Tom Soyerdin joruktarı

Bet açaar
«Süyüü, ölüm jana aruuluk jönündögü “Tom Soyerdin joruktarına” koş keliñizder!»
«Tom Soyerdi» karmap turgan kımbattuu baldar (jana bardık çoñ kişiler)!
Jañı düynögö koş kelgile! «Tom Soyerdin» tatınakay, okurmandı suktandırgan, jay
künündöy jadıragan düynösünö koş kelgile. Kırk jıldan kiyin Mark Tvendin uşul şedevrin
kayradan okup çıgıp, azırkı «baldar» adabiyatı menen salıştıra kelgende, kaytalangıs nerse
katarı meni üç jagday abdan tañ kaltırdı.
Birinçisi – süyüü. Tom, balkim, bolgonu on jaştadır, birok al aşık boluu emne ekenin,
biröögö kam körüü kanday bolorun, süygönü Bekki üçün özün sadaga çabuunu bilet. Munun baarı
kudum ele «çoñdordun süyüüsündöy» bolup jaybarakat, tatınakay bir jagımduu tarizde
jüröt. Albette, mında jumşak yumor da bar. Al aşıgının terezesinin tübünö azap çegip
ölmök bolup jata ketse, biröö jugundunu üstünö tögüp jibergenin okuganda booruñ ezilip
külösüñ! Al emi alardın algaçkı öbüşkönü başka bir eki aşıktın, «Romeo menen Julettanın»
öbüşkönündöy sonun...».
Mında ölüm da bar, bügünkü kündö köptögön adamdar baldar menen (al tursun keede çoñdor
menen da) bul temanı süylöşpöyt. Kiçinekey kezinde ötüp ketken dosun kadırese kişi katarı
estep jürgön Tom anday emes. Al tursun Tomdun nariste düynösündö da ölüm jaşoonun bir
körünüşü katarı karalat, kupuya kala berbesten keede bayandalat jana talkuulanat. Tomdun
ölümdü idealdaştıruusu viktorian zamanının epkini katarı 21-kılımdın okurmandarın tañ
kaltırışı ıktımal, birok, menimçe, baldar menen munu açık süylöşkön jakşı.
Akırında, tañ kaltıra turgan dagı bir nerse – bul Tomdun çöyrösünün jana Tomdun
özünün tazalıgı. Taejesi demeydegiden katuurak aytıp koygon sözü üçün özün daroo künöölüü
sezip kalat. Tom da özünün balalık kılıktarı üçün çındap ökünöt. Bardık aşıktar sıyaktuu
ele Bekki menen Tom da birin biri kızganışat – bolgonu oyun ayantçasında başka biröö menen
kitep okuudan! Bardık nerse meerimdüülük menen beykuttukka çömülüp turat.
Balkim, «Tom Soyer» azırkı kiçinekey okurmandar üçün eski tema bolup jürbösün? Bala
östürgön ene katarı men jok dep aytar elem. Baldardın azırkı muunu Mark Tven kitebin
arnagan muunday ele bala bolgusu kelet. Alar da oluttuu maseleler jaşına ılayık jana yumor
menen bayandalgan «Tom Soyer» sıyaktuu novellanı eñseşet. Oşentip, kımbattuu okurmandar,
men silerge «baldardın kitebin» emes, naristeler tuuraluu bayandalgan romantikalık novellanı
sunuş kılam. Siler da kırk jıl murunku men sıyaktuu ırakat alasıñar go dep oyloym!
Tatyana Gfeller,
AKŞnın Kırgız Respublikasındagı elçisi
Bişkek

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Mazumunu
Bet açar Oşibka! Zakladka ne opredelena.
Birinçi bap. BAARI MUŞTAŞUUDAN BAŞTALDI
Ekinçi bap. JALDAMA AKİLEGİÇ
Üçünçü bap. TATINAKAY BEYTAANIŞ
Törtünçü bap. KÖYRÖÑDÜK EMNEGE ALIP KELET
Beşinçi bap. KANDEK JANA KIPÇIKEY KOÑUZ
Altınçı bap. KARA DUBA JANA KIZ BALANIN ARBALUUSU
Jetinçi bap. KAYRADAN SÜYÜÜ JANA JÜRÖK ZARI
Segizinçi bap. DEÑİZ KARAKÇILARI JANA TALOONÇULAR JÖNÜNDÖ
Toguzunçu bap. KÖRÜSTÖNDÖGÜ KİŞİ ÖLTÜRÜÜ
Onunçu bap. KAÇUU
On birinçi bap. ELDİK SOT
On ekinçi bap. DARI İÇÜÜDÖ
On üçünçü bap. ÜÇ KARAKÇI
On törtünçü bap. SUUGA ÇÖKKÖNDÖRDÜ İZDÖÖ
On beşinçi bap. TOMDUN ÜYÜNÖ BARIŞI
On altınçı bap. KARAKÇILAR TURUGUNDA
On jetinçi bap. KARAKÇILARGA AZA ZIYNATI
On segizinçi bap. TAÑ KALIŞTUU TÜŞ
On toguzunçu bap. TOMDUN ÖKÜNGÖNÜ
Jıyırmançı bap. TOM KÜNÖÖLÜÜMÜN DEDİ
Jıyırma birinçi bap. SINAKTAR
Jıyırma ekinçi bap. TOM KIZILÇA MENEN OORUP KALDI
Jıyırma üçünçü bap. TOM MAFF POTTERDİ SAKTAP KALDI
Jıyırma törtünçü bap. KARA JOLTOY KAARMAN
Jıyırma beşinçi bap. KENÇ İZDÖÖ
Jıyırma altınçı bap. KAYRADAN İNDİ JO
Jıyırma jetinçi bap. AÑDUU
Jıyırma segizinçi bap. AÇILIŞ
Jıyırma toguzunçu bap. HEK ZÖÖKÜRLÖRDÜN İZİNE TÜŞTÜ
Otuzunçu bap. HEKTİN AÑGEMESİ
Otuz birinçi bap. ÜÑKÜRDÖ ADAŞIP KALIŞTI
Otuz ekinçi bap. ALAR KUTKARILDI
Otuz üçünçü bap. TABILGAN KENÇ
Otuz törtünçü bap. JESİRDİKİNDEGİ KEÇE
Otuz beşinçi bap. BAYLIKTIN EKİNÇİ JAGI
Korutundu

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Avtordon
Bul kitepte bayandalgan köpçülük okuyalar çındıkta bolgon; ayrımdarı menin
öz başımdan ötkön, kalgandarı mektepte meni menen okugandardın joruktarı. Hek
Finn turmuştan alıngan; Tom Soyer dagı, birok al bir bala emes, men taanıgan üç
balanın münözünön çogultulgan, oşonduktan al aykalıştıruunun eñ tataal
tüzülüşü boldu.
Oşol kezde Batıştagı japayı ırımdar, mındayça aytkanda, otuz je kırk
jıl murun baldardın jana kara tüstüülördün arasında köp taragan ele.
Menin kitebim köbünçö baldar-kızdardı kızıktırış üçün jazılganı
menen, anı çoñ kişiler dagı eske alabı degen ümüttömün. Antkeni menin maksatım
çoñdorgo alardın bir kezde kanday bolgonun, emneni sezip, oylop jana süylöşkönün,
keede alar kanday kızıktuu okuyalarga uçuraganın eske saluu bolçu.
Hartford, 1876-j.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

1. Baarı muştaşuudan baştaldı
– Tom!
Joop jok.
– Tom!
Dale joop jok.
– Kızık, al kayda jogoldu? Ya, Tom deym!
Eç joop jok.
Baykuş kempir köz aynegin ıldıy tüşürdü da, üydün için bir sıyra karap
çıktı, anan köz aynegin öydö kötörüp alıp, anın astınan dagı karadı. Bul köz
aynegi menen tigil bala sıyaktuu keede mayda-çuydanı karaçu je degele karaçu emes,
köz aynegi anın sıyga tagınıp, köñülün kötörgön buyumu ele, anı iş kılış üçün
emes, körkü üçün gana paydalançu, oşonduktan anı menen karaganda, meştin
japkıçın karaganday ele eç nerse körünçü emes. Al özün bir az oñtoysuz sezip, anan
ötö katuu emes, birok üydögü emerekke ugulçuday koburadı:
– Koluma tiersiñ, sazayıñdı gana berbesembi senin!..
Al unçukpay kaldı, antkeni uşul maalda eñkeyip, şıpırgısı menen
töşöktün aldın saygılap jatkan uçuru bolçu. Al jaktan mışıktı gana kördü. Emi
anısın da toktottu, sebebi bir az dem alışı kerek ele.
– Oy tobo, bul baladay şumduktu körgön jok elem!
Al açılıp turgan eşikti karay bastı da, bosogodo turup sırttagı çırmook
menen pomidordun sabaktarı baskan bagına bir sıyra köz çaptırdı. Tom körünböyt.
Oşondo al ünü alıska ugula turganday katuu kıykırdı:
– Oy-u-u, To-o-om!
Artınan ugular-ugulbas şıbırt çıktı, oşondo al şart burulup, balanı
kürmösünün boosunan şap karmadı.
– Mına saga! Bayale aşkananı estebey. Aerde emne kılıp jürdüñ, iya?
– Eçteke.
– Eçteke? Koldoruñdu kara. Oozuñdu kara. Bul emne?
– Bilbeym, taeje.
– Emese men bilem. Bu kıyam! Kıyamga tiybegin, koluñdu çagam dep kırk jolu
kakşabadım bele! Çıbıgım kana, apkelçi.
Çıbık abada şuuldap kelattı... Kaçuuga mümkün emes ele...
– Menbi? Artıñızdagı emne, taeje?
Kempir bir nerseden saktanganday beldemçisin öydö tartıp, artına buruldu.
Bala köz açıp-jumguça dubaldan sekirip tüştü da, közdön kayım boldu.
Polli taejesi emne bolgonun tüşünböy bir paska turdu da, anan külüp
jiberdi:
– Buga eç arga jok eken da! Uşu çunaktın aylasın taba albay koydum, ee?
Körsötpögön jorugu kaldıbı maga? Akılım jeter mezgil dele boldu go. Körsö,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

aljıgan akmaktan aşkan akmak jok turbaybı bu düynödö. «Kart börüdön karılık
kaçpayt», – degen nakıl bekerinen aytılbasa kerek. Bolboso künügö bir baleketti
tabat, anın eç birin bilip bolboyt. Meni jüdötkönün özü da bilet: kantkende meni
küldürüp je bir pasta aldap koyörun da bilet, deldeyip ele kalam, atügül urgum da
kelbey ketet. Kuday akı, öz mildetimdi atkarbay jürböymbü! Tayaktı ayagan balanın
şoruna kalat dep Iyık Kitepte aytılbadı bele. Künöödön başka munun eç
jakşılıgı jok. Şaytandıgı bar bul jubarımbektin, birok ıramatılık ejemdin
balası da, baykuştu kantip kördön alıp jerge çabam? Oyuna koysom – şermende
kılat, jazalasam – janımdı açıtat. Ooba, ooba, adamdın ömürü az, kaygısı köp dep
Iyık Kitepte beker aytılgan emes da, men da uşunu tuura köröm. Bügün mektepke
barbay koydu, erteñ sazayın berbesembi. Birok baldardın baarı oynop jürsö, bu
balanı iş kıldırganım da tuura emes go. Ayaym dep balanı buzup albayın,
meldetimdi da atkarayın.
Tom mektepke barbay, ubaktısın jakşı ötkördü. Al keçki tamakka çeyin Jim
degen kara tüstüü bala menen erteñkige otun araaladı, otko içegi belendep, üygö
kaytıp kelüügö arañ ülgürdü. Jim iştin törttön üç bölügün bütürgönçö, Tom
başınan ötkörgöndörün büt aytıp çıktı. Tomdun inisi (taktap aytkanda, atalaş bir
tuuganı) Sid çamındı terip, otun taşıp, atkara turgan işin bütürüp koygon,
antkeni al elpek, şoktugu jok bala ele. Tom tamagın içip, ıñgayı kelgende
çöyçöktön bir çagım kant ala koyup oturdu, Polli taejesi bolso, tamak içip bütküçö
aga narı tataal, narı jañıltma suroolordu bere berdi. Tomgo ulam bir suroo uzatıp,
anın tamırın tartıp kördü. Kuuluk-şumdugu jok bardık kişilerdey ele, al dagı
özün kupuya jana kaymana süylögöngö jöndömüm bar dep asteydil oyloçu, oşonduktan
al özünün kaşkayıp sezilip turgan kuuluktarın ukmuştay aylakerdik katarı körçü.
Bir maalda al surap kaldı:
– Tom, mektep jıluu beken?
– Ooba, taeje.
– Ayabay jıluubu?
– Ooba, taeje.
– Suuga tüşküñ kelgen jokpu, Tom?
Bir baleeni sezip, Tomdun jürögü şuu dey tüştü. Polli taejesinin öñünö
tigildi ele, birok eç bir sırı bilinbeyt. Oşondo al:
– Jo-o, ança dele emes, – dedi.
Kempir kolun sunup, Tomdun köynögün sıypalap kördü da, anan mınday dedi:
– Ooba, terdebeptirsiñ dele.
Oyundagısın eç kimge sezdirbey, Tomdun köynögünün kurgak ekendigin bilip
aldım dep içinen süyünüp kaldı. Birok Tom şamal kayaktan sogup jatkanın sezip
turdu. Oşondo al aldın-ala uturlay süylödü:
– Kee biribiz başıbızga kuduktagı suudan kuyunup aldık. Kördüñüzbü, başım
dale suu?
Polli taejesi dal uşul aykın nerseni özü baykabay kalganına abdan ökündü.
Aga dagı bir jañı oy kele kaldı:
– Tom, başıña suu kuyup jatıp, men köktöp bergen jakañdı sögüp jibergen
joksuñbu, ya? Kürmöñdü çeççi!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom eç çoçugan jok. Al kürmösün çeçip jiberdi. Köynögünün jakası tıkan
köktölüü boydon eken.
– Kaşaygırdıkı dese! Jogol narı! Sabaktan kaçıp suuga tüşüp jüröt dese.
Boluptur, bu jolu keçirdim seni. Men seni beybaştın biri dep jürdüm ele, tüzük
bala körünösüñ... Azırınça.
Al bir jagınan özünün baamçıldıgınan tayganına kapalanıp, bir jagınan
uşul saam Tomdun til alganına ıraazı bolo tüştü.
Birok Sid ün kattı:
– Menimçe, anın jakasın siz ak jip menen köktögöndöy bolduñuz ele go, emi
kara jip bolup kalıptır.
– Emne deyt? Men ak jip menen köktögöm. Tom!
Birok Tom andan arkısın kütüp oturgan jok. Al eşikke çıgıp baratıp
kıykırdı:
– Sid, seni elebi, körösüñ!
Dalda jerge jetkende Tom kürmösünün jakasına kadalgan eki çoñ iyneni
kördü, birööndö kara, birööndö ak jip bar eken. Al koburandı:
– Sid aytpaganda, al eçtemeni bilbeyt ele. Şaytan algırdıkı! Bir turup ak,
bir turup kara jip menen köktöp salat. Anın kanday jip menen köktögönün bilip
bolobu, başım kattı, ölüp keteyin, Sid, emi jeysiñ! Men saga körgözöm!
Tom şaarçadagı ülgülüü bala emes bolçu, birok al bir ülgülüü balanı jakşı
taanıçu, taanımak tügül anı ayabay jek körçü.
Bir saamdan kiyin, balkim, aga jetpey ele, al büt kaygısın unutup kaldı.
Kaygısı çoñ kişinikinen kımınday da jeñil je oñoy emes bolçu, birok anı azır
başka kızık bir nerse alaksıttı: çoñ kişi dagı bir başka işke alaksıganda öz
kaygısın tez ele unutup salat emespi. Anı kızıktırgan nerse – ışkıruunun dagı bir
jañı ıkması bolçu, anı al jakında ele bir negr baladan üyrönüp algan, emi oşol
önörün üyrönüü menen alek boldu. Anısı çımçıktın sayragan ününö okşogon özgöçö
bir ışkırık ele, anday kubuljugan ışkırıktı çıgaruu üçün obondun ortosuna
kelgende, tildi tañdayına ulam-ulam tiygizip turuş kerek, – bir kezde bala bolup
körgön okurman, mümkün, kantip mınday ışkırganın estese kerek. Damamat araketi
Tomdu tez ele iygilikke jetkirdi, oozu obongo tolo, köñülü kuunak köçönü boylop
kelattı. Al özün jañı jıldız tapkan ilimpozdoy sezdi, – uşunçalık küçtüü,
uşunçalık tereñ, uşunçalık çeksiz kubanıç ilimpozdun emes, balanın köñülün
şeksiz kökölötüp turdu.
Jaykı keçtin uzakka sozulmagı bar. Karañgı kire elek bolçu. Bir maalda Tom
ışkırıgın toktottu. Karasa, aldında biröö turuptur, karaanı özünön çoñuraak bir
bala. Sent-Pitersburg degen çakan şaarça emespi, oşol jardı şaarçaga kelgen
kanday kuraktagı, jınıstagı adam bolso da, esten çıkkıs taasir kaltırçu. Tiginin
degi ele tatınakay bolup kiyinip alganın kantesiñ, – jönököy künü dele jasanıp
alıptır! Tim ele ukmuş. Kalpagı kelişet, kök kezdemeden tigilgen, booru tegiz
topçulangan jañı kürmösünün tatınakayın aytpa, şımı dagı oşondoy. Butunda but
kiyimi bar, bolgonu bügün juma kün emespi! Jada kalsa, jarkıragan ala-bula
kezdemeden jagoo tagınıp alıptır. Tomdun kıjırın keltirgeni – tiginin öñü
şaardıktarga okşoyt. Bul sılankorozdu kançalık karagan sayın, Tom tiginin
oşonçoluk murdun kötörüp turganın kördü, özü bolso, ulamdan-ulam andan pas körünö
berdi. Eç kimisi unçukkan jok. Biri kıymıldasa, ekinçisi kıymıldayt, birok
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

biri-birinin kaptalınan tegerenip basat, alar köz irmebey biri-birin tiktep, biribirinen közdörün albay tura berdi. Akırında Tom ün kattı:
– Ey, azır tokmoktop salam seni!
– Köröm senin tokmoktogonuñdu!
– Tokmoktoym ele.
– Koluñan kelbeyt.
– Kelet.
– Kelbeyt!
– Kelet.
– Kelbeyt!
Tireşip turup kalıştı. Anan Tom süylödü:
– Atıñ kim?
– Senin işiñ emes.
– İşim bolsoçu?
– Emnege bolboyt?
– Köp süylösöñ bolot.
– Mına, köp-köp süylöym.
– A-a, sen özüñdü kıyınmın deysiñbi, ya? Kerek bolso, menin bir koluma da
jarabaysıñ, men seni bir koldop ele sabap koyöm.
– Emnege antpeysiñ? Jön ele süylöy beresiñbi?
– Boluptur, dagı kaljañdasañ sabaym.
– Tigini, saga okşogondun dalayın körgöm men.
– Jasanıp alganın degele! Özüñdü kıyın sezet okşoysuñ! Kalpagın kara!
– Tebelep sal, koluñdan kelse. Kim kıjırıma tiyse, anın sazayın berem.
– Bas oozuñdu!
– Özüñ bas!
– Sen ooz köptürgönüñ menen, koluñdan eçteke kelbeyt.
– E-e, jogolçu narı!
– Dagı oozuñdu açsañ, başıñdı taş menen jara koyöm!
– Ooba, jara koyösuñ!
– Jara koyöm ele.
– Anda emnege antpeysiñ? Sen süylögöndü gana bilesiñ. Emnege urbaysıñ?
Korkosuñ da?
– Korkpoym.
– Korkosuñ!
– Korkpoym.
– Korkosuñ!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Kayra unçukpay kalıştı, biri-birine közdörün tigip, biri-birine kır
körsötüştü. Emi alardın iyinderi tireşti.
– Jogol bierden! – dedi Tom.
– Özüñ jogol!
– Men ketpeym.
– Men da ketpeym.
Eköö teñ buttarın buttarına matap, küçtörünün boluşunça tireşip, biribirin jekire tiktep turuştu. Birok biri da jeñgen jok. İtireñdep tireşkenden
kiyin eköö teñ kızarıp-tatarıp artka akırın çegindi da, anan Tom:
– Sen korkoksuñ, küçüksüñ, – dedi. – Agama aytıp ele koysom, al seni çıpalagı
menen gana jeñip salat, men aga aytam, körösüñ.
– Senin agañ emne bolup kalıptır? Menin senikinen da çoñ agam bar, al senin
agañdı mına uşul dubaldan aşıra ırgıtıp jiberet! (Eköönün teñ agası oydon
çıgarılgan bolçu.)
– Munuñ kalp!
– Sen kalp deseñ ele, kalp bolup kalmak bele?
Tom topuraktın üstün butunun uçu menen sızıp, anan mintti: – Uşul
çiyinden attasañ ele, men seni turbas kılıp sabaym. Eç kimdi ötkörböym.
Jañı kelgen bala çiyindi daroo attadı da, mınday dedi:
– Mına, emi aytkanıñdı kılıp kör, koluñdan emne kelet eken köröyün!
– Sen meni şaştırba, közüñdü açıp jür, ey!
– İ-i, jana körsötöm debediñ bele! Emnege körsötpöysüñ?
– Atañdın körü, ay-ye! Eki tıyınga ele seni sabap taştaym.
Jañı kelgen bala eki çoñ jez tıyındı çöntögünön suurup çıktı da, anı
şıldıñdagansıp sundu. Tom alardı kolunan ırgıta çaptı. Zamatta eki bala çañga
oonap jatıp kaldı, mışıkçasınan biri-birin tıtmalaştı, bir pastın içinde
çaçtaşıp, kiyimderin julkkulaşıp, biri-birinin murdun bılçıldatıp, alar çañ
menen dañkka bölönüp jatıp kalıştı. Oşondo iştin jayı açıkka çıktı, anan çañ
taraganda, jañı kelgen balanın üstünö minip alıp, anı muştagılap sabap jatkan Tom
köründü.
– Jetiştüübü? – dedi al.
Berki bala bolso, boşonuşka arakettendi. Al ızalanıp ıylap jiberdi.
– Jetiştüübü? Tom muştaganın toktotkon jok.
Akırında tigil bala: «Jetiştüü!» dedi, oşondo Tom anı koyö berip mintti:
– Bu saga sabak bolot. Emkide közüñdü açıp, kim menen akıylaşkanıñdı bile
jür.
Jañı kelgen bala kiyiminin çañın kübüp, ıylamsırap, murdun şor tartıp,
ulam-ulam artına kılçayıp başın çaykap, «emkide saga körgözbösömbü!» degensip
sürdüü ketip barattı. Anısına Tom ırsalañdap koydu da, köñülü jay joluna tüştü.
Uzap-uzay elekte jañı kelgen bala taş ala koyup, ızaluu urup kaldı ele, anısı barıp
eki dalının ortosuna tiydi. Tigil bolso, kuyrugun tüyüp, jeyrendey beze kaçtı. Tom
anı üyünö çeyin kuup bardı, oşentip anın kaerde jaşaganın bilip aldı. Al
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

kastaşkanın sırtka çakırıp, darbazanın tübündö bir topko turdu, birok kası
terezeden öñü-başın tırjañdata eliktep, sırtka çıkpay koydu. Akırında kasının
apası çıgıp, Tomdu beybaş, zöökür, oroy bala ekensiñ dep uruşup, anın ketüüsün
talap kıldı. Tom ketti, birok balañardın sazayın berem dep keketip ketti.
Al oşol tünü üyünö ayabay keç keldi, akırın terezeden aşıp kirgende, añdıp
oturgan taejesinin koluna tüşüp kaldı. Üstündögü kiyiminin keypin körgön taejesi
aga işembi kündü dem alış kılbay, oor iş jüktöp tutkunga aylandırarın aytıp, bul
oyunan eç kaytpay turgan boldu.

2. Jaldama akilegiç
İşembi kündün tañı attı, jaykı düynö jarkıldagan taza nurga bölönüp,
jaşoo kumarına toldu. Ar bir jüröktö ır tañşıp, kayra jaşarıp, kömököydön obon
kuyulup turdu. Ar bir öñdön kubanıç, ar bir kadamdan jaz körünüp jattı. Ak güldüü
altıgana güldöp, jıtı añkıp turdu.
Şaarçanın kaptalında sunalgan Kardiff toosu köktömgö oronup, çeksizdikti
karay jayılgan özünçö bir ukmuş ölködöy memirep, balkıp, azgırıp jattı.
Akitaş salıngan çelegin jana uzun saptuu aktagıç çaçısın kötörgön Tom
köçö boyunda payda boldu. Kaşaanı bir sıyra karap alıp, anın büt kubanıçı tarap,
köñülün tereñ kaygı eeledi. Uzunu otuz kadam, biyiktigi toguz taman taktadan
jasalgan kaşaa. Jaşoo aga beker ubara, tiriçilik jalañ tüyşük bolup köründü.
Üşkürünüp alıp, al çaçısın çelekke maldı da, kaşaanın eñ jogorku taktasın
aktadı, işin dagı kaytaladı, anan dagı. Aktalgan biraz jerin kaşaanın aktalbagan
uçu-kıyırsız aralıgına salıştırıp körüp, köñülü çögüp, taldın tübündögü
kutunun üstünö otura ketti. Koluna kalay çelegin karmap, «Buffalonun selkilerin»
ırdap, darbazanı attap-buttap Jim jetip keldi. Şaarçadagı kuduktan suu taşuu
Tomdu bir kezde jadatıp jiberçü, birok azır al bul işti başkaça köz menen karadı.
Köz aldına kuduktu tegerektegender tartıldı. Ak juumal, argın, kara tüstögü baldar
jana kızdar dayıma al jerde öz kezegin kütüp turçu, es alıp, oyunçuktarın
ayırbaştap, talaşıp-tartışıp, çuruldap uruşup oynoşçu. Kudukka çeyin jüz elüü
kadam bolso da, Jim al jerden suu tolturulgan çelegin kötörüp bir saattan erte
kelçü emes, anda dagı artınan dayıma biröö izdep barışı kerek bolçu.
Tom mınday dedi:
– Ya, Jim, sen bir az aktay tursañ, men suuga barıp kelet elem.
Jim başın çaykadı.
– Bolboyt, Tom mırza. Kartañ ayım maga barıp suu apkel dedi, biröö menen
alaksıp oynop ketpe dedi. Al dagı ayttı, Tom mırza kokus aktaşıp koy dese, senin
işiñ bolbosun aga, aktagandı özünö koy dedi.
– Sen anı ukpay ele koy, Jim. Al dayıma oşente beret. Berçi maga çelekti,
men zamatta ele kelip kalam. Al bilbey dele kalat.
– Jo-ok, bolboyt, Tom mırza. Kartañ ayım başımdı julup alat. Anın
kolunan kelet.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Albı? Al eç kaçan biröönü urgan emes. Oymogu menen ele başıña nukup koyöt,
oşondon da korkosuñbu? Al bolgonu tildeyt, al emi tildegenden bir jeriñ oorumak
bele, kayra özü ele ıylap kalat. Jim, men saga ukmuş birdeme bereyinbi. Mına,
marmardan jasalgan togolok ak korgol taştı berem!
Jimdin köñülü ooy baştadı.
– Ak marmardan korgol taş, Jim! Mına, ukmuş korgol taş.
– Oy-u-uy, çın ele bir ukmuş turbaybı! Birok, Tom mırza, kartañ ayımdan
men ittey korkom...
– Eger kaalasañ, men saga jarılgan barmagımdı da körgözöm.
Jim da işençeek bir pende bolçu – al uşunday azgırıkka aldanıp kaldı.
Çelegin jerge koyup, ak korgol taştı aldı da, Tom tañılgan butun çeçkiçe, anın
barmagın üñülüp tiktep turdu. Bir maalda al çelegin ala koyup, açışkan jonun
sıypalap köçönü boylop uçup jönödü, Tom küçünün boluşunça aktap kirdi, kolunda
but kiyimi, közündö külmüñdögön jeñiş otu jangan Polli taeje bolso, salgılaşuu
maydanınan basıp ketti. Birok Tom kıyratıp dele iştegen jok. Uşul küngö
boljogon oyundu estegende, kaygısı ogo beter küç aldı. Jakında kolu boş baldar
üylörünön çıgıp, köçödö seyildep oynogonu jönöyt, anan alar anın iştep jatkanın
körüp şıldıñdayt – mına uşul oy esine tüşköndö, al özün otko küygöndöy sezdi. Al
bolgon baylıgının baarın çöntögünön alıp çıgıp çaçtı da, emnesi bar ekenin
kördü: bolgonu birtike oyunçuk, marmar korgol taş menen mayda-çuyda, anı bir
nersege ayırbaştasa bolot, birok eñ kur degende jarım saattık erkindikti satıp
alganga jarabayt. Al çaktaluu buyumdarın kayra çöntögünö saldı da, baldardı satıp
alam degen oyunan baş tarttı. Oşentip, başına karan kün tüşüp, ümütsüz bolup
turganda aga bir ilham keldi. Al bolgondo da bir ukmuş, keremet ilham ele!
Al çaçısın aldı da, beymaral işin ulanttı. Oşol maalda Ben Rojers anın
közünö ilindi – mına uşul balanın mazaktarınan al abdan korkçu. Bendin jaydarı
sekirip baskanı anın köñülü tok, maanayı şaydoot ekeninen kabar berçü. Ben
almasın kemirip, sozolonto ırdap, keede koñur ünü menen «diñ-doñ-doñ», «diñ-doñdoñ» dep kelattı. Bul anın kemeni tuuraganı bolçu. Jakındap kelgende, al
ıldamdıgın bir az basañdatıp, «kemesin» köçönün ortosuna burdu, oñ kaptalına
kıyşaydı da, salmaktuu, saltanattuu tür menen jeekti karay şaşpay burula
baştadı. Munusu anın toguz taman suunun astına çökkön «Çoñ Missuri» kemesin
tuuraganı bolçu. Keme özü, kapitanı da özü, kemenin koñguroosu da özü bolçu, oşon
üçün al kemenin tumşugunda turup, özü buyruk berip, anısın özü atkarıp jattı.
– Tokto, mırza! Tiñ-iliñ-iliñ! – toktoy kalgan «keme» jay jılıp,
kıyabandı bettedi.
– Kemeni artka tart! – kolun ıldıy tüşürüp, eki jagına jıydı.
– Oñgo bur! Tiñ-iliñ-iliñ! Çü! Ç-ü-öü! Çü! – anın oñ kolu tegerekti sızıp
kirdi: bul anın kırk taman döñgölöktü körgözgönü bolçu.
– Solgo bur! Tiñ-iliñ-iliñ! Çü! Ç-ü-öü! Çü! – Emi sol kolu çarıktı sıza
baştadı.
– Tokto, oñgo! Tiñ-iliñ-iliñ! Tokto, solgo! Oñ jakka alga! Tokto! Özüñ
taraptı jayıraak ayda! Tiñ-iliñ-iliñ! Çü! Ç-ü-öü! Başınan jipti taştagıla!
Bolgula emi! Orolgon arkanıñardı sırtka ırgıtkıla, bolboysuñarbı! Zım
tartılgan mamını buragıla! Uşu boydon ornotkula, emi koyö bergile! Kıymıldatkıç
öçtü, mırza! Tiñ-iliñ-iliñ! İşt-işt-işt! (Şamal ölçögön jebeni tuuraganı).
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom aktaganın ulanta berdi, kemege eç köñül burgan jok. Ben anı bir az tiktep
turdu da, anan mınday dedi:
– Ay-iy, künööñdü aktap atasıñbı!
Unçukkan jok. Atkargan işine Tom sürötkerdin közü menen karadı, kayra
çaçısı menen dagı bir sekin şiltemiş bolup, anısın murdagıday ele karap turup
kaldı. Ben anın katarına turdu. Almanı körüp Tomdun şilekeyi aktı, birok al işi
menen alektendi. Ben aga kayrıldı:
– Salam, dos! İştetip koydubu, ya?
Tom aga burulup, mınday dedi:
– A-a, bu sensiñbi, Ben? Baykabay kalıptırmın.
– Bilesiñbi, men suuga tüşkönü baratam. Sen koşulbayt beleñ? Birok albette,
sen işteşiñ kerek da, e? Albette, işteşiñ kerek.
Tom Bendi bir sıyra karap aldı da, anan suradı:
– Sen emneni iş dep atasıñ?
– Bulçu, bul emne, iş emespi?
Tom aktaganın ulantıp, akırın gana joop berdi:
– Mümkün, iştir, mümkün, iş emestir. Bir bilgenim, bu Tom Soyerdi
kanaattandırat.
– E, koyçu, sen emi uşul iş saga jagat degeni turasıñbı?
Çaçı kıymılday berdi.
– Jakkanıbı? Emnege maga jakpay kalışı kerek? Künügö ele bizge kaşaanı
aktaganga mümkünçülük berip atıptırbı?
Bardık nerse başkaça tüskö kelgendey bolo tüştü. Ben almasın aymaganın
toktottu. Tom tıkandık menen aktap, kanday bolgonun körüş üçün artına
ketençiktep, ala jerlerine kayradan aki tiygizip, anısına dagı köz jügürtüp jattı.
Ben anın ar bir kıymılın karap, ulam-ulam kızıgıp, kayra-kayra suktana berdi.
Andan kiyin al surana baştadı:
– Toktosoñ, Tom, men dagı bir az aktayınçı.
Tom makul bolup, bereyin dep niettendi ele, anan kayra oyun özgörttü:
– Jok, Ben, sen jakşılap aktarıña men işene albay turam. Bilesiñ go, Polli
taejem bu kaşaaga özgöçö küypölöktöyt. Özüñ körüp turasıñ go, bu tüz ele köçö
tarapta. Koroonu karagan tarabı bolso da meyli ele, men da, al da eçteke demek
emespiz. Bu kaşaa üçün Polli taejem tim ele küyüp ketet. Munu ötö kıldat aktaş
kerek? Miñ baladan biröö, jok, eki miñ baladan biröö gana munu kanday aktaş
kerektigin bilet.
– Jok... Je oşondoybu? Boluptur, emi bir ele köröyünçü. Men senin orduñda
bolsom, saga beret elem go, Tom.
– Ben, men bereyin ele deym, kuday ursun, indi çındıgı!1 Birok Polli
taejemçi... Jimdin da aktagısı kelgen, birok aga uruksat berbey koydu. Siddin da
aktagısı keldi, aga da bolboy koydu. Kanday joopkerçilik ekenin emi kördüñbü? Sen
kaşaanı aktay baştasañ, anan birdeme bolup ketse...

Amerika indilerinin antı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– E kokuy dese, Tom, men dele arakettenem da. Berçi emi, men da bir köröyün.
Uksañ, men saga almamdın özögün bereyin.
– Meyli emese... Jok, Ben, bolboyt. Men korkup turam...
– Almamdı büt ele bereyinçi!
Tom çaçını sırtında kıyıluu, içinde kubanuu menen berdi. «Çoñ
Missurinin» akırkı kemeçisi aptapta terdep-tepçip iştep jatkanda, es alıp
jatkan sürötker bolso, kölöködögü çapçaktın üstünö oturup alıp, buttarın
salañdatıp, almasın kemirip koyup, kurmandıkka añkoolordon dagı kimisin
azgırış jolun oylonuşturdu. Baldardan öksük bolgon jok, alar ulam köböyö berdi,
alar şıldıñdaganı kelip, kayra aktaganı kalıp jattı. Bir azdan kiyin Ben
çarçadı, Tom kiyinki kezekti Billi Fişerge jakşılap oñdolgon batperekke sattı,
al küyükköndön kiyin Jonni Miller aylantkanga ıñgayluu boluşu üçün jip
baylangan ölük kelemişke satıp aldı. Oşentip, birinin artınan biri turup, saat
sayın kiyinkisi kele berdi. Tüş maalı bolgondo, erteñ menen ele kolunda eç nersesi
jok Tom baylıkka kömülüp ele jatıp kaldı. Tigil aytılgan baylıktan başka, al on
eki korgol taş, sınık ooz komuz, dürbü kılıp oynolçu kök şişenin sınıktarı,
çıgırıktan jasalgan zambirek, eçtekeni açalbagan açkıç, bir sındırım bor,
köökördün kapkagı, kalaydan jasalgan jooker, eki könök baş, altı ot attırgıç, bir
közü kör mışık, kaalganın jez tutkası, it özü emes, anın kargısı, bıçaktın sabı,
altı apelsindin kabıgı jana terezenin buzulgan alkagı – mına uşulardın eesi
boldu.
Tom joro-joldoştoru menen boş ubaktısın jırgap ötkördü, anın ortosunda
kaşaa üç sıyra aktaldı. Akitaş tügönüp kalbaganda al şaarçanın baldarının büt
çöntöktörün kagıp almak.
Tom özünçö oylodu: jaşoo anday dele jaman emes okşoyt. Özü baykabay turup
ele adamdardı kıymıldatkan bir uluu mıyzamdı taap aldı, taktap aytkanda, çoñ
kişi bolobu je bala bolobu, alardı bir nersege kızıktırış üçün al eñsegen
nersesine jetişi kıyın boluş kerek tura. Egerde al uşul kitepti jaratkan jazuuçu
sıyaktuu uluu jana daanışman oyçul bolgondo, al sözsüz Emgek – kanday gana kişi
bolbosun atkara turgan mildet, Oyun bolso, kanday gana kişi bolbosun atkara turgan
mildet emes degen tıyanakka kelmek. Bul aga dagı bir nerseni tüşünüügö jardam
bermek: emnege kol menen gül jasoo je bir öñçöy iş atkaruu – emgek, al emi kaçma
top oynoo jana Monblandın çokusuna çıguu jönököy gana oyun-zook bolup sanalat.
Angliyada ayrım baylar bar, alar künü boyu tört at çegilgen unaanı jaykı aptapta
narı-beri çapkılayt, sebebi alar akçasın tölöp oynoyt, al emi alar oşol ele
nerseni akça tabuu üçün kılganda, anda alardın oyunu jumuş bolup, kızıgı tarap
ketmek.
Bala düynönün şarttarına jaraşa añ-seziminde bolgon uşul maanilüü
özgörüünü dagı bir paska oylonup turdu da, atkarılgan iş jönündö kabarlaganı
başkı jetekçisine jönödü.

3. Tatınakay beytaanış

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom Polli taejesinin aldına kelse, al taptaza kılıp jıynalgan, bir ele
maalda jatakanası dagı, meymankanası dagı, aşkanası dagı, kitepkanası dagı
bolgon bölmösünün açık terezesinin aldında oturuptur.
Jaydın melüün jeli, jaybarakat tınçtıgı, güldün jıpar jıtı, aarılardın
memiretken şarpası öz taasirin berdi, Polli taeje tokup oturup ürgülöp ketti,
sebebi mışıktan bölök eç kim jok ele, mışıgı bolso, anın eteginde uktap jatkan.
Köz aynegin tüşürüp albayın dep ak aralagan çaçına kötörüp koyuptur. Al Tomdu,
albette, nebak ele bezip jogolgon dese kerek, kamarabay anın aldına özü kelgenin
körüp tañırkadı. Tom surandı:
– Men emi barıp oynoy bersem bolobu, taeje?
– Emne, bolduñbu? Kançasın büttüñ?
– Baarın bütürdüm, taeje.
– Tom, maga kalp aytpa. Men kalp aytkandı jaman köröm.
– Kalp aytkan jokmun, taeje, baarın büttüm.
Polli taeje mındayga köp işene berçü emes. Al özü barıp körmök boldu,
Tomdun aytkanının jüzdön jıyırması ele çın bolso, ıraazı bolmok.
Kaşaanın toluk aktalganın, al ele emes eki-üç sıyra aktalıp, andan tışkarı
jerge da bir tilke sızıp koygonun körüp Polli taeje tañ kalgandan oozu açılıp
kaldı. Anan mınday dedi:
– Mınakey, kördüñbü! Dagı emne deym, iştegiñ kelse, koluñan baarı kelet
eken go, Tom, – anan al maktaganının esesin çıgarıp aldı. – Birok iştöö degen oyuña
ötö seyrek kelet, munu dagı aytıp koyuşum kerek. Meyli, anda bar oynoy ber, birok
aptasına bir jolu bolso da, üygö ubagında kel, antpeseñ tayak jeysiñ.
Anın iygiligine ayabay tañgalgandıktan, al anı aşkanaga eerçitip barıp,
eñ sonun almanı tandap berdi da, adal meenet menen, künöö tartpay, abiyirdüü
araketinin natıyjasında jetken sıymıgı ötö barktuu, jagımduu ekenin uzak
nasaatı menen meesine kuyup jatıp, akırında aga almanı sundu. Al Iyık
Kitepten jattap algan sözdörü menen nasaatın aytıp bütküçö, Tom anın
arkasındagı may boorsokton birdi ilip ketti.
Al eşikke atırılıp çıgıp baratıp, ekinçi kabattagı artkı bölmölörgö
sırtkı şatı menen Siddin çıgıp baratkanın baykap kaldı. Kesekter kol aldında
bolçu, alar abanı çañızgıtıp tüşö baştadı. Birinin artınan biri Siddin üstünö
möndürdöy jaap, añ-tañ kalgan Polli taeje esin jıygıça, beş-altı katuu kesek
arnalgan kişisine barıp tiydi, Tom bolso, kaşaadan aşa sekirip tüşüp jogoldu.
Kaalga dele bar go, birok Tom dayıma oşol kaalgaga batpay kalıp jürüp, anı eç
paydalanbay koygon. Anın janı emi jay aldı: al Siddin sazayın berdi, tigini
biröö Polli taejenin köñülün kara jipke burup, anın aylasın ketir deptirbi.
Tom üydün çet jagı menen aylanıp ötüp, Polli taejenin uykanasının
janınan batkaktuu tar köçögö kayrıldı. Al kurçoodon kaçıp çıgıp, opurtalduu
jerden aman-esen ötüp ketti da, muruntan makuldaşılıp soguş tartibindegi jesek
tizilgen eki askeri bar şaar ayantına çurkadı. Al askerdin biröönü Tom general,
ekinçisin anın eski dosu Jo Harper general başkarçu. Eki uluu asker başçısı
özdörü jekeme-jeke salgılaşkandan ardanışçu, anday iş çabal baldarga ılayık da,
oşonduktan eköö döñsöögö oturup alıp, buyruktardı jan-jookerleri arkıluu
jönötüp koyup, salgılaşuuga jetekçilik kılışçu.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tomdun askeri köpkö sozulgan oor taymaşuudan kiyin uluu jeñişke ee boldu.
Kurman bolgondordun esebi alındı, tutkundar kaytarıldı, emki çır-çataktın
şarttarı ubadalaşıldı, oşondoy ele kelerki salgılaşuunun künü belgilendi,
oşondon kiyin eki asker teñ katarga tizilip, joluna tüştü, Tom bolso, üyünö özü
jalgız ketti.
Jef Tetçer jaşagan üydün janınan ötüp baratkanda, al baktın arasınan
çooçun bir kızdı körüp kaldı. Tatınakay kök köz kızdın sarı çaçı ekige bölünüp
örülgön, jaykı ak köynök jana saymaluu şım kiygen. Jañı ele dañazalanıp kelatkan
baatır eç ok çıgarbastan jeñilip berdi. Lourens degen kız anın jürögünön orun
boşotup, tez ele esinen çıgıp ketti. Al anı çeksiz süyöm dep jürçü, aşıgına tim
ele sıyına turgan bolup kalgan, birok anısı jön ele ubaktıluu kızıguu tura. Al
aylap anın dilin özünö karata albay jürdü, tigil bolso, bir apta murun ele dilin
açkan, al özün düynödögü eñ baktıluu, eñ sıyluu adam sezgenine jeti gana kün bolgon,
mına, emi zamattın içinde al kız anın jürögünön kokusunan bir kelip, kayra ketip
kalgan konoktoy jok boldu.
Tom jañı perişteni köz kıyıgı menen gana uzatıp koyup jürdü, kiyin kız
anı baykaganın sezdi, anan al kızdı körmöksön bolup, periştege jagınuunun
orduna, baldarga münözdüü arına kelip, kaadalana baştadı. Bir topko çeyin al ar
kıl önörün körsötö berdi. Bir künü al opurtalduu gimnastikalık önörün körsötüp
jatıp, kapısınan karay koyso, kız üyün karay ketip bara jatıptır. Tom kaşaanı
közdöy basıp kelip, kabagın bürköp, taktaga jölönüp turdu, antkeni kız bakta dagı
bir az bolor beken dep ümüttöndü. Kız kire berişte bir az turdu da, anan kaalganı
közdöy bastı. Kız bosogonu attay bererde Tom oor üşkürüp jiberdi. Birok öñü
kayradan jark dey tüştü, antkeni kız kirip keterden murun boto köz gülün kaşaadan
aşırıp ırgıtıp jiberdi.
Bala jügürüp barıp, gülgö bir-eki kadam kalganda toktodu, anan serepçilep
karap, köçödö eç kim körünböybü degensip kılçaktadı. Anan jerden bir bakaldı ala
koyup, başın artka çalkalatıp, murdunun üstünö bakaldı koyup alıp, ulam bir
kaptalı menen jılıp oturup, gülgö ulam jakınday berdi, akırında jılañaylak
butu gülgö tiygende, barmaktarın iyilte güldü kıpçıp aldı da, oşol oljosu menen
burçtan burulup ketti. Al jerde bolgonu bir pas güldü kürmösünün içine, jürögünün
tuşuna, mümkün, kursagının tuşunadır, al anatomiyanı ançalık jakşı bilçü emes,
mayda-çuydaga da köñül burçu emes, katıp alganı gana buruldu. Al kaytıp kelip, emi
küügüm kirgençe kaşaanın janında turdu, murdagıday arına kelip, al jerde narıberi temselep jürdü. Birok kız kaytıp kelgen jok, Tom bolso, mümkün, azır al
terezege jakın kelip, menin uşul araketimdi körgöndür dep özün soorottu. Akırı al
sar-sanaaga batıp, tereñ oygo çömülgön boydon kayran başın ar kanday bojomolgo
tolturup üyünö keldi.
Keçki tamaktanuu maalında al jindene baştadı, taejesi bolso: «Bul balaga
jin tiygenbi?» – dep tañırkadı. Siddi kesek menen koygulaganı üçün ayabay til uktu,
birok Tom anı togotup da koygon jok. Taejesinin aldınan bir kant ala koyöm dep,
kolgo jedi. Al ızalandı:
– Taeje, siz Sid kant uurdaganda, aga tiybeysiz go.
– Antkeni menen Sid bir da sendey bolup kıjırlanbayt. Senden ulam korup
turbasam, sen degele kant salgıçtan başıñdı albaysıñ da.
Bir maalda taejesi aşkanaga çıgıp ketti ele, oşondo Sid jazasız kalganına
maktanıp, kant salgıçka julkundu, bul Tomdu aşa çaap mazaktaganı bolçu, buga
çıdap bolboyt. Birok çöyçök Siddin kolunan jılmışıp ketti da, jerge tüşüp,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

bırkırap kaldı. Tom jırgay tüştü. Uşunçalık jırgagandıgınan al tilin tişine
katıp, unçukpay turdu. İride al Polli taejesi kelip, munu kim talkaladı dep özü
surabasa, unçukpay tim bolmok, surasa anan aytmak, süymönçük uulunun sazayın
bergenine kursant bolmok, mından ötkön jırgal barbı! Uşunçalık kubanganınan al
taejesi aşkanadan kelip, köz ayneginin üstünön tigile tiktep, sınıktardı karap
kalganda, özün zorgo toktotup turdu. Al içinen: «Emi köröbüz!» – dedi. Bir maalda
ele al jerge kömölönüp kulap tüştü! Kileygen alakan dagı urmak bolup üstünö
kötörülüp kelatkanda, Tom çañırıp jiberdi:
– Toktoñuz, emne siz meni urasız? Anı Sid sındırdı.
Polli taejesi seldeyip unçukpay turup kaldı, Tom bolso tigini ayaybı je
jokpu dep kütüp turdu. Birok tiginin ooz açkandagısı bul boldu:
– İ-iy, koyçu, sen dele tayaktı jön jegen joksuñ. Men jokto sen dele bir
balaketti kılgandırsıñ.
Anan al özün uyatkarıp, balaga bir jakşı söz aytıp erkeletkisi keldi, birok
anda natuura işimdi moynuma algan bolup kalam dep oylodu, al emi balaga tarbiya
berüü aşıkça bolboyt. Oşol sebepten al unçukkan jok, jürökzaar boydon işteri
menen alek boldu. Tom kabagın bürköp burçka oturdu da, eski arız-muñun baştadı. Al
bilet, taejesi oyunda anın aldında çögölöp turat, oşonduktan al köñülündö öz oyuna
maaşır boldu. Tom degele eçtekeni bilbegensip, sır aldırgısı jok. Taejesi közünö
jaş alıp, birde keyiştüü karap turganın al sezdi, birok baykamaksan bolup koydu.
Al mintip kıyaldandı: ölüm aldında jatsam, anan Polli taejem menden keçirim
surap jalbarıp, üstümö üyrülüp tüşsö, birok men keçirbey, dubal jakka burulup
ölüp kalsam. Anda taejem emne kılar ele? Dagı kıyaldandı: meni suudan ölük boydon
suurup çıgışsa, tarmal çaçım suu bolup, jabırkagan jürögüm sokpoy kalsa: sulk
jatkan ölügümdü taejem kuçaktap jıgılıp, közünün jaşı köl bolup, balamdı
kaytarıp bergin dep kudayga jalınar ele, anan maga takır tiybeyt ele! Tom bolso, eç
nerseni sezbey, kupkuu, mupmuzdak bolup jata beret, büt azap-tozoktu akırına çeyin
tartkan, büjürögön baykuş bala! Uşul sıyaktuu kıyaldardan jaşıy tüşüp, tunargan
közünün jaşın zorgo tıyıp, demi kısıldı, közün irmegende jaşı jaagınan ıldıy
agıp, murdunun uçunan tamçılay berdi. Al özünün kaygı-kapasına uşunçalık
berilip ketken eken, bul düynödö kandaydır bir kubanıç je jürök tolkutkan şattık
bolot eken dep oyloogo kubatı jetpedi, özünün kaygı-kapasın ıyık nersedey kabıl
aldı. Oşonduktan, jılday bolup sozulgan bir juma ubaktısın kıştakta ötkörüp,
üyünö kaytıp kelgenine süyünüp jadırap-jaynagan kiçinekey bölösü Meri eleñdep
jügürgön boydon bölmögö kirip kelgende, Tom ordunan turup, kabagına kar jaagan
boydon başka bir eşikten çıgıp ketti, berki eşikten bolso Meri menen koşo
jarkıragan kubanıç, kündün ak jarıgı kirdi.
Al özünün köñülünö ılayık daldaa buluñ-burçtardı izdep, dayıma baldar
oynop jürçü berki köçölördön çettep jürdü. Suunun üstündö kalkıgan sal aga eñ
ıñgayluu jay katarı köründü, anın uçuna barıp, bozomtuk kirgilt suunu şaşpay
karap turdu. Jaratılış tüzüp koygon bekem tartipti saktap jürböstön, kıynalbayetpey, daroo ele çögüp ketsembi dep gana samadı. Bir kezde bayagı gül esine tüşö kalıp,
anı uypalanıp solugan boydon çöntögünön alıp çıktı, gül anın kaygısın ogo beter
küçöttü. Uşul abalın bilse, beytaanış kızdın booru açıyt bele, dep oylodu al.
Balkim, ıylap da jiberet bele, moynunan kuçaktap, köñülün jibitet bele. Mümkün,
köñüldü suutup, burulup basıp ketet bele. Bul sanaa anı uşunçalık jaşıtıp,
uşunçalık muunun boşottu, birotolo tajap bütköngö çeyin anı bir bul jagınan, bir
tigil jagınan aylandıra karay berdi. Akırında ordunan üşkürüp turdu da, süyrölüp
basıp, karañgıga siñip ketti.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Keçki saat toguz jarımdarda al eç kim baspagan een köçö menen tigil
tatınakay beytaanış kız turgan üydü karay kelattı. Üygö jetip, bir paska toktop
kaldı, anın sak kulagına eç bir dabış ugulgan jok.
Üydün ekinçi kabattagı pardasına şamdın bülbüldögön jarıgı tiyip turgan.
Mümkün, beytaanış kız bekinip, oşol jerde oturgandır? Tom dubaldan aşıp
tüşüp, gülzardı etiyattık menen aralap öttü da, terezenin tübünö kelip toktodu.
Anın jürögü düküldöp, moynun sozup, köpkö çeyin terezeni tiktep turdu: anan kök
çöptün üstünö soldoyup kıymıldabay bir az jattı. Bir azdan kiyin koldorun
booruna alıp, tigil uypalangan gülün töşünö koydu. Je baş kalkalagan jayı jok,
je ölöründö anın muzdap baratkan mañdayındagı terin aarçıy turgan jakını jok,
je akırkı saatta anı ayap, üstünö boyun taştap ıylagıday küygön kişisi jok –
kokoloy başı menen bul jarık düynödön ötüp ketet okşoyt. Tañ sürgöndö,
beytaanış kız anın soldoyup jatkan ölügün köröt. Eñ kur degende anın ölügünö köz
jaşın bir tamçılatıp, kırçın kuragında bir kankordun kolunan jabır tartkan
kiçine balanın közü açık boydon ketişine al bir üşkürüp koyör beken?
Bir maalda tereze açılıp, üy kızmatçı ayal çañkıldagan ünü menen tünkü
beypildikti buzdu, anan soldoyup jatkan beçara balanın üstünö şarkıratıp suu
tögüp jiberdi.
Tom az jerden gana tumçukpay kaldı, al kakap-çakap, ordunan sekirip turdu.
Koburangan sögünüü menen koşo terezeni közdöy taş ırgıdı, aynek bırkırap,
maydalangan sınıktarı jaynap jatıp kaldı, körünör-körünbös karaan dubaldan aşıp
tüşüp, tündün karañgısına siñip ketti.
Tom jılañaçtanıp alıp, şömtüröp suu bolgon kiyimin üldüröp küygön
şamdın aldında karap jatkanda, Sid turup kelip, Tomdu kelekelep süylöy turgan
boldu da, birok azır ötö opurtalduu uçur ekenin tiginin közünön baamdap, kayra
aynıdı okşoyt, unçukpay kaldı.
Tünü tabınam dep dagı bir baleege çaldıgıp kalbayın degen Tom töşögünö
kirip jattı, Sid bolso anın bul josunun esine tutup koydu.

4. Köyröñdük emnege alıp kelet
Kün beykut jatkan düynögö jarkırap çıgıp kelip, beypil şaarçaga batasın
bergensip nurun çaçıp turdu. Polli taeje erteñ menenki tamaktan kiyin üy-bülölük
tabınuuga bardıgın çogulttu. Munajatı Iyık Jazmalardın nasaattarınan alınıp,
katuu zookaday bekem turguzulgan paydubalga öz oyunan koşkondorun çılangan suyuk
akitaş menen çaptay koygonsup, özü bolso, Sinay toosunun çokusunda turgansıp,
Musa paygambardın mıyzamdarının karduu babınan jarıya baştadı.
Andan kiyin Tom çımırkanıp Iyık Kiteptin nasaattarın jattaganga kirdi.
Sid alardı bir top kün murun ele jattap algan. Tom büt küçün çogultup beş nasaattı
jattamak boldu, al üçün Toodogu nakıldardı tandadı, sebebi alardan kıska başka
bir da ır jok ele. Jarım saattan kiyin Tomdun sabak menen dele işi jok bolçu,
antkeni anın dartı taptakır başkada ele, koldoru bolso, bölök birdemelerdi
karmalap çıypılıktap jatkan. Meri anın sabagın tekşermek bolup kolundagı
kitebin aldı ele, Tom ar nerseni tantıray berdi:
– Baktıluular... i-i...
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Jardılar...
– Ooba, jardılar... baktıluu boluşat jardılar... i-i-i...
– Dili menen...
– Dili menen... Dili menen jardılar baktıluu bolot, sebebi alar... sebebi
alar...
– Sebebi alardın...
– Sebebi alardın... Dili menen jardılardın, sebebi alardın janı jannatta
bolot. Zarlagandar jırgayt, sebebi alar... sebebi alar...
– Bol...
– Sebebi alar... a...
– Bol...
– Sebebi alar bol... Narı emne ekenin bilbeym!
– Bolot! Bolot...
Jırgayt, sebebi zarlagandar, sebebi alar... sebebi zarlagandar... Andan
narkısı kanday ele? Men bilbeym, çın ele! Emnege aytıp koyboysuñ, Meri? Sen
emneni aytayın dediñ ele?
– E-e, Tom, başıñ mañ da. Men seni şıldıñdagan jokmun, anı kaalabaym dagı.
Sen barıp, kayradan baarın jattaşıñ kerek. Kapalanba, Tom, bul senin koluñdan
kelet, sen jattaysıñ. Jattap kelseñ, men saga bir jakşı nerse berem. Emi akılduu
bala bol!
– Meyli! Al kanday belek, Meri, aytsañ!
– Ubagında körösüñ. Jakşı degenden kiyin jakşı.
– Sen çının ayttıñ, Meri. Meyli, dagı bir araket kılayın.
Al «dagı bir araket kıldı». Kızıgıp, belekti alsam dep tırışkandıktan,
al eñ mıktı iygilikke jetti. Meri aga japjañı Barlou makisin berdi, anın baası
on eki jarım tsent bolçu. Büt denesin ar bir tal çaçınan tırmagına çeyin kubanıç
kaptadı. Iras, anı menen eç nerseni kesip bolboyt ele, birok bul çınıgı Barlou
makisi bolçu, aga çeksiz kızıguusunun sebebi da uşul ele: batıştagı ştattardın
baldarı mınday kuraldı kolgo jasasa dele bolot, jasalganı tüp nuskasınan eç
ayırmalanbayt degenin kulagı çalgan, balkim, çın ele oşondoy çıgar. Tom ıgın
taap, makisi menen jabandı kesip kördü, al tartmanı dele kesip körmök, birok dal
oşol uçurda anı jekşembi mektebine baruuga dayardan dep çakırıp kaldı.
Meri aga suu kuyulgan kalay çılapçın menen bir togolok samın berdi. Al
sırtka çıktı da, kiçinekey oturguçtun üstünö çılapçındı koydu. Anan al samındı
suuga maldı da, anı kayra orduna koydu. Al jeñin türdü, suunu sekin jerge töktü da,
aşkanaga kirip, kaalganın artında ilinip turgan sülgü menen betin aarçıdı. Birok
Meri sülgünü julup aldı da, tildep kirdi:
– Emi uyalbaysıñbı, Tom! Jaman bala bolboçu. Suudan eç jeriñ oorubayt go.
Tom özün oñtoysuz sezip kaldı. Çılapçındı kayradan tolturdu, bul jolu al
çılapçındın üstünö eñkeyip, bir az oyun çogultup turdu da, anan tereñ dem alıp
juuna baştadı. Andan kiyin aşkanaga kirip, al eki közün jumup, sülgünü sıypalap
izdep jatkanda, jasagan işinin çınıgı dalili katarı betterinen samındın köbügü
çuurup turdu. Sülgünü çetke alıp koygondon kiyin dele, anın beti ançalık taza
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

bolgon jok: jaagı menen eegi kep kiygensip agarıp, moynunun aldı menen artı çala
sugarılgan jerdin alasınday bolup turdu. Mına oşondo bul işke Meri özü
kirişti, oşondon kiyin gana Tom ak juumal tuugandarınan eç ayırmalanbay kaldı.
Al suu çaçın tarak menen jakşılap taradı, oşondo gana kıska tarmal çaçı
jılmakay, tegiz bolup çıktı. (Çaçın jılmakay kılış üçün Tom dalay arakettendi,
ayabay tırışıp, tarmalın jazam dep, ubara da tarttı. Çaçının tarmalı özünö
kızdarga okşoşup turganday sıyaktançu, oşondon ulam kıjırlana berçü.) Anan Meri
Tomgo eki jıldan beri jekşembi kündörü gana kiye turgan «başka kiyimin» alıp
çıgıp berdi. Uşundan ulam biz anın kiyim-keçesi jönündö kep kılsak bolot. Kız
Tom kiyinip bütörü menen anı bir az tartipke keltire baştadı: al Tomdun taza
kürmösün eegine çeyin topçuladı, köynögünün çoñ jakasın sırtka kayrıp tüzödü da,
tazalap, ala-bula çiy kalpagın kiygizdi. Al öz öñün körüp özü oñtoysuz bolup turdu:
jañı kiyim menen tazalık anı ayabay kısıntçu, sebebi jañı kiyim menen tazalıktı
ötö jaman körçü. Al Meri but kiyimin unutup kalat go degen ümüttö ele, birok al
ümütü da işke aşpay kaldı. Tigil but kiyimin tıkandap kiygizip, anı jaltırata
maylap berdi. Tom çıdabay ketip, özü kaalabagan işti aga tañuulay bergenin aytıp
ıylaktadı. Birok Meri anı soorotup ayttı.
– Bolduçu, Tom, sen jakşı balasıñ go.
Al balbalaktap oturup but kiyimin kiydi. Meri tez kiyine koyup, üçöö
jekşembi mektebine jönöştü. Mektepti Tom jaman körsö, Sid menen Meri jakşı
körçü.
Sabak toguzdan on jarımga çeyin sozulçu, andan kiyin din parzdarı
atkarılçu. Üçöönün eköösü din parzdarına öz ıktıyarı menen kalçu, üçünçüsü dele
kalçu, birok ötö oluttuu sebep menen kalçu. Çirköödö arkası biyik, jazdıgı jok
orunduktarda üç jüzdöy kişi oturçu. İmarat çakan, bayöo jasalgalangan, çokusunda
karagay taldan kutu sıñarı jasalgan ustun ornotulgan çirköö bolçu. Eşiktin
tübündö Tom bir az toktop, saltanattuu kiyingen şerigi menen baarlaşıp kaldı:
– Toktoçu, Billi, senin sarı çipteñ bar bele?
– Ooba.
– Anın orduna emne suraysıñ?
– Emne beresiñ?
– Mıya kaktan bir kesim, anan balık uulooçu kayırmak berem.
– Kana körgözçü.
Tom körgözdü. Şerigi makul boldu da, alar buyumdarın ayırbaştap aldı.
Anan Tom eki korgol taşın üç kızıl çiptege, dagı ar kıl mayda-çüydösün eki kök
çiptege almaştırdı. Al çeyrek saattay ubaktın içinde ulam kelgen baldardan ar
kanday tüstögü çiptelerin satıp alıp jattı. Andan kiyin oñdonup-tüzdönüp,
çuuldagan baldar-kızdarga koşulup, çirköögö kirip bardı da, bolbogon jerden özünö
jakın oturgan bala menen uruşa ketti. Kekireygen, karı okutuuçu araçalap koydu
ele, al narı basarı menen Tom astındagı balanı çaçınan tartıp koydu. Tigil beri
karaganda, Tom kitep okumuş bolup kaldı. Dagı bir balanı iyne menen bir sayıp,
anın «kakıy!» degenin ukmaksan boldu ele, al aşata tildedi. Tomdun
sınıptaştarının bardıgı tentek, tınçı jok, çır baldar bolçu. Sabakta joop
berip jatkanda, eç kimisi ırdı jatka aytıp bere alışçu emes, alarga şıbırap
aytıp turuş kerek ele. Oşentse da, eptep ayagına çeyin aytıp, alar Iyık Jazmanın
sözdörü bar kiçinekey kök çipteni sıylıkka alışçu, ar bir kök çipte eki sap ırdı
jatka aytuunun akısı ele. On kök çipte bir kızıl çiptege barabar, oşondoy ele
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

narkta almaştırsa bolot, on kızıl çipte bir sarı çiptege teñelet, on sarı çiptege
mektep müdürü okuuçuga mukabası arzan Bibliyanı beret (oşol beypil zamanda Bibliya
kırk tsent turçu). Eki miñ ırdı, meyli, Dorenin2 süröttörü menen dele bolsun,
Bibliya kitebine jetiş üçün jattap alganga okurmandardın kançasının
tırışçaaktıgı jana jöndömü jetet? Birok Meri eki jıl tırışıp jürüp, eki
Bibliya algan, al emi tegi nemis bir bala törtpü, beşpi Bibliyaga jetken. Al bir
mertebe üç miñ ırdı birinin artınan birin tınımsız jatka aytıp bergen, birok
oşondon kiyin anın meesi bir nerse bolgonbu, bala ayban çalış bolup kaldı, bul
jagday mektep üçün çoñ jogotuu bolçu, sebebi kanday saltanat bolbosun
körörmandarga müdür oşol okuuçunu çıgarıp, Tom aytkanday, dayıma «özün
körgözdürçü». Çoñuraak okuuçular gana eptep ebin taap, öz çiptelerin alıp kalışçu,
sıylıkka Bibliya almakka jön ele jattay bergenden ayabay jadaşçu, andıktan mınday
sıylık seyrek berilgen uçur unutulgus okuya bolçu. Sıylıkka jetken ak joltoy
okuuçu bolso oşol künü uşunçalık barktuu, uşunçalık körünüktüü bolçu, anı
körgön başka okuuçular keede eki aptaday aldastap jürüşçü. Balkim, Tom anday
sıylıkka ançalık dele tañsık emestir, birok anın dañkın jana şañ-şököttü çın
dili menen eñsegeninde eç şek jok ele.
Oşol künkü darsta mektep müdürü kafedraga çıgıp, kudayga dañaza kitebin
koluna alıp, anın baraktarının arasına söömöyün salıp, elden köñül buruunu talap
kıldı. Jekşembi mektebinin müdürü demeydegidey kıska söz süylögöndö, sahnadagı
jalgız ırdagan ırçıga nota barakçası kanday kerek bolso, dañaza kitebi da aga
oşondoy kerek bolçu. Emne sebepten uşunday ekeni belgisiz: dañaza kitebine da,
nota barakçasına da bul şorduular eç kaçan köz çaptırbayt. Müdür otuz beş
jaştardagı öñü sert, jeerde teke sakalduu, kıska sarı çaçtuu kişi ele, anın tike
jakasının üstüñkü kırı kulaktarın tirep, uçtuu burçtarı eki uurtuna kadalıp
turçu. Kaşaaday tiregen jakasınan ulam bet mañdayın gana karoogo mümkün ele,
kaptal jagın karagısı kelse, büt denesin burganga tuura kelçü, eni kagaz akçaday,
bapik uçtuu jagoosuna mudaris eegin tayap alçu, zamanbap but kiyiminin tumşugu,
kudum japkakka okşop öydö kaykalap turçu: mınday but kiyimge okşoşturuş üçün
al kezdegi jaştar but kiyiminin tumşugun kaykalatıp, dubaldın tübündö neçen saat
boyu turuşçu, bul talıbas emgek, kajıbas kayrattı talap kılat. Uolters mırzanın
kelbeti sürdüü, peyili ak, özü akıykatçıl adam ele. Al közünö bir az adal
körüngöndün baarın ele ötö kadırlaçu, dindi kündögü jarandık işterden öydö
koyçu, jekşembi mektebinde jürgöndö bolso, kün sayın süylögön ününön başka ün
menen süylögönün özü da baykabay kalçu. Kebin al mınday baştadı:
– Emi baldar, silerden bir suranarım, mümkün boluşunça tınç, tüz oturgula,
bir pas menin kebimdi köñülüñördü kunt koyup ukkula. Kep mında. Adeptüü baldar
özün mına uşunday alıp jürüşü kerek. Tigine bir kız terezeni tiktep oturat,
balkim, al meni bölök jerde jüröt dese kerek, balkim, men taldın başına çıgıp
alıp, çımçıktar menen kep kurup jatkandırmın. (Külkü menen koştoldu.) Neçen
tatınakay, neçen taza baldar bul jerge tuura jürüp, adeptüülüktü üyrönöyün dep
kelgenin körgönümdün özü ele kanday sonun nerse ekenin aytkım kelet.
Mına uşunday jana uşul sıyaktuu sözdör. Mınday sözdördü akırına çeyin
misal keltirüünün bul jerde kajeti jok go deym. Al sözdör eç özgörülbös kalıpta
tüzülgön, dal oşol sebepten alar bizge uşunçalık taanış.
Tiginin kebinin akırkı üçtön bir bölügü jaman baldardın arasındagı çırçatak, dagı başka oyun-tamaşa, oşondoy ele ar kanday kübür-şıbır menen koştolup,
al beybaş josundar akırından jayılıp oturup, degele kenebey, askaday kamırabay

