Toktogul Çıgarmalarının Eki Tomduk Jıynagı


I
tom
Irlar

TÜBÖLÜK KENÇ
Ar kanday eldin körköm oy jügürtüüsün, düynögö filosofiyalık köz karaşın özünün
körköm önörü arkıluu çagıldırgan çıgaan öküldörü — oşol eldin ulut katarı kulkmünözün, logikasın, psihologiyalık belgilerin tereñden keñiri münözdöböy koyboyt.
Kırgız elinin oşondoy daanışman, ar taraptuu talant daarıgan, jaştayınan ısımı
eldin ruhuna siñip ketken, uşul jılı tuulgan kününön beri 125 jıl bolgon, kırgız
elinin uluu demokrat akını, kompozitoru Toktogul Satılganov.
Bul ısım kırgız balasına beşikten beli çıga elekten baştap, kılımdan aşuun tili
dese tili, ünü dese ünü bolup, eldin sıymıgı bolup kelatat.
Özünün jönököylügü, arı tereñdigi arkıluu ötö biyik kötörülgön anın körköm
tuunduları elibizdin kanına tabıygı türdö aralaşıp, andan beri eki-üç muun
almaşkan bügünkü kündö uluttun azdektegen akını, kompozitoru bolup kala berişi
bir çetinen tañ kaltırsa, bir çetinen dilge batpagan sıymıkka bölöyt.
Sebep degende, uçurunda azırkı kezdegidey önükkön iskusstvosuz, ar kaysı örööndö,
jılga-saylarda, tör jayloolordo kün keçirgen kırgız eline çolpon jıldızday
jarkırap taanımal boluu — mınday alganda, kişi işenbey turgan joruk. Birok,
Toktoguldun ebegeysiz zor talantı bizdi bul çındıkka işendirip oturat.
Toktoguldun oozdon oozgo ötüp, dilden dilge jetip, balkim, arasınan daana sözdörü
tüşüp kalıp degendey, birok, oşentse da, daanışmandıktın küçtüü magnitinin
tartuu küçü jogolboy bügünkü küngö jetip, jönököy gana jetpey, poetikalık
körkömdüktün biyik ülgüsü katarı kızmat ötöp turuşu — Toktoguldun geniy ekendigin
ırastayt.
Toktoguldun kagaz betine tüşpöy, ar jolu nöşörlöp sabagan töö jamgırday agılgan
ırlarının sayda sansız, kumda izsiz kalganı esiñe kıstarıla tüşköndö jürögüñ
sızdap tim bolosuñ.
Toktogul — Toktogul boluş üçün uşul eki kitepke sıydırılgan gana ırlar
jaralbagan çıgar...
Degen menen, Toktoguldun kaysı gana çıgarmasın okubaylı — ömür menen ölümdün,
arzuu menen öksüünün toluu menen kemüünün, jetiktik menen naadandıktın, aytor, bul
jaşoonun bardık karama-karşılıgın tuyunup, esirgen kezde esiñe kelip, bozorgon
çakta közüñ açıla tüşösüñ. Mına uşunu eldin añ-sezimi, ruhunun çagılışı debeyt
bekenbiz?!
Toktoguldun ırları turmuş kitebi. Muzıkası — ömür kayrıktarı. Ar kanday çoñ
akın, çoñ muzıkant — akın katarı, muzıkant katarı öz ömürü jıloologon jıldardı
ar türdüü motivde, ar kanday tonalduulukta körköm erkindik menen şököttöp
ırdagan.
Anday desek, uşul koldo bar çıgarmalarının özünön düynönün özündöy türküm, ar kıl
sanjırga baylıktı köröbüz: jalınsız küygön armanduu arzuu, akıl-estin
bışıkçılıgının «Terme» , «Sanatı» , «Agarıp sakal kartaygan» keyiştüü
karılıktın «Ülgü», «Nasıyatı», «Ömürdün» ölüm menen çekteşken tragediyaluu
jalgaşuusu, al ar jagı «Kalkımdan ketsem aman bol, kaldaygan kırgız jergesi»
degen ölböstüktün kanagat algan optimisttik rekviem «Dünüyösü».
Düynölük poetikanın kaznasında eñ sonun arzuu ırlarının ülgülörü bar. Ar bir el
alardı ömür jolun özöktöp ırdap ötüşöt. Birok «Alımkanday» kırgız balası üçün
daana sır bilgi, ayaluu, jaş kılgırtkan nazik, arı tereñ saltka tungan arzuu ırın
tabuu kıyın.
Ar bir eldin filosofiyalık narkka kangan daanışman ırları köp. Birok kırgız
balası üçün «At arıbas bolsoçuday» ömürdün turuksuz ötüşünö arnalgan ırlar ene
sütü menen koşo oozanganday ömürüñdü arkalap barganı bargan.
Toktoguldun ırların dayıma koştop jürgön nazik lirizm, söz aykalıştarındagı
tıbıştık garmoniya, çoñ talantka ülüştüü jumşak yumor anın ırlarına özgöçö körk
berip, jagımduu, ukkuluktuu kılıp, stildik jaktan aykın ajırımdap turat.
Toktoguldun nagız akındık demokrattuulugun ayginelegen belgilerdin negizdüülörü
mına uşular.
Toktogul — telegeyi tegiz insan. Sabatının joktuguna karabastan uçurdun ar kanday
aktual maselelerine ün koşup katışıp, a tügül tüpkülügü tereñ sayasiy-atuulduk
ırdın ülgüsün jaratkandıgı «Kanday ayal tuudu eken, Lenin-dey uuldu» attuu ırınan
aykın körünöt. Kırgız akındarı Leninge arnap köptögön ırlardı jazıştı. Birok,
bul ır körköm. masştabı, sayasiy jetiktigi, poetikalık tereñdigi jagınan kırgız
sovet poeziyasındagı Leniniananın arı töl başı, arı orçunduusu.
Toktoguldun küçtüü akındık kuduretine şaykeş kelgen anın balban kompozitorluk
talantın aytuu kerek.
Anın jaz baarındagı makbal tördöy jaşıldanıp, jan
köşültkön ırçı obonunan başka «Kerbezi», «Miñ kıyalı», «Toguz kayrıgı» emne
degen körköm baylık? «Toguz kayrıktı» ugup oturganda anın «Ömür», «Karılık»,
«Dünüyö» sıyaktuu filosofiyalık tereñdikke töngön klassikalık ırlarının
muzıkalık variatsiyasın tıñdaysıñ, koşumça körköm maalımat alasıñ. «Toguz
kayrıkka» ömürdün tokson kayrıgı bastırmalanıp sıydırılgandıgın añdaysıñ.
Jaştıktın küüsü — «Miñ kıyal».
«Min kıyalda» akındın arzuu lirikasının küügö tüşkön mazmun-maanisi bar.
Jaştıktın buruu-terüü, oyku-kaykı asemdüü joldorun tüşünüp turasıñ. Körkömdük
sanjırgañ ogo beter bayıyt. Uguuga ulam-ulam kuştarsıñ.
Mındayça bir jolbun oy kelip ketet: Toktoguldun ar kaysı jerde, ar kayda agıp kete
bergen esep-sansız ırları sıñarı anın bizge jetpey kalgan eçen mukam küülörü
bardır. Balkim, el için-De kimdir biröö ulamalap çertip jürgöndür?!
Sovettik doordun uluu demokrat akını, kompozitoru katarında Toktoguldun ısımı
bütkül düynögö belgilüü boldu. Akın özünün erkindikti köksögön ırları menen katar
Oktyabr revolyutsiyasının jeñişin örölküp ırdap çıktı. Özünün tuugan elin,
Lenindin ideyaların işke aşıruuga ündögön ırların aytıp kaluuga ülgürdü. Çoñ
özgörüş çoñ akınga özgöçö taasir berdi.
Toktogul jönündö kıyla emgekter jazıldı. Körköm filmder tartıldı. Anın obrazı
skulpturada, jivopiste, muzıkada işke aşırıldı.
Birok Toktoguldun ömür jolun, çıgarmaçılıgın tereñ izildegen fundamentalduu
adabiy, filosofiyalık, muzıkalık professional emgekterdin jazılışı ulam jañı
kele turgan muundardın ülüşünö taandık. Anın körköm murasının sırı tereñ. Ar bir
muun akındın geniyin özünçö körüp, özünçö açat. Antkeni Toktogul kırgız elinin
tügönbös kençi.

Omor SULTANOV

JÜRGÖNÜM KABAK JER BOLDU
Alçı bolup jaldırap,
Jürgönüm Kabak jer boldu.
Kara taşı kaldırap,
Aşkanım aska bel boldu.
Kızıl-Beyit, Kulama,
Kıynalgandı suraba,
Ümüt kılam aytar dep,
Bul kündü kiyin ulama.
Kazanbak kaçan sıyladı?
Karıp enem ıyladı...
Kartayganda atakem
Kara janın kıynadı.
Kedeyde ırıs bolbodu,
Kesirlüü kızır konbodu.
Kele turgan baktı jok
Kazanbak bizdi kordodu.
Karabadı jaşıma,
Kapalık tüşöt başıma.
Ulama — okumuştuu, tarıhçı.
Kabagın bürköp açpadı,
Kızganıp bışkan aşına.
Kazanbaktın peyli tar,
Ökünüp kılam kimge zar?
Kara jer tartıp ölbösöm,
Körö turgan künüm bar.
Toktogul toodo jüröbü?
Tomsorboy oynop külöbü?
Totuday jaştın kadırın
Tozoktuu kuday bilebi?
Eş-Say menen Abıla,
Jaşımda boldum dabıla
Kim künökör, kimder ak
Kuday keler beken agına!
Tamanım taşka tilindi,
Tarlık zaman bilindi.
Deneñden ketse ısık jan
Ölgöndör kaydan tirildi?
Jokçuluktu baykadım,
Joodurap közüm jaynadıñ.
Kolumda malım jogunan
İçimden bışıp kaynadım.
Atam baykuş alsırap,
İçimen sızam kaneırap,
Jabırdı tartpay ne kılam,
Kimge baram mal surap?
Dabıla — buta degen söz
Butumda çokoy çanaçtan,
Kimderge kimder karaşkan?
Tüñüldüm tündö bayımdan
Kazandan jarma talaşkan.
Jakşıga jakşı janaşkan,
Men musapır adaşkan.
Baydın kolun karatpay,
Bolso bolo karaşkan.
Muzdasa butum tartalbaym,
Muñumdu içten artalbaym.
Musapır bolup jürsöm da,
Bul sözümdü kaytarbaym.
Abıla aska, Toktobek,
Kazanbaktan ketpeyt kek.
Kıynalganda oyloymun
«Askadan uçup ketsem» — dep
Jüzümdüü-Bulak, Alma-Say
Jürüügö jetet kanday şay?
Jürögüm muñga kıstaldı
Sırdaşsañ bolo, çıkkan ay!
NASILKAN
Kimdin, kimdin köçösü?
Nasılkandın köçösü.
Bügün aydın neçesi?
Ay karañgı keçesi.
Tal çıbıktay buralat
Nasılkandın müçösü.
Alda kanday boldu eken
Ardaktagan enesi?
Sır çeçişip bir jürgön
Sımbattuu eken jeñesi.
Kün-tün ketpeyt oyumdan
Nasılkandın elesi.
Ayday jüzün jarkıldap
Külösüñbü, Nasılkan?
Azap tartıp jürgöndü,
Bilesiñbi, Nasılkan?
Sırıñ açıp aytpagan,
Münözüñbü, Nasılkan?
Teñeştirbeym miñ kızga
Bir özüñdü Nasılkan!
KÜLÜYPA, KÜLJAR AŞIK KIZ
Kerege taştan el köçöt,
Keñ aral dayra suu keçet.
Külüypa, Küljar aşık kız,
Keyisem dartım kimge ötöt?
Üygön taştan el köçöt,
Üç aral dayra suu keçet.
Külüypa, Küljar aşık kız,
Üşkürsöm dartım kimge ötöt?
Kalkagar taştan el köçöt,
Kara bir dayra suu keçet.
Külüypa, Küljar aşık kız,
Kaygırsam dartım kimge ötöt?
Ak döbödön el köçöt,
Altı aral dayra suu keçet.
Ak mañday suluu aşık kız,
Azaptuu dartıñ kimge ötöt?
Kök döbödön el köçöt,
Köp aral dayra suu keçet.
Köñülüm bilgen aşık kız,
Küygüzgön dartıñ kimge ötöt?
Botoluu narça jetelep,
Boz talaa menen ötösüñ.
Borumuñ başka ekensiñ,
Külüypa, Küljar aşık kız,
Bozdotup kayda ketesiñ?
Kara narça jetelep,
Kak talaa menen ötösüñ.
Kadırkeç jandan ekensiñ,
Külüypa, Küljar aşık kız,
Kakşatıp kayda ketesiñ?
Sagızgan uçup jetkisiz,
Sarı oygo köçüp ketipsiz.
Sarı çañ çañdayt, şamal jok,
Külüypa, Küljar aşık kız,
Sanaada turat, amal jok.
ARZIMATKA
Bekti körsöñ, maktaysıñ,
Beker içken aş üçün
Koşomat kılıp begiñe
Beçaranı kaptaysıñ.
Handı körsöñ maktaysıñ,
Kardıñ toygon jeriñde
Koşomat kılıp hanıña
Karıptı körsöñ, kaptaysıñ.
Han Dıykanbay üyündö
Jürgönüñdü ırdadıñ.
Koşomatka koy soyup
Külgönüñdü ırdadıñ.
Biy, boluştun astında
Sen da bilgeniñdi ırdadıñ.
Kazı menen kartaga
Toygonuñdu ırdadıñ.
Han Dıykanbay ırçısı
Bolgonuñdu ırdadıñ.
Kara karga ündönüp
Karkıldagan, urganım!...
Manaptan içken aşıña
Maktanıp jürgön ekensiñ,
Madıraygan sorgogum
Meni jakırsıñ dep kordoduñ.
Jakır da bolsom men özüm
Jaandan çıkkan jorgomun.
ALIMKAN
Atka salgan dildeysiñ,
Açılgan kızıl güldöysüñ,
Bir künü ooru, bir kün soo
Alımkan, azabıñ tartsam bilbeysiñ.
Betegelüü maydanım,
Peyli jakşı jaydarım!
Kölökölüü maydanım,
Köönü jakşı jaydarım!
Bukardın toosu buruluş,
Burulup uçat uluu kuş.
Burulup maga kele ket,
Alımkan, muñduga salbay kıyın iş!..
Kaşkardın toosu kayrılış,
Kayrılıp uçat uluu kuş.
Kayrılıp maga kele ket,
Alımkan, karıpka salbay kıyın iş!..
Sarkeştep tikken jooluguñ,
Sar sanaa kılat joruguñ,
Kökkeştep tikken jooluguñ,
Köp sanaa kılat joruguñ.
Toktogul çertken «Jaş kıyal»
Tıñdasañ bolo, Alımkan.
Ak şayı jooluk kolgo alıp
Bulgasañ bolo, Alımkan.
Az künçölük ömürdö
Jırgasañ bolo, Alımkan!..
BAKTIKIZ
Kalempir monçok taktıñız,
Kazanat jandın barında,
Kaş kagıp oyno, Baktıkız!
Kazanat janıñ ötkön soñ,
Katkırık külkü, köp oyun
Kayrılıp kaydan taptıñız?
Küdümjan monçok taktıñız,
Külgün jaştın barında
Külüp oyno, Baktıkız!
Külgün jaşıñ ötkön soñ,
Katkırık külkü, köp oyun
Kayrılıp kaydan taptıñız?!
KÜLÜP KOYSOÑ JARKILDAR
Jazgı jamgır bolboso,
Jaşıl çöp kaydan güldösün?
Jarkırap oynop jürö ber,
Alımkan, jaşıñda Tokoñ ündösün.
Janıñda turat alganıñ,
Alımkan, jaman körüp jürbösün?
Küzündö jamgır bolboso,
Külgün çöp kaydan bürdösün?
Külüp oynop jürö ber,
Alımkan, kükügüñ Tokoñ ündösün.
Külüp koysoñ jarkıldap,
Alımkan, küyöbüñ jaman körbösün?
Aptapta appak saraysıñ,
Aldırtan meni karaysıñ.
Azabım tartsın deysiñbi,
Alımkan, aldırtan çaçıñ taraysıñ?
Kunduzday kara çaçıñdı
Alımkan, kulpuntup kündö taraysıñ,
Küyütüm tartsın deysiñbi,
Alımkan, küygüzüp meni karaysıñ?
BOLOBU
Jaykalgan jalı bolboso,
Attın körkü bolobu?
Jakşı sözü bolboso,
Karttın körkü bolobu?
Buralıp şiber çıkpasa,
Jerdin körkü bolobu?
Jayılıp malı tolboso,
Tördün körkü bolobu?
Kaz, ördögü bolboso,
Köldün körkü bolobu?
Sayrabasa saratan,
Çöldün körkü bolobu?
Bürdöbösö buralıp,
Taldın körkü bolobu?
Eeginde sakal bolboso,
Çaldın körkü bolobu?
Buralıp egin çıkpasa,
Jerdin körkü bolobu?
Kögörgön muzu bolboso,
Beldin körkü bolobu?
Zarsımı1 jortup jürböse,
Jeldin körkü bolobu?
ÇAYKAMA
Küünün başı çaykama,
Jigitiñde jigit bol,
Eç nerseni baykaba!
Küünün başı çaykama,
Köpçülük elge aytam a.
Oydu koyup, döñdü bas,
Döñdü koyup, oydu bas!
Teñtuşuña koşulup,
Teñdeşip oynop kumar jaz.
Keyiş menen tañ atat.
Küyöö menen kız jatat,
Külkü menen tañ atat.
Jagaldantıp alardı,
Jaşçılık kurçup baratat.
Atıñ külük bolgon soñ,
Aştan-toydon kalgan soñ,
Külüktügü ne payda?
Alganıñ suluu bolgon soñ,
Arkırap betten algan soñ
Suluulugu ne payda?
Karagaydın butagın,
Kayrıp alma ne payda?
Kayran janıñ ötkön soñ,
Katınıñ ıylayt beypayda.
Kesken terek jıgılsa,
Kesindi kalıp ne payda?
Kerektüü janıñ ketken soñ,
Keliniñ ıylayt beypayda.
İçigiñ tülkü bolboso,
Ton sınamak ne payda?
Külüktü mingen kündö mas,
Köpkön boydok tündö mas.
Zardaluu çeçen topko mas,
Jorgo mingen joldo mas.
Oymoktuu katın işke mas,
Oynoşçul katın tüştö mas.
OKTOGUL MENEN EŞMAMBETTİN
EŞEN-KALPAGA KARATA
IRDAGANI
Toktogul:
Aygır, koçkor aydagan,
Teke menen bukası
Suusamırdı jaylagan,
Azireti eşender
Kemibeptir paydadan.
Kette-kiçik koşulup,
Kekirtegi sozulup,
Ker jorgo minip aldında
Kelatkan eken ozunup,
Keltirip soogat suraçı,
Eşmambet, eki koldu kuuşurup.
Eşmambet:
Assalomu aleykum,
Ak seldelüü kalpabız,
Ak teñgege tolgon beym,
Asınıp kelgen kaltañız.
Ak şariyat piri dep,
Aldıñan salam aytabız.
Akındar ırdap kelgende,
Azdır-köptür baykañız.
Toktogul:
Şariyatta, Eşmambet,
«Kulmun» deseñ berebi?
Kol kuuşurup aldıña,
Turdum deseñ berebi?
Soogatıña çubaltıp,
Selde berip jürbösün?
Je bolboso janınan
Teñge berip jürbösün?
Koşo çeçip beret beym
Kiyip turgan kürmösün?
Kara tildi bezeçi,
Kantip eşen süybösün?
Ayday albay baratat,
Aygır, koçkor düynösün.
«Hammasın büt algın» — dep,
Marttık kılıp jürbösün?
Elge bütün taraptır
Eşendin bergen topusu,
Emi bermek boldu beym,
Eki-ekiden süylöşüp,
İykeñdep turat çokusu.
Eşmambet:
İykeñdetse berebi
Ekiden bizge dopusun?
İş ara kılıp jatpaybı,
Aldına iykep çokusun.
Murut bolgon kalpa köp
Bizdin Ketmen-Töbödö.
Eşendin oyun baykasam,
Dünüyö kızık jön ele,
Bizge berbeyt, Toktogul,
Akarat kılba törögö,
Andan körö baralı,
Aştan, toydon kalalı,
Aylıbızga baralı,
Attın mayın alalı,
Tamaşaga baralı,
Tapkandı bölüp alalı.
Koñur-ögüz jeriñde.
Öyüzgü sayak elinde
El çogulup konot deyt,
Erteñ aş keñeşi bolot deyt,
«Konogun alıp bölöt» — deyt
«Irçısın ılgap köröt» — deyt.
Toktogul:
Jürsöñ, jürgün, keteli,
Eşendi toorup neteli.
Uşulardan eç kimdin
Uzarbagan etegi.
JIRGALI SENDİK DÜİNÖNÜN
Jayloogo çıkkan gülkayır,
Jaraşıktuu kız şayır.
Bile jürgün, jigitter,
Jaydarı suluu kız jayın.
Akaktay appak alkımı,
Adamdın jayın büt bilgen
Adamdan artık akılı.
Köykölgön şiber saz menen,
Koşuluşup süylöşsöñ,
Körköm suluu kız menen.
Aydıñ jarık tün menen,
Aykalışıp süylöşsöñ,
Aynektey suluu kız menen.
Bulbul, totu ün menen,
Sırdaşıp sırdı çeçişseñ,
Buralgan suluu uz menen,
Jay salkını tun menen
Kızgaldak kızıl gül menen.
Jaşçılık ömür sürüşsö,
Jaraşkan suluu kız menen.
Argımak bolso mingeniñ,
Akılman suluu jan bolso,
Abdan arzıp süygönüñ.
Tor çalış bolso mingeniñ,
Totuday suluu jar bolso,
Tobokel kılıp süygönüñ.
Argımak çalış bolso deym,
Astıñdagı mingeniñ,
Aynektey suluu jar bolso,
Ömürdükkö süygönüñ,
Özgöçö bolot jırgalı
Ötüp ketçü düynönün.
Güldön çölgö kayrılbay,
Ömürüñ ötsö armansız,
Süygönüñdön ayrılbay...
Jaşçılık gülü uşunday,
Jarkıldap ömür sürüşsöñ,
Ömür boyu buzulbay.
Atır jel sogot jay menen,
Jigitke taalay bütpöybü
Akılman suluu jar menen?
Akılman bolso alganıñ,
Ölgönüñçö sürörsüñ
Ömürdün şirin jırgalın.
Körköm kiyim kiyinip,
Köykölüp tursa aldıñda,
Tamaşa tattuu söz aytıp,
Jarkıldasa janıñda.
Öz ömürüñ ötkönçö
Süygönüñ menen süyüşsöñ,
Süykümdüü jakşı ömürdö
Ölgönçö birge jürüşsöñ...
Uktasañ, tündö oygotup,
Süyüp algan suluu jar
Kaygıñdı açsa soorotup...
Sırıñdı tapsa suluu jar,
Kuralıp kelet koluña
Azdır-köptür düynö mal.
Armanıñ bolboyt eç kaçan,
Anık süysö, suluu jar.
Akıldaş bolso oylonup,
Üyrülüp tüşsö tolgonup,
Küyümdüü bolso süygönüñ,
Jırgalı sendik düynönün!
ERKE SARI
(K ü ü ı r ı )
Erke sarım, elge darım,
Küykö sarım, küydü janım,
Süyümkanım, süydü janım.
Jogoru jagıñ bazarkan,
Tömön jagıñ şaarkan.
Jeti eşik aldı jeke tal
Jetalbadım, Süyümkan.
Jetkenderden bir salam
Aytalbadım, Süyümkan.
Kara kırım kaptal jol
Kaytmak elem, Süyümkan.
Kattagandan bir salam,
Aytmak elem, Süyümkan.
Alkımıñ jıttap, kubanıp
Jatmak elem, Süyümkan.
BOLOSUÑ AKIN
Okubay, jazbay kat bolboyt,
Minbey buudan at bolboyt,
Kuykasız başta çaç bolboyt,
İçpey mamil çay bolboyt,
Kiybey kızıl şay bolboyt,
Minüüsüz jorgo tay bolboyt,
Ak buudan baspay çañ bolboyt,
Akılınan adaşpay,
Adam uulu mañ bolboyt.
Asmandan tiybey kün bolboyt,
Azap tüşpöy adamga,
Karañgı kirip tün bolboyt.
Uluguñ kalıs bolboso,
Uşunday tündö kim korgoyt?
Jorgonu mingen joldo ösöt,
Külüktü mingen kündö ösöt,
Duşmandan korduk körgöndö,
Uykuñ kelbeyt jatkanda,
Bolosuñ akın keltirip
Ar sanattı aytkanda.
EŞEN-KALPA
Koygulasam jorgoloyt,
Koñguroodoy komuzum,
Jaak tildi irmesem,
Koşo çıgat dobuşum.
Kulak salgın sözümö,
Irdap turam özüñö,
Köptü körgön boluşum.
Estetsem, boluş, jaman iş
Eldin kanın soruşuñ?
Alıstan kelgen meymandar,
Alamın dep umtulgan
Siler da eldin şorusuñ.
El içinde kıdırgan
Eşen bolot deçi ele,
Elden aldap albasa,
Kesel bolot deçü ele.
Eşen menen ençileş
Kalpa bolot deçü ele,
Arkasında asıngan
Kalta bolot deçü ele.
Ajalga berbey baylardı,
Kalka bolot deçü ele,
Arabızda azgırgan
Aldamçı bar deçü ele.
Tuura sözdü bilbegen .
Jalgançı bar deçü ele.
Kuran açıp karagan
Moldosu bar deçü ele.
Iymam bolup teñge algan
Toybosu bar deçü ele.
Eşenderdin beyişte
Açıp koygon dayardap,
Eşigi bar deçü ele.
On karadan bir kara
Kesimi bar deçü ele.
Körüp kelgen beyişti
Jetigi bar deçü ele.
Aldına kelip Toktogul
Kantip aytpay turamın,
Ar kimden alıp zekitti,
Beker maldı kuradıñ,
Akıretti süylögön
Akılmandar uşubu?
Baygambarlar baş iyip,
Çakırgandar uşubu?
Kara ookatka kalp aytıp,
Satılgandar uşubu?
«Balaketter kayda» — dep,
Bakırgandar uşubu?
El sıyıngan kudaydın
Kurdaştarı uşubu?
Baarın körgön nemedey,
Sırdaştarı uşubu?
El kıdırgan eşender,
Sıylaysıñar urmattap
Ookatı köp kenendi.
Karabaysıñ köz salıp
El içinde kedeydi.
Oluya jakşı köröbü
Daamduu tamak jegendi?
Boluştu izdep kelişken
Ak eleçek adamdar,
Eşen, bakşı, moldolor,
Ajırabayt arañar,
Ak eleçek orongon
Bolçu ele bizdin ayaldar.
Ayıldap kelgen ak jooluk
Kaerde bolot kalaañar?
Şarıyattan aytuuga
Kançalık jetet çamañar?
Ajırata albadım
Ayalga okşoş karañar.
Epçildik menen eşender
Elden alıp jeyt eken,
Jalgan sözdü apırtıp
«Baarın bilem» deyt eken,
Ak eleçek orongon
Aldamçının şerti eken.
Bul ırdı uguşup, eşen-kalpalar jakaların karmaşıp, şıbıraştı. Boluş
Toktogulga açuulanıp: «Öz başıñdı köp körüp jürösüñbü? Menin meymandarımdı
ırdaysıñ, ayta turgan bolsoñ, jakşılap aytkın, bolboso, jön otur» dedi. «Ar kim
bilgenine özü kojoyun, men ar kimdin kılgan kesibin aytkım kelet. Tuura ırdