepçü
jaİına barganda boroondo jogolup, eki
kündön kiİin özü kelgeninde baştalganın estedi. Oşondo al Umaİ bala jana
anın Umaİ enesi menen jolukkanın,
andan kiiin bakçada jogolgon, kiiin
töröt üİünön almaşılıp ketken balanı
tabuuda da Umaİ ene jana anın balası
Umaİ dosu jardam bergenin, oşonun baarında Akıltaİ Umaİ bala menen baİlanışıp kelgenin estep oturdu.
«A-a, - dep oİlodu oşondo Saule, biz atalardan, enelerden kalgan ırımjırımdardı unutkan ekenbiz go, Taİır
ekööbüz. Oşonun baarın körüp-bilip oturup, jok degende, jaİkı es aluu kezinde aİılga çoñ ene, çoñ atasına barıp,
em-dom saldırıp koİgongo jarabaptırbız... »
Saule uulun kuçaktap erkeletip, betinen öpkülödü da, öİdö turdu:
- Azamatsıñ, balam. Kudaİım saga kubat bersin! Umaİ eneñ koldosun... Jakşı jatıp, jakşı tüş kör...
- Özüñüz dagı... - dep Akıltaİ dagı
apasının moİnunan kuçaktap jıttap
aldı.
Umay bala

Çots ata menen
çots enenin ketseşi
şol kündön bir az ötköndö Saule
uulun alıp, Teñir-Toonun kooz
toolorunun içindegi çoñ atası menen çoñ enesi jaşagan Miñ-Bulak ayılına kelip tüştü. Asmanı jakın çakan
ayıldın üstünön miñdegen jıldızdar
nurun tögüp, Akıltay menen apasın tosup aldı.
Bul jerden şaardıktardın çöntök
telefondoru tartpayt eken. Anın üstünö,
karıya kişilerdin anday telefondor
menen işi ança jok.
Bulardın bilinbey kelip kalışkanı Irıskeldi çoñ ata menen Taajı çoñ
enege kütülbögön süyünüç boldu. Amandıktı suraşışkan soñ, erteñ erte turup süylöşölü deşti da jatıp kalıştı. Bir gana: «Tayır nebereñerge tülöö
kılıp, bata berip koygula - dep jiberdi degenden başka söz aytpadı Saule.
Suykayıp suluu tañ da attı. Toodogu
mınday suluu tañdı Jaşıl-nurabaddıktar kün sayın körö berişpeyt. A
tünkü taza, koñur küzdün salkın abasınçı! Eh, deseñ! Mınday taza abaga tete da
darı bolorbu düynödö?!

O

Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

Eki karıya alıstan kelgen baldarı
menen kaytadan uçuraşıp, sagınıçtarın taratışkan soñ sözgö kirişti.
Akıltay çoñ enesi kaymaktan kömöp
kuyup bergen küzgü juuratka toydu da,
tura kaçıp eşikke ketti. Özü teñdüü
ayıl baldarı menen taanışıp, oynogusu keldi go.
Birok anın oyundagıday bolbodu. Bügün dem alış emes, birinçi kün emespi.
Baldardın baarı mektepterine ketişken. Özü teñdüü mayda baldar menen oyk>

/-'

k>

A

k>

noy albay Akıltay özün ıñgaysız sezip
ketti.
«Men teñdüü baldardın baarı mektepte okup jürsö, men apam menen ayılçılap jüröm» - dep namıstandı. Birok
ata-enesi aytıp jatsa anı atkarış kerek da... Oşentse da, bul sapar Akıltaydı kıyıktantkan dele jok.
«Umay enege arnap tülöö jasaylı»degeni anın dele köñülünö tuura kelgen
sıyaktuu...
Al ayıldın çañduu köçösünün başınan ayagına çeyin barıp, al turgay, arttagı döñgö çıgıp ketti...
Uşul maalda kelgen sebebin kaynenesine tüşündürüp, Saule jayında köldö
O

X

k>
Umay bala

jürgönündögü okuyanı, andan soñ keçee
ele biyakka kelerdegi dagı bir tabışmaktuu tuyumun aİtıp berdi...
Al tabışmaktuu tuyum bayakıda Akıltaİ «Umaİ ene» tuuraluu ırdı jattap
oturgan künü boldu bele...
Saule uktooçu bölmögö kelip, televizordon futbol körüp jatkan Taİırdı
kütpöİ ele töşögünö kıİşaya kalgan...
Negedir, büt denesi ımır-çımır tok
urgandaİ titiredi da, jürögü «bolk» ete
serpilip, bayagı denesinin dürkürögü
başına jetip, küçtüü tuyumga mıkçıla
kaldı... Emne bolup jatkanın tüşünö
berbedi, Saule. Közün irmebeİ jazdıgına oonadı. Üİ içi çırak jandırgandaİ jarık bolo kaldı. Kandaİdır nur
denelüü apakaİ ayalzatı köz aldında
turdu. Al: «Közümö arbak körünüp jatabı» - dep, bakırıp iİe albaİ, bakıruuga oozunan ün da çıkpaİ, bir keremet
küç anı toktotup turdu.
Nur denelüü ayal dagı dele mañdaİında turdu. Al adam bele, nur bele, kudaİ
aİ, karmasa kolu koluna urunar bele...
Kim bilet? Al erip baratkan kündün
nurunan tögülüp tüşö kalgansıp, Sauleni karap, adamça süİlödü:
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

- Sen menden kokpogun, balam, dedi bayagı nur denelüü ayal. - Men senin Umay eneñmin... Sen Akıltayıñdı
törögöndö, men özüm uşul öz kolum menen
törötköm, balam... Oşondon beri, balañ
menin közümdün aldında... Kiyin dalay
iret korgop jürdüm, sezbediñ. Bayagıda
boroondo adaşıp mayıp bolup kalarında da Umay balamdı jiberip saktap
kaldım. Anı da siler tük sezbediñer.
Jayında kölgö kelgeniñerde da kündün
tabı katuu ötüp oorup kalganda Umay balamdı jiberip, anda da çoñ kırsıktan
aman alıp kalgan elem... Siler, adamdar
köp nersege tuyumuñar jete berbegenden
ulam, köp nersege işenbeysiñer... Aldıda emne bolorun baamdabaysıñar... Oşol
üçün, men dagı da eskertip koygonu atayın özüñö keldim... Jaş bolso da, çoñ
kişidey akılı tetik. Akıltayıñdı
korgop jür, al alige jaş. Çoñdordun
oyununda jaştık kılıp, aldırıp koybosun... »
Oşentti da, bayagı nur eles da, tuyum
da jok bolup ketti.
Ekinçi iret körüngön bul sır anı ayabay oylontup, tün boyu uulunun janında
kuçaktap jatıp tañ atırgan...
Yavltsk

Umay bala

Taajı apa, Irıskeldi ata eköö özünçö süİlöşüşkön soñ gana, Sauleni çakırıp, mındaİ dep bütümgö kelişti.
- Men ötkön jılı ele janagı şaardık orus kıyal balama aİtpadım bele. Bu
balañar Teñirim özü bergen, Umaİ enem
özü köz salgan bala turbaİbı. Jaman
sözdön, jaman közdön saktap jürgülö
debedim bele... Sen balam, akılduu-estüü neme eleñ: mından arı emi esiñe
tüİö jür. Kudaİım özü közüñçö eki iret
eskertüü bergen tura...
Anan sözdün akırında Taajı ene
erteñki şeİşembi - Umaİ enenin künündö jeti kempir çakırıp, «Umaç
aş» jasaİ turgan boldu.

Umay enenin «umaç aşı»
maİ enenin «Umaç aşı» degenin Saule buga çeİin üç uktasa
tüşündö körgön emes. Şeİşembi künü erteñ menenki çaidan soñ üigö
altı baİbiçe kelişti. Alar üİdögü Taajı apa menen koşulup, jeti boluştu.
«Umaç aştı» bışıruunun tartibi da
uşundaİ eken. Oşentip alar çoguluştu
da, adegende Uluu Jaratkanga bagıştap

U

Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

kuran okuştu. Andan soñ, keñ suparanı
jayıp alışıp, ak undan bir tabak salıştı.
- Ey, şaardık kelin, - dedi ökümdüü,
birok nazik, jumşak ünü menen Saulege, balpaygan koñşu baybiçe. - Sen
köñül koyup karap, bilip al. Biz dele
bir kezde sendey suykaygan jaş kelin
bolçubuz. Emi mintip kemşiygen kempir bolduk...
Anın bul sözün başkaları koştop,
ızaluu külüp alıştı.
- Ömür - akkan suu degen oşo da, dedi Taajı apa. - Jaştık degen uçkan
kuş, koluñdan uçsa kayrılbayt... Kelgile, emese, uzun kündü kıskartpay da
baştaylı, baybiçeler!..
Taajı apa tigilerdin şaardık suluu
kelinine suktana süylöp atkanına bir
çeti içi tarıp, bir çeti çın ele ötkön
ömürünö suktanıp, kantse da ertereek
«Umaç aştı» ötkörüp jiberüünü kaaladı. Antkeni Saule uulu eköö: «Erteñ
kayra ele ketebiz» - dep jatışpaybı...
Baybiçeler berekelüü körüngön jüzdörünön meerim tögülö işterine kirişti.
Suparadagı bir tabak undu ortoloruna alışıp, suuga nımdagan alakanda264
Yavltsk

Umay bala

rına salıp umaçtap uşalaİ baştaştı.
Upadaİ appak un baİbiçelerdin kolunan
miñdegen maİda möndürlördöİ togoloktolup, suparaga tögülüp jattı. Birinen
sala ekinçisi tınbaİ kelme keltire
kübüröşüp, undu umaçtap oturganı Saulege da, eegin eki kolu menen tayanıp
közdörün jıltıratıp, köldölöñdö jatkan Akıltaİga da kızık köründü. Irıskeldi çoñ ata bolso kirip-çıgıp meşke
kiçineden ot jagıp «Umaç aştı» bışıruuga kamılga körüp jürdü.
Bir tabak undu baİbiçeler bat ele
umaçtap bütüştü. Andan soñ bıtıradaİ
üiülgön umaçtalgan undu emi jeti baibiçe koldorun suu mai menen mailap alışıp, kaİradan umaçtap kirişti. Anan
bıtıradai tögülgön maiga mailangan
umaçtalgan un kazandagı suuga tüştü.
Kazandagı suu bat ele borkuldap kaİnap çıgıp, öñü apakaİ çañgıl, üstünön
maİı kılgırgan, başkaça bir ajaİıp
şorpogo - «Umaç aşka» aİlandı. Baİbiçeler aga udaalaş Uluu Jaratkanga jalınıp, kelme keltirip jatıştı.
Irıskeldi çoñ ata bolso, kemegege
koİ köñdön tirelte kalap, kazandagı
aştı kaİnatıp jattı. Baİbiçeler çe265
Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

kelerinen terin kuyultup, jüzdörünön
kızılı tögülüp, tördö katar oturuşat.
Bir kezde baarılap: «Bıştı Umaç
aş, bıştı» - deşip bir bütümgö kelişti. Kazanga karap ireti menen birde jügünüp, ırasımın jasaştı. Anan
«Umaç aştan»
kese-kesege kuyuşup,
Irıskeldi aga uzakka kuran okudu. Kurandan soñ atayı arnap jasap jatkandan kiyin dep, adegende, Akıltayga
içirişti.
- «Bıssımılda - dep uurta», - dedi çoñ
apası Taajı, neberesine buyura süylöp,
çekesinen monçoktogon terin apakay
sülgü menen sürtüp jatıp. Anan özünön
özü kübüröp, Umay enege tabınıp kirdi:
- Oo, Uluu Jaratkan Alla!
Oo, kasiettuu Teñir ata!
Oo, keremettuu Umay ene!
Balama jar bolgula,
Balamdı
koldogula,
Ömurun berekeluu kılgıla!
Baktısın
toodoy
kılgıla!
Irıskısın
mol
kılgıla!
Jolunda toskon duşmanı bolbosun!
Kapıstan
kırsık
kelbesin!
Taalayına köz artkan içi tar bolbosun!
Balamdı el içinde kıbıratıp,
aman-esen koygula! 266
Yavltsk

Umay bala

dep, anan dalaİga kübüröp, bir nerselerdi süİlödü da:
- Oomiİin! - dep jüzünö bata tarttı.
Anı koştop, kalgandarı da bata kılıştı.
Anan baarı «Umaç aştan» birden
tabak içişip, artkanın
koşuna bala-çakanı tügöl çakırıp, baarın içip
bütürüştü. Akırında ar bir baİbiçe
uzak-uzak süİlöşüp, Akıltaİga bataların berişti...
Umaİ enenin «Umaç aş» degen keremettüü tamak uşuntip jasalıp, uşintip içildi.
Saule mındaİ nersenin kantip jasalganın körüp, anın emne degen ookat
ekenin da bilip alganına ayabaİ süİünüp
kaldı. Köñülündö jürgön bir nerse uşul uuluna baİbiçelerden bata alıp
alganına andan beter ıraazı bolup,
jeñildene tüştü. Degi ele, işke barıp,
kaira üigö kelgeninen başka eç nersege
işenbegen küİöösü Taİırdın da uşundaİ «mistikaluu» nerseni jasoogo uruksat berip, şaardan aiılga ataiın jibergeni üçün aga da abdan ıraazı boldu...

Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

- Men munu jakşı ele üİrönüp aldım, apa... Kiİin üİgö barganda da uşintip Umaİ enege arnap «Umaç aş» jasap,
Umaİ enesinin batasın nebereñizge alıp
berip tursam bolo berebi? - dedi bayatan
tartınıp, emne deİt - dep tükşümöl bolup turgan Saule.
- Ooba, - dedi Taajı apa. - Bolboİ
anan. Jakşı tilek kılıp, niet tüzdöp,
kez-kezde uşintip balama Umaİ enesinin batasın alıp berip tur. «Balama
batañdı ber, Umaİ ene» - dep...
Alar uşintip Umaİ enesinen bata
alışıp, şaardan apkelgen taksisin
çakırtıştı da, keç küügümdö süİüktüü
Jaşıl-Nurabad şaarına jönöp ketişti.

«Çotsdordun kebine
bala aralaşpayt...»
oldo Saule özünçö oİgo batıp, Akıltaİ özünçö kıyalga
çömülüp kelatıştı. Saule:
«Uşu balam çoñoİgondo kandaİ adam bolor eken, akıl-estüü bolso eken» - dep
oİgo batsa, Akıltaİ Umaİ dosu, Rasul
Kasımalieviç agaİı jana jakında jo-

J

Yavltsk

Umay bala

golup tabılbay jatkan Nurkan jana
anı kutkaruuga kantip jardam berüü
tuuraluu jol izdey berdi...
Ertesi mektepten kelip, keçki tamakka ata-enesi menen oturganda, Tayır
ayılda bolgon jañılıktı surap bilgen
soñ, şaardagı okuyalardan söz kılıp kirişti. Al özünün bölüm başçısı Alımbek Şarşenbaeviçtin jogolgon balası
dagı ele tabılbay jatkanın aytıp kirdi.
- Bir adam ulam-ulam telefon çalıp
atıp, murdagı künü joluguuga çakırıptır...
Tayır uşunu aytıp baştaganda, Saule anın sözün bölüp, Akıltayga karadı:
- Tayır, keçirip koy, sözüñdü bölöyün... Akıltay, balam. Tamagıñdı içip
bütsöñ, baragoy, «Keremet köçtü» körüp,
anan sabagıñdı okuy goy... - dep, anın
öz bölmösünö ketüüsün kaaladı.
Anın esinde: «Balañdı çoñdordun
işine köp aralaştırba, al alige jaş
emespi» degen Umay enenin tuyumu turgan...
Akıltay argasız öz bölmösünö ketti...
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

«Emne bolup jattı eken?.. Janagı telefon çalgan adam kayakta boldu
eken?.. Emne dedi eken... Umay balaga al
tuuraluu aytsam, al sözsüz jardam bermek... Alardın jaşıngan jeri, balkim, belgilüü bolup kalmak...»
Oşol maalda, okuya mınday bolup jatkan... Alımbek Şarşenbaeviçke kün
sayın belgisiz biröö jaşıruun nomer
menen telefon çalıp tınçın ketirip
jürgön. Al «jüz miñ» som suraganın
koyboyt, je uulunun dayın-daregin aytpayt...
Birok oşentip jatıp, belgisiz baş
keser joluguşuuga makul bolot.
«Jetinçi kiçirayonundun kün çıgış jagındagı een ayantka kel» - deyt
al. Alımbek Şarşenbaeviç maşinasın
özü aydap, eç kimdi janına koşpoy
jalgız barat. Maşinadan tüşöt. Adatta oşol jerde jaşagandar, alardın birin-ekin maşinalarınan başka eç kim
jok. Gezit satkan kürkö, anan çakan pavilon turat.
«Men keldim, sen kaydasıñ?» - deyin
dese, telefondon nomer çıkpayt. Kıyladan soñ, bayagı telefondon ün salat bayagı belgisiz adam.
Yavltsk

Umay bala

«Keldiñbi?»
«Ooba.»
«Kaİdasıñ?»
«Gezit satkan kürkönün janında turam... »
«A, kördüm. Meni kara...»
«Özüñ kaİdasıñ?»
«Mındamın, beri meni közdöİ bas...»
«Kayakka, artkabı, oñ jakkabı?»
«Aldıga! Men seni körüp turam go...»
«A men seni körgönüm jok...»
«Men mañdaİıñdagı üİdün balkonunda saga karap turam go... »
«Balkondo?.. Kaİsı kabattagı?..»
«Üçünçü kabattagı... Saga kol bulgap
jatpaİmınbı... »
«Kudaİ ursun... Al jerde maga kol
bulgalap turgan eç kim jok?..»
«Eİ, sen kaİsı kiçiraİondosuñ?»
«Jetinçi... özüñ aİtpadıñ bele?..
«Sen tuura emes uguptursuñ, Altınç ı ^ debedim bele... Altınçı kiçiraİongo kel... Bala kerekpi?..»
Uşintet...
Uşintip mıskıldagan belgisiz nemeler al jerden da tabılbaİt...
Ooba, Akıltaİ aralaşa albagan «çoñdordun işi» uşundaİ ulanuuda...
Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

Belgisiz bul adamdar daİının bilgizbegen boİdon ubakıt ötüp jattı...
Ötüp jattı ubakıt...
Çın ele alar kaİda boldu eken?..
Umaİ bala anı kaİdan, kantip tabat?
Kaİdan tabat?
Kantip bularga jardam beret?

Rasul

Kasımalievdin
ideyası

akında birinçi çeİrek bütüp,
kanikulga çıgabız, - dep jatkanda Akıltaİ okugan klassta
kubanıçtuu okuya boldu. Al okuya - kapısınan Rasul Kasımalieviçti eerçitip,
Kaİırgül ejenin klasska kirip kelişi ele.
Okuuçular jalpı tura kalıp uçuraşıp, kubangandarınan kol çaap jiberişti.
- Irakmat, dostorum, - dep Rasul
Kasımalieviç dagı kubanganın, kiçinekeİ dostorun sagınıp kelgenin bildirip, toktoo közdörü menen jılmaya
karadı.
- Men emne üçün keldim, bilesiñerbi
dostorum? - dedi al, sumkasın açıp ja-

J

Yavltsk

Umay bala

tıp. Anan al sumkasınan çoñ kitepti
alıp çıgıp, betin baldardı karata jogoru kötördü.
- «Tattuu üy» - dep okuştu baldar.
- Menin jañı çıkkan kitebim. Silerge okugula dep belekke alıp keldim...
Mına ejeyiñerge tapşırayın... Saltanattuu türdö...
Kayırgül dagı agayga külö karap, baarı kol çaap jiberişti. Duuldagan kol
çabuu menen japırt aytılgan «ırakmat» degen söz Rasul Kasımalieviçti
ayabay tolkundattı.
Anan Kayırgül eje söz baştap mınday dedi:
- Baldar, Rasul Kasımalieviç agay
silerge işengeninen jañı bir ideyasın
aytmakka keliptir. Biz agaydın ideyasın koldoylubu?
- Koldoybuz! - deşti jalpı okuuçular.
- Anda, sözdü agaydın özünö bereyin...
Rasul Kasımalieviç «sözümdü emneden baştasam» degendey eerdin bir açıp,
bir kımtıp, taptanıp aldı da, mintip
baştadı.
- Siler mıktı baldarsıñar! Men
silerdin
mıktılıgıñarga
jayın273
Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

dagı «Men kim bolom keleçekte» degen oyunuñardı körüp çındap işengen
elem. Oşonduktan köptön beri aytalbay
jürgön bir jañı ideyamdı siler menen
birge aytıp çıksam... Siler arkıluu
oşol maseleni kötörüp çıksam, - dep
oylop kaldım.
Okuuçular, anın içinde ötö sezgiç
Akıltay dagı: «Al emne degen jañı
ideya?» - dep köñül koyö dımıp turuştu.
- Men bul ideyamdı Jogorku Keñeştin
deputattarına da ayttım. Koldoştu, birok jılış bolbodu. Ökmötkö da
kayrıldım. Alar bilim jana ilim
ministrligine jiberişiptir. «Akça
jok, munu koldoy albaybız» - dep joop
berişti. Baldarı üçün, baldarının keleçegi üçün Mamlekettin, Ökmöttün akçası jok imiş! «Toygo» degende akça
tabılat imiş! «Balaga» degende akça
tabılbayt imiş!
Uşintti da, Rasul Kasımalieviç bir
jagınan tolkundanıp, bir jagınan tutalanıp, azga unçukpay kaldı. Klass
içi dagı ele muyup turdu.
Karagılaçı...
Kırgızstanıbız
- egemendüü ölkö. Egemendüü ölkönün
egemendüü baldarının Uluttuk mayra274
Yaöltsk,

Umay bala

mı barbı? Barbı?.. - dep kaİtadan surooluu karadı da, özü joop kıldı. Jok! Dagı aİtam - jok!
Oşol üçün, dostorum, bardan jok bolgonço, jokton bar kılsak jakşı. Biz
siler menen birge - Kırgızstan baldarının özünün Uluttuk «Jomok maİramın» uyuşturalı...
- Anı emneden baştaİbız? - dep tınımdı buzup jiberdi Akıltaİ.
- Anıbı? - dep suroo koyup aldı Rasul Kasımalieviç. - Anı jomok okup,
üİrönüüdön baştaİbız. Ezelki jomokton keleçegibizdi izdeİbiz, tababız!
Anan oşol keleçekke birge barabız...
Oşentti da, özünün bütkül oİ-maksatın aİtıp, özünün «Şambala», «Bakıt izdegen bala» degen jomoktorunun,
«Aİjaz menen Begulan» attuu romantikaluu añgemesinin instsenirovkaların
kaltırdı.
- Okup üİröngülö, anan ar biriñer
özüñörgö jakkan roldordu bölüştürgülö
da, sözdörün jattagıla. Birinçi kar
jaagan künü jomok maİramın ötköröbüz.
Antkeni jomoktor ak karduu too-tokoİlordun içinde jaşaİt... Bilesiñerbi?dep oİ taştap, Rasul Kasımalieviç
koştoşup çıgıp ketti...
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

Baarı jaksa da, «Kap, Rasul agaİ
TT

U

«_>

«_»

menen Umai dosum tuuraluu süilöşpöi
kaldım da...» degen oİdo kaldı Akıltaİ.

«Jaşıl-Nurabadda
baldardı satıp sooda kılçu
jaşıruun uyum bar»
aarı bir, ertesi ele Kaİırgül
ejeİi arkıluu Akıltaİ Rasul
Kasımalieviçti taptı da, jogolgon Nurkan attuu bala, al tuuraluu
ata-enesinen ukkandarın, bilgenderin
bütündöİ aİtıp berdi.
Rasul Kasımalieviç oşol ele künü
Taİır iştegen jerge kelip, Alımbek
Şarşenbaeviçke jolugup, uulunun jogolgonun, anı soodalap, kaİsı bir jaşırıngan adamdar «jüz miñ» som talap
kılıp jatışkanın, alardın kündö
mazaktap telefon çalıp, birok bir jarım aİdan beri uulunan je jaşıruun
topton daİını jok ekenin uktu.
Rasul Kasımalieviç bul okuya menen
Akıltaİdan ukkan buga çeİinki eki
okuyanı salıştırıp kördü. Jakunun
jogolup, tabılışındagı okuya menen
okşoşturdu. «Balkim - dedi oyunda, anı

B

Yavltsk

Umay bala

dagı operatsiya kılıp, bir müçösün alıp,
anı bigizbey ayıktırıp, anan bir künü
taştap ketişer... Je, çındap ele jüz
miñ som talap kılıp jatışkandır...»
Anan oyuna bir nerse «tık» ete kalıp,
mintti.
- Balkim, balañızdı uurdagandar
başkadır, a sizdi ermektep akça doolap
soodalaşıp jatışkandar başkadır...
je, baarı çoguudur...
Uşunu aytıp, al Jaku degen bala menen bolgon okuyanı ortogo saldı.
Eki-üç kündön kiyin ele «Kırgız
bayragı» gezitine Rasul Kasımalieviçtin «Jaşıl-Nurabadda baldardı satıp
sooda kılçu jaşıruun uyum barbı?»
attuu kölömdüü makalası jarıyalandı. Emne üçün içki işter ministrligi
uşundaylardı bilip-tuyup jürüp unçuguşpayt?! - degen çoñ doomat koyuptur
anda!
«Tuura, - deşti okugandar, - bizdin
militsiyaga koluna salıp berseñ da koyö
berip oozun açıp oturup kalışat. Took
uurdasañ sottoşot, bala uurdagandı taba
alışpayt...»
Oşol makala jarıyalangandın ertesi tañ erte Rasul Kasımalieviçtin
jan telefonu çırıldap kalat. Karasa
Sulayman

Rısbaev

"Beşinçi

al - Alımbek Şarşenbaeviçtin nomeri
eken.
- Siz menen tezinen joluguşuum
kerek... Mümkün bolso, jumuşuñuzdan
sırtkarı jerde, een süylöşölü.
- Bolot...
Oşentip eköö «Jibek jolu» gülbagının jeeginen joluguştu da, een
orunduktu taap oturuştu.
- Men bir sır kördümbü, bilbeym...
Çın kördümdü bilbeym... Keçee keçten
beri esim oop oturup, sizdi oylodum...
- Aytıñız...
- Aytam... azır aytam... - dep jürögünün tuşun basıp entigip aldı. Jürögüm kısılıp, entiktirip jiberdi.
Rasul Kasımalieviç kubara tüşkön
tigi kişini karap çoçup ketti.
- Es alıñız... Şaşpañız...
- Korkpo, eç nerse emes... Azır... Bul
«ezelki tarıh» degendey kep, Rasul Kasımalieviç... Jürögüm oşonu tuyup jatat okşoyt...
Oşentti da, oyluu tartıp söz baştadı...

Umay bala

Eski mıktın datı jaman,
eski kektin öçts jaman...
lımbek Şarşenbaeviç mından
altı-jeti jıl murda Ökmöttün
işkerdikti önüktürüü işteri
boyunça bölümündö litsenziyaloo boyunça
jetektööçü kızmatker bolup iştegen
bolçu. Azırkı kozu karındaİ jaİnagan mençik orto biznesti önüktürüü menen birge, andagı kömüskö ekonomikaga
közömöl küçöp baştagan çak ele. Köpçülük
biznesçiler litsenziyasız iştep, litsenziyası bolso da, ökmötkö jıl boyu nalog
tölöböİ köpkölöñ tartkandar köböİüp,
jeñ içinen paİda körüp, çetten kelgen
granttardı çömüçtöİ çalıp, ölködögü
biznesti önüktürüü boyunça tüzülgön jagımduu şarttardı öz kömöçünö kül tartıp paİdalangandar atasın taanıbaİ baratkan. Oşondoİ işterdi teriştirüü
boyunça ökmöttük komissiya tüzülüp, anın
töragası katarı Alımbek Şarşenbaeviç respublikanın dubandarının mençik işkanaların tekşergen.
Anın artı menen dalaİ jaşırınıp
iştep jatkan işkanalardın beti açılıp, ökmötkö nalog tölönböİ, elektr
energiyasına karızı jüz miñdegen somgo

A

Sulayman

Rısbaev

"Beşinçi

jetken bir neçe biznesçilerdin dayındaregi tabılgan. Alardın içinen milliondogon som karızı menen oynop-toylop jürgön «San-Taş» işkanasının
jetekçisinin işi sotko ötkörülüp berilgen...
Sotko ötkörördö Alımbek Şarşenbaeviçke Ökmöttögü taasirdüü bir adam
telefon çalıp, oşol işti jaap koyuusun ötüngön ele. Birok printsipke bekem turgan jigit anı ukpay koygon.
Anın natıyjasında «San-Taş» mençik
firmasının jetekçisi olburluu boluk jigitttin işi sotko aşıp, Alımbek Şarşenbaeviç bolso Ayıl çarba
ministrligine «öz arızı menen» kotorulup ketken...
Oşondon tuptuura jeti jıl kuştay
uçup ötüptür... Anı Alımbek Şarşenbaeviç estep-estep jürüp unutup da koygon...
Eki kün murda işten keç çıgıp, kardı açkandıktan bir kafege baş bagıp
çay içe ketüünü tuura körgön.
Bir çaynek ısık kök çay demdetip
içip, burçta çekesin ukalap oturgan...
Arı jak, beri jakta oturgan beytaanış adamdarga kez-kez köz kıyıgın salıp, çaydan ısık-ısık uurtayt...
Yavltsk

Umay bala

Olburluu biröö dalısın salıp arıta
oturgan...
Emnegedir eki közü oşol adamdın dalısına kaİra-kaİra urunat... Taanış
dele emes...
Birok tuyum degen - tuyum belem...
Bir maalda oşol adam artında biröö
karap oturganın bilgensip, kılçaya karap aldı.
Bir azdan soñ, bayagı adam Alımbek
Şarşenbaeviçke kaİra da burulup karadı. Anan denesin beri bura obduldu.
Oİgo tungan Alımbek Şarşenbaeviç
karap turganı menen taanıgan emes...
Bayagı olburluu adam orundugunan kıçırata öİdö turdu da, Alımbek Şarşenbaeviçtin stoluna kelip şaşpaİ oturdu.
- Saloom aleİkum... Taanıgan joksuñbu?.. - dedi tigi olburluu jigit.
Uİkudan oİgongonsup, Alımbek Şarşenbaeviç közün irmep alıp, bet aldındagı adamdı köñül koyö karadı da, alik
aldı.
- Taanıbaİ turasıñbı? - dedi beİtaanış kaİradan kaadaluu, çirengen kalıbında.
- Jok, keçiresiz... Men... baİkabaİ
oturgam...
Sulayman

Rısbaev

"Beşinçi

- Kantip ele... çoñ adamdar bizdey beçaralardı unutup koyöt da... Emne, kök
çay içip?.. Jumuştan kiyin jakşılap es aluu kerek go... Anı siz jakşı
bilesiz go...
Anan ofitsiant kızdı özünö çakırdı:
- Suluu kız... Bizge «jüzdön» ekini... Anan jakşı salattan... Tezinen...
- Jok, men ruldamın...
- Eç nerse emes...
- Ubara bolboñuz...
- Eç nerse emes... Azırkı JaşılNurabaddın köçölöründö içpegen adamK>

K>

X

U

dar maşina ayday albay kalışıptır
go...
Başka jaktan kelgendey sınap süylögön bul jigitke emi Alımbek Şarşenbaeviç «kaydan kördüm ele» degendey şekşiy karadı.
- Siz...
- Ooba, meni emi taanıdıñızbı?
- Jok... Keçiresiz siz.
- Koyçu maalkatpay, sen meni jakşı taanıysıñ... Azır «jüzdön» birden
alabız... Anan esteysiñ...
Alımbek Şarşenbaeviç dagı ele
ök-töm unçugup, kekeerdüü süylögön bul
Yavltsk

Umay bala

jigitten negedir şeksine, birok jakşılap estei albai büşürköi köñül ala
kaçtı...
Tigi jigit Alımbekti kütpöİ ele
bir ryumkanı tartıp jiberdi. Anan
şıldıñdaİ, kaİradan sılıktana süİlöp
kirdi:
- Alımbek Şarşenbaeviç, siz bir
kezde arstan bolup, maga okşogon koyöndordu mıjıp oİnogondoruñuzdu unuttuñuzbu?... «San-Taştın» çaİın içip,
birok maİın jebeİ Alımbek Şarşenbaeviç mukaktana kaldı, ketkeniñizdi
esteseñizçi...
- Sizdin «çesnıİlıgıñızdın» esesin kim kança tarttı?.. Bilesiz... Men
jarım jıl oturup çıktım... Birok
azır kudaİga şügür, jaşap jüröm...
Jaman emesmin. Siz bolso, tişiñizdin
kirin sorup, sasıgan bir bölmödö, sarı
çaİ içip jaşap jatasız...
- Estediñizbi... Dagı da esteİsiz...
Anan idiştin tübündö kalgan araktı
öz ryumkasına tolo kuİdu da, birok
jaktırbagandaİ bolup, kiçine eegin tiİgizip, kaİra stolgo koİdu.
- Meni emi körböİsüz... İzdeİm, tabam,
- dep ubaraSırttamın...
bolboñuz. Men
bul jakta emesmin...
Birok
men
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

sizge eñ kerektüü kişimin... Esiñizde
bolsun! Tagdırıñız - menin kolumda.
Koş boluñuz! Artımdan çıkpañız!..
Emne söz bolup jatkanın oylop tüşünö albay, oturgan ordunda katıp kalgan Alımbek Şarşenbaeviçke anın:
«Tagdırıñız menin kolumda» degen tabışmaktuu sözü meesine mık bolup kayra-kayra kagılıp jattı...
«Emne üçün? - dep oylop jattı al başın mıkçıgan boydon. - Emne üçün menin tagdırım anın kolunda bolmok?..
Emne, jeti jıldan murdagı ezelki
öçün emi alıp, meni öltürgüsü kelip
jürgönbü?.. A öltürgüsü kelse, koştoşup ketmek bele...»
Oşentip oy tuñguyugunan boşono albay oturup, başının katuu ooruganınan
korkup ketti... Korkup ketti da, çaydın akçasın şaşılış tölöp, eşikti
közdöy bastı...
Oşondo jogolgon uulun estedi... Üydö
kütüp oturgan uulu jok, jürögü dagı
bir iret «zır» ete tüştü. Anan janagı
jigittin «tagdırıñız - menin kolumda» degen kekeerdüü sözü esine keldi...
«Eh!» - dep aldı da, başı aylanıp,
özün jogotup koydu...
Yavltsk

Umay bala

...Közünön jaşı kılgırıp oturup,
Alımbek Şarşenbaeviç uşul okuyanı Rasul Kasımalieviçke zorgo aİtıp
büttü.
- Körsö, balamdı uurdagan zöökür
oşol eken g o . - dedi oor üşkürünüp.
Ezelki kegin algısı kelgen tura!.. «Eski
mıktın datı jürögümö batıp baratat...
Rasul Kasımalieviç, janagı siz gezitke jazıp, kötörüp oturgan mamlekettik
masele - dal uşunun özü emespi!
Kaİgıga batkan adamdın açuu üşkürügü Rasul Kasımalieviçtin denesin ot
menen kaptap ötkönsüdü.
- Kördüñüzbü, - dedi oşondo al muştumun bekem tüİüp, - zöökür kılmışker
az bolso da, uyumdaşıp algandıgınan
ulam küçtüü jana köp, a biz köp bolsok
da birikpegendigibiz üçün azbız, beçarabız... Azbız! Birigüübüz kerek...
Alımbek Şarşenbaeviç erksizden
köz jaşın jüz aarçısı menen sürttü.
- Siz abdan tuura aİttıñız. Bul jeke adamdın jeke tagdırı emes. Bul
- mamlekettik masştabdagı kököİ kesti
problema! - dep sözün andan arı ulanttı Rasul Kasımalieviç. - «Balalıktı
korgoo jana önüktürüü» attuu komitet
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

tüzüü ötünüçü menen Ökmötkö kayrılıp
jatam. Buyursa, makuldaşıp jatabız.
Aga bütündöy küç organdarı menen birge
bilim, madaniyat jana başka ministrlikter da baş koşuşat. Buyursa, mınday zöökürlördün uyugun taap, taşın
talkan kılabız...
Söz bütüp barattı.
- Men dokturuma barayın... - dedi alsız, Alımbek Şarşenbaeviç jürögünün
tuşun basıp, - vraçtardan zorgo joop
surap keldim. Bul ele jerdegi ökmöttük
oorukanadamın... Eki-üç kün darılanıp
alıp, siz menen kabarlaşayın...
- Men da aga çeyin bir nerseni oylonormun. Buyursa, uuluñuzdu aman-esen tababız...
- Oozuña may, Rasuke... Balam amanesen tabılsa...
Uşunu aytıp, kayradan jürögün mıkçıy kaldı:
- Eç nerse emes... Azır...

Yavltsk

Umay bala

Zööktsrlördtsn
jaşıruun
jayı tabıldı

Umaİ bala uçuuçu kilemine tüşüp

alıp, kündüzü da, tündösü da bu
keñ Çüİdün ar bir koktusu menen jılgaların kaltırbaİ közömöldöp
jürdü. Çıgışınan beri kelgende: SınTaş, Jıluu-Bulak, Salkın-Tör, andan
arkı Ak-Bulak kapçıgaİları aİrıkça
köñülündö turdu. Antkeni murdagı okuya
esinde turgan: Salkın-Tör kapçıgaİının tokoİluu koktusundagı jaşıruun
jaİdagı jertölönü kança iret tekşerdi. Birok al jerde eç nerse jok bolup
çıktı. Emi aİrıkça, Jıluu-Bulak
kapçıgaİı negedir köñülün burup, bir
nersenin şegi bardai ailançıktadı.
Bir künü küzdün sargaİgan çöbü baskan bilinbegen jol menen bir boz tüstüü maşina keldi da, koktuga kirip
körünböstön jok boldu. Añdıp kelip,
üstünön kaİkıp uçup ötsö, dubaldaİ bolgon tegiz buİtkaluu bette garajdın kaalgası tüspöldöngön boz temir kaalga turgansıİt.
t/1

«_»

«_>

«_»

t -t

«_»

Kaira-kaira kairılıp öttü... Umai
bala baamdagandaİ ele, kaalga eken.
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

«Bolso bolgondur, birok bular kimder boldu eken?..» degen oy Umaydı biylep aldı. - Bul, boldu-bolbodu jön jay
jer emes, jaşıruun jay bolso kerek.
Kim bolso da uşunday jerde bekerinen
jaygaşkan j o k .
Jürögü da sezip turgansıdı bir nerseni. Kandaydır bir tuyum al jer ötö
jaşıruun jay ekendigin, al jerde eki
çoñ adam, bir jaş bala bar ekendigin,
eköönün nietin kara çümböt basıp, balanın jürögü köz jaşka tolup, jarılar çeginde turganın sezdi. Umay bala
keremettü Umay eneden jardam surap,
anın anıktıgın tuydu... Bular bayagı
Jakunu uurdagan zöökürlör ekenine da
çındap işendi.
Bir kança ubakıt közömöldögön soñ
gana, temir boz kaalga bilinbey açılıp,
bayagı boz tüstüü maşina çıgıp, ıldıy
jönödü. İyrildik jolu jılanday çubaljıp jatkan bu bozorgon tar koktudan boz maşina biliner-bilinbes ele
körünöt. Umay bala kaykıp uçup keldi da, maşinanın üstünön aylana ötüp,
aldınan torodu. Maşinadagı adam anı
körüp, toktoy kaldı. Köpkö çeyin turdu
da, maşina kayra artka jönömökçüdöy
Yavltsk

Umay bala

köründü. Umaİ bala kaİradan anın art
jagınan aİlanıp uçup kelip, jolun
kaİradan toroİ kelip jerge kondu.
Maşinanın kaalgası açılıp, uzun
boİluu betine kara çümböt tagıngan,
tartaİgan adam çıktı. Çıktı da Umaİ
balanı karap turup, betin japkan kara
çümbötün çeçip, jerge taştadı.
- Sen bayagı... nemesiñbi? - dedi tigi
«zoñk-zoñk» etken ünü menen, birok taİsaldagansıp kaltırap turgansıİt.
- Taanıdıñbı?
- Ooba... degi sen, bala. Emne degen
jansıñ?
- Men...
- Je, menin janımdı alçu nemesiñbi? Je, Uluu kudaİdın periştesisiñbi?
- Kudaİdın atın oozanganıña kança
boldu?
- Kudaİ ursun, anı oozanbaganıma
köp boldu? Azır kaİradan körüngön uluu
sırdan ulam, kudaİ bar ekenine çındap
işenip oturam...
- Andaİ bolso, men Umaİ balamın,
- dedi Umaİ bala, tigini sınaİ karap.
- Men Uluu kudaİ özü jaratkan pende
baldarının korgooçusumun! Silerdeİ
zöökürlördön baldardın ömürün sakta289
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

gan sakçısımın!.. Kuday bar ekenin
oylosoñ, oşol! Nurkan kayda?..
Bul suroogo tigil zöökür buydala kaldı ele, Umay bala demitip jiberdi:
- Jakunu salgan azapka Nurkandı da
salıp, muştumday jaş jürögünö köz jaşın tolturup, tumçukturup öltürgönü
kalıpsıñar go! Taap ber azır!
Çındıgında, bul - uzun boyluu tartaygan adam sıyagı jok taş boor neme,
bayagı Jakunu uurdagan, anın böyrögün
operatsiya kılıp satıp marıgandardın
biri, anan anı Umay balanın küçü menen, Termezge satıp jibererde bakçasına argasız kayra jetkirip bergen
zöökürdün özü ele. Oşondo, bul - «Pahanına» kalp aytıp, joldon reydge kabılıp, balanı izdep jürgöndör karmap
alıp, zorgo kaçıp kutulup, maşinam
menen «Buurakan» kanalına tüşö kaçıp
arañ aman kaldım - dep, zorgo janın
saktap kalgan zöökürdün özü uşu ele.
Bir mençik firmanın eesinin Nurkandın atasına bolgon öçün alıp bermekke, anın uulun uurdap, «Pahanına» apkelip berip, andan elüü miñ somdu öz
ençisi katarı alıp maarıgısı kelip
jürgön zöökürdün dal özü uşul ele!
Yavltsk

Umay bala

Mına emi, kaİtadan Umaİ balanın
joluna kabılıp, koluna tüşüp oturat.
«Uurunun jolu kuuş» degendin özü
da uşu belem.
- Boluptur... - dedi zöökür kürsünüp,menin janımdı koİ, Nurkandı öz
koluña tapşıram...
- Kaçan?.. Al kaİda?
- Azır aİta albaİm...
- Kaçan aİtasıñ?
- Eki kündön kiİin, üçünçü künü çak
tüştö tetigi Kızıl-Kaİkıdagı çoñ taştın janınan balanı alıp ketesiñ...
- Ubadalaştıkpı?!.
- Söz büttü?..
Umaİ bala uçuuçu kilemine oturdu
da, jeñil kötörülüp, koktunu ördöp ketti. Tigi zöökür bolso, es-akılın jıya
albaİ, ekinçi iret körgön bul keremetke
emne deerin bilbeİ, jakasın karmanıp
köpkö turdu.
Jakasın karmasa, miñ karmana bersin, al emi bul iret kılgan kılmışı,
adamga adam jasabagan zöökürlüktü jasagandıgı üçün kudaİ aldında kantip
joop berer eken?!.
Kaİsı bir çet eldik narkobarondun
leİkoz bolup oorugan ayalına jaş ba291
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

lanın taza kanın kuİsa bolot eken dep,
oşol maksatta Nurkandı uurdap kelip,
anın jaş kanın bir jarım aİdan beri
al ayalga kuyup jatkan jaşıruun eksperimentti Uluu Kudaİ keçirebi? Anan
iş bütürüşkön soñ, beçara balanı çet
ölkögö çoñ summadagı dollarga kul katarı satıp jiberüügö dayardık körüp
jatışkanın mıİzam keçirebi?! Uluu
Kudaİ dagı, mıİzam dagı keçirbeİt!
Eger al maksatı işke aşpaİ kalsa,
bul eki zöökür Nurkandın atasınan talap kılgan akçanı alışı kerek ele da,
iz jaşırıp, birotolo başka jakka ketişi kerek ele... Alardın bojomoldogonu uşul bolçu. Oşonusuna «jete alar
bekenbiz» degen eki közü tört bolçu...
Zöökür uşunu oİlop, üçünçü künü
emne kıluu kerektigin akıldaşmakka «pahanın» közdöİ argasız artka
kaİttı.

Umay bala

Umay bala kaytadan
Akıltayga
keldi
ta-enesi «okubasın» dep katıp
koygon «Kırgız bayragı» gezitin Akıltay okup aldı. Andagı Rasul Kasımalieviçtin «Bala satıp
kılmışkerlik kılgan zöökürlördün
jaşıruun tobu» tuurasında çagılganday jazılgan makalası Akıltay üçün
jañılık emes ele. Anı Rasul agayının özünö aytıp bergen. Eçaktan beri
Umay dosu arkıluu alar menen küröşüp
kelatkan.
«Meyli, alar Ökmöt menen birgeleşip baldardı korgoo komitetin tüzö berişsin. Alar işke kirgençe, men Umay
dosumdan jardam surayın. Balkim,
Umay dosum tezinen taap berer... » degen
niette, dosu menen erteñ jolukmakka
kıyaldanıp jatıp, Akıltay uktap barattı.
Dal oşol uyku-soodo Akıltayga Umay
dosu joluktu. Kudum eköö biri-birin
izdep, kütüp jatışkanday, bir küçtüü
tuyum eköönün sezimderin tabıştırdı.
Balkim, eköönün ortosundagı biotelefon jardamga kelip, eköönün tuyumdarın
baylanıştırgandıgınan bolgondur.

A

Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

Eköö oşol biotelefon arkıluu tuyumdarında süylöşüp jattı.
«Men azır senden ayabay-ayabay alıstamın, - dep jattı Umay dosunun nazik
içki dobuşu. - Sen menin sözdörümdü
unutpay estep kaluuga araket kıl. Ansız
dele eske tutuuñ jakşı. Men JıluuBulak kapçıgayınan Nurkandı barımtaga karmap jatkan kılmıştuu toptu
taptım. Alar bayagı Jakunu uurdap ketken zöökürlördün özü eken. Üçünçü künü
çak tüştö Jıluu-Bulak kapçıgayındagı Kızıl-Kaykıdan jolugasıñar... Men
dagı oşol jerge kelüügö araket kılam...
Sen tezinen Rasul agayıña aytkın. Jardamçı küçtüü top menen jaşıruun türdö
jolun tosup karmaşsa bolot...»
Umay dosunun biotelefonu üzüldü belem, koştoşpoy sözün büttü Umay dosu...
Ertesi sabakka kelgen soñ, tündögü
Umay dosunun tapşırmasın Rasul Kasımalieviçke aytkança şaştı.
- Kayırgül ejey, - dedi birinçi ele
tanapiste Akıltay, ejeyin dalistin
burçuna çakırıp. Anın ünü dirildep,
koldoru kaltırap turgan bolçu.
- Emne boldu? Oorup kaldıñbı?
Kayırgül da sezimtal, süyüktüü okuuçusunun alaygan közdörünö tigildi.
Yavltsk

Umay bala

- Jok... Ejeİ, Rasul Kasımalieviç
agaİ menen sözsüz jolukkum kelet...
Aİta turgan sözüm bar...
Kaçan jolukturaİın.., - dep
Kaİırgül jan telefonun karmaladı.
- Atam kelgençe...
- Jaraİt...
Kaİırgül bolgon sözdü aİtıp: «Tüşkö
çeİin mektepke kele alar beleñiz» dedi ele, al «makul» degendeİ boldu.
- Süİlöştüm. Bir saattan kiİin kelem, - dedi...
- Rahmat, ejeİ... Rahmat...
Aİtkandaİ ele, Rasul Kasımalieviç
kiİinki tanapiste aşıgıp kelip kaldı. Akıltaİ eköö sırtka çıgıp, arı
jaktagı tokoİgo kirip ketişti. AkılU

TT

U

«_»

«_»

tai Umai dosu menen süilöşkönün aittı
ele, Rasul agaİı işenip-işenbeİ jatıp makul boldu. Tezinen işke kirişerin bildirip, kaİtıp ketti.
Alımbek
Şarşenbaeviçke
kelse,
bayagı belgisiz biröö dagı da telefon çalıp: «Balañ kerek bolso, Jıluu-Bulak
kapçıgaİındagı 25-kilometr belgisi
koyulgan Kızıl-Kaİkıga çoñ kara taştın tübünö jalgız kel. Aİtkan akçañdı
ala kel» degen buirugun ugup, eleiip
oturuptur.
Sulayman Rısbaev

'Beş.in.ş

«Demek, çın eken. Baarı dal keldi» dep oylop Rasul Kasımalieviç Alımbek
menen keñeşip, İİMdegi anın dostoruna bildirişti. Alar tezinen küçtüü
kuraldangan «oper top» tüzüşüp, iştin
tak planın tüzüştü.
Oşentip, baarı üçünçü kündü kütüp
jatıp kalıştı...

Kapka salıngan bala
aarı aldın ala akıldaşkanday
baştaldı. İİMdin jeti snayperden turgan kıraakı «Bürküt»
tobu ekinçi kündün tünündö janga bilinbey Kızıl-Kaykının arça-çetindüü
öyüz-büyüzünön bekem orun alıştı. Tañdan baştap kaykıdagı çoñ kara taştın
aylanasındagı jörgölöp jürgön çıçkandarga çeyin karap, köz salıp jatıştı. Bulardın içinde Rasul Kasımalieviç dagı bar bolçu. Tehnikalık jardam
iretinde kapçıgaydın oozundagı daçalardın içine brondolgon üç «Jip» maşinası koyuldu. Alar ratsiya menen ar
bir eki münöt sayın baylanışıp jatıştı. Kim bilet, tigi zöökürlör kayaktan kelet - kapçıgaydagı jertölödön

B

Yavltsk

Umay bala

kelebi, je Jaşıl-Nurabad taraptan
baİkatpaİ kelişebi, belgisiz ele...
Çak tüş da kelip jetti...
Saattın jebesi 12ni körsöttü.
Kapçıgaİ taraptan kara tüstögü brondolgon «Hamer» maşinası katuu ıldamdıkta kelattı. Dal oşo maalda KızılKaİkıga kızıl-küröñ tüstögü «Audi»
da kelip toktop, içinen kupkuu bolup
arıktagan Alımbek Şarşenbaeviç jalgız çıgıp keldi. Al: «Men mındamın.
Özüm elemin» degeni ele.
Kapkara «Hamer» Alımbek Şarşenbaeviçke jakın kelip toktodu da, artkı terezesi açılıp, kara çümböt kiİgen
adam köründü. Alımbek Şarşenbaeviç
dayardap turgan akçanı jılañaç tutamdap sundu...
«Kanakeİ, balam» degendeİ, akçanı
bergisi kelbeİ, «balamdı berseñ, anan
akçañdı berem» degendeİ, köz irmemçe
buİdalıp turdu Alımbek Şarşenbaeviç.
Kiİinki köz irmemde akçanı algan
çümböttüü adam aİdooçuga kol şiltedi. «Hamer» «ar-rr» ete ordunan jıldı. Oşondo dayar turgan snaİperler ok
jaadırıp jiberişti. «Hamer» ögüzdöİ
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

ökürüp Alımbek Şarşenbaeviçti az
jerden tepsep kete jazdap, jandap ötö
berdi. Kolunan akçasın aldırgan Alımbek Şarşenbaeviç az jerden tepsendide
kala jazdap çalkasınan ketti da, çañga
aralaşıp jatıp kaldı.
«Hamerdin» açuu kürüldögün jamgırday jaagan oktun ünü basıp, kapçıgay içi zamatta alaamatka tüşüp kaldı.
Esine kele albay Alımbek Şarşenbaeviç jakın ele jerden jaş balanın
üzül-kesil uñuldap ıylaganın ugup, obdulup tura albay çañda jattı. Ün kaydan
çıgıp jatkanın, özünün kayda jatkanın bilbeyt. Bir topton kiyin janına
jetip kelgen Rasul Kasımalieviç betine suu çaçıp öydö kılganda gana özünö
kelgendey boldu da:
- Balam barbı, aylanayın... - dep öñgüröp ıylap jiberdi jaş balaça.
Karbalastagan Rasul Kasımalieviç
arı-beri karadı. Oşondo gana tee arıta
çañda oonap bir meşok jatkanın, meşok bılkıldap içinde janduu bir nersenin bar ekenin baykadı. Andan jaş
balanın ıyı çıgıp jatkanın kulagı
çaldı.
Umay bala

Alımbek Şarşenbaeviçti jerge taştaİ salıp, jügürüp kapka jetti. Kaptın oozun açıp bala bar ekenin körgöndö
Rasul Kasımalieviç:
- Süİünçü! Balañız tirüü... - dep kubanganınan kıİkırıp jiberdi. - Baktıñız bar eken!.. Nurkanıñız tirüü...
Mına!
Oşentti da, maşinadan küü menen
ırgıtıp jibergende togolonup barıp,
beti-başı tıtılıp, birok akıl-esi ordunda, ıİlap jatıp çarçap alı ketken
Nurkandı nariste baladaİ
kuçaktap,
ordunan tura albaİ burkurap ıİlap turgan Alımbek Şarşenbaeviçti közdöİ
kötörüp kelattı...

«Jomok mayramı» Kırgızstan
baldarının
mayramı
rteñ jomok maİramı» degen künü
okuuçular, Kaİırgül ejeİ jana
ata-eneleri mektepten kaş karaİganda ketişti. Antkeni baldardın
soñku dayardıgın körüü kerek ele. Maİramga Kaİırgüldün ele okuuçuları gana
emes, mekteptin bütkül okuuçuları katışmak. Alardın ata-enelerinen da

Z

Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

kelip oturuştu. Bul soñku dayardıktı
körüügö Rasul Kasımalieviç dagı katışıp, erteñki mayramdın maanisin, aga
dayardık jakşı ekenin, buyursa, mayram jakşı ötörünö işengenin aytıp,
el menen al dagı çoguu kayttı.
Mekteptin çoñ foyesine çıga kelişkende, bardık ata-eneler: «Bizdin mekteptin super-okuuçusu» - dep sürötü ilinip turgan Akıltaydı körüşüp, anın
çekesinen ööp uçuraşıştı. Uşunday
mıktı uuldu tarbiyalap östürgön ataenesin da alkap ötüştü. Rasul Kasımalieviç dagı Akıltay tuuraluu eñ bir
sonun sözdörün aytıp: «Çınıgı super
ekenine erteñ dagı bir iret ınanabız»
- dep, anın mıktı dostoru tuuraluu da
maktoo sözdörün aytuunu unutkan jok.
Üygö barıp, öz bölmösündö uktoogo
ketkende da köpkö çeyin uktabay jatıp,
Akıltay Umay dosun oyloy berdi. Aga
miñ ırakmatın aytıp, Umay enesine
miñ iret jalındı.
Baya kündön beri üzül-kesil, je ataenesinen, je kiyin Rasul Kasımalieviçten taktap ukkandarı, kapka salıngan Nurkandın tabılışı, atasının
abalı, eköö teñ azır oorukanada darılanıp, psihologdun közömölündö ekendi300
Umay bala

gin, zöökürlör kaçuuga araket kılışkanı menen baarı bir uzabaİ, «Hamer»
maşinası kapçıgaİda katuu avariyaga
uçurap, içindegi eköönün teñ ölügü tabılganın, jüz miñ som eesine kaİra
kaİrılıp berilgenin ugup, birine töbö
çaçı tik tursa, ekinçisine kubangan.
Oşonun baarına Umaİ balanın jardamı çoñ bolso da, al tuuraluu bir ooz
söz aİtılbadı. «Jaşıl-Nurabaddın
çıgış-tüştügündögü
«Jıluu-Bulak»
kapçıgaİında
jaşınıp
jatışkan
kılmıştuu top İİMdin «Bürküt» tobunun ötkür jigitteri arkıluu kolgo
tüşürülgönü» tuurasındagı duuldagan
köp sözdör kulak tundurup televizor menen radiodon kündö aİtılıp, andan beter ızaluu j ü r d ü .
«Kaçanga çeİin senin baldardın korgooçusu ekeniñdi adamdar bilbeİ jürö
berişet, Umaİ dosum? Sen kaçan elge
körünösüñ? Sen oşondoİ zöökürlörgö
daana körünüp koİsoñ, balkim, adamdar
zöökürlügün toktotuşat bele...
Kaçan seni baldar bilip: «Umaİ bala
- bizdin baarıbızdın dosubuz», - dep
sıİmıktanışat?! Kaçan seni: «Bizdin
korgooçubuz bar» - dep korkunuçsuz jaşaşat?
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

Kaçan?
Kaçan?
Uşintip jatıp, uktap ketkenin bilbey kaldı.
Ertesi «Manas-Ata» Uluttuk gimnaziyasın baldardın mayramı şañga bölödü.
Eşiktin astında: «Jomok mayramı Kırgızstan baldarının uluttuk mayramı» - dep badırayta jazılıp ilinip
koyulgan.
Mayramga dep, buga çeyin kelbegen Bilim jana madaniyat ministri, KTRdin
direktoru, Basma üylörünün, Borborduk
kitepkanalardın başçıları, Kuurçak
teatrının, mektepterdin, bala bakçalardın, bilim berüü bölümdörünün jetekçileri kelişti.
Saltanattı jazuuçu jana okumuştuu
Rasul Kasımalieviç açıp, uzakka söz
süylödü.
Sözündö al Kırgızstandın baldarının mınday uluttuk mayramı egemendüülüktön beri uyuşturulbagandıgın, buga
çeyin mayramdalıp kelgen 2-aprel Bütkül düynölük kitep süyüüçülördün mayramı ekendigin, al düynölük jomokçu
H.K.Andersendin tuulgan kününün urmatına mayramdaların, al emi 1-iyun
Yavltsk

Umay bala

bolso, ötkön kılımdagı uluu soguştan
kalgan el aralık sayasiİ maİram ekendigin, oşonduktan egemendüü Kırgızstandın egemen baldarının özünün uluttuk
maİramın uyuşturuu zarıl ekendigin
dalildep aİttı.
Anan da, maİramdın maksat, mildetteri katarı Kırgızstan baldarın ruhiİ
jardılıktan saktap kaluu, eldik madaniyattı, uluttuk narktarıbızdı, anın
içinen, baldarıbızga kitep okuu madaniyatın kairadan kaitarıp berüü, degi
ele baldarıbızdın balalıgın korgop
kaluu, anı örkündötüü, «baldarıbızdın
balalıgın baktıluu balalık kıluu»,
baldar kitepterin, baldar ekranın, baldar sahnasın örkündötüü zarıldıgın
basa aİttı...
Kelgen ministrler, uyum, mekemelerdin jetekçileri bügünkü joluguşuu
uluttuk deñgeeldegi zor maİram bolgondugun tuura tüşünüşüp, bir dobuştan
koldop çıgıştı. Aİrıkça, Bilim jana
madaniyat ministri, KTR, Baldar teatrının jana basılmalardın jetekçileri bul maİramdın keleçegi zor ekendigin basa aİtıştı. Anın demilgeçisi
bolgon baldardın süİüktüü jazuuçusu
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

jana belgilüü okumuştuu Rasul Kasımalieviçke çoñ ıraazıçılıktarın aytışıp, işine iygilik kaalaştı.
Sözdün jıyıntıgında mınday mayramdı jıl sayın salttuu ötkörüü üçün
Ökmötkö kayrıluu iretinde jazılgan
katka jalpı kol kötörüştü...
Andan soñ baldardın mayramına kezek keldi. Akıltay baştagan dostoru, klasstaştarı, adegende, ar türdüü
körköm aytışıp, ırlardı ırdap, biylerin biylep berişti. Kırgızdın eldik jomoktorunan, düynölük mıktı
jomoktordon instsenirovkalardı atkarıştı. Alarga ayrıkça, Rasul Kasımalieviçtin «Şambala» jana «Bakıt
izdegen bala» attuu jomoktorunun instsenirovkaları ayabay jaktı.
Baarınan da mañdayında jıldızı
jarkıray janıp, jüzün jadıratkan,
«Mekteptin super-okuuçusu»
atalgan
Akıltay mayramdın ajarın açkan periştedey bolup, köpçülüktün esinde
özgöçö kaldı...
Oyun jabılarda Akıltaydı kolunan
jetelep, Rasul Kasımalieviç aldıga
çıktı. Anan kol çabuular toktogondo
eki ooz mınday sözün tolkundanuu menen
ayttı:
Umay bala

- Meni uşul ideyaga şıktandırgan, maga dem bergen, maga köp nerseni
üİrötkön, menin okutuuçum, mugalimim
- dal uşul «Super okuuçu» - Akıltaİ
Taİır uulu! Akıltaİ üçün kol çaap, periştedeİ bolgon uşul balabızga baarıbız bata berip koyölu, - dep sözün bütürdü
da: - Oomiİin! - dep jüzünö bata tarttı.
Baarı dürküröp bata kılıştı...

«Salkın-Tör»
kapçıgayındagı
kezdeştsts

sötsku

aİ aptabı bütüp, küzgü salkın tüşsö da, şaardıktardın
bayagı ele adatı. Es algısı kelse, şaardın çañduu tütününön «SalkınTör» kapçıgaİın kagıp, taza abasınan
bir jutup kelmekke aşıgışat.
Bul iret dagı da jakşı şıltoo tabıldı.
Alımbek Şarşenbaeviç uulu Nurkan menen oorukanadan esen-aman çıgışkan. Albette, alardın ömürün Uluu
Jaratkan özü kaİrıp bergeni anıktır. Oşentse da, aga şıpaa boluşup,
öidösünö öbök, ıldıiına tayak, janına

J

Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

araljı bolup bergen adamdarga ırakmatın aytıp, ıraazılıgın bildirmekke
şart izdedi.
«Şaardın ızı-çuuluu restoranın
körüp ele jürböylübü. Tabiyat enenin
kooz kuçagında anın taza abasına magdırap Salkın-Törgö barıp es alıp keleli» degen çeçimge kelişti. Munu Rasul
Kasımalieviç da koldop, anın İİMdegi dostoru, üy-bülölörü menen Akıltay
jana anın ata-enesi, Alımbek Şarşenbaeviçtin üy-bülösü bolup baarı kapçıgaydın karagayluu töründögü Kök-Say
çıyır jolunun uçuna kelişti.
Tayır ayalı jana uulu menen maşinadan tüşköndö kün şaşke boloyun dep
kalgan... Kök-Say çıyır jolu baştalgan jerde baarı çoguluşkan soñ, karagayluu tokoydu aralap içke jol menen
eñ kooz keñ jayıkka toktoştu.
Mınday kök tiregen karagaylar menen kooz kayıñdardın kuçagında kündö
ele otura berbegen şaardıktar zamatta
başka bir keremet düynögö kirip kelgendey elestetişti. Mınday keremet
düynö köz aldında turganında işenişpegendey boluşup, ajayıp tüştün kuçagında, je bir jañı ukkan sıykırduu jomoktun düynösündö jürüşkön
Yavltsk

Umay bala

sıñarı, ünsüz-sözsüz Tabiyat enenin çeberçiligine suktanıp, kıilaga tokoi
aralap jürüştü...
Tee alısta «Taajı» çokusu Han-Teñir
öñdönüp zañkayat. Töbösündögü ak möñgü
kün nuruna çagılışıp, kümüştöİ jarkırap, közdü uyaltat. Toolordun biİigin
talaşıp, karagaİlar butaktarın kenen
jaiıp, boi kerişet.
Özöndö Kök-Saİ suusu kürüldöİt.
Sagızgandar uçup-konup «şakılıktaşıp», öz tilderinde bir nerselerdi
aİtıp jatkansıİt...
«Ak süİlö, ak süİlösöñ, tak süİlö» dep Taİır Akıltaİdı kolunan jetelep,
Kök-Saİ çıİır jolu menen öİdölöp barat. Ulam öİdölögön saİın jol tataaldap, tokoi koyuulanıp, çırgai baştalat... Anık japaİı tokoİ sıyaktanıp,
sırduu körünöt...
Ildıİ jaktagılar özünçö kürü-küü,
baldardın külkülörü, çoñdordun bakaşaka sözdörü ugulat. Alar İİMdin
adamdarı, bügün aİrıkça köñülü açık
Saulenin, Alımbek Şarşenbaeviç menen Rasul Kasımalieviçtin üİ-bülösü
menen baldarının dobuşu...
Añgıça:
«Taİı-ır, kaİdasıña-ar,
mında kelgile-e!» degen Rasul Kasıma307
Sulayman

Rısbaev

'Beş.in.ş

lieviçtin koñur ünü tokoy aralap bularga jetti.
- Meyli, baralı, çakırıp jatışat... Anan kayra kelebiz, - dedi da
Tayır uulun jetelep ıldıy bastı...
Oşol kezde, kandaydır, tokoy için
şuuldagan bir dobuş aralap, bakdaraktar şuuduray tüşkönsüdü...
Sagızgan kayradan şakılıktap, bir
nersenin kabarın bergensip, uça kaçtı...
Şuuldagan dobuş küçöp, tokoy içi
bir nerseni sezgensip, kayradan şuuduradı...
Mındayda Umay bala kelçü ele go.
Birok al Akıltayga eskertpesten kele
turgan dagı emne şaşılış nerse boldu
eken?!
Akıltay eleñdep atasın bir, aylanasın bir karadı. Tayır bolso, «şamal
bolup, aba ırayı buzulabı» degendey,
asmanga közün agıttı. Oşol kezde biyik karagaylardın uçu körüngön köktön
uçup kelatkan kooz kilem, anın üstündö
oturgan tatınakay, moturaygan balakay
köründü. Körgön közünö işenbegen Tayır mınday keremetke tañırkap, jakasın karmandı...
Yavltsk

Umay bala

- Umaİ dosum! - dep jiberdi Akıltaİ. - Ata, korkpoñuz. Al - menin Umaİ
dosum!
- «Umaİ dosum?» Umaİ bala - uşulbu? Janagı?.. Senin?..
- Ooba, ata. Meni «Jaştık» lıja
bazasında buyukkan jerimden saktap
kalgan, Jakunu, Şaabaİ baİkenin balasın, anan akırında Nurkandı taap bergen menin - Umaİ dosum...
Umaİ bala kilemi menen ıldıİlap
kelip, jerge kondu da, kileminen tüşüp, berkilerdi közdöİ bastı. Eleİip
bir azga turup kalgan Akıltaİ, koş kolun sozup, Umaİ dosuna çurkap jetip,
eköö sagınışkan nemelerdeİ kuçaktaşışa kalıştı...
Anan Akıltaİ artka burula:
- Umaİ dosuna, bul - menin atam, Taİır... Taanışıp algıla - dedi.
Mındaİ keremetti körbögön Taİır
dagı dele körgön közünö işenbeİ turgan.
Kandaİdır bir küç anı ordunan jıldırbadı...
Umaİ bala özü kelip, Taİırga taazim
etip uçuraştı ele, balanın koldoru kebezdeİ jupjumşak eken. Kudum, buluttun üzümün alakanına sala koİgondoİ
nazik ele...
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

«Bul - kıdır bolup körünüp jatkan
bir sır go...» - dep oyloy berdi Tayır.
Umay bala Akıltayga kayrıldı:
- Akıltay, Umay enemdin saga jibergen salamın aytayın: Saga azır Umay
enem jer betindegi adamzattın arasında periştedey tazalıktı jiberdi. Anı
senin jandüynöñö salıp berdi. Emi anı
sen bulgabay taza saktap al. Bardık baldarga ülgü bolguday bol! Umay enem saga
uşunu ayt - dep jiberdi.
Akıltay emne deerin bilbey, apkaarıp turup kalganına uyalıp ketti da,
«_>

u

TT

o

kayra esin jıyıp, Umay enenin elesine
tabınıp, başın iydi.
- Emi başka söz jok bolso keteyin...
Bir kança ubakıtka çeyin alıska-alıska ketem... Aga çeyin koş, körüşkönçö...
- dedi Umay bala. - Kerek bolup kalsam,
biotuyumtelefonu menen süylöşüp turabız...
- Ooba...
Umay bala kilemine oturup, kol
bulgaladı. Kilem akırın kötörülüp,
kalıñ karagaylardı aralap biyiktep
barattı.
Keremetke işenbegen Tayır emi argasız işenip, Umay bala uçup ketken
Umay bala

tarapka tizelep oturup, közünön jaşı
tögülüp, tabına baştadı...
Karagaİlardın arasınan közdü uyaltıp kün nurları çaçıradı. Kündün al
nurları çogulup kelip, kudum Taİırdın jürögünö kuyulup jatkansıdı...
- O, Uluu Jaratkan! O, Uluu Umaİ
ene! - dedi Taİır eki kolun sozup,
közdörün jumup jalbara. - Men silerge emi işendim. Men azır köz körünöö
bir ukmuş keremetti kördüm... O,
kasiettüü, keremettüü Umaİ ene! Jer
betinde kıbıragan bardık adam balasına birdeİsiñ. Baarı, adegende, senden
jaralıp, Umaİ enem dep, atıñdı ardaktap atap, ıİık tutup kelet. Enelik
jürögüñdün jıluulugun, meerimiñden
tökkön jarıgıñdı ar biribizge tögüp
kelesiñ! Mına menin janımda senin
oşol enelik meerimiñden kubat alıp,
jarıgıñdan jan alıp, jañı öskön
balatı sımal çürpöm Akıltaİ turat.
Akıltaİıma bergen kasietteriñdi murda bilbei, tuibai, airım kündörü akarat keltirip jürüpmün. O, Umaİ ene,
jañılıştıktarımdı keçir, özüñdün
enelik meerimiñ menen, meerimdüü enelik jürögüñ menen keçir! Men ele emes,
Sulayman Rısbaev

"Beşinçi

maga okşogon «kardım tok bolso, kiyimim bütün bolso, üstümdö jıluu üyüm
bolso, astımda kooz maşinam bolso, kılar kızmatım bolso, çöntöktö akçam
bolso boldu, başkanın baarın satıp
alam» - dep Uluu Teñirdi taanıbay çirenip jürgön san jetkis pendeleriñdi
keçir!
Men bilem, o Umay ene, özüñdün enelik
meerimiñ menen Akıltayımdı korgop,
kasietiñ menen kasiet berip, akılıñ
menen akılına akıl koşup kelesiñ.
Tüşünöm anı. Akıltayıma nuruñdan
ayaba, jarıgıñdan ayaba, jıluuluguñdan
ayaba, meerimiñden ayaba! Meerimiñdi
tök, nuruñdu tök, jarıgıñdı tök!
Oşol jarıgıñ menen, nuruñ menen,
jıluuluguñ menen uulumdu aruula,
tazala, dem-küç ber, den sooluk ber, bereke ber!
Umay balañ menen menin Akıltayımdı ajıragıs dos kıl. Akıltayım
dagı senin kasiettüü balañday bolup, el
keregine jaragan, aga kızmat kılgan,
meerimdüü, adal jürök, ak niet, keñ
peyil eldin uulu bolsun! Menin jana
apası Saulenin tilegeni uşul. Mından
arı, özüñ aytkanday, Akıltayım menin
Umay bala

gana uulum emes, senin dagı uuluñ jana
eldin uulu bolsun!
O Uluu Jaratkan! O, Uluu Umaİ ene!
Uşul jalgız uulum Akıltaİıma mına
bu turgan miñ jıldık arça-karagaİlardaİ uzak ömür ber! Uşu turgan miñ
jıldık
karagaİ-arçalardaİ
kasiet
ber... Uşul suranıç tilekterimdi orundat, o Uluu Umaİ ene! Bul tilekterimdi
kündö tañda tileİm, aİ jañırgan saİın
tileİm, jıl jañırgan saİın tileİm,
kaçan jer basıp jürgönümdö ömür boyu
tileİm!!!
Uşintip, kudum bayagı jaİında
köldö jürgöndögüdöİ uuluna zor tilekterin tilep, Umaİ bala uçup ketken tarapka sozgon koş kolu menen jüzünö
bata tartıp, ünsüz köpkö oturdu...
Otura berdi...
Al dagı da emneni oİlonup, uuluna
dagı da emneni tilenip jattı eken...
Akıltaİ atasına kelip, jeñinen
tarttı.
Oşol kezde ıldıİtan Saulenin ünü
kelip jetti:
- Taİı-ır! Akılta-aİ! Kaİdasıña-ar?
Jakın ele jerden karagaİlardın
arasınan Rasul Kasımalieviçtin ünü
çıktı:
- E-ey, Akılta-ay, kaydası-ñ-a-ar?
- Ata, - dedi Akıltay akırın, atasının iyinine kolun sekin tiygizip,
- apam menen Rasul agay bizdi izdep
tappay jürüşöt okşoyt... Turuñuz... Keteli...
Tayır öydö turup, Akıltaydı uzakka
kuçaktap jıttagıladı da, özünö kelip,
közünön sızılıp akkan ısık jaşın
jüz aarçısı menen sürttü. Anan uulun
jetelep, arıtan körüngön Rasul Kasımalieviç menen Sauleni közdöy basıştı...
«Koş, körüşkönçö, Umay dosum! - dep
oylop barattı Akıltay, Umay bala ketken tarapka kılçaktap karap. - Teñir
atam menen Umay eneme menden, apam
Sauleden, atam Tayırdan, agayım Rasul
Kasımalieviçten, ejeyim Kayırgüldön,
Nurislam menen Bakıtkeldiden, Jaku
menen Nurkandan, anan dagı menin bardık dostorumdan ısık salam ayta bar!
Koş, kayradan körüşkönçö!..»
2007-2009-j.
Ak-Örgö — Sarı-Kamış—
Isık-Köl
Kaşka-Suu.

MAZMUNU
Bayan başı

1-bölük.
Boroondo buyukkan bala

Keremetke joluguu
Umalay toosunda
Akıltay üİünö kaİttı
Akıltaİ - üİündö
Psihiatrda
Çoñ ene menen çoñ atanın keñeşi

2-bölük.
Bakçadagı sırduu okuya

Bakçadan uurdalgan bala
«Umaİ dosum, jardam ber»
«Jaku jer üstünön körünböİt»
Zöökür añçının tutkununda
İzdöö
Añçıga körüngön «ajaİıp sır»
« Añçının çıkkınçı lıgı »
Sensañiyaluu bildirüü

3-bölük.
Töröt üyünön almaşılgan nariste

Akıltaİ mektepke bara turgan boldu
Köñülsüz ayatagan keçe

Kiçinekeylerdin kum döbödögü
çoñ sözdörü
«Umay dosum, jardam ber»
Adila süyünçü aytıp keldi
Ata-enesine okşobogon sarı kaş bala
Tokoydogu «jaşınmak oyunu»
«Akıltaydı jez tumşuk jep ketti»
«Başkadan bölökçö bala»
Kuurçaktardın «üylönüü toyu»
Tumoologon nariste, je üröy
uçurgan iliktöö
İzdöö kerek... Birok kaydan?
İzdöö ulanuuda
Sottun çeçiminen kiyin
Umay bala jardamga keldi
Janara çındıktı ayttı, birok
Umay enenin kasieti
Üç kün boyu körgön okşoş tüş
«Baktıluu tagdırlar»
tuuraluu telebayan!
«Adamdar bizge işenişpeyt, birok
bizden dayıma jakşılık tileşet»

4-bölük.
«Super okuuçu»

Keremetke işenbegen adam anı körböyt
Dostuk tartuu
Tayır «arızga» keldi
«Dosu köp bala»
Jazuuçu agaydın mektepke kelişi
«Umay dosum tuuraluu aytıp berem»
«Jañı zamandın baldarı
jañıça oylonuşat!»
Akıltay Umay dosu jönündö
baarın aytıp berdi
131
Ata-enelerinin süİünüçü, festivalga
dayardık jana keremettüü tüş
Jeñiş! «Super okuuçu»
Keremet Kün ene! Keremet Köl ene!
Akıltaİ oorup kaldı
Umaİ balanın kelişi

5-bölük.
«Balaga agressiya ulanuuda»
je balalıktı korgoo jana
önüktürüü komiteti

Şerinedegi tonoloñ
Fizkultura sabagında
«Balaga agressiya ulanuuda?»
«Balañ kerekpi? Jüz miñ som»
«Bala tarbiyasına revolyuñiya kerek!»
Umaİ ene tuuraluu ır
Çoñ ata menen çoñ enenin keñeşi
Umaİ enenin «umaç aşı»
«Çoñdordun kebine bala aralaşpaİt»
Rasul Kasımalievdin jañı ideyası
«Jaşıl-Nurabadda baldardı satıp sooda
kılçu jaşıruun uyum bar»
Eski mıktın datı jaman,
eski kektin öçü jaman
Zöökürlördün jaşıruun jaİı tabıldı
Umaİ bala kaİtadan Akıltajga keldi
Kapka salıngan bala
«Jomok maİramı» - Kırgızstan
baldarının maİramı
«Salkın-Tör» kapçıgaİındagı
soñku kezdeşüü

Click or select a word or words to search the definition