Dore – HIH kılımdagı Frantsiyanın sürötçüsü.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

oturgan Sid menen Merige dagı jetti. Birok art jagında Uolter mırzanın soñku
sözü ızı-çuunu toktotup, anın kebi jımjırttıkka bölönüp barıp büttü.
Şıbır özgöçö kütülbögön, seyrek boluuçu okuyadan, meymandardın kelişinen
ulam baştaldı: ukukçu Tetçer bökçöñdöp kalgan bir çal, orto jaştagı, çaçı
korgoşunday surdalgan ıkçam kıymılduu bir kişi jana tigil kişinin zayıbı
bolso kerek, sürdüü bir ayal menen kirip keldi. Ayal kızın eerçitip alıptır. Tom
tınç otura albay, kabatır bolup, sarsanaaga battı, al Eymi Lourenstin közün tike
karay albay jaltaktap, anın jooduragan möltür köz karaşına taysalday tüştü.
Antkeni menen kiçinekey çooçun kızdı körgöndö, anın köñülü kötörülüp, jürögü
balkıdı. Anan al jan talaşıp baldardı türtkülöp, alardın çaçtarın tartkıladı,
öñü-başın tırjalañdattı, kıskası, kızdın köñülün özünö burup maktanış üçün
bilgen önörün büt körsöttü. Bir gana irenjitkeni – al perizattı izdep bakka
barganda üstünö jugundu tögüp jibergeni bolçu, birok köñülün jibitken bakıt
tolkunu anı da juup ketti.
Meymandardı törgö oturguzgandan kiyin Uolters mırza süylöp bütüp, alardı
mektep okuuçularına taanıştırdı. Orto jaştagı kişi ötö jogorku darajadagı
adam bolup çıktı, körsö, al aymaktın sotu eken, mınday adamdı baldar birinçi
körüşü ele, oşonduktan alar bir çeti tiginin kanday zattan jaralganın bilgenge,
kantip kıykırarın ukkanga ıntızar bolso, bir çeti çoçulap da turuştu. Al
Konstantinopoldon eken, on eki çakırım alıstıktan keliptir, demek, al sayakat
kılıp, düynönü kıdırıp körüptür. Dal uşul közdörü menen üstü tunuke menen
jabılgan aymaktık sottun imaratın körgön tura. Uşunday suktanuunu tuudurgan
anın aserdüü abroyun jımjırttık, anan anı kadala tiktegen közdör ayginelep turdu.
Al bul jerdin jaktooçusunun bir tuuganı ataktuu sot Tetçer bolçu. Uluu kişi
menen taanıştıgı bar ekenin körsötüp, Jef Tetçer daroo aldıga umtuldu da,
mekteptegilerdin için küygüzdü.
– Karaçı, Jim! Al tiyakka baratat. Kördüñbü, aga kolun sunganı jatat, ana kol
alıştı! Oy, tobo! Senin da Jeftey bolguñ kelebi?
Uşunday şıbırdı anın kulagı çalıp kalsa, anda al anın kulagına jagımduu
obondoy gana ugulmak.
Uolters mırza özünün bilerman, iştermandıgın körsötkön bolup, tuş tarapka
buyruk berip, ar kimdi üyrötüp, közünö ilingenderdi kagıp-silkip jürdü.
Kitepkanaçı bolso mayda-çuyda başkaruuçularga jagınıp, ızı-çuu salıp, top-top
kitepterdi taşıp, eki jakka jügürdü. Buga çeyin kiçine baldardı söömöyün
körsötüp opuzalap, jakşı körgöndörün süymönçük menen dalıga çapkılagan jaş
mugalim ayımdar bolso okuuçularına emi jılmayımış etip iyilip jatıştı. Jaş
mugalim mırzalar bolso ança-mınça tildemiş bolup, birtike biyligin körsötümüş
etip, tartipke köñül burgan tür körsötö baştaştı. Mugalimderdin bardıgı, erkegi
bolobu, ayalı bolobu, kafedranın janındagı kitep salgıç jabandan birdeme algısı
kelgensip, işi barları da, joktoru da al jerge üç-tört joludan barıp kelişti.
Kızdar dagı özdörün ar kanday körsöttü, baldar bolso tırışçaaktıgın uşunçalık
körsötküsü kelip, tegereginin baarın çaynalgan kagaz menen ızı-çuunun kürügüüsünö tolturuştu. Anan uşunun bardıgına üstürtön köz jügürtüp özünün ukukçul
jılmayuusu menen dañkının nuruna bölönüp, uluu adam oturdu, antkeni al da özün
körgözüp jatkan.
Çınıgı bakıtka bölönüü üçün Uolters mırzaga bir gana nerse jetpey turdu:
azır al sıylıkka Bibliyanı tapşırıp, öz bilimin körsötsö, kanday sonun bolmok.
Ayrım okuuçulardın sarı çipteleri bar bolçu, birok birinde da jetiştüü kölömdö
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

emes ele, munu al özü eñ mıktı okuuçulardan surap bilgen. Eger tigil nemis bala
kayra akılına kirse, al büt düynösün berüügö dayar ele.
Dal oşol maalda, ümüt üzülüp turganda, Tom Soyer toguz sarı, toguz kızıl, on
kök çiptesi menen aldıga çıgıp, Bibliyanı talap kıldı. Çayıttay açık asmanda
kapıstan kün kürkürögöndöy ele boldu. Uolters mırza bul jak Bibliyanı boloçoktogu
on jılda da talap kılat dep eç kütkön emes. Antkeni menen ayla jok – kol koyulgan
çekter janında turat, taptatınakay boydon. Tom sot jana başka attuu-baştuu
kişiler turgan jerge çıgarıldı, anan bul çoñ jañılık tördön turup jarıyalandı.
Bul akırkı on jıldagı ötö çoñ taasir kaltırgan eñ tañgalıştuu okuya bolçu. Al
jañı kaarmandı zamatta sottun deñgeeline jetkirdi da, emi mekteptegiler bir emes,
eki keremetti daroo körüp turuştu. Baldardın bardıgı içinen çıypılıktadı,
bekerinen kaşaanı aktagan işine satıp çogultup algan Tomdun baylıgına
çiptelerin bere koyup, bolbogon jerden jeñüüçü bolup çıga kelgendin külpöñünö
özdörü jardam bergenin tüşüngöndördün içi özgöçö açıştı. Mınday amalköydün
aldaganına işenip, jılanga jem bolup bergendigi üçün özdörün abdan jek körüştü.
Sıylıktı Tomgo jamgırday jaagan sözdör menen tartuulaştı. Müdür öz
sözdörün aylasızdan kıstalıp süylödü, birok anın ünündö çındap şıktanuunun
jışaanı jok bolçu. Beçara müdür bul jerde bir sır bar ekenin sezip turdu: on eki
ırdı jattay albagan bul şumpay Bibliyanın eki miñ ırın kökürögünö kantip tüyüp
alsın? Tom birde sıymıktanıp, birde süyünüp, Eymi Lourens anı öñünön bilse eken
dep dalalat kıldı, birok tigil anı karap da koygon jok. Kız oygo battı, anan kiçine
çurmuya tüştü, andan soñ birdemeden şeksindi, kayra bir turup şekşip, bir turup
oñolo tüşöt, añdıy baştadı, kütülbögön jerden kelgen küdük oy anın sarsanaasın
köböytüp, jürögün tutalanttı: al ızası menen açuusunan ıylay turgan bolup kaldı.
Al büt düynönü jek körüp ketti. Özgöçö Tomdu – kızdın özünö uşunday sezildi.
Tomdu sotko taanıştırıştı, birok anın tili buulup, jürögü düküldöp, demi
kıstıgıp ketti – bul bir jagınan al kişinin uşunçalık uluulugunan, bir jagınan
al tigil kızdın atası bolgonduktan. Egerde karañgı bolgondo, Tom sottun butuna bük
tüşüp, sıyınıp jibermek. Sot kolun anın başına koyup: – Mıktı bala ekensiñ,
atıñ kim? – dep suradı. Bala del bolup, mukaktanıp barıp, anan zorgo ooz açtı:
– Tom.
– Jok, Tom emes, kanday desem...
– Tomas.
– Dal uşunday. Men dagı oylodum ele, atıñ bir az uzunuraak boluşu kerek dep.
Eñ jakşı. Emi atı-jönüñdü toluk aytıp beret boluşuñ kerek, tuurabı?
– Mırzaga atı-jönüñdü toluk aytıp ber, Tomas, – dedi Uolters, – Anan
«taksır» dep kayrılgandı da unutpa, adep degendi unutpaşıñ kerek.
– Tomas Soyer... taksır.
– Tuptuura! Bul jakşı bala eken. Mıktı bala. Kiçinekey bolgonu menen er
eken. Eki miñ ır degen eñ ele köp da, ötö köp. Sen buga köp küç korotkonuña eç ökünbö,
bilim degen eñ baaluu nerse, al adamdı uluu da, jakşı da kılat, sen dagı bir kezde
uluu, mıktı kişi bolosuñ, Tomas. Oşondo sen artıña karaysıñ da, uşuga bala
kezimdegi jekşembi mektebinde okugan kündörüm sebepker, meni bilimge üyrötkön
ardaktuu mugalimderime, maga baş-köz bolup, tübölükkö mençigim bolup saktala
turgan mına bu tatınakay, kooz Bibliyanı tartuu kılgan mıktı müdürümö
mildettüümün, uşunun baarı tuura tarbiyanın natıyjası deysiñ. Senin ayta turgan
sözüñ uşul, Tomas. Anan oşol eki miñ ırdı sen başka eç kanday akçaga teñebeysiñ,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

eç teñebeysiñ da. Emi sen maga jana bul ayımga jattagandarıñan aytıp bergenge
karşı emestirsiñ? Karşı emessiñ da, sebebi biz jakşı okugan baldar menen
sıymıktanabız. Emi paygambarıbızdın on eki jandooçusunun atı saga belgilüü
ekeninen kümön sanabay koysok dele bolso kerek? Balkim, sen bizge algaçkı eköönün
atın aytıp koyörsuñ?
Başında Tom topçusun karmalap, koydon jooş turgan. Emi kızara tüşüp,
jerge tigildi. Uolters mırzanın jürögü tüşüp kaldı. Al özünçö oylodu: bul bala
jönököy suroogo jarıtıp joop bere albayt ele, sot emnege ele surap kaldı eken?
Kantkende da al bir nerse deşi kerek da, oşonduktan al ün kattı:
– Taksırga joop ber, Tomas, korkpo.
Tom dale unçukpay turdu.
– Bilem, azır al joop beret, – dedi ayım. – Algaçkı eki jandooçtun atı...
– Döötü menen Gölüyö3!
Emi bul sahnanı ırayımduuluk pardası menen jaap turalı.

5. Kandek jana kıpçıkey koñuz
Saat on jarımdarda kiçinekey çirköönün jarakaluu koñguroosu çalınıp,
erteñ menenki tabınuuga el çogula baştadı. Jekşembi mektebinin şakirtteri
çirköönün tuş tarabınan jaynap kelip, ata-eneleri menen çoguu orun aldı, antkeni
alar köz jazdımda kalbaşı kerek ele. Polli taeje da kelip, Tom, Sid menen Meri
anın janına oturdu. Tomdu açık terezeden, azgırgan jaykı keremetten mümkün
boluşunça alıs otursun dep, eki katardın ortosuna jakınıraak oturguzuştu.
Çirköönün içi elge jık toldu: uçurunda tıñ jürüp, emi jakırlanıp kalgan karı
poçtmeyster, mer ayalı menen (bul kiçine şaarda eç nersege jaraksız nerseler menen
koşo mer dagı bar bolçu), kalıs ukukçu, jesir Duglas, al ak juumal, suluu çıray,
jaşı kırktarda, açık münöz, joomart jana baylıgı menen bardıgına taanımal,
şaardagı jalgız ak saraydın eesi, eñ meymandos jana Sent-Pitersburgdu
dañazalagan mıktı mayramdardı uyuşturuuçu ayım, beli bakanday iyilgen, birok
urmattuu mayor Uord zayıbı menen, kaydandır bir alıs jatkan kelip, turup kalgan
ataktuu ukukçu Riverson, kiyinkisi şaarçanın suluusu, janında anı koştogon,
çüştö menen tesmege orongon, neçenderdi jürökzaar kılgan biykeçter bar, artınan
betmay sürtüngön, biykeçterge aşık bolgon şaardın jaş kızmatçıları kirdi, alar
akırkı selki ötüp ketkiçe asalarının tutkasın sorup, daliste tegerek tizilip
turuştu, eñ soñunda ülgülüü bala eseptelgen Villi Mafferson kirdi, al apasına tim
ele bırkırap kete turgan şişe sıyaktuu kıldat mamile kılçu. Al dayıma apasın
çirköögö jetkirçü, oşonduktan anı enelerdin baarı jakşı körçü. Baldardın baarı
anı jek körüşçü, antkeni al uşunçalık jakşı bala da. Antkeni menen anı dayıma
başkalarga ülgü katarı körsötüşçü. Jekşembi sayın, kokusunan bolgonsup, anın
appak jüz aarçısı artkı çöntögünön çıgıp turçu, Tomdun jüz aarçısı jok ele, al
jüz aarçısı bar baldardı büt maktançaak köyröñ deçü.
Tabınuuçular tolugu menen çoguldu, emi ıkşoolor menen kenebesterdi
eskertip, koñguroo dagı bir çalındı, anan çirköönü saltanattuu jımjırttık kaptap,

Iyık kitepterdegi keyipkerler (David jana Goliaf).
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

anı biyik dalistegi ırçılardın kıtkılıktaganı menen şıbırı gana buzup jattı.
Irçılar tabınuu bütkönçö kıtkılıktaganı menen şıbıraşkanın toktotuşkan jok.
Al kezde jalgız bir gana çirköönün ırçıları adep-ahlagı jaktan atı çıkkan, birok
men al çirköönün kaerde ekenin unutup kaldım. Aga köp jıl bolup kaldı, oşonduktan
al jönündö çala-bula menin esimde bar, birok al kaysı bir çet ölködö bolso kerek dep
oyloym.
Çirköö kızmatkeri dañaza ırın bul aymaktagılarga jakkan özgöçö bir
kıraatta berilip okudu. Anın ünü algaç koñur çıgıp, anan bara-bara biyiktep, andan
kiyin eñ biyik jerine jetkende, muzdak suuga sekirip tüşkön kişidey bolup,
akırkı sözdörün katuu okudu:
Jürör belem beyiş gülün oronup kol jetpegen keñ köktö,
Başkaları kan keçip, erkindik dep küröşsö?..
Al dasıkkan sözmör kişi katarı belgilüü bolçu. Çirköödögü «jıyındarga»
anı dayıma ır okutuş üçün çakırışçu, al okup bütköndö, ayaldardın baarı koldorun
öydö kötörüp, kayra şayı ketkensip tizelerine tüşürüp, közdörün alaytıp,
baştarın çaykap şıbıranat: «Söz menen aytıp bolboyt, ukmuş, bul bizdin jalgan
düynö üçün ötö ele ukmuş».
Dañaza ırdalıp bütköndön kiyin Spreg mırza jarıya taktası tarapka burulup,
jıynalış, çoguluş, dagı uşul sıyaktuu «jañılıktardı» okuy baştadı – bul kızık
salt gezit degen nerse çıgıp kalganına karabastan, büt Amerikada, çoñ şaarlarda da
uşul küngö çeyin koldonulup kelatat. Köp uçurda adatka aylangan salttar kançalık
aktaganga arzıbasa, oşonçoluk andan kutuluş da kıyın bolot.
Emi çirköö kızmatkeri sıyınuuga öttü. Anın munajatı ötö uzun, mıktı
okuldu, al munajatında eç kimdi unutkan jok: çirköönü dagı, çirköögö kelgen
baldardı dagı, şaarçadagı başka çirköölördü dagı, şaarçanın özün dagı, ölkönü
dagı, özünün ştatın dagı, ştattagı bardık töböldördü dagı, Koşmo Ştattardı dagı,
Koşmo Ştattardagı bardık çirköölördü dagı, Kongressti dagı, Prezidentti dagı,
ökmöt kızmatkerlerin dagı, boroondo süzüp jürgön baykuş deñizçilerdi dagı,
Evropanın padışaları menen Çıgış zulumdarının tepkisinen ezilgen
milliondogon elderdi dagı, jagımduu jana jakşı kabardı kabıl algan, birok kulagı
bolso da ukpagan, közü bolso da körbögön kalktardı dagı, deñizdin ıraakı
araldarındagı butparastardı dagı atap sıyındı. Anan el diniy kızmatkerdin
sözdörü maksatına jetsin, kunarluu bolup jerge tüşüp, sepken ürön ubagında önüp,
mol tüşüm bersin dep çokunup jıyıntıktadı. Omiyin!
Ayaldardın beldemçileri şuudurap, çirköögö kelgender ordunan turup, kayra
oturuştu. Bul kitepte bayandalgan balabız bolso, munajatka kubanmak tügül, zorgo
çıdadı, aylasız ele oturdu. Munajat bütkönçö şaşıp, al ordunda öydölöy berdi,
dubanın maanisin tüşünböy ele, emnege sıyınıp jatkanın sanap turdu, munajattı
ukkanday dele bolgon jok, birok anın maanisi aga muruntan belgilüü ele, al ele emes,
alardın kaysınısı kaysından kiyin aytıları da maalım bolçu. Din kızmatkeri öz
oyunan çıgarıp süylögöndö, Tom oşol zamat anın maanisin ile kalıp açuulandı, al
mintip koşumçalagandı jalgan, köz boyömoçuluk deçü. Munajattın jarımısına
kelgende, orunduktun üstünö, dal Tomdun bet mañdayına, bir çımın kondu da, anın
tınçın aldı. Çımın bir turup buttarın biri-birine sürüp kalat, bir turup başın
kaşıp kiret, antse başı denesinen bölünüp kete jazdayt, moyunu bolso, içke jiptey
soroyöt, keede buttarı menen kanattarın sılap kalat, alardı çapanının etegindey ele
tartkılayt, degele özün koopsuz sezip, şaşpay tazalana berdi. Tomdun koldoru
kıçışıp, anı karmagısı keldi, birok karmaganga batınbadı: munajat maalında
alagdı bolgon kişi tüz ele tozokko tüşörünö al çındap işençü. Oşentse da, din
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

kızmatkerinin akırkı sözdörü aytılıp jatkan kezde al kolun sunup, aldıga jıldı
da, ''omiyin'' degen maalda çımındı bir şiltep kolgo tüşürdü. Tiginin kılıgın
körüp kalgan Polli taeje çımındı koyö berdirdi.
Din kızmatkeri jazılgandı büt okudu da, bolbogon bir tajatkır nerselerdi
küñküldögön ün menen bayanday baştadı, keptin maanisi tozok menen tübölük azaptar
jönündö bolso da, oturgandardın köpçülügü ürgülöp ketti, beyişke çıga
turgandardın sanın din kızmatkeri bir uuçka jetkirdi, oşondon kiyin eç kimdin
beyişke çıkkanga ubayım tartışının kajeti jok bolup kaldı. Tom nakıl
sözdördün kança bet ekenin eseptedi: çirköödön kiyin al kança bet okulganın dayıma
bilçü, birok alarda emne aytılganın eç tüşünçü emes. Bul jolu al köp bolboso da,
nakıl sözgö ança-mınça köñül burdu. Din kızmatkeri bul düynödö beyiş kantip
ornoy turganın, aalamdın eli jaynap, arstan menen kozu çoguu jatıp, eköönü teñ
nariste bala jetelep jürörün özgöçö bir körkömdük menen, abdan elestüü süröttöp
berdi. Birok köñüldü ergitken, taalim bergen, adepke üyrötkön bul keremettüü bayan
Tom üçün negizgi maanisin jogotup koydu: al emi büt eldin köz aldında oşondoy
başkı kaarman özü bolup kalsa, oşol balanın ordunda özü bolso, al emi janında
arstan, anda dagı kolgo üyrötülgön arstan bolso dep tiledi.
Emi Tom kayradan kıynala baştadı, sebebi kütülbögön jerden kaydagı bir obu
jok nerselerdi oyloy berdi. Bir maalda al bir baylıgın estey koyup, çöntögün
sıypalap, anısın alıp çıktı. Al tumşugu bir ukmuş kara koñuz ele, Tom anı
''kıpçıkey'' dep ataçu. Koñuz çakmak salçu kutuda ele. Anın birinçi ele kılgan jorugu
– Tomdun söömöyünö asıldı. Tom kolun silkip jibergende, tigil orunduktardın
arasına ırgıp ketip, çalkasınan jatıp kaldı, Tom bolso, manjasın oozuna sala
koydu. Koñuz tıbıragan boydon buttarın tıbırçılatıp, kömkörülö albay jattı. Tom
anı tiktep, alayın dep ayabay arakettendi, birok tigi andan alıs ele. Oturgandardın
ayrımdarı nakıl kepten kızık eç nerse tappay, koñuzdu ermektep, köz kıyıgı menen
karap jatıştı. Bir kezde al jerge jay aptabınan akaktagan bir tarmal jündüü kandek
şimşilep kirip keldi. Kamalıp jatıp buulukkan okşoyt, it erkindikti abdan eñsep
kalıptır. Koñuzdu körö koyup al jandana tüştü da, kuyrugun şıypañdattı. Öz
oljosun aylanıp kelip, anan jakındabay şimşilep, dagı bir jolu aylandı, andan
kiyin bir az üyür aldı okşoyt, jakındap kelip, dagı jıttadı, akırı tişterin
arsaytıp, koñuzdu tiştemek bolup kelatıp, jaza tayıp kaldı, dagı bir top iret
tiştegenge arakettendi, oşentip, bul işine ayabay kızıktı, koñuzdu astınkı eki butu
menen karmay turgan bolup, kömkörösünön jattı, oyunun ulanttı, soñunda koñuz menen
oynogusu kelbey kaldı körünöt, köñülü suup, anı karabay kaldı. İttin közü ilinip
ketip, başı şılk etip, tumşugu menen koñuzga sayılıp kaldı ele, tigil anın
tumşuguna jabıştı. İt kıñşılap başın silkip jiberdi. Koñuz eki kadam jerge
uçup barıp, kayradan çalkasınan jatıp kaldı. Munu körgöndör oozun kımtıp külüp
jiberişti, birleri jüz aarçısı menen oozun basıştı, ayaldar jelpigiçterine
daldalanıp aldı. Tomgo bul ayabay jaktı. Sırtınan it makoodoy köründü, anı özü da
sezse kerek, koñuzga ayabay jini kelip, birotolo eregişip aldı. İt koñuzga jakın
kelip, akırın aga dagı çabuul koydu: kurçap toorup, anı ulam ar jaktan kaçırıp
kirip, koñuzdun dal tübün butu menen çapkıladı, dagı basıp barıp, tişterin
kıçırattı, kulagın salañdatıp, başı menen silkindi. Birok bir pastan kiyin al
koñuz menen oynogonun toktotup, çımındı kuup jönödü, andan dagı tajadı körünöt,
tumşugun ıldıy tüşürgön boydon kumurskalardı kuudu. Bir pastan kiyin andan da
jadadı, al oozun açıp estedi da, demin içine tartıp, koñuz jönündö birotolo unutup
koyup, anın üstünö oturup aldı. Bir maalda denesi açışkanday katuu kañkıldagan ün
çıktı da, kandek ordunan sekirip turup, orunduktardı aralap zımırap jönödü,
kıñşılap çirköönün üstünkü bölmösünün aldınan öttü, joldun tuş tarabına almaksalmak çıgıp, sırtta narı-beri çurkadı, kıñşılap kayra jolgo tüştü, denesi
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

ooruganınan janı jay alalbay, jündörü saksayıp, belgisiz bir kuyruktuu jıldızga
okşop, öz ogu menen beze jügürüp barattı. Akırında eti açışıp kaysalagan baykuş
kandek eesinin tizesine sekirdi ele, eesi anı kötörüp barıp, terezeden sırtka
ırgıtıp jibergende, it çıypılıktap kañkıldaganın bara-bara basañdatıp, alıstagan
sayın ünü ugulbay kaldı.
Oşol kezde külküsün toktoto albagan tabınuuçular kızarıp çıgıştı, din
kızmatkeri bolso, öz sözün toktotup turdu. Munajat kayra tez ele baştaldı, birok
tigil mukaktanıp, ulam toktoy kalıp jattı, sebebi çirköödögülördün baarının
köñülün emi nakıl sözdün maanisine buruu kıyın ele. Jada kalsa, baykuş din
kızmatkeri obu jok tamaşaluu bir nerseni aytıp jibergensip, tabınuuçular
orunduktardın biyik jölöngüçünö daldalanıp alıp, anın kaygıluu sözdörün
kıtmır külkü menen uguştu. Bul sınoo soñuna çıgıp, din kızmatkeri jamaatka
batasın bergende, bardıgı uşunçalık jeñildey tüştü.
Ar nerseni azıraaktan koşo berse, çirköödögü sıyınuu özü jaman emes eken
degen oydo Tom Soyer üyünö köñülü kötörüñkü kayttı. Anı bir az kapalandırganı bul
boldu: it anın koñuzu menen oynogonuna karşılıgı jok ele, birok koñuzdu tiştep
alıp ketkenge anın akısı jok emes bele.

6. Kara duba jana kız balanın arbaluusu
Düyşömbüdö erteñ menen oygonor zamat Tom kaygıga battı. Dayıma
düyşömbü künü erteñ menen uşunday bolçu, sebebi uşul kündön tarta mektep
tüyşüktörünün dagı bir aptası baştalat. Bul künü al aptanın içinde eç kaçan
jekşembi kün kelbese eken dep tileçü, eger oşondoy bolso, anda tutkun menen
kişen degen aga mınçalık jaman körünböyt ele.
Tom oylonup jattı. Bir maalda aga mınday bir oy keldi: eger oorup kalsam,
anda mektepke barbay koysom bolot da. Oşentip, aga okuudan kutuluunun bir jolu
közünö körünö kaldı. Al özünün dene-boyun tekşerip, bir da dart tappadı, anan al
kayradan ildet izdep kirdi. Bul jolu anın içi saygılap ooruganday sezildi, al çın
ele oorup kalganday. Birok oşentse da, iç oorunun belgileri bara-bara azayıp
oturup, akırında birotolo jogolup ketti. Al dagı oylonuşturdu ele, tez ele başka
bir nerseni taptı. Anın üstünkü bir tişi boşop kalganday. Bul oyuna süyünüp, al
ontogonun baştamak bolgondo, kayra taejeme tişim ooruyt desem, al anı oñoy ele
juldurup salıp, sazayımdı beret degen oydon çoçudu. Tişin kiyinkige kaltırıp, al
dagı bölök bir nerseni karaştırmak boldu. Köpkö çeyin eç nerse oyuna kelbey koydu.
Anan al barmaksız kalışı ıktımal degen ooru jönündö darıgerdin aytkanın estep,
eki-üç apta töşökkö jatuunu çeçti. Oşol zamat şeyşeptin içinen «oorugan»
barmagın çıgarıp karap kirdi. Birok oorunun kandaydır bir belgilerin taba albay
koydu. Uşintip bir körmök bolup, jan talaşıp ontoy baştadı. Birok Sid eç nerse
menen işi jok uktap jattı. Tom dagı katuurak ontodu ele, barmagı çındap oorup
ketkensidi. Sid dagı ele kaparsız uktap jattı. Tom alı jetişinçe ontoy berip,
akırında demigip da kaldı. Al bir pas es aldı da, anan büt küçün çogultup, udaamaudaa katuu ontop jiberdi.
Sid koñurugun tarta berdi.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tomdun açuusu keldi. Al: «Sid, Sid!» – dep tigini silkildetti. Bul aga taasir
etti, oşondo Tom ontogonun ulanttı. Sid estedi, çirendi, çüçkürdü, çıkanagına
tayanıp turdu da, Tomdu karadı. Tom tınbay ontoy berdi. Sid kıykırıp jiberdi:
– Tom! Ya, Tom!
Joop jok.
– Süylöçü, Tom! Emne boldu saga, Tom?
Sid anı silkildetip, öñün kabatırlana karadı.
– Boldu, Sid. Maga tiybe, – dep ontodu Tom.
– Emne boldu saga, Tom? Taejeñdi çakırayınçı.
– Tim ele koy. Balkim, basılıp kalat. Eç kimdin keregi jok.
– Kantip çakırbay koyöm? Koyö tur, Tom, karaçı ontogonuñdu. Bayatan beri ontop
atsañ kerek, ee?
– Bir neçe saat boldu. O kokuy! Oonabaçı, Sid, meni tumçukturup öltürösüñ.
– Emnege meni janatan beri oygotkon joksuñ? Tom, bolduçu. Ontosoñ, bütkön
boyum dürküröp atat. Emne boldu saga, Tom?
– Seni men keçirdim, Sid. (Ontoo.) Maga kılgandarıñın baarın. Men
ölgöndön kiyin...
– Kokuy ay, Tom, sen ölgönüñ jok. Koy, anday debe. Balkim, dagı...
– Baarıñardı keçirdim, Sid. (Ontoo.) Sid, baarına uşunday dep ayt. Anan,
Sid, aynek alkagımdı, sokur mışıktı tigi jañı kelgen bıtıkıy kızga berip koy,
dagı aga...
Birok Sid kiyim-keçesin kötörünüp, çıgıp ketti. Tom kıyalına uşunçalık
berilip ketiptir, emi çındap ele kıynaldı, oşonduktan, anın ontogonu çın ele
oorukçan kişinikine okşop kaldı.
Sid tepkiç menen ıldıy çurkap kıykırdı:
– Polli apa, tez keliñiz! Tom ölgön atat.
– Ölgön atat?
– Ooba, apa, al ölgön atat! Emne turasız, jügürböysüzbü tezireek!
– Döörüböçü! Kaydagını aytpay!
Oşentti da, tepkiç menen atırılıp jogoru çıktı, anı eerçip Sid menen
Meri çurkadı. Polli taejenin öñü buzulup, erinderi titirep ketti. Tomdun janına
çurkap kelip, zorgo mınday dedi:
– Tom, aylanayın! Tom! Tom! Saga emne boldu?
– Taeje, men...
– Saga emne boldu, sadagañ boloyun?
– Taeje, menin butum çiriy baştaptır.
Polli taeje oturguçka köçük basıp, iride katkırıp, andan kiyin kayra ıylap
jiberdi, anan kayra ıyı dagı, külküsü dagı aralaşıp ketti. Anısı aga kayrat
berdi:
– Ya, Tom, maga kaydagı bir bolbogon önörüñü körsötö beresiñ ee! – dedi al.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom ontoboy kaldı, barmagının ooruganı da birotolo basıla tüştü. Al
özünün şermende bolgonun tüşündü da, mintti:
– Polli taeje, men katuu ooruganınan munu gangrena eken degem, birok anın
artınan tişim birotolo oorubay kaldı.
– Dagı emne deyt, kokuy! Tişiñe emne boldu ele?
– Üstünkü bir tişim boşop kalıptır, oorusa ele janım kıynalat.
– Boluptur, boluptur, ontoboçu emi. Kel, oozuñdu aç. Çın ele, bir tişiñ
boşop kalıptır, birok sen tiş oorudan ele ölüp kalbaysıñ da. Meri, maga jibek
jip menen aşkanadan bir baş çıçala alıp kelçi.
Tom jaldırap jiberdi:
– Kokuy, taeje, koyuñuz, suurubañız. Tişim takır oorubay kaldı. Mından
narı men silerge degele tişim oorudu dep aytpaym. Suurbañız, taeje, suranam.
Mektepten kalgım kelbeyt.
– İ-i, oşentseñ. Mektepke barasıñbı? Uşu önörüñdün baarın sen mektepke
barbay, balıkka barış üçün ele çıgargansıñ go deym, ya? Tom, sadagañ boloyun,
Tom, men seni jakşı köröm, sen bolso uşu dööpörös joruktarıñ menen menin
jürögümdü oorutup, azapka salıp atpaysıñbı!
Bul uçurda anın tiş oorusun basa turgan aspap dayar bolup kalgan. Karı ayım
jipten ilgiç jasap, bir uçun oorugan tişine, bir uçun kerebetke baylap saldı. Anan
bir kezde kızarıp çok bolgon çıçalanı balanın betine tiygizip-tiygizbey
jakındattı. Tişi salañdap, jipke asılgan boydon kerebettin çetinde kaldı.
Birok ar bir okuyanın jakşı jagı dagı bolot emespi. Tom nanüştödön kiyin
mektepke baratkanda, jolukkan baldardın aga suktanganın aytpa, sebebi anın üstünkü
tişterinde bir teşik payda bolup, emi anısı başkaça bir ukmuştay kılıp
tükürgöngö jarap kalıptır. Anın artınan kızıkkan baldar topurap eerçip aldı,
buga çeyin baldar koşomattanıp, dayıma sıylap jürgön bir manjası kesilgen bala
dañkınan ajırap, unutta kaldı. Munusuna tigil ayabay çıçaladı, ızırañdadı, Tom
Soyerdin tükürügündö tañgalıştuu eç nerse dele jok degenge öttü, birok bir bala:
«Koyçu seni, sen kıçıp ketken jüzümsüñ!» – dedi, oşondo barkı ketken baatır
şılkıyıp joluna tüştü.
Köp ötpöy Tom şaarçanın kiçinekey selsayagı, Sent-Pitersburgdun
arakeçinin uulu Heklberri Finnge joluktu. Şaarçadagı enelerdin bardıgı
Heklberri Finndi tim ele jek körüp, andan çoçulap turuşçu, anı jalkoo, tentek
jana beybaş dep, öz baldarın anı körgöndö kubanıp, anı menen çoguu bolgusu
kelgendigi üçün tildep, aga okşop jürüügö katuu tıyuu salışkan. Başka jakşı üybülönün baldarınday ele aga dagı taanışuuga katuu tıyuu salıngan selsayak
Heklberrinin abalına Tom suktançu. Dal oşonduktan, şartı kelgende Hek menen
oynop kalçu. Heklberri dayıma çoñ kişilerden artkan kir, albırap tamtıgı çıkkan
jırtık kiyimderdi kiyip jürçü. Kalpagı kırları tıtılıp, bir jagına kıyşayıp
kalgan daldaygan bir nerse bolçu, eger kiygen kürmösü bolso, anda anın etegi
sogonçoguna çeyin salañdap, art jagındagı topçuları belinen ötö tüşüp, şımı
bolso ıçkırınan baylanıp, köçük jagı kudum kaptay bolup şalbırap turçu, jırtık
bagalekteri tizesinen öydö türüp albasa, ılay bolup jürgönü jürgön ele.
Heklberri kaalaganday kelip, kaalaganday ketçü. Kün açık uçurda biröönün
eşiginin aldında, jaan jaaganda bir boş çapçaktın içinde tünöçü. Al mektepke da,
çirköögö da barçu emes, eç kimdi togotçu emes, kaalaganda balık karmaganı je suuga
kiringeni barıp, dayranın boyunda kaalaşınça oturçu, anı anday tur, mınday tur
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

dep eç kim teskeçü emes, tün jarımına çeyin oynop jürö berçü, jazgısın köçögö eñ
algaç jılañaylak çıkçu da, küzgüsün bardıgınan kiyin butuna bir nerse kiyçü,
kiyimin tazalap, juunuştun aga kajeti jok ele, al muştaşta dagı kıyın bolçu. Bir
söz menen aytkanda, turmuşta bolgon jırgaldın baarı uşul balada ele. SentPitersburgdagı tıñ üy-bülölördö kündö jeme jep, buulukkan baldardın bardıgı
uşunday dep oyloçu. Tom emi uşul zayıppuruş selsayaktı kepke çakırdı:
– Salam, Heklberri!
– Saga dagı salam, özüñö jakkanday bolsun salamıñ.
– Aldagı koluñdagı emneñ?
– Ölük mışık.
– Maga dagı körgözçü, Hek. Jaman kakçıyıptır go! Munu kaerden aldıñ?
– Bir baladan satıp aldım.
– Orduna emne berdiñ?
– Kök çipte menen kuşkanadan algan tabarsıktı berdim.
– Kök çipteni kayaktan aldıñ?
– Ben Rojersten karskan aylanta turgan tayakka almaştırıp algam.
– Ya, Hek, bu ölük mışıgıñ emnege kerek, ya?
– Emnege deysiñbi? Sööldü ketiret.
– Koyçu, anday emes! Men andan dagı jakşı darını bilem.
– Kaydan, bilbeysiñ! Al emne degen darı?
– Sasık suu.
– Sasık suu? Sasık suuñ eçtekege jarabayt.
– Kantip jarabayt? Sen anı menen juup kördüñ bele?
– Jok, juugan emesmin. Tigi Bob Tanner juuptur.
– Anı saga kim ayttı?
– Kim deysiñbi? Al Jef Tetçerge aytıptır, Jef Jonni Beykerge, Jonni
Jim Holliske, Jim Ben Rojerske, Ben bir negrge aytıptır, al negr kelip maga
aytkan. Mına uşunday!
– Anan emne boluptur? Bardıgı kalp aytat. Negrden bölögünün baarı. Men anı
taanıbaym, birok jalgan süylöbögön negrdi da eç körö elekmin. Munuñ bolbogon kep!
Andan körö, sen Bob Tannerdin kandayça ayıkkanın aytıp berçi.
– Kanday darılanmak ele. Çirigen dümürdögü jamgırdın suusu tolgon
çuñkuruna ele kolun malıp koyuptur.
– Kündüz elebi?
– Anan kaçan bolmok ele.
– Dümürdü karap turuppu?
– Ooba. Menimçe, oşondoy boluşu kerek.
– Birdeme aytıptırbı?
– Jok, eçteke debese kerek. Bilbeym anı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– A-a, kokuy dese! Sööldü kaysı makuluk uşintip ketiret? Andan eçteke
çıkpayt. Tokoydogu çirik dümürü bar, ayabay çıtırman tokoyluu jerge barıp, anan
tün ortosuna çeyin teskeri burulup turuş kerek, kiyin kolun suuga malıp, anan
mınday deş kerek:
Arpa dan, arpa dan, indi tamak-aşınan,
Sasık suu, sasık suu, söölümdü koşo jutup juu.
Anan közdü juumup, tez-tez basıp, on bir kadamga alıstagandan kiyin, bir
orduñda üç jolu aylanış kerek, oşondon kiyin gana unçukpay üygö barış kerek,
kokus biröö menen süylöşüp koysoñ ele, anda ayıkpay kalasıñ.
– Jakşı, munuñ çındap jakşı ıkma körünöt. Birok Bob Tanner mınday
kılgan emes.
– Jok, mırza, al antken emes. Al şaar boyunça eñ köp söölü bar bala. Eger al
sasık suunu kandayça koldonuştu bilse, anda anın bir da söölü kalmak emes. Men
dele jaynagan söölümdü oşentip ketirgem, Hek, men bakalar menen köp oynoyt
emesminbi, oşon üçün maga sööl köp çıgat. Sööldü men loya menen dagı ketirem.
– Tuura, loya da jakşı. Men dagı oşentkem.
– Koyçu? Sen loya menen kanttiñ ele?
– Loyanı alasıñ, kabıgın aarçıysıñ, anan sööldü kanatıp kesesiñ, çıkkan
kandı loyanın bir jagına tamçılatıp, ay tolgon tün ortosunda joldun kesilişken
jerine çakan bir çuñkur kazasıñ da, anı kömüp koyösuñ, ekinçi jagın örttöp salış
kerek. Emi tüşündüñbü, tigi kan bolgon betiçi, al ar dayım teskeri betin özünö
tartat, kan bolso sööldü tartat, oşentip sööl bat ele jok bolot.
– Ooba, tuura, Hek, birok kömüp atkanda: «Çökkün, loya, sööl ket, kayrılbagın
baleket!» deseñ jakşı bolot. Bilesiñbi, Jo Harper da uşintet, anın degele
barbagan jeri kalgan jok! Tigi Kunvillge çeyin bargan. Emi ölük mışık menen
sööldü kandayça jok kılat?
– Kandayçabı? Op-oñoy: ittey künöölüü kişini kömgöndö tün jarımında
mışıktı mürzögö alıp barasıñ, dal oşol tünü aerge şaytan kelet, balkim, eki-üç
şaytan kelet. Alar saga, albette, körünböyt, bolgonu duuldagan şamaldın ünü ugulat,
balkim, şaytandardın süylöşkönü da ugulat. Dal oşol maalda alar künöökördü alıp
ketet, tak oşondo mışıktı arkasınan ırgıtıp turup: «Şaytan ölüktü eerçi,
mışık şaytandı eerçi, sööl mışıktı eerçi, menden tezireek ketçi!» – deşiñ
kerek. Oşentkende sööldün baarı jogolot.
– Munuñ da tuura. Özüñ uşintip kördüñ bele, Hek?
– Jok, birok maga Hopkins-ene aytkan.
– Anda tuura ekenine işenem. Antkeni anı bardıgı mastan kempir deyt go.
– İ-i. Anın mastan ekenin kayaktan bilem debeysiñbi. Al bir jolu atamdı
dubalagan. Atam özü aytıp bergen. Bir jolu atam kelatsa, kempir anı arbap, duba okup
atıptır, atam oşondo taş ala koyup, kempirdi közdöy ırgıtıptır, eger tigi buytap
ketpegende, tüptüz barıp tiymek eken. Oşol tünü atam saraydın üstünö mas boydon
çıgam dep, ayaktan kulap tüşüp, kolun sındırıp alıptır.
– Oy, tobo! Atañ anın dubalap atkanın kantip biliptir?
– Ya, kokuy, atam anı oñoy ele bilet. Al aytat, mastan kempirler seni tike
karasa ele, anda alar seni dubalaganı deyt. Özgöçö alar birdekeni şıbırap atsa, anda
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

iştin bütkönü. Alar koburadı ele, anda «Bizdin ata-bababız» degendi okup, teskeri
bata bergeni oşol.
– Ya, Hek, sen mışıktı mürzögö kaysı ubakta alıp barasıñ?
– Bügün tünü. Menimçe, bügünkü tünü şaytandar kak baş çal Uilyamska kelişi
kerek.
– Anı işembide ele koyuşpadı bele. Oşol işembinin tünündö anı alıp
ketişken jok deysiñbi?
– Sen emne dep atasıñ? Duba tün ortosuna çeyin tarabay turmak bele? Tün
jarımınan oogondon kiyin jekşembi kün bolot. Jekşembide şaytandar ar jerde
ele temselep jürmök bele?
– Anıñ da tuura. Emnegedir anı oylobopturmun. Meni da koşup albaysıñbı?
– Korkposoñ, koşup alam.
– Menbi? Emneden korkmok elem? Meni sen mıyöolop çakırasıñbı?
– Ooba, sen da meni mıyöolop çakırışıñ kerek. Bayagıda seni mıyöolop
çakırıp atsam, Heys çal meni taş menen urup: «O, şaytandın mışıgı!» – dese
bolobu. Men anın terezesin kış menen urgam, birok sen bu jönündö eç kimge aytpa.
– Meyli, aytpaym. Anda seni mıyöolop çakırganga bolboyt ele, arkaman taejem
añdıp jürgön. Bügün bolso mıyöoloym. Munuñ emne?
– Eçteke dele emes, kene ele.
– Anı kayaktan aldıñ?
– Tiyaktan... tokoydon.
– Munu kançaga satasıñ?
– Bilbeym. Sata turgan oyum jok.
– Oyuñ jok bolso, anda anın keregi dele jok. Anın üstünö keneñ dagı
kiçinekey eken.
– Ooba, biröönün kenesin şıldıñdaş oñoy. Men bolso keneme ıraazı elemin.
Maga uşu dele bolot.
– Kene bardık jerde tolup atat. Kaalaganda, andaydın miñin çogultup alam.
– Anda emnege çogultup algan joksuñ? Biriñ da anı tappaysıñ, munu sen
jakşı bilesiñ. Mınday kene erte çıgat. Men munu bıyıl birinçilerden kördüm.
– Ya, Hek, munuñ üçün men saga tişimdi bereyin.
– Kanakey, köröyünçü?
Tom tiş orolgon kagazdı alıp çıgıp, sekin jayıp körsöttü. Heklberri anı
kızıgıp karap kaldı. Abdan kızıktı okşoyt, bir azdan kiyin al surap jiberdi:
– Munuñ emne, çın ele tişpi?
Tom erinin kötörüp, tiştin boş ordun körgözdü.
– Meyli anda, – dedi Heklberri, – Almaşalı!
Tom keneni murda koñuzdu salıp jürgön kutusuna saldı da, baldar eki tarapka
bölünüp, ar biri özünün baylıgına kursant bolup ketip barattı.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Bölök üylördön oboçolonup, kalıñ taktaydan salıngan mekteptin imaratına
jakındaganda, Tom al jakka abdan şaşıp kelatkan adamday kadamın tezdetti.
Kalpagın mıkka ilip, sürdüü köz karaşı menen, öz orduna tüz ötüp ketti. Takka
okşogon koltuktuu orundukta biyik jerde olturgan mugalim sınıptın balkıtıp
nıksıratkan küüldögönünö ürgülöp ketken bolçu. Tom kirgende, al oygonup ketti.
– Tomas Soyer!
Anın atı toluk atalganda, bir baleket bolorun Tom bilçü.
– Menmin, agay.
– Beri keliñiz. Demeydegidey siz dale keçigip keldiñizbi? Emnege
keçiktiñiz?
Tom jazalanbaş üçün kalp aytmak boldu ele, birok arkasında eki örüm uzun,
sarı çaçtuu bir perişteni körgöndö, mahabattın özünö tartkan küçü menen anı
taanıdı. Sınıp boyunça jalgız bir boş orun oşol kızdın janında eken. Al oşol
zamat joop berdi:
– MEN HEKLBERRİ FİNN MENEN SÜYLÖŞÜP KARMALIP KALDIM!
Mugalim emne deşti bilbey, alsız seldeyip turup kaldı. Sabaktagı kürü-güü
basıldı. Okuuçular bul er jürök bala es-akılın jogotkonbu dep oylodu. Mugalim
kaytaladı:
– Siz... Siz emne kıldım dediñiz?
– Heklberri Finn menen süylöşüp karmalıp kaldım.
Sözdöründö eç kanday jañılıştık jok.
– Tomas Soyer, munuñuz ötö opurtalduu jarıya, men mındaydı murda eç ukkan
emesmin. Mınday kılmış üçün sızgıç jumşaktık kılat. Kürmöñüzdü çeçiñiz.
Mugalimdin kolu çıbıktar bir kıyla azayıp, özü dagı çarçagança çapkılay
berdi. Anan dagı bir buyruk aytıldı:
– Emi, mırza, kızdardın janına barıp oturuñuz! Bul sizge eskertüü bolsun.
Sınıptagı duuldagan külkü balanı bir az oñtoysuzdandırdı, çınında, bul
oñtoysuzduk dele emes bolçu, bul beytaanış perizattın aldında ızattap tartınuu
menen özgöçö iygilikten ümüttöndürgön süyünüç aralaş sestenüü bolçu. Al kızıl
karagaydan jasalgan orunduktun eñ çetine barıp oturdu, kız bolso, başın öydö
serpip jiberip, andan kaçıp jılıp aldı. Kürü-güü, ımdaşuu menen şıbır bölmönü
aralap jönödü, birok Tom koldorun uzununan kelgen japız orunduktun üstünö koyup,
kitep okumuş bolup, tınç oturup kaldı.
Bara-bara aga alaksıgandı toktotuştu, oşondon kiyin mektepte adatka aylangan
ızı-çuu kayradan tımtırstıkka öttü. Emi Tom kızdı uurdanıp karay baştadı. Kız
anısın baykadı körünöt, oozun çüyrüytüp koydu da, anan aga arkasın salıp, bir azga
teskeri burulup aldı. Kız kayra Tomgo oñ karap burulganda, anın aldında bir
şabdaalı turuptur. Al anı kayra artka türtüp saldı. Tom akırın anı kayra
jıldırdı. Kız anı dagı artka türtüp saldı, birok bul saam ança jini kelgen jok. Tom
çıdamkaylık menen anı kayra orduna koydu, birok kız aga tiybedi. Tom jazuu
taktasına mintip çiymeledi: ''Alıp koyuñuzçu, mende dagı bar». Kız jazılgan sözdörgö
köz jügürttü, birok eç belgi bergen jok. Emi bala sol kolu menen daldalap alıp, taktaga
bir nerseni tartıp jattı. Algaç kız baykamaksanga salıp oturgan, emi anın adamdık
sonurkoosunun ayrım bir belgileri körünüp kaldı. Bala körmöksön bolup, sürötün
ulanta berdi. Kız baykatpay sürötkö astınan köz çaptırdı, birok bala anısın
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

baykaganın bildirgen jok. Akırında kız çıday albay, bir az tartınıp, anan şıbırap
jiberdi:
– Maga dele körsötçü.
Tom çatırı eki börtmö budur menen ayaktagan, morunan tütünü uyulgup çıkkan
çakan tamdın kiçinekey sürötünün çetin açıp körgözdü. Oşondo kızdın çıgarmaga
kızıguusu abdan artıp, emi anın esi-dartı ele oşondo bolup kaldı. Anı bütköndön
kiyin, kız bir pas karap turdu da, anan şıbıradı:
– Ukmuş eken! Emi kişini tartçı!
Sürötçü üydün koroosundagı turnaday tartaygan kişinin sürötün tarttı.
Kişi üydü attap dele kete turganday, birok kız ötö sınçıl emes eken, oşonduktan,
uşul tartaygan nersege dele kursant bolup şıbıradı:
– İttey suluu kişi eken! Emi menin kelatkanımdı tart.
Tom jañırgan ayga okşoş kum saattın sürötün tartıp, aga içke kolu-butun
jasap, tartaygan manjalarına kileygen çoñ jelpigiçti karmatıp saldı.
– İ-i, kanday ukmuş! Menin da süröt tartkım kelet.
– Al oñoy ele, – dep şıbıradı Tom. – Men üyrötüp koyöm.
– Çınbı? Kaçan?
– Tüştö. Sen tüşkü tamakta üygö barasıñbı?
– Kaalasañ, kalayın.
– Boluptur, abdan jakşı bolot. Atıñ kim?
– Bekki Tetçer. Senikiçi? A-a, bilem. Tomas Soyer.
– Meni sabaganda oşentip koyuşat. Jönököydö meni Tom deşet. Meni Tom dep
ele atagın, makulbu?
– Makul.
Tom kızga körgözböy bekitip alıp, taktanın betine bir nerselerdi sıza
berdi. Birok bul iret kız eç tartıngan jok. Al körsötçü dep surandı. Tom aga joop
berdi:
– Eçteke dele emes.
– Jok, körsöt.
– Eçteke dele emes. Anı körgüñ dele kelbeyt boluş kerek.
– Jok, köröm, çındap ele köröm. Körsötüp koyçu emi.
– Sen aytıp koyösuñ da.
– Jok, aytpaym. Jok, men eç... eç aytpaym.
– Eç... eç kimge aytpaysıñbı? Eç kaçan, ömür boyu?
– Jok, men eç kimge eç kaçan aytpaym. Emi körsötçü.
– Çınında ele munu körgüñ kelbey kalat!
– Mintseñ, anda men özüm ele körüp alam.
Kız kibiregen kolu menen Tomdun kolun karmadı, bir pas talaşımış boldu,
birok Tom ataylap ele karşılık körsötkön öñdönüp, birok «Men seni süyöm!» degen
sözdör açılgança kolun ulam sekinden jıldıra berdi.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– İ-iy, sen jaman ekensiñ!
Kız Tomdu kolgo akırın çaap koyup, özü bolso kızarıp ketti. Antkeni menen
içinen abdan ırazı bolgonu bilinip turdu.
Dal uşul maalda bala biröönün kolu anın kulagın şaşpay mıjıga karmap,
öydö kötörüp, anan ıldıy jay tartıp baratkanın sezdi. Oşol boydon anı sınıptın
içinde jetelep, ar taraptan ıkşıñdagan külkünün koştoosunda murunku orduna
jetkizdi. Andan kiyin mugalim anın bet mañdayında köpkö çeyin turdu da, anan eç
söz aytpastan özünün ordun karay basıp ketti. Tomdun kulagı ısıganı menen, jürögü
kubanıp turdu.
Sınıpta toluk tımtırs bolgondon kiyin, Tom sabak okuganga çın dili menen
araket kıla baştadı, antkeni emi anın jürögü tolkundap kalgan bolçu. Ün çıgarıp
okuganga kelgende, al uyat boldu, anan geografiyadan joop bergende, köldördü toolorgo,
toolordu dayralarga, dayralardı kurgak jerlerge almaştırıp, jerdin betin kayradan
buduñ-çañga aylandırıp jiberdi, anan jazuu sabagında mayda baldar dele bilgen jön
sözdördön kata ketirdi, uşintip al büt çataştırgandıktan bir neçe ay boyu tagınıp
jürçü tuura jazuudan algan kalay töş belgisi bölök bir okuuçuga ötüp ketti.

7. Kayradan süyüü jana jürök zarı
Tom kançalık sabakka köñül burgan sayın, anın oyloru oşonçoluk kaçıp
turup aldı. Akırında al demin bir az karmap, ulutunup, estegenden kiyin
okuganın toktottu. Aga tüşkü tanapis degele jakpaganday sezilip ketti. Aba üp
bolup turgan. Ülp etken jel jok. Bul kündör eñ ıkşoo kündördön boldu. Jıyırma
beş okuuçunun jantalaşıp jattap jatkanı kudum ele aarılardın
ızıldaganınday uykusun keltirip, şıbırı ürgülötüp şayın oodardı. Terezenin
sırtında jayılıp munarıktagan meykinde alıstan kızgıltım kögüş tartıp,
aptaptın zakımınan bir uçu tarmaldanıp kögörgön Kardiff toosu zoñkoyup turat.
Bir uuç kuş kanatın sermep, asmanda kalkıp uçup jüröt, bir neçe uy bolboso,
köçödö eç kim jok, birok alar dele ürgülöp jatat. Tomdun köñülü een-erkindikti
eñseyt, je bolboso köñülün kötörö turgan kızık mezgildi köksöyt. Kolu çöntögün
araladı da, bir maalda delebesi duba okulgandan kiyin kozgolgondoy jüzü jark
etip jadıray tüştü. Çakmak salçu kutunu sekin çıgarıp, keneni koluna alıp, anı
uzun, jalpak orundukka koyö berdi. Kene dagı Tomgo okşop oynogusu keldi körünöt,
süyüngönünön kıdıñdap jönödü, birok erte süyünüp alıptır: al ayabay ıraazı
bolup küdüñdöp baratkanda, Tom anın jolun torop töönögüçün toso koydu da, artka
ketüügö majburladı.
Tomdun eski dostorunun biri, al dagı baya Tom kıynalganday ele kıynalıp
janaşa oturgan ele, emi al dagı bul oyunga kızıgıp, baş-otu menen kirip ketti. Bul
Tomdun eski dosu Jo Harper ele. Baldar bir apta boyu çınıgı dos bolup jürüp,
jekşembi künü ele oynop soguşup ketişçü. Jo kürmösünün jakasınan töönögüçün
alıp çıgıp, keneni çoguu kıynap kirdi. Bara-bara oyun ayabay kızıdı. Eköö teñ biribirine toskoolduk kılıp, kene menen oynogonuna mookumdarı kanbay, Tom orundukka
Jo Harperdin jazuu taktasın koydu da, anı teñ bölüp başınan ayagına çeyin sızıp
çıktı.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Mına, – dedi al. – Emi kene sen jakka ötköndö, anı sen töönögüç menen
kuuysuñ, men bolso tiybeym. Al men tarapka ötüp kelgende, men anı kuuym, oşondo
sen tiybegin.
– Meyli, koyö ber. Baştadık.
Kene tez ele Tom taraptan kaçıp, ekvatordu kesip öttü. Jo anı kiçine kıynap
saldı körünöt, kene andan kaçıp kayra çek aradan beri jakka öttü. Anan al tınbay
ulam başka bir orunga köçö berdi. Biri kızıgıp keneni kubalasa, ekinçisi anı
kızıga karap oturdu, eköö teñ baştarın taktanın üstünö salañdatıp, eköönün teñ
köñülü büt oyunda boldu. Ayagında oomat Jo Harperge oogonsudu. Kene bir turup
tiyakka, bir turup biyakka kaçtı, al dagı baldar sıyaktuu ele aldastap kaldı körünöt,
oşolordoy ele jandalbastay baştadı. Emi jeñiş Tom jakka ötö turgan şekildüü,
anın keneni türtkülögüsü kelip, kolu kıçışıp turdu, birok Jo Harper keneni
aerden töönögüçü menen başka tarapka baykatpay kayrıp jiberdi ele, kene al jaktı
közdöy jönödü. Akırında Tom çıdabay ketti: al kolun sunup, keneni töönögüç menen
türtkülöp kirdi. Jo kızırañdadı:
– Tom, tiybe kenege.
– Men jön ele, kiçine kıymıldatıp koyöyun degem.
– Jok, mırza, bul akıykatsızdık bolot, anı jayına koy.
– Men bir az ele...
– Keneni jayına koy debedimbi?
– Koyboym!
– Koyösuñ, kene men tarapta!
– Koyö turçu, Jo Harper! Degi kene kimdiki, ya?
– Kimdiki menen işim jok, maga baarı bir! Men taraptabı, anda tiybe!
– Tiyem ele. Kene meniki bolgondon kiyin, emne kılsam, özüm bilem, boldu.
Katuu muştum kelip Tomdun jonuna tiydi, tak oşondoy ele muştum barıp
Jonun da iynine tiydi. Bir neçe ubakıtka çeyin eköönün kürmölörünön ar tarapka
çañ bürküldü, al emi okuuçular bolso, alardı kelekeley karap turuştu. Eköö oyunga
uşunçalık berilgendikten, mugalim butunun uçu menen basıp, bölmönü bir sıyra
aralap, eköönün bet aldına kelip toktop, baldardın büt jımjırt bolo tüşkönün
alar baykabay kalıştı. Alardın çırına ayrım bir özgörtüü kirgizerden murda,
mugalim bir topko çeyin karap turdu.
Tüştö sabak bütköndö, Tom Bekki Tetçerge çurkap kelip şıbıradı:
– Üygö baratkansıp kalpagıñdı kiy da, burçtan kayrılganda, başka kızdardan
eptep bölünüp kal. Kayçılaş köçönü aylanıp, anan kayra kel. Men dagı bölök jol
menen barıp, saga okşop tigi baldardan jaşırınıp kelem.
Alar süylöşköndöy ele kıldı. Bir pastan kiyin eköö janagı kayçılaş
köçönün uçunan joluguştu da, kayra mektepke kirişti. Mektepte alardan bölök eç
kim jok eken. Eköö bir orundukka oturup, bet mañdayına jazuu taktasın koydu. Tom
kızga kalemdi berdi da, anı kolunan karmap, süröttü kantip tartkandı üyrötö
baştadı, oşentip alar dagı bir çakan tatınakay üydün sürötün tartıştı. Anan
süröt önörünö kızıkkandarı taraganda, eköö jön gana süylöşüp oturuştu. Tomdun
köñülü kötörüñkü. Bir maalda Bekkiden suradı:
– Sen kelemişti jakşı körösüñbü?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Jok, men alardı jek köröm.
– Anıñ tuura, tirüüsündö men dagı jaman köröm. Men kuyrugunan jipke
baylap alıp, başıñdın üstünön tegeretip oynogon ölük kelemişti aytıp atam.
– Jok, men degele kelemişterdi ançalık jaktıra berbeym. Men baarınan
sagız çaynagandı jakşı köröm
– Men dagı. Azır birtike sagızıbız bolso go.
– Sagızbı? Mende bar. Saga bereyin, birok anan kayra özümö ber.
Tomdun köñülü kötörülüp, makul boldu, alar buttarın bultaktatıp, sagızdı
almak-salmak çaynap oturuştu.
– Sen tsirkke bardıñ bele? – dep suradı Tom.
– Ooba. Atam eger jakşı okusañ, anda dagı alıp baram degen.
– Men bolso üç-tört jolu, köp jolu boldum go. Çirköö tsirktin aldında kep
emes. Tsirkte künügö birdemeler körsötülüp turat. Men çoñoygondo maskarapoz bolom.
– Çınbı? Ayabay sonun da! Alar ukmuştay kooz, büt kızıl-ala kiyinişet!
– İ-i, oşondoy. Alar akçanı da ukmuş tabat, kününö bir dollardan alat deyt,
men munu Ben Rojersten uktum. Ya, Bekki, keleçek jaşoo jönündö biröö menen
ubadalaştıñ bele?
– Al emne?
– Bilbeysiñbi? Men turmuşka çıguu ubadasın aytam.
– Jok, eç ubadalaşkan emesmin.
– Ubadalaşkıñ kelebi?
– Mümkün. Açık aytsam, bilbeym. Al kanday bolot?
– Kandaybı? Al eçtekege okşoboyt. Bölök biröögö eç kaçan turmuşka çıkpaym
dep bir balaga ubada beresiñ, anan öbüşösüñ, bolgonu uşu. Bul kimdin bolso da
kolunan kelet.
– Öbüşösüñ dediñbi? Emnege öbüşöt?
– Kanday tüşündürsöm? Bilesiñbi, bu tigi... Jön ele kişilerdin baarı
uşunday kılat go.
– Oşol elebi?
– Albette, alar biri-birin süyüşü kerek. Bayagıda taktaga jazganım esiñdebi?
– Esimde.
– Emne deysiñ emi?
– Eçteke debeym.
– Balkim, men saga aytsamçı?
– Meyli, birok kiyinçereek. Bir şartı bolgondo.
– Jok, menin azır aytkım kelip turat.
– Jok, azır emes, erteñ.
– Jok, azır aytam. Emne bolmok ele, Bekki? Men şıbırap, akırın aytam.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Kız emne deerin bilbey, unçukpay kalganın Tom makulduk katarı kabıl aldı
da, kolun imerip, anı belinen kuçaktap, oozun kızdın kulagına jakındatıp, eñ
nazik ünü menen bir nerseni şıbıradı. Anan al koşumçaladı:
– Emi sen dagı maga şıbırap koy.
Kız bir pas taysaldap turdu da, anan mınday dedi:
– Sen karaba, teskeri burulup tur, oşondo men şıbıraym. Birok eç kimge
aytpa da, makulbu? Eçteke debe, meylibi?
– Jok, eç kaçan eç kimge eçteke debeym. Bol emi, Bekki!
Tom artına buruldu. Kızdın jumşak demi tiginin çaçtarın kozgoy bergende,
kız iyilip, mintip şıbıradı:
– Men seni süyöm!
Andan kiyin al ordunan tura kalıp, oturguç menen orunduktardı aylanıp
çurkadı, Tom bolso, anın artınan jügürdü. Anan al ak etegi menen betin jaap,
burçka barıp kepteldi. Tom anı moynunan kuçaktap jalındı:
– Mına, Bekki, emi boldu, emi öbüşüübüz ele kaldı. Korkpoy ele koy, anday
dele kıyın emes! Kel emi, Bekki!
Al kızdın kolunan karmap, özünö tarttı. Kız bara-bara moyun sundu, kolun
tömön tüşürüp, başın eñkeytti da, çurkay berip ısıgan betin Tomgo tosup berdi.
Tom kızdın juka erininen öptü:
– Mına, Bekki, emi boldu. Bilesiñbi, emi uşundan baştap sen menden bölök eç
kimdi süyböşüñ kerek, menden bölök eç kimge turmuşka da çıkpaysıñ. Emi bu
tübölükkö, ömür boyu kalat. Meylibi?
– Meyli, Tom, emi men senden başka eç kimdi süyböym, başka biröögö küyöögö
da tiybeym, birok sen da menden bölök eç kimge üylönbö.
– Ooba. Sözsüz. Bul turgan iş da. Eç kim körbögön uçurda mektepke çoguu barabız,
üygö da çoguu kelebiz, oyundardın bardıgında sen meni tandaysıñ, men seni tandaym,
oşondoy boluşu kerek, kız-jigitter tak uşunday kılat.
– Ayabay ukmuş turbaybı. Men anı bilbeptirmin. Uşunday ekenin eç
ukpaptırmın.
– Apey, bul uşunday sonun! Emi tigi Lourens ekööbüz...
– Kızdın közdörü bakıraya tüşkönün körüp, Tom oozunan jañılıp alganın
tüşündü, uyalganınan unçukpay kaldı.
– İ-i, Tom, körsö, men birinçi emes ekenmin da, murun da senin süylöşkön
kızıñ bar turbaybı, ee? – dep kız ıylap jiberdi.
– Bekki, ıylabaçı. Azır men anı süyböym, – dedi Tom.
– Süyösüñ, Tom, anı özüñ dele bilesiñ.
Tom kızdı kuçaktadı ele, tigil anı türtüp jiberdi da, özü dubal tarapka
burulup, toktoboston ıylay berdi. Tom anı soorotmokko kayrabardı ele, birok tigil
könböy koydu. Oşondo al namısına kelip, Bekkiden teskeri buruldu da, eşikke
çıgıp ketti. Tom ulam-ulam kaalganı karap, Bekki esine keler beken degen ümüttö
bir topko çeyin kete albay, kabatır bolup turdu. Birok kız joloboy koydu. Tomdun
jürögü açışıp, kız emi eç kaçan keçirbeybi dep çoçudu. Birinçi kadamın şiltey
albay, ayabay kıjalat boldu, birok akırı tobokelge salıp sınıptın içine kirip
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

bardı. Bekki murunkuday ele dubaldı tiktep, burçta şoloktop ıylap turuptur. Tom
uyat bolgonun sezdi. Al kızdın janına kelip, emne kıların bilbey turdu da, anan köp
tartınbay, süylöy baştadı:
– Bekki, men... men senden bölök bir da kızdı süyböym. Bozdop ıylagandan
bölök eç joop çıkpadı. Tom jalınıp jiberdi: – Bekki! Bekki, jok degende bir
süylöp koyçu.
Bolboy ele kıñıldap ıylay berdi. Tom eñ kımbat baaluu baylıgın, tulganın
tompok jez buramasın alıp çıgıp, kızdın iyninen tartıp, aga körsötmökkö sundu.
– Me, Bekki, alasıñbı? – dedi al.
Kız Tomdun kolun silkip jiberdi ele, burama jerge ırgıp ketti. Oşondo
Tom tarsıldata basıp, mektepten çıktı da, artına kayrılbay turgan bolup, joluna
tüştü. Bir maalda Bekki şekşip kaldı. Al kaalganın janına çurkap bardı. Tomdun
karaanı körünböyt. Al eşikke çıgıp üydü aylanıp çurkadı, Tom al jakta da jok.
Anan al balanı çakırdı:
– Tom! Kayt beri, Tom!
Bekki kulak saldı, birok eç kim aga joop bergen jok. Emi al tügöysüz kaldı,
dabış da jok, söz da jok, japadan jalgız turat. Oturup alıp, özün-özü tildep,
kayradan bışaktaganga kirdi. Dal uşul uçurda mektepke baldar kele baştadı. Kız
kaygısın narı taştap, kapalangan jürögünün zarın unutup, bul ötö ele uzakka
sozulgan, köñülsüz, tataal kündü unutmak boldu. Oşentse da aylanasında jalañ jat
baldar jürdü, anın kaygısın bölüşör bir da kişi bolgon jok.

8. Deñiz karakçıları jana taloonçular jönündö
İride Tom ulam bir köçödön bir köçögö buytaktap, okuuçular künügö ötçü
joldon ulam çettep, anan buttarın arañ kötörüp, süyrölüp basıp kelattı. Jıljıp
çıkkan bir bulaktan eki-üç jolu keçip öttü, sebebi suu keçse, izden adaştırat degen
söz baldardın arasında keñiri taragan. Jarım saattan kiyin al Kardiff toosunun
etegindegi jesir Duglastın tamın tegerenip öttü, al jaktan ıldıydagı mektep zorgo
körünçü. Çıtırman tokoygo kirip ketip, jolu jok jerdi aralap jürdü da, kalıñ
butaktuu emil taldın tübündögü şiber çöptün üstünö oturdu. Ülp etken jel jok.
Aptaptın mee kaynatkan ısıgınan kuştar da jım bolgondoy. Şırp etken ün çıkpay,
jaratılış memirep turdu. Keede ele alıstan toñkuldaktın tüküldötkön dabışı
çıgat, birok başka jan jok, baarın kuçagına memiretip algan beykuttuk al
dabıştan kozgolup da koyboyt. Dili kaygıga tolup, köñülü uşul aylana-tegerekke
ündöş bolup turdu. Bala çıkanagın tizesine koyup, jaagın tayanıp alıp köpkö çeyin
oygo batıp oturdu. Jaşoo aga bolgonu tügönbös azap katarı sezildi, al jada kalsa,
ötköndö tigil düynögö sapar tartkan Jim Hojes jatkan beykut mürzögö suktandı.
Eçteke menen işim jok jatıp alıp, tügönbös kıyalga bata bersem, kanday jırgal
bolor ele dep oylodu al, anan taldardın başı şuuldap, körüstöndögü çöp menen
güldü sılap oynotso, eç nersege kaygırbay, eç nersege kabatır bolboy, dayıma ele
uşunday bolo berse. Eñ kur degende jekşembi mektebindegi baaları tüzük bolsoçu!
Oşondo al çındap ölböyt bele, birotolo janı jay albayt bele. Tigi kızdı
karabaysıñbı. Kızga emne jamandık kıldı? Eç nerse dele kılgan jok go... Aga jalañ
jakşılıktı kaaladı, al emi kız bolso aga itke, anan kalsa eñ jaman itke kılganday
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

mamile jasadı. Kız munusuna bir künü katuu ökünöt, birok oşondo, balkim, keç
bolup kalar. Ah, çirkin, eger al ubaktıluu ele ölüp kalsa go!
Kantken menen jaş jürök jumşak da, köpkö çeyin taştay katıp tura algan jok.
Bir maalda tez ele bul düynödögü tiriçilik tuuraluu oylono ketti. Belgisiz bir jerge
kaçıp ketse, kanday bolot? Deñizdin narkı tarabındagı dayınsız alıskı ölkölörgö
ketip, eç kaçan kaytıp kelbey koysoçu! Oşondo Bekkinin emne degenin köröt ele!
Maskarapoz bolom degenin da estey koydu, birok anısı bul iret köñülünö tuura kelbey
turdu. Añkoo tamaşa, dödöydün önörü – bulardın bardıgı balkıp baratkan köñülün
şıldıñdaganday köründü. Jok, andan körö al soguşka katışıp, kan küygön
salgılaşuuda jaradar bolup, dañk menen kaytat. Jok, andan körö al indilerge barıp,
bizondorgo añçılık kılat, Iraakı Batıştın adam butu baspagan talaalarına, je
bölök bir jaktarda toodo soguştu başınan keçirip, oşondoy kündördün birinde
bürküttün kanatın tagınıp, uluu kösöm bolup, kızıl-tazıl boyöngon boydon kaytıp
kelet da, memiregen beypil jaydın bir künündö jekşembi mektebine tañ azandan
kadimki soguştagıday çañırık salıp, ızı-çuu menen kirgende, şerikterinin içi
küyüp, közdörü çanagınan çıgıp ketet. Jok, dagı başkası bar, dagı mıktı bir nerse
tabılat. Al deñiz karakçısı bolot. Dal oşondoy! Mına, emi keleçegi aga açık-aykın,
eñ dañktuu köründü. Anın dañkı düynö jüzünö tarap, al büt eldin jürögünün üşün
alat! Tolkugan deñiz menen muhitterde al özünün uzun, kuuş «Boroondun janı» atalgan
kara kemesinde suu jirep, üröy uçurgan kara tuu kemenin tumşugunda jelbireyt.
Oşentip, dañkı alıska tarap turgan kündördün birinde al kapısınan tuulup öskön
şaarçasına kelip kalat. Anın denesi küngö küygön, kolu, beti şamalda jürüp
totukkan, kırmızı çepken, makmal şım, butuna konçu kayrılgan çoñ ötük kiyip,
moynunda kıpkızıl oroguçu menen, kemerine tapança jana kanjalagan, dat baskan
kılıç tagınıp, başına ülpüldök üküsü bar kalpak kiyip, kayçılaştırgan eki
jilikte kişinin baş söögü tartıluu jelbiregen tuunu koluna karmap alıp, çirköögö
kirip barganda: «Bul ataktuu deñiz karakçısı Tom Soyer! İspan Muhitinin Kara Öç
aluuçusu!» – degen kübür-şıbır kulagına jañırıp, aga süyüngönünön seldeyip turup
kalat.
Boldu, masele çeçildi, keleçekte anın kim boloru anıktaldı. Al üyünön ketet
da, başka turmuş kurat. Erteñ tañ azandan oşentet. Anda azırtan dayardanışı kerek,
bolgon mülkün çogultuşu kerek. Al jakınıraak jerde jatkan çirik döñgöçkö basıp
kelip, anın tübün makisi menen çukup kirdi. Bir maalda maki menen jıgaçtı katuu
urdu ele, al dabıştan tiginin içi köñdöy ekeni bilindi. Tom çuñkurga kolun sala
koyup:
– Mında joktor bar bolsun! Mında barlar ordunda kalsın! – dep ırımday
baştadı.
Anan kolu menen topuraktı koçuştap çıgara baştaganda, kızıl karagaydın
çamındısı köründü. Anı da sürüp çıgargandan kiyin, tıkan bapestelip, tübünö,
kaptaldarına çamındı jıyılgan çakan jaşıruun jay köründü. Al jerde bir korgol
taş bar eken. Tom tañırkap kaldı! Çoçulap, jelkesin kaşındı:
– Jo-ok, mınday bolboyt!
Jini kelip, kıjırlanıp al korgol taştı alıs ırgıtıp jiberdi da, oylonup
turup kaldı. İştin jayı mınday ele: al deerlik bardık baldar sıyaktuu ele ırımga
ayabay işençü, emi munusu mintip şermende kılıp jatpaybı. Korgol taştı jerge
kömüp jatkanda, oyuñdagı tilegiñdi aytışıñ kerek, anan murda jogotkon korgol
taştarıñdın barısı kayaktan bolso da eki aptanın içinde bekitken taşıñ menen
çoguu tabılıp kalat deşçü. Anın baarı bolbogon kalp tura. Tom işengendin baarı
kümön bolup çıkpadıbı, bölöktörgö oñunan çıgıptır degendi köp ukkan, birok
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

mintip bolboy kalıptır degendi eç ukkan emes. Mintip izdey baştaganda bir nerse
bekitken jerin tappay kaları anın oyuna da kelgen jok. Köpkö çeyin bul tuuraluu
başın katırdı, anan akırında mastan kempir aralaşıp, büt buzgan eken da dedi
içinde. Al munu tekşermek boldu, tuş taraptan izdep oturup, kumdun arasınan
kiçinekey bir çuñkurdu taap aldı. Al jerge jata kalıp, erinderin oşol çuñkurga
takap, şıbıray baştadı:
– Jerdi kezgen kumurska, jerdi kezgen kumurska, eñsegendi ayt maga! Jerdi
kezgen kumurska, jerdi kezgen kumurska, eñsegendi ayt maga!
Kum kıbıray tüştü da kibiregen kara kumurska bir körünüp, kayra koñuluna
kirip ketti.
– Aytıştan korkup atat. Kördüñbü, anı mastan kempir dubalagan. Uşunday
bolorun bilgem.
Anın mastan kempirge alı jetpesin, anı menen küröşüüdön eç maynap
çıkpasın bilip ele turdu, andıktan Tom kolun şiltedi da, janagı ırgıtıp
jibergen korgol taştı tapsa, jakşı bolorun oylodu. Anan al çımırkanıp izdey
baştadı. Birok korgol taştı tappadı. Oşondo al janagı jaşırın jerge kayra
kelip, murda korgol taşın ırgıtıp jibergen jerde turdu da, çöntögünön ekinçi
korgol taşın alıp çıgıp, oşol taraptı közdöy ırgıttı:
– Tuugan tuugandı izde! – dedi.
Al korgol taştın tüşkön jerin baykap kaldı da, çurkagan boydon izdey
baştadı. Korgol taş je ayabay jakın, je ayabay alıs tüşkön boluşu kerek. Tom dagı
eki jolu ırgıttı. Akırkısı oñ çıktı: korgol taştar biri-birinen eki kadam
aralıkta jatkan eken.
Oşol uçurda japjaşıl tokoydun çetinen oyunçuk jez surnaydın ugularugulbas ünü çıktı. Tom kürmösü menen şımın çeçe koydu da, ıçkırın tartıp,
jıgılıp jatkan jıgaçtın artındagı kuuragan çırpıktardı şiley baştadı, al
jaktan jebe menen jaa, jıgaç kılıç menen jez surnay alıp çıktı da, zamattın
içinde bul buyumdarın kuçaktagan boydon köynögün jagjaytıp alıp, jılañaylak
jügürüp jönödü. Bir maalda al boy kergen kara jıgaçtın astına keldi da, joop
katarı belgi berdi, anan butunun uçuna tura kalıp, öydö kötörüldü da, taldardın
arkasındagı dabıştarga kulak saldı. Bul anın kıyalında şerikterine etiyat bolgula
degen işaratı bolçu:
– Toktogula, jigitter! Bu tosmodon men surnay tartmayınça, biriñ da
körünbögülö!
Tokoydun arasınan kudum Tomdoy jeñil kiyingen, oşondoy ele kuraldangan
Jo Harper çıgıp keldi. Tom anı bir sıyra karap aldı:
– Tokto! Şervud tokoyuna menin uruksatımsız kim kire alat?
– Gisbornduk Gay eç kimden uruksat surabayt. Sen özüñ kimsiñ, uşintip...
– Uşintip süylögöngöbü? – dedi Tom tiginin sözün koştop. Alar
kiteptegidey süylöşçü.
– Uşintip süylögön kimsiñ sen?
– Menbi? Men Robin Gudmun, sendey kastaşkan jan menin kim ekenimi emi
taanıyt.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Sen çın ele oşol ataktuu karakçısıñbı? Meyli anda, men seni menen
salgılaşuuga dayarmın. Uşu tokoy joldorunda jürüügö kimdin akısı bar ekenin
azır çeçebiz. Kol sal!
Bolgon kuralın jerge koyup, bir gana jıgaç kılıçtarın alıp, eköö birinin
butun birinikine tiygizip turdu da, anan erööldün büt erejelerine jaraşa
kılıçtarın «eki iret öydö, eki iret tömön jañsap», çındap ele jekeme-jeke
çıgıştı. Oşol maalda Tom mınday dedi:
– İştin jayın bilseñ, emi batıraak başta!
Erööldü alar uşunday küü menen baştadı, tez ele küyügüp, kara terge tüşüp
çıgıştı. Akırında Tom kıykırdı:
– Jıgıl! Jıgılbaysıñbı! Emnege jıgılbaysıñ?
– Jıgılbaym! Özüñ jıgılbaysıñbı? Jaraattı sen köbüröök aldıñ go.
– Kep jaraatta emes. Kitepte jazılbagandan kiyin men jıgılbaym. Kitepte
mintip aytılgan: «Oşondo al artına kerilip turup Gisbornduk baykuş Gaydı çaap
öltürgön». Sen narı karap turuşuñ kerek, oşondo men seni arkañan çabam.
Kitep degen kitep, anı menen talaşkanga bolboyt. Oşol sebepten Jo Harper
jonun tosup berdi da, bir çapkandan kiyin jıgılıp tüştü.
– Boluptur, – dedi Jo turup kelip. – Emi men seni öltüröyün. Antpese
adiletsiz bolup kalat.
– Eçteke bolboyt. Kitepte anday aytılgan emes.
– E, koyçu, ayban bolbo, munuñ aybançılık emey emne?
– Meyli, Jo, sen keçil Tek je tegirmençinin uulu bolup, meni soyul menen ur
je men Nottingem şerifi boloyun, sen bolso Robin Gud bolup, meni öltür.
Alar bul tıyanakka makul bolup, aytılgan erdiktin baarın işke aşırdı. Anan
Tom kayradan Robin Gud bolup, andan kiyin çıkkınçı keçil ayal anın kansırap
jatkanın körüp, jaratın tañbay koydu. Eñ soñunda Jo jolbaşçısı jok
karakçılardın tobun elestetip, bakırıp ıylap, anı narı süyröp bardı da, aldan
tayıp baratkan koldoruna jaa menen jebesin karmattı. Oşondo Tom mintti:
– Bul ok kayakka barıp tüşsö, kayran Robin Guddu oşol jerge alıp barıp,
kögörgön taldın tübünö kömgülö.
Anan jaanı tartıp, jebesin koyö berdi da, özü çalkasınan tüştü. Çalkan
çakpaganda, al tura kaçkandın orduna ölüktöy sunalıp, köpkö jata bermek. Baldar
kiyinip, kuraldarın bekitip, düynödö emi karakçılar jogoldu dep kaygırıp, jok
kılganıbız üçün azırkı tsivilizatsiya emi bizge kantip sıy-urmat körsötöt boldu
eken dep kıyaldanıp üylörünö jönödü. Alar ömür boyu Koşmo Ştattarda prezident
bolgondon körö, bir jıl bolso da, Şervud tokoyunda karakçı bolgonubuz oñ turbaybı
dep sıymıktanıp kelatıştı.

9. Körüstöndögü kişi öltürüü
Demeydegidey ele, Tom menen Sid eköönü al künü keçki saat toguz jarımda
uktoogo jatkırıştı. Jatarda alar kudayga sıyınıp, Sid oşol zamat uktap
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

kaldı. Tom uktabastan çıdamsızdık menen bir belgini tolkundanıp kütüp jatkan.
Anın oyu boyunça, tañ atayın dep kalgan sıyaktuu. Tıñşasa, saat arañ tünkü ondu
urganı uguldu. Ay, uşu küttürgönü ay! Oonalaktap narı-beri oodarılgısı keldi,
birok Sid oygonup ketebi dep çoçudu. Karañgıda közdörün alañdatıp, unçukpay
jattı. Anın tınçı ketip, tunjuragan tımtırstık kuçagına orodu. Sekinden bul
tımtırstan ugular-ugulbas, eptep ele baykalgan dabış çıgıp jattı. Saattın
jebesi dagı çıkıldap turdu. Eski ustundar akırın kıçıray berdi. Tepkiçter
kiçineden kıyçıldadı. Üydün eesi kıdırıp jürsö kerek. Polli taejenin bir
kalıpta, akırın tartkan koñurugu ugulup jattı. Al az kelgensip, çegirtke dagı
kulak-meeni jep çırıldayt, anın kayakta ekeni maşayakka da belgisiz. Anan dubal,
kerebettin bet mañdayında jörmölöp jürgön koñuzdun karasanatay dıñıldaganı
anın denesin dürküröttü, bul degen jakında üydön biröö jarımının ölörün
bildiret. Anan tünkü sıdırımda kayaktan kelgeni belgisiz bir it ulup kirdi,
andan naragıraaktan dagı bir it akırın uluganga koşuldu. Tomdun tınçı ketip,
abdan kıynaldı. Ubakıt ötpöy, birotolo toktop kalgan okşoyt dep jatıp, al bir
kezde ürgülöp ketti. Saattın jebesi on bir jolu kaktı, birok Tom anı ukkan jok.
Tüşünö bir nerseler kirip, aga muñduu mıyöologon dobuş aralaştı. Koşuna üydün
terezesi tıkıldaganda, Tom oygonup ketti.
– Mış, balaket baskır! – degen ün menen saraydın dubalına tiyip
bırkıragan boş şişenin dabışınan anın uykusu birotolo kaçtı.
Bir pastan kiyin al aynekten sırtka çıktı da, koñşu tamdın şıypañı
menen etiyattap jılıp jönödü. Baratıp al eki jolu sekin mıyöolop koydu, anan
agıldın çatırına, andan soñ jerge sekirip tüştü. Al jerde Heklberri Finn ölük
mışıgı menen turuptur. Baldar jolgo çıgıp, karañgıda körünböy kalıştı.
Jarım saattan kiyin alar mürzönün koroosunun arkasında tizege tirelgen kök
çöptü aralap baratıştı.
Mürzö eski bolçu, andaylar Batış ştattarda jaynayt. Şaardan bir jarım
çakırım alıstıkta mürzölör döñ-döñ bolup sozulup jatçu. Al eski jıgaç kaşaa
menen tosulup, kaşaanın ayrım jerleri içine, ayrım jerleri sırtına kıyşayıp
turçu, bir da jeri tüz emes ele. Körüstöndü büt çöp, kuuray basıp ketken, eski
mürzölördün töbösü oyulup kalgan, mürzönün üstündögü belgi taştardın biri dagı öz
ordunda emes ele, kurt jep, çirip kalgan taktaylar jantayıp eptep ele turat.
«Tiginin unutulbas esteligi» dep bir kezde taktaydın betine jazılgan çıgar, birok
azır bir da jazuu tündü mınday koy, jarıkta dele okulbayt.
Melüün şamal taldardın butaktarın şuuduratat, al emi Tom bolso,
tebelegenibiz üçün arbaktar dattanıp jatat dep çoçulayt. Baldar jarıtıp
süylöşkön jok, süylöşsö dagı şıbırap süylöştü, turgan jeri, tünkü mezgil,
mürzödögü tunjuragan jımjırttık baldarga jaman taasir kaltırdı. Alar özdörü
izdegen çakan döbönü tez ele tabıştı, kördön bir neçe kadam alısıraak üç çoñ kara
jıgaçtın artına kalkalanıp jaşınıştı. Alar köpkö unçukpay kütüp
oturuşkansıdı. Ükünün alıstan ugulgan ünü gana bolboso, memiregen jımjırttık.
Tomdun esine kaygıluu bir oy kelip, anı eptep süylöşüp oturup unutkusu keldi.
Oşonduktan, al mintip kübüröndü:
– Kanday deysiñ, Hek, bizdin biyakka kelgenibiz üçün arbaktar taarınbas, ee?
– Men kayaktan bileyin. Ayabay korkunuçtuu, ee? Korkunuçtuu bolboy anan...
Jımjırttık köpkö sozuldu: baldardın oylogonu ele oşol jönündö. Anan Tom
kayra şıbıradı:

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Ya, Hek, kartañ kakbaş süylögönübüzdü ugup turat boluşu kerek, ee? Kanday
dep oyloysuñ?
– Sözsüz ugat. Mındayça aytkanda, anın arbagı ugat.
Tom unçukpay kaldı da, anan mınday dedi:
– Andan körö, men «Uilyams mırza» desem bolmok eken. Men anı kapalantayın
degen emesmin. Eldin baarı anı «kartañ kakbaş» deyt.
– Ölgön kişiler tuuraluu süylördö abayla, Tom.
Emi Tomdun taptakır süylöşküsü kelbey kaldı, alar köpkö çeyin unçuguşkan
jok. Bir pastan kiyin Tom Hekti iyninen tartıp şıbıradı:
– Çiş-ş!
– Saga emne boldu, Tom?
– Eköönün teñ jürögü şuu dey tüştü, eleyip eköö teñ biri-birine jabıştı.
– Çişş! Ana dagı çıktı! Sen ukkan joksuñbu?
– Men...
– Ana! Emi uktuñbu?
– E-e, Tom, oşolor go! Oşolordun özü. Emne kılabız emi?
– Bilbeym. Bizdi alar köröt deysiñbi?
– E-e, Tom, tünküsün alar mışıktan da jakşı köröt. Andan körö kelbey
koysok bolmok eken.
– Korkpo. Alar bizge tiybeyt boluşu kerek. Alarga biz eçteke kılgan jokpuz
go. Tınç otursak, balkim, alar bizdi baykabay kalat.
– Korkpoy köröyünçü, Tom, birok denem büt kalçıldap atat.
– Tıñşasañ!
Baldar dem çıgarbay, tıñşap kalıştı. Mürzönün narkı çetinen alarga çala
ugulgan ün jetti.
– Kördüñbü tiyakta! – dep şıbıradı Tom. – Al emne, ya?
– Al tozoktun otu. Oy-uy, Tom, ittey korkunuçtuu eken.
Karaygan bir belgisiz sölököttör karañgıda bülbüldögön şamçıraktı
termeltip, alarga jakındap kele berdi, anın nuru tak sıyaktuu jerge tögülüp kelattı.
– Bul şaytandar, – dedi Hek denesi büt titirep. – Emi alar anık köründü.
Üçöö eken! Tom, ekööbüzdün ajalıbız jetiptir! Sen duba bilesiñbi?
– Okuym, birok korkpo. Bizge alar tiybeyt. «Bizdi baleeden kutkara kör...»
– Çişş!
– Emne boldu saga, Hek?
– Alar adam eken! Jok ele degende, biröö. Tigi Maff Potterdin ünü.
– Ya, koyçu!
– Men bilem go. Kıbıraba. Al bizdi baykabayt? Mas eken. Demeydegidey
ölörçö içip alsa kerek, kart arakeç!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Meyli, men kıymıldabay oturam. Adaşıp kaldı. Degele taba albayt, dagı
jakındap kelatat. Jakındadı – ısık. Alıstadı – suuk. Dagı ısık. Kokuy, küyüp
keter beken! Mına, tuura. E-e, Hek, men dagı biröönün ünün taanıdım, al indi Jo
eken.
– Çın, nak özü, kaşaygırdıkı! Munuñ şaytandan da jaman... Kayakka? Emne
kılıp jüröt boldu eken?
Ündörü tıp basıldı, sebebi üç kişi körüstöndün janına kelip, baldar
bekingen jerdin janına toktodu.
– Mına uşul jerde, – dedi üçünçü dabış. Bir kişi şamçıraktı öydö
kötörgöndö, anın jarıgınan baldar jaş darıger Robinsondu taanıp kalıştı.
Potter menen indi Jo arkan, küröktör salıngan kol arabanı süyröp kelişti. Alar
kör-jerin jerge tüşürüp, mürzönü aça baştaştı. Darıger şamçıraktı kördün
başına koyup, janagı üç kara jıgaçka jakın basıp kelip, aga dalısı menen
jölönüp, jerge oturdu. Kolun sunsa ele, söömöyü menen tigilerdi sayıp ala
turganday bolup, baldarga uşunçalık jakın oturdu.
– Bolgula! – dedi al ünün sekin çıgarıp. – Azır ay çıgıp kalışı mümkün.
Bir nerse dep küñk etip joop berimiş bolup, Maff Potter menen indi Jo
eköö kaza berdi. Köpkö çeyin topurak, kum, şagıl ırgıtkan küröktördün
şagıraganınan başka, eç dabış çıkkan jok. Dabış bir türdüü ele. Akırı
jıgaçtın ünü çıgıp, kürök tabıttın kapkagına tiydi körünöt, dagı bir pastan
kiyin Potter menen indi Jo eköölöp tabıttı mürzödön alıp çıgıştı. Alar kürök
menen kapkaktı açıp, ölüktü çıgarıp, anı küp ettirip ırgıtıp taştaştı. Ay
buluttan kılayıp çıgıp, ölüktün kubarıñkı jüzün jarık kılıp turdu. Dayar kol
arabaga sööktü salıp, üstün töşök menen jaap, anı jip menen katuu baylap koyuştu.
Potter çöntögünön kileygen büktömö bıçagın çıgarıp, jiptin salañdagan uçun kesti
da, anan mintti:
– Mına, bardıgı dayar boldu, kasapçı mırza, dagı beşti çıgarıñız,
antpeseñiz biz bul tarptı ırgıtıp jiberebiz.
– Azamat, munu menen mına uşintip gana süylöşüü kerek! – dedi indi Jo.
– Bul emne degeniñer? – dedi darıger. – Akçasın aldın ala tölö dediñer, men
tölöp berdim go.
– Ooba, birok sizdin dagı azıraak karızıñız bar, – dep baştadı indi, ordunan
kozgolgon darıgerge jakındap. – Beş jıl murun men sizden birtike birdeme surap
barganımda, siz meni atañızdın aşkanasınan kuup çıkkansız. Oşondo meni jaman
oy menen keldiñ degensiñer. Anan men jüz jıl bolso da, akırı öç alam degenimde,
atañ meni selsayaktay kılıp kamakka oturguzgan. Anın baarın unuttu deysizbi? Menin
kanım bekerinen indi emes. Emi mintip, kelme kezek degendey, kolgo bir tüşköndö,
oñoy ele kutulam deysizbi?
Al darıgerge kolun kezedi. Oşondo darıger jüz talaştıra tartıp jiberdi
ele, indi ala salıp barıp jerge kuladı. Potter bıçagın kolunan tüşürüp
jiberdi da, darıgerge kıykırdı:
– Ey, şerigime tiybeñiz!
Anan darıger eköö çöptün üstün tebelep, takaları menen jerdi oyup
jakalaşa ketti. İndi Jo tura kaldı. Jini kaynap çıdabay, közdörü kantalap,
jerden Maff Potterdin bıçagın ala koydu da, bükçüñdögön boydon ıñgayın taap,
jakalaşıp jatkandardın janında mışıktay bolup añdıp turdu. Bul arada jaş
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

darıger Potterdii kolunan julkunup çıgıp, Uilyamstın körünön bir oor taktanı
ala koydu da, Maff Potterdi kömölötö çaptı, dal oşol maalda argın bıçagın
sabına çeyin darıgerdin töşünö matırıp aldı. Al tamtañdap, kanı çuurugan
boydon Potterdin üstünö kulap tüştü. Oşol uçurda aydın betin bulut basıp,
korkup, karañgıda jol tappay çurkap baratkan baldarga bul kargaşanı körgözböy
jaap kaldı. Ay buluttun arasınan çıkkanda, indi Jo jerde soloyup jatkan eki
kişinin ortosunda deldeyip alardı karap turgan ele. Darıger bir nerse dep
bulduruktap, eki iret dem çıgarganday boldu da, anan tık toktodu.
– Mına emi esepteştik, şaytan algırdıkı, – dedi indi. Emi al ölüktü
tonogongo kirdi. Anan kargaşaluu bıçaktı Potterdin açık jatkan oñ alakanına
karmatıp, sıngan tabıttın üstünö oturdu. Bir az ubakıt öttü, Potter kıbırap
ontodu. Kolundagı bıçaktı mıkçıy karmap, bet aldına jakındatıp, akşıyıp bir
karap aldı da, anan selt etip, kolundagını ırgıtıp jiberdi. Öydö bolup, ölüktü
özünön narı türtüp saldı da, emne bolgonun tüşünböy, tuş tarabına eleñdep, anan
Jonu kördü.
– Tobo-o, emne bolup ketti, ya? – dep sobol uzattı al.
– Jaman iş boldu, – dedi Jo kımırabay. – Emne üçün minttiñ?
– Emneni? Jok, munu men kılgan jokmun!
– Boldu emi! Bilip algın, bul döödürögönüñ seni barı bir kalkalay albayt.
Potter titirep, öñü-başı buzulup ketti.
– Soolugup ketembi dese. Bügün emnege içtim deseñ! Dale başım zıñkıldayt,
biyakka kelatkandan da jaman. Aytçı, Jo, çınıñdı aytçı maga, dos, çın ele munu men
öltürdümbü, ya? Başım zıñkıldayt, eçteke este jok. Jo, men minteyin degen
emesmin, kuday akı, men mınday kılayın degen emesmin, Jo. Aytçı maga, degi emne
bolup ketti, Jo? O kokuy, emne degen kargaşa, japjaş, kolunan baarı kelip turgan
jigitti öltürüp koydumbu?
– Ekööñ uruşup kettiñ, anan al seni taktay menen bir urdu. Sen tomolonup
tüştüñ, anan ırgıp tura kaldıñ da, az jerden tamtañdap kulap kete jazdadıñ.
Oşondo sen bıçaktı ala koyup, tigil seni dagı ura turgan bolgondo, malıp aldıñ.
Andan kiyin ekööñ teñ jıgıldıñar, oşentip ölüktöy soloyup jattıñar...
– İy, kokuy ay, emne kılganımı özüm da bilbeym. Çın ele oşondoy bolso,
mından körö jaşabay ele koygonum oñ. Baarın kılgan arak, meem da jukarıp kalsa
kerek. Koluma eç kaçan bıçak alçu emes elem. Kança uruştum, bıçakka kolum
tiygen emes. Kimden surasañ da aytat. Jo, eç kimge aytpa, ee! Ubada berçi, sen
jakşı jigitsiñ go, Jo. Men seni dayıma jakşı körçü elem go, saga dayıma
boluşçu elem, bilesiñbi? Kantip ele esiñen çıgarasıñ? Sen aytpaysıñ da ee, Jo?
Andan kiyin baykuş bükçüyüp, kolun kuuşurup, kişi öltürgöndün astına
jıgıldı.
– Ooba, sen maga dayıma ak niette bolduñ, emi men da saga oşondoy mamile
kılam. Buga men ubada berem.
– Jo, sen periştesiñ. Kança jaşasam, saga oşonço sıyınıp, ömür boyu
jakşılıgıñdı unutpaym, – Potter ıylap jiberdi.
– Boldu emi, koy, jetişet. Azır ıylap oturçu mezgil emes. Sen bu tarap menen
ket, men bolso, tigi tarap menen keteyin. Bol emi, kıymılda, artıñdan eç iz
kaltırba.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Potter adegende tez bastı da, anan katuu çurkap jönödü. Argın bir topko
çeyin anın artınan tiktep turdu. Anan içinen küñgüröndü:
– Başka jep, çın ele esi oop kalgan bolso je uşul keypindey çın ele mas
bolso, anda al bıçagın unutup koydu, estegen kündö da bıçagın alganı körüstöngö
jalgız kelgenden çoçuyt, munun koyöndukunday da jürögü jok.
Bir topton kiyin ölgön darıgerdi, töşöktün içindegi sööktü, açık kalgan
tabıttı, töbösü açılgan kördü jalgız gana ay körüp turdu. Aylananı kayradan
tunjuragan jımjırttık bastı.

10.Kaçuu
Korkkon baldar entigip, şaardı karay şaşıp-buşup çurkap baratıştı.
Biröö artınan kuup kelatkansıp, alar keede artın kılçaktap karap koyuşat.
Karañgıda astınan körüngön ar bir dümürdü adam eken dep çooçup, korkkondon
deldeye tüşüşöt. Şaarçanın çetindegi üylördün janınan ötüp baratkanda, uykusu
buzulgan sergek itterdin ürgönü küçöp, alar ogo beter jan talaştı.
– Eñ kur degende bulgaarı eşçü jerge jetsek! – dedi Tom, söz süylögön sayın
entigip, anan şıbırga ötüp. – Men çurkay albay kaldım.
Joop bergendin orduna Heklberrinin entigip bışıldaganı gana ugulat, anan
alar bolgon küçün çogultup, eñsegen jerin közdöy uçup jönöştü. Al jakka jeteri
menen açık eşikten birin biri türtkülöp kirişti da, oşonusuna kubanıp, entigip,
bışıldap, dalda jerge bögüp kalıştı. Bir azdan kiyin es-uçun jıyıp, jüröktörü
orduna keldi. Tom şıbıradı:
– Heklberri, emi emne bolor eken, kanday deysiñ, ya?
– Darıger Robinson ölüp kalsa, anda tigiler darga asılat.
– Oşondoy bolot deysiñbi?
– Anan emne, oşondoy ele bolot.
Tom ün debey turup, anan kayra suradı:
– Munu kim aytmak ele? Ekööbüzbü?
– Emne dep atasıñ? Ar kanday boluşu mümkün. Kapısınan indi Jo asılbay
kalsaçı? Al bizdi sözsüz öltüröt, bügün bolboso, erteñ, mında eç şek jok.
– Men dele oşondoy deym, Hek.
– Jetkire turgan bolso, tigi Maff Potter jetkirsin. Al ittey akmak kişi,
anın üstünö arakeç. Mas eçtekeni sezbeyt da.
Tom joop bergen jok, oylonup turdu, bir azdan kiyin kübürödü:
– Hek, Maff Potter eçteke bilbeyt. Al emneni aytmak ele?
– Emnege al eçteke bilbeyt?
– Antkeni indi Jo darıgerdi bıçak menen sayganda, tigil es-uçun bilbey
seldeyip jatkan. Al birdemeni kördü deysiñbi? Je birdemeni bilet deysiñbi?
– Çın ele, Tom, kuday akı, tuura söz!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Bilesiñbi, munun dagı bir jeri bar da? Balkim, tigil taktay menen
urgandıktan ölgöndür.
– Anday boluşu mümkün emes, Tom. Al içip alıptır, körünüp ele turbaybı,
degele soo jürgön künü jok. Menin atamdı ele karabaysıñbı: al ölö içkende,
töbösünö çay kaynatsañ da eçtekeni bilbeyt. Özü dele oşentip aytıp kelet. Maff
Potter dele tak oşondoy, bu turgan iş. Soo bolgondo, balkim, tigintip katuu
urganda, aman kalbayt ele go, birok andayga da barbayt.
Tom bir pas dagı oylonup turdu.
– Hek, sen eç kimge aytpaysıñbı?
– Tom, ooz açpaşıbız kerek. Bilesiñ go, tigi indi şaytan darga asılbasa,
akır tübü al bizdi jok kılat. Oozuñdu açpa! Kel, Tom, ooz açpaybız dep ant bereli,
antpesek bolboyt.
– Meyli, men dayarmın. Oşenteli, kel, kol karmaşıp, ant bereli...
– Anday emes. Al mayda-çuyda işterge, özgöçö kızdarga ant bergenge gana
jarayt. Bilesiñ, alar ulam uşaktay beret go, kolgo tüştü degiçe, büt daldırap aytıp
koyöt. Bul bolso, oluttuu iş da, anı jazış kerek. Bolgondo da kan menen jazış kerek.
Bul oydu Tom çın dili menen koldodu. Baarı kaymana, sırduu jana sürdüü öttü:
karañgı tün, ant berüü, aylana-çöyrö – büt bardıgı biri-birine kelişip turdu. Tom
aydın jarıgına çagılışıp turgan kızıl karagaydın çamındısın taap, çöntögünön
bir üzüm joşonu alıp çıktı da, anan ataylap jarık aga tiyip turganday karmap, joon
tamganı jazganda tilin tiştep, içkesin jazganda tilin çıgarıp, mınday saptardı
çiymeledi:
Hek Fin menen Tom Soyer bul iş jönündö söz çıgarboogo ant beret. Kimdirbiröönö aytıp je bir ooz söz ele jazsak, anda turgan jeribizden ölüp kalalı.
Heklberri Tomdun mintip zamatta jaza koygonuna jana sözmördügünö çın
ıklastan süyündü. Al daroo jakasınan töönögüçün alıp, söömöyün saya turgan boldu
ele, birok Tom anı toktottu:
– Tokto, munuñ jarabayt. Jez töönögüç eken. Balkim, mında jez uu bardır.
– Al emne degeniñ?
– Al uu. Anın bir tamçısın ele jutup körçü, anan bilesiñ emne ekenin.
Tom orolgon jipten bir iyne çıgardı, anan alardın ar biri baş barmagın
sayıp kanattı da, birden tamçı kan sıgıp aldı. Kıynalıp oturup barmagınan kan
çıgargandan kiyin Tom aylasın taap, öz atının baş tamgasın çıpalagı menen
jazdı. Anan al Heklberrige H menen F kandayça jazıların körsöttü, oşentip iş da
büttü.
Irımdap, dubalap, çamındını dubaldın tübünö kömüp koyuştu, oşonu menen
eköönün tili kişenge orolup, açkıçı kol jetkis jerge bekitildi dese bolot. Dal
oşol maalda bir karaan buzuk imarattın bir uçundagı añıraygan jılçıktan jılt
etkendey boldu, anı baldar baykabadı.
– Tom, – dep şıbıradı Heklberri, dayıma tilibizdi tişibizge bekitip
jürgöngö munun jardamı barbı?
– Bar da. Birok baarı bir oozdu açpaşıbız kerek. Antpesek janıbız soo
kalbayt, bildiñbi?
– Tuura, men dele oşondoy deym da.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom köpkö çeyin aga bir nerseni şıbıradı. Bir kezde tak janınan, on çaktı
kadam naraaktan it ürüp kirdi. Baldar çoçup ketip, biri-birine jabışıp kaldı.
– Bul kimge ürdü? – dedi Hek entige şıbırap. – Bilbeym, teşikten
şıkaalasañ, bol tez!
– Jok, meni koyup, özüñ şıkaalaçı, Tom!
– Koyçu, şıkaalay albaym, eç karay albaym, Hek!
– Karabaysıñbı emi! Karaçı, kayra ürö baştadı.
– Kudayga şügür, – Tom şıbıradı. – Men ününön taanıdım, bu Harbisondun
iti.
– Anda jakşı eken, jürögüm tüşüp kalbadıbı, Tom, bir jolbun it eken degem.
İt kayra ürdü. Baldardın jürögü dagı tüştü.
– Kokuy, bu janagı it emes! – dep şıbıradı Heklberri. – Karaçı, Tom!
Tomdun büt denesi titirep, bul iret aga makul boldu da, teşikten karap,
akırın şıbıradı:
– Ya, Hek, bu jolbun it eken!
– Bol tez! Tom, baçım! Al kimge ürüp jatat?
– Bizge ürsö kerek. Biz anın orduna mintip katar oturup alıptırbız.
– İ-iy, Tom, işibiz çatak. Bardıgı tüşünüktüü, emne bolorumdu da bilip
turam! Menin künööm ayabay köp.
– Men da oñboy kalayın! Mektepten kaçıp, bolbogon josundu çıgara
bergendin kesepeti uşu eken da. Tırışsam ele men Sidden kem emes bolot elem,
oşogo moynum jar berbey koybodubu. Uşu jolu eptep aman-esen kutulsam, körösüñ,
meni jekşembi mektebinen süyröp çıgara albay kalasıñar, – dep Tom akırın
şoloktop ıylaganga kirdi.
– Sen emne jaman jürdüñ bele? – artınan Heklberri da balbalaktap ıylap
jiberdi. – Bu emne degeniñ, Tom Soyer? Maga salıştırmaluu sen periştesiñ go. Ya,
kuday, eñ kur degende senin jarımıñday jakşı bolsomçu!
Tom bir kezde bozdop ıylaganın toktotup şıbıradı:
– Kördüñbü, Hek! Al teskeri karap oturat?
Hek karap alıp, süyünüp ketti.
– Ooba, çın ele teskeri karap oturat! Murun kanday oturdu ele?
– Murun dele uşunday oturgan. Men akmak bolso, munu baykabaptırmın. Mına,
emi jakşı boldu, kördüñbü? Birok bu kimge ürüp atat degi?
İt ürböy kaldı. Tom tıñşap kaldı.
– Çişş! Bu emne, ya? – dep şıbıradı al.
– Çoçkonun korkuldaganı okşoyt. Jok-jok, Tom, biröö koñuruk tartıp
atkanday go.
– Tuura, koñuruk tartıp atat. Bu kayakta, Hek?
– Menin oyumça, tiyakta, tee tigi çette okşoyt. Kıskası, oşoyaktan çıkkansıyt.
Atam keede çoçkolor menen oşoyakka jatıp kalçu. Al koñuruk tartkanda, kuday anın
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

betin narı kıl, uykananın çatırın kañtarıp sala turgansıyt. Emi al bizdin
şaarçaga kelbeyt boluş kerek.
Emne bolso da körölü dep baldar kızıgıp kaldı.
– Hek, korkposoñ, jür körölü.
– Emnegedir butum tartpay turat, Tom. Kapısınan bu indi Jo bolup kalsaçı?
Tom çoçuladı. Birok balalık kızıguu azgırdı körünöt, eger koñuruk basılsa
ele, kayra bezmek bolup ubadalaştı. Oşentip, alar uktap jatkan kişini karay
buttarının uçu menen basıp jönödü. Tom aldıda, Hek artında. Tört-beş kadam
jeteyin dep kalganda Tom bir jıgaçtı karsıldatıp, sındıra basıp aldı. Uktap
jatkan kişi küñgürönüp, beri karay oodarıla bergende, aydın jarıgı anın betine
tiydi. Bul Maff Potter bolçu. Al kıymılday bergende, baldardın jürögü tüşüp,
ümüttörü üzüldü. Bir maalda korkkondoru basılıp, alar butunun uçu menen jılıp,
çala buzuk dubaldın artına ötüştü da, koştoşordo bir az süylöşüp alalı dep
jakın jerge kayra toktoştu. Al jaktan da ittin uñuldap uluganı çıktı. Artın
karasa, bir it Maff Potterden bir-eki kadam alıstıkta tumşugun aga burup,
asmandı karap alıp, ulup jatkan eken.
– Ya, kuday jalgagır! Bul tigige ulup atıptır! – dedi baldar teñ jarışa.
– E-e, Tom, eki apta murun bir jolbun it tün ortosunda Jonni Millerdin
üyünün adına kelip uluptur deyt, oşol ele künü keçinde sırttagı dubalına bir
çegirtke konup alıp çırıldaptır deyt, birok uşu küngö çeyin alardan eç kimisi
ölböptür go.
– Ooba, bilem. Ölbösö ele emne eken? Bilesiñbi, Gresi Miller dal oşol
işembide aşkanasındagı oçokko tayıp jıgılıp, katuu küybödü bele?
– Birok ölgön jok da. Ölböy ele al ayıgıp kelatpaybı.
– Körösüñ go, anın işi naçar, baarı bir ölöt, al emes Maff Potter da ölöt.
Kara tüstüülör uşunday deyt, mındaydı alar jakşı bilet.
Anan alar tereñ oygo batıp ajıraştı. Tom jatkan bölmösünün terezesinen
kirgende, tañ sürüp kalgan ele. Dabışın çıgarbay çeçindi da, bügünkü okuyanı eç kim
bilbey kalganına abdan süyünüp uktap kaldı. Sekin koñuruk tartkansıp jatkan
Siddin bir saattan beri oygoo jatkanın al baykagan jok.
Tom oygonso, Sid nebak kiyinip, ketip kalıptır. Üygö tüşkön kündün
nurunan, anan jumşak sokkon kerimselden ulam şaşke bolup kalganın bilse bolor
ele. Tom tañgaldı. Emnege anı eç kim oygotkon jok, demeydegidey asılgan jok? Bul
oy ar kanday şektenüünü tuudurdu. Al bir zamatta kiyinip, uykusurap alı ketip,
uykusu kanbay ıldıy tüşüp keldi. Üydögülör dale dastorkondun tegereginde oturgan
eken, birok nanüştösün içip bütüşüptür. Eç kimisi anı jemelegen jok, bardıgı teñ
baykamaksan boldu. Dastorkondo jımjırttık öküm sürüp, baarının kabagı bürkök,
munu körüp, Tomdun jürögü şuu dey tüştü. Tom şayır türün körsötüp, orduna kelip
oturdu, birok anısı jan dalbastık ele, eç kim aga unçukkan jok, külgön da jok,
özünün da köñülü jayında emes ele, al eç nerse debedi.
Nanüştödön kiyin anı taejesi çakırdı, kiçine urup, oşonu menen tim bolot
dep Tom süyünüp ketti, birok, körsö, iş andan çatak eken. Karıganda meni
kıynaganıña kantip çıdaym dep ıylaktadı taejesi, mından narı da oyuña kelgenin
kıla ber, özüñün tübüñö özüñ jetip, karıgan taejeñdi ajaldan murun öltürüp al,
seni tarbiyalaym degenim menen baarı bir kolumdan kelbeyt okşoyt, ekinçi dalalat
da kılbaym dep kakşandı. Bul Tomgo keltekten da katuu tiydi, jürögü denesinen da
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

katuu oorudu. Tom ıyladı, keçirim suradı, adeptüü bolom dep kargandı, akırı
taejesi Tomdu koyö berdi, birok al özünün toluk keçirilbegenin, özünün işenimden
çıkkanın tüşündü.
Taejesinen çıkkanda uşunçalık kaygıluu, uşunçalık öñü suz ele, Sidden öç
alganga da diti tartkan jok. Sid, körsö, artkı eşikten beker ele uurdanıp kaçıptır.
Tom mektepke butun zorgo süyröp, kabagı bürkök jana kaarduu keldi. Keçee Jo
Harper menen sabaktan ketip kalgandıgı üçün jazasın aldı go, kaygıga basılgan
kişidey al bul sıyaktuu mayda-barat jazanı kenebeyt dele, sabasa dagı kamırabay
turup berdi. Anan orduna kayra kelip, çıkanagın tayanıp oturdu. Kaygısı ayabay köp,
azaptı ayabay tartkan kişidey kaygıluu boydon dubaldı tiktep oturdu. Çıkanagının
astında bir katuu nerse jatkan ele. Bir top ubakıt öttü, al üşkürünüp sekin
kozgoldu da, oşol nerseni aldı. Kagazga orolgon eken. Tom anı açıp karadı. Demi
kıstıgıp, uzakka sozulgan oor üşkürügü uguldu. Anın jürögü sıgıldı. Bul janagı
tulganın jez buraması eken.
Bagı jokko dagı jok degen uşul.

11.Eldik sot
Şaarçanı tüşkö maal dürbölöñ kabar kaptadı. Al oozdon oozgo ötüp,
uşakçılardın birinen ekinçisine, bir üydön ekinçisine köçüp oturup, mındayda
oşol kezdegi eldin tüşünö da kirbegen telegraftın muktajdıgı dele bolboy kaldı.
Kabar şaarçanın buluñ-burçuna jeldey jetti. Mugalim da okuuçulardı sabaktın
jarımınan ele taratıp jiberdi, anday bolbogondo, anın joruguna büt el tañgalmak.
Tigil ölgön kişinin janınan kan bolgon bıçak tabılıptır, el aytkanday,
biröölör al Maff Potterdin makisi ekenin taanıptır. Tünkü saat ekilerde üyünö
keç kaytkan şaardıktardın biröösü Maff Potterdin arıkta juunup turganın
körgön imiş, anan Potter dabış ugar zamat butu jerge tiybey kaçkan eken dep kep
kılıştı. Anın juunganı özgöçö şek tuudurat, sebebi Potter degele juungan jan
emes ele. Şaardı büt tintip çıgışıptır, birok kişi öltürgöndü tappay
koyuşuptur deşti (şaardıktardın dalildi izdep oturbay ele, daroo tıyanak çıgarıp
koymoy önörü bar). At mingen kuralçandardı tuş tarapka çapkılatıp, kişi öltürgön
adamdı tüngö jetpey karmaybız dep şerif da işendirdi.
Şaarçanın eli büt mürzönü karay agıldı. Tom da öz kaygısın unutup, el
menen çoguu jönödü: al jakka kızıkkanınan bargan jok, bölök jak bolso, al miñ ese
kızıgıp barat bolçu, oydo jokton ele eldi erçip barıp kaldı. Köñülü tartpagan
jerge jetkende, al toptun arasınan kısılıp ötüp, tigil üşün algan nerseni kördü.
Aga bul jerde bolgonunan beri jüz jıl ötköndöy tuyuldu. Biröö kolun
çımçıganınan artın karasa, Heklberri eken. Eköö teñ daroo artka burulup ketti,
alar biri-birin tiktep kalganın biröö jarım körgön jokpu dep çoçuştu. Birok
topuragan el tigil korkunuçtuu körünüştön közün albay, bakıldaşıp jattı.
– Baykuş ay! Kayran jigit!
– Bul ölük uurdagandarga sabak bolot!
– Maff Potterdi karmasa, darga asat!
Bardıgının oyu kelip, mına uşuga toktodu, anan din kişisi mınday dedi:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Bu kudaydın buyrugu, kudaydın amiri menen bolgon iş.
Tomdun bütkön boyu titirep ketti, sebebi al indi Jonun kubargan jüzün
körö kalgan ele. Oşol maalda jaynagan el kozgolup, türtüşüp duuldap kaldı:
– Oşol eken! Oşol eken! Ana, özü kelatat!
– Kim? Kim? – dep suradı jıyırmaga jakını.
– Maff Potter!
– Karagılaçı, toktodu! Beri buruldu! Anı kaçırbagıla!
Tomdun dal üstündö, taldın butagında oturgandar anın kaça turgan oyu jok,
birok ayabay kabatır bolup, uyalıp jatkanın bildirişti.
– Jüzü kara şaytan dese! – dedi jakın turgandardın biröö: – Kıların kılıp
koyup, emi köröyün dep kelgen eken da, bierge el çogulup kalganın bilbese kerek.
El çettey berip, jol boşottu, şerif Potterdi kolunan aldı da, şañduu tür
menen jetelep jönödü. Şorduunun üröyü kaçıp, közdörü alañdap, jürögünün üşü
ketip korkkonu körünüp turdu. Anı ölüktün janına jetelep kelgende, büt denesi
titirep çıktı, al koldoru menen betin jaap bozdop jiberdi:
– Munu men kılgan jokmun, tuugandar, ölüp keteyin, men kılgan jokmun.
– Senden kim kıldı dep surap atat? – dep kıykırdı biröö.
Aytılgan söz jürögünö taamay tiygendey boldu. Potter közün açıp, jaloorup,
eç ümütsüz başın kötördü. Al indi Jonu körüp, bakırıp jiberdi:
– Ya, indi Jo, sen maga ubada berbediñ bele: eç kaçan...
– Bu bıçak sizdikibi? – dep şerif anın bıçagın astına ırgıttı.
Potterdi karmay kalıp, jerge süyöp oturguza koybogondo, al kulap ketmek.
Anan Potter:
– Biröö maga kelip, anı izdep tappasañ bolboyt degensidi, – dep kalçılday
tüştü da, jeñilgenin moynuna algansıp, kolun akırın jañsadı.
– Ayt, Jo, aytkın bularga! Emi unçukpagandan kajet jok.
Hek menen Tom korkkonunan söz süylöy albay, közdörü alañdap, tigil kandim
bolgon kalpıçı okuyanı kamırabastan aytıp bergenin ugup turuştu. Alar kök
asmandan azır ele çagılgan tüşüp, anın dal töbösünö tiyebi dep kütüştü, birok
emnege antpegenine añ-tañ kalıştı. İndi Jo kebin ayaktap, janagısınday ele
bilinbey esen-soo kalganın körgöndö, alar antın buzup, indi satıp jibergen
beykünöö baykuştun janın araçalap kaluuga niettenip barıp toktoştu, sebebi
jüzükara Jonun şaytanga satılıp ketkeni, şaytandın işine kiyligişüü akırı
bizdin da tübübüzgö jetet dep oyloştu.
– Emnege kaçıp ketpediñ? Bierge emnege keldiñ? – dep suradı biröö.
– Kaçkanga aylam jok... eç bolboy kaldı, – dep ontolodu Potter. – Kaçayın
degem, birok negedir uşuerge ele butum tartıp turup aldı, – dep dagı bozdop ıylap
jiberdi.
İndi Jo bir kança ubaktan kiyin tergöödö kamırabay ant berip, murunku
aytkandarın dagı bekemdedi, baldar bolso kündün dale kürküröbögönün, çagılgandın
çartıldabaganın körüp, tigil janın şaytanga satıp jibergenine emi toluk
işenişti. Alar üçün indi Jo emi düynödögü eñ kaarduu, eñ şumpay adam körünüp,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

anı tañgala karap turuştu. Şartı kelse, tündöp munu añdıylı, anın eesi çuulganduu
şaytandı eñ kur degende bir körüp alalı dep oyloştu alar içinde.
İndi Jo ölgön kişinin söögün arabaga jüktöşüp jattı. Bir kezde tegerektep
tiktep turgandar ölüktün jarasınan kan agıp ketti dep şıbıradı. Baldar dal uşul
jagday çınıgı kişi öltürgöndü anıktayt dep kütkön ele, birok bul saamda da
alardın oylogonu işke aşkan jok, sebebi şaarçanın ayrım adamdarı mintip
jiberdi:
– Kan çıkkan maalda ölük Maff Potterden üç kadam alıs bolçu.
Bul korkunuçtuu sır menen uyatının azabı jeti kün boyu Tomgo uyku berbedi,
bir künü nanüştödö Sid mintti:
– Tom, sen çıypılıktap, koburanıp süylöp, tün ortosuna çeyin uyku berbey
turgan bolduñ da.
Tomdun öñü özgörüp, şılkıyıp kaldı.
– Bu jakşı adat emes, – dep sürdüü suradı Polli taeje. – Oyuñda emne bar,
Tom?
– Eçteke dele jok, – birok koldoru kaltırap, al kofesin tögüp aldı.
– Kayaktagı bir nemelerdi döörüysüñ, – dedi Sid. – Keçee tündö «Tigine kan,
mına kan, uşunday!» dep kıykırıp attıñ. Ulam-ulam ele oşente berdiñ. Andan
kiyin: «Meni kıynabagılaçı, men büt aytıp berem!» dey berdiñ, al emneñ? Aytçı,
anıñ emne?
Tomdun but aldındagının baarı jılıp ketkensidi. Kanday boloru belgisiz
ele, birok baktısına Polli taejesi köp kabatırlanbay, emnege ekenin da surabay,
Tomgo boluştu:
– Anan emne kılsın, baykuş? Balekettin baarı tiginin kesepeti! Menin da
tüşümö kündö oşolor kirçü bolup aldı. Keede tüşümdö al baykuştu men öltürüp
atkan bolom.
Meri dagı oşondoy bolup jatkanın ayttı ele, oşondon kiyin Siddin köñülü
ança-mınça jay algansıdı. Tom andan alısıraak boluunu oylodu da, bir apta tişim
ooruyt dep, jatarda jaagın tañıp alçu boldu. Tündöp Sid uktabay anı añdıp
jürgönün Tom oylogon jok. Sid birde tiginin oromolun çeçip salıp, özü
çıkanagına tayanıp, bir topko çeyin tıñşap jatat, anan kayra murunkuday kılıp
baylap koyöt.
Sekinden Tomdun çoçuganı basılıp, tiş oorusun ulam kaytalagandan tajap,
emi önörün özgörttü. Sid Tomdun jöndön-jön jöölügön sözdörünön bir nerseni
baamdasa dagı, anı büt içinde saktadı.
Tomdun çoguu okugan joldoştoru ölgön mışıktın üstünön tergöö jürgüzüü
oyundarın eç toktotpoy, tigil okuyanı aga eç unutturbay turgan boldu. Murun büt
jañı oyundardın başında özü jürüünü eñseçü dartı bar ele, emi tergööçü bolup Tom
bir da jolu oynobogonun Sid baykap ele turdu. Andan bölök Tomdu kübö bolgun dese
dagı, al kaçıp turup alganın baykadı. Munusu tañgalıştuu ele. Al ele emes, tergöö
jürgüzüü oyundarınan başkalardan da oolaktap, kolunan kelişinçe kaçıp jürgönün
da baamdadı. Sid ayran boldu, birok eç nerse degen jok. Akırındap oşol oyundar
eskirip, Tom emi oñup ele kaldı.
Oşol oor mezgilde künügö je kün alıstan Tom ubakıt taap, kamaktın temir
torluu terezesine barıp, «kişi öltürgöngö» kolunan kelgen tamaktı uurdanıp berip
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jürdü. Kamak şaarçanın çetindegi sazdak jerde kıştan kurulgan kiçinekey üydö
bolçu, anın karoolçusu da jok ele, köbünçö een turçu. Oşentip, ookat jetkirgeni
gana Tomdun köñülün kadimkidey kötörüp jürdü. Körüstöndön ölük uurdaganı üçün
şaarçadagılardın indi Jonu kara mayga oonatıp, kuştun jününön sebelep turup,
kol arabaga jüktöp süyrögülörü keldi, birok Jodon abdan korkkonunan kaalooçular
tabılbadı, akırı al oy da unutuldu. Jo ayabay sak kişi bolçu, oşonduktan al
tergöödö eki jolu teñ ölük uurdaganı tuuraluu söz aytpay, andan kiyinki okuya
jönündö gana baştap süylödü. Şaarçadagılar anı ubaktıluu sotko tartpay turganı
ele oñ go dep oyloştu.

12.Darı içüüdö
Tom dagı bir tataal tüyşükkö batıp, murunku kaygıluu sırın esten çıgarıp
koydu. Anın sebebi Bekki Tetçerdin mektepke birotolo kelbey kalganında bolçu.
Bir neçe kün boyu Tom da kaadalanıp, kızdı degele unutup koygondoy bolup jürdü,
birok çıdabay ketti. Al özün uşunçalık baktısız sezip, keçinde Bekkinin üyünün
aldında jön ele narı-beri basıp jürö berdi. Kız sırkoolop jatkan. Al ölüp
kalsaçı! Bul oyunan özü da çooçup ketti. Emi anı salgılaşuu oyunu dagı, al emes
deñiz karakçılıgı dagı degele kızıktırbay kaldı. Jaşoonun kumarı kaçıp, anı
jalañ ele ökünüç eeledi. Al temir karskandı tayagı menen koşo ırgıtıp jiberdi,
aga emi alardın kızıgı dele jok bolçu. Polli taeje kabatırlana baştadı. Tomgo
darı-darmekterdin türün berip kördü. Polli taeje jalpı baarı içip jürgön, özgöçö
jañı darılarga, den-sooluktu çıñdoonun jañı ıkmalarına ötö dilgir adam ele.
Keede al aşa çaap da ketçü. Bul jagınan karaganda, al jañı bir nerse çıgarı menen,
anı daroo koldonup jibergisi kelçü. Özü anı ezeli içpeyt, sebebi özü degele oorugan
emes, kim koluna ilinse, oşonu basa kalçu. Al den-soolukka tieşelüü jurnaldarga
jana frenologdordun4 jalgan kitepçelerine jazılçu da, oşol jurnal menen
kitepçelerde jazılgan şırıldagan kalptı okumayın janı jay alçu emes. Üydün
için kandayça şamaldatış kerek, kantip jatıp, erteñ menen kantip turuş kerek,
emneni jep, emneni içiş kerek, kança ubakıt seyildeş kerek, kantip köñül kötörüş
kerek, kiyimdin kandayın kiyiş kerek. Ötkön ayda ele jazılgan keñeşke
meditsinalık jurnaldar bul ayda kayra özdörü karşı çıgıp jatkanın bilbey, Polli
taeje uşul obu jok nerselerdi büt injil akıykatınday ele kabıl alçu. Al özü bayöo,
açık kündöy taza ele, oşol sebepten al amalköylördün tuzagına köp tüşçü. Al
aylaker jurnaldardı jana el arasında keñiri taragan darılardın baarın çogultup
alçu da, körkömdöp aytkanda, ajaldı koluna oturguzup alıp, boz attı bastırıp
jürçü, tozok bolso anı eerçip kelçü. Mındayça aytkanda, kıynalgan koñşularına
zamzam suusun jetkirip kelgen darıger-perişte emestigi anın oyuna dagı kelçü emes.
Suu menen darıloo oşol maalda jañılık ele, Tomdun köñülü çögüp, maanayı
pas jürgönü Polli taejege tim ele özü tüşkön oomattay boldu. Al anı kündö tañ
azandan oygotup otunkanaga alıp barat da, muzdak suunu üstünö jaba kuyup jiberet,
anan türpüdöy budurakay sürgüç menen jışat, anan nım şeyşepke orop, töşöktü
kalıñ jaap, anı borguldana terdegiçe jön koyöt. «Denemen sarı ter menen koşo
janımı da çıgarmay boldu go», – deçü munu Tom.

Frenolog – adamdın baş söögünö karap münözdömö berüüçü adis.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Birok aga karabastan bala murunkudan da kaygıluu, kubarıñkı, köñülsüz bolup
barattı. Polli taeje anı ısık suuga dagı jatkızdı, butun kaynak suuga saldırdı,
çaçıragan suuga tüşürdü, suuga tereñ çömdürdü. Balanın kabak-kaşı ölük
kişinikindey ele bolup kaldı. Anda taejesi suu menen darılaganga kömök katarı,
sulu talkanınan dayardalgan suyuk atala berip, şişikke malaam tarta baştadı.
Balanı emes, kumgandı karagansıp, al Tomdu ölçödü, jalgan darıgerdin mürögündöy
içimdigin künügö kardına tolgonço şıkay berdi.
Taejesinin kıynooloruna Tom emi köñül burbay dele kaldı. Polli taejesin
dal oşol köñül koştugu korkuttu. Kantip bolso da Tomdu ayıktırış kerek bolçu.
Oşol maalda kempir «oorunu basçu darı» tuuraluu birinçi iret eşitip kaldı da,
daroo al darıdan toltura aldırttı. Taejesi darını karap körüp, janı jay aldı. Al
ottoy gana duuldatkan suyuk darı eken. Taejesi murunku suu menen ayıktırganın da,
bölök darıların da unutup, anın bolgon ele ümütü emi uşul darıga baylandı.
Anısınan Tomgo bir kiçine kaşık uurtatıp koyup, emne bolor eken dep, ukmuş
çıdamkaylık menen kütüp oturçu. Akırında köñülü tınçıp, janı jay aldı, sebebi
Tomdun «köñül koştugu» tez ele jok boldu. Ot bassañ da bala mınçalık janduu
bolmok emes.
Tom köp jata berbey, turup, kıymıldoogo dagı mezgil kelgenin tüşündü.
Mınday abal, balkim, köñülü çökkön adamga tuura kelet, birok anda sezim tolkubayt
jana bir öñçöy okuyalar ötö ele köp bolot. Tom kutuluunun bir neçe jolun izdey
baştadı. Akırı al «oorunu basçu darı» ayabay jaktı dep aldap, tınbay ele anı suray
berdi. Darıdan ulam suray berip, taejesin tajatıp jiberdi körünöt, akırı kempir
darını özüñ ele içe ber, maga tiybeçi dedi. Ordunda Sid bolgondo, kempir kümön
sanabay ele, çından işenip süyünöt ele, al emi Tomdun şişeden darı içkenin
baykatpay añdıp jürdü. Birok şişedegi darı çındap ele kündön-küngö azaya berdi,
Tom bolso, konok bölmösündögü teşikke akırın tögüp, böksörtüp jürgönün eç
oylogon emes.
Kündördün birinde Tom darını kaşıkka tolturup alıp, tigil teşikke jañı
ele tökkönü jatkanda, kempirdin sarı mışıgı daam tatkızıp koyuunu surangansıp,
mıyöolop, kaşıktı tiktep kaldı.
– İçkiñ kelbese dele suray berbe, Piter, – dedi aga Tom.
Piter içkisi kelgendey belgi berdi.
– Birok anan ökünüp kalba.
Piter ökünböy turganın daana bildirdi.
– Meyli, özüñ surandıñ, makul, bereyin, men sarañ emesmin. Birok esiñde
bolsun, jakpay kalsa, aga özüñ künöölüüsüñ, men eskerttim.
Piter aga da köndü. Tom anın oozun açıp, darını kaşık menen kuyup jiberdi.
Piter eki kadamday sekirip barıp, mıyöolop jiberdi da, emerektin üstünön tüşüp,
gül karapalardı içindegisi menen köñtörüp, bölmönün çañın asmanga sapırdı. Anan
al koş ayaktap tura kaldı da, başın jerge salıp dödöy nemedey süyüngönün
körsötkönsüp çıñırıp-bakırıp, bölmönün içinde narı-beri çurkay berdi. Üydün
içine büt çañ salıp, dagı bir aylandı. Dal oşol maalda Polli taeje kirip kelip,
Piterdin bir-eki jolu oñkosunan tüşkönün, akırkı iret gül öskön karapalardı
tomoloto jıgıp, açık terezeden sekirip ketkenin kördü. Polli taeje anı köz
ayneginin üstünön karap, tañgalganınan ordunda katıp kaldı. Tom katkırıp, jerde
oonalaktap külüp jattı.
– Tom, mışıkka emne boldu?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Bilbeym, taeje, – dedi bala entigip.
– Mınday şumduktu ömürü körgön emesmin. Buga emne boldu degi?
– Çın ele bilbeym, taeje. Mışıktar süyünsö ele uşinte beret eken go.
– Koyçu bolbogon kebiñdi! – dedi al şektüü ünü menen.
– Ooba, taeje. Dal oşondoy eken.
– Çınbı?
– Ooba.
Kempir eñkeydi, Tom bolso, emne kılar eken degensip, etiyattık menen közün
albay anı karap turdu. Emnege eñkeygenin Tom köptön kiyin tüşündü. Azırkı ele
josundun sırın açıp, kaşıktın uçu kerebettin aldınan çıgıp turdu. Polli taeje
anı alıp, Tomgo körsöttü ele, al közün irmep, andan közün ala kaçtı. Kempir
demeydegidey anı kulagınan çoyup, oymogu menen çekege berip kaldı.
– Emi dagı emne, mırza, bu beçara mışıktı emnege mınça kıynadıñ?
– Anı ayap darı berdim, antkeni anın taejesi jok da.
– Taejesi jok deybi! Obu jok dese. Taejenin bierde kanday tieşesi bar?
– Tüzdön-tüz. Taejesi bolgondo, al mışıktın için özü küygüzöt ele! Al anın
adam emes ekenine karabay kardın örttöyt ele da!
Polli taeje künöösün tüşünüp, uyalıp kaldı. Bardıgı başka öñüttö köründü:
mışıkka mıkaaçılık kanday bolso, balaga dagı oşondoy boldu okşoyt. Jibiy
tüşüp, anın Tomgo booru oorudu. Közünö jaş alıp, balanı başınan sıladı. Anı
erkeletti:
– Men saga jakşılık kaaladım da, Tom. Saga paydası dele tiygendir.
Murçuyganına karabay, Tomdun jüzün bir az jılmayuu aralap öttü.
– Maga jakşılık kaalaganıñızdı bilem, taeje. Men da Piterge jakşılık
kaaladım. Aga da munun paydası tiydi. Anın mınçalık çurkaganın men da eç körgön
emesmin.
– E-e, jogol narı, Tom, kayra jinime tiesiñ da. Eñ kur degende bir jolu özüñü
jakşı karmaçı. Mından kiyin saga eç darının dele keregi jok.
Tom mektepke koñguroo kagılardan murda keldi. Akırkı mezgilde murdagıday
emes, künügö erte kelerin baarı baykadı. Kündögüdöy bügün dagı Tom sınıptaştarı
menen oynoboy, mekteptin darbazasının tübündö jön ele turgan. Al baldarga oorup
jatkanın ayttı, akıykatı, ooruganı öñünön ele körünüp turdu. Bayatan beri közün
albay turgan jol jaktı karabay, emi kalp ele bölök jaktı karamış boldu. Añgıça al
jaktan Jef Tetçer köründü. Tomdun öñü jark dey tüştü. Anan oşol taraptı bir paska karap turdu da, murçuyup burulup ketti. Jef mekteptin koroosuna kirgende, Tom
aga jakın bardı da, Bekki tuuraluu akırındık menen söz baştadı, birok tigil ayban
anın kıyıtıp süylögönün tüşüngön da jok. Köynögün jelbiretip alıstan dagı
biröö körüngöndö, Tomdun ümütü janıp süyünüp ketti, birok anın Bekki emes ekenin
baykap, köynökçöngö jini kelip, jol taraptı kayra ulam-ulam karay berdi. Akırı eç
kim körünböy kalganda, Tomdun köñülü birotolo çöktü, al een mektepke kirip alıp,
içinen bozdomok bolup, unçukpay oturdu. Darbazadan dagı bir köynökçön jılt
etkende, kubanganınan Tomdun jürögü tuylap ketti. Bir zamatta Tom koroogo atıp
çıgıp, nak indiden beş beter bugun çıgara baştadı: bakırıp-ökürüp baldardı
kuudu, başın jarıp je butun sındırarına karabay, dubaldan narı sekirdi. Eki
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

koluna tik turup bastı, oñkosunan aştı, kıskası, oyuna kelgenin kıldı. Bekki
Tetçer körüp turabı je jokpu dep, ulam kılçaktap karayt. Birok kız eç kenebedi, al
tügül al jaktı bir da mertebe karap koygon jok. Çındap ele al anın bul jerde
ekenin körböy turabı? Tom emi bolgon önörün anın janına barıp körsöttü, çuuldap
anı tegerene çurkadı, bir balanın baş kiyimin julup aldı da, çatırdın üstünö
ırgıtıp jiberdi. Jardanıp turgan okuuçulardı közdöy kuup, baarın tuş tarapka
türtkülöp, anan Bekkinin dal aldına kelip, boyun taştap jiberdi ele, az jerden butu
menen kızdı kömölötö koyö jazdadı. Oşondo kız murdun çüyrüdü:
– İ-i, degele! Arı jok biröölör jön ele kaadalana beret. Oşo önörü
bölöktörgö jagat deyt okşoyt! – degenin uktu bala.
Tomdun beti kızarıp çıktı. Al çımırkanıp öydö boldu da, şılkıyıp,
ındını öçüp, köñülü çögüp basıp ketti.

13.Üç karakçı
Tom akıl-esin emi jıydı. Kabagı bürkök, ümütsüz bolçu. Bardıgı meni
taştap ketti, dostorum dagı jok dep jattı al, eç kimge jakpay koydum. Beçara
balanı alar kanday abalga jetkirgenin körgöndö, mümkün, anı ayap ökünüp kalışar.
Al adeptüü boloyun degen, arakettenip da kördü, birok anı tınç koyboy, jardam da
berbey koyuştu go. Boluptur, andan kutulabız dese özdörü bilsin, alardın oyunda Tom
künöökör bolup çıgat, albette! Eç kimge keregi jok balanın arız-muñun aytışka
ukugu barbı? Anı akırında özdörü ele majburlaştı go! Meyli, kılmış joluna
tüşköngö al argasız boldu. Mından başka ayla jok ele da.
Oşol maalda Tom Medou-Leynge çeyin alıstap ketken, sabak baştalganın
kabarlagan mektep koñguroosunun dobuşun al çala uktu. Mından narı koñguroonun
şıñgıraganın eç kaçan ukpaym dep oylogondo, al şoloktop ıylap jiberdi.
Kançalık oor, birok mından başka çama jok, buga türtkön özdörü da! Kete ber dep
kuusa, ketesiñ da. Birok Tom baarın keçirmek. Şoloktogonu ulam küçöy berdi.
Tak oşol uçurda közdörü kaarduu, bardıgına dayar kelatkan anın eski dosu Jo
Harper kezikti. «Oyloru şaykeş jandar» kezikkenin kara. Tom köz jaşın jeñi
menen aarçıp, bardıgı maga teskeri mamile jasap, jaman köröt, üydön ketip
kutulbasam bolboyt, uşundan körö tentip jürgönüm jakşı, üygö joloboym dep,
akırı dosuna emi meni unutpay jür degen armanın ayttı.
Körsö, Jo dagı Tomgo dal oşondoy armanın aytkanı, oşondoy ele oy menen
anı izdep jürüptür. Apası anı kaymaktı uurdap jegeni üçün sabap koyuptur, Jo
bolso jemek tursun, kaymaktı körböptür dele. Albette, apası jadap, andan kutulgusu
kelgen, demek, Jonun ketkenden bölök aylası jok bolçu. Balkim, Jonun jogu
apasına jakşıdır, şorduu balasın kuup jibergenine, anın bötön jerde tentip,
azap tartıp ölgönünö ökünüp da koybostur.
Baldar biri-birine kaygı-muñun tögüp jattı, joldo baratıp jañı kelişim
tüzüştü: biri-birine tuuganday jardam kılat, azaptan kutulup, ajalı jetip ölgöngö
çeyin eç ajıraşpayt. Anan eköö boloçok işterin makuldaştı. Jo üñkürdö tarki
düynö sürüp, nandın katkanın jep, akırında suuktan, azaptan, jokçuluktan ölöm
degen ele, birok Tomdun kılmışkerlerdin jaşoosunda buga karaganda ança-mınça
artıkçılık bardır degen sözünö şerdene tüştü da, deñiz karakçısı boluunu çeçti.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Sent-Pitersburgdan üç çakırım ıldıy, Missisipi dayrasının tuurası bir
çakırımdan aşık jayık jerinde badalduu, öydö jagı kumdak sayroon kelgen,
uzununan çoyulgan kuuş aral bar, baldar dal oşol jerge jaygaşmak boldu. Aral een
dayranın narkı öyüzünö, ezeli kişinin butu baspagan çıtırman tokoyluu jerge
jakın bolçu. Oşentip, alar Jekson aralın tandaştı. Al jerde kimdi tonoy
turganın alar oylogon jok. Andan kiyin alar Heklberri Finndi izdep tabıştı, Hek
alarga oşol zamat koşuldu, sebebi aga tiriçiligin kantip ötkörgönü baarı bir ele.
Bul jagınan al elpek bolçu. Alar şaarçadan öydö dayranın jeegindegi een jerden
özdörü jaktırgan maalda, tün ortosunda jolukmak bolup tarap ketişti. Çınıgı
deñiz karakçılarınday ötö etiyattık menen üydön uurdanıp çıgıp, ar biri balık
karmaganga kayırmak jana şam-şum etkenge azık-tülük ala kelmek boldu. Al ele emes,
jakında biz tuuraluu «bir ukmuş kabar ugasıñar» dep, keçke çeyin büt şaarga söz
taratıp jiberişti. Anı ukkandardın baarına oozuñardan çıgarbagıla, kütkülö dep
eskertişti.
Tün ortosuna jakın çoçkonun sanın, dagı birtike azık kötörüp, Tom joluga
turgan jaktan bir az jogoru, döbödögü jañgeldin arasına kelip oturdu. Asman tolo
jıldız, aylana tımtırs. Keñ özön meltiregen deñizdey aldıda jayılıp jatat. Tom
kulak salıp tıñşadı, birok jımjırttıktı buzgan bir da ün ugulbayt. Tom
sozolontup sekin ışkırdı. Döbönün tübünön tigiler da ışkırıp joop berişti.
Tom dagı eki jolu ışkırdı, bul belgige da joop keldi. Anan saktık menen biröö
suradı:
– Kim kelatat?
– Tom Soyer, İspan Deñizinin Kara Öç Aluuçusu. Atıñardı aytkıla.
– Hek Fin, Kanduu Kol jana Jo Harper, Deñiz Korkunuçu.
Bul belgilüü attardı Tom özünün jakşı körgön kitepterinen algan.
– Durus. Uraanıñardı aytkıla! Kara tündö adamdın jürögün tüşürgön eki ün
jarışa kırıldadı:
– KAN!
Andan kiyin gana Tom döñdön janagı çoçkonun sanın tomolotup jiberdi da,
arkasınan özü tüşüp keldi, birok şımı ayrılıp, eti dagı sıyrılıp ketti. Döbönü
boylop, suunu jeektep ketken bir taman jol bar ele, birok al joldo deñiz
karakçıları ayabay eñsegen korkunuç menen toskoolduktar jok bolçu.
Deñiz Korkunuçu çoçkonun töş etinen kileytip kesip alıptır, anı jetkirgençe
esi oodu. Finn Kanduu Kol uurdap bir satil jana ali kurgay elek tamekinin
jalbıragınan bir kutu, anan dagı jügörünün mardeginen bir neçeni ala keliptir, anı
çılım çekkenge kanja jasamak eken. Birok özünön başka deñiz karakçılarının biri
da tameki tartçu emes, çaynaçu da emes. İspan Deñizinin Kara Öç Aluuçusu ottu
dayardabay turup, jolgo çıkkanıbız tuura emes dedi. Munun sebebi bar ele, antkeni
oşol kezde şireñke degendi köbü degele bilgen emes. Özöndön jüz kadamday jogoruda
suuda kalkıgan saldan bülbüldöp küyüp turgan ottu kördü da, baykatpay barıp, bir
çıçala alıp keldi. Mından alar bir tügöngüs kumar aldı: alar birde şıbırap, birde
toktoy kalıp, söömöyün oozuna keptep, birde kıyalında jasalgan kanjarının sabın
karmay koyup kelattı. Joosu kıñk etse ele, kanjardı sabına çeyin anın töşünö
matırış kerek, antkeni ölük kişi sırdı aytpayt dep, biri-birine şıbırap koyöt.
Azır salçılar şaarçada düköndördü kıdırıp je arak içip jürüşkönün alar jakşı
bilişçü, kantken kündö da alar özün çınıgı karakçıday alıp jürbösö bolboyt, antpese
kiyin maktanganga sebep bolboy kalat da. Köp ötpöy alar saldı çeçip, aydap jönöştü.
Tom buyruk berip jattı, Hek bolso saldın artında, Jo tumşuk jagında turdu. Tom
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

kabagın bürköp, eki kolun kayçılaştırıp, saldın dal ortosuna turdu da, aybattuu ün
menen buyruk berip jattı:
– Şamaldı karay! Şamalga bet algıla!
– Kup bolot, mırza!
– Tüz, tü-üz!
– Tüzöldü, mırza!
– Uçun burgula!
– Buruldu, mırza!
Baldar saldı dayranın ortosuna çıgarıp, bir kalıpta jay aydap kelatkan,
demek, «şardana üçün» bolboso, bul buyruktardın ançalık dele keregi jok ele.
– Kaysı parustu kötördüñör?
– Astınkı tüzün, çokudagını jana kaykıgan kıygaçın, mırza! – Tübündögünü
kötörgülö! Üstündögünü çetke jatkırgıla! Ondoy azamattı aldınkı çokudagı
darakka jibergile! Kıymıldagıla emi!
– Kup bolot, mırza!
– Başkı bagıttooçunu solkuldatkıla! Jelkin menen jölöktördü! Bolgula
emi, dostorum!
– Kup bolot, mırza!
– Bagıttı jeldi közdöy karma, sol kaptaldan! Kaptalga tayanuuga dayardan.
Solgo, dagı solgo! Emi, jigitter, dagı bir çımırkangıla! Tüzdögülö!
– Tüzöldü, mırza!
Sal dayranın ortosunan jeekke oop ketken, baldar anın tumşugun suunun
ortosuna tüzdöp, kalaktı katuu şiley baştaştı. Dayranın suusu ançalık tereñ emes
bolçu, oşol sebepten suunun agımı da ança ıldam emes, saatına 3–4 çakırımdan
aşpayt. Kiyinki üç çeyrek saattay ubakıttın içinde bir da söz süylöngön jok. Sal
oşol maalda Sent-Pitersburgdu jandap ötüp baratkan. Jıldızdar çagılışkan
dayranın küñürt betinde jıltırap eki-üç ot körüngön jerde emne degen keremet okuya
bolup jatkanın eç etibar albagan şaar uykuda. Kara Öç Aluuçu murdagıday ele
koldorun booruna kayçılaştırıp, bir uçurda bakıtka bölönüp, kiyinçereek azap
tartkan jerine «soñku iret köz jügürtüp» turdu. Oşondo Tom albuuttangan
tolkundan eç tartınbay, korkunuç menen ölümdü tüz tiktep, sumsayıñkı külümsüröp,
ajaldı karay baratkanımı Bekki körsö eken dep eñsedi. Dagı da kıyaldanıp,
şaarçadagılarga körböy turganday kılıp Jekson aralın dagı ıraagırak jıldırdı
da, bir turup jürögü kısılıp, bir turup kubanıp, «öz şaarına akırkı iret köz
jügürttü». Başka deñiz karakçıları dagı oşentip uzakka «akırkı iret köz
jügürtüp» turguça, saldı agım araldan ıldıy agızıp ketip baratkan. Alar katasın
ubagında seze koyup, anı tüzöp ketişti. Tünkü saat ekilerde sal karakçılar tüşkön
jerden 200 kadam aralıktagı sayroongo barıp takalganda, baldar tüşüp suu keçip,
kör-jeri menen azık-tülüktörün taşıdı. Çakan saldan eski parustu taap alıştı da,
ookat-aşın daldalaganı anı badaldın ortosuna sörü kılıp kerip salıştı. Özdörü
bolso, kaada boyunça açık asman aldında taza abada uktamak boluştu.
Çerden jıyırma-otuz kadamday çette jatkan döñgöçtün tübünö ot jagıştı da,
keçki tamakka dep, çoçkonun töş etinen kömöçtanga toltura kuurup, ala kelgen jügörü
tokoçtun jarımın koşup büt jeşti. Boştondukta, adam butu baspagan çerdin
koyununda, izildenbegen een aralda, elden alıs jürüp tamaktanuu alar üçün ukmuş
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jırgal sezildi, alar şaar turmuşuna kayta barbay turgan boluştu. Asmanga
çatıragan ottun aloosu baldardın betine, jañgeldin çetindegi tunjuragan tokoygo,
jaltıragan köktömgö kızıl şoolasın çaçıp turdu.
Sızgırılıp kuurulgan ettin akırkı kesimin, jügörü tokoçtun akırkı
sındırımın jep bütüp, baldar kursagı tok, köñüldörü jay kök çöpkö jata ketişti.
Andan salkın jerdi dele tapsa bolmok, birok örüüdö jagılgan ottun ırakatınan baş
tartkıları kelgen jok.
– Jırgal ee? – dedi Jo.
– Ukmuş! – dedi Tom. – Baldar bizdin uşul jırgaldı körsö, emne deyt ele?
– Anı bir aytasıñbı, eki aytasıñbı? Bul jırgal üçün büt ömürün ayabayt ele
da, çınbı, Hek?
– Ooba, ooba – dedi Hek. – Emnesi bolso da, men ıraazımın, maga bu ittey
jagat. Mından başka maga eçtekenin keregi jok. Çınımdı aytsam, ömürü bügünküdöy
kardım toygon emes... Anın üstünö bierde saga eç kim tiybeyt, eç kim eçteke debeyt.
– Bu turmuş maga da jagat, – dedi Tom. – Erte turup, mektepke barıp, betibaşıñı juup keregi jok, andan başka dagı tolgon tokoy işter bar. Tüşündüñbü,
Jo, eger sen karakçı bolsoñ, jeekte jürgönüñdö eçteke kılbaysıñ, dubana dele
dayıma sıyınışı kerek da, al az kelgensip dayıma jalgız jürgönüñ dele anday
jırgal emes.
– Anıñ tuura, – dedi Jo, – Men munu murun oylobopturmun. Emi öz közüm
menen körgöndön kiyin karakçı boluş maga ittey jagıp kaldı.
– Bilesiñbi, – dedi Tom, – Azır dubanalardın dele barkı murunkuday emes.
Azır murunku zaman emes, birok karakçılardı azır dele sıylayt. Andan tışkarı
dubanalar astı katuu jerge tünöşü kerek, şalbırap-albıragan kiyimçen jüröt,
başına kül sebinip alat, jamgırdın astında kalat, anan...
– Albıragan kiyimdi, başına sepken küldü emne kılat alar? – dep suradı
Hek.
– Bilbeym. Oşondoy salt okşoyt. Büt dubanalar oşentet. Dubana bolsoñ, sen
dele oşondoy kılmaksıñ.
– Jok, anday bolboyt, – dedi Hek.
– Sen kantet eleñ?
– Bilbeym, birok tigilerdey kılbayt elem.
– Aylasızdan kılat eleñ. Kılbasañ emneñ dubana bolot?
– Jok, men andayga çıdabayt elem. Kaçıp ketet bolçumun.
– Kaçıp? Çın ele ukmuş dubana bolmok turbaysıñbı. Al akmakçılık da!
Kanduu Kol buga eç nerse degen jok, sebebi aga andan dagı kızıgıraak bir oy
keldi. Azır ele mardekten al kanja jasap alıp, anın içine köñdöy bir sabaktı
ötkörüp, tamekinin jalbıragınan tolturup, üstünö çok koyup turup, tütündü
buruksuta çıgara baştadı. Al aga nak kumar bolup, oşol kumarına berilip ketti.
Başka karakçılar da bul önörgö suktana karap, köp sozdukturbay tez aranın içinde
anı üyrönüügö kirişti. Oşol arada Heklberri suradı:
– Deñiz karakçıları degi emne iş kılat?
Anda Tom joop berdi:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– E-e, alar ittey jırgap jaşayt. Kemelerdi tutkunga alıp örttöyt, akçaların
tonop, özdörü mekendegen araldın kupuya jerine jakşılap kömüp salat, anan anı
ayaktagı arbaktar kaytarıp turat. Kemedegi kişilerdi bolso büt öltürüp, deñizge
taştap jiberişet.
– Ayaldarın bolso öz araldarına alıp ketişet, ayaldardı alar öltürböyt, –
dedi Jo.
– Tuura, ayaldardı alar öltürböyt, – dep sözün ırastadı Tom. – Alar ittey keñ
peyil bolot. Ayaldar bolso dayıma suluu, tatınakay kelet.
– Alar jönököy kiyim kiybeyt! Jok-jok. Jalañ altın menen kümüş, dagı
köör! – dedi Jo dilgirlenip.
– Kim? – dep suradı Hek.
– Karakçılar da, kim bolmok ele.
Hek özünün üstündögü kiyimin bir sıyra karap koydu.
– Men karakçı boluuga jarabayt okşoym, kiyimimdi karaçı, naçar, mından
başka üstümö kiyer eçtekem jok, – dedi al öküngön ünü menen.
Birok dostoru anın köñülün kötörüp, okuyaga tolo jaşoobuz bir az oñolso,
jakşı kiyim özü ele tabılat dedi. Bardar karakçılar kiyimin dayardap alıp, anan
iş baştaganı tuura, birok işti uşunday kiyimçen dele baştasa bolo beret dep anı
tigil eköö soorottu. Akırındap söz toktodu, kiçinekey kaçkındardın közü ilinip,
uykuları kele baştadı. Kanduu Kol kanjasın tüşürüp jiberip, ayabay çarçagan,
abiyiri taza kişilerdey katuu uykuga kirdi. Deñiz Korkunuçu menen İspan
Deñizinin Kara Öç Aluuçusu köpkö çeyin uktagan jok. Alardı bük tüşürüp, daana
sıyındırgan eç kim bolboso dele, jatıp alıp içinen sıyınıştı. Akıykatı, alar
tabınbay ele koyölu degen, birok ötö aşınganıbız jarabas, köktön atayın
jönötülgön çagılgan külübüzdü sapırıp taştabasın dep korkuştu. Oşentip, alardı
çoçulatkandın bardıgı çogulup kelip, uykuga türtüp jatkan, anan da çakırılbagan
konoktoy bolup uyat koşo keldi. Üyübüzdön kaçkan jakşı joruk emes go degen
buşayman alardın köñüldörünön orun ala baştadı. Öz üyünön çoçkonun etin
uurdaganın estegende, nak azap oşondo baştaldı. Kança jolu şirindik, alma
uurdaganbız dep, uyalbaganga araket kıldı ele, birok uyat alardın bul opurtalduu
amalına aldangan jok. Kiyin akırı aylası ketip, mınday tıyanakka kelişti: şirin
tamaktan birtike jula kaçkan – bul jön ele «koldun tutkaktıgı», al emi çoçkonun
mayın, sanın je başka baaluu nerseni algan – bul nakta «uuruluk», bul jönündö
Bibliyada tak aytılgan. Oşonduktan, alar karakçı bolup jürgön kezde uuruluk
sıñarı kıyanatçılıkka bulganbaybız dep içterinen çeçim çıgarıştı. Mına oşondo
uyat buga könüp, bir az tınçıdı, oşondo josunsuz karakçılar beymaral uykuga
kirişti.

14.Suuga çökköndördü izdöö
Erteñ menen oygongon Tom adegende kaysıl jerde jürgönün tüşünö albadı.
Öydö bolup, közdörün uşaladı da, tuş tarabın karandı. Andan kiyin gana esine
keldi. Jañıdan ele tañ atkan, terebel salkın ele, bir da dabış çıkpayt, çerdin
jımjırttıgı jaybarakat jana beypil turmuştun belgisi sıyaktuu köñül kötördü.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Jalbıraktar nımtırayt, bir da ün jaratılıştın alpeyim oy-tolgoosun buzgusu
jok. Monçoktolgon şüüdürümdör jalbırak menen çöptün başına tizilip algan.
Ottun çıçalaların kaptagan kül agarat, içke sozulup çıkkan kök tütün asmandı karay
çubalat. Jo menen Hek dale uktap jatat.
Bir maalda jañgeldin badal tüpkürünön kuştun sayraganı uguldu da, anı dagı
biröösü koştop ketti, soñunan toñkuldaktın tıkıldatkanı jañırdı. Salkın tañ
sekinden agargan sayın, dabıştar ulam köböyüp, baarına zamatta jan kirgendey
boldu. Tom jaratılıştın oygongonuna, aga jan kirgenine baykoo salıp, oyluu
jattı. Tulku boyunun üçtön eki bölügün mezgil-mezgili menen ürpöytüp öydö
kötörüp, ulam jılıp kiçinekey jaşıl kurt şüüdürüm baskan jalbıraktın üstü
menen soylop kelattı. Munusu jalbıraktı ölçögönü go dep oylodu Tom içinen. Kurt
aga jakındagan sayın, demin akırın çıgarıp, jımırap kalat. Tigil jakındap
kalganda kubanıp, toktop kalsa, bölök jakka burulup kete turgansıp, al çıypılıktay
kalıp jattı. Akırında kurt denesin burap, katuu oylongonsup bir az toktop, anan
kiyin Tomdun butuna çeçkindüü soylop ötüp, jörmölöp jönögöndö, çın dili menen
süyündü. Bul jörölgö Tomdun jañı kiyim, bolgondo da deñiz karakçısının altın
tüstüü jip menen saymalanıp koozdolgon kiyimin kiyerinin belgisi bolçu. Emi
kayaktan kelgeni belgisiz, janı tınbay jol arıtıp jürgön kumurskalardın üyürü
köründü, biröösü jerdik menen tırmışıp, özünön beş ese çoñ jörgömüştün ölügün
koldoruna kötörüp alıp, taldın özögün boylop jogoru jönödü. Küröñ taktarı bar el
kayda köçöt baş aylana turganday biyiktikke çöptün söñgögü menen çıgıp baratkan
bolçu. Tom aga jakın eñkeyip turup: «El kayda köçöt, köçö köröt, üyüñ karay kete
kör, senin tamıñ örttöndü, baldarıñı saktay kör», – dedi. El kayda köçöt til aldı
da, emne bolgonun körgönü uçup jönödü. Buga Tom ançalık tañ kalgan jok, antkeni el
kayda köçöt işençeek ekenin murdatan ele bilçü, oşonduktan al baykuştun
işençeektiginen paydalanıp dalay aldagan. Anan alı jetişinçe togolok korgolun
türtkülöp sasık koñuz janınan öttü ele, ölümsüröp buttarın büktöp alganın körüş
üçün Tom tigige söömöyün tiygizip koydu. Oşol mezgilde kuştar tınımsız sayrap
kirdi. Tarkıldak degen tündüktün bir belimçi kuşu Tomdun üstündö salañdap turgan
taldın butagına kondu da, tigilerdi tuurap sayray baştadı. Bir maalda çıyıldak
kuş kök jalınınday jetip kelip, Tomdun kolu jetçüdöy butakka kondu da, başın
eñkeytip, ötö kızıguu menen bötön kişilerdi karap jattı. Bir bozala tıyın çıçkan
menen çoñuraak, tülkü öñdüü dagı bir janıbar çurkap baratıp toktoy kaldı da,
baldarga kıjırlana tişin kıçırattı, kıyazı, bul tokoydogu aybanattar adam
degendi körbösö kerek, oşonduktan kişiden korkuu degendi ezeli bilbeyt eken. Büt
tabiyat oygonup, emi jandana tüştü, çubaktar uzun nayza sıñarı taldardın kalıñ
jalbıraktarının arasınan jerge ötüp keldi, bir neçe köpölök oşol aylanada kanat
sermep uçup jürdü.
Tom berki karakçılardı oygottu, andan kiyin üçöö kıykırgan boydon
dayraga çurkap jönöştü, zamatta çeçinip, kaşkaygan suunun ak kum sayroonunda
birinin üstünön biri aşa kulaç urup jürüştü. Memiregen dayranın narkı
öyüzündö uktap jatkan şaarçaga emi alardın köñülü tartkan jok. Suunun
taşkınınanbı je kirgeninenbi sal agıp ketiptir, birok anısı baldarga kayra
abdan jaktı, antkeni bul alar menen şaarça elinin ortosundagı köpürö örttönüp
ketkendey ele boldu.
Alar turuk algan jerine ayabay sergip, köñüldörü kuunak, kardı börünükündöy
aç kaytıştı, andıktan zamatta ot kayradan aloolonup küydü. Jakın aradan Hek bir
möltür bulak taptı, anan baldar emen menen jañgaktın jalbıraktarınan idiş jasap
alıp, japayıçılıktın şiresi daamdangan bul suu kofeden eç kem kalbaganın
sezişti. Nanüştögö Jo çoçkonun mayınan kesip jatkanda, Tom menen Hek bir pas
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

koyö turuunu suranıştı da, jeekten bir ıñgayluu jer taap, kayırmak sala koyuştu
ele, anısı bir pasta paydasın alıp keldi. Jo kütö berip çarçay elekte, alar bir üybülönü büt toyguza turganday bir kileygen kızıl çaar balık, eki kün balıgın jana
bir kiçinekey jayandı kötörüp kaytıştı. Alar balıktı çoçkonun mayına kuurup,
jep tamşanıştı, sebebi buga çeyin balık alarga eç kaçan mınçalık şirin bolgon
emes. Dayra balıgı karmalgandan kiyin kançalık tez otko tüşsö, oşonçoluk daamduu
bolorun alar bilgen emes, andan tışkarı salkın abadagı uyku, taza abadagı kıymıl,
suuda kirinüü menen açka jürüü tamakka koşumça daam koşorun da bilişken emes.
Nanüştödön kiyin kölöködö jatıştı da, Hek kanjasın tartıp bütköndön
kiyin, alar çer aralap çalgınga jönöştü. Şamal kulatkan köñdöy taldardan, kalıñ
öskön badaldan arañ ötüp, butunan başına çeyin japayı jüzümdön tongo oronup, kök
meljigen daraktardı aralap, baldar tokoydun içinde köñüldüü kelatıştı. Keede
köktöm kilemi töşölgön, güldörü bajıraygan tatınakay ayantçalar jolugup jattı.
Közdü kubandırgan nerseni köp körüştü, birok tañgala turgan eç nerse
uçurabadı. Alar araldın uzundugu üç çakırımday kelip, tuurası bir çakırımdın
çeyregindey sozulup, jakın jeegi bolso arañ jıyırma kadamday çakan ayrık
menen bölünörün bilişti. Saat sayın suuga tüşö bergenden ulam, turuk algan
jayına kaytkan maalda tüştön bir top oop kalgan bolçu. Baldardın kursagı ayabay
açtı, oşonduktan balık uuloogo aldarı kelgen jok, birok muzdak etten toygonço
jep, koburaşıp kölöködö jatıştı. Bir azdan kiyin ündörü basılıp, anan barıp
birotolo öçtü. Memiregen terebel, tunjuragan tokoy, jalgızdık sezimi
baldardın maanayına taasirin tiygizdi – alar oylonup kalıştı. Emnegedir kusa
boluştu. Kusaları bir azdan kiyin ele bilindi: alar jersiy baştagan eken. Jada
kalsa, Finn Kanduu Kol dagı özü jatıp jürgön ar kimdin bosogosu menen boş
çapçaktardı eñsey baştadı. Birok üçöö teñ biri-birinen namıstanıp,
oyundagısın açık ayta algan jok.
Köptön beri baldarga kandaydır bir kızık ün ugulgansıp jürdü, birok ayrım
uçurda saattın çıkıldaganın ukpay kalgan sıñarı al ündü da alar kenebey
kalışkan. Emi al sırduu ün katuurak çıgıp, özünö köñül burdurdu. Baldar silkine
biri-birin karap aldı da, kulak salıp, kıymıldabay kalıştı. Uzakka sozulgan,
tunjuragan jımjırttık öküm sürdü, andan kiyin tabışmaktuu, aybattuu kürüldögön
ün çıktı.
– Bul emne? – dep sekin suradı Jo.
– Çın ele emne? – dep şıbıradı Tom.
– Bul kündün kürkürögönü emes, – dedi Heklberri sestengen ünü menen, – sebebi
kündün kürkürögönü...
– Tınç! Koburabay tınç turgulaçı, – dedi Tom.
Alar bir topko çeyin unçukpay kalıştı, uşul ubakıt alarga ayabay
sozulgansıdı, emi tunjuragan jımjırttıkta kürkürögön jañırık kayradan uguldu.
– Jürgülö, köröbüz.
Üçöö sekirip turdu da, şaarça körünçü jeekti karay jügürüştü. Suuga iyilip
salañdagan badaldardı tuş tarapka kayrıp, alar dayranın boyuna çıgıştı. Çakan
keme şaarçadan bir çakırım ıldıyraak, dayranın ortosunda baratıptır. Kemenin
üstündö kişi tolo eken. Kayıktar çakan kemeni janday süzüp, narı-beri jagına ötüp
jüröt, birok alardın içindegiler emne kılıp jürgönün baldar alıstan ayırmalay
alışkan jok. Bir maalda keme ak tütünün bürküp jiberdi, tütün asmanga jayılıp,
bulutka aylanganda, baldarga janagı ele kürüldögön ün uguldu.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Men emi tüşündüm! – dep kıykırıp jiberdi Tom. – Biröö çögüp ketse kerek.
– Tuura! – dedi Hek. – Bıltırkı jayda Bill Törner çökköndö da, dal uşunday
kılışkan: çökkön kişi kalkıp çıksın dep suunun üstün zambirek menen atat. Anan
dagı bütün nandı alıp, anın içine sımaptan kuyup, suuga koyö beret, çökkön kişi
kaerde bolso, nan oşol jerge süzüp barat da, dal oşol jerge toktoyt.
– Ooba, men da ukkam, – dedi Jo. – Birok nandın toktogonuna tañgalam.
– Jok, kep nanda emes, – dedi Tom, – Menimçe, iştin baarı aytılgan sözdördö.
Nandı suuga taştardan murun birdeme dep aytat.
– Eçteke dele aytpayt go, – dedi Hek, – Men özüm körgöm, eçteke debeyt.
– Ooba, bul tamaşa, – dedi Tom. – Balkim, özdörünçö koburayt. Özdörünçö
sözsüz koburayt. Kim dele bolso anı bilet.
Tomdun aytkanı çın boluşu kerek dep başka baldar buga makul boluştu,
antkeni dubalabasa jön nan akılı barday mınday oluttuu işti atkara almak bele.
– Atañdın körü, narkı öyüzgö menin da ötküm kelip atat, – dedi Jo.
– Menin dagı, – dedi Hek. – Kim çökkönün bilsem, bolgon nersemdi büt keçet
elem.
Baldar dagı tıñşap, köpkö karap turuştu. Bir maalda Tomgo kapısınan bir oy
keldi:
– Baldar, kim çökkönün men bildim,– dedi al. – Çökkön biz ekenbiz!
Uşul maalda alar özdörün baatır sezişti. Bul alar üçün nakta saltanat
bolçu: azır alardı izdep, alarga booru açıp, alar üçün keyip-kepçip jürüşöt,
kurman bolgon beçara baldarga asılganına abdan ökünüp, köz jaşın tögüp, armanda
bolup, barmagın tiştep jatışat. Eñ jakşısı, şaarçada çökköndör tuuraluu gana
söz jürüp, baldardın baarı alarga, bolgondo da, alardın kütülbögön dañkına
suktanışat. Emi bir ukmuş boldu. Deñiz karakçısı boluu baarı bir jakşı nerse
eken. Küügüm çende bayagı çakan keme kayradan eki öyüzdü kıdırıp jürdü, kayıktar
negedir körünböyt. Karakçılar öz turuguna kaytıştı. Alardı azırkı dañazası
köptürdü, özdörünün emele jaralgan dañkına, büt şaarçanı topoloñ kılganına
sıymıktanıştı. Balıktı jaynatıp karmap kelip, bışırıp jeşti da, anan alar
tuuraluu şaarçadagılar kanday oylop, emne degenderi tuuralu boljoy baştaştı.
Uşul jerde oturup, bardıgının kaygırganına maaşırlanuu alarga ukmuştay
jaktı. Karañgı kirgende alar süylöşkönün toktotuştu da, ottu tiktep, unçukpay
kalıştı, al emi oyloru bolso, tee alıska sızıp jönödü. Tolkundanganı
basılgandan kiyin Jo menen Tom jakındarın estedi: bulardın eenbaştıgına
alar bul jaktagıday süyünüp jırgabasa kerek. Jaman oylor keldi: alardın köñülü
çögüp kabatırlanıştı, baykatpay bir-eki jolu tereñ üşkürünüp da alıştı. Azır
bolboso, akırı bir mezgilde şaarçanın eline kaytış keregin Jo akırın çetin
çıgarıp aytmakçı boldu.
Tom anı şıldıñdap küldü! Hek azırınça eç künöösüz bolgonduktan, al Tomdu
jaktadı. Jo daroo aktanıp kirdi da, jeñil oyu menen ayta salganı üçün uyat bolgonun
moynuna alıp, oñoy kutulganına süyündü. Oşentip, dürbölöñ ubaktıluu basıldı.
Tün koyulganda Hek ürgülöp barıp, bir pastan kiyin koñurukka kirdi. Andan
kiyin Jo dagı uykuga ketti. Tom bir topko çeyin kıymılsız, çıkanagına tayangan
boydon eköönön közün albay tiktep jattı. Anan çögölöp sekin turdu da, çerüü otunun
bülbüldögön jarıgı tiygen çöptü çukulap añtardı. Çınar terektin türmöktölgön
juka ak kabıktarın karap, jakşılap izdedi da, anın içinen eñ mıktı eköösün
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

tandap aldı. Ottun janına çögölöy kalıp, tırışıp atıp eki kabıktın betine joşo
menen bir nerseni eptep çiymeledi, birin murunkusunday tütük kılıp orop Jonun
baş kiyimine salıp, anı eesinen naragıraak jıldırıp koydu. Baş kiyimge dagı
mektep okuuçusunun eñ baaluu buyumdarı bolgon bordun sınıgın, öçürgüç toptu, üç
kayırmaktı jana taza aynekten jasalgan bir kiçinekey korgol taştı da salıp koydu.
Anan al taldardı aralap, dabışı ugulbay turgan jerge çeyin butunun uçu menen
basıp oturup, akırındık menen öttü da, anan dayranın kumdak sayroonun karay
çurkap jönödü.

15.Tomdun üyünö barışı
Bir neçe ubaktan kiyin Tom İllinoys taraptagı öyüzdü közdöy dayranın kum
çayıgan sayroonu menen kele jattı. Suu boyuna jetkençe, al joldun teñinen köbün
ötüp koydu. Dagı keçip jürüügö suunun şar agımı mümkünçülük berbegendikten,
kalgan jüz kadam aralıkka alım jetet go dep, suuga kirip, çeçkindüü kulaç urup
jönödü. Al suunun agımın kese süzdü, birok dayra ıldıy közdöy alıp barattı.
Oşentip, al akırı jeekke jetip, ıñgayluu jer taap, suudan çıktı. Kürmösünün
çöntögünö kolun salıp, kabıktın bir bölügü bar ekenine közü jetkenden kiyin çerdi
aralap, jeekti boylop jürüp oturdu. Suu büt tulku boyunan şorgolop agıp jattı.
Tom şaardın bet mañdayındagı açık jerge çıkkanda, saat ali on bolo elek bolçu, al
biyik kaşattın aldındagı taldardın sayasında turgan çakan kemeni kördü. Asmanda
jıldızdar jımıñdap, astında beypildik öküm sürüp turgan ele. Tom jardan ıldıy
jılmışıp, eki tarabına köz çaptırıp, suuga sıygalanıp tüştü da, çakan kemege
jakındap süzüp barıp, anın art jagında turgan kayıkka tüşö kaldı. Kileygen
orunduktun astına bükçüyö kalıp es aldı da, anan kütüp oturdu.
Bir azdan kiyin jarakaluu koñguroo kagıldı da, jönöögö buyruk berildi.
Keme taratkan tolkunga kiçinekey kayıktın tumşugu kötörülö tüşüp, anan koşo
süzüp jönödü. Çakan kemenin bul eñ akırkı kattamı ekenin tüşüngön Tom öz
iygiligine kuştarlandı. Köp körüngön çeyrek saattan kiyin döñgölöktör toktodu.
Kayıktın kırınan aşıp tüşüp, Tom karañgı tüngö jamınıp jeekti karay kulaç
urup jönödü. Keçikken jolooçularga jolugup kalbayın dep, al çakan kemeden elüü
kadam tömönürööktön süzüp çıktı.
Tom el baspagan tar köçölör menen jügürüp oturup, taejesinin artkı
kaşaasına jetti. Al kaşaadan aşıp tüşüp, tamga jabıştıra salıngan üygö jakın
barıp, taejesinin bölmösünün terezesinen karadı, al jakta şam küyüp turuptur.
Bölmödö Polli taejesi, Sid, Meri jana Jo Harperdin apası süylöşüp
oturuşuptur. Alar kerebettin janında, kerebet bolso, alar menen kaalganın
ortosunda bolçu. Tom kaalganın tübünö jaşırınıp keldi da, eşikti bekitken
teekti sekirip kötördü, andan kiyin anı akırındık menen türtköndö, kaalga bir az
açıla tüştü. Kaalganın kıyçıldaganınan ulam selt etip, anı ulam narı türtö
berdi. Akırında jılçıktın keñdigi Tom tört ayaktap ötö turganday boldu, oşondo
al başın jılçıkka salıp, akırın jılıp jönödü.
– Şamdı emne bülbüldötüp atat? – dedi Polli taejesi. Tom tez jılıp ketti.
– Kaalga açılıp kalsa kerek. Ooba, çın ele açılıp kalıptır. Bizdin üydö
emne bolup atkanın kuday gana bilet. Sid, barıp eşikti jaap koyçu.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom uşul uçurunda kerebettin astına kirip ketti. Köpkö çeyin al demin
çıgarbay jata berdi, andan kiyin Polli taejesinin butuna kolu tiye turganday
aralıkka jılıp keldi.
– Men murda aytkanday, – dedi Polli taejesi, – Al jaman dele bala emes
bolçu, tentektigi gana bar ele. Şaykeleñ, jeñil-jelpiligi ele bolboso, bilesiz go.
Kulunday oynop turgan mezgili emes bele, anın emnesin aytasıñ. Eç kimge jamandık
kaalaçu emes, eç kimde jok boorukerligiçi...
Polli taejesi ıylap jiberdi.
– Menin Jo balam dagı oşondoy emes bele: tentektin tentegi, şoktun şogu
bolso da, ak köñül, booruker ele go. Men bolso, oşondo kargış tiyip, tigi birtike
kaymak üçün urup koybodumbu. Açıp kalgan eken, tögüp taştaym dep, esten çıgarıp
koyupturmun da! Emi anı eç kaçan körö albaym go, eç kaçan, eç kaçan, baykuş
uulumdu...
Anan Harper ayım jürögü jarılıp kete turganday bozdop ıyladı.
– Menimçe, Tomdun azır jatkan jeri bierden tüzük, – dedi Sid. – Al özün
kiçine jakşıraak alıp jürgöndö...
– Sid! – Tom körbösö da Polli taejesinin tigini akıraya karaganın sezdi. –
Menin Tomuma bir dagı söz tiygizbe, al azır bu düynödö jok. Al azır kuday aldında,
oşonduktan beker ubara bolboñuz, mırzam! Ay, Harper ayım, men buga kantip
könörümü bilbeym! Kantip gana könöm, kokuy kün! Keede taarıntkanı menen,
köñülümü kötörgön dagı oşol bolçu.
– Kuday berdi, kuday aldı. Baarıbız kuday aldındabız! Birok kökürökkö muñ,
közgö jaş toldu! Ötkön işembide bolso kerek, menin Jom tak aldıman tarsıldaktı
attırıp jiberdi ele, açuum kelip, anı kömölötö koydum. Kim oyloptur, uşintip tez
ele... Eger al dagı oşente turgan bolso, men anı kuçagıma kısıp, batamı beret elem.
– Ooba, men sizdi tüşünüp turam, Harper ayım, ayabay tüşünüp turam. Keçee
tüştö ele Tomum mışıkka darı berip, üydün içinde çañ topoloñ çıgargan... Mışık
üydü büt talkalayt eken dedim da. Kuday özü keçirsin, anısı üçün Tomdu oymok menen
başka çaap koygom... Baykuş balam, ıramatılık baykuş balam. Azır emi al büt
azaptan kutuldu. Eñ akırkı andan ukkan sözüm kakşık boldu...
Uşintip eskerip jatıp Polli taejesi toktono albay, köz jaşın koyö berdi.
Bölök biröögö emes, özünö booru açıgan Tom dagı şoloktop jiberdi. Tom tuuraluu
jakşı bir nerse aytkan bolup, keede kepke koşula kalıp, Merinin ıylap oturganı
da ugulup turdu. Tom emi özü tuuraluu kıyla tüzük pikirde jattı. Antkeni menen
Polli taejesinin keyigeni anı ayabay jaşıttı, taejesin katuu süyüntöyün dep,
kerebettin astınan çıga kalıp, anın moynuna asılgısı keldi. Bul azgırık
kançalık küçtüü bolgonu menen Tom aga aldanbadı, kıymıldabastan jata berdi.
Jatıp alıp tıñşay berip, üzül-kezil sözdördön al bulardı tüşündü: adegende
baldar suuda süzüp jürüp çögüp ketse kerek dep oyloşuptur, andan kiyin çakan
saldı izdeşken eken. Anan jogolgon baldar joldoştoruna jakında büt şaarça ugat
dep çetin çıgargan imiş degen kep tarayt, oşondo akılmandar oy jügürtüp, mınday
tıyanak çıgarat: baldar sal menen süzüp ketse, anda dayranın ıldıy jagındagı
jakın bir şaardan bat ele tabılat. Birok tüşkö juuk şaardan beş-altı çakırım
tömön jerden, Missurinin jeeginen sal tabılat da, alardın ümüttörün üzöt.
Demek, bardıgı ölgön eken, bolboso kardı açkanda keçke maal üylörünö kelmek
deşet. Baldar dayranın ortosunan süzgön eken, oşonduktan tabılbadı, antpese
özdörü jakşı çabak urçu, jeekke çıguu alar üçün kıyın emes bolçu dep oyloşot.
Bul okuya şarşembinin keçinde bolgon. Jekşembige çeyin ölüktörü tabılbasa,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

anda eç kanday ümüt jok, jekşembinin ertesi janazasın okuş kerek dep çeçim
kılışat. Tom korkup ketti.
Harper ayım balbalaktap ıylap jatıp, tünüñör beypil bolsun dep ketüügö
kamdandı. Azanın küyütün birdey tartkan, biri-birinin kaygısın tüşüngön eki ayal
kuçaktaşıp, şoloktop ıylap ajıraştı. Jatarda Polli taeje Sid, Merilerge
adattagıdan başka meerim menen beypiltün kaaladı. Sid kiçine bışaktagan bolup,
Meri çın köñülü menen şoloktop ıylap jattı.
Anan Polli taeje çögölöp oturup, Tom üçün sıyına baştadı: uşunçalık
adamdın köz jaşın çıgara turgan, meerimin tökkön, karı adamdın kargıldangan ünü
menen çeksiz süygön, ukmuş sözdördü tapkan munajatının akırkı saptarın okup
jatkanda, kerebettin aldındagı Tomdun jaşı közünö tolup çıktı.
Polli taejesi töşökkö jatkandan kiyin da Tom köpkö çeyin kozgolboy
jatışka majbur boldu, sebebi taejesi oodarılıp, maal-maalı menen bir nerseni
koburap, keyip-kepçip üşkürüp, kabatırlanıp narı-beri oonalaktay berdi.
Akırında keede tüşündö sekin ontogonu bolboso, al tınçıp kaldı. Oşol maalda
bala kerebettin aldınan çıgıp, şamdın jarıgınan kolu menen daldalanıp, uktap
jatkan taejesinin janına keldi. Aga Tomdun ayabay booru açıdı. Çöntögünön
türmöktölgön çınar terektin kabıgın alıp çıgıp, anı şamdın janına koydu.
Oşondo jañı bir oy kele kalıp, kayra toktodu. Öñü jark etip, bir nerse esine keldi
okşoyt, kabıktı kayra çöntögünö şıkadı. Andan kiyin eñkeyip taejesinin
erinderinen öptü da, butunun uçu menen basıp, daroo üydön çıgıp, kaalganın teegin
tüşürüp koydu.
Al ötmöktü karay jönödü, al jerde oşol uçurda bir da jan jok bolçu.
Karooldon bölök eç kim bolbosun, bolso da al künügö karoolkanaga kirip alıp,
ölüktöy sulk uktap jatarın bilgen Tom tartınbay ele çakan kemenin üstünö
çıktı. Artındagı kayıktı çeçip alıp, aga tüştü da, suunun agımın karşılap,
sekin süzüp jönödü. Şaarçadan kiçine öydöröök barganda, narkı öyüzgö alı
jetişinçe kıygaçtay aydadı. Al tüz ele pristandın özünön çıktı, antkeni bul
iş aga könümüş bolup kalgan. Kayıktı birotolo tartıp aluunu Tom ayabay eñsegen
ele, antkeni, anı keme katarı paydalanıp, karakçılardın koluna tüşkön oljosu
katarı eseptöögö bolmok. Birok kayıktı büt jerden izdey turgandıgın, kerek
bolso karakçılardın özünö da kapısınan jolugup kalışı mümkündügün bala
tüşündü. Oşonduktan, al jeekke çıgıp, tokoydun içine kirip ketti. Al jakta
çöptün üstünö oturdu da, uykusurap kıynalıp, kıylaga es aldı, akırında özün-özü
kıstap, turugun közdöy jönödü. Tañ atarına az ele kalgan. Al sayroongo jakınday
elekte ele japjarık bolup kaldı. Kün töbögö kötörülüp, çoñ dayraga nurun
tökköngö çeyin es aldı da, anan turup, suuga tüştü. Bir pastan kiyin al turuktun
çek arasına jetip, büt boyu suu bolup turganda, Jonun Hekke mintip aytkanın
uktu:
– Jok, Tom aldabayt, al sözsüz kayra kelet, Hek. Al kaçpayt. Karakçı üçün bul
şermende ekenin al tüşünöt, oşonduktan eç kaçan tiyakta kalbayt, bolbodu ele
degende namıs üçün kalbayt. Al çındap birdemeni oylop taptı. Anın oyunda emne
barın biliş kerek.
– Meyli, anın buyumdarı azır bizde da?
– Ooba, birok ançalık köp emes, Hek. Nanüştögö kaytıp kelbesem, anda alar
silerdiki dep katka jazıptır go.
– Men kaytıp keldim! – dep Tom kıykırdı da, uşul kızıktuu okuyanı eñ
mıktı oynop berip, saltanattuu türdö turukka kelip koşuldu.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Zamatta eñ sonun tamak – kuurulgan balık menen çoçkonun mayı keldi. Alar
tamak içkeni oturarı menen Tom ooz köptürö özünün kızıktuu okuyaların bayanday
baştadı. Anın sözünö işengen tigil baldar da murundarın kötörüp, ayabay
sıymıktandı. Anan Tom kölökölüü bir jerdi tandap alıp jattı da, tüşkö çeyin
beykapar uktadı. Berki karakçılar bolso, balık uulap, araldı kıdırıp ketişti.

16.Karakçılar turugunda
Tüşkü tamaktan kiyin baldar tobu menen sayroongo çıgıp, taş bakanın
jumurtkasın izdegeni jönöştü. Narı-beri temselep, tayak menen kumdu saygılap,
toborsugan jerdi körgöndö çögölöp otura kalıp, koldoru menen kumdu çukulaşat.
Keede alar elüü je altımış jumurtka taap jattı. Alar toptogolok, ak, anglis
jañgagınan kiçireek ele. Oşol tünü baldar şaan-şököt menen kuurulgan jumurtka
toyun ötkörüştü, kiyinkisin juma künü erteñ menen jasaştı.
Nanüştödön kiyin alar çurkurap sayroondo narı-beri jügürüştü, ulam biri
kiyimin ırgıta koyup çurkap, birotolo jılañaç kalgança birinin artınan biri
kubaladı, anan alıstagı sayroondu kaptagan suunu karay çurkaştı. Tez agım alardı
ulam jıga koyöt, antken sayın ogo beter köñüldörü kötörülöt. Alar bir turup eñkeye
berip, biri-birine suu çaçat, dem aluuga gana artına burulat, bir turup küröşö
baştaşat, kıyınıragı berkilerdin başın suuga maluuga araket kılat, bir turup
appak koldoru menen buttarın çırmaltıp, suuga çoguu kirip ketişet. Anan
bışkırınıp, tükürünüp, katkırıp, entigip kayradan suu üstünö bardıgı kalkıp
çıgat.
Çarçap-çaalıgıp jeekke çıgışıp, ısık kumdun üstünö oonap jatışat. Andan
kiyin kayra suunu karay çurkap, büt-bardıgın kayradan baştaşat. Bir maalda alar
denesi tokulgan terige okşoş kızıldıgın baykaştı, kumdun üstünö tegerete sızıp,
üç maskarapozdu tuuraştı, antkeni mınday ardaktuu işti birinin dagı başkaga
bergisi kelgen jok.
Anan alar korgol taştarın alıp çıgıp, oyunga kirişti, jadagança oynoştu.
Andan kiyin Jo menen Hek kayradan suuga tüşkönü ketti, al emi Tomdun bargısı
kelgen jok, sebebi jana şımın çeçip ırgıtkanda butundagı jılandın terisinen
jasalgan tumarın da ırgıtıp jibergenin emi baykadı. Tigil sıykırduu tumarı
jok emnege taramışı tüyülbögönünö özü tañgaldı. Tumarın kayra tapkança anın
suuga tüşküsü kelgen jok, bul arada Jo menen Hek çarçap, es almak boluştu.
Sekinden alar tuş-tuşka tarap ketti, köñüldörü çögüp, kıjalat bolup, keñ dayranın
narkı öyüzündögü küñgöydö magdırap jatkan çakan şaarça jakka ulam karay berişti.
Kumga butunun uçu menen «Bekki» dep jazıp jatkanın estey koyup, Tomdun şaştısı
ketti. Al jazganın öçürö salıp, özünün uşunçalık şaşmalıgına jini keldi. Birok
özün karmay albay, dagı ele oşol attı kayradan jazdı, andan kiyin jazganın
kayradan butu menen öçürdü da, berki karakçılardı çakırımış bolup, başka
nersege alaksıgısı keldi.
Birok Jonun köñülü birotolo çögüp, emi anı kayra kötörüü mümkün emes ele.
Üyün sagıngandıktan al janın koyörgo jer tappay turdu. Köz jaşı möltüröp, kirpik
uçuna kele tüştü. Hek dagı şılkıydı. Tomdun ındını abdan öçtü, birok al sır
aldırbaganga mümkün boluşunça tırıştı. Azırınça aytpay turgan anın bir sırı
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

bar ele, birok kıjalat kılgan oyloru mintip tarabasa, anda baldarga öz sırın
açışka tuura kelet. Al özün şayır körsötüügö tırışıp, mınday dedi:
– Bul aralda bizge çeyin dele karakçılar jaşagan boluşu kerek. Araldı
kayradan kıdırıp çıgalı. Balkim, bir jerde kenç kömülgöndür. Bagıbız açılsa,
mümkün altın-kümüş tolgon, çiriy baştagan sandık taap alarbız?
Birok anın sözdörü bir az kızıktırganı menen, kayra ele unutta kaldı. Tom
dagı ar nerseler menen kızıktırıp kördü ele, aları dele kıyratıp iygilikke
jetkirgen jok. Anısı beker ele ubara boldu. Tayagı menen ulam kumdu çukup Jo
köñülsüz oturdu. Akırında al ün kattı:
– Ya, baldar, munun baarın taştasak kantet? Menin üygö ketkim kelip atat.
Bierde kızık dele eçteke kalgan jok.
– Jok, Jo, kızıktar kiyin bolot. Kördüñbü, bierde balık karmagan kanday
kızık! – dedi Tom.
– Balık uulabay ele koydum men. Üygö ketkim kelip atat.
– Bierdegidey suuga eç jerden tüşö albaysıñ.
– Suuga dele tüşküm kelbeyt? Eç kim tıybagandan kiyin suuga tüşkönüñün
dele kızıgı jok eken. Jok, menin üygö ketkim kelip atat.
– Meyli, anda kete ber! Imırkay! Apañdı sagınıp kettiñbi?
– Ooba, apamdı sagındım. Sen dele sagınmaksıñ, birok senin apañ jok. Sen
dele mendey ımırkaysıñ! –dedi Jo murdun bışıldatıp.
– Meyli, bul ıylaaktı üyünö apakesine koyö bereli. Makulbu, Hek? Imırkay
da, apasın sagınıp ketiptir! Boluptur, kete bersin. Birok saga bier jagat da, çınbı,
Hek? Ekööbüz bierde kalabız, ee?
Hek köñülsüz «ooba» degensidi.
– Mından narı seni menen ömürü süylöşpöym, – dedi Jo turup baratıp. –
Boldu.
Al kabagın bürköp, narı basıp ketti da, kiyine baştadı.
– Karasañ munu, – dedi Tom, – Seni menen ele biröö süylöşküsü kelip
atkansıp. Kete ber üyüñö, barıp şıldıñ bolo ber. Tim ele ukmuş karakçı
turbaysıñbı! Birok Hek ekööbüz sendey ıylaak emespiz. Biz bierde kalabız, çınbı,
Hek? Ketkender kete bersin. Ansız dele künübüz ötö beret.
Antkeni menen Tom içinen tutalandı, Jonun tultuyup kiyinip jatkanın
körüp, içi sızday tüştü. Anısı az kelgensip, Jonun dayardanıp jatkanın unçukpay
karap turgan Hektin dagı oyu başkada ele. Bir pastan kiyin Jo unçukpay İllinoys
jeegin karay suunu keçip jönödü. Tomdun içi tızılday tüştü. Al Hekti karadı ele,
Hek anı tüz karay albay, jılmayımış bolup koydu:
– Menin da üygö ketkim kelip atat, Tom. Bierde kızık eçteke kalgan jok,
kiyin mından da jaman bolot. Biz dele ketpeylibi.
– Ketpeym! Ketkiñer kelse, bara bergile. Men kalam.
– Tom, menin ketişim kerek.
– Kete ber! Seni kim karmap turat?
Hek kumdun üstündö çaçılgan kiyimin çogulta baştadı:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Tom, sen dele biz menen ketseñ jakşı bolmok. Oylonup körçü. Biz seni tigi
öyüzdön kütöbüz.
– Boluptur. Kaalagança kütö bergile.
Hek başın şılkıytıp jönödü. Tom bolso artınan eerçiy tiktep, kuru
namısın taştap, tigilerge koşulgusu kelip ketti. Şerikterin toktoybu dep
oylogon, birok tigiler tayız suunu keçip jay baratıştı. Alarsız Tom bir pasta ele
jalgızsıray tüştü. Dagı bir neçe ubakıttan kiyin Tomdun öjörlügü birotolo
jogolup, al kıykırgan boydon dostorunun artınan jügürdü:
– Toktogula! Men silerge birdeme aytam!
Baldar oşol zamat toktop, Tomdu közdöy buruluştu. Alardı kuup jetken Tom
janagı kaymana sırın ayttı ele, tigiler sözdün maanisin tüşüngönçö suz ugup turdu
da, anan tüşüngöndön kiyin: «Mına, uşunuñ eñ sonun eken, bayale aytkanda biz degele
ketpeyt bolçubuz», – dep süyünüp ketişti.
Tom daroo özün aktaganga şıltoo taba koydu: akıykatı, al bul tımızın sırı
dele dostorun köpkö karmay albayt go dep korkkon, oşonduktan al sırın eñ akırına
çeyin aytpay turgan.
Baldar aralga köñüldörü kötörüñkü kayttı, Tomdun ukmuş amalı tuuraluu
bakıldap jarışa süylöp, anın amalköylügünö tañdanıp, kayra oynoy baştaştı.
Jumurtka kuurup, balıkka nık toygondon kiyin, Tom emi tameki çekkendi üyröngüm
kelet dedi ele, Jo dagı anı koştop, oşentip körsök emne bolor eken dedi. Hek
eköönö kanja jasap, çılımdan tolturup berdi. Eköö til uçun açıştırgan jüzümdün
jalbıragınan bölök eç nerseni uşuga çeyin çegip körgön emes, anısı nak tamekige
jatpayt ele. Jerge çıkanaktap jattı da, etiyattık menen, bir az çoçulap kanjanı
sorup kirdi. Tütün açuu eken, tamagına tıgılıp, alar çakap da alıştı.
– Oñoy ele turbaybı! Mınday oñoyun bilgende, murun ele üyrönüp almakmın, –
dedi Tom.
– Men dele, – dep koştodu Jo. – Kıyın eçtekesi dele jok eken.
– Bölöktördün tameki tartkanın köp körgöm, men da oşentsem deçümün, birok
çamam kelerin bilgen emesmin, – dedi Tom.
– Men dele, çınbı, Hek? Senin közüñçö kança jolu uşintip ayttım ele, uktuñ
ele go, Hek? Anın baarın Hek bilet.
– Çın, aytkan, – dep ırastadı Hek.
– Men da kança jolu aytkam, – dedi Tom. – Bir mertebe kuşkananın janınan
aytkam, esiñdebi, Hek? Anda janıbızda Bob Tenner, Jonni Miller, Jef Tetçer bar
bolçu. Aytkanım esiñde boluş kerek, Hek?
– Ooba, aytkansıñ, – dedi Hek. – Bayagı men ak korgol taşımdı jogotkon künü.
Jok, anda emes, andan murunku künü.
– Ooba, men saga aytkam. Kördüñbü? Hek da bilet eken, – dedi Tom.
– Men keçke çeyin tameki tartsam bolçuday. Jürögüm aylangan dele jok, –
dedi Jo.
– Meniki dele, – dedi Tom. – Men dele keçke çeyin tarta alam. Jef Tetçer ante
albayt ele.
– Jef Tetçer! Al eki tartkanda ele kulap tüşmök. Bir jolu ele sınap
körsünçü. Kolunan kelbeyt.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Sözsüz. Tigi Jonni Millerdin da bir ele tartkanın körüş kerek ele!
– Oşonu aytsañ! Jonni Miller emnege jaramak ele? Bir tartkanda ele soloyup
kalat, – dedi Jo.
– Albette, jıgılat. Baldar azır bizdi körsö go, ee.
– Men da oşondoy deym da.
– Anda mınday kılalı, dostor, eç kimge unçukpaylı. Anan bir künü alar büt
çogulganda, men senin janıña kelip: «Jo, kanjañ janıñdabı? Emnegedir tameki
tartkım kelip turat», – deym. Sen bolso eçteke menen işi joktoy: «Ooba, eski kanja
mende, tiginisi dele mende, birok çılımdın maanisi jok eken» dep aytkın. Anda
men: «Eçteke emes, açuuraak ele bolso meyli» deym. Sen eki kanjanı teñ alıp
çıgasıñ, anan ekööbüz çındap tarta baştaybız, tigiler bir ayabay tañgalsın!
– Kuday akı, ukmuş bolot, Tom! Uşunun baarı azır bolso kana?!
– Attiñ deseñ! Tameki tartkandı karakçılık kezibizde üyröngönbüz desek, al
baykuştar bizge koşulbaganına küyüp ketişet go, ee?
– Sözsüz da! Küygöndö da kanday küyöt deysiñ!
Oşentip, alar sözdörün ulanta berişti. Birok bara-bara söz emnegedir
jayıraak çıgıp, çataşa baştadı. Sözdörünün ortosu ulam uzarıp, tameki tartkandar
üstökkö-bostok tükürünö berişti. Oozdorunan suu kelip, tañdayının astınan çuurup,
suunu üylöp, tışka çıgarganga ülgürö albay kalgansıdı, tırışkanına karabastan
kekirtekterin suu basıp ketkensidi, alar birinin artınan biri okşup jiberdi. Eki
bala kupkuu bolup, öñdörü özgörülüp ketti. Jo Harperdin muunu boşop, kolunan
kanjası tüştü. Tom dagı nak oşondoy boldu. Eki suu teñ bir çaçıradı, tigiler
üylöp çıgarganga zorgo jetişti. Jo alsız ünü menen mintip ontodu:
– Makimi jogotup iydim okşoyt. İzdep keleyinçi.
Tom kakagansıp, eekteri titirep, zorgo süylödü:
– Men saga jardam bereyin. Sen tee tiyakka bar, men bolso bulaktın
tegereginen izdeyin. Jok, sen barbay ele koy, Hek, biz özübüz tababız.
Hek beygam oturup, alardı bir saattay küttü. Anan zerikkeninen dostorun
izdep jönödü. Şerikterin Hek jañgeldin içinen, birinen biri ayabay alıs oturgan
jerden taptı. Tiginisi da, munusu da kubarıp, katuu uykuda eken. Emne bolso da,
baarı baya ele ötüp ketkenin al tüşündü.
Oşol tünü tamak içip oturganda alar ötö az süylöştü. Alar baarı jooş bolup
kalıptır. Keçki tamaktan kiyin Hek kanjasına tameki salıp, tigilerge da dayardap
bereyin degende, tigiler tim ele koy, emnegedir kıynalıp turabız, nanüştödö
jakpagan bir nerse jep alsak kerek deşti.
Tün ortosuna jakın Jo oygonup, berkilerdi dagı oygottu. Aba emnegedir
dımıgıp, bir nerse bolo turgansıdı. Demderi kısılıp, aylana üp bolup tursa da,
baldar ınak bolup, biri-birine ulam jakınday berdi. Alar ün-sözsüz oygo batıp, bir
nerseni kütüp oturuştu. Ot jarıgı bolboso, büt-baarın karañgılık kaptap turgan.
Bir maalda bülbüldögön jarık köktömdü bir zamatka çala jarık kıldı da, kayra
öçüp kaldı. Anan kayra murunkudan dagı jarıgıraak bolo tüştü. Anan dagı bir
jarkıldadı. Andan kiyin taldardın başı sekin üşkürüp, ontogonsup jiberdi.
Baldar betterin serpip ötkön ilepti sezip, tün arbagı janınan uçup ötköndöy
korkup ketişti. Andan kiyin tımtırstık öküm sürdü.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Bir maalda jark etken kızık bir ot karañgı tündü jarık küngö aylandırıp,
jerdeginin baarın, jada kalsa kılday çöptü da aykın körsöttü. üçöönün kubarıñkı,
korkkon öñün da jarık kıldı. Kün kürküröp barıp, çagılgan asmandı tilip öttü da,
çartıldagan boydon alıskı bir jakka barıp jogoldu. Muzdak kerimsel sogup,
jalbıraktardı şuuduratıp, ottun külün karday çaçıp ketti. Çagılgan dagı bir iret
jarkıldap, tokoydun için büt jarık kıldı da, küldüröp kün kürkürödü ele, taldardın
başı baldardın üstünö çatırap tüşkönsüdü. Közgö saysa körünbögön karañgıda alar
korkkonunan biri-birine jabışa kalıştı. Jamgırdın çoñ tamçıları jalbıraktardı
dıbırata baştadı.
– Baldar, tez sörünün astına çurkagıla! – dep kıykırdı Tom.
Tigiler sekirip turup, karañgıda taldardın dümürünö çalınıp, japayı
jüzümgö buttarı ilinip, ar kimisi tuş tarapka çurkadı. Çagılgan közdü jaltaktatıp
jarkıldap, kün kulaktın kujurun alıp kürkürödü. Bir maalda nöşör tögüp kirdi,
boroon-çapkındap, jamgırdı jer üstünö jayıp jönödü. Baldar biri-birin çakırıp
jattı, birok şamaldın arkıraganı menen kündün kürkürögönü alardın ünün jutup
kete berdi. Alar eerçişip, arañ sörügö jetti da, üşüp, üröyü uçup, jaandın suusuna
şömtüröp, sörünün aldında bürüşüp oturuştu. Antkeni menen kıyınçılıktı çoguu
tartıp jatkandıktan, mına uşul alarga jagıp turdu. Eski parus ayabay jelpildep
tarsıldagandıktan, alar kançalık kıykırbasın, bölök dabıştı basa algan jok.
Boroon ulam çapkınday berdi, bir maalda parus üzülüp ketip, katuu şamal anı uçurup
jönödü. Baldar bekem kol karmaşkan boydon ulam çalınıp, ar jerin tıttırıp,
jeektegi çoñ emendin tübünö jügürüştü. Emi boroon dagı katuuladı. Asmanda ulam
jark etken çagılgandın jarıgınan ıldıydagının bardıgı: iyilgen taldar, dayranın
tolkundarı menen agargan jaldarı, ak köbüktün çaçırandıları, jılıp bara jatkan
bulut menen kıygaç jaagan jamgırdın zakımınan közgö ilinip-ilinbey tunargan
narkı öyüzdögü tik jarlardın eles-bulas sölökötü körünüp turdu. Bir pastan kiyin
çapkınga turuştuk bere albagan kileygen taldar jaş çırpıktın üstünö kaçırap
barıp kulap tüştü, kündün tınımsız kürkürögönü kulak tundurup, söz menen aytıp
bolgus korkunuçtu jaratıp jattı. Dolulangan boroon küçögöndön küçöp, zamatta
araldı tıypıl örttöp, taldardı çokusuna çeyin suu kaptap, büt makuluktu kereñ
kılçuday albuuttanat. Mınday apaatta een talaada kaluu korkunuçtuu bolçu.
Akırında bul taymaşuu büttü, asker alıstan küñgürönö korkutup, kürüldöp
çegindi da, jer betin kayradan tınçtık kaptadı. Korkup kalgan baldar turuguna
kaytıp kelip karasa, tübün tünök kılıp, töşöktörün jayıp algan kileygen çınardı
çagılgan tıp-tıypıl kılıp talkalap taştaptır. Baldar tal jıgılganda al jerde
bolboy kalgandarına süyünüştü.
Büt-bardıgın, ottuu oçoktu dagı suu kaptap ketiptir, antkeni öz kuragındagı
baldarday ele alar da şalaakılık kılıp jaanga karşı eç nerse kılbaptır. Aylası
ketip, suu bolup, alar ayabay üşüştü. Alardın kaygısı aykın köründü, birok oşondo
da çoñ döñgöçtün aldındagı düñküygön topuraktagı bir tutam otko suu tiybey
kalganın alar daroo körüştü. Ottu tınbay üylöp, astı kurgak döñgöçtün kabıgın,
çamındısın jagıp, kayra tutandırıştı. Andan kiyin alar üstünö joon
çırpıktardı üydü ele, jalın kemegedey kürüldödü, oşondo baldardın jarpı jazıla
tüştü. Alar kaynatılgan san etin kurgatıp toyloştu, anan ottu tegerektep alıp,
tünkü okuyaga dagı koşumçalap, apırtmadan aytıp tañ atkança oturuştu, sebebi
aylanada kurgak jer kalbagandıktan, alar baarı bir uktay almak emes.
Kün nurların daraktardın butagına tögö baştaganda baldardın uykusu kelip,
alar sayroongo barıp jatıştı. Kün bara-bara ısıy baştaganda, alar köñülsüz
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

oygonuştu da, nanüştö bışırganga kirişti. Tamaktan kiyin alardın şayı ketip,
zorgo kıbırap, kayradan üylörünö ketkisi keldi.
Munu tüşünüp kalgan Tom karakçılardı mümkün boluşunça alaksıta
baştadı. Birok tigilerdi korgol taş dagı, tsirk dagı, suuga tüşüü dagı, kıskası,
jer üstündögü eç nerse kızıktırbadı. Tom bayagı tımızın sırın estetti, oşondo
gana tigiler kiçine süyünö tüşüştü. Oşentip, alardın süyünüçü taragıça dagı bir
tabılgası menen kızıktırganga ülgürdü. Emi karakçı bolup oynogondu ubaktıluu
toktotup, kızıkçılık üçün indi bolup körölü dedi. Tigilerge bul oy jaktı, köp
ötpöy bardıgı jılañaçtanıp, kudum zebra sıñarı denelerin jol-jol kılıp ılay
menen şıbap, albette, alardın bardıgı kol başçı ele, anglis otorçularına kol
salabız dep tokoydu aralap çurkap jönöştü.
Anan alar öz ara kastaşkan üç uruuga bölünüp, miñdegen joosun öltürüp,
kuykasın sıyrıp alıp, bukturmadan aykırıp çıgıp, biri-birine kol salıp
jatıştı. Bul kün kanduu boldu, demek, ötö iygiliktüü öttü.
Alar kardı aç, köñüldörü kuunak keçki tamakka turukka çoguluştu, birok al
jerde dagı bir toskoolduk payda boldu: iç ara eldeşpey turup kas uruular biribirin meymanday albayt eken, bir kanjadan tütün çıgarmayın eldeşüügö bolboyt ele.
Bölök jolun alar degele bilişçü emes. Karakçı boydon kalbaganına eki indi ökünüp
jiberdi. Antkeni menen bölök arga jok ele, oşonduktan bul alarga abdan
jakkandıgın aytıp, kanjanı suradı da, biri-birine kezegi menen sunup tarta
baştaştı.
Mına, emi kayra alar indi bolgonuna ıraazı, sebebi ayrım nerselerdi
üyrönüştü: alar jogolgon makini izdep barbastan ele kiçineden tameki tartsa bolot
eken, çılım köñülün anday dele aynıtkan jok, bul jolu ötköndögüdöy kıynagan jok.
Eç araketsiz uşul sıñarı eñ mıktı mümkünçülüktü koldon kantip ketirsin. Jok,
keçki tamaktan kiyin alar tekşeriş üçün çılımdan kayra çegip körüp, çoñ
iygilikke jetkenin körüştü, oşol sebepten keç eñ jakşı öttü. Alar jañı
iygilikterine altı uurunun kuykasın kesip algansıp kuduñdap süyünüştü.
Azırınça alardı uşul boydon tameki tarttırıp, dardañdatıp, kaadalantıp tim
koyölu, sebebi ubaktıluu alardın bizge keregi jok.

17.Karakçılarga aza zıynatı
Oşol işembinin beykut keçinde şaarda köñül açkan eç kim bolbodu. Harper
menen Polli taejenin üy-bülösü kaygıga batıp, köz jaştarın köl kılıp, kara
kiyinip oturdu. Şaarça demeydegiden tınç bolçu, akıykatı, murun dele dayıma
tınç bolup turçu. Şaarçadagılar emnegedir ileñ-salañ iştep, az süylöp, anan kalsa
ulam-ulam üşkürüp jürüştü. İşembi künkü dem alış baldar üçün oor tüyşük boldu.
Alardın oynogusu, köñül açkısı kelbey, sekinden oyundarın da toktotup koyuştu.
Kaygırıp jürgön Bekki Tetçer temselep tüştön kiyin mekteptin eensiregen
koroosuna kirdi. Birok al jaktan dele köñül sooroto turgan eç nerse çıkkan jok.
Oşondo al özünçö koburana baştadı.
– İ-iy, azır mende eñ kur degende tigi jez tutka bolso go! Birok ectelikke
mende anın eç nersesi kalbaptır! – dedi al kömököyünö kelip kalgan jaşın jutup.
Anan toktoy kalıp, al özünçö munu ayttı:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Mına uşul jerde bolgon. Oşonun baarı dagı kaytalansa, men antip aytpayt
elem, büt düynönü berem dep azgırsa da aytpayt elem. Mına, emi al jogoldu, men emi
anı eç kaçan, eç kaçan, eç kaçan körböym.
Bul oylor anın janın açıttı, al köz jaşın köldötüp, temselep jönödü. Anan
Tom menen Jonun şerikterinen turgan baldar menen kızdardın joon tobu keldi.
Alar oño tüşkön kaşaanın için tiktep, Tomdun tigil je bul kılıktarın, anı
akırkı iret körgöndörün, Jo oşondo emne degenin (kıyazı, oşol kezde eç kanday
maanisiz, birok kiyinçereek belgilüü bolgondoy, kargaşadan kabar bergen sözdörün)
kep kılıp, süylögöndördün bardıgı kurman bolgon baldardın turgan jerin
körgözüp: «Men uşuerde, azırkı sen turgan jerde turgam, tigi bolso japjakın,
tierde turgan, al mına mintip jılmayganda, uşunçalık korkup, büt denem titirep
ketken, oşondo emnege ekenin tüşünböptürmün, azır tüşünüp atam!» – dep eskerip
jatıştı.
Anan ölgön baldardı tirüü kezinde kim akırkı jolu körgönü tuuraluu talaş
jürüp, köbü uşul kaygıluu artıkçılıkka jetkisi kelip, kübölör birin-biri jokko
çıgara turgan sözdörün aytıp, kurman bolgondordu kimisi eñ akırında körgönü,
kimisi eñ akırı süylöşkönü taktalganda, tigil baktıluular özün oşol zamat biyik
darajaga kötörülgöndöy sezse, başkaları bolso alarga suktandı. Bir baykuş kantip
maktanarın bilbey:
– Meni bolso, Tom Soyer bir mertebe katuu sabagan! – dep, uşul eskerüüsünö
körünö sıymıktangansıdı. Birok mintip maktanuusu iygilik alıp kelgen jok,
antkeni baldardın bardıgı ele uşintip aytsa bolmok, oşonduktan, mınday
dañazanın kadırı dele jok bolçu. Kurman bolgon kaarmandarga taazim kılıp estep,
baldar zorgo taradı.
Erteñ menen jekşembi mektebinde sabak bütköndö koñguroo kagıldı, birok
adattagıday şayır emes, bir öñçöy kaygıluu kagıldı. Jekşembi tınç öttü, oşol
sebepten koñguroonun kaygıluu dabışı jaratılıştagı kaymana kaygıga
ündöşkönsüp turdu. Şaarçadagılar kargaşa tuuraluu şıbıraşıp, daliske bir paska
toktop, anan çirköögö çogula baştaştı. Birok çirköönün özündö eç kim ün çıgargan
jok, tımtırstıktı orundarına ötüp baratkan ayaldardın kara köynöktörünün
şuuduraganı ele buzup jattı. Çakan çirköögö mınçalık eldin tolgonun bir da kişi
murun körgön emes. Akırında bir nerseni kütüü aldındagı tunjuragan tımtırstık
öküm sürdü, Polli taeje menen birge Sid, Meri eköö keldi, alardan soñ Harperlerdin
katuu azadagı üy-bülösü keldi, kişilerdin bardıgı, jada kalsa, karı daabatçı da
tigiler kelatkanda urmattap tura kalıştı, kaza bolgondordun tuugandarı birinçi
katardan orun algança eç kimisi oturgan jok. Kayradan aserdüü tımtırstık kaptadı,
keede ele öksöp ıylagan ündör ugulup jattı, bir neçe ubaktan kiyin din jetekçisi
koldorun jayıp, sıyına baştadı. Muun-jüündü boşotkon dañaza ırdalıp, artınan
ele «Men degen Kayradan Tirilüü jana Ömürmün» degen sözdör menen koştoldu.
Sıyınuunun ulandısı katarı din jetekçisi kaza bolgondordun jakşı
jaktarın, adamdı suktandırgan joruktarın jana zeendüülügün abdan körkömdöp
bayandadı, kelgenderdin baarına tigilerdin elesi jön ele aykın tartıla tüştü,
şorduu baldarga ar dayım akıykatsızdık kılganın, tigilerdin kemçiligi menen
öksüktörün gana körgöndörün estep uyatınan ökündü. Andan bölök dagı diniy daabatçı
kurman bolgondordun ömürünön adamdın köz jaşın ezip çıgarçuday, markumdardın
jooş jana abdan asıl münözdörünön bayandagan ayrım okuyalardı aytıp berdi. Oşol
okuyalardın kançalık jakşı, kançalık kubanıçtuu ekenin çirköödögülördün bardıgı
tüşündü, oşol ele maalda murda al joruktar baarına jazaga abdan tatıktuu kadimki
ele tentektik katarı karalganı ökünüç menen eskerildi. Taasirdüü bayan ulantılgan
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

sayın oturgandardın muun-jüünü boşop, ayagında çirköödögülördün bardıgı çıdabay,
bozdop ıylagan tuugandarın koştop, büt-baarı japırt ıylap jiberişti, al emes
daabatçı dagı özün karmay albay, kafedrada turup, közünö jaş aldı.
Sırttan bir dobuş çıkkansıdı, birok aga eç kim köñül burbadı. Bir pastan
kiyin kire beriştin kaalgası kıyçıldap açıldı da, anan daabatçı jaştuu
közdörünön bet arçısın alıp, turgan jerinde katıp kaldı. Daabatçı tiktegen
taraptı adegende oturgandardın biröösü, anan başkaları karadı, bir maalda
çirköödögülör büt orundarınan turup, dal ortodo eerçişip kelatkan, suuga çögüp
öldü degen üç balanı körüp, deldeyip turup kalıştı. Aldıda Tom, artınan Jo, betibaşı tıtılıp, korkkonsup bardıgının artınan şümüröygön Hek temselep
kelatıptır. Özdörünö arnalıp okulgan daabattı ugup, alar çatırçanın een kırına
jaşının turuşuptur!
Polli taeje, Meri menen Harperlerdin bardıgı tobo kılıp, ölümdön aman
kalgan baldarın kuçaktap, öpkülöy berip, tumçukturup koyö jazdaştı. Beçara Hek
bolso, kanday kıların, jaktırbagan közdördön kaysıl jakka bekinerin bilbey
şaştısı ketti. Al kaçmay bolup kaalganı karay jönöy bergende, Tom tigini koldon
karmap, mınday dedi:
– Polli taeje, akıykatsız bolup kalat go, Hektin kaytkanına dagı biröö
jarım kubanıp koyuş kerek go.
– Ooba deseñ, oşondoy boluşu kerek ele. Men enesiz beçaranı körgönümö
kubanıçtamın!
Murda Hek bir nerseden sürdösö, al uşul Polli taejenin erkeletip köñül
burganınan sürdör ele. Bir maalda daabatçı bolgon ünü menen kıykırıp jiberdi:
– Büt ırayımın tökkön kudayga dañaza ırdaylı! Irdagıla! Çın diliñer
menen ırdagıla!
Oşondo alar ırdap jiberişti. Çirköödö bayırkı jüzdük ırı saltanattuu
jañırdı, karakçı Tom Soyer bolso, anı suktanıp tiktep turgan teñtuştarına
kılçayıp, uşul uçur ömürünün eñ sonun uçuru bolgonuna içinen sıymıktanıp
jattı.
Çirköödön topurap çıkkan «aldangandar» bayırkı jüzdük ırın uşunçalık
tolkundanuu menen ırdoonu uguş üçün dagı bir mertebe aldanganga makul
ekendikterin kep kılıp jatıştı.
Oşol künü Tom Polli taejesinin maanayına jaraşa murda bir jılda da ala
albagan kök jelkege köp muş menen üstökkö-bostok öbüüsünö marıdı. Kudayga jana
özünö ıraazı bolgonun anın jelkege muş jegeninenbi je taejesinin
öpkülögönünönbü, kaysınısınan köbüröök bilinerin Tom özü dele ayta almak emes.

18.Tañ kalıştuu tüş
Tomdun jaşırgan kaymana sırı oşol bolçu: karakçı tuugandarı menen üyünö
özdörün kömüügö katışuu üçün kaytıp kelmek. İşembinin küügümündö alar döñgöç
minip alıp, Missurinin jeegine ötüştü, şaardan beş-altı çakırım ıldıyıraak
kurgak jerge çıgıp, jañgelge tünöştü, tañ azandan alar kıska köçölördü aralap,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

tegerenip oturup çirköögö kelişti da, çatırdagı dalistin başalaman jatkan sınık
orunduktardın arasına jatıp, uykusun kandırıştı.
Düyşömbüdö erteñ menenki nanüştödö Polli taejesi jana Meri Tomgo ötö
sılık bolup, birinen-biri ötüp çebelendi. Kebin tügötö albay jatıştı. Sözünün
ortosunda Polli taejesi mınday dedi:
– Meyli, Tom, bir aptaga jakın büt eldi kıynaganıñar silerge oyun bolgonun
tüşünöm, birok kaysı betiñ menen meni mintip kıynadıñ? Döñgöçtü minip alıp,
özüñördü kömgön jerge süzüp kelgenge alıñ jetse, ölböy ele üydön kaçkandıgıñı
maga eptep kabarlasañ bolot ele go.
– Çın ele oşentpeyt beleñ, Tom. Menimçe, sen oşentkendi unutup koysoñ
kerek, antpese sen dal uşunday kılat eleñ da, – dedi Meri.
– Munuñ çınbı, Tom? – dep suradı Polli taejesi, anın ümüttöngönü jüzünön
körünüp turdu. – Aytçı maga, eger unutpasañ, oşentet beleñ?
– Men, akıykatı, bilbeym. Antsem, iştin büt-baarı buzulat ele.
– Tom, sen meni kiçine bolso da jakşı köröt go deçümün, – Polli taejesi
naalıgandıktan Tomdun şaştısı ketti. – Eñ kur degende meni oylop koyboyt beleñ,
oşonuñ dele jokton körö jogoru bolot ele.
– E-e, taeje, anın emnesi jaman eken? – dep boluştu Meri. – Jön ele unutup
kalgan boluşu kerek, al dayıma şaşıp jüröt go, oşol sebepten eç nerseni esine
saktabayt.
– Anday bolso ötö ökünüçtüü. Mına, Sid bolso estey jürmök. Biyakka ötüp
kelip, maga aytat ele. Kiyin esteseñ, bir künü sen ökünörsüñ, Tom, birok anda keç
bolup kalat. Oñoy kezinde maga köñül burguñ kelbegenin esteysiñ go.
– Taeje, sizdi jakşı körörümdü özüñüz bilesiz da.
– Jakşı körgönüñdü bir nerse menen dalildeseñ, mümkün, jakşıraak bilet
belem.
– Munu oylobogonuma azır ökünüp turam, – dedi Tom öküngöndöy ünü menen. –
Oşentse da, men sizdi tüşümdö kördüm. Jokton körö jogoru go, ee?
– Arzıbagan nerse, mışık dele tüş köröt emespi, birok anıñ, albette, jokton
körö jogoru. Tüşüñdö emneni kördüñ?
– Oşondo şarşembi künü tüşümdö körsöm, siz mına bierde, kerebettin
tübündö oturasız, Sid bolso, otun salgıçtın aldında oturuptur, Meri anın janında
eken.
– Ooba, biz dal oşondoy oturganbız. Biz dayıma oşondoy oturabız. Eñ kur
degende tüşüñdö bizdi oylogonuña kursantmın.
– Jo Harperdin apası dagı silerge koşuluptur.
– Anıñ da tuura, al da biz menen bolgon! Tüşüñdö dagı emneni kördüñ?
– Ar kanday köp nerselerdi kördüm. Birok azır al eles-bulas esimde.
– Esteçi, estey albaysıñbı?
– Birdeke öçürüp ketkendey boldu... al şamal... şamal bolso kerek...
– İ, esteçi Tom! Şamal birdekeni öçürüp ketkendey boldu. Tuura!

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tom korkkonsup oylonup, manjaları menen mañdayın kısıp, bir pas-tan
kiyin mintti:
– Mına, estedim! Emi estedim! Şamal şamdı öçürüp ketti!
– Ya, kuday! Anan, Tom, anan emne boldu?
– Anan, menimçe, siz «Sezip turam, tigi kaalga...» – degendey bolduñuz.
– Ulanta ber, Tom!
– Bir az esimi jıynap alayınçı... Bir az ele. Ooba, siz: «Sezip turam, tigi
kaalga açılıp ketkendey boldu», – dediñiz.
– Oşoerde oturganıman kiyin aytkanım çın. Çın da, Meri? Ulanta ber!
– Anan... anan... tak estey albay atam, birok siz Siddi jönötköndöy bolduñuz,
anan...
– İ-i? İ-i? Anan aga emne dedim, Tom? Aga emne dedim?
– Siz anı... Siz... Siz anı kaalganı jap dediñiz.
– Tobo! Men uşu küngö çeyin mındaydı eç ukkan emesmin! Tüş eçtekeden ayan
berbeyt dep emi aytıp körgülö. Bu tuuraluu Sirini Harperge azır ele aytış kerek.
Ürp-adat tuuraluu emi birdeme dep körsün, eçtekeden kutula albayt. Ulanta ber, Tom!
– Azır men büt iyne-jibine çeyin estedim. Anan siz meni anday dele jaman
emes bala, bolgonu gana tentek, unutçaak dediñiz, anı toktotkon... Emne dediñiz ele?..
Kulundu toktotkongo barabar dediñiz bele?
– Nak ele oşondoy bolgon! Ya, ırayımduu kuday! Ulanta ber, Tom!
– Andan kiyin siz ıyladıñız.
– Ooba, ıylagam. Iylagam. Birinçi ıylaşım emes. Anan...
Anan Harper ayım dagı ıylap, balası Jo dagı oşondoy bala bolçu degen, özü
tögüp algan kaymak üçün tigini urup koygonuna azır ökünüp jürgönün aytkan.
– Tom, Iyık Ruh seni koldogon eken! Sen ayan tüş körüpsüñ, mına, oşondoy
bolgon! Tezireek ulanta kör, Tom!
– Anan Sid... Sid ayttı...
– Men eçteke degen emes boluşum kerek, – dedi Sid.
– Jok, sen degensiñ, Sid, – dedi Meri.
– Jaagıñardı baskıla, Tom ulantsın! İ, al emne dedi, Tom?
– Al mınday dedi... Menimçe, al maga bierden oşoyaktagısı jakşı, birok
kayda bolboyun, meni oñolso degendey boldu...
– Mına, uktuñarbı? Tak uşintip aytkan.
– Anan siz anın oozun jap kıldıñız.
– Kim menen bolso meldeşem, men oşentkem! Söz jok, bierde bir perişte
jürgön. Bierde bir perişte bolgon eken!
– Harper ayım bolso, özün Jo tapança menen kantip korkutkanın aytıp berdi,
siz bolsoñuz mışık menen darı jönündö bayandadıñız...
– Kaşkaygan çındık!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Anan bizdi dayradan izdey turganı, jekşembi künü kömö turganı tuuraluu
köp söz boldu, andan kiyin Harper ayım ekööñüzdör kuçaktaşıp alıp ıyladıñar,
anan al üyünö ketti.
– Tak uşunday bolgon! Tak uşunday bolgon, munu men öz börkümdöy bilem!
Tom, sen munun baarın öz közüñ menen körgöndö da mınçalık jakşı aytıp bere
albayt eleñ! Andan kiyin emne boldu? Ulantkın, Tom!
– Anan, menimçe, siz maga duba okuy baştadıñız. Men sizdin ar bir
sözüñüzdü ugup turganday boldum. Anan siz töşökkö jatkanda, sizge boorum açıp,
kabıktın ayrındısına «Biz çökkön jokpuz, biz jön ele karakçı bolup jüröbüz»
dep jazdım da, kabıktı jozunun üstünö, şamdın janına koydum. Andan kiyin siz
uktap kalganday bolduñuz, uktap atkanda sizdin öñüñüz uşunday süykümdüü köründü,
men jakındap barıp eñkeydim da, erdiñizden ööp koygonsudum.
– Oşenttiñbi, Tom, çınbı? Men seni uşunuñ üçün ele keçirmekmin! – dedi
Polli taejesi, balanı kuçaktap alıp, kökürögünö kısıp koydu, anda tigil özün bir
abiyirsiz akmaktay sezdi.
– Tüş bolso da, munuñ abdan jakşı eken, – dep Sid içinen koburandı ele,
anısı ugulup kaldı.
– Jaagıñdı bas, Sid! Tüşündö adam öñündögüdöy ele köröt. Mına menin saga
saktagan çoñ almam, Tom. Tabılıp kalsañ berem degem. Emi mektepke bar. Men
ırayımduu Kuday-Teñirge seni maga kaytarıp bergeni üçün, aga işenip, büt
osuyattarın atkargan adamdardın bardıgına, arzıbasam dele maga dagı ırayım
kılıp, köpkö çıdap kelgeni üçün şügür deym. Antkeni menen kıyın kezeñde anın
ırayımduulugunan jana jardamınan jalañ tatıktuular paydalansa, anda bul
düynödö sanaluu gana kişiler jılmayıp, karañgı tün tübölük jok bolmok. Emi
bolso Sid, Meri, Tom jönögülö, bul jerden tezireek ketkile. Siler meni jadatıp
iydiñer!
Baldar mektepke ketti, al emi kempir bolso Harperdin üyünö Tomdun
ukmuştay tüşü menen tiginin işenbestigin jeñgeni jönödü. Sid üyünön çıgarda
oyuna kelgendi eç kimge uguzbay, jakşılap oylonuşturdu. Anısı mınday ele: «Ötö
kızık: tüşü uşunçalık uzun, birok bir dagı katası jok».
Tom emi özünçö ele baatır bolup kaldı! Al çurkabay, sekirbey, baarı andan
közün albay tiktegenin bilgen karakçıga okşop şaşpay, sürdüü jürdü. Iras ele,
bardıgı andan közün albayt. Ötüp baratkanda özü tuuraluu şıbıraşkandardı
ukmaksanga, tiktegenderdi körmöksöngö saldı, birok içinen aga maaşırlandı. Mayda
baldar anın arkasınan eerçip, anın janında jürgönün elge körgözö maktanıştı,
alar Tomdu adamdar tobunun başındagı dobulbasçı je şaarga kirip kelatkan
aybandar tobunun aldındagı pildey sezdi. Özü kuraktuu baldar bolso, anı eç jakka
ketpegendey kabıl alışsa da, içteri küyüp turuştu. Uşintip küngö kapkara bolup
küygöngö jana uşunday çoñ dañazaga jetkenge alar dagı ayabay kuştar ele, Tom bolso
aga tsirkti tartuulasa dagı tiginisinen da, munusunan da ayrılmak emes.
Mektepte büt baldar anı menen Jo Harperdin artınan eerçip, közdörün
tigilerden albay suktangandıktan, eköö teñ bir pasta ele kekireyip kööp ketti.
Kızıkkan baldarga alar öz okuyaların aytıp bere baştadı, birok bolgonu baştap gana
koydu: aldında tügönbös uzun söz turganda, bul oñoy ele bütö turgan nerse emes da. Eñ
ayagında alar kanjaların çıgarıp, şaşpay tütötö baştaganda, alar dañktın tuu
çokusuna jetişti.
Emi Tom Bekki Tetçerden oolak boluunu çeçti. Dañk ele jetiştüü bolçu. Al
dañk üçün jaşayt. Azır al ataktuu bolup turganda, mümkün, anın eldeşkisi keler.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Anda meyli, başkalar sıñarı al dagı köñülkoş bolorun sezsin. Bir maalda Bekki
jetip keldi. Tom anı baykamaksanga saldı. Al narı basıp, baldar menen kızdardın
tobuna koşuldu da, alar menen süylöşö baştadı. Bir azdan kiyin al tiginin
kayradan şatıra-şatman çurkap ketip, beti kızarıp, közdörü oynoktop,
sınıptaştarın kuumuş bolup narı-beri jügürüp jürgönün, biröönü karmap alsa,
kubanıçınan kıykırıp jibergenin körüp turdu. Biröönü karmaganda da, sözsüz anın
janınan karmap, karmagandan kiyin sözsüz kılçaktap anı karap jatkanın da
baykadı. Munusu atak süyör Tomgo jakpay kaldı da, al eldeşüünün orduna ogo beter
kögördü. Al tiginin oyun tüşüngöndön kiyin oolaktagandan oolaktay berdi. Bekki
emi çurkaganın toktotup, Tomdu aylançıktap jürdü da, ulam kaygıluu köz kırın
salıp, bir-eki mertebe üşkürünüp da aldı. Anan al Tomdun bölöktörgö karaganda
Eymi Lourens menen köbüröök süylöşkönün baykadı. Bekkinin içi tızıldap,
çıypılıktap, kabatırlanıp da ketti. Anın narı közdöy basıp ketkisi keldi, birok
buttarı baş iybey, kayra ele anı toptu karay alıp jönödü. Al Tomdun çıkanagına
süykönüp turgan bir kız menen jılmayımış bolup süylöşö ketti:
– Ya, Meri Ostin, tentek kız emnege jekşembi mektebine bargan joksuñ?
– Bargam. Sen meni körgön joksuñbu?
– Bardıñ bele? Kaerde oturduñ?
– Dayıma barıp jürçü Piter ayımdın sınıbında ele. Men seni körgöm.
– Çınbı? Seni körböy kalganım kızık. Seni menen seyil tuuraluu
süylöşöyün debedim bele.
– O, al sonun bolot! Anı kim uyuşturat eken?
– Apam men üçün uyuşturganı atat.
– O, ukmuş! Apañ meni dagı çakırat boluşu kerek, ee?
– Ooba, çakırat. Seyil men üçün da. Al men kimdi kaalasam, oşonu çakırat,
men bolso seni kaalaym.
– Kanday jırgal! Kaçan bolot?
– Jakın arada. Balkim, es aluu kündörü.
– Köñüldüü bolot eken! Sen baldar-kızdardın baarın çakırasıñbı?
– Ooba, dostorumdu büt... je dos bolgusu kelgenderdi, –dedi al, Tomdu ulam
kılçaktap karap.
Birok Tom oşol maalda Eymi Lourenske araldagı boroon jönündö, özü üç
kadam çetkereekte turganda, çagılgan kileygen çınardı talkalap ketkenin aytıp
berip jatkan.
– Men barsam bolobu? – dep suradı Greysi Miller.
– Bolot.
– Mençi? – dep suradı Salli Rojers.
– Kele ber.
– Men dele barsam bolobu? Joçu? – dep suradı Syuzi Harper.
– Bolot.
Tom menen Eymiden bölöktörünün bardıgı süyünüp, özdörünün atın ukkanda,
birinin artınan biri kol çaap jattı. Tom bolso kaydıger burulup, maekteşken
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

boydon Eymi Lourensti eerçitip ketti. Bekkinin eekteri titirep, közdörünö jaş
toldu, munusun jaşırmakka araket kılıp, şayır öñdönümüş boldu da, bezildey
berdi, birok seyil, başka nerselerdey ele, turmuştun kızıkçılıgın jogotup koydu:
al, başka ayalzatı sıyaktuu ele köz jaşın tögüp almakka tezireek ketkenge şaştı.
Anan al koñguroo kagılgança öñü suz bolup, şagı sınıp oturup kaldı. Al turup, jaş
tolgon közdörü menen jalt karap, örülgön çaçın silkti da, öç alış üçün emi emne
kılıştı bilerin ayttı.
Tanapiste Tom Eyminin janınan çıkpay, özünçö kursant bolup şattanıp
jürdü. Birok al tımızın Bekkini izdep, özünün büt kıymıl-araketi menen tiginin
taluu jerine tiygenge dalalattandı. Akırında Bekkini körüp, anın köñülü bir
pasta çögö tüştü. Bekki mekteptin artında ıñgayluu oturguçta Alfred Templ menen
süröttüü kitepti körüp oturuptur, birok anı özgöçö kapalandırganı – eköönün
baştarı biri-birine tiyişip, alar kalgan düynö menen işi jok oturgan eken.
Kızganuu Tomdun kanın kaynattı. Al özün Bekki birinçi bolup aga kelgende, anı
menen jaraşpay koygonu üçün jek kördü. Al özün dödöy atap, dagı oyuna kelgen köp
jaman sözdör menen özün özü tildedi. Izalanganınan anın ıylagısı keldi. Eymi
süyüngönünön eç nerseni baykabay, tınımsız çulduray berdi, Tomdun tili bolso,
tañdayına katıp kaldı. Eymi aga emne degenin al ukkan jok, al emi Eymi joop kütüp,
anı jalt karaganda, al bir nerseni koburamış boldu, birok emneni döödürögönün özü
da baykagan jok. Körgön körünüş kıjırın kaynatsa dagı, anın mekteptin artına
bargısı kelip jattı. Al özün başkara albay kaldı. Özgöçö anın jinin keltirgeni –
Bekkinin anın barı-joguna koş köñül mamilesi ele. Al emi Bekki baarın baykap
turgan, jeñiş al tarapta ekenin sezgende, al jana özü kanday çıypılıktasa, emi
tiginin da oşondoy çıypılıktaganına tabası kandı.
Eyminin süyüngönünö Tomdun jini keldi. Tom jumuştarı barın, kolu boş
emestigin çetin çıgarıp ayttı. Birok beker – kız çuldurap turup aldı. Tom oylodu:
«Ya, kokuy, men mından takır kete albaymınbı?» Akırında al işteri kütüp
turganın tike ayttı ele, anda tigil bayöoluk menen mektepten kiyin jaka belde kütüp
turam dedi. Oşondo Tom anı jek körö çurkap ketti.
«Kim bolso meyli! – dep oylodu Tom tişin kıçıratıp. – Şaar boyunça kim
bolso meyli ele, birok Sent-Luiste özün eñ mıktı kiyinem, ak söökmün dep eseptegen
satañ bolboso ele! Meyli, men seni uşu şaarçada birinçi jolu körgöndö ele
tokmoktobodum bele, dagı tokmoktoym! Koyö turçu, koluma tüşörsüñ, oşondo men
seni...».
Anan al elestetken kasın sabay baştadı – abanı muştumu menen kezep, çapkılap,
tepkilep jattı. «İ-i, oşenttiñbi? Saga uşu kerekpi? Bu emi saga sabak boldu!».
Oşentip, anın özü elestetken muştaştan mookumu kandı.
Tüştö Tom üyünö kaçıp ketti. Eyminin ıraazılıkka balkıgan baktısın karap
turganga uyatı çıdabadı, kızganganınan çıday albadı. Bekki kayradan Alfred eköö
süröttördü karaganga öttü, birok ubakıt ötkön sayın Tom körünböy, emi eç kimdi
kıynay albaganına demi suup, ındını öçö tüştü, ıkşooluk menen kaydıgerlik payda
boldu, anan al zerige baştadı. Eki-üç mertebe al biröönün şarpasın tıñşap, tuş
tarabın karap aldı, birok ümütü beker ele – Tom körüngön jok. Akırında anın köñülü
çögüp, işti ötö ırbatıp koygonuna ökündü. Kızdın tajap, buk bolup turganın körgön
beçara Alfred, emnege ekenin tüşünböy tañırkay berdi:
– İ-i, mına bu sonun eken! Munu karasañ.
Akırında Bekki çıdabay ketti:
– E-e, koyçu! Maga bulardın keregi jok! – dep ıylap jiberip, al tura kaçtı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Alfred artınan eerçip, soorotoyun dedi ele:
– Jogol, maga jolobo! Men seni jek köröm! – dedi kız.
Bala emne kıların bilbey, mostoyup kala berdi, sebebi tüştön beri süröt
körüp oturabız dep kıykırıp alıp, kız öñgürögön boydon andan kaçıp baratkan.
Anan Alfred eensiregen mektepti karay bastı. Anın jini kelip, taarındı. Al
iştin çoo-jayın tez ele tüşündü: kız Tom Soyerdin kıjırın keltiriş üçün ele
anı paydalangan tura. Tüşüngön soñ al Tomdu ogo beter jek kördü. Özünö zıyanı
tiybegendey kılıp, anın Tomgo bir jamandık jasagısı kelip ketti. Tomdun okuu
kuralı közünö ilindi. Bul ötö ıñgayluu uçur ele. Al tüşkü sabakka berilgen betin
süyünüp açtı da, anın üstünö sıya tögüp saldı.
Oşol maalda Bekki tiginin emne kılıp jatkanın aynekten kördü da, baykatpay
ötüp ketti. Kız Tomdu taap, baarın aytkanı üyün karay jönödü. Tom aga ıraazı bolot,
oşentip büt masele çeçilet. Birok joldun teñin ötköndö Bekki kayra aynıy tüştü.
Seyil tuuraluu aytkanda Tomdun aga karata mamilesin estey koyup, kayra içi kuykalanıp
ketti. Kayra anın bulgangan kitebi tuuraluu aytpay, öçöşüp anı tübölükkö jek körmök
boldu.

19.Tomdun öküngönü
Tom üyünö kapaluu keldi, birok taejesinin birinçi ele sözdörünön kiyin al
özünün küyütü azır eç ıñgaysız ekenin tüşündü:
– Tom, senin teriñi gana sıyrısa bolot da!
– Men emne kıldım, taeje?
– Ooba, senin kılganıñ jetişet! Mına men, aljıgan kelesoo, Sirini Harperge senin oşol döödürögön tüşüñö işendirem dep,
çurkap barıp jürböyümbü, al emi tigi senin oşol tünü bierge kelgeniñi, sözübüzdü
ukkanıñı Jodon bilip alıptır. Tom, sendey balanı emne kılarımdı bilbeym.
Kılıgıñdı estesem, töbö çaçım tik turat: meni Sirini Harperge barıp, kök meedey
iş kıldırtpay, bir ooz eskertip koyboysuñbu!
İştin çoo-jayı emi taptakır bölökçö köründü. Erteñ menenki kalpı uşuga
çeyin Tomgo jakşı tamaşa, mıktı tabılgaday körüngön. Emi bolso, anısı kara
mürtöz, şermendeçilik katarı köründü. Tom başın şılkıytıp, bir paska aktana
turgan eç nerse tappay oturdu. Anan al mintti:
– Taeje, uşunu kılbay koysom bolmok eken, birok men oylobopturmun.
– E-e, balam, sen eç kaçan oyloboysuñ. Sen özüñön başka eç nerseni eç kaçan
oyloboysuñ. Sen Jekson aralınan oşonço joldu tündöp basıp, bizdin kaygıbızdı
şıldıñdaganı gana kelgendi oylogonsuñ. Sen meni tigi tüştü ayttırıp, şermende
kılgandı gana oylogonsuñ. Birok bizdi ayap, kaygıdan kutkaruu senin oyuña da kelgen
emes.
– Taeje, bul iştin jaman ekenin emi tüşündüm, birok men jamandık kılayın
degen emesmin. Antken emesmin, çın. Anın üstünö, men oşol tünü üygö silerdi
şıldıñdaganı kelgen emesmin.
– Anda emnege keldiñ ele?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Biz tuuraluu kabatır bolbogula, biz çökkön jokpuz dep aytkanı kelgem.
– Tom, a-ay, Tom, uşunday jakşı oyuñ bolgonuna işensem, çın ıklasıman
kudayga şügür deyt elem, birok anday emesin sen da bilesiñ, men da bilem, Tom.
– Çın ele, oşondoy bolgon, taeje! Bolboso, şal bolup kalayın!
– Koy, Tom, apırtpa, antpegin, antkeniñ kayra jüz ese jaman bolot.
– Apırtkan jokmun, taeje, bul çındık. Silerdi keyibesin dedim, oşon üçün
gana bierge kelgemin.
– Uşuga işeniş üçün düynönü büt berer elem, uşunuñ üçün ele büt künööñü
keçirse bolmok, Tom. Senin kaçıp ketkeniñe da, uşu jaman işiñe da men ıraazı
bolot elem. Birok anday boluşu mümkün emes, sebebi emnege sen maga aytkan joksuñ,
balam?
– Bilesizbi, siler söök kömüü tuuraluu ayta baştaganda, çirköönün içine
bekinip kaluu oyu meni eelep turup aldı, anan men anı eç buza albay koydum. Oşentip,
men kabıktı kayra çöntögümö salıp, oozumdu kımtıdım.
– Kaysı kabık?
– Biz karakçılıkta jürgönübüzdü silerge kabarlagan kabık. Men azırkıga
çeyin sizdi betiñizden öpköndö, oygonup ketpegey ele dep çooçuym, çın ele oşentem.
Taejesinin betindegi çoñ bırıştar jazılıp, közdöründö bir maalda
meerimdüülük köründü.
– Meni öptüñ bele, Tom?
– Ooba, öpköm.
– Munu tak bilesiñbi, Tom?
– Kantip bilbeyin, bilem.
– Emnege meni öptüñ, Tom?
– Sebebi men sizdi abdan jakşı köröm. Siz tüşüñüzdö ontop jiberdiñiz,
oşondo menin sizge boorum açıdı.
Uşul sözdörü çındıkka okşodu. Kempir süylöp jatkanda ününün
dirkiregenin jaşıra algan jok:
– Meni dagı ööp koyçu, Tom! Emi mektebiñe jönö dagı, meni alaksıtpa.
Tom ketkende, al kire berişke çıktı da, tigil karakçılıkka kaçkanda kiyip
ketken eski kürmönü aldı. Anan al kürmönü koluna alıp turup, özünçö koburadı:
– Jok, kolum tartpayt. Beçara bala, kalp aytıp koydu, birok anısı ıyık kalp,
kutuluu üçün ıyık kalp, meni anısı kubandırdı. Men işenem, kuday özü... men
bilem, kuday anı keçiret, al ak köñüldügünön uşintip aytıp jüröt. Birok men munun
kalp ekenin bilgim da kelbeyt. Karabaym dagı.
Al kürmönü narı koyup, bir paska oylonup kaldı. Eki jolu kolun kürmögö
sunup, eki jolu kayra tartıp aldı. Dagı bir jolu al kayrattanıp, bul jolu özün
mınday oy menen soorottu: «Bul kutuluu üçün aytılgan kalp, ıyık kalp, aga men
keyibeym». Al kolun çöntökkö saldı. Bir pastan kiyin al kiçinekey kabıkka
çiyilgen jazuunu okup jatıp, köz jaşın tögüp koburandı:
– Emi men balanı keçirsem bolot, million künöösü bolso da!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

20.Tom künöölüümün dedi
Polli taejesinin Tomdu öpkönü bir başkaça boldu, oşol zamat anın kaygısı
tarap, köñülü kötörülüp, al özün kayradan baktıluu sezdi. Al mektepti karay jönödü,
işi oñolgonunan al Bekki Tetçerdi Leyn şalbaasının başınan kuup jetti. Anın
köñülü anın jürüşünö dayıma taasir etçü. Eç buydalbay al kızdı kuup jetti da,
mınday dedi:
– Men bügün ittey jaman iş kıldım, Bekki, men aga ittey ökünöm. Men eç, eç
kaçan mından narı kança jaşasam da, mınday kılbaym. Eldeşeliçi, meylibi?
Kız toktop, anı jaktırbay tiktedi.
– Siz özüñüz menen özüñüz bolsoñuz, sizge ıraazı bolot elem, Tomas Soyer
mırza. Men mından narı siz menen eç kaçan süylöşpöym.
Al başın silkip alıp, ketip kaldı. Tom esi oop, ulam alıstap baratkan kızga:
«Boluptur, çoyöke biykeç!» dep aytkanga da alı kelgen jok. Oşentip, al eç nerse degen
jok. Antkeni menen ayabay jini keldi. Mekteptin koroosuna kirip baratkanda, eger
Bekki erkek bolup kalsa, anda anı oyda keliştire sabamak. Köp ötpöy al anı uçurattı
da, ötüp baratıp artınan kakşık uzattı. Kız da jön kalgan jok. Oşonu menen toluk
ajıraşuu boldu. Kanı kaynap turgan Bekkige okuu eç kaçan baştalbay turganday
sezildi, anın çıdamsızdık menen kütkönü tigil bulgangan kitep üçün Tomdun keltek
jegenin körgüsü kelgeni ele. Alfred Templdi aşkerelesembi degen büdömük oyu
Tomdun janagı katuu sözdörünön kiyin birotolo jogoldu.
Beçara kız oşol tüyşük özünö murdaraak kelip tiyerin kaydan bilsin! Dobbins
agay uşunça jaşka kelip, öz maksatına jete albay jürgön. Anın eñsegen müdöösü
darıgerlik bolçu, birok jakırçılık aga ayıldık mugalimden başka jol joktugun
aykındadı. Künügö al üstölünön tabışmaktuu bir kitepti alıp çıgıp, okuuçular
tapşırmasın atkarıp jatkan uçurda anı okuuga süñgüp kirip kete turgan. Al oşol
kitebin kulptap saktaçu. Mektepte al kitepke jok ele degende bir köz çaptırıp
alayın debegen bir da bala jok bolçu, birok anday uçur eç kelbey jürgön. Bul
kiteptin maanisi tuuraluu ar bir bala, ar bir kızdın öz pikiri bar bolçu, birok ar
kimisi ar başkanı aytıp, çının eç kimisi bilçü emes. Bul jolu Bekki kaalga tarapta
turgan üstöldün janınan ötüp baratıp, suurmanın kulpusuna sayılıp turgan açkıçtı
körüp kaldı. Bul eñ ıñgayluu uçur ele. Al eki jagın karanıp, özü jalgız ekenin
kördü, bir pastan kiyin kitep anın kolunda boldu. Birinçi betindegi balança
professordun «Anatomiyası» degeni aga eç kanday maalımat bergen jok, oşonduktan, al
kitepti baraktap kirdi. Bir maalda dırday jılañaç kişinin tatınakay tartılgan,
tüstüü sürötün kördü. Oşol uçurda kiteptin betin bir kölökö bastı, anan Tom Soyer
bosogonu attap kirdi da, sürötkö köz jügürttü. Bekki kitepti japmakka şaşıp ketip,
kolun bulkup jibergende, bir baraktı jarımınan ıldıy ayrıp aldı. Al kitepti
suurmaga sala koyup, açkıçın buradı da, uyatınan, ızalanganınan şoloktop ıylap
jiberdi.
– Tom Soyer, senden jalañ jamandıktı kütsö bolot. Jaşırınıp kelip, ar
kimdin artınan añdıp jürsöñ ele boldu.
– Men senin birdeme körüp atkanıñı kaydan bildim?
– Uyalbaysıñbı, Tom Soyer, emi men jönündö baarına aytasıñ, oşondo men
emne kılışım kerek? Aytçı, emne kılışım kerek? Anan meni uruşat. Men bolso,
bilesiñ, eç kaçan mektepte jazalangan emesmin!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Anan al kibiregen butu menen jerdi bir tepti da, mınday dedi:
– Sen kütköndöy jaman iş boldu. Men akırı birdeke bolorun sezip jürgöm.
Bir az kütö tur, anan körösüñ. Kekçil! Kekçil! Kekçil!
Anan al kayradan balbalaktap ıylagan boydon mektepten çurkap çıktı.
Tom tiginin asılganına tañgalgansıp seleyip turdu da, özünçö koburandı:
– Bu bir dööpörös kız! Mektepte jazalangan emes imiş! Baleketkebi! Sabagan
emne bolup kalıptır! Uşu kızdardın baarının terisi juka, koyön jürök bolot.
Albette, men bu kiçinekey dööpörös jönündö Dobbins abışkaga eçteke debeym, anın
sazayın bölökçö dele berse bolot, uşaktabay ele bütüröm, birok emne payda? Dobbins
abışka kitebin kim ayrıdı dep surayt. Eç kim joop berbeyt. Anan al adatınça
katarı menen bardıgınan surap kiret, iride biröönön, andan kiyin ekinçisinen.
Akırında al dal tigi kızga jetkende, kim künöölüü ekenin aytpay ele bilet:
kızdardın öñü özü ele aytıp koyöt. Alardın muunu boş bolot! Oşondo anı sabayt.
Ooba, Bekki kolgo tüştü, emi al kutula albayt...
Tom bir az oylonup turup, anan koşumçaladı:
– Boluptur anda! Al meni sabasa eken dedi ele, emi özü tayak jeyt.
Tom koroodogu oynop jürgön okuuçularga koşuldu. Bir pastan kiyin mugalim
kelip, sabak baştaldı. Tom sabaktan kızıktıraar eç nerse dele tapkan jok. Ulam
kızdar oturgan tarapka köz salıp koyöt. Bekkinin öñü anı kabatırlanttı. Emeleki
okuyanı estegende, anı ayagısı dele kelgen jok, birok emnegedir ayabay da koyö albadı,
kiçine bolso da kubanganga okşogon sezim bolgon jok. Bir maalda okuu kuralının
okuyası maalım boldu. Tomdun büt oyun emi tolugu menen özünün jeke işteri eeledi.
Bekki bolso, sarsanaasınan oygondu da, bolup jatkan okuyaga köñül burup kızıga
baştadı. Kitepke sıyanı men tökkön emesmin dep kutulup keterine al işengen emes.
Kızdın oyu tuptuura çıktı. Aktanuu Tomgo jalañ jamandıktı alıp kelip jatpaybı.
Bekkinin buga kubangısı keldi, özün kubantuuga arakettendi, birok jırgatıp kubana
algan jok. Jamandıktın artınan jamandık kelgenine ızalangan kız tura kalıp, anı
Alfred Templ kılganın aytkısı keldi ele, kayra özün toktotup, tınçıy tüştü. Anan
içinde özünö mınday dedi: «Körösüñ, Tom süröttü ayrıganım jönündö agayga sözsüz
aytat. Meyli, anı öltürüp atsa da, eçteke debeym!».
Keltek jep bütüp, Tom kamırabay kayra orduna kelip oturdu. Mümkün,
tentektik kılıp jürüp çın ele sıya çelekti kitepke oodarıp algandırmın dep
oylodu al, birok sır bildirbey tana berdi, antkeni öz sözünön tanuu aga adat bolup
kalgan.
Bara-bara bir saat da öttü, agayı öz ordunda kaalgıp ürgülöp oturdu, sabak
jattagan baldardın ünü kıñıldap, uykunu keltirip turdu. Bir azdan kiyin Dobbins
mırza çirenip estedi da, üstölün açıp, kıñırılıp, kitepti karay kolun sundu.
Okuuçular kaydıger oturgan, eki gana kişi anın ar bir kıbır etkenin tiktep turdu.
Dobbins mırza bir pas kitepti karmalap körüp, anan koluna aldı da, okuy
turgan bolup, koltuktuu oturguçka ıñgaylanıp oturdu. Tom Bekkini bir tiktep aldı.
Al añ uuloodo jürgöndö kutularga aylası jok koyöndu körgön, makuluk mıltık menen
meelegende uşintip jaltançu. Oşol zamat anı menen uruşkanın unuttu. Tezireek
bir nerse kılış kerek! Tezireek! Birok karbalastagan şaşmalıgı anın oylop tabuu
jöndömünö joltoo boldu. Mına, taptı! Al çurkap barıp, kitepti julup alıp,
eşikke atırılıp uçup çıgat. Birok al bir paska alagdı bolup, oşol ıñgayluu
uçurdu ötkörüp jiberdi. Agayı kitepti açtı. Attiñ ay, oşol ötkörüp jibergen
mümkünçülügün kaytaruuga bolsoçu! Keç bolup kaldı da. Emi Bekkige eç jardam bere
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

albaym dedi al. Bir azdan kiyin agayı okuuçuların karadı. Közdördün baarı
nımtırap ıldıy karadı. Anın köz karaşı beykünöölördün da jürök üşün alçu.
Ongo çeyin sanay turgan tımtırstık bolo tüştü, ansayın agayının açuusu küç ala
berdi.
– Bul kitepti kim ayrıdı? – dedi al akırında.
Bir da dabış jok. Töönögüçtün tüşkönünö çeyin ugulup turdu. Jımjırttık.
Agayı bolso, künökördü izdep, ar birinin jüzünö kadalıp karap jürdü.
– Benjamin Rojers, sen ayrıdıñbı bul kitepti?
– Jok. Kayradan jımjırt.
– Jozef Harper, senbi?
Al dele emes. Agayının mınday jay kıynoosunan Tom Soyer kabatırlana
berdi. Agayı erkek baldardı katarınan kıdıra tiktedi da, bir top oylonup turup,
anan kızdarga kayrıldı:
– Eymi Lourens?
Al başın çaykadı.
– Greysi Miller?
Al da başın çaykadı.
– Syuzen Harper, munu sen kıldıñbı?
Kayradan ters joop. Kiyinki kız Bekki Tetçer bolçu. Tom tıpırap jiberdi,
nayümüt abalda başınan butuna çeyin kalçıldap çıktı.
– Rebekka Tetçer (Tom anın öñünö karadı – al korkkonunan kubarıp ketiptir),
munu sen ayrıdıñbı? Jok, beri közümö kara (kız jaldıragansıp kolun öydö kıldı),
bul kitepti sen ayrıdıñbı?
Çagılganday kıska oy Tomdun meesinde jalt etti. Al ordunan tura kalıp,
kıykırıp jiberdi:
– Munu men kıldım!
Mınday ukmuş dööpöröstükkö baarı tañırkadı. Tom es-uçun jıyıp bir pas
turdu da, anan jaza tartkanı aldıga umtulganda, baykuş Bekkinin tañgalgan, alkagan,
jooduragan közdörü aga jüz ese aşıra belek tartuulaganday boldu. Özünün kılganına
şıktangan Tom Dobbins mırzanın murunkudan dagı katuu sabaganına eç ün çıgarbay
çıdap berdi, sabaktan kiyin eki saatka kalgın degen koşumça katuu buyruktu da
kamırabay uktu. Tutkundan çıkkanda darbazanın sırtında anı kim kütüp turarın
al boolgolodu, oşonduktan al bul jarıbagan eki saattı beker ötkörgön jokmun dep
eseptedi. Tom oşol tünü jatkanı baratıp Alfred Templden kantip öç aluunu
oylondu. Bekki ökünüp, uyalgan közün jaştap turup, özünün oopasızdıgın moynuna
algan. Birok kekten dagı jagımduuraak oy anın jürögünön orun aldı. Oşentip, al
uktap baratkanda, kulagı Bekkinin soñku sözdörün ugup jattı:
– Tom, sen uşunçalık asılzat bolo alat turbaysıñbı!

21.Sınaktar
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Es aluu jakındap kelattı. Dayıma sürdüü agayı emi ogo beter sürdüü bolup,
talaptı katuu koyö baştadı, antkeni, sınak künü anın mektebin özgöçö kılıp
körsötküsü keldi. Çıbık menen sızgıç keede ele jön kalçu, ayrıkça tömönkü
sınıptarda. Çoñ baldar menen on segiz-jıyırma jaştagı boygo jetken kızdar gana
sabalçu emes. Dobbins mırza katuu sabaçu. Jasalma çaçı menen kaşka, jaltırak
başın jaşırsa dele, al bolgonu orto kurakta ele, bulçuñdarının şalbıragan türü
jok bolçu. Uluu kün jakındagan sayın, anın zulumdugu arta berdi: bolbogon ele
kemçilik üçün jazaloo aga özünçö bir ırakat alıp kele turgansıdı. Kırdaal
uşunday bolçu: mayda baldar kündüzü korkup titirep, tünküsün uktabay, öç aluu
jolun oyloştu. Alar agayınan öç ala turgan eç bir mümkünçülüktü tekke ketirişken
jok. Birok agayı alardan da aşıp ketip jattı. İygiliktüü öç algandan kiyinki jaza
ogo beter oor, ogo beter sürdüü bolgonduktan, baldar taymaşuu maydanınan dayıma
çoñ jogotuu menen çeginişçü. Akırı baldar iç ara ubadalaşıp alıp, ukmuş
iygilik alıp kele turgan joldu tabıştı. Alar jarnak tartkan sürötçünün balasına
kayrılıp, öz oylorun aytıp, jardam suraştı. Tiginin süyüngönünün da jüyösü bar
ele, antkeni agayı alardın üyünön tamaktanıp, özün jek körüügö balaga köp sebep
berçü. Agaydın ayalı bir neçe küngö ayılga ketken, oşonduktan baldarga oyun işke
aşıruu üçün eç kanday toskoolduk jok bolçu. Mınday uluu küngö agay dayıma
dayardanıp, sınaktın aldındagı tünü ıljıgança içimdik içet, oşentip, çal mas
bolup, koltuktuu oturguçta ürgülöp ketkende, baldar aga «bir şumduk körgözöt»: alar
tigini oygotup, mektepke jönötüp jiberet.
Oşentip, bul kızık okuya da bolup öttü. Keçki saat segizde mekteptin içi
jadırap jarıkka tolup, kök jalbırak menen güldördön asemdelip jasalgan
gülçambarlar menen koozdoldu. Agay tektirge ornotulgan kileygen orundukta
çalkalagansıp jazma taktanın aldında oturdu. Agaydın içip alganı öñünö daana
çıgıp turdu. Ar tarabında üç katar, aldında altı katar tizilgen oturguçtarda
şaarçanın körünüktüü adamdarı menen okuuçulardın ata-eneleri oturdu. Sol jagın,
oturgandardın artındagı kenen sahnanı sınakka katışuuçu okuuçular eeledi,
juunup-tarangan mayda baldar özdörün oñtoysuz sezse, tartaygan kopol bozoylor,
karday ak kiyingen sekelekter jana juka kezdeme menen taypıdan kiyinip, çoñ
apalarının eski bilerikterin koldoruna tagınıp, çaçtarına kögüş, puştu tasmalar
menen güldördü baylanıp alganınan uyalgan jaş ayımdar oturdu. Boş orundardı
sınakka katışpay turgan okuuçular eeledi.
Sınak baştaldı. Kibiregen kiçinekey bala ordunan turdu da, jooş kozuday
momurayıp: «Eç kimiñ, mümkün, bilbeysiñ, böbök ır okuyt debeysiñ j. u. s.» dep,
sözdörün buzuk kuurçaktay kopol, jaraşıksız kıymıldar menen koştop çulduradı.
Birok al korkkonunan eptep oturup ayagına çeyin ırın okup berdi da, jasalma
jügünüp alıp, dürkürögön kol çabuular astında çıgıp ketti.
Uyalıp sürdögön kiçinekey kız tilin çaynap «Merinin kozusu bar ele j. u. s.»
dep jatka ayttı da, bügün taazim kılıp, özünün kol çabuu ençisin algan soñ,
kızarıp-tatarıp, kubangan boydon orduna barıp oturdu.
Tom Soyer sahnaga çeçkindüü çıktı, anan özgöçö ergüü menen koldorun tartayta
serpip: «Maga erkindik je ölüm bergile» degen ölbös-öçpös saptardı jatka okuy
baştadı, birok jarımına jetkende mukaktanıp kaldı. Sahnanın sürü anı kıstalttı,
buttarı kaltırap, demi kısılıp ketti. Iras, oturgandar anı ayadı, tımtırs oturup da
berişti, birok alardın oşol tımtırstıgı ayöosunan da ötüp ketpedibi. Agayı
kabagın bürködü, munusu iş naçar ekendiginin kabarı ele. Tom dagı ulap aytuuga
dalalat kıldı ele, birok şermende bolup, anısınan maynap çıkpadı. Birin-serin kol
çabuular uguldu ele, birok kayradan oşol zamat basılıp kaldı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

«Bala turdu jalındagan kemede», andan kiyin «Assiriyalıktar kele jattı»
jana başka ırlar okuldu. Anan okuudan jana jazuu erejesinen meldeş boldu. Az
sanduu latın sınıbındagılar ırlardı tatıktuu okudu. Kiyinki kezek sınaktın
negizgi bölügünö jetti: jaş kızdar öz çıgarmalarına öttü. Ar biri öz kezeginde
sahnanın çetine kelip, ünün peştep jötölüp alıp, tatınakay tasma menen baylangan
kol jazmasın açıp, özgöçö «kıraatına» jana tınış belgilerine köñül bura okuy
baştadı. Arasında uşunday uçurda alardın apaları, çoñ eneleri, anan, albette, çoñ
tayata-taeneleri aytıp kelgen, alardın içinde krestüülördün jortuulu jönündögü
okuyalar dagı bar bolçu: «Dostuk», «Ötkön kündördü eskerüü», «Din tarıhta»,
«Eñsegen jer», «Madaniyattın jetişkendikteri», «Ökmöttün sayasıy salıştırması
jana karama-karşılıgı», «Kusa», «Kız mahabatı», «Dil eñsöösü» j. b.
Bul çıgarmalardın negizgi özgöçölügü – ar bir çıgarmada köpçülügünö
jakkan, alardın jürögün öyügön muñ bar bolçu. Andan tışkarı alarda ar kanday kooz
sözdördün taşkını köp ele, anda dagı oşol sözdördü kızdar üstökkö-bostok koldono
berip, akırı alardı jadatma dagı kılıp jibergen. Oşentip, alar öz maanisin
jogotup da koygon. Özgöçö közgö urunup, kıjırdı kaynatkanı – ar bir çıgarmanın
soñunda kuyrugun şıypañdatıp tajatma nasaat turçu. Meyli, mazmunu kanday gana
bolbosun, çıgarmanın eesi aga ak köñül, kıyaldagı oy üçün bir paydaluu jana nakıl
nerseni şıkap koyçu. Al nasaattın jasalma ekeni daana körünüp tursa dagı, andan
biz ayrıla albaybız go. Al adat dale öz küçün jogoto elek, oşonduktan
mektepteribizde tübölükkö ulana bermekçi. Ölköbüzdö okuuçu kızdar nasaatsız
çıgarmalardı jazgan bir da mektep bolboso kerek. Okuuçu kız kançalık jeñiljelpi, ıymansız bolso, oşonçoluk anın nasaatı uzak jana takıba bolot. Birok munu
azırınça jön koyö turalı. Açuu çındık eç kimge jakpayt. Emi kayradan sınakka
kaytalı. Eñ algaç okulgan çıgarmanın atı «Turmuş degen uşulbu?» bolçu. Balkim,
okurmandın eñ kur degende bir üzündünü okuganga alı jeter:
«Turmuştun tataal jolunda jaştık kıyalı bir köpkö eñsegen mayramdı
kubanıçtuu tolkundoo menen kütöt! Oy çabıtı tez arada şattıktı kooz boyöktor
menen sürötkö tüşüröt. Jakşı kiyimdi eñsegen jaraşıktuu kız kıyalında
mayramdık maanaydagı eldin arasında özünün jalpıga jagıp turganın köröt.
Karday appak kiyingen, kımça beldüü kız ukmuş biylep, jaljıldagan közdörünön ot
çaçırap, buttarı uşul şayır zookto iyiktey çimirilet.
Uşunday kanattuu kıyaldanuu ubakıtı da tez ötöt, anan kız bakıt kıyaldarında
elestetip jürgön ak düynögö kadam şiltey turgan maalı dagı kelet. Anın
kumarlangan közdörünö bardıgı jomoktoguday kooz körünöt! Ar bir jañı nerse anı
azgırat. Birok mezgil ötkön sayın al oşol jaltıraktın astında jönököy tüyşük
jatkanın köröt. Murun anın dilin azgırgan boy kötörüüçülük emi kıjırın keltire
baştayt. Biylegen jayları büt koozdugun jogotot. Jarık düynönün jırgalı anın
jan-düynösün eñsegen keremetke toltura albastıgın tüşünüp, sırkoogo çaldıgıp,
jürögü kirdegen kız kaçıp jönöyt!»
Jana dagı uşunday, dagı uşul sıyaktuular. Okup jatkanda, «Kanday ukmuş!»,
«Sözmördügün ayt!», «Tuura jazıptır!» degen şıbırlar kubattoo kürü-güüsün ulam
koştop turdu. Al emi uşunun baarı tajatkan nasaat menen ayaktaganda, ugarmandar
şatırata kol çaap jiberişti.
Andan kiyin darını içe berip, aş kazanı buzulgandıktan öñü kubargan bir
sımbattuu, muñayıñkı kız çıgıp, özünün «dastanın» okup berdi. Anın eki sap ırı
jetişet boluşu kerek:

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

MİSSURİ KIZININ ALABAMA MENEN KOŞTOŞUUSU
Koş, Alabama! Seni jakşı körömün,
Bul jerden men alıska sapar tartam!
Kaygı tolup, köz jaşımı tögömün,
Elesimde bala çakka kayrılam!
Esteym seyilderdi tokoyuñda güldögön,
Tallapuza dayrasında süzömün,
Tallassinin agımdarın dürbögön,
Kuuza jakta kırlarıñdı körömün.
Aligiçe diliñdi men tüşünböym,
Köz jügürtüp, suluuluktu bile albaym.
Bötön emes, bul jerden men tüñülböym,
Eñsep seni, men saga eç jete albaym.
Alabama, ak süyüümdü, salamımdı jönötöm.
Öröönüñdü estep dayım ıylaymın.
Tübölükkö muzdasın jürögüm jana tête.
Unuta albaym, men seni eç unutpaymın.
Oturgandardın içinen ayrımdarı «tête»5 degen emne deşti, oşentse da ır
alarga abdan jagıp kaldı.
Andan kiyin ugarmandardın aldına kara toru, kara çaç, kara köz ayım çıktı,
al bir topko çeyin unçukpay turup, jüzün kaygıluu karatıp, kıraatı menen
saltanattuu okuy baştadı:
KÖRÜNÜŞ
Tün karañgı jana dolu ele. Asmandagı aydın tegereginde bir da jıldız
bülbüldöböy, birok kündün basmırt kürkürögön ünü abanı jarıp jattı. Oşol ele
maalda dolulangan çagılgan bulut baskan asmandın arışında ataktuu Franklin
anın jinin baskanın unutup koygonsup, kaarduu çartıldap turdu. Al tursun
albuuttangan şamal özünün sıyıntınan kelip, uşul oor tün ötö tataal bolsun
degensip jer üstündö dolulandı. Uşul karañgılık jana kaygıda dilim adamdın
koldoosuna muktaj boldu, birok anın orduna...
Menin dosum, kıyalım, mıktı menin keñeşçim
Kaygıda da, jırgalda sen aldıma kelesiñ.
Al jaş zarınçılardın jarkıragan beyişi tuuraluu kıyalında jaralgan, kol
jetpes suluuluktan başka eç nerse menen koozdolbogon suluuluk kanışasınday maga
jılıp kelattı.
Anın basıgı uşunçalık tınç bolçu, oşonduktan ar bir dabışı anı maga
bilgizgen emes, maga jakındaganda bilingen anın sıykırduu kaltıragı bolboso, al
başka jupunu biykeçter sıyaktuu ele baykalbay, körünböy janıman ötüp ketmek.
Beştin ayı kiyimin kiygen möltürögön köz jaşınday, anın öñündö da sırduu kaygı
bar bolçu, al maga açık asman aldındagı tabiyat kubuluşu menen uşul jerdegi
eköönün turganın körgözdü.
Bul döödürögön çıgarmanın kol jazması on betti eelep, presviterian
çirköösünö koşulbagandardı şeksiz ölüm kütörün aytkan kaarduu nasaat menen
büttü, oşonusu üçün aga birinçi sıylık ıygarıldı. Bardıgının oyu boyunça, al

Frantsuzça la tête – «baş» degendi bildiret.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

oşol keçede okulgan çıgarmalardın eñ mıktısı boldu. Şaar başçısı sıylıktı
tapşırıp jatıp, ömüründö uşunday taasın jazılgan çıgarmanı okuy elegin,
Deniel Uebster özü uşunday çıgarmaga sıymıktana turganın ayttı.
Uçkay ayta ketsek, «ukmuştay» dep dañazalangan adamdın tajrıybasınan
«turmuş jolu» dep atagan çıgarmalarıñ dele demeydegiden kem bolgon jok.
Emi içkeriden nımşıp, ıljıp mas bolup turgan agayı koltuktuu oturguçun
jıldırıp koyup, körörmandarga teskeri burulup, kelerki geografiya boyunça sınak
üçün taktaga Amerikanın kartasın sıza baştadı. Birok anın kolu titirep, jarıtıp
sıza albadı, oşondo oturgandar özdörünçö kıtmır külüp kalıştı. Özün şıldıñdap
jatkandarın mugalim tüşündü okşoyt, anısın kayradan sızmak boldu. Sızganın
öçürgüç menen sürtüp, kayradan çiydi ele, artık kılam dep tırtık kılıp buzup
aldı. Külkülör küçödü. Agay aga karabay öz işin ulanta berdi, mümkün,
şıldıñdaganga köñül burbay ele koyöyun dese kerek. Eldin baarı anı karap turganın
tüşündü. Emi aga işi oñolgondoy sezildi, birok şıldıñdar toktomok tügül ulam
küç ala berdi. Bekerinen emes! Agaydın tak üstündö şıpka çıga turgan teşik bar
bolçu, bir maalda dal oşol teşikten jipke baylangan mışık köründü. Mıyöolobosun
dep anın başın çüpürök menen tañıp salıptır. Mışık ıldıy tüşüp kelatıp,
tırmaktarı menen birde jipti, birde abanı mıkçıyt, birde öydö, birde ıldıy
bolup jan talaşat. Külkü ulam küçöy berdi. Mına, işke alek agaydın başı menen
mışıktın aralıgı bolgonu altı ele karıştay kaldı, anan ıldıyıraak,
ıldıyıraak, dagı bir az ıldıyıraak tüşüp, bir maalda tıpıragan mışık agaydın
jasalma çaçın ilip aldı da, oşol mıkçıgan boydon zamatta şıpka çıgıp ketti!
Agaydın kaşka başı şamdın jarıgına çagılışıp jark dey tüştü: jarnak
jasooçunun balası anı jaltıratıp salgan bolçu!
Jıyın oşonu menen büttü. Baldar jazasın aldı. Es aluu baştaldı.
ESKERTÜÜ:
Uşul bapta atalgan talapker çıgarmalar eç özgörüüsüz «Batış ayımdarının
kara sözdörü jana ırları» degen kitepke kirdi, birok alar nakta mektepte okugan
kızdardın çıgarmalarının ülgülörü katarı jarık kördü, demek, alardın tagdırı
başkalardıkına karaganda baktıluu desek bolot.

22.Tom kızılça menen oorup kaldı
Tom Sergek jaştar uyumuna jañı kirgende, alardın kiyimderinin bötönçö
koozduguna kızıgıp koşulgan ele. Al oşol uyumdun müçösü bolup turganda tameki
çekpey dagı, çaynabay dagı koyuuga jana sögünböy jürüügö ubada bergen. Emi al bir
kızık nerseni tüşündü: uşunu kılbaym dep ubada bergenden kiyin ele, oşonu
kılgıñ kelip turup alat eken. Köp ubakıt ötpöy Tomdun tameki çekkisi da, sögüngüsü
da ayabay keldi, birok eldin aldına kızıl tasmaçan maktanıp çıguu ümütü gana anı
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Sergek jaştar uyumunan ketirgen jok. Törtünçü iyul6 jakındap kalganı menen, Tom
bogoosun kırk segiz saat da tagınbay turup ele, al mayramdan tüñüldü. Emi anın
jalgız ümütü ele ölüm aldında jatkan kartañ sot, eldeştirüüçü sot Frezer boldu,
antkeni al çoñ kızmatta işteçü, oşonduktan al köz jumsa, anı çoñ sıy-urmat menen
akırkı saparga uzatışat. Üç kün boyu Tom sot Frezerdin akıbalına ayabay kızıgıp
jürdü, al jönündö kabarlarga zar bolup, kulak türöt. Keede anın ümütü jark dey
tüşöt, oşondo Tom özünün bardık oko jasalgasın alıp çıgıp, küzgügö körünüp,
özünö ıraazı bolot. Birok sottun den soolugu ulam almaşıp turup aldı. Akırında
al oñolo baştadı, anan ayıgıp kaldı deşti. Tomdun köñülü çögö tüştü, al
taarınıp, daroo uyumdan çıgıp ketti. Oşol tünü sot naçarlap, düynödön kaytsa
bolobu. Tom buga okşogon adamdarga mından narı eç işenbes boldu.
Söök koyuu ötö mıktı öttü. Sergek jaştar uyumu bul ırasımga jan üröp
katışkanın körüp, uyumdun murunku müçösü içi açışıp, ölüp kalgısı keldi.
Antkeni menen Tom kayradan erkin, bul dele bir iygilik. Emi al tameki çegip,
sögünsö dele bolot, birok anın tañgalganı – anday işke anın köñülü tartpay
kalıptır. Oşentse bolot degen oy özü ele anın köñülün suutup, kızıgın taratat.
Al eñsegen es aluusu emi özünö oor jük bolup baratkanın tımızın sezip
kaldı.
Al kündölük jaza baştadı, birok üç kün boyu eç okuya bolbogondon kiyin, kayra
anısın taştap koydu.
Añgıça şaarçaga negr ırçılar kelip, büt dürbölöñgö saldı. Tom menen Jo,
Harper dagı originalduu muzıkaçılardın tobun tüzüp alıp, eki kün boyu köñüldüü
jürüştü. Dañazaluu törtünçü iyul mayramı dagı ançeyin kızıktuu ötkön jok,
antkeni jaan nöşörlöp jaap, alar el aldınan ötpöy kaldı, al emi Tom düynödögü eñ
uluu adam dep eseptegen Koşmo Ştattardın uçurdagı senatoru Benton ötö
kapalandırdı, sebebi anın boyu jıyırma beş futtan da kıska ele,
janındagılardın arasında kibirep kalat eken.
Tsirk keldi. Al ketkenden kiyin kilemderdin kuragınan çatır ornotup alıp,
baldar üç kün katar tsirk bolup oynodu. Kirgeni üçün alar erkek baldardan üçtön,
kızdardan ekiden töönögüç alıştı. Kiyinçereek alar tsirk oyunun taştap koydu.
Köz boyömoçu jana frenolog kelip ketip, şaardı murdagıdan da köñülsüz,
kusaluu kaltırdı.
Bir-eki iret baldar-kızdardın keçesi boldu ele, birok alar ötö az jana
kızıksız bolgonduktan, ansız dagı zeriktirgen bekerçilikti ogo beter oorlotup
jibergensidi.
Bekki Tetçer bolso, Konstantinopoldogu üyünö ata-enesi menen es aluuga
ketti, oşondo turmuşta jarıtar eç nerse kalgan jok.
Kişi öltürüünün korkunuçtuu sırı kököyünön ketpes boldu. Al anı zakımday
birotolo kokodon alıp, janın kıynadı.
Anan al kızılça menen oorudu.
Uzakka sozulgan eki jumanın içinde Tom özün tutkundagıday sezip, düynönün,
anda bolup jatkan okuyalardın eç nersesin bilgen jok. Al katuu oorup, eç nersege
kızıkpadı. Akırı butuna turup, sekinden jılıp oturup, şaardın borboruna
barganda, al bardık jerdegi, bardık adamdardagı ökünüçtüü özgörüünü baykadı. Çoñ
Amerika Koşmo Ştattarında 4-iyulda egemendik künü belgilenet. 1776-jılga çeyin AKŞ
Angliyanın otoru bolup kelgen.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

kişiler ele emes, baldar menen kızdar dagı kayradan «jandanıp», kayradan «din
tutup» baştaptır. Tom kıdırıp kelatıp, eñ kur degende künöölüü bir kişini
körömünbü dedi ele, birok anı bardık jerden ümütsüzdük kütüp turdu. Jo Harperdin
İnjildi okup jatkanın körüp, al bul kaygıluu körünüştön irenjip burulup ketti.
Ben Rojersti taap, tiginin soopçuluk kitepçeler tolgon sebetin kötörüp,
kedeylerdin akıbalın surap jürgönün kördü. Köptön kiyin Jim Hollisti taptı ele,
al kızılça oorusu aga ayan katarı berilgen eskertüü dedi. Ar bir jolukkan bala
Tomdun kökürögündögü oordukka dagı bir top jük koştu. Jini ayabay kelip, koldop
koyöbu dep Heklberri Finnge barganda, al Iyık Jazmadan alıngan sözdör menen
tosup aldı. Oşondo anın dili jaralanıp,büt şaarçada jalgız tozokko tübölükkö
tüşöt turbaymınbı dep, üyünö barıp, töşögünö kuladı.
Oşol tünü çagılgan çartıldap, kün katuu kürküröp, nöşörlöp jamgır töktü.
Töşögünö çümkönüp alıp, çoçulagandan demin çıgarbay, Tom öz ajalın kütö
baştadı. Al uşul topoloñdun baarı aga karata bolgonuna eç kümön sanagan jok. Al
munun baarın özünün kudayga tobo kılbay, kaarına kalganının natıyjası katarı
kördü. Al uşunçalık tarsıldatıp, uşunçalık ok atıp, bardık küç-kubatın
korotuunun kajeti bar bele, oylongon jok. Al özü sıyaktuu bir kayır din kiçinekey
makuluktu oyron kılış üçün çagılgan aralaş dobuldu, kürdööldüü kuraldı
koldonuunun bir sebebi boluşu kerek dep oylodu.
Bara-bara kün basılıp, öz butasın oyron kıla albay boroon da toktodu.
Balanın birinçi ele oyu – kudayga şügür kılıp, oñoluu joluna tüşöyün dedi.
Ekinçisi – bir az kütöyün, balkim, boroon kaytalanbastır dedi.
Ertesi darıgerdi kayradan çakırıştı: Tomdun oorusu kaytalandı. Bul jolku
üç apta ooruganı üç jılday sezildi. Tıñıgandan kiyin sırtka çıkkanda, bul jolu
al japadan-jalgız, dostoru da, joro-joldoşu da jok kalganın sezdi, oşondonbu densoolugu oñolup, sakayıp ketkenine degele süyüngön jok. Al şaldırap köçö boylop
kelatıp, çooçun baldarga koşulup, Jim Hollis çımçık öltürgön mışıktı sottop
jatkanın kördü. Jo Harper menen Hek Finndin kıyabanda uurdalgan koondu jep
jatkanına kübö boldu. Beçaralar! Alardın dagı Tomdukunday eski dartı karmaptır
da.

23.Tom maff potterdi saktap kaldı
Akırı tımtırs abal kozgoldu, bolgondo da katuu kozgoldu: kişi öltürüü
tuuraluu iş sotko kelip tüştü. Şaarçanın kayagına barbagın, kılmış jönündö
gana kep jürüp jattı. Al kepterden Tom kantip kutular eken? Kıyanatçılık
tuuraluu bir az ele söz kozgolso, anın jürögü zırkıray tüşüp jattı, antkeni anı
sınamakka atayılap aytıp jatışkanday sezilip, tınçtık berbegen abiyiri
menen korkunuç anı eelep aldı. Anın kılmış tuuraluu bilerinen eç kim
şekşibeyt, birok uşul kepterdin arasında al özün oñtoysuz sezip jürdü.
Dayıma anı kara ter basçu. Al Hekti een jerge süylöşkönü alıp bardı.
Kiçine ele köñül töşöp süylöşsö, öz kaygısın tigil şorduu menen bölüşsö, al bir
az jeñildey tüşöt ele. Andan tışkarı Hek sırın kantip katıp jürgönün tekşermek
boldu.
– Hek, sen biröögö tigi jönündö ayttıñbı?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Emne jönündö?
– Anı özüñ bilesiñ da.
– A-a, albette, aytkan jokmun da.
– Degelebi?
– Kuday anın betin narı kılsın, degele. Sen munu emnege surap atasıñ?
– Jön ele, çoçulap surap atam.
– E-e, Tom Soyer, bul iş bilinip kalsa, ekööbüz teñ eki kündön aşık
jaşabaybız. Munu özüñ bilesiñ go.
Tomdun janı jay ala tüştü. Tımtırstıktan kiyin:
– Hek, seni biröö kıstap ayttırbaybı?
– Kıstappı? Tigi şaytan argın meni suuga çöktürüp jibersin dese, anda,
balkim, kıstasa aytıp koyöm. Bolboso ayttıra albayt.
– Anda baarı jakşı. Menimçe, bizdin oozubuz bek bolso, biz aman bolobuz.
Birok oşentse da, dagı bir jolu ant bereliçi. Bekemireek boluş üçün.
– Makul.
Alar dagı bir jolu sürdüü saltanat menen ant berişti.
– Degi kanday kep jürüp jatat, Hek? Men köp ele ugup jüröm.
– Keppi? Bayagı, ulam ele Maff Potter, Maff Potter, Maff Potter... Ukkan
sayın meni ter basat, tim ele bir jakka ketip kalgım kelip ketet.
– Men da oşentem. Menimçe, anın işi büttü. Keede aga senin booruñ
açıbaybı?
– Açıbay anan. Dayıma boorum açıyt. Al jarıbagan kişi, birok eç kimge
jamandıgı jok. Jön ele balık uulayt, tapkanın içip alat da, mas bolup temteñdep
jürö beret. Birok, kuday akı, baarıbız ele oşondoybuz go. Baarıbız bolbosok da,
köpçülügübüz. Jada kalsa, daabatçılar menen oşol sıyaktuular. Al jaman kişi emes,
özünö jetpey tursa da, bir jolu maga balıgının jarımın berip koygonu esimde.
Degele işim bolboy jürgöndö bir top ele jardam bergen.
– Al menin da batperegimi oñdop bergen, Hek, anan dagı kayırmaktarımdın
boosun baylap berçü. Biz anı çıgarıp alsak jakşı bolmok.
– Ey, biz anı çıgara albaybız, Tom. Anan kalsa, anıbızdan maynap çıkpayt,
tigiler anı baarı bir karmap alat.
– Ooba, alar oşentet. Birok tigil eçteke kılbasa dele, anı kordop, sögüp atkan
sözdördü menin ukkum kelbey ketet.
– Menin dagı, Tom. Kuday akı, bu düynödö mınday kankor joktugun, anın uşu
küngö çeyin emnege asıla elektigin aytkandarın ukkam.
– Çın, al tuuraluu dayıma kep kılışat. Men dagı ugup kaldım: eger Mafftı
boşotup jiberse, anda alar anı baltalayt eken.
– Alar munu kılat, anısı çın.
Baldar bir top süylöştü, birok bul alardı bir az ele tınçıttı. Küügüm
kirgende, eköö, balkim, dagı bir nerse alardın müşkülün jöndöp koyör degen ümüttö,
een jerdegi kiçinekey kamaktın aylanasında narı-beri basıp jürüştü. Birok eç
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

nerse dele bolgon jok, kıyazı, perişte menen perilerdin dagı kara joltoy tutkun
menen işi bolboso kerek.
Baldar buga çeyin da bir neçe jolu jasagan işterin dagı kaytalaştı: temir
torduu terezege barıp, alar Potterge tameki menen şireñke sunuştu. Al birinçi
kabatta oturçu, anı kaytargan kişi da jok bolçu.
Alıp bargan belekteri üçün tigil ıraazıçılıgın ayta baştaganda, baldar
dayıma uyalışçu, bul jolku alkışı murdagıdan da katuu uyalttı. Alar Potterdin
tömönkü sözdörün ukkanda, özdörün korkok çıkkınçıday sezişti:
– Siler maga ötö booruker bolduñar, baldar. Bul şaarçada eç kim mınçalık
ırayımduu emestir. Men munuñardı unutpaym, eç unutpaym. Men özümö dayıma aytıp
kelem: «Baldardın baarının ele men batperek jana başka buyumdarın oñdop berçü
elem. Kaerden balık jakşı tüşörün körsötçümün, alar menen ımalalaş elem. Birok
azır başına müşkül tüşköndö Maff karıyanı tigilerdin baarı taştap ketti,
jalgız gana Hek menen Tom taştagan jok, alar meni unutpadı, men da alardı
unutpaym». Baldar, kanteyin emi, men kılmış kılıptırmın, oşondo mas
turbaymbı, başım keñgirep turgan. Bul işti başkaça tüşündürö albaysıñ. Meni
emi bul kılmışım üçün darga asışat, oşondoy boluşu kerek. Mümkün, anısı dele
tuuradır, tuura jana akıykattık dep oyloym. Aytkanım menen ne payda! Silerdi
keyitkim kelbeyt, silerge ımalalaşmın da. Silerge bir gana nerseni aytkım kelet:
eç kaçan içpegile, eç kaçan bierge tüşpöysüñör. Naragıraak turgulaçı... uşunday...
emi boldu. Adam uşunday baleketke uçuraganda, biröönün açık maanayın körgönü
kanday jakşı deysiñ. Maga silerden bölök eç kim kelbeyt. Karaçı, ırayımduu
jarık maanayıñardı, ırayımduu jarık maanayıñar. Kolum silerge jete turganday
kılıp, biri-biriñerdin üstüñörgö çıkkılaçı. Mına oşondoy. Menin kolumu
kıskıla: silerdiki temir tordon ötüp ketet, meniki ötö çoñ. Kiçinekey, çabal
koldor, birok Maff Potterge ayabay jardam berdi, şart kelse, mından da köp jardam
bermek.
Tom üyünö ötö kaygıluu kayttı, tünü boyu korkunuçtuu tüş körüp çıktı.
Ertesi keçke çeyin sot imaratının aylanasında çıypılıktap basıp jürdü. İçine
kirgisi keldi, birok özün eptep toktottu. Hek da oşentti. Alar biri-birine
jolukpaganga arakettendi. Tiginisi da, munusu da ulam narı basıp ketet, birok
kandaydır bir azgırık alardı tartkılap, kayra jakındatat. Sotton ayrım oozu
boştor çıkkanda, Tom kulagın töşöp kalat, birok jalañ suuk kabar ugat: beçara
Potterdin moynundagı sıyırtmak ulam kısılıp kelatat. Erteñ indi Jo sözünö
bekem turat, oşondo kalıstardın ökümünön şektenip keregi jok degen söz büt
şaarçanı araladı.
Al tünü Tom ayabay keç kaytıp, üyünö terezeden kirdi. Özünçö buşayman
bolgonun aytpa. Uktagança bir top saat öttü. Erteñ menen şaarça büt sot imaratının
aldına çoguldu. İmarattın içi da jık toldu. Bir top kütköndön kiyin kalıstar
birinin artınan biri kirip, öz orundarına oturuştu. Andan soñ daroo ele öñü
kubarıp, üröyü kaçkan Potterdi kişendelgen boydon alıp kirişti da, baarı körö
turganday jerge oturguzup koyuştu. Eç kenebegen indi Jo da tuş taraptan
kadimkidey körünüp turdu. Kayradan jımjırttık. Anan sot keldi da, jıyın
baştalat dep jarıyaladı.
Jaktooçulardın demeydegi kübür-şıbırı, kagazdarın toptoşturuusu
baştaldı. Uşul mayda-çuydalardı ırastoodon jana aga baylanıştuu dayardıktardan
bir nerse çıga turgansıp el tımtırs bolo tüştü.

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Kılmış bolgon künü Maff Potter bulaktın boyunda juunup oturganın, anın
oşol zamat kaçıp ketkenin körgön kübönü çakırıştı. Birin-ekin suroodon kiyin
ayıptooçu jaktooçuga:
– Kübönü surakka ala beriñiz, – dedi.
Ayıpker başın kötörüp karadı da, jaktooçusu:
– Menin suray turgan suroom jok, – degenden kiyin, kayra başın şılkıyttı.
Kiyinki kübö bıçak ölüktün janınan tabılganın aykındadı.
– Kübönü surakka ala beriñiz, – dedi ayıptooçu.
– Menin suray turgan suroom jok, – dedi Potterdin jaktooçusu.
Üçünçü kübö dalay jolu Potterden bıçak körgönün ayttı.
– Kübönü surakka ala beriñiz, – dedi ayıptooçu.
Potterdin jaktooçusu anı surakka aluudan baş tarttı. Eldin öñünön
kıjırlanganı körünüp turdu. Bul jaktooçu öz kardarın saktap kaluuga eç araket
kılbaybı?
Bir neçe kübö Potterdin kılmış bolgon jerge barganda özünö şek
keltirgenin ırastadı. Alardı da ar taraptan surakka albay ele koyö berişti.
Sotko katışuuçulardın esindegi oşol künü erteñ menen bolgon okuyalardın
büt mayda-çuydasına çeyin dalil kübölör tarabınan aytıldı. Alardın baarı
Potterdin künöösün oorlottu, birok alardın biri dagı jaktooçu tarabınan surakka
alıngan jok. El tañırkoosun, naarazılıgın küñküldöp bildirdi ele, anısı üçün
sotton jeme uktu. Anan ayıptooçu süylödü:
– Ant aldında kübölördün eç şegi jok aytkandarının negizinde, bul oor
kılmış künöölönüp oturgan baktısız adam tarabınan jasalgandıgın anıktadık.
Biz uşul bütümgö toktoduk. Beçara Potter ontop jiberip, oor jımjırttık öküm
sürgön jerde betin koldoru menen basıp, eki iyni solkulday baştadı. Köp
erkekterdin booru açıp, booruker ayaldar bolso, ıylap da jiberişti. Jaktooçu
ordunan tura kalıp, mınday dedi:
– Sizdin urmatıñızga, jıyındın başında biz jaktap jatkan adam bul
kılmıştı akılnes, mas kezinde, içkilikten oolugup turganda kılgandıgın
dalildeyli degenbiz. Biz pikiribizdi almaştırdık. Biz emi al pikirge
kayrılbaybız, – anan kızmatçıga kayrıldı. – Tomas Soyerdi çakırıñız!
Tañırkoo oturgandardın baarınan, anın içinde Potterdin da öñünön köründü.
Közdördün baarı ordunan turup, kübö berüüçü jaydan orun algan Tomgo tigildi.
Balanın közdörü alañdap ketti, sebebi al ayabay korkup turdu. Andan ant alındı.
– Tomas Soyer, on jetinçi iyunda tün ortosu çende siz kaysıl jerde eleñiz?
Tom indi Jonun temirdey jüzünö bir karap alıp, tili tañdayına katıp
kaldı. El dem çıgarbay tıñşap turgan, birok Tomdun oozuna bir da söz kelbey
jattı. Antkeni menen bir azdan kiyin al bar küçün çogultup, oturgandardın
birinçi katarı zorgo uga turganday sekin süylödü:
– Mürzödö...
– Kiçine katuurak süylöñüz! Korkpoñuz. Siz bolgonsuz...
– Mürzödö.
İndi Jonun öñündö karkeş jılmayuu jaraldı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Siz Hors Uiliamstın körünö jakın beleñiz?
– Ooba, mırza.
– Ayta beriñiz, bolgonu katuuraak süylöñüz. Kançalık jakın jerde?
– Menden sizge çeyinkidey jerde.
– Siz jaşınıp turduñuz bele je jokpu?
– Jaşınıp turgam.
– Kaysıl jerde?
– Mürzönün çetindegi daraktın arkasında.
İndi Jo bir az solk ete tüştü.
– Siz menen biröö bar bele?
– Ooba, mırza. Men ayakka tigi...
– Koyö turuñuz, bir az koyö turuñuz. Şerigiñizdin atın aytam dep ubara
bolboñuz. Biz anı öz uçurunda çakırabız. Özüñüz menen bir nerse ala bardıñız bele?
Tom mukaktanıp, özün ıñgaysız sezip telmire tüştü.
– Ayta beriñiz, balam, tartınbañız. Çındık dayıma uluk. Al jakka emne alıp
bardıñız ele?
– Bolgonu... ölük mışıktı.
Oturgandar katkırıp külüp jiberişti, sot alardı tıydı.
– Biz sotko al mışıktın söögün alıp kelebiz. Emi, balam, bizge büt ireti
menen aytıp beriñiz, özüñüz bilgendey aytıñız, eç nersesin jaşırbañız, korkpoñuz.
Tom baştadı, iride al mukaktandı, anan kiçineden jandanıp, sözü ulam
erkinireek kuyula baştadı. Bir pastan kiyin anın ününön bölöktün baarı jımjırt
bolo tüştü da, közdördün baarı aga tigildi. Korkunuçtuu bayanga kumarlangan
uguuçular oozdorun açıp, dem çıgarbay, anın ar bir sözün ıntaa menen ugup
jatıştı.
– Anan darıger takta menen Maff Potterdi kömölötö koygondo, indi Jo
bıçagı menen sekirip barıp,… – Tomdun bul sözdörün ugup jatkan eldin çıdamı
çeginen çıgıp ketti. – Anan...
Tars etip, karmaganı umtulgandardı jıga koyup, argın zamattın içinde
terezeden sekirip tüştü da, kaçıp ketti!

24.Kara joltoy kaarman
Tom dagı bir jolu kaarmandıkka jetti da, uluulardın süymönçügü,
teñtuştarının suktanıçına aylandı. Al ele emes anın ısmı basma sözdö da
tübölükkö kaldı, şaarçanın geziti anı kökölötö maktap jazıp çıktı. Asıp
öltürüp ele koyboso, al bir künü prezident bolot dep işengen ayrımdarı da bar.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Ooma, işençeek el murda Maff Potterdi kanday tildese, emi bolso kayra
böpölöp, kuçagın jayıp oturup kaldı. Birok eldin uşul adatı dele urmatka
tatıktuu nerse, oşonduktan anı jamandap oturuunun kajeti jok.
Kündüz Tom jırgap, şayır jürdü, tünü korkunuçtun kuçagında boldu. İndi
Jo anın tüşünön ketpey, dayıma köz aldına kargıştay tartılıp turup aldı. Keç
kirgenden baştap Tom üyünön çıkpas boldu. Baykuş Hek dagı oşondoy ele korkup
jürdü, sebebi bayagıda sot bolor aldındagı künü Tom jaktoooçuga okuyanı tolugu
menen aytıp bergen ele, indi Jo kaçıp ketkenine baylanıştuu al sotto süylöböy
kalganı menen, işke katışkanı bilinbese eken dep ayabay çoçup jürgön. Jaktooçu
büt işti jaşıruun karmaym dep, beçaraga söz bergen jayı bar, birok aga işense
bolobu? Eköö teñ abdan katuu jana oor ant berip şertteşkeni menen, pendeçiligi
üstömdük kılıp, Tom keçinde jaktooçunun üyünö kelip, korkunuçtuu sırın aytıp
bergenge argasız bolgon soñ, Hek degele adamga işenbey kaldı.
Maff Potterdin ıraazıçılıgın ugup, Tom çındıktı aytıp bergenine künügö
süyünçü, birok tün içinde tilin tarta albaganına abdan ökünçü.
Jarım künün Tom indi Jonu eç kaçan karmay albayt go dep korkso, kalgan
jarımın karmap alat go dep çoçup jürdü. Al kişi ölüp, anın ölügün öz közü menen
körsö gana, al kenen dem aların Tom jakşı tüşünçü. Künöölüünü karmaganga
sıylık ölçöndü, aylananın baarın añtarıp çıgıştı, birok indi Jo jerge jitip
ketkensip tabılbadı. Sent-Luisten balekettin baarın bilgen, adamdardı
tañgaldıra turgan ukmuş kişilerdin biri, politsiyanın tergööçüsü kelip, tintip
çıktı da, başın çaykap, tereñ oygo battı, kıyazı, öz kesibinin kişilerine
tieşelüü eñ mıktı iygilikke jetse kerek, başkaça aytkanda, «izge tüştü». Birok
kişi öltürgöndün «izin» darga asa albaysıñ da. Tıñçı al jerde bir az jürüp,
üyünö ketkenden kiyin, Tom murunkuday ele abalda kaldı.
Kündör ötö berdi, anı menen koşo baldar dagı akırındap oşol korkunuçun
unuta baştaştı.

25.Kenç izdöö
Adeptüü öskön ar bir balanın ömüründö bir jakka barıp, kömülgön kençti
izdep tapsam degen ıntızarlık bolot. Oşondoy ıntızarlık bir künü Tomgo dagı
keldi. Al Jo Harperdi izdep jönödü, birok taba algan jok. Anan al Ben Rojersti
izdedi, tigil balık uuloogo ketiptir. Joldon al Kanduu kol Hek Finnge uçurap
kaldı. Hek joop bermek. Tom anı een jerge eerçitip barıp, jaşıruun sırın ayttı.
Hek makul boldu. Hek şamdagaylıktı talap kılgan kanday oyun-zook bolbosun, andan
eç kaçpayt. Akça talap kılbasa boldu, sebebi akçadan başka baylıktın biri bolgon
ubakıt anda ötö köp ele.
– Kaerden kazabız? – dedi Hek.
– Kaerden bolso dele meyli.
– Emnege, büt ele jerge kömö bermek bele?
– Jok, çınında ar jerde ele bolo berbeyt. Kaysı bir ittey een jerge bekitet,
Hek: keede aralda, keede kuurap kalgan taldın tübündögü dat bas-kan sandıkta, aytor,
tün ortosunda kölökö tüşkön jerde, birok köbünçö eski üylördün astında bolot.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Anı kim bekitet?
– Ya? Karakçılar da. Senin oyuñça kim bekitmek ele? Jekşembi mektebinin
jetekçileri deysiñbi?
– Bilbeym. Meniki bolgondo, eç bekitpey ele, anı jırgap korotup, es alat
elem.
– Men dele oşentet bolçumun. Birok karakçılar anday kılbayt. Alar dayıma
düynösün bekitip, anı oşol jerge kaltırat.
– Alar anısına kiyin kelbeybi?
– Jok, alar kelebiz dep oyloyt, birok kiyin belgilegen jerin unutup kalat
je ölüp tınat. Oşonu menen al köpkö jata berip, dat basıp ketet, anan kimdirbiröö oşol sargaygan eski kagazdı taap alat. Al kagazdın sırduu belgilerin tabuu
üçün emi tolugu menen bir apta kerek, sebebi anda belgiler menen ieroglifter
gana koyulgan.
– İero... emne?
– İeroglifter... Süröt menen tartılgan ar nerseler. Bilesiñbi, alar bir
karasañ, eçtekeni bildirbegensiyt.
– Sende oşondoy kagazdın biri barbı, Tom?
– Jok.
– Anda sen belgilerdi kantip tapkanı atasıñ?
– Maga belgilerdin keregi jok. Alar kençti dayıma eski üydün astına je
aralga, je bir butagı soroyup turgan kuuragan taldın tübünö bekitet. Biz Jeksondun
aralınan kiçine kazıp körgönbüz, dagı körsö bolot. Je bolboso Stil-Hauz sayının
töşündö da bir eski tam bar, aerde kuuragan taldar ogole köp.
– Alardın ar birinin tübündö kenç barbı?
– Kanday desem? Jok.
– Anda sen kaysını kazıştı kantip bilesiñ?
– Bardıgın kazış kerek da.
– Tom, ey, anda jay boyu kazabız da.
– Meyli, anın emnesi bar eken? Elestetip körçü, sen dat baskan, bozomtuk
jüz dolları bar bir jez kumgan je köör toltura çirigen bir sandık taap aldıñ
dep koyölu. Kanday bolor ele?
Hektin közdörü jalınday tüştü.
– Ukmuş. Men üçün bul ittey ukmuş da. Sen maga jüz dolların ele ber,
köördün maga keregi jok.
– Meyli. Birok işenip koy, köördü men çaça berbeyt elem.
Anın ayrımdarı jıyırma dollar turat, jetimiş beş tsent je dollardan
arzanı jok.
– Jok! Oşondoybu?
– Albette. Anı saga kim da bolso aytat. Sen köördü takır körölek beleñ, Hek?
– Este jok.
– E-e, alar padışalarda tolup jatat.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Birok men bir da padışanı taanıbaym, Tom.
– Bilem, taanıbaysıñ. Egerde sen Evropaga barsañ, anda baskan sayın
padışanı uçuratat bolçusuñ, tegeregiñde çapkılap jürmök.
– Çapkılap deybi?
– Çapkılap? İy, koyçu! Anday emes!
– Boluptur, anda emnege özüñ çapkılap jüröt dediñ?
– Bolbogon kep, men jön ele ayttım. Alar emnege çapkılamak ele? Jön ele
aerde padışalar köp degenim da. Tükürsöñ ele, padışanın başına tüşöt. Tigi kart
bükür Riçardga7 okşogon nemeler.
– Riçard? Anın dagı başka atı kim?
– Anın başka atı jok. Padışalarda başka at bolboyt.
– Kantip ele bolbosun?
– Uşintip ele.
– Özdörü kaalasa, meyli go, Tom, birok negrlerdey bir ele at menen jaşap,
padışa bolgondu men kaalabaym. Anda aytçı, sen iride kaerge barıp, kaza
baştaysıñ?
– Bilbeym. Menimçe, Stil-Hauz sayının töşündögü kuuragan taldın tübünön
baştap kazsakpı?
– Makul.
Alar sınık bir çukulduk menen kürök alıp, üç çakırım aralıktagı sayga
jönöştü. Isıp-küyüp jana entigip barıştı da, anan es almakka janındagı kölökölüü
taldın tübünö boy taştap, tameki tartkanga kirişti.
– Maga uşul jagat! – dedi Tom.
– Maga dagı!
– Aytçı, Hek, biz bierden kençti taap kalsak, öz ülüşüñdü emne kılat eleñ?
– Kün sayın may tokoç, limonad satıp alam, dagı men tsirk kelgen sayın barıp
turmakmın. Ölüp keteyin, jırgap jaşamakmın.
– Akçanı toptogongo araket kılbaysıñbı?
– Toptoppu? Keregi emne?
– Kiyinki jaşooño jete turganday kılıp, kiçineden korotup, ya?
– Andan eç payda jok. Eger korotup taştabasam, atam şaarçaga kaytıp
kelgende, akçama kolun salat da, anan zamatta büt şıpırıp jok kılat. Sen ülüşüñdü
emne kılat eleñ?
– Men jañı dobulbas, çınıgı kılıç, kızıl jagoo, buldogdun küçügün satıp
almakmın, anan üylönmökmün.
– Üylönöm deysiñbi?
– Dal oşondoy.
– Tom, senin akıl-esiñ ordundabı?

Bükür Riçard – Angliyanın HV kılımdagı padışası Riçard III.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Koyö tur, körösüñ go.
– Ay-iy, senin kılgandarıñdın eñ jamanı uşu. Atam menen apamdı bilesiñ
go. Kündö ele çır-çatak! Dayıma ele tıtışıp jatışçu. Büt esimde.
– Eçteke emes. Men üylönöyün degen kız uruşpayt.
– Tom, men bilem, alardın baarı okşoş. Tıtışa ele beret. Emi sen adegende
jakşılap oylon. Jakşılap oylon deym. Biykeçtin atı kim?
– Al biykeç emes, al kız.
– Menimçe, baarı ele birdey go: biröölörü biykeç deyt, biröölörü kız deyt.
Boluptur, anın atı kim, Tom?
– Uçuru kelgende saga aytam, birok azır emes.
– Meyli, özüñ bil. Bolgonu sen üylöngöndö, men kokoloy bolup jalgız kalam
go.
– Jok, jalgız kalbaysıñ. Sen menikinde jaşaysıñ. Emi anı koyö turalı, jür
kazabız. Alar jarım saattay terdep işteşti. Natıyja jok.
Alar dagı jarım saat tıtındı. Dale natıyja jok.
– Alar dayıma uşunça tereñ kömöbü?
– Keede bolboso, dayıma emes. Köbünçö tereñ emes. Menimçe, biz tuura emes
jerdi kazıp atabız.
Oşentip, alar bölök jerdi tandap, kayradan baştaştı. İş kiçineden jürüp,
ulam aldıga jıla berdi. Alar bir topko çeyin unçukpay kazıştı. Akırında
kürögünö tayanıp, mañdayınan akkan terdi jeñi menen sürtüp saldı da, Hek suradı:
– Koş, munu bütköndön kiyin kaerdi kazabız?
– Menimçe, jesir Duglastın üyünün artındagı Kardiff döbösündögü
kuuragan taldın tübün kazabız.
– Menimçe, al jer jakşı bolso kerek. Birok jesir bizden kençti tartıp
albaybı, Tom? Al anın jerinde da.
– Ala albayt! Araket kılıp körsünçü. Kençti kim tapsa, al oşonuku bolot.
Kimdin jeri ekeni ayırması jok.
Uşul jetiştüü bolçu. İş ulantıldı. Köp ötpöy Hek mınday dedi:
– Kaşaygırdıkı, biz dagı tuura emes jerdi kazıp atat okşoybuz. Sen emne
deysiñ?
– Bir nerse boldu, Hek. Eçtekeni tüşünböym. Keede mastandar karşılık kılat
deyt. Menimçe, azır oşondoy bolup atat.
– Koysoñçu, kündüz alardın küçü jok bolot.
– Ooba deseñ. Munu men oylobopturmun. İ-i, men iştin jayın emi tüşündüm!
Ekööbüz teñ ayban ekenbiz! İride butaktın kölökösü tün jarımında kaerge
tüşkönün körüş kerek, anan oşol jerdi kazabız!
– Anda biz ayban bolup, kereli keçke beker ele kaza bergen turbaybızbı! Kokuy
dese, emi bierge tündö dagı kelet turbaybızbı! Bul ittey uzak jol da! Sen çıga
alasıñbı?
– Çıkpay anan! Baarı bir bügün tündö kazışıbız kerek, bolboso biröö jarım
bul çuñkurlardı körüp, iştin jayın daroo tüşünöt da, anan kaza baştayt.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Meyli, men tündö kelip, saga mıyöoloym.
– Boluptur. Küröktördü kuuraydın arasına bekitip salalı.
Baldar ubadalaşkan maalda tün içinde kayradan oşol jerde boluştu. Alar
kölöködö kütüp oturdu. Een jer, anan bayagıday ele karañgı tün bolçu. Jinderdin
şıbırı şuuldagan jalbıraktardın arasınan ugulup, arbaktar karañgı burçtarda
jaşınıp, alıstan ittin arsıldap ürgönü ugulup, ükü da jamandıktı çakırgansıp
güüldöyt. Baldar sırduu tündün koyununda deerlik az süylöştü. Bir pastan kiyin alar
saat on eki boldu dep çeçişti, kölökönün tüşkön jerin belgilep, kaza baştaştı.
Ümüttörü kayra jandı. Kızıguusu küçöp, işteri kızuu jürdü. Çuñkur tereñdey
berdi, tereñdey berdi, çukulduk bir nersege urungan sayın, jüröktörü solk etip,
kayra alardı nayümüt kaltırıp jattı. Akırında Tom mınday dedi:
– Beker ubara bolup atabız, Hek. Dagı tuura emes kazdık.
– Jañılışıbız kerek emes. Biz kölökö tüşkönün ölçöbödük bele.
– Bilem anı, emi kep anda emes.
– Emnede?
– Biz ubaktısın tuura emes eseptesek kerek. Ötö keç je ötö erte bolup kaldı
körünöt.
Hek kürögün taştap jiberdi.
– Dal oşondoy, – dedi al. – Kep dal uşunda. Biz munu dagı taştaşıbız kerek.
Tak ubakıttı eç bile albay atabız, andan tışkarı ötö korkunuçtuu nerseler bolup
atat, mastandar menen arbaktar aralap jüröt. Dayıma menin artımda birdeme
turganın sezip jatam, artımı karagandan korkom, antkeni, mümkün, aldımda dagı
biröö kılçayganımı kütüp turgandır. Uşuerge kelgenden beri men titireçü bolup
kaldım.
– Men dele oşondoymun, Hek. Bilesiñbi, kençti kömgöndö, kaytarsın dep
içine dayıma ölüktü taştap koyöt.
– Kokuy!
– Ooba, oşondoy kılat! Men munu dayıma ugam.
– Tom, oşol ölüktör kömülgön jerdi kazgandı jaktırbay turam. Bilesiñbi,
alar menen oynoo jakşı emes. Çın ele, alar menen baylanışkan bolboyt.
– Menin buga aralaşkım kelbey turat. Elestetseñ, ölüktün biröösü kapısınan
orodon başın çıgara kalıp, süylöp jiberse!
– Boldu, Tom! Ansız dele korkup turam.
– Bolso boldu, Hek, men dele çoçulap turam.
– Ukçu, Tom, bierden ketip, bölök jerdi kazıp körölüçü.
– Meyli, oşentkenibiz durus.
– Kaerdi kazalı?
Tom bir az oylonup kaldı, anan mınday dedi:
– Tigine eski üy. Mına oşoerdi kazalı.
– Kaşaygırdıkı, men eski üylördü jaktırbaym, Tom. Anın türü ölüktön da
jaman körünöt. Ölük süylöp jiberişi mümkün, birok al üy kepinçen artıñan
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

ileşpeyt, iyniñen artılıp karabayt, arbaktay tişin şakıldatpayt. Men andayga
çıday albaym, Tom, degele eç kim çıday albayt.
– Ooba, Hek, birok arbaktar tündö gana jüröt. Alar bizdin kündüz
kazganıbızga toskool bolboyt.
– Meyli, oşondoy ele bolsun. Bilesiñ go, al üydün janınan kündüzü da,
tündösü da eç kim jürböyt.
– Aerden biröönü öltürüp ketiptir. Oşon üçün al üydün janınan ötköndü
bardıgı jaman köröt. Aerden eç kim özgöçö birdeme körböptür, arbaktardı dele
körböptür, jön ele tünküsün kök ottor terezelerdin aldında jalındap turat eken.
– Egerde bir jerde kök ot jalındasa, anda arbak da aerden alıs emes. Turgan
kep. Kök ottun arbaktardan başka eç kimge keregi jogun özüñ bilesiñ da.
– Ooba, dal oşondoy. Birok antkeni menen alar kündüzü baarı bir kelbeyt,
anda emnesinen korkobuz?
– Meyli anda. Ançalık kaalasañ, eski üydön dele kazıp körölüçü, birok
anıbız beker ubara go. Oşol maalda alar döbödön ıldıy tüşüp kelatıştı. Aydıñ
örööndün ortosunda, kaşaası jok, bosogosuna çeyin şıbak öskön, moru buzuk,
terezeleri añırayıp karaygan, şıypañının bir jagı uragan, «arbaktuu tam» jalgız
turçu. Terezelerinen kök ot jalındap çıgar beken dep, baldar uzakka karap turuştu,
anan şıbırap süylöşkön boydon oñ tarapka burulup ketişti da, eski üydön
alısıraak ötüş üçün alar üylörünö tokoydu aralap, Kardiff toosunun artı menen
jönöştü.

26.Kayradan indi Jo
Ertesi tüşkö jakın baldar iş kuraldarın alganı kuuragan talga kayta
kelişti. Tomdun arbaktuu üygö ertereek jetkisi keldi, Hektin oyu dagı oşol bolçu.
Bir maalda Hek mintti:
– Beri karaçı, Tom, bügün kaysı kün ekenin bilesiñbi?
Tom içinen aptanın kündörün ıldam eseptey koydu da, korkkon közdörü menen
Hekti karap kaldı:
– İy! Men munu eç oylobopturmun, Hek!
– Kap! Menin da oyuma kelbeptir, birok bügün juma ekenin emi estep
oturbaymınbı.
– Ay, şaytan algırdıkı, emi emne kılıp saktanabız? Az bolgondo biz bul
işti juma künü baştap alıp, büt buzmak ekenbiz da.
– Buzmak ekenbiz emey ele, sözsüz buzmakpız! Balkim, jakşı kündör bardır,
birok alar juma künü emes.
– Anı bardıgı ele bilet. Munu sen birinçi tapkan joksuñ, Hek.
– Men birinçi taptım degen jokmun go, ya? Kep jalañ ele jumada emes.
Ötkön tünü men ittey jaman tüş kördüm: tüşümö kelemişter kiriptir.
– E, koyçu! Al nak ele jamandıktın belgisi. Uruşup atıptırbı?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Jok.
– Anda tüzük, Hek. Bilesiñbi, eger alar uruşpasa, anda jön ele bir jamandık
bar degen belgi. Biz etiyattap, baarına sak boluşubuz kerek. Biz munu bügünçö taştap,
oynoylu. Robin Gud degendi bilesiñbi?
– Jok. Robin Gud degeniñ kim?
– Kandayça, al Angliyada bolgon eñ uluu kişilerdin biri, eñ mıktısı. Al
karakçı bolçu.
– Ukmuş, men da oşondoy bolsom go. Al kimderdi tonoçu?
– Jalañ biylerdi jana diniy kızmatkerlerdi, baylardı jana padışalardı,
dagı uşul sıyaktuulardı. Kedeylerge bolso, eç kaçan tiygen emes. Alardı kayra
jakşı körgön. Alar menen dayıma teñ bölüşçü. – Nak azamat bolso kerek.
– Sözsüz da, Hek. Al adamdardın eñ asılı bolgon. Çının aytsam, azır anday
kişi jok. Al bir kolu baylangan boydon Angliyadagı kimdi bolso dagı jeñip salçu,
anan dagı bir jarım çakırımdan arça jaası menen on tıyındıkka tiygizçü eken.
– Arça jaa degeni kanday?
– Bilbeym. Jaanın bir türü bolso kerek. Tıyındın ortosuna emes, çetine
tiyip kalsa, anda al otura kalıp ıylap, sögünçü eken. Anda biz Robin Gud bolup
oynoylu. Al ukmuş oyun. Men saga üyrötöm.
– Men makulmun.
Oşol boydon alar tüştön kiyin tolugu menen Robin Gud bolup oynoştu da,
keede arbaktuu eski üy tarapka köz jügürtüp, al jerde erteñki atkarçu işteri
tuuraluu söz kılıştı. Kün beşimden oogon maalda alar taldardın uzun kölökölörün
kese basıp, üylörünö kaytmak bolup, zamatta Kardiff toosundagı tokoygo kirip
ketişti.
İşembide tüştön kiyin baldar kuuragan talga kayra kelişti. Alar kölöködö
tameki tartıp, koburaşıp oturuştu da, anan akırkı çuñkurdu dagı bir azga
kazıştı. Alardın ötö çoñ ümütü jok ele, bolgonu Tomdun biröölör beş-altı karış
kazıp, kençke jetpey ketip kalganda, bölöktörü kelip, kürögü menen türtö salıp,
baylıktı taap alganı jönündö sözü üçün gana kazıştı. Oşentse dele bul iret
alardın jolu bolgon jok, oşonduktan alar kural-jaraktarın iynine salıp, tagdır
menen tamaşalaşpay, kenç izdegender emne kılış kerek bolso, oşonun baarın çın
nietibiz menen büt atkardık degen oydo jolgo tüşüştü.
Alar eski üygö jetkende, kaynagan kündün aptabında öküm sürgön tunjuragan
jımjırttık kandaydır bir sırduu, korkunuçtuu sezildi, bul jer een, sürdüü
bolgonduktan, tigiler üygö daroo kirüüdön bir az çoçulaştı. Anan alar kaalgaga
uurdana jetip, üy içine kaltaarıp köz jügürtüştü. Alar çöp baskan, tamanına taktay
töşölbögön bölmönü, şıbagı uragan eski oçoktu, terezesi jok, uragan tepkiç
bosogosun körüştü. Tigil jakta da, bul jakta da, bardık jerde çañ baskan, samsaalagan jörgömüştün jeleleri jaynayt. Alar ayarlık menen, jüröktörü düküldöp,
şıbırap süylöşüp, şırp etken dabışka kulak türüp, bir nerse bolso, kaçuuga dayar
bolup, ötö saktık menen üygö kirişti.
Bir azdan kiyin baldar könö tüşüp, korkpoy kalıştı, alar özdörü turgan
jerdi sın köz menen kızıga karap, özdörünün taymanbastıgına süyünüp da, tañırkap
da jatıştı. Andan kiyin alardın üstü jaktı körgülörü keldi. Al bir nerse bolso,
kayra kaçıp çıguunu kıyındatmak, birok alar biri-birin şıkaktap oturup, akırı
üstünö çıkmay boluştu: alar kuraldarın burçka taştap, öydö çıgıp jönöştü.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Üstündö dele oşol oyrondun belgisi. Bir burçtan alar tabışmaktuu bir aşkananı
tabıştı ele, birok anın tabışmagı dele jalgan bolup çıktı – aşkanada eç nerse
jok eken. Şerdenişip emi alar ança korkpoy kalıştı. Jañı ele ıldıy tüşüp, kaza
baştamak boluşkanda...
– Çişş! – dedi Tom.
– Emne boldu? – dep şıbıradı Hek, korkkonunan kubara tüşüp.
– Çişş!.. Ana!.. Uktuñbu?
– Ooba!.. Koy, kaçalı!
– Sekin! Kıymıldaba! Tuura ele eşikti karay kelatışat, – dedi Tom.
Baldar jıgaçtın üstünö jata kalıp, taktalardın arasındagı jılçıktan
tiktep, korkup kütüp kalıştı.
– Toktodu... Jok, kelatat... Anakey alar. Tınç, şıbıraba, Hek. Tobo, tezireek
bierden çıgıp ketsek eken!
Eki erkek kişi kirdi. Eki bala teñ özünçö mintip oyloştu: «Bul bayagı
bizdin şaarçabızga bir-eki iret kelgen dülöy jana duduk ispan karıya eken, berkisin
bolso murun eç körböptürmün».
Berkisi kir, üksüygön, öñü suuk bir jan eken. İspan jabuusuna oronup
alıptır, ürpöygön ak bakenbardası bar. Uzun kögala çaçı kalpagının astınan
jelkesine çubalıp turat, jaşıl köz aynekçen eken. İçkeri kirgende «berkisi»
koñur ün menen süylöp jattı. Alar eşikke bet mañday, dubalga jölönüp oturuştu,
süylöp jatkanı kebin ulanta berdi. Emi al küñküldögön jok, oşon üçün anın
kiyinki sözdörü daanaraak uguldu.
– Jok, – dedi al. – Men anı büt oylonuşturdum, al maga jakpayt. Al
korkunuçtuu eken.
– Korkunuçtuu! – dep küñgüröndü tigil «dülöy-duduk» ispan, baldardı ayabay
tañgaldırıp. – Katın!
Bul ün baldardın dene-boyun dürküröttü. Al indi Jo eken! Bir paska
jımjırt bolo tüştü. Anan Jo sözün ulanttı:
– Tigi akırkı işten ötkön dagı korkunuçtuu iş barbı, birok andan eçteke
bolgon jok go.
– Al başka da. Al suunun narkı öyüzündö bolçu, jaka belinde bir da tam jok
ele. Bizdin araketibizdi, birdeme bolbogondon kiyin, eç kim bilbey kalat.
– Koyçu, bierge kündüz kelgenden korkunuçtuu dagı emne bar. Biröö jarım
körsö, şekşiy baştayt.
– Bilem anı. Birok bekingenge bölök jer tabılbay koybodubu. Bul kepeni
unutkum ele kelet. Keçee ele keteyin degem, birok eç arga tappay koydum, tigi kargış
tiygir baldar döbönün üstündö, körünüp ele turgan jerde oynop jürüşpödübü.
«Kargış tiygir baldar» degen sözdördön titirep, oşondo juma kün ekenin
estep, dagı bir kün kütö turganıbız jakşı bolgon eken dep oyloştu. Alar içinde
bir jıl kütö turganga dele makul ele.
Tigil eköö tamagın alıp çıgıp, bir az şamşum ete baştaştı. Köpkö
oylongondon kiyin, indi Jo mınday dedi:

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Beri kara, jigit, sen kelgen jagıña, suunu boylop öydö jönögün. Menden
kabar barmayınça oşoerden küt. Men bolso körünmökkö şaarçanı bir sıyra aralap
kelem. Biz tigi «opurtalduu» işti men bir az sürüştürüp, büt jakşılap oylonup
kelgenden kiyin gana atkarabız. Anan Tehaska! Biz ayakka çoguu ketebiz.
Oşondoy kılmak boluştu. Bir pastan kiyin eköö teñ estey baştaştı:
– Ölgüdöy uykum keldi! Emi sen küzötkö tur, – dedi indi Jo. Al kuuraydın
arasına jatıp, daroo ele koñuruk tartıp kirdi. Şerigi bir-eki türtkülögöndö, al
koñurugun toktottu. Anan küzötçü ürgülöy baştadı, anın başı ulam şılkıya berdi
da, akırında eköö teñ jarışa koñurukka kirdi.
Baldar oor ulutuna jırgay tüşüştü. Tom şıbıradı:
– Emi bizdin mezgil jetti – kettik!
Hek koburadı:
– Kete albaym... Tigiler oygonup ketse, anda öldük.
Tom bas dedi, Hek bolboy koydu. Akırında Tom jay, etiyattap turup, jalgız
jönödü. Birok anın baskan birinçi ele kadamı töşölgön taktaylardan uşunçalık
kıçıragan ün çıgardı ele, al korkkonunan ölüp kala jazdadı. Al ekinçi araketti
kılgısı kelgen jok. Baldar uzargan ubakıttı eseptep jatıştı, oşondo ubakıt
alarga taptakır ötpögöndöy sezilip, tübölüktüülüktün özü kartayıp baratkanday
tuyuldu, anan alar akırı kündün batıp baratkanın körgöndö süyünüp ketişti.
Akırı bir koñuruk toktodu. İndi Jo baş kötörüp, aylanasın karadı, anan
başı tizesine tüşkön joldoşun körüp, üñüröyö külümsürödü da, tigini butu menen
türtkülöp koburandı:
– Mına! Küzötçü imiş dagı! Dagı jakşı, eçteke bolboptur.
– Men uktap ketiptirminbi, ya?
– Bir az, bir az. Kete turgan maal bolup kaldı, dostum! Kalgan oljobuzdu emne
kılalı?
– Bilbeym, murdagıday ele uşuerge kaltırsakpı deym. Tüştükkö ketkençe anı
kötörüp jürüünün keregi jok go. Altı jüz elüü kümüş akçanı kötörüp jürüü oor da.
– Meyli anda emese, bierge dagı bir kelsek, eçteke bolboyt.
– Ooba, eçteke bolboyt, birok, menimçe, murdagıday tünküsün keleli, oşol oñ
go.
– Ooba, birok beri karaçı. Men işti jaygaştırgıça bir kıyla ubakıt ötöt.
Ar nerse boluşu mümkün. Bieriñ ança jakşı jer emes. Jakşılap katıp, ubaktıluu
bekite turalı.
– Tuura aytasıñ, – dedi şerigi, bölmönü aralap ötüp, çögölöp otura kalıp
oçokton bir jalpak taştı kötördü da, jagımduu şıñgıragan baştıktı alıp çıktı.
Al jıyırmabı, otuzbu dollardı özünö, oşonço ele dollardı alıp, burçta çögölöp
alıp, makisi menen jer çukup jatkan Jogo berdi.
Baldar özdörünün korkkondorun da, tartkan azaptarın da zamatta unutup
koyuştu. Közdörü jaynap, tigilerdin ar bir kıymılın baykap turuştu. Mına, alar
eñsegendi koluna sala berdi! Altı jüz dollar degen beş-altı balanı bayıtkanga
jarayt. Mınakey bekitilgen kenç dep uşunu ayt: çuñkurdu kaerden kazabız dep
kıynalıp da keregi jok. Alar ulam biri-birin çıkanagı menen türtüp koyöt, anısı:
«Bierde ekeniñe emi süyüngön joksuñbu, ya!» – degen belgi ele.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

İndi Jonun makisi bir nersege urundu.
– Ya! – dep jiberdi al.
– Al emne eken? – dep suradı şerigi.
– Jartılay çirigen takta okşoyt... jok çakan ükökçö eken, çın. Kel, kol
kabış kılçı, bierde emne bar ekenin körölü. Keregi jok emi, makim menen teşip
saldım.
Al kolun matırıp, anan kayra suurup aldı:
– Ey, akça eken!
Eköö bir koçuş tıyındı karay baştaştı. Alar altın tıyındar eken.
Jogoruda bekingen baldar dagı tigilerdey ele tolkundanıp süyünüp jatıştı.
Jonun şerigi mınday dedi:
– Biz munu tez ele tuuralaybız. Tiyakta oçoktun burçundagı kuuraydın
arasında dat baskan eski çukulduk jatkan, men anı azır ele körgöm.
Tigil çurkap barıp, baldardın çukuldugu menen küröktü alıp keldi. İndi Jo
çukulduktu alıp, şekşigensip karap çıktı da, başın çaykap, özünçö bir nerseni
koburanıp, anan jerdi kazıp kirdi. Ükökçö tez arada jerden kazıldı. Al ötö çoñ
emes eken, temir menen kaptalgan, murda bekem ele bolso kerek. Tigiler kençti bir
topko çeyin kubana tiktep turuştu.
– Ya, dostum, bierde miñdegen dollarlar bar eken, – dedi indi Jo.
– Merreldin tobu uşuerde bir jay boyu jürgön deşken, – dep estey koydu
berkisi.
– Bilem, – dedi indi Jo. – Bul oşolorduku okşoyt.
– Emi saga tigil işke ileşüünün keregi jok.
Argın kabagın bürködü.
– Sen meni tüşüngön joksuñ. Bul işti emnege jasay turganımı sen ança
bilbeysiñ. Bierde jön ele tonoo emes da, öç alış kerek! – dep anın közdörü oynoktop
ketti. – Senin jardamıñ kerek. Anı bütköndön kiyin, anan Tehaska jol tartabız.
Üydögü Nensiñ menen baldarıña barıp, menden kabar kütkün.
– Meyli, aytkanınday bolsun. Munu emne kılabız? Kayra kömüp salalıbı?
– Ooba. (Öydökülördün süyüngönün aytpa.) Jok! Uluu Sahemdin urmatı üçün –
jok! (Baykuş öydöñkülördün şaabayları suuy tüştü.) Unutup kala jazdagan
turbaymbı. Tigi çukuldukka jañı topurak jabışıp jürgön! (Korkkonunan
baldardın üröylörü uçtu.) Bu çukulduk menen kürök kandayça kelip kaldı? Andagı
jañı topurak kaerden keldi? Alardı kim alıp keldi da, alar kayakka ketişti? Sen
biröönün dabışın uktuñbu je kördüñbü? Emne, alar kaytıp kelip, jañırgan
topuraktı körsün dep, kayra kömüp koyöbuzbu? Jok, eç bolboyt, eç bolboyt. Munu
üñkürümö alıp barıp bekiteli.
– Albette! Munu murun oylosom bolmok eken. Birinçige deysiñbi?
– Jok, ekinçige – kresttin astına. Birinçi orun naçar, ötö belgilüü.
– Tuura. Karañgı kireyin dep kaldı, ketiş kerek.
İndi Jo öydö turup, terezeden terezege ötüp, akırın sırttı karay baştadı.
Anan mintti:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Bu kuraldardı bierge kim alıp keldi? Alar üstündö dep oyloboysuñbu?
Baldardın jüröktörü tüşüp kaldı. İndi Jo makisine kolun uzatıp, bir
azga arsar turdu da, andan kiyin tepkiçti karay bastı. Baldar aşkananı estedi,
birok kıymıldoogo şayları kelgen jok. Tepkiç kıçırap, kadamdar jakınday
berdi. Çıdagıs abal çegine jetip, baldar çeçkindüülük menen aşkananı közdöy
çurkamak bolgondo, çirip kalgan jıgaç kars ete sınıp ketip, indi Jo sıngan
tepkiç menen koşo kulap tüştü. Al sögüngön boydon öydö turdu, şerigi bolso
mınday dedi:
– Alardın emi saga keregi emne? Eger ayakta biröö jarım bolso, jön koy, otura
bersin, emne kılasıñ? Alar emi sekirse, buttarın sındırat. Özdörünün şoru, kim
koy deyt? Çeyrek saattan kiyin karañgı kiret, kaalasa bizdi eerçisin! Men oşonu
kaalar elem! Menimçe, bu kuraldardı alıp kelgen kişi bizdi körüp, je arbak, je
şaytan je dagı birdeme dep oylodu. Bilem, al azır artın karabay kaçıp
baratkandır.
İndi Jo kiçine küñküldöp, anan şeriginin ubakıt korotpoy, karañgı kire
elekte jolgo çıgış kerek degenine makul boldu. Bir pastan kiyin alar ulam
koyuulanıp baratkan küügümdö üydön çıgıp, baaluu ükögün kötörüp, dayranı karay
jol alıştı.
Şaldıray tüşkön Tom menen Hek kayra jandanıp, ordularınan turuştu da,
tamdın ustunundagı jılçıktan tigilerdi karay baştaştı. Eerçiş kerekpi? Jok,
alar baarına toydu! Alar arka-moyunu astında kalbay jerge aman-esen tüşkönünö
ıraazı bolup, şaarçanı karay döbönü aşıp jönöştü. Joldo köp süylöşkön jok.
Alar özdörün abdan jek körüp kelatıştı, kürök menen çukulduktu tigil jerge alıp
barıp koyölu dep oylogondoru üçün özdörün jemeleşti. Alardı alıp barışpasa,
indi Jo eç kaçan şekşibeyt ele. Al «öçün algança» kümüş menen altındı orduna
kaltırıp, anan akçadan ayrılganda, ökünüp kala beret ele. Kuraldardı bul jerge
kayaktan alıp kele koyuştu ele!
Alar öç alış üçün ıñgayluu uçurdu izdep, şaarçaga kelgen ispandı añdıp,
«ekinçi üñkür» kaysıl jerde ekenin tapmayınça tigilerdi añdımak boluştu. Anan
Tomdun oyuna bir jaman nerse keldi:
– Öç? Al bizden öç alıp jürbösün, Hek?
– İ-iy, jok! – dedi Hek, esin jogotup jibere jazdap. Alar şaarçaga çeyin
uşunun baarın süylöşüp barıştı. Anan, mümkün, tiginin köñülündö turgan başka
biröödür, je balkim jalgız ele Tomdur dep çeçişti, sebebi sotto jalgız ele Tom
aygak bolup çıkpadı bele.
Özünö gana korkunuç kelgeni Tomdu küygültükkö tüşürdü! Çoguu boluşsa, bir
kıyla jeñilireek bolot ele go dep oylodu al.

27.Añduu
Oşol kündün okuyaları Tomdu tüşündö tünü menen kıynap çıktı. Tört jolu
al kolun tolgon tokoy kençke sundu, tört jolu baylık kolunan çuurup ketip, tüşündö
kaçıp, anı kayradan kaygıluu jardılıkka alıp kelip koyup jattı. Al tañ azanda
oygonup töşögündö jatıp, özünün ukmuştuu okuyalarının kıbır etkenine çeyin
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

estedi, emnegedir alar közdön kayım bolup, alıstap baratkanına tañgaldı, alar
başka jerde, köp jıl murun bolup ötköndöy sezildi. Oşondon kiyin al ukmuştuu
okuyalardın baarı tüşüm okşoyt degen küdük oygo keldi. Mınday küdüktü dalildey
turgan oluttuu sebep bar bolçu, taktap aytkanda, al körgön tıyındardın sanı
çındıktan kıyla köp ele. Al buga çeyin elüü dollardan aşık akçanı körgön emes, al
başka teñtuştarı jana akça dep turmuşta kıstalgandar sıñarı ele «jüzdögön»,
«miñdegen» dollar tuuraluu sözdör jön gana maktanıç üçün aytılat, çınında anday
akça jok dep esepteçü. Jüz dollar degen çoñ akçanın biröönün çöntögündö bolorun
al ezeli köz aldına elestetip körgön emes. Eger kençti süröttöp berçi dese, anda
anısı bir koçuş on tıyındık jana bir dodo büdömük, suktanarlık jana kolgo
ilingis dollar bolup körünmök.
Birok aligi okuya kançalık köp oylogon sayın, oşonçoluk aykın, daana körünö
baştadı, oşondo al munun baarı akırı kelip tüş dele emes okşoyt degen pikirge
ooy baştadı. Bul tuñguyuk açılışı kerek ele. Al nanüştönü şaşıp içip, Hekti
izdep taptı.
Hek jalpak kayıktın kırında buttarın suuga şarpıldata malıp, kabagı
salıñkı oturuptur. Tom adegende ele kepti Hek baştasın dep çeçti. Egerde al
unçukpasa, anda okuyalardın baarı bar bolgonu Tomdun tüşü ekendigi bilinet.
– Salam, Hek!
– Saga dagı salam!
Bir pas unçukpay kalıştı.
– Tom, biz tigi kargış tiygir kuraldarıbızdı kuuragan taldın astına
kaltırsak, akçanı alıp koymok ekenbiz. Ay, jaman boldu da!
– Anda al tüş emes eken da, tüş emes eken. Tüş bolso eken dep men kanday
tiledim. İt ele boloyun, eger antpesem, Hek!
– Emne tüş emes?
– Tigi keçegiçi. Menin jaman oyumda, anı tüşüm eken degem.
– Tüş deybi! Tepkiç sınıp ketpegende, kanday tüş ekenin köröt eleñ. Men
dagı tünü menen tüş körüp çıktım. Tigi közü tañılgan ispan şaytan meni tünü boyu
kuup jürüptür, ölüp ele kalgır!
– Jok, anı öltürbö. Anı tap! Akçanı akmala!
– Tom, biz anı ömürü tabalbaybız. Jigitke anday oomat bir gana jolu kelet,
oşol oomattı biz jogottuk. Anı körüp ele kalsam, menin muundarım kalçıldap
çıgat.
– Meniki dagı. Birok oşentse dagı anı taap, ekinçi üñkürgö çeyin artınan
akmalap bargım kelet.
– Ekinçi üñkür, ooba, dal özü! Men oşo tuuraluu oylondum. Birok al jönündö
eçtekeni tüşüngön jokmun. Senin oyuñça, al emne?
– Bilbeym. Bul ötö jaşıruun go. Aytçı, Hek, balkim, al üydün iretidir.
– Ye, koyçu!.. Jok, Tom, anday emes. Bolgon kündö dagı, bizdin çakan
şaarçada emes. Bizde tamdardın ireti jok.
– Ooba, anıñ tuura. Bir az oylonup köröyünçü. Anda... bir traktirdin
içindegi... bölmönün ireti bolsoçu?
– Ooba, munuñ çın. Traktirden da bolgonu eköö. Tez ele tababız.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Men kelgençe uşuerde bol, Hek.
Tom daroo jitip ketti. Elge Hek eköönün şerik ekenin körgözgüsü kelgen jok. Al
jarım saattay jok boldu. Al eñ mıktı traktirdin ekinçi bölmösündö köptön beri bir
jaş jaktooçu turganın, al azır dele eelengenin bilip keldi. Bul jupunu traktirdegi
ekinçi bölmö jaşıruun eken. Traktir eesinin kiçinekey balası al dayıma jabık
turganın, tünkü
maaldan başka ubakta aga biröö jarım kirip je çıkkanın eç körbögönün, kirip-çıga
turgan dele eç sebep jogun ayttı. Bul aga tañgalıştuu sezildi, birok ançalık emes,
oşonduktan al bölmönü jaşıruun bölmö dep çeçti. Ötkön tünü al oşol bölmönün
jarıgı küyüp turganın baykagan.
– Mına, men uşunu bilip keldim, Hek. Menimçe, biz izdegen oşol ekinçi
bölmönün özü.
– Men da oşol deym, Tom. Emi sen emne kılasıñ?
– Oylonup köröyün.
Tom uzakka oylondu. Anan al mintti:
– Men saga birdeme aytayınbı. Oşol ekinçi bölmönün artkı eşigi traktir
menen kelemiş karmagan kapkanga okşoş kış saktooçu eski kürkönün aralıgındagı
kiçinekey dalda kıyabanga çıgat. Sen koluñdan kelişinçe köbüröök açkıç tap, men
dagı taejemen uurdap keleyin, andan kiyin tün kireri menen biz da kirebiz. Birok
eskertip koyöyun, jaka belinde indi Jo bolbosun, antpese al şaarçanı bir sıyra
kıdırıp, öç alganga ıñgayluu uçurdu karap köröyün debedi bele. Anı körsöñ, jön
ele eerçip al, anan al tigi ekinçi bölmögö barbasa, anda al jer emes.
– Kuday saktay kör, anın artınan jalgız eerçigim kelbeyt.
– Emnege? Tün ortosu bolot da. Al seni körböyt, körgöndö dele anın oyuna
eçteke kelbeyt.
– Boluptur, ittey karañgı bolso, akmalayın. Bilbeym, bilbeym, araket kılıp
köröyün.
– Ölüp keteyin, karañgı bolso, men dele anı añdıyt elem, Hek. Mümkün, al öç
alalbay turganın tüşünüp, tüz ele akçasına jönör.
– Oşondoy, Tom, oşondoy. Men anı añdıp baram, şaytan algırdıkı!
– Mına, bu erkekçe kep! Eç korkpo, Hek, men da korkpoym.

28.Açılış
Oşol künü keçinde Tom menen Hek baarına dayar boldu. Alar saat toguzdan
ötkönçö traktirdin aymagında aylançıktap jürüştü: biri alıstan kıyabandı,
ekinçisi traktirdin oozun kaytardı. Kıyabanga eç kim kirip je çıkkan da jok.
Traktirdin eşigine dagı ispanga okşoş eç kim kirip je çıkpadı. Tün jarık bolo
turganday, oşonduktan Tom üyünö jönödü, alar mintip ubadalaştı: tün ayabay
karañgı bolgondo Hek çurkap kelip, aga mıyöoloyt, tigil bolso, akırın çıgıp,
açkıçtı tekşerip ketet. Birok oşol tün jarık boydon kaldı, Hek bolso nööbötün
ötöp, on ekilerde kant salçu boş çoñ çelekke kirip uktap kaldı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Şeyşembide dagı baldardın jolu bolgon jok. Şarşembide dele. Birok
beyşembide karañgı boldu. Tom ıñgayına karap akırın çıgıp, taejesinin kalay
eski çıragın jana jarıktı kalkalaganga çoñ sülgüsün ala keldi. Al çıraktı Hek
tünögön boş çelekke bekitip koydu da, nööbötün baştadı. Tün ortosuna bir saat
kalganda traktir jabılıp, jaka-beldegi jalgız küygön anın ottoru öçtü. İspan
körüngön jok. Kıyabanga eç kim kirip da, çıkkan da jok. Bardıgı ıñgayluu bolup
turgan. Koyuu karañgılık öküm sürüp, tunjuragan jımjırttı alıstagı kürküröö
gana buzup jattı.
Tom çıragın alıp, anı çelektin içinde küygüzüp, sülgü menen jakşılap
orop, anan eki kıyalkeç karañgıda traktirdi karay uurdanıp baratıştı. Hek nööbötkö
turdu, Tom bolso, sıypalap kıyabanga bagıt aldı. Anan toodoy basıp salmaktantıp
Hektin oyun uzakka sozulgan dümök eeledi. Çıraktın jarıgının jılt etkenin
körgüsü keldi: al anı çoçutmak, birok eñ kur degende Tomdun dale tirüülügün
ayginelemek. Tomdun ketkeninen beri bir neçe saat ötköndöy boldu. Kim bilet, al
esin jogotup koyuşu mümkün, balkim, ölüp da kaldıbı, balkim, korkup-çoçuganınan
jürögü jarılıp kettibi. Uşintip çoçulaganına karabay Hek kıyabanga ulam
jakındap bara berdi, anın közünö korkunuçtuu nerseler körünüp, emi bir kırsıktan
janı çıgıp kete turganday sezilip barattı. Ansız dele zorgo dem alıp, jürögü bir
kezde toktoy kalgansıp, kayra sogup, al tursun birotolo toktop da kalgansıdı. Bir
maalda jark dey tüşüp, Tom anın janınan oktoy uçup öttü.
– Kaç! – dep kıykırdı al. – Kaç, jan kerek bolso!
Kaytaloonun keregi jok ele, bir jolkusu jetiştüü bolçu. Al kaytalagıça ele
Hek saatına otuz je kırk çakırım ıldamdıkta sızıp jönödü. Baldar eç toktoboy
şaarçanın tömön jagındagı een kuşkananın sörüsünö jetip barıştı. Alar
sıyınttın içine kireri menen dobul baştalıp, jaan tögüp jiberdi. Tom küyükkön
demin baskandan kiyin mınday dedi:
– Hek, şumduguñ kurgurday iş boldu! Men eç şırp aldırbay eki açkıçtı
tekşerip kördüm, bir maalda katuu şaldıratıp alganday boldum okşoyt,
korkkonumdan jürögüm tüşüp kaldı. Açkıçtar baarı bir kulpka tüşpöy koydu.
Kokusunan ele tutkanı tartsam, kaalga açılıp ketti! Eşik bekitilbeptir! Sekin
kirip, çıraktan sülgünü sıyrıp aldım, anan... anan şumduguñ kurgur!..
– Emne? Emneni kördüñ, Tom?
– Hek, men indi Jonun kolun basıp ala jazdaptırmın!
– E, koyçu!
– Çın! Al oşoerde jatıptır, katuu uykuda eken, közündö bayagı ele malaam bar,
eki kolun jayıp salgan.
– Oy, tobo! Sen emne kıldıñ? Al oygondubu?
– Jok, kıbırap da koygon jok. Menimçe, mas bolso kerek. Men sülgünü ala
koyup, kaçıp jönödüm.
– Men sülgünü estep da koymok emesmin, ölüp keteyin!
– Men oylodum. Anı jogotsom, Polli taejem menin sazayımdı bermek.
– Aytçı, Tom, sen ükökçönü kördüñbü?
– Men eki jagımdı karap oturmak belem. Ükökçönü dagı, krestti dagı körgön
jokmun. İndi Jonun janınan şişe menen kalay kürüşködön başka eçtekeni körgön
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jokmun. Ooba, anan bölmödön dagı eki kiçine çelek, jaynagan şişeni kördüm.
Kördüñbü, oşon üçün anı «sıyınt» degen?
– Kandayça?
– İçimdik bar jer sıyınt bolot da. Balkim, takıbalardın traktirlerinin
bardıgında uşunday sıyınt bardır, ee, Hek?
– Menimçe, boluşu mümkün. Munu kim oyloptur? Anda aytçı, Tom, indi Jo
mas bolso, anda ükökçönü nak uurday turgan maalı eken!
– Ooba, maalı! Uurdap kör!
Hek sestene tüştü.
– Koy anda, menimçe, anın keregi jok.
– Men da oşondoy deym. İndi Jonun janında bir şişe jatsa, anda azdık
kılat, üçöö bolgondo, anda başka kep, men baykap köröt bolçumun.
Bir paska oylonuuga jımjırt bolo tüştü, anan Tom mintti:
– Ukkun, Hek, indi Jo jok ekenin tak bilmeyin, arakettin keregi jok. Bul ötö
opurtalduu iş. Biz tün sayın añdısak, anda, albette, anın çıkkanın köröbüz, oşondo
biz ükökçönü alıp, çagılganday jılt koyöbuz.
– Meyli, men makulmun. Men tünü boyu añdıyın, başka kündörü da añdıyın,
sen bolso kalgan işti büt atkar.
– Boluptur, men atkaram. Sen Huper-strit arkıluu bir kvartaldı aralap
barıp, mıyöolop koy, eger uktap kalsam, şagıldan terezege çaçıp jiber, men oygonup
ketem.
– Meyli, iş çeçildi deyli!
– Emi, Hek, kün basıldı, men üyümö kettim. Eki saattan kiyin jarık kiret.
Sen bolso tiyakka bar da, bir az köz salıp tur, meylibi?
– Men kaytaram dedimbi, Tom, kaytaram. Men bir jıl bolso dagı kaytaram.
Men kündüzü uktaym dagı, tünü kaytaram.
– Meyli, boluptur. Sen kaerge uktaganı atasıñ?
– Ben Rojerstin çöpkanasına. Al uruksat beret, alardın jumuşçu negri Jeyk
ake dagı uruksat beret. Jeyk ake jumşasa, men aga suu alıp kelip berem. Kardım
açkanda surasam, aşık birdemesi bolso, menden ayabayt. Al ittey jakşı negr, Tom.
Boy kötörbögönüm üçün al meni jakşı köröt. Keede men anı menen çoguu oturup,
tamak içem. Birok sen munu eç kimge aytpaşıñ kerek. Kaalabasañ dagı açkalıktan
emnelerdi kılbaysıñ, kılbaym degendi büt kılasıñ.
– Kündüzü maga keregiñ tiybese, uktay ber. Jön ele seni kozgoy berbeym.
Tünküsün birdekeni baykap kalsañ, anda tüz ele maga çurkap barıp, mıyöolop koy.

29.Hek zöökürlördün izine tüştü
Juma künü tañ azanda Tom eñ algaç kubanıçtuu kabar uktu: murunku tünü sot
Tetçerdin üy-bülösü şaarga kaytıp keliptir. Kenç dagı, indi Jo dagı oşol zamat
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

ekinçi orunga oop, anın oy-sanaasın büt Bekki eeledi. Tom aga jolugup, anan alar
bir top kurbuları menen çarçagança «ışkırmay» jana «bıçak bekitmey» oynoştu.
Oşol kün ayabay köñüldüü jana özgöçö jagımduu öttü. Bekki apasınan jaldırap,
köptön beri eñsep kütkön seyildi ertesi ötkörüünü surandı, apası makuldugun berdi.
Kızdın kubanıçın aytpa, Tomduku andan kem emes. Çakıruu kün batkanga çeyin
taratılıp, şaarçanın bala-çakasının baarı oşol zamat dayardık körüp, ızı-çuuga
tüşüp, kütüü ırakatına battı. Tom tolkundanganınan bir topko çeyin uktay albay
koydu: anın ilgeri ümütü ele – Hek mıyöoloso, oşondo al erteñki seyilde Bekki
menen başka seyildööçülörgö bekitilgen kençti körsötüp tañgaldıruu bolçu, birok
anın uşul ümütü üzüldü. Oşol tünü eç belgi berilgen jok.
Akırı tañ da attı, saat on je on birlerde şayır, beykapar top Tetçer sottun
üyünö çogulup, bardıgı jönögöngö dayar turdu. Al kezde çoñ kişilerdin seyildi
buzup, koşulup almay adatı jok bolçu. On segizdegi bir neçe kızdın jana jıyırma
üç je oşogo jakın kuraktagı jigitterdin kanatının astında baldar koopsuz bolot
dep eseptelçü. Bul seyil üçün buu menen jürüüçü bir eski keme jaldandı. Oşol
zamat azık-tülük salıngan baştıktarın kötörünüp, şayır top baldar çoñ köçönü
toltura jönödü. Sid oorup kalgan eken, oşonduktan bul jırgalga katışpaganga
majbur boldu, Meri anı karaşkanı üydö kaldı. Tetçer ayımdın jönördö Bekkige
aytkan sözü bul boldu:
– Siler ayabay keç kaytat okşoysuñar. Keme toktooçu jayga jakın jaşagan
kızdardın biröönükünö tünöp kalsañ, mümkün, tüzük bolot, kızım.
– Anda men Syuzi Harperdikinde kalam, apake.
– Abdan jakşı. Abayla, özüñü jakşı alıp jür, oşondo eç jamandık bolboyt.
Köçönü boylop baratkanda, Tom Bekkige mınday dedi:
– Aytçı... Biz emne kılarıbızdı men aytayın. Jo Harperdikine bargança, tüz
ele döbögö çıgıp, jesir Duglastıkına toktoylu. Anın bal muzdagı bar! Al anı
künügö ölö jasayt. Körösüñ go, bizdin barganıbızga ittey süyünöt.
– Ay-iy, jırgal bolot eken, e!
Anan Bekki bir pas oylonup, mintti:
– Apam emne deyt boldu eken?
– Al munu kaydan bilmek ele?
Kız dagı bir oylonup kördü da, jaktırbagansıp süylödü:
– Menimçe, bul tuura emes, birok...
– Kim bilmek ele? Apañ bilbey kalat, anın emnesi jaman eken? Apañdın
kaalaganı ele – senin aman bolgonuñ, işenip koy, al munu bilse dele, özü uruksat
bermek. Men bilem, al oşentmek!
Jesir ayaldın meymandostugu çınında ele kızıktıra turgan azgırık bolçu.
Anan kalsa, Tomdun jaldıraganı da oşol zamat taasirin tiygizdi. Keçki kıla
turgan işteri jönündö eç kimge aytpaybız dep çeçişti.
Bir maalda Hek uşul tünü belgi berip kalsaçı degen oy Tomdun esine kele
tüştü. Oşol oyu anın kütkön jırgalına toskool kılıp koyö jazdadı. Antkeni menen
jesir Duglastın üyündö es aluunu al eç kaçan çana albayt ele. Emnege andan baş
tartışım kerek dep jooşutup jattı al özün: ötkön tünü berilbegen belgi emnege
sözsüz bügün berilişi kerek? Keçindegi işenimdüü köñül açuu belgisiz kençke
karaganda salmaktuu bolup ketti. Oşentti da, anan bardık baldarday ele al dagı
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

kızıgıraak jagına azgırılıp, uşul tünü akça salıngan ükökçö tuuraluu oylonboy
turgan boldu.
Şaarçadan üç çakırım ıldıy çer baskan örööndün janına çakan keme jay
süzüp kelip, jeekke toktodu. Topuragan top baldar jeekti karay umtuldu da, bir azdan
kiyin tokoydun ar jerinen biyik kaşattarga çeyin kıykırık, külkü çıga baştadı.
Jügürüp oynop çarçagan tentekterdin kardı açıp, alar emi kayra turuguna çogulup,
ar kanday daamduu tamak-aş jegenge kirişti. Toygondon kiyin sergip es aluu maalı
kelip, tartaygan emil taldın kölökösündö kobur-sobur kep baştaldı. Akırında
biröö kıykırıp kirdi:
– Kim üñkürgö barganga dayar?
Bardıgı dayar eken. Tañgak şamdar çıgarıldı da, oşol zamat birinen aşa biri
toonu karay tırmışıp jönöştü. Üñkürdün oozu toonun çokusunda bolçu, al «A»
tamgasına okşoş eken. Emil taldan jasalgan kileygen kaalgası açık boydon ele.
İçinde kiçinekey bölmösü bar, muz tamdagıday suuk, dubaldarı tabigıy katuu akitaş
menen kaptalıp, anda ter sıyaktuu muzdak tamçılar şüüdürüm sıñarı çıbırçıktap
turçu. Mına uşul karañgı tüpkürdön turup küngö çagılışkan jaşıl örööngö köz
çaptıruu uşunçalık kızık jana sırduu bolçu. Birok abaldın taasiri tez ele
jogolup, kayradan ızı-çuu oyun baştaldı. Şam küygüzülgön maalda bardıgı aga asıla
kalıp, küygüzgönü korgogonu menen, anın kolundagı şamdı silkip tüşürüp je üylöp
öçürüşöt, anan kayradan kubanıçtuu külkü, kayradan kuuşmay. Birok bardık nersenin
çegi bolot. Bara-bara jelelengen saltanattuu kılka jebek eñkeyiştegi negizgi jol
menen sekinden ıldıy tüşö baştaştı. Bülbüldöp jerge tartkan şamdar töbösü
altımış kadam, içi tolugu menen jalama taş üñkürdü küñürt jarık kılıp turdu. Bul
negizgi joldun kenendigi segiz je on kadamdan aşçu emes. Baskan sayın eki taraptan
teñ negizgi joldon dagı biyik, bir kıyla kuuş jılgalar çıgıp jattı, antkeni Mak
Dugaldın üñkürü uçu-kıyırsız çırmalgan, iyri-buyru tepkiçterden turup, çar
tarapka jayılganı menen tuñguyukka alıp ketken joldun toomu ele. Künü da, tünü dagı
jılgalar menen çuñkurlardın çırmalışkan tüyünündö üñkürdün oozun tappay adaşıp
jürö berip, anan ulam ıldıylap tüşsö dele, jerdin tübünö jetkende, al jerden dagı
ele çataşkan dalistin astınan başka daliske takalıp, toguz joldun toomuna uçurasa
bolot, oşentip anın ayagına eç çıkpaysıñ deşçü. Bir da kişi üñkürdü bilçü emes. Al
bolbogon iş ele. Köpçülük jaştar üñkürdün bir uçun gana körüşçü, oşol taanımal
uçunan başka jagın aralaganga eç kim daay alçu emes. Tom Soyer dele üñkürdü el
katarı bile turgan.
Negizgi joldu boylop çakırımdın törttön üçkö jakın aralıgın ötüştü, anan
top-tobu menen, tügöylörü menen ajırım joldorgo sıygalanıp tüşüp, küñürt
dalisterdi boylop, biri-birin dalister kayradan kayçılaşkan jerden taap, tañgalıp
jatıştı. Toptor taanımal jaktan başka jerge barbay turup dele, jarım saatka biribirinen adaşsa bolot ele.
Üñkürdün oozuna küyükkön, kubanıçtuu, kolu-butuna büt mom tamgan, ılayga
bulgangan, oşol kündün iygiligine ayabay ıraazı bolgon toptor birinin artınan
biri kele baştaştı. Oşondo gana alar ubakıttın ötkönün baykabay kalgandarına,
keç kirip baratkanına tañgalıştı. Koñguroonun çalganı jarım saattan beri ugulup
jatkan. Antkeni menen okuyaga jık tolgon oşol kün uşunday sonun ayaktaganına
baarı kursant ele. Keme çuru-çuuga tüşkön jügü menen dayranın agımına
koşulganda, beker korogon ubakıtka kapitandan başka eç kim keyigen jok.
Hek nööbötünö turup kalganda, çakan kemenin jarıgı pristanga bülbüldöp
tiydi. Tigil eç bir dabıştı ukkan jok, sebebi ulan-kızdar jooşup, ölösö çarçagan
adamdarday tınçıp kalgan. Al iride bul emne degen keme, emnege pristanga toktogon
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jok dep tañgaldı da, andan kiyin al oyun unutup, köñülün öz işine burdu. Asmandı
bulut kaptap, karañgı tün kirip barattı. Saat on boldu, döñgölöktördün ünü basıldı,
ar jerde çaçıragan ottor bülbüldöyt, oy keldi baskan jöö jolooçulardın ayagı
suyulgan, kiçinekey nööbötçünü arbak menen jımjırttıkka tapşırıp koyup, şaar
uykuga çömüldü. Saat on bir boldu, traktirdin çıraktarı öçtü, emi büt karañgılık
bastı. Hekke ötö ele köpkö kütköndöy köründü, birok eç nerse bolgon jok. Anın
işenimi kete baştadı. Munun degi paydası bar bele? Çın ele, bir paydası barbı?
Baarın taştap, uktap alsa emne bolot?
Kulagına bir dabış uguldu. Al bir paska köñülün kunt koyup, tıñşap kaldı.
Kıyaban taraptagı kaalga sekin jabıldı. Hek kış jıyılgan jaydın burçuna
bekindi. Andan kiyin ele anın janınan eki kişi çurkap öttü, biröönün kolunda
bir nersesi bar bolçu. Tigil ükökçö bolup jürbösün! Anda alar kençti alıp
baratat da. Emi Tomdu çakırış kerekpi? Al bolbogon iş: tigil kişiler ükökçönü
alıp ketip, emi birotolo tabılbay kalsaçı. Jok, alardın artınan tüşüp, akmalaş
kerek. Karañgı tün tigilerge körgözböy anı korgoyt dep işense bolot. Oşentip
özünçö oylonup, Hek kadam şiltedi da, tigilerdin artınan uurdanıp jönödü,
mışıkçasınan, jılañaylak, tigiler körböy turgan aralıkta jürüp oturdu.
Tigiler suu boylogon köçö menen üç kvartal jürüp, anan solgo, kayçılaş köçögö
buruldu. Anan tüz kete berişti da, Kardiff toosuna alıp bargan bir taman jolgo
salıp, bul jerden öydö çıgıştı. Alar uelstik çaldın üyünün janınan toonu jandap,
toktoboy ötüp, anan ulam jogorulay berişti. «Koş, – dep oylodu Hek. – Bular anı eski
kenge kömöt eken». Birok tigiler al jerge toktop da koygon jok. Alar çokunu karay
kete berişti. Bir maalda alar biyik kuuraydın arasındagı bir taman jolgo kirip
ketip, oşol zamat karañgıda körünböy kalıştı. Oşondo Hek tigilerge jakındap, özün
körböy turganday aralıkta eerçigenge araket kıldı. Al bir az jügürüp barıp, anan
mınçalık tez çurkasa, kuup jetip albayın dep çoçulap, jayıraak bastı. Kiçine
kıymıldadı, anan toktop kaldı, tıñşadı: jürögünün tüküldögönünön başka eç dabış
ugulbayt. Too jaktan ükünün küşüldögönü uguldu – sürdüü dabış ele. Birok şarpa
çıkpayt. Tobo, bardıgınan kur kaldıbı! Butu butuna tiybey çurkay turgan bolgondo,
tört kadamday jerden biröö jötölüp kaldı! Hektin jürögü oozuna kepteldi, anan bir
az basañdaganda, on eki bezgek katarı menen baskanday kalçıldap, ordunda seleyip tura
berdi, korkkonunan jerge kulap tüşö turganday boldu. Al kaysı jerde turganın emi
bildi. Körsö, jesir Duglastın koroosuna kaşaadan attap ötçü tepkiçten beş kadam
aralıkta turgan eken. «Abdan jakşı, – dep oylodu al. – Uşuerge kömö bersin, tabış
oñoy bolot».
Bir ün çıktı, indi Jonun ötö japız ünü eken:
– Şaytan algırdıkı! Balkim, anıkında kişi bardır! Tün kirse da, jarık
bolup turat.
– Men eçtekeni körö albadım.
Bul tigil selsayaktın ünü bolçu, bayagı sıyınt üydögü selsayak. Hektin jürögü
oozuna kepteldi: tiginin öç ala turganı mına uşul turbaybı!
Hektin beze kaçkısı keldi. Anan al jesir Duglastın aga bir emes, köp jolu
jakşılık kılganın estedi. Al emi bul kişiler anı öltürüp koyuşu mümkün. Al
ayalga eskertip koygusu keldi, birok jürögü daabadı, antkeni tigiler körüp kalsa,
anı karmap alışı mümkün. Hek munun baarın, dagı andan başkasın da selsayak
süylöp, indi Jo aga:
– Antkeni joluñda kuuray turat. Mına, bu tarapta. Kördüñbü emi? – degençe
oylogongo ülgürdü.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Ooba. Menimçe, ayakta kişi bar. Munuñu azırınça koyö turganıñ oñ! – dedi
selsayak.
– Koyö turam dep, anan bierden tübölükkö ketip kalsamçı? Koyö turam dep, anan
mınday ıñgayluu uçur başka bolboy kalsaçı? Men saga murun aytkanımdı dagı
kaytalaym: maga anın oljosunun keregi jok, özüñ ele ala ber. Birok anın küyöösü
meni kordogon, köp jolu meni kordogon. Eñ başkısı – sot bolup turganda meni
selsayak dep kamattırıp jibergen. Al ele emes! Andayları tolup atat! Al meni
sabatkan, negrdey gana kamaktın aldında, eldin baarına körsötö sabatkan! Sa-batkan, tüşündüñbü! Al özü ölüp kaldı, oşentip menden kutulup ketti. Birok men emi
öçümdü anın katınınan alam.
– E, koy, anı öltürbö! Ante körbö!
– Öltürbö deysiñbi? Anı kim öltürgönü atıptır? Eger tigi özü bolgondo,
anda anı öltüröt elem, birok ayalın emes. Ayaldan öç algıñ kelgende, anı eç kaçan
öltürbö, al bolbogon iş! Anın öñün kara. Anın tanoolorun jırıp, kulaktarın
çoçkonukunday kes!
– Kokuy, munuñ...
– Antip oyloboy ele koy! Amançılıgıña ele jakşı! Men anı kerebetke
baylap salam. Al kansırap ölsö, künöö mende emes bolot da? Anday bolgondo, men
ıylap da koyboym. Dosum, sen maga jardam beresiñ. Sen oşon üçün uşuerdesiñ,
jalgız alım jetpeyt. Kıyşalañdasañ ölösüñ! Munu tüşündüñbü? Al emi seni
öltürsöm, anda tigini da koşo jaylaym. Menimçe, oşondo bul işti kim kılganın eç
kim bilbey kalat.
– Meyli, bolor iş bolo bersin. Ertereegi jakşı. Muunum büt kalçıldap
ketti.
– Azır kılalıbı? Tigi kişileriçi? Beri kara, men senden şekşip turam,
bilip al. Jok, jarık öçkönçö kütö turalı, şaşılış jok.
Hek munun artınan tımtırs bolorun tüşündü, kişi öltürüü tuuraluu sözdön
da korkunuçtuu tımtırstık, oşonduktan al dem çıgarbay, artına tez kadam
şiltedi. Bir butun etiyattap, tüzük jerge koydu da, az jerden jıgılıp kete
turgansıp, bir buttap çaypalıp barıp, adegende kaptalına, anan ekinçisine
tayandı. Dagı oşondoy ele etiyattık menen, oşentip ele tobokelge salıp, dagı bir
kadam şiltedi, andan kiyin dagı. Akırkı kadamdı şiltegende, butunun astındagı
bir çırpık kırs dep sınıp ketti! Demin çıgarbay, tıñşap kaldı. Eç dabış jok,
tunjuragan jımjırttık. Al çeksiz kubandı. Emi al jış öskön kuuraylardın
ortosuna, özünün murunku joluna tüştü, kemeden beter sekin burulup, andan kiyin
akırın dagı, ıldam dagı çurkap jönödü. Ken çıkkan jerge jetkende, al özün
koopsuz sezip, butu butuna tiybey kaçıp jönödü. Ulam ıldıy tüşüp oturup, al
uelstiktikine jetip bardı. Al kaalganı urguladı, oşol zamat çal menen anın
kileygen eki uulu aynekten başın soroytup karadı.
– Bu emne degen ızı-çuu? Takıldatkan kim? Saga emne kerek, ya?
– Meni kirgizgile, tezireek! Büt aytıp berem!
– Sen özü kimsiñ?
– Heklberri Finn! Tezireek meni koyö bergile!
– Heklberri Finn dep koyöt! Buga eşiktin baarı açıla berçü ısım emes go dep
oyloym, ya! Birok kirgizip koygula, baldar, emne bolgonun ugalı!
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Meni ayttı dey körbögülö, suranam, – kirgenden kiyin Hektin birinçi ele
aytkanı uşul boldu. – Ante körbögülöçü, bolboso meni sözsüz öltüröt! Jesir ayal
maga keede jakşı mamile kılçu, oşon üçün men büt aytıp berem. Siler meni ayttı
debeske ubada berseñer, men büt aytıp berem.
– Kuday ursun, munun ayta turgan bir kebi bar go, bolboso mintpeyt ele, – dep
jiberdi çal. – Ayta ber içiñdegini, jigit, seni eç kim aytpayt.
Bir saamdan kiyin çal menen anın eki uulu jakşı kuraldanıp, mıltıktarın
koldoruna karmap, döbögö çıgıp baratıştı. Alar kuuraydın arasındagı bir taman
joldo buttarının uçu menen dabış çıgarbay jürüp oturuştu. Hek andan narı
alardı koştogon jok. Kileygen taştın arkasına bekinip, tıñşap oturdu. Sürdüü
tımtırstık uzakka sozuldu, andan kiyin bir maalda mıltıktar atılıp, kıykırık
çıgıp kaldı.
Hek özgöçö eç nerseni kütkön jok. Irgıp turup, toodon ıldıy karay butu
jerge tiybey uçup jönödü.

30.Hektin añgemesi
Jekşembi kündün tañı jañıdan supa salganda Hek tırmalap döbögö çıgıp,
uelstik çaldın eşigin sekin çertkiledi. Üydögülör büt uykuda ele, tündögü
topoloñdon kiyin alardıkı kuş uyku bolup kalgan. Terezeden ün uguldu:
– Bul kim?
Hek çoçulagan ünü menen akırın joop berdi:
– Meni kirgizip koygulaçı! Bul men, Hek Finn ele.
– Uşunday ısımdagı adamga künübü, tünübü eşik açık, balam, kire koy!
Bul sözdör tentigen balanın kulagına bir çeti tañgalıştuu, bir çeti
ömüründö ugup körbögöndöy jagımduu çıktı. Aga uşunçalık jakkan sözdördü murda
aga biröö-jarım aytkanın al eç estey albay koydu. Eşik tez açılıp, Hek içkeri
kirdi. Hekke orun berildi da, çal özünün uzun boyluu, jaştarı udaalaş baldarı
menen ıldam kiyine baştadı.
– Emi, balam, sen sak-salamat ekensiñ, açka bolgondursuñ. Tamak kün çıgarı
menen dayar bolot, oşondo ısık tamaktan şam-şum etip alabız, andan kam sanaba!
Men baldarım menen oşol tünü kayra kelip, seni bizdikinde dep oylogom.
– Men ayabay korkup kettim, – dedi Hek. – Anan kaçıp jönödüm. Men tapança
atılganda bir çurkadım deseñiz, üç çakırım joldo eç toktoboy koydum. Azır
kelgenim, bilesizbi, iştin çoo-jayın bileyin dedim. Bügün da tañ zaarda keldim,
sebebi tigi şaytandar ölgön künü dele, alarga jolugup kalbayın dedim.
– A, beçara! Sen tünü menen kıynalgan körünösüñ, birok mına saga nanüştödön
kiyin jata turgan kerebet. Jok, alar ölgön jok, balam, biz oşogo ökünüp turabız. Sen
aytıp bergenden kiyin, biz alardı kaerden kolgo tüşürörübüzdü bilçübüz, butubuzdun
uçu menen basıp, biz alarga on beş kadamday jakın bardık, kuuraydın arasındagı
jol jertölödögüdöy karañgı. Anan ele dal oşondo menin çüçkürgüm kelip ketti!
Joruguñ joldo kalgır! Toktotoyun deym, birok bolbodu. Bolo turgan iş boldu, men
çüçkürüp jiberdim! Tapançamı dayar karmap, aldıda elem. Çüçkürügüm baştalganda
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

tigi akmaktar şıtıratıp, badalga kire kaçıştı. «Atkıla, baldarım! – dep
kıykırıp, men şıbırt çıkkan jerdi atkılap kaldım. Baldarım da atkıladı. Birok
tigiler zamatta jogoldu, şümşüktör, biz da alardın artınan tokoydun narkı çetine
çeyin kuup bardık. Menimçe, alarga ok tiybese kerek. Alar dagı başında birden ok
atıştı, birok bizge eç zıyan keltirgen jok. Alardın dabışı çıkpay kalgandan
kiyin, biz da kuuganıbızdı toktottuk, ıldıy tüşüp, konsteblderdi8 kozgoduk. Alar
toptolup, suunun boyun aralap ketişti, anan tañ atarı menen şerif9 da öz tobu menen
tokoydu bir sıyra añtarıp çıktı. Uuldarım dagı oşondo alar menen jönöştü. Biz al
mitaamdardın öñü-başı jönündö ança-mınça süröttömö alsak, bizge çoñ jardam
bolmok. Aytmakçı, sen karañgıda alardın kanday ekenin dele tüzüktöp körböy
kalgandırsıñ, oşondoybu, balam?
– A-a, jo-ok, men alardı ıldıydan – şaardan beri körüp, akmalap keldim.
– Abdan jakşı! Anda bizge alardı süröttöp berçi, balam, süröttöp ber!
– Biröö bierde birin-ekin körünüp jürgön dülöy, duduk ispan, ekinçisi bolso
kunik, albıragan...
– Boldu, balam, biz alardı taanıp kaldık. Bir künü jesirdin narı jagındagı
tokoydon alarga uçuragam, alar uurdanıp jürgön. Turgula, baldarım, şerifke aytıp
bergile, nanüştönü erteñ menen içesiñer!
Uelstiktin uuldarı daroo jönödü. Alar bölmödön çıgıp baratkanda, Hek tura
kalıp kıykırdı:
– Suranam silerden, alardı kim aytıp bergenin eç kimge aytpagıla! Suranam!
– Meyli, özüñ aytıp kaldıñ, Hek, birok ar bir kılgan işiñ üçün el saga
işenim artat ele go.
– Jo-jok! Ayta körbögülö!
Jigitter çıgıp ketkenden kiyin uelstik çal mintti:
– Alar aytpayt, men da aytpaym, birok emnege sen bilbesin deysiñ?
Hektin aytıp oturgusu kelgen jok, bolgonu al tigil kişilerdin biröösü
tuuraluu ötö köp bilerin, birok oşol bilgeni jönündö tiginin bilip kalbaşın,
eger bilse anı çındap öltürüp koyörun ayttı.
Çal bul sırdı aytpaym dep dagı bir jolu ubada berdi, anan suradı:
– Balam, sen alardın arkasınan kantip añdıp jürdüñ? Alar şektüü
köründübü?
Hek ınanımduu joop tapkança unçukpay kaldı. Anan mınday dedi:
– Bilesizbi, men da özüm oşolordun birimin, kıskası, eldin baarı oşentip
aytat, menin dele aga karşılıgım jok, keede men bu jönündö köp oylonup, kantkende
munu oñdosom dep baş katırıp, köpkö uktay albaym. Ötkön tünü dagı oşenttim. Men
uktay albay koydum, oşentip men tün ortosunda köçönü boylop, oylonup kelatıp,
tigi Sergek jaştar uyumunun traktirinin janındagı kış saktagan jerge jetip,
dagı jakşılap oylonoyunçu dep, dubalga jölönö kaldım. Koş, tak oşoerden tigi
eköö maga jakındap kelatıptır, koltugunda birdemesi bar, men daroo uurdap algan go
dep oylodum. Biröö çılım tartıp, ekinçisi ot suradı, oşentip, alar dal mañdayıma
turup kaldı, anan tamekisinin jarıgınan alardın öñün kördüm. Men tigi uzunu

Tartip saktooçu kişi, polismen.
Politsiya başçısı.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

dülöy jana duduk ispan ekenin, anın ak bakenbardası, közündö malaamı bar ekenin
kördüm, al emi ekinçisi kunik, albıragan şaytan söröy ekenin taanıdım.
– Oşo tamekisinin jarıgında albıraganın körö saldıñbı?
Bul Hekti bir azga mukaktanttı. Anan al ulanttı:
– Jok, bilbeym, birok oşogo okşoştoy köründü.
– Anan alar kete berdi, sen bolso...
– Eerçidim, ooba. Oşenttim. Men emne bolorun köröyün dedim. Alar oşentip
uurdanıp barattı. Men alardı jesirdin tepkiçine çeyin akmalap bardım, anan
karañgıda turup, tigi albıragı jesirge boluşkanın, ispan bolso, jesirdin öñübaşın talkalaym degenin uktum, aytpadımbı men sizge, anan sizdin...
– Emne? Duduk ayttıbı uşunun baarın?
Hek dagı bir çoñ kata ketirdi! Al tigil ispandın kim ekeninen çal kımınday
da şekşibesin dep abdan araket kıldı, birok kançalık tırışkanına karabay,
tilinen jañılıp aldı. Al oñdoogo bir neçe jolu araket kılıp kördü ele, birok
çaldın közdörü aga tigilgende, Hek ulam jañıla berdi. Bir maalda uelstik mintti:
– Balam, menden korkpoy ele koy. Men biröögö dagı senin bir tal çaçıñı
tüşürtpöym. Uktuñbu, men seni korgoym, korgoym debedimbi. Tigi ispan duduk da,
dülöy da emes, sen baykabay anı özüñ aytıp aldıñ, emi anı sen jaşırbay ele koy.
Sen al ispandı bekerinen jaşırgan joksuñ, birdemeni bilesiñ. Emi maga işenip
koy, emne bolgonun toluk ayt. İşen, men seni eç kaçan satpaym.
Hek çaldın tunuk közdörün bir az karap turdu da, anan eñkeyip, kulagına
şıbıradı:
– Al ispan emes ele, indi Jo!
Uelstik oturguçunan selt etip, sekirip ketkendey boldu. Bir azdan kiyin al
mınday dedi:
– Emi baarı tüşünüktüü boldu. Sen jırılgan tanoo menen kesilgen kulak
jönündö aytıp atkanda, men seni jön ele oyunan çıgarıp atat go degem, antkeni ak
juumal kişiler anday öç albayt. Al emi indi! Bu başka masele!
Nanüştö maalında aligi sözün ulap çal jatardan murun uuldarı menen kılgan
işi jönündö, alar çıraktı alıp, kan jokpu dep tepkiçti, anın tegeregin
tekşergenin aytıp berdi. Al jerde eç nerse jok eken, birok bir çoñ tañgak...
– Emne eken?
Eger sözdör çagılgan bolgondo dagı, mınçalık ıldamdıkta Hektin kubarıñkı
erdinen ırgıp çıkmak emes. Anın közdörü alayıp, demi çıkpay, joop kütüp turup
kaldı. Uelstik anı añırayıp tiktedi da, üç, beş, on köz irmem karap turup, anan
joop berdi:
– Uurunun aspaptarı eken. Ya, saga emne boldu?
Hek zorgo dem alıp, birok kubanganınan oturguçtun arkasına çalkaladı.
Uelstik anı tañgala karap, anan bir maalda mınday dedi:
– Ooba, uurunun aspaptarı. Emi jeñildey tüştüñbü? Aga emne mınçalık
çooçuduñ? Biz emneni taptık dep oyloduñ?
Hektin aylası ketti. Ötkür köz karaş aga tigilip karadı. Kerektüü jooptu
taba turgan bir nerse bolgondo, al büt düynösün oşon üçün berip salmak. Oyuna eç
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

nerse kelgen jok. Ötkür köz karaş tereñireek burgulay berdi. Kaydagı bir beymaani
jooptor kelip jattı. Köp oylonuuga ubakıt bolbogonduktan, al üldüröp oozuna
kelgenin ottop saldı:
– Balkim, jekşembi mektebinin kitepteribi dedim.
Beçara Hek uşunçalık kıynalganınan jılmaya albay koydu, antkeni menen çal
katuu katkırıp külüp, denesi butunan başına çeyin solkuldadı, anan mınday külkü
adamdın çöntögündögü akçanı ünömdöy turganın, sebebi darıgerdin esebin
kıskartarın ayttı. Akırında al koşumçaladı:
– Baykuş balam ay! Sen kubarıp-tatarıp, jüdöp kettiñ go. Abalıñ jakşı
emes. Deniñ soo bolboy turat. Olku-solku abalıña tañgalıp da keregi jok. Eçteke
emes, kayra esiñdi jıyasıñ. Es alıp, uykuñdu kandırsañ, menimçe, baarı jayında
bolot.
Hek kıjırlanıp, özünün dödöylügünö, şektüü kooptono berip, tigil jesirdin
üyündögü ukkan sözdörünön ulam traktirden alıp kelingen tañgaktagı kenç boluşu
mümkün degen sırın bilgizip ala jazdaganına özün-özü künöölöp jattı. Birok al
anday oylogon da, daana bilgen da emes, oşondon ulam tigil tabılgan tañgak tuuraluu
kep anın öz baylıgın aldırganday sezilip ketti. Kantkende da al bul bolbogon
okuyaga kubanıp kaldı: aligi tañgak özü oylogon tañgak emesin tak bilip alıp, janı
jay ala tüştü. Büt köñülündögüdöy bolgonsudu: bekitilgen kenç dale tigil ekinçi
jayda saktalsa kerek, tigilerdi bügün ele karmap, kamakka oturguzat, oşondo Tom
eköö eç nerseden korkpoy-ürkpöy, uşul tünü eç toskool-suz ele, ubarasız altındı
alışat.
Alar nanüştönü bütörü menen eşik takıldadı. Hek sekirip turup, keçee tünkü
okuyaga ança-mınça tieşesi barın başkalarga bilgizbeyin dep, bekingeni çurkadı.
Uelstik bir neçe ayım jana mırzalarga, arasında jesir Duglas da bar, eşikti açtı
da, okuya bolgon jerdi körgönü toogo çıgıp kelatkan bir top kişini kördü. Demek,
kabar tarap ketiptir. Uelstik kelgenderge tünkü okuyanı aytıp berüügö majbur boldu.
Ömürün saktap kalgandıgı üçün jesir aga ıraazıçılıgın bildirdi.
– Bu tuuraluu eç kimge ooz açpañız, ayım. Maga jana uuldarıma karaganda,
mümkün, siz aga köbüröök mildettüü dagı bir kişi bar, birok al özünün atın aytuuga
uruksat berbey atat. Al bolbogondo, biz tiyakka barbayt da elek, – dedi çal.
Albette, bul ötö kızıktırdı, az jerden tigil okuyanın özü tuuraluu
unutup kala da jazdaştı, birok kupuya sırın da saktap, uelstik çal meymandarının,
alar arkıluu şaarçanın büt ıntızarlıgın kozgop gana koydu. Bardıgı emne
bolgonun ugup bütköndön kiyin, jesir mınday dedi:
– Men kitep okup jatıp uktap kalıptırmın da, ızı-çuunu ukpay, uktay
beriptirmin. Emnege kelip oygotpoduñar?
– Azırınça zarılçılıgı jok dedik. Tigiler bolor kural-jaraksız baarı bir
kayra kelişpeyt bolçu, anan sizdi oygotup, jürögüñüzdü tüşürüp emne keregi bar
ele? Menin üç negrim üyüñüzdü tünü boyu kaytarıp çıktı. Alar emele kaytıp
kelişti.
El ulam kele berdi, uelstik bolso eki saattan aşık bolgon okuyanı kaytalay
berdi.
Jekşembi mektebinde es aluuga baylanıştuu okuu bolboso da, el baarı bir
erteñ menen çirköögö çoguldu. Dürbölöñ okuya abdan talkuulandı. Eki kılmışker
dale tabıla elek degen kabar dagı jayıldı. Daabattan kiyin sot Tetçerdin zayıbı
jaynagan el menen baratkan Harper ayımdı kuup jetip, anı menen süylöşö ketti:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Menin Bekkim keçke çeyin uktay berebi? Men anı ölö çarçadı go degem.
– Sizdin Bekkibi?
– Ooba, – al çoçup karadı. – Ötkön tünü al silerdikine jatkan jokpu?
– Jok.
Tetçer ayımdın öñü buzula tüşüp, Polli taeje kurdaşı menen koburaşıp,
tak janınan ötüp baratkanda, orundukka oturup kaldı. Polli taeje uçuraştı:
– Salamatsızbı, Tetçer ayım! Salamatsızbı, Harper ayım! Menin tentegimen
dayın jok. Men sezip turam, al ötkön tünü silerdikine, ekööñördün birööñkünö
tünödü körünöt. Emi çirköögö kelgenden korkup turat da. Anın sazayın berbesembi.
Tetçer ayım sekin başın çaykap, ogo beter kubardı.
– Al bizdikinde bolgon jok, –dedi Harper ayım kabatırlanıp. Polli
taejenin öñündö kabatırlanuunun belgisi köründü.
– Jo Harper, sen menin Tomumdu erteñ menen körbödüñbü?
– Jok.
– Sen anı akırkı jolu kaçan kördüñ ele?
Jo estegenge araket kıldı, birok tak aytıp bererine işene algan jok.
Çirköödön çıkkan el toptolo kaldı. Kübür-şıbır küçöp, anan bardıgı kooptono
baştaştı. Çoçulaşıp baldardan suraştı, jaş mugalimderden dagı. Alardın baarı
üygö kaytkanda kemede Tom menen Bekki bar-joguna eç kim köñül burbaptır. Karañgı
kirip kelatkanda eç kimisi biröö-jarım kalıp kaların oyloboptur. Bir jaş jigit
akırında tigiler üñkürdö kalıp kalışpasın dep çoçuladı! Tetçer ayımdın esi oop
kaldı. Polli taeje koldorun tıtmalap bozdop ıylap jiberdi.
Bul okuya oozdon oozgo, topton topko, köçödön köçögö tarap oturup, bir azdan
kiyin koñguroo çuulganduu kagılıp, büt şaar tikesinen tik turdu! Kardiff
toosundagı okuya emi öz maanisin jogotup koydu, uurulardı bardıgı esten çıgardı.
Attar tokuldu, kayıktar kişige toldu, keme jönötüldü. Jarım saat ötpöy ele eki
jüz kişi üñkürgö ketken çoñ jol menen dayranı kaptap ketti.
Kırılıp kalgansıp kün boyu şaarça eensirep, tımtırs bolup kaldı. Köp
ayaldar Polli taeje menen Tetçer ayımga kelip, alardı soorotuu menen
alektenişti. Alar tigilerge koşulup ıylaştı, anısı köp sözgö karaganda
tüzügüröök boldu. Tünü boyu şaarça zarıgıp kabar küttü, birok tañ supa salganda,
bolgonu: «Dagı şam jönötkülö, tamak jönötkülö» degen sözdör jetti. Tetçer ayım
az jerden jindi bolup kete jazdadı. Polli taeje dagı. Sot Tetçer üñkürdön kayrat
aytıp, ümüttöndürgön kattardı jönötüp turdu, birok aları jarıtkan kubanıç dele
alıp kelgen jok.
Uelstik çal tañ atarda büt denesi momgo, ılayga bulganıp, üyünö çarçapçaalıgıp kayttı. Al Hektin eti ısıp, özü jatkırgan töşögündö turbay jatkanın
kördü. Darıgerlerdin baarı üñkürgö ketken, oşonduktan jesir Duglas kelip,
ooruluuga karalaşıp oturgan. Al Hekti kolunan kelişinçe karap jatkanın, sebebi
tigil jakşı balabı, jamanbı, baarı bir kudaydın pendesi ekenin, anan oşol
pendeni karoosuz taştap ketkenden ötkön künöönün joktugun bojurap ayttı. Uelstik
çal Hektin dagı jakşı jaktarı bar ekenin aytkanda, jesir mintti:
– Buga börküñüzdöy işenseñiz bolot. Mında da kudaydın en-tamgası bar. Al eç
kimdi unutpayt. Eç kaçan unutpayt. Al özü jaratkan ar bir pendesin en tamgası
menen belgileyt.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Tüşkö jetpey ele çaalıkkan adamdardın toptoru şaarçaga çogula baştaştı,
birok alduu-küçtüülörü izdegenin ulanta berişti. Ukkan kabarı ele uşul boldu:
üñkürdün murda bir da kişinin butu baspagan burçtarı izildendi, mından narı bir
da burç, bir da jılga kaltırılbastan tintilet, dalisterdin buluñ-burçtarında
keede alıstan ot bülbüldögönü menen karañgı ötkööldördö uçur-uçuru menen çala
ugulgan kıykırık, tapançanın tarsıldaganı çıgıp jatat, sayakatçılar dayıma ele
ötüp jürçü jerdin birindegi askanın betinen şamdın ışı menen çiymelengen
«Bekki jana Tom» degen jazuu tabıldı, andan naragıraaktan şamdın mayı
tamçılagan tasmanın üzümü jatıptır. Tetçer ayım tasmanı taanıp, ıylap jiberdi.
Al baykuş kızınan akırkı estelik bolup uşul kalganın, emi uşunday jaman ölüm
menin ölördün aldında Bekkinin janında bolgon bul tasmadan kımbat al üçün eç
nerse jok ekenin ayttı. Keede üñkürdün tüpkürünön jarıktın bülbüldögön çekiti
körünüp kalat, oşondo jıyırmaday kişi ün jañırtkan ötkööldör menen süyünüp
kıykırıp barışat da, birok kayra köñüldörü çögüp kelişet. Baldar al jakta jok,
tigil jarık bolso izdegenderdiki bolup çıgat.
Dümöktüü üç kün, üç tün ötüp, arıtar saattar sozulup oturup, akırı şaarça
ümütsüz tuñguyukka tüştü. Eç kimdin eç nersege köñülü tartpadı. Takıbalar uyumunun
traktirinde içimdikti jaşıruun satıp jatkanı tuuraluu kabar ugulganda, bul
şaardıktar üçün oydo jok iş bolso da, şaarçadagılar anı kenep da koygon jok.
Akıl-esine kelgende Hek akırın traktirler jönündö kepke kayrılıp, jamandıktan
kupuya çoçulap, özü oorup jatkanda, takıbalar uyumunun traktirinen eç nerse
tabılgan jokpu dep suradı.
– Ooba, tabıldı, – dedi jesir.
Hektin közdörü bakırayıp, töşöktön tura kaldı:
– Emne? Emne bar eken?
– İçimdik bar eken, emi traktirdi jaap salıştı. Jata koy, balam, meni
çoçutup jiberbediñbi!
– Bir ele nerseni maga aytıñızçı, bir ele nerseni, suranam sizden, anı Tom
Soyer taptıbı?
Jesir köz jaşın tögüp berdi.
– Çişş, çişş, balam, çişş. Men saga murun ele aytpadım bele, saga
süylögöngö bolboyt. Sen ayabay, ayabay oorusuñ!
Demek, içimdikten bölök eç nerse tabışbaptır. Eger altın tabılıp kalganda,
ayda ızı-çuu bolmok. Anda kenç dayınsız jogoluptur da, dayınsız! Emne ele bul ayal
ıylap jatat, ya? Anın ıylay turgan emnesi bar ele?
Bul oylor özünün çıtırman joldoru menen Hektin meesinde aylanıp jürdü,
anan oydon çarçap, al uktap kaldı. Jesir özünçö koburandı:
– İ, beçara, uktap kaldı. Tom Soyer taptı deyt. Attiñ ay, Tom Soyerdi
biröö-jarım tapsa, jakşı ele go! Kokuy ay, andaylar köp emes emi, anı tabuuga
ümütü barlardın, izdöögö küç-kubatı jetçülör az ele kalbadıbı!

31.Üñkürdö adaşıp kalıştı

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Emi Tom menen Bekkinin seyilge katışkanına kayrılalı.
Alar kalgan baldar menen birge karañgı dalisterdi aralap, üñkürdün
muruntan ataktuu keremetteri «Meymankana», «İbadatkana», «Alladindin sarayı»
sıyaktuu kızıktuu attarı bar jerlerdi körüp jürüştü. Bir maalda jaşınmak oyunu
baştalıp, Tom menen Bekki kızıgıp oynop oturup, bir az çarçaştı. Andan kiyin
alar şamdarın başınan biyik karmap, askalarga köö menen jazılgan attardın,
sandardın, darekterdin jana uraandardın çırmalgan çiyinderin teriştirip,
iyri-buyru joldor menen ıldıy tüşüştü. Dale tömöndöp, süylöşüp oturup, alar
üñkürdün kırlarındagı eç jazuusuz bölügünö barıp kalgandarın baykabay
kalıştı. Alar özdörünün attarın soroygon tekçege jazıp, dagı narı jılıştı.
Bir maalda alar suunun bir kiçinekey agımına kelişti, al zoodon agıp oturup,
akitaştı kiçineden jey berip, kılımdar boyu saykaldap, katuu taştan Niagaranı 10
tüzüp koygon. Tom al jakka arık denesi menen soymolop kirip, Bekkini
kubandırmakka şarkıratmanı jarık kıldı. Şarkıratmanın artınan al eki
askanın ortosundagı tar teşikten ötüüçü çukul tüşkön tabigıy tepkiçti taap
alıp, oşondon ulam anın tabarman kumarı kozgolup ketti. Bekki anın çakırganına
kelip, alar adaşpas üçün köö menen çiymelep koyup, andan narı izildöögö jönöştü.
Alar bul jolgo tüşüp, anan tigi menen burulup, üñkürdün jer tübündögü sırduu
jaylarına ulam tereñdep kirip, dalis menen bir top jürüştü da, andan kiyin dagı
bir jerdi belgilep, kiyin sırtka çıkkanda kep kıla turganday, eç kim körbögön
tabılganı izdep, belgisiz tarapka buruluştu. Bir jerden alar kenen üñkürdü
tabıştı, üstünön adamdın butu sıyaktuu samsaalagan uzun, jıltırak stalaktitter 11
jaynap turuptur. Eköö kubanıp, tañgalıp, alardı aylanıp ötüştü, eki jaktagı
jaynagan dalisterdin biröösün boylop jogoru çıgıştı. Bul dalis menen jürüp
oturup, kadimki bubak sıñarı jarkıragan kristall töşölgön abdan kooz bulakka
kelişti. Bulak kılımdar boyu suunun tınımsız tamçısınan çogulgan stalaktit
jana stalagmitterden12 jaralgan, tatınakay türküktör süyögön, dubaldarı bar
üñkürdün ortosuna jakın ele. Üñkürdün çokusuna üyülüp, jıbıragan jarganattar
ilinip alışıptır, jarıktan korkkon alardın bir tobu daroo uçup kelip, şamga
çırkıragan boydon asılıp kalıp jatıştı. Tom alardın ıkmaların bilçü,
korkunuçun dagı bilçü. Al Bekkini kolunan alıp, birinçi ele jolukkan daliske
jetelep jönödü. Dal ubagında oşentiptir, sebebi Bekki üñkürdön çıga bererde,
anın kolundagı şamın jarganat kanatı menen kagıp, öçürüp saldı. Jarganattar
alardın artınan köpkö çeyin kuudu, birok baldar astınan ulam çıkkan başka
dalisterge buytap kire kaçıp oturup, akırında bul ajaan kanattuulardan birotolo
kutuluştu. Tom köp ötpöy jer aldındagı köldü taap aldı, köl munarıktap sozulup
jattı, oşondon ulam anın jeegi karañgıda körünbödü. Tomdun köl jeegin
izildegisi keldi, birok adegende bir pas oturup, kiçine es aluunu çeçişti.
Oşondo üñkürdün tunjuragan jımjırttıgı algaçkı jolu baldardın añ-sezimine
suuk kolun saldı.
– Men başında baykabaptırmın, biz köptön beri eç kimdin ünün uga elekpiz
da.
– Özüñ oyloçu, Bekki, biz tereñireek tüşüp kettik, anan dagı biz azır
tündükköbü, tüştükköbü, çıgışkabı je dagı başka jakkabı kançalık uzap
ketkenibizdi bilbeym. Biz alardı bierden uga albaybız.

Niagara – düynödögü eñ çoñ şarkıratmalardın biri. AKŞ menen Kanadanın çeginen akkan Niagara
dayrasında.
Stalaktit – üñkürdün üstündögü salañdagan akitaş.
Stalagmit – üñkürdün astındagı orkoygon akitaş.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Bekki baarın tüşünö baştagansıdı.
– Tom, biz bierde kança ubakıt bolduk, ıya? Kaytsak okşoyt, ee?
– Menimçe, kaytkanıbız oñ. Balkim, oşentkenibiz oñ.
– Sen joldu taba alasıñbı, Tom? Bierde men üçün baarı çırmalıp-çataşıp
ele kalganday boldu.
– Tapkanın go tabam, birok jarganattar bar da. Alar şamdarıbızdı öçürüp
salsa, anda balee bastı. Jür, bölök jol menen basalı, tigilerge jolobosok boldu.
– Meyli. Birok biz adaşıp ketpeybizbi, ya? Anda ötö ele jaman bolot! – dedi
da, kız oşondo emne bolorun elestetip, titirep ketti. Alar bir daliske bagıt alıp,
köpkö unçukpay, ar bir jañı buruluşka köz jügürtüp, alardın arasında taanış jer
körünöbü dep kelatıştı, birok baarı ele beytaanış. Tom ulam Bekkini karagan
sayın, al özün korkpogon öñdüü körsötüp jattı, oşondo Tom şayır süylödü:
– Bardıgı jakşı. Bu bayagı jol emes, birok biz azır aga da jetebiz!
Birok ar bir jañılışınan kiyin Tomdun ümütü ulam azaya berdi, anan bir
maalda kerektüü joldu tabam dep oturup, tobokelge sala berip, oy keldi tarapka
burula baştadı. Al murunkuday ele baarı jakşı dey berdi, birok dilinde çoçulap,
akırı anın ünü «emi bolboy kaldı körünöt» degendey uguldu. Bekki korkup, tırışıp
Tomgo jabışıp aldı da, ıylabaganga araket kıldı, birok jaşı bolboy ele aga berdi.
Akırı al çıdabay ketti:
– Boluptur, jarganat bolso dele tigi jak menen kaytalıçı! Bolboso biz ulam
ele adaşıp atabız.
– Tıñşaçı! – dedi tigil.
Tunjuragan tımtırstık. Jımjırttık uşunçalık bolgonduktan, alar
özdörünün dem algandarınan beri daana uguştu. Tom kıykırdı. Anın kıykırıgın
kaytalagan jañırık een daliste biröönün katkırgan külküsü sıñarı zuuldap kelip,
bir az jetip-jetpey jogolup jattı.
– Ya, koyçu, Tom, ötö korkunuçtuu eken, – dedi Bekki.
– Korkunuçtuu, birok kıykırış kerek, Bekki. Bilesiñbi, alar bizdi ugup
kalışı mümkün, – anan al kayradan kıykırdı.
Mümkün degeni tigi katkırıktan da korkunuçtuu boldu, anısı büt ümüttün
üzülgönün kañkuuladı. Baldar unçukpay turup tıñşaştı, birok eç joop jok. Anan
Tom tez burulup, baçım bastı. Bir pastan kiyin anın alagdı bolup kalganınan Bekki
dagı bir nerse bolgonun tüşündü: tigil artka karay joldu taba albay jatat.
– İ-iy, Tom, sen eç belgi koygon emes turbaysıñbı!
– Bekki, men akmaktık kılıptırmın! Uşunday akmaktık kılıptırmın! Men
kaytıp keleribizdi oylobopturmun da. Kaşaygırdıkı dese, emi men joldu taba
albaym. Büt çataştı.
– Tom, Tom, biz adaştık, biz adaştık! Bul korkunuçtuu jerden eç kaçan çıga
albaybız. Emnege tigilerden bölünüp kettik eken!
Bekki jerge oturup alıp, bozdop ıylap jiberdi ele, anı ölüp kalabı je
meesinen aynıp ketebi dep Tom şaşkalaktadı. Bala kızdın janına oturup, anı
kuçaktadı, kız jüzün anın kökürögünö takap alıp, korkup jatkanın, argasız
ökünüçün körgözüp, tigige jabışıp aldı, alıstagı jañırık anın aytkanın
şıldıñdagansıp, katkırıkka aylandı. Tom anı sabır kıl, ümütüñü üzbö dep
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

soorottu, kız bolso, oşenteyin ele dese da kolunan kelbestigin ayttı. Tom anı uşul
oor kırdaalga jetkirgeni üçün özün jemelep, uruşa baştadı ele, anısı jakşı
natıyja berdi. Kız ümüttü üzbögöngö araket kılıp köröyün dedi da, öydö turup,
kayakka deseñ, artıñan eerçiyin, bolgonu sen janagınday sözdördü aytpasañ boldu
dedi. Antkeni sen menden aşık künöölüü emessiñ, dedi al.
Oşentip, alar maksatsız, jön ele boljoldop, jolun ulantıştı, alardın
bolgon aylası ele – alga jıla beriş kerek bolçu, toktoboston jıla berüü kerek ele.
Bir paska bolso da, alardın ümütü kayra jandandı – ümüttönö turgan bir nerse
tapkandıktan emes, jön ele jaştık, kederi ali kete elektik menen, anın tabiyatı
oşondoy bolot emespi.
Bir azdan kiyin Tom Bekkinin şamın alıp, öçürüp saldı. Bul saramjaldık
üçün dep kañkuuladı. Köp sözdün keregi jok bolçu. Bekki tüşündü, anın ümütü
kayradan öçtü. Al bilet, Tomdun çöntögündö dagı bir bütün şam, çala küygön dagı üçöö
je törtöö bar, birok baarı bir ünömdöş kerek.
Bara-bara alardın çarçaganı sezile baştadı. Baldar aga moyun sungan jok,
antkeni ubakıt uşunçalık baaluu bolup turganda, es aluu jönündö oyloonun özü
korkunuçtuu nerse ele. Jıla beriş kerek, kayakka bolso dagı, kaysı bagıtta bolso
dagı jıla beriş kerek, oşondo alar iygilikke jakındap, anın akıbeti kaytat. Al
emi oturup alış ölümdü çakırganga barabar, özdörünün ömürün kıskartkanga
barabar.
Akırında Bekkinin buttarı alsırap, andan narı kadam şiltöögö çaması
kelbey kaldı. Al oturdu. Tom da es alganı janına oturdu, anan alar üyün, al jaktagı
dostorun, jıluu töşögün, eñ negizgisi jarıktı kep kılıştı! Bekki kayra ıylap
kirdi, Tom bolso kantkende aga jagdaydı jeñildetüü jolun tabarın oyloogo
arakettendi, birok soorotkon sözün ulam kaytalay bergendikten, anısı öz taasirin
jogotup, emi şıldıñ katarı ugulgansıdı. Katuu çarçagandıktan Bekki ürgülöp,
közdörü ilinip ketti. Tom oşogo kubandı. Al kızdın azıñkı öñün karap oturup,
jakşı tüştün taasirinen anın jüzü kayra nurdanıp, kadimkisindey bolup
baratkanın kördü. Anan bara-bara öñü jılmayıp, oşol boydon saktalıp kala berdi.
Nurduu jüzü kandaydır bir beygamdıktı alıp kelip, Tomdun janı jay aldı.
Oşondo anın kıyalı ötkön kündörünö zakımdap eskerüülördü karay alıp uçup
jönödü. Al tereñ oygo batıp oturganda, Bekki sekin külüp, közün açtı, birok külküsü
bir pasta öçüp, anın ordun oor üşkürük eeledi.
– İ-iy, kantip uktap kettim eken! Men eç kaçan, eç kaçan oygonboy koysom,
jakşı bolmok! Jok! Jok, men antpeym, Tom! Antip karabaçı! Mından kiyin antip
aytpaym!
– Uktaganıña süyündüm, Bekki. Sen azır es alıp kaldıñ, emi biz çıga turgan
joldu tababız.
– Araket kılalı, Tom. Birok men tüşümdö uşunçalık ukmuş ölkönü kördüm
deysiñ. Menimçe, biz oşoyakka baratabız.
– Mümkün, baratabız, mümkün, jok. Köñülüñdü aç, Bekki, anan araket kılıp
körölü.
Alar ordunan turup, alga karay jönöştü, kol karmaşıp, birok ümüt jok ele.
Alar üñkürdö kança ubaktan beri jürgönün sanap kirdi, alardın baamında kündör
menen aptalar ötüp ketkensidi. Birok anday boluşu mümkün emes, antkeni alardın
şamı dale tügönö elek. Andan beri uzak möönöt öttü, kança ekenin alar bilbeyt. Tom
akırın basıp, suu tamçılaganın tıñşaş kerek, bulak taap kalışıbız mümkün dedi.
Alar bulaktı tez ele tabıştı, Tom dagı es alalı dedi. Eköö teñ ölösö çarçadı,
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

birok Bekki dagı bir pas baskanga jaray turganın ayttı. Tomdun karşı bolgonu anı
tañgaldırdı. Al tüşünböy kaldı. Alar oturdu, Tom özünün şamın tuşundagı
dubalga ılay menen çaptap koydu. Alardı oy bastı, köpkö çeyin eç nerse süylöngön
jok. Anan Bekki jımjırttıktı buzdu:
– Tom, kardım ayabay açtı!
Tom çöntögünön bir nerseni alıp çıktı.
– Bul esiñdebi? – dedi al.
Bekki jılmayımış boldu.
– Bul bizdin üylönüü toy tokoçubuz, Tom.
– Ooba, bolgonu al togolok emes, birok bolgonu uşu.
– Men seyilde munu kiyin eskerüü üçün jazdıktın astına bekitip koygom.
Çoñ kişiler üylönüü toy tokoçun oşentet go, birok bul biz üçün...
Kız sözün jarımınan toktottu. Tom tokoçtu sındırdı, Bekki anı ışkıluu
jedi, Tom öz ülüşün çetinen gana tiştedi. Toydu ayaktaganga muzdak suu da kenen
bolçu. Bir azdan kiyin Bekki joldu ulantuunu sunuştadı ele, Tom bir paska
unçukpay kaldı. Anan al ün kattı:
– Bekki, men saga birdeme aytsam, kabıl alasıñbı?
Bekkinin öñü kubarıp ketti, birok al makul boldu.
– Anda, Bekki, biz uşul içüügö suu bar jerde kalalı. Bul kiçinekey şam
bizdin akırkı şamıbız.
Bekki köz jaşına küçün çıgarıp, ulup-uñşup ıylap kirdi. Tom anı mümkün
boluşunça soorottu ele, birok anısı ança jardam bergen jok. Akırında, Bekki
kayrıldı:
– Tom!
– İ-i, Bekki?
– Alar bizdi joktop, anan izdeyt boluş kerek!
– Ooba. Albette, izdeyt.
– Balkim, alar azır bizdi izdep jürüşköndür, Tom!
– Menimçe, oşondoy bolso kerek. Oşondoy ele bolso kerek.
– Kaçan alar bizdi joktoşot boldu eken, Tom?
– Kemege kayra barganda dep oyloym.
– Tom, anda karañgı kirip kalat da. Alar bizdin jogubuzdu baykayt deysiñbi?
– Bilbeym. Jok ele degende, apañ seni tigiler üygö jetkende joktoyt.
Çoçup ketken Bekkinin öñünön Tom esine kele kalıp, çoñ kata ketirgenin
tüşündü. Bekkini al künü keçinde üyündö kütmök emes! Baldar tımtırs bolup,
oylonup kalıştı. Bir pastan kiyin Bekkinin kayradan kaygırganınan ulam, Tom
anın oyuna kelgen nerse tigige da kelgenin tüşündü: Harper ayımdıkına Bekkinin
tünöbögönün Tetçer ayım bilgençe, jekşembinin jarım künü ötüp ketet.
Baldar közdörün kiçinekey sınık şamga tigip, anın jay jana ayöosuz erip
baratkanın karap, akırında jarım karış biligi gana kalganın kördü, kibiregen ot
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jalındap, anan bülbüldöp barıp, tütünü üldüröp oturup, uçunda bir az karmalıp,
akırı tolugu menen karañgılık öküm sürdü.
Tomdun kuçagında ıylap jatkanın Bekki sezgenge çeyin kança ubakıt ötkönün
eç kim ayta albayt. Eköönün tüşüngönü alar oşol uzak mezgildin aralıgında köpkö
uykunun kuçagında nes bolup jatıp, anan özdörünün azap-kordugun gana sezip, kayra
esine kelişti. Tom azır jekşembi boluşu kerek, je mümkün, düyşömbü dep
boljodu. Al Bekkini söz menen alaksıtuuga araket kıldı, birok tiginin kaygısı
uşunçalık küçtüü ele, bardık ümütü üzülgön bolçu. Tom alardı emgiçe joktoşup,
sözsüz izdöö baştalgan boluşu kerek dedi. Mümkün, kıykırıp körsö, biröö jarım
kelip kalar. Al kıykırıp kördü, birok karañgıda alıstan kaytkan jañırık
uşunçalık korkunuçtuu bolgonduktan, al başka kıykırganın toktottu.
Ubakıt ötö berdi, açkalık tutkundardı kayradan kıynap kirdi. Alar Tomdun
toy tokoçunan kalgan jarımısın bölüp jeşti. Birok alar murunkudan da açka
bolgondorun sezişti. Bir sındırım tamak alardın ışkısın gana kozgodu.
Bir maalda Tom:
– Çiş-ş! – dedi. – Uktuñbu?
Eköö dem çıgarbay, tıñşap kalıştı. Alıstan bolor-bolbos kıykırıkka
okşogon bir dobuş uguldu. Tom daroo ele joop berip, Bekkini kolunan aldı da, oşol
taraptı karay sıypalap jönödü. Bir maalda al dagı tıñşadı, ün dagı uguldu, kiçine
jakınıraaktan daana uguldu.
– Bul oşolor! – dedi Tom. – Alar kelatat! Jür, Bekki, emi bardıgı jakşı
bolot!
Jogolgondordun kubanıçı çeksiz bolçu. Antkeni menen alar jay basıştı,
sebebi çuñkurlar deerlik bardık jerde bar bolçu, andıktan etiyat boluş kerek ele.
Bir azdan kiyin ele alar bir çuñkurga takalıp, toktoogo argasız boluştu. Anın
tereñdigi, mümkün, üç kadamdır, mümkün, jüzdür, – kanday bolso dagı anı aylanıp
ötüü mümkün emes ele. Tom kömkörösünön jatıp, alı jetişinçe eñkeydi. Tübü
körünböyt. Alar ordunda turup izdegender kelgençe kütüşü kerek. Alar tıñşadı:
alıstagı kıykırıktar ulam alıstap baratkan öñdüü. Bir ookumdan kiyin je dagı
bir pastan kiyin tigiler birotolo ketip kalıştı. Jüröktü zardatkan azap boldu go
bul! Tom ünü bütkönçö kıykırdı, birok paydasız. Al Bekkini ümüttöndürüp süylöp
jattı, oşentip tınçsızdanıp kütüü maalı da büttü, dobuş kayra ugulbay kaldı.
Baldar eptep tırmışıp oturup, kayra bulakka jetişti. Ubakıt uzakka sozuldu,
alar kayradan uktap, kayradan kaygırıp, kardı açıp oygonuştu. Tomdun boljolunda,
bügün şeyşembi boluş kerek. Bir oy anın esine kılt etti. Jaka belde tuş tarapka
ketken dalister bar. Bekerçilikte oor mezgildin salmagına basılbay, oşolordun birin
kıdırıp kelgen oñ emespi. Al çöntögünön batperektin jibin alıp çıgıp, urçukka
bayladı da, Bekki menen jolgo çıktı. Tom jipti çubap, taştı sıypalap, aldında
barattı. Jıyırma kadamday attaganda, dalistin uçu jarga barıp takaldı. Tom çögölöy
kalıp, kolun iride astına, anan mümkün boluşunça burçtun artına sundu, oñ tarapka
dagı kiçine sunayın degende, jıyırma ele kadamday jerden, askanın arkasınan şam
kötörgön biröönün kolu köründü! Tom süyünüp ketip kıykırıp jiberdi ele, bir maalda
oşol koldun artınan çıga kalgan karaan... indi Jonuku eken! Tom ordunan jıla albay,
şaldayıp turup kaldı. Anan ispandın kaçıp baratkanın, közdön kayım jogolgonun
körüp, Tom abdan süyünüp ketti. İndi Jo anın ünün taanıp, sotto kübö bolgonu üçün
kelip öltürbögönünö Tom tañırkadı. Kıyazı, jañırık anın ünün özgörtüp koydu
körünöt. Kümön jok, oşentti okşoyt degen işenimde kaldı Tom. Korkunuç denesinin ar
bir bulçuñun alsırattı. Eger anın bulakka kayra bargança küçü jetse, al oşol jerden
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jılbayt, antkeni indi Jogo kayradan jolugup kalışı mümkün dep oylodu al. Al kimdi
körgönün Bekkige aytuudan saktandı. Jön ele tobokelge salıp kıykırdım dep koydu.
Birok açkalıgı menen azaptarı janagıday korkup kaçkandan da küçtüürök
boldu. Bulak boyundagı bayagı ele tunjuragan kütüü, bayagı ele alsıratkan uyku
köñüldörün çöktürdü. Baldar kardı açıp kıynalganınan oygonuştu. Tomdun oylogonu
ele: şarşembibi je beyşembibi, mümkün, juma je işembi bolbosun, akırı aga
alardı izdegenin toktotup koygondoy sezildi. Al dagı bir dalisti kıdırıp çıkmak
boldu. Bul jolu al indi Jo je bölök kanday korkunuç bolso dagı tobokelge saldı.
Birok Bekki abdan alsırap kalgan ele. Anın köñülü kaygıga batıp, anı kayra
kötörüügö eç bolboy kalgan. Emi kız kaysı jerde jatsa, oşol jerde ölö turgan boldu,
al özünün ölörünö az kaldı dedi. Eger kaalasa, al Tomgo jip menen dalisterdi kıdıra
bergenge uruksat berdi. Bolgonu tezireek kayra kelip, süylöşüp turuşun surandı,
anan al eñ oor akıbalga jetkende, janında bolup, bardıgı bütkönçö kolunan karmap
turuşuna ubadasın aldı.
Tom anı ööp, kekirtegi buulup turup, üñkürdün oozun taap kalarına je alardı
izdegenderge joluguuga dagı işenim bar dedi. Anan al açkasınan zorgo kıymıldap,
ölüm jakındap kalganına arman kılıp, jipti koluna algan boydon jol izdep tört
ayaktap jörmölöp jönödü.

32.Alar kutkarıldı
Şeyşembide tüş oop, emi küügüm kirdi. Sent-Pitersburg şaarçası dale
kaygıda bolçu. Jogolgon baldar tabılgan jok. Jamaat alar üçün çirköödö sıyınıp
jattı, köptögön jeke tabınuuçular jan-dilinen jalındı, birok üñkürdön jarıtkan
jakşı kabar kelbedi. İzdegenderdin köpçülügü tüñülüp, baldar emi tabılbay kaldı
go dep, öz tiriçiligine kaytıştı. Tetçer ayım katuu oorup, üstökkö-bostok jöölüy
berdi. Anın kızın çakırıp, jazdıktan başın kötörgönün, bir topko çeyin tıñşap
turup, anan kayradan ontop, başın kayra jazdıkka koygonun karap turuu ötö
keyiştüü körünüş deşti el. Polli taeje da kaygıga batıp, buurul çaçı birotolo
agara tüştü. Şaarça şeyşembi kündün keçinde kaygırıp, jetimsirep, uykuga
kirgen.
Tün jarımınan oop kalganda şaarçanın koñgurooloru tınımsız katuu
çalındı, anan bir maalda köçö çala-bula kiyingen elge tolup, tigiler kıykıra
baştaştı: «Turgula! Turgula! Alar tabıldı! Alar tabıldı!» Kalay kömöç kazan
menen surnaylar ızı-çuunu küçötüp, jıyılgan el suunu karay jönöştü. Joldon üstü
açık çıgırıkka Tom menen Bekkini salıp, jabalaktap kıykırıp kelatkan
kişilerdi tosup alıştı. Alardı tuş tarabınan kurçap, uraalap, üylörünö
ukmuştay saltanat menen çoñ köçö arkıluu uzatıştı.
Şaarça jarıkka toldu. Bul tünü eç kim uktagan jok. Uşul tün çakan şaarçada
eç kaçan kaytalanbas uluu tün boldu. Algaçkı jarım saattın içinde şaarçanın
turgundarı Tetçer sottun üyünö çuurup kirip, tabılgandardı kuçaktap ööp, Tetçer
ayımdın kolun kısıp jatıştı. Al bir nerseni aytmak bolup, darameti jetpey,
sırtka çurkap çıgıp, köz jaşın köldötüp jiberip attı.
Polli taeje kubanıçka bölöndü, Tetçer ayım dele oşogo jakındagansıdı.
Antkeni menen eger üñkürgö jönötülgön kişi bul kubanıçtuu kabardı anın
jubayına tezireek jetkirgende, anın dele kubanıçı toluk bolmok. Tom divanda
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

jatıp, anı tegerektegen ıntızar ugarmandarına özünün ukmuştay okuyaların aytıp
berdi, birok al kızıktuu boluşu üçün okuyaga ança-mınça kalptı da koşup jiberdi.
Al bayanın kantip Bekkini taştap koyup, üñkürdün oozun izdegeni ketkeni, anan
kantip jibi jetken eki ötkööldü aralaganı, anan jibin çoyup oturup, üçünçü
ötköölgö barganı, anan artına kayrıla bererde, aldınan kündüzgü nurga okşoş bir
nerse jarkıray tüşkönü, anan jibin taştay koyup, tigil jakka jörmölöp, ötö
baştaganı, kantip başı menen iyinderin sırtka çıgarıp karasa, keñ Missisipinin
tolkundarı köz aldında jaykalıp jatkanı menen jıyıntıktadı. Oşondo tün
bolgondo, al kündüzgü nurdun jarıgın körböyt da, dalis menen aralap barbayt da
bolçu. Al kantip Bekkige kaytıp kelip, kubanıçtuu kabardı aytkanın, anda kız buga
okşogon mayda-barat kep menen anı kıynabaşın suranganın, antkeni al çarçap,
jakında ölörünö közü jetip kalganın, kerek bolso, kız emes özü da oşondoy bolorun
sezip turganın bojurap berdi. Al kantip kızdı soorotup, anı eptep
ümüttöndürgönün, kantip nuru tögülgön kögüş tak közgö uçuraganda, kız ölö
süyüngönün, kantip jılçıktan özü çıgıp, anan Bekkige jardamdaşkanın, kantip
eköö jeekte oturup, süyüngöndörünön ıylaganın, kantip alardın janınan bir
kişiler kayık menen ötüp baratkanda, alardı çakırıp, anan alar üñkürdön emele
çıgıp, ölgüdöy açka ekenderin aytkanın, kantip tigil kayıktagı kişiler adegende
alardın obu jok bayanına işenbey koyuşkanın, sebebi dayranı boylop otursa, üñkür
bul jerden beş çakırım öydödö ekenin, anan kantip tigiler alardı kayıkka salıp,
bir üygö alıp barıp, al jerge toktop, kursagın toyguzup, eki-üç saat es aldırıp,
oşondo gana karañgı kirgende, üylörünö jetkirgenin körkömdöp kep kurup berdi.
Tañ atarda gana Tetçer sot menen eki-üç jardamçısın artınan çubalgan jip
arkıluu üñkürdön taap, alarga kubanıçtuu jañılıktı aytıştı.
Tom menen Bekki jakın arada baykaganday, tigil üç kün jana üç tün üñkürdö
adaşıp jürgöndör, açka bolgondoru alarga oñoy-oltoñ iş emes eken. Alar şarşembi
menen beyşembi kündörü ayabay çarçap, çaalıgıp, turbay töşöktö jatıştı. Tom
beyşembide bir az turumuş boldu, juma künü şaarçaga çıgıp, işembide kadimkidey
oñolup kaldı. Birok Bekki jekşembige çeyin öz bölmösünön çıkkan jok, anın öñü
katuu oorudan jañı ayıkkansıp köründü.
Hektin ooruganı jönündö ugup, Tom juma künü aga jolukkanı bardı, birok al
jatkan bölmögö kirgizbey koyuştu. İşembi menen jekşembi kündörü dagı al kire
albadı. Oşondon kiyin gana anı Hekke kün sayın kirgize baştaştı, birok özünün
okuyaların aytpay, Hekti kapalandıra turgan kepterdi kozgoboy otursun dep
eskertişti. Büt aytkanday kılıp jatabı dep, anın janında jesir Duglas koşo
jürdü. Tom Kardiff toosundagı okuyalardı üydön ukkan, oşondoy ele «albıragan
kişinin» ölügü akırı pristandın janınan dayradan tabılganın bilçü: balkim, al
kaçkanga araket kılganda çögüp ketkendir.
Üñkürdön çıkkan soñ jarım aydan kiyin Tom birotolo oñolup, kan kızıta
turgan kepke dayar bolup Hek menen körüşkönü jönödü. Tomdun Hekti kızıktırar
jañılıktarı bar bolçu. Tetçer sottun üyü anın jolunda ele, al Bekkini körüp
ketkeni toktodu. Sot menen anın ayrım dos-toru Tomdu kepke çakırıp, alardın
biröö andan kayradan üñkürgö bargandı kaalayt beleñ dep tamaşalap suradı. Tom,
özünün oyu boyunça, buga karşı emes ekenin ayttı. Sot mintti:
– Ko-oş, saga okşogondor dagı bar, Tom. Buga eç şek jok. Birok biz aga karşı
çara kördük. Mından narı al üñkürdö bir da kişi adaşpayt.
– Emnege?

Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Antkeni mından eki apta murun men tunuke menen kaptalgan çoñ
kaalga jasatıp, anı üç kulpu menen bekittirip salgam, anan açkıçtarın alıp
koygom.
Tom kagazday kubarıp ketti.
– Emne boldu, balam? Biröö-jarım, bol, tezireek! Suu alıp kelgile!
Suu alıp kelişti da, Tomdun betine çaçıştı.
– Mına emi oñolduñ. Saga emne boldu, Tom?
– Sot mırza, üñkürdö indi Jo bar!

33.Tabılgan kenç
Bir pastın içinde bul kabar jeldey tarap, kişi tolo ondogon kayık Mak
Dugaldın üñkürün közdöy süzüp barattı, alardı eerçip jürgünçülör şıkalgan çakan
keme dagı jönödü. Tom Soyer Tetçer sot menen koşo bir kayıkta oturdu.
Üñkürdün kaalgasın açkanda, küñürt tunarıkta bardıgının köz aldına
kaygıluu körünüş tartıldı. İndi Jo, sırt jaktagı, boştonduktagı jarık, keremet
düynögö közün tigip, eşiktin jılçıgına kömkörösünön jabışıp ölüp kalıptır.
Tomdun booru açıp ketti, sebebi bul beçaranın körgöndörün al dagı öz başınan
ötkörbödü bele. Al ayap ketti, birok antkeni menen jeñildey tüşüp, erkindik jana
koopsuzduk sezimine bölönüp, tigil sotto kankor argındı künöölöp süylögöndön
kiyin korkunuç anı kanday kıynap jürgönün mına bügün çındap tüşündü.
İndi Jonun kanjarı teñ bölünüp, janında jatıptır. Eşiktin ıldıykı
kalıñ taktası kertilip-kesilip kalıptır, indi ayabay ele araket kılgan körünöt.
Birok al beker ubara boluptur, antkeni tış taraptagı paydubal bolup turgan aska
taştı indi eç nerse kıla albaptır, bolgonu kanjarı sınıptır. Paydubal jok
bolgondo dele meeneti talaaga ketmek eken, antkeni indi Jo ıldıykı taktanı jonup
bütköndö dele, baarı bir eşiktin aldınan çıga albayt bolçu. Anı al bilgen,
oşonduktan kıynalgan janın bir araket menen alaksıtkısı kelip, eptep ubakıt
ötkörüş üçün gana kıymıldap, taktanı jonso kerek. Üñkürdün jılgalarında dayıma
sayakatçılar ırgıtıp ketken beş-altı şamdın kaldıktarı jatçu, birok emi alar
jok eken. Kamalgan indi alardı taap, aymap salıptır. Anan dagı aylası ketip, bireki jarganattı karmaptır da, alardı da jep salıptır, bolgonu tırmaktarı jatat.
Şorduu beçara açkadan ölüptür. Kire berişke jakın jerde üstündögü stalaktitten
kılımdap tamçılagan suudan jaralgan stalagmit orkoyup turat. Tutkun stalagmittin
uçun talkalap, anı taş menen kadap koygon eken. Saattın jadatkır ar bir üç jolu
tıkıldaganı menen jıyırma tört saatta bir çoñ kaşık asıl tamçı çogula turgan al
taşka kiçinekey çuñkur oyup alıptır. Al tamçılar piramidalar kurulup jatkanda
dele, Troya oyron bolgondo dele, Rim negizdelip jatkanda dele, İsa paygambardı
krestke kerip koygondo dele, baskınçı Vilgelm Britaniya imperiyasın tüzüp
jatkanda dele, Kolumb deñizde süzüp baratkanda dele, Leysingtondogu salgılaşuu
jañılık bolup turganda dele tamçılap turgan. Emi dele al tamçılap turat.
Bulardın baarı bügünkü kün tarıhtın tüştön oogan maalına, majaranın (ötkön
mezgildin) küügümünö, andan narı birotolo belgisizdiktin karañgı tününö çögüp
ketkençe tamçılay beret. Bardık nersenin öz maksatı menen ozuypası barbı? Uşul
tamçı beş miñ jıldan beri talıkpay, bul bir pendenin suusunun kandırganga
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

saktalıp, tamçılap turdubu? Dagı on miñ jıldan kiyin al emki biröönün
zarılçılıgına jarap berer beken? Baarı bir. Baykuş argın asıl tamçını çogultuş
üçün taştı oygonunan köp jıl öttü, birok Mak Dugaldın üñküründögü keremetterge
suktanganı kelgen sayakatçı közdörün uzakka uşul kunarluu taşka, oşol jay çogulup
jatkan tamçıga tigip turat. İndi Jonun kesesi üñkürdögü keremetterdin içinen
birinçi orunda turat. Jada kalsa, «Alladindin ak sarayı» dagı aga teñ kele albayt.
İndi Jonu üñkürdün kire berişine kömüştü. Kömgönü el kayıkçan, arabaçan,
jeti çakırım alıstıktagı şaarlardan, çarbalardan jana kıştaktardan keldi, alar
baldarın jana ar kanday azıktarın koşo kötörünüp algan. Alar kiyinçereek kep
kılganday, ölüktü kömgönü anın darga asılganın körgöndöy ele tabaların kandırdı.
Bul söök koyuu dagı bir küç alıp kelatkan işke kedergi boldu – indi Jonu
keçirüü tuuraluu gubernatordun naamına arızdı toktotup koydu. Arızga dalay
koldor koyulup, köz jaşına, jalınduu sözdörgö tolo çoguluştar bolup, ıyçı
ayaldardın komiteti kara kiyinip alıp, bozdop ıylap gubernatordu kurçamak da, anı
ırayımduu eşek bolup, öz mildetin unutuuga çakırıp jalınmak. İndi Jo
şaarçanın beş jaranın öltürgön deşet, birok anın emnesi bar eken? Eger al
şaytandın özü bolgon künü da keçirüü tuuraluu arızga kol koyup, köz jaşın tögüp
gubernatorgo jaldıraganga dayar zampar kişiler jaynap tabılmak, antkeni alardın
köz jaşı kirpiginin uçunda bolot emespi.
Ölük koyulgan kündün ertesi maanilüü nerse tuuraluu süylöşkönü Tom Hekti eç
kim jok jerge eerçitip bardı. Tomdun joruktarı tuuraluu Hek uelstik çal menen
jesir Duglastan ukkan, birok Tom Hekke dagı bir nerselerdi uga elegin, al bilbegen
dagı bir nerse bar ekenin aytıp, oşol tuuraluu süylöşüş kerek dedi. Hektin öñü
kaygıluu bolo tüştü. Al mintti:
– Emne ekenin bilem. Sen ekinçi sıyıntka bargansıñ da, tuurabı? Anan
içimdikten bölök eçteke tappay koygonsuñ. Bu sen ekeniñi maga eç kim aytkan emes,
birok içimdik jönündö ugarım menen sen ekeniñi bilgem, akçanı tabalbaganıñı
daroo ele tüşüngöm, bolboso bölökkö aytpasañ da, maga eptep bir kabar berbeyt beleñ.
Tom, menin al akçanı tabarıbızga eç közüm jetçü emes.
– E, Hek, men traktirdin eesine bul jönündö eç kaçan aytkan emesmin. Bilesiñ
go, işembide biz seyilge ketkende, traktir tatınakay ele bolçu. Oşo tünü sen
kaytarıp kalganıñ esiñdebi?
– Ooba da! Emnegedir andan beri bir jıl ötköndöy sezilet. Bul men indi
Jonun artınan akmalap, jesirdin üyünö eerçip bargan tünü bolgon da.
– Anı sen añdıdıñ bele?
– Ooba, birok sen oozuñu jaap jür. Menimçe, indi Jonun dostoru kalgan
çıgar, alardın maga jini kelip, bir jamandık kılıp koybosun. Men bolbogondo,
emgiçe al Tehaska kaçıp ketmek.
Anan Hek Tomgo uelstik çaldan çala ukkan okuyanı büt jaltaktap aytıp berdi.
– Mınakey, – dedi Hek, kayradan başkı maselege kayrılıp. – Ekinçi
sıyınttan içimdikti kim alıp ketken bolso, akçanı da oşol aldı. Kanday bolgon
künü dagı, men birdemeni tak bilem, Tom, biz üçün al akçanın emi dayını jok!
– Hek, al akça ekinçi sıyıntta degele bolgon emes!
– Emne? – Hek joldoşunun betin tigile karadı. – Tom, sen al akçanın izine
kayra tüştüñbü?
– Hek, akça üñkürdö jatat?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Hektin közdörü jalınday tüştü.
– Dagı bir aytçı, Tom!
– Akça üñkürdö deym!
– Tom, ölüp keteyin deçi? Bu tamaşañbı je çınbı?
– Çın, Hek. Men ömürümdö eç kaçan aytpagan çındık. Meni menen tiyakka
barıp, anı alıp çıkkanga jardam beresiñbi?
– Berbey anan! Bolgonu aerge közübüz jetip, adaşpay barsak, makulmun.
– Hek, biz al işti düynödö bir da kıyınçılıgı jok bütüröbüz.
– Abdan jakşı! Senin akça oşoyakta dep oyloşuña emne...
– Hek, biz aerge jetip alalıçı! Eger biz anı tappasak, men saga dobulbasımdı
berem, bolgon nersemdi büt berem! Berem, ölüp keteyin!
– Abdan jakşı, süylöştük. Kaçan dediñ?
– Azır dele, kaalasañ. Küçüñ jetebi?
– Üñkür ötö alıs emespi? Jañı ele kiçineden basa baştadım, turganıma üçtört kün ele boldu, bir çakırımdan aşık basa albaym. Ay, uşu jete albaym go!
– Eger el jürgön jolgo tüşsök, anda beş çakırım bolot, Hek, birok dagı bir
ittey kıska jol bar, anı menden bölök eç kim bilbeyt. Hek, men seni tüz ele oşoyakka
kayık menen jetkirem. Özüm suuga türtüp çıgıp, jetkende özüm tartıp çıgarıp
koyöm. Senin aga koluñ dagı tiybeyt.
– Anda emese azır ele kettik, Tom.
– Abdan jakşı. Bizge birtike nan menen et kerek, kanjalarıbızdı da alabız,
kiçinereek bir-eki kap, batperektin jibinen eki-üçtü, anan janagı kükürt şireñke
degen nemeden alabız. Saga aytayınbı, men uşulardı janımda bolup kalsa eken dep
neçen iret tilebedimbi.
Tüştön bir az oogondo, baldar bir jakka ketken jarandardın birinin
kayıgın jaldap, oşol zamat jolgo çıgıştı. «Añıraygan üñkürdön» bir neçe
çakırım ıldıylaganda, Tom mınday dedi:
– Tee tiyaktagı jardı kördüñbü, ıldıy karay añıraygan üñkürgö çeyin bir
öñçöy, tam da jok, otun koroosu da jok, tokoyloru da bir kalıpta. Birok sen tigi
köçüp turgan jerdegi ak taktı kördüñbü? Ooba, al menin belgilerimin biri. Emi
jeekke barabız.
Alar jerge tüştü.
– Emi, Hek, biz turgan jerden üñkürdün oozuna çeyin kayırmagıñ menen ele
jetseñ bolot. Koluñan kelse, taap körçü anı.
Hek tegerekti büt añtarıp çıktı, birok eç nerse taba albadı, Tom maktanıp
kalıñ kuuraydın arasına basıp bardı da, körsöttü:
– Mınakey! Karaçı, Hek, bu degen aymaktagı eñ oñtoyluu teşik. Sen oozuñdu
bek karmaşıñ kerek. Menin karakçı bolgum kelip jürbödü bele, birok, men bilgem,
bizge mına uşunday jer kerek, kıyın kezeñde kaçıp kelgenge da ıñgayluu. Emi bul
bizdin jeribiz, biz munu eç kimge aytpaybız, bolgonu Jo Harper menen Ben
Rojerske gana aytabız, antkeni alar bizdin şaykabızga kiret, ansız bul sıyaktuu iş
bolboyt. Tom Soyerdin şaykası – sonun ugulat beken, ya, Hek?
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Ooba, tuura, Tom. Biz kimdi tonoybuz?
– E-e, tolup atpaybı! Kişilerdi barımtalaybız – köbünçö oşentet go. – Anan
alardı öltüröbüzbü?
– Jok, dayıma ele emes. Üñkürdö karmap turabız da, kunun tölögöndö koyö
berebiz.
– Kun degen emne?
– Al akça. Alarga mümkün boluşunça akça çogultturasıñ, özgöçö jorojoldoşunan. Anan alardı bir jıl karmap, anda da tölöböy koyso, öltürüp salasıñ.
Dayıma uşunday. Bolgonu ayaldardı öltürböysüñ. Alardı barımtaga alasıñ, birok
öltürböysüñ. Alar dayıma suluu, bay, anan ittey korkok bolot. Alardın saattarı
menen buyumdarın alasıñ, birok aldında kalpagıñdı alıp, sıpayı süylöşüü kerek.
Karakçılardan ötkön sılık eç kim jok, anı sen kaalagan kitepten tabasıñ. Ayalzatı
seni süyüp kalat, anan üñkürdö bir-eki apta turgandan kiyin, ıylaganın toktotot,
andan kiyin sen anı kuup da ketire albaysıñ. Eger sen aydap jiberseñ, anda al
temselep jürüp, kayra kelet. Büt ele kitepte uşunday.
– Sonun turbaybı, Tom. Menimçe, bu karakçılıktan da jakşı eken.
– Ooba, bul büt jagınan sonun, antkeni üygö da jakın, tsirk, anan uşu
sıyaktuularga dagı jakın.
Oşol maalda bardıgı dayar bolup, baldar çuñkurga kirip ketti. Tom aldıda.
Alar teşiktin eñ alıskı çetine zorgo soylop jetip, batperek jibinin uçun
karmattı da, jolun ulanttı. Bir neçe kadam alardı bulakka jetkirdi, oşondo Tom
denesinin büt titirep ketkenin sezdi. Al dubaldın tuşundagı topurakka
karmatılgan biliktin kaldıgın Hekke körgözüp, alar Bekki eköö jalındın bir
jalbırttap, bir bülbüldöp öçüp baratkanın tiktep oturganın aytıp berdi.
Baldar emi şıbırap süylöy baştadı, antkeni bul jerdin tımtırstıgı menen
küñürtü alardın üröyün uçurdu. Alar ulam uzap oturup, bir maalda Tomdun kiyinki
dalisine kirip, anan «attay turgan jerge» jetti. Şamdın jarıgı bul eç kanday
attay turgan jer emey ele, jıyırma je otuz kadam biyiktigi bar jar ekenin
aykındadı. Tom şıbıradı:
– Azır men saga birdemeni körgözöm, Hek.
Al şamdı öydö kötörüp, mınday dedi:
– Burçtun tee tereñireek jagın karasañ. Kördüñbü? Tee tigi çoñ askanın
üstündö, şamdın ışı menen belgilengen.
– Tom, al krest go!
– Emi senin ekinçi sıyıntıñ kaerde eken? Kresttin aldındabı, ya? Şam
kötörgön indi Jonu men dal uşuerden körgöm!
Hek tabışmaktuu belgini uzakka karap turup, anan kaltıragan ünü menen
süylödü:
– Tom, bierden ketkenibiz oñ go!
– Emne? Kençti kaltırıppı?
– Ooba, kaltırıptır. İndi Jonun arbagı jaka belde ele jürgön boluşu
kerek.
– Al jok bierde, Hek, jok bierde. Al ölgön jerde boluşu kerek, üñkürdün
oozunda, mından beş çakırım alıstıkta.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Jok, Tom, anday emes. Al akçanın aylanasında tegerenip jüröt.
Arbaktardın jürüşün men bilem go, sen dele bilesiñ.
Hektin sözü çın çıkpasın dep, Tom korkup kaldı. Jürögü jamandıktı
sezgensidi. Bir maalda aga bir oy keldi...
– Beri kara, Hek, ekööbüz teñ emneni döödüröp atabız! İndi Jonun arbagı
krest turgan jerge eç kaçan kele albayt!
Bul söz dal keldi. Al natıyjaluu boldu.
– Tom, men munu oylobopturmun. Birok oşondoy da. Krest bar, jolubuz
boluptur. Menimçe, biz emi ıldıy tüşölü da, ükökçönü izdeyli. Tom birinçi tüşüp,
ılay döbönü çukulap, çala-bula tepkiç jasap kelattı. Hek anı eerçidi. İçinde
kileygen aska turgan çakan üñkürdün içinen tört jol açıldı. Baldar üçöönü añtarıp
çıktı, natıyja bolgon jok. Askanın tübünö jakın çuñkurdan ötö tereñ emes bir
teşik tabıştı, içinde töşök jayılgan jatak, oşondoy ele eski arçın, çoçkonun
terisin jana eki-üç tooktun taza müljüngön sööktörün körüştü. Birok al jerde
ükökçö jok eken. Alar tegeregin büt izdep-izildey berişti, birok beker ubara
boluştu. Tom mintip kayrıldı:
– Al kresttin aldında dedi bele? Mına bul krestke jakın degenge bolot. Al
askanın aldında bolo albayt, sebebi aska jerge kirip turat.
Alar büt jerdi dagı bir sıyra tintip, anan çarçap oturup kalıştı. Hek eç
nerseni sunuştay almak emes. Kiyinçereek Tom mintip ayttı:
– Beri karaçı, Hek, askanın bir tarabında iz bar eken, jerge şamdın mayı
tamçılaptır, birok başka tarabında jok. Emnege anday boldu eken? Men meldeşem,
akça askanın aldında boluş kerek. Men topuraktı kaza baştaym.
– Bu oyuñ jaman emes, Tom! – dedi Hek jandanıp.
Tom Barlou firmasının «çınıgı» makisin daroo çıgarıp kaza baştadı,
bıçak tört karış kirbey turup, jıgaçka urundu.
– Ya, Hek, munu uktuñbu?
Hek da çukulap, kaza baştadı. Tez arada birtike takta tabılıp, alardı
çıgarıp taştaştı. Taktalar askanın aldına ketken tabigıy koñuldu jaap turuptur.
Tom al jakka kirip, kolundagı şamdı alı jetişinçe narı sundu da, birok
jarakanın tübünö çeyin körö albay koygonun ayttı. Al barıp körüp kelüünü
sunuştadı. Eñkeyip, astına öttü, tar jol sekinden tömöndöp barattı. Al jeldin
agımın eerçidi, iride oñgo, anan solgo buruldu, Hek arkasınan jürüp oturdu. Tom
dagı bir az buruldu da, bir zamattan kiyin kıykırıp jiberdi:
– Aylanayın kuday! Hek, beri karaçı!
Al bayagı kenç salıngan ükökçö eken, kiçinekey ıñgayluu üñkürdü özü gana
eeleptir. Janında ok-darı salınçu çakan boş çelek, kayış kaptagı eki mıltık, eki
je üç tügöy eski çokoy, kayış kemer jana suunun tamçısınan ezilip kalgan maydaçuyda ar kanday nerseler jatat.
– Akırı taptık! – dedi Hek, öñü öçkön tıyındardı sapırıp jatıp. – Biz emi
baybız, Tom!
– Hek, men munu tababız dep dayıma oyloçumun. Buga işeniş ötö kıyın,
birok biz akırı buga jettik! Boldu emi, kalp ele böypöñdöy beriştin keregi jok.
Jür, çıgarabız. Kana, ükökçönü kötörö alambı, köröyünçü.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Ükökçönün salmagı elüü kadaktay eken. Kıynalıp bolso da, anı Tom kötördü,
birok jetçü jerge jetkire algıday emes.
– Men da uşunday degem, – dedi al. – Alar munu tigi sıyınt üydön çıgarıp
baratkanda ele, bul oor ekeni bilinip turgan. Men baykagam munu. Menimçe, kaptardı
ala kelgenim tuura bolgon eken.
Akça oşol zamat kaptarga kotoruşturuldu, anan baldar kresttüü askaga
jönöştü.
– Mıltık menen başka buyumdardı dele ala ketpeylibi, – dedi Hek.
– Jok, Hek, alardı bierge kaltır. Bulardın baarı biz karakçılık kılganda
keregi tiet. Biz bulardı uşuerge saktaybız, ülpöttördü dagı uşuerde ötköröbüz.
Ülpöt ötkörgöngö eñ ılayıktuu jer eken.
– Ülpöt degen emne?
– Kim bilsin? Birok karakçılar dayıma ülpöt ötkörüşöt, oşonduktan biz
dagı ötkörüşübüz kerek. Kettik, Hek, biz bierde köpkö karmalıp kaldık. Bilem, keç
kirip kalgan boluşu kerek. Kardım dagı açtı. Kayıkka barganda, oşoerden
tamaktanıp, tameki tartabız.
Bir maalda alar kuuraydın arasına çıgıp, jaka belin karap, jeek een ekenin
körgöndön kiyin, köp ötpöy kayıkta tameki tartıp, tamaktanıp oturuştu. Kün batıp
baratkanda, alar jeekten süzüp, jolgo çıgıştı. Tom küügümgö çeyin jeekti boylop
süzüp kelattı, Hek menen tamaşalaşıp jürüp oturdu, anan karañgıda jeekke barıp
toktoştu.
– Emi, Hek, – dedi Tom. – Akçanı biz jesirdin otunkanasının çatırına
bekitip koyölu, erteñ menen men kelem, oşondo biz anı sanap, bölüp alabız, andan
kiyin tokoydun arasına, eç kim körböy turgan jerge katıp salabız. Emi sen bierde
tınç jatıp, munu kaytarıp tur, men aga çeyin çurkap barıp, Benni Teylordun kol
arabasın surap keleyin. Men tez ele kelip kalam.
Al jogolup ketti da, bir pastan kiyin ele kol araba menen keldi, eki kiçine
kaptı içine salıp, üstünö çüpüröktördü ırgıtıp koydu da, anan arabanı süyröp
jönöştü. Uelstiktin üyünö jetkende, alar es alganı toktodu. Alar jañı jönömök
bolgondo, çal çıga kalıp, alarga kayrıldı:
– Oy, bu kim?
– Hek menen Tom Soyer!
– Koş! Jürgülö meni menen, baldar, silerdi baarı kütüp oturat. Biyakka,
bolgula, aldıga baskıla, men arabañardı süyröp alam. Jeñil körüngönü menen, oor
eken. İçindegi kışpı je temir-tezekpi?
– Temir-tezek, – dedi Tom.
– Men da oşondoy dedim da. Şaarçanın baldarı büt ele birtike tıyın üçün
kuyma jayga temir-tezek taşıp jan talaşat, andan körö alar turuktuu bir iş kılsa,
eki ese köbüröök tappayt bele. Birok adam özü uşunday turbaybı. Bolgula erte,
bolgula!
Baldar emnege şaşuu kerek ekenin bilgileri keldi.
– Eçteke emes, jesir Duglastıkına jeteri menen bilesiñer.
Hek bir nerseni tüşüngönsüp bezildedi, antkeni mınday künöösüz jazalarga
al dalay duuşar bolgon:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Jons mırza, biz eçteke kılgan jokpuz.
Uelstik külüp kaldı.
– Bilbeym, Hek. Men eçtekeni bilbeym, balam. Sen jesir menen jakşı
dossuñbu?
– Ooba. Biz anı menen jakşı ele dospuz.
– Abdan jakşı anda. Emnesinen korkup atasıñ?
Bul masele Hektin jay oylogon meesinde çaynalıp bütpöy kaldı: anı Tom
menen çoguu Duglas ayımdın meymankanasına türtüp kirgizip koyuştu. Jons mırza
arabanı eşiktin tübünö kaltırıp, artınan kirdi.
Bölmö ayabay jarık eken, şaarçada kiçine ele attuu-baştuu bolgon kişiler
büt uşul jerde eken. Tigine Tetçerler, Harperler, Rojester, Polli taeje, Sid,
Meri, çirköö başçısı, redaktor, dagı köptögön kişiler, bardıgı jasanıp kiyinip
alışkan. Jesir baldardı ötö meerimdüü tosup aldı, mintip keypi kelişken eki
jandı başka eç kim tosup albayt ele: alardın beti-başına çeyin ılay, şamdın
mayı menen bulgangan bolçu. Polli taeje uyalıp, kulagının uçuna çeyin kızarıp
çıktı da, kabagın bürköp, Tomdu karap, başın çaykadı. Antkeni menen al
jerdegilerdin eç kimisi oşol eki bala sezgendin jarımısınday dagı özdörün
oñtoyluu seze albay turdu. Jons mırza aktanıp kirdi:
– Tom ali üyünö bara elek eken, men bolso munu tabalbaym go dep kelatsam, bir
maalda bular eşigimin aldınan joluktu, men daroo bulardı biyakka kirgizdim.
– Siz eñ tuura kılgansız, – dedi jesir. – Meni menen jürgülö, baldar.
Al jatakanaga baldardı kirgizip, anan mintti:
– Emi juunup, kiyingile. Mına eki jañı kiyim: köynök, baypak, bardıgı bar.
Bu Hektiki. Jok, ırakmattın keregi jok, Hek. Biröönü Jons mırza aldı, biröönü
men aldım. Birok bular ekööñö teñ kelet. Munu kiyingile. Biz silerdi kütüp
turabız, siler kiyinip bütköndön kiyin kelgile.
Anan al çıgıp ketti.

34.Jesirdikindegi keçe
Hek mintti:
– Tom, jip bolso, terezeden tüşüp ketse bolot. Tereze jerden ançalık dele
biyik emes eken.
– Oñbogur, terezeden tüşüp emne kılasıñ?
– İ-iy, men mınday top elge köngön emesmin. Men bierde turalbaym. Men
ıldıy jakka barbaym, Tom.
– E-e, korkpo! Eçteke bolboyt. Men dele karşı bolboy turam go. Men saga köz
salıp turam.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Sid köründü.
– Tom, – dedi al. – Taejeñ seni tüştön kiyin ayabay küttü. Meri saga
jekşembide kiyçü kiyimiñdi dayardap turat, bardıgı sen üçün kabatırlanıp jatat.
Aytçı, bu may menen ılaybı kiyimiñerdegi?
– Emi, Sid mırza, öz işiñi kılgın. Andan körö, bierde emne bolup atkanın
aytçı.
– Jesir ayal dayıma ötkörüp jürgön keçelerdin ele biri. Bu jolu tigi tünü
anı saktap kalgan uelstik çal menen anın uuldarının urmatına berip jatat. Anan
aytayınbı, eger bilgiñ kelse, men saga birdeme aytıp berem.
– İ-i, emne?
– Anda mınday. Jons mırza bierde keçinde eldi tañgaldırganı atat, birok
men Polli taejeñ menen anın sırdaşıp atkanın ugup kaldım. Al nebak ele sır
bolboy kalgan da. Munu bardıgı ele bilet, kalp ele bilmeksen bolgonu menen, jesir
dele bilet. Oşonduktan Jons mırza Hektin bierde boluşun abdan kaalagan.
Bilesiñbi, Heksiz tigilerdin işi oñunan bolboy kalat da?
– Kaysı sır jönündö aytıp atasıñ, ya?
– Hek jönündö, anın zöökürlördü akmalap tapkanı jönündö. Jons mırza oşo
okuya menen eldi tañgaldırıp, özün körgözgüsü kelip atat, birok, meldeşem, eç kim aga
tañgalbayt dele.
Sid kubanıp, özünö özü ıraazı bolup kıtmır küldü.
– Sid, munu sen ayttıñ bele?
– E, kanday ayırması bar? Biröö ayttı, boldu da.
– Sid, şaar boyunça mınday itçilik bir gana kişinin kolunan kelet, senin
gana. Hektin ordunda sen ele bolgondo, toodon beze kaçat bolçusuñ, zöökürlördü eç
kimge aytpayt da eleñ. İtçilik gana koluñan kelet, bölöktördün birdemesin maktasa,
içiñ tırışa tüşöt. Me, alkış aytpay ele koy, jesir aytmakçı, – anan Tom Siddin
kulagınan jetelep, köçükkö bir-eki teep, sırtka kuup jiberdi. – Jönö, kıyın
bolsoñ, Polli taejeme dattana ber, anan erteñ dagı birdi körösüñ.
Bir pastan kiyin, jesirdin meymandarı japırt oturup, tamak içe baştaştı,
baldarga bolso, oşol ele bölmödö, oşol uçurdun saltı boyunça, dubal tarapta çakan
dastorkon jayıldı. Mezgili kelgende Jons mırza bir az söz süylöp, özü menen
uuldarına körsötülgön sıyı üçün jesirge ıraazıçılıgın ayttı da, dagı bir kişi
bar ekenin uguzup, anın jupunulugu...
Uşul sıyaktuu sözdör menen süröttöp kelip, Hektin bölök okuyalarga dagı
katışkanı jönündö sırın sözmörlük menen açıp berdi, birok munusu başka
baktıluu maaldagıday ötö küçtüü taasir kaltıra algan jok. Antkeni menen jesir ayal
tañgalganın ötö taasirdüü körgözüp, Hekke ayabay ıraazılık aytıp maktagandıktan,
Hek jañı kiyimden kıstalıp, çıdabay turganın unutup da koydu, antkeni
köpçülüktün köñül burup, dañazalaganına çıdoo ötö kıyın tura.
Jesir ayal Hekti bagıp algısı kelgenin, anan kerektüü akça tabılganda, aga
jeke bir iş baştaganga jardam bererin ayttı. Mına oşondo Tomdun da maalı keldi.
Al mintti:
– Hek aga muktaj emes. Hek özü bay.
Adeptüü jana madaniyattuu meymandar bul jagımduu tamaşaga jabıla külgön
jok. Birok jımjırttık bir az ıñgaysız bolo tüştü. Tom tımtırstıktı buzdu:
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

– Hektin akçası bar. Balkim, siler işenbeysiñer, birok anın akçası köp.
Jok, külböy ele koygula, menimçe, silerge körsötüş kerek okşoyt. Anda kiçine kütö
turgula.
Tom eşikke çurkap ketti. Meymandardın baarı emne kıların bilbey, biribirin añ-tañ kala karaştı, anan tili buulgan Hekke buruldu.
– Sid, Tom emne bolup atat? – dedi Polli taeje. – Anın... anın emne kılıp
jibererin dagı bilbeysiñ. Men eç kaçan...
Oşondo oor kaptarının salmagına beli iyilip, Tom kirip keldi ele, Polli
taeje kebin ayagına çıgara albay kaldı.
Tom jaynagan sarı tıyındardı tasmaldın üstünö tögüp jiberdi da, anan
mintti:
– Mına, men emele silerge ayttım bele? Munun jarımısı Hektiki,
jarımısı bolso meniki!
Bul körünüş baarının demin çıgarbay seleytti. Baarının közü alayıp, biri
da ooz açkan jok. Anan bir dobuştan munu tüşündürüp berüünü talap kılıştı. Tom
büt tüşündürüp bererin ayttı, anan sözün baştadı. Bayan uzun bolçu, birok kızıkka
tolo ele. Söz agıp jatkanda, anın kızıgın biri da buzganga batına albay koydu. Al
ayaktagandan kiyin, Jons mırza süylödü:
– Men silerge bir ukmuş okuyanı aytayın dep dayardap koydum ele, birok emi
anım eçtekege jarabay kaldı okşoyt. Bul okuya anı mayda-barat kılıp koydu, moyunga
alış kerek.
Akça sanaldı. Baarısı on eki miñ dollardan kiçine aşık boldu. Arasında
mından da köp baylıgı bar kişiler oturganı menen, mınça üyülgön akçanı
meymandardın biri dagı buga çeyin körgön emes.

35.Baylıktın ekinçi jagı
Okurman Tom menen Hektin kütüüsüz kelgen baylıgı jardı, kiçinekey SentPitersburg şaarçasına ayabay buduñ-çañ salganına kanaattansa dele bolot. Mınday
çoñ baylık, anın üstünö nakta akça tim ele işengis nerse. Bul tuuraluu kep
kılıştı, köz artıştı, suktanıştı, körö albagandardın kee birlerinin akılı
ordunan jılıp da ketti. Sent-Pitersburg menen koñşulaş ayıldarda «sıyınt»
tamdar büt añtarıldı, ar bir taktası çıgarılıp, paydubaldarına çeyin buzuştu,
al ele emes bekitilgen akçanı izdep, tamdardın aldındagı topuraktar kazıldı.
Munu kiçine baldar emes, kıyalkeçtigi dele jok, çoñ kişiler jasaştı. Tom menen
Hek kaerge gana barbasın, alardı jakşı tosup alıp, suktana karap, alardan
közdörün albay tikteşçü. Baldar murun alardın sözü mınçalık barkka ee bolgonun
estey albay koyuştu, azır bolso, alardın ar bir aytkanı baalanıp, kaytalanıp
turdu, alardın ar bir kıymılı ukmuş tuyulçu boldu, alar jönököy nerselerdi
jasoo jana süylöö jöndömünön ajırap kalgansıdı. Al ele emes, alardın ömür
bayanın çukup, murun ele kaytalangıs özgöçö belgileri bolgonun taap çıgıştı.
Şaarçadagı çakan gezit alardın ömürü tuuraluu makala jarıyaladı.
Jesir Duglas Hektin akçasın altı payız üstök berüüçü bankka salıp koydu,
Polli taejenin suranıçı menen Tetçer sot da Tomdukun oşondoy kıldı. Ar biri
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

emi tim ele jaynagan kireşe ala turgan boldu – aptanın jönököy kündörü bir
dollardan, jekşembi kündörü bolso, jarım dollardan. Çirköönün jetekçisi dagı
oşondoy kireşe alışı kerek ele, birok aga bolgonu ubada berilgen, çın-çınında al
ança akça alçu emes. Al emi murunku jönököy zamanda bir bütün jana çeyrek dollarga
bala bir apta boyu tamaktanıp, ijaraga tam alıp, okup, kiyinip, oşondoy ele juunup
dagı almak.
Tetçer sottun Tom Soyer tuuraluu pikiri eñ jakşı bolçu. Al kızımdı
jönököy bala üñkürdön eç kaçan alıp çıkmak emes deçü.
Bekki atası menen sırdaşıp, Tom mektepte anın orduna özün sabattırganın
aytıp bergende, sot ayabay tolkundanıp ketti. Anan al Tom aga boluşup, tayak jegendi
özünö buruu üçün oylop tapkan kalpın ayta baştaganda, sot jakşı sezim menen
aytılgan kalptın asıldıgın, ayköldügün, ıyıktıgın basa belgilep, al kiçine bala
jönündö Jorj Vaşingtondun dañazaluu akıykatı menen teñ koyulup, tarıhtın
betterinde anı menen koşo çıgarılışı kerek dedi. Bekki atasının bügünküdöy
narı-beri basıp, butu menen jerdi teep, uşunu aytkanda eç kaçan mınçalık biyik,
mınçalık jogoru körünbögönün oylodu. Al tüz ele barıp Tomgo bul jönündö aytıp
berdi.
Tetçer sot Tomdun bir kezde uluu mıyzamçı je uluu jooker bolgonun körüünü
ümüt etçü. Al Tomdu uluttuk askerdik akademiyaga ötkörüp, anan ölködögü mıktı ukuk
mektebinde okutup, anı uşul kesipterdin birine, mümkün, eköönö teñ dayardaym deçü.
Hek Finndin baylıgı, anan al jesir Duglastın köz saluusunda bolgonu, anı
koomçulukka aralaştırdı, jön ele emes, bolgondo da türtkülöp kirgizdi,
oşonduktan Hektin azaptarı çıdagıs bolup barattı. Jesirdin üy kızmatçıları
anı kiyindirip, juundurup, boyu-başın tarap jana sılap-sıypap jürüştü. Bir dagı
je bulgangan jeri jok, ötö taza şeyşepke jatkırdı, anday tak bolgondo, al anı dos
kılıp, jürögünö kısmak. Al tamaktı bıçak jana ayrı menen jeş kerek, maylık,
çını, tabakçalardı koldonuşu kerek, kitepten sabak okuşu kerek, çirköögö barışı
kerek.
Al uşunçalık sılık süylöşü kerek bolgonduktan, oozundagı kebi daamsız
bolup barattı. Kayakka burulbasın madaniyat torloru menen kişenderi anı baylap,
kolu-butun buup turdu. Al uşunday azaptarga erdik menen üç apta çıdadı, anan bir
künü kaçkanga tuura keldi. Kaygıga batkan jesir ayal kırk segiz saat boyu anı ar
jerden izdedi. Eldin baarı booru açıp kabatırlandı. Alar öydödön da, ıldıydan
da karadı, denesin tababızbı dep, suudan da izdedi. Üçünçü kündün tañında Tom
Soyer akılga salıp oylop, een kalgan kuşkananın artındagı boş çapçaktardı
aralap jönödü da, alardın birinen el izdegen kaçkındı taptı. Hek al jakka tünöp
jürüptür, uurdalgan mayda-çuyda ookattın kaldıktarın emele jep, nanüştö kılıp,
emi kanjasın çegip, jırgap jatkan eken. Al juungan da, tarangan da emes, bayagı ele
erkin jana jırgal kezindegi eski, albıragan kiyimin kiyip alıptır. Tom anı
suurup çıgıp, eldin baarın kançalık kabatır kılganın aytıp berip, kayra üygö
barış keregin kakşadı. Hektin öñü kenebegen ıraazıçılıktan ajırap, kapaluu
kaygıga battı. Al mintip jiberdi:
– Al tuuraluu aytpay ele koy, Tom. Men ittey tırıştım, birok bolbodu, eç
bolboy koydu, Tom. Bul men üçün emes, men buga köngön emesmin. Jesir ayal maga
jakşılık kıldı, dosçuluk kıldı, birok men alarday jaşay albaym. Künügö erteñ
menen bir maalda turguzat, juun deyt, özü taray baştayt, çaçımı büt julup
koygondoy boldu. Otunkanaga jatkırbayt, andan tışkarı dagı janagı şaytan algır
kiyimdi kiyiş kerek, anı kiysem tim ele demigip ketem, je anısınan jel kirbeyt.
Kaşaygır kiyimi uşunçalık taza, anı kiysem, je jatalbaym, je oturalbaym, je
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

oonay albaym. Men bolso aşkanadan ömürü çıgıp körgön emesmin da! Anan men
çirköögö dagı barıp, köl-şal bolup terdeşim kerek, bolgondo da köl-şal bolup. Al
emi daabattı men jek köröm! Aerde çımın karmaganga da bolboyt, oozuñdu jap.
Jekşembide keçke çeyin but kiyimiñi çeçpey jür. Jesir koñguroo menen
tamaktanat, koñguroo menen jatat, koñguroo menen turat – baarı uşunday irettelgen,
aga çıdabay ketesiñ!
– Ooba, baarı ele uşintip jüröt, Hek!
– Tom, maga baarı bir. Men baarı emesmin, men aga çıday albaym. Tim ele
baylap koygonsuym. Tamak da oñoy kelet – mintse, jaşoonun dele kızıkçılıgı
ketip kalat go. Men balıkka barganga suranışım kerek, suuga kirinüügö
suranışım kerek, şaytan algırdıkı, emne bolso suranıp turuşum kerek eken! Al
emi sılık süylöy bergenden men jüdöp ketem, künügö tamdın başına çıgıp,
bakırıp-ökürüp alam, kiçine oozuma daam barsın dep. Jesir tameki çektirbeyt,
kıykırtpayt, estetpeyt, çirentpeyt, tırmantpayt, eldin közünçö (anan ayabay
kıjırı menen sögünüp aldı) anan, atañın körü dese, dayıma ele sıyına beret!
Men eç kaçan mınday katındı körgön emesmin! Kaçıp ketüügö tuura keldi. Başka
arga jok ele. Anan dagı jakında okuu baştalat, aga barış kerek, men aga çıdabay
kettim, Tom. Ukçu, Tom, bay bolom dep ele ölüp ketiş kerek emes da. Al degen
tırışıp, jan talaşıp, köl-şal bolup terdep, tıtınıp iştey beresiñ, birok
eçtekege jetpeysiñ degendi bildiret. Azır maga mına bul kiyim jagat, bul çapçak
jagat. Emi menin bierden ketkim kelbeyt. Tom, janagı akça bolbogondo, men bul
azaptarga kabılbayt elem, oşon üçün menin ülüşümü sen al, maga bolso keede on
tıyından berip tur, ulam bere berbe, sebebi men araket kılıp tappasam, kızıgı
ketip kalat. Emi sen bargın dagı, jesirdi eptep soorotkun, maga taarınbasın.
– Jok, Hek, men ante albaym. Anda jakşı iş bolboy kalat. Andan körö, sen
dagı bir az çıdap, arakettenip körböysüñbü, oşondo saga jaga baştayt.
– Jaga baştayt imiş! Ooba, otura berseñ, ottun çogu dele jaga baştayt. Jok,
Tom, menin bay bolgum kelbeyt, tigiler könüp kalgan üp üylöründö jaşagım kelbeyt.
Men tokoydu, suunun boyun, çapçaktı jakşı köröm, men uşuerge kalam. Ölüp ketsin
baarı! Karasañ, biz jañı ele mıltık, üñkür, karakçılıkka büt ee bolgondo, tigi
kaşaygırdıkı joldon çıga kalıp, büt buzdu da!
Tom ıñgayluu uçur kelgenin tüşündü:
– Beri kara, Hek, bay boluu men üçün karakçılıkka jol tospoyt.
– Ya! Kaşaygırdıkı, sen çındap aytıp atasıñbı, Tom!
– Men aldıñda kanday oturgan bolsom, dal oşondoy çın. Birok, Hek, özüñ
bilesiñ go, jakşı kiyinbeseñ, biz seni şaykabızga koşpoybuz.
Hektin öñü öçö tüştü.
– Koşpoysuñarbı, Tom? Siler meni karakçılıkka koşpoduñar bele?
– Ooba, birok al başka bolçu da. Şayka karakçılardan kança biyik turat
deysiñ, dayıma oşondoy. Köpçülük ölködö alar ak sööktördön bolot – bekter jana
başkalar.
– Tom, sen murdatan ele meni menen dos emes beleñ. Sen emi meni kabıl albay
koyösuñbu? Sen ante albaysıñ, Tom, çınbı?
– Hek, men antpeyt elem, birok argasızmın, el emne deyt? «İ-i, karasañ, Tom
Soyerdin şaykasında jalañ ele albıragandar eken debeybi». Alar seni aytat, Hek.
Sen anday bolboşuñ kerek, men da anday bolboym.
Mark Tven

Tom Soyerdin joruktarı

Hek köpkö unçukpay, içinen buşayman boldu. Akırında al mintti:
– Meyli, men kayra jesirdikine bir ayga barıp turayın, çıdayın. Anan karap
köröyün, mümkün, könüp ketermin, eger siler meni şaykaga koşsoñor, Tom.
– Jakşı bolot, Hek, süylöştük! Jür, dosum, men jesirden seni jayına koy
bir az dep suranayın.
– Oşentçi, Tom, oşentesiñbi? Eñ jakşı! Egerde al maga obu jok jabışa
berse, men uurdanıp tameki tarta berem, sögünö da berem. Sen kaçan şaykanı
çogultup, karakçılıkka çıgasıñ?
– Jakında. Mümkün, bügün ele keçinde çogulup, kabıl ala baştaybız.
– Emne kılabız deysiñ?
– Kabıl alabız.
– Anıñ emne degeniñ?
– Al degen biz biri-biribizge jardam berebiz, keskilep soyso da,
şaykabızdın sırın eç kimge aytpaybız, eger şaykabızdan biröögö kimdir-biröö
tiyse, anı, anın üy-bülösün büt tıypıl kılabız dep ant berebiz.
– Mına jırgal! Ukmuş turbaybı, Tom, aytıp koyöyun!
– Anançı! Ant berüü da tün ortosunda, een, korkunuçtuu jerde ötöt. Buga tigi
sıyınt üy jakşı ele, birok anı azır taptakır kazgılap salışıptır.
– Ooba, kanday bolso da, tün ortosu jakşı, Tom!
– Jakşı bolboy anan! Dagı siler anttı tabıttın başında turup berip,
kanıñar menen kol koyösuñar.
– Emi, mına, kup okşoştu! Bu karakçı bolgondon da ölö jakşı eken! ölörölgönümçö jesirdikinde turam, Tom. Anan men çınıgı, nakta karakçı bolsom, anan
bardıgı men jönündö kep kılsa, işenip turam, al meni bagıp alganına ötö ıraazı
bolot!

Korutundu

Bul okuya uşintip bütöt. Bul bir balanın bayanı bolgonduktan, al uşul
jerden toktoşu kerek. Eger al ulana berse, anda çoñ kişinin bayanı bolup kalat.
Çoñ kişi tuuraluu bayan jazganda, çekit kaysı jerge koyuları aldın-ala belgilüü,
al üylönüü toyuna jetkende koyulat. Al emi baldar tuuraluu jazganda, çekitti
ıñgayı kelgen jerden koyö berse bolot.
Bul kiteptin keyipkerlerinin köpçülügü azır dele bar, bardar jana baktıluu
jaşaşat. Balkim, öz uçurunda kenje keyipkerlerdin kiyinki tagdırına kayrılıp,
alardın kanday adam bolgonun baykaybız, oşonduktan alardın azırkı turmuşu
tuuraluu köp söz kılıştın keregi jok.
1876-jıl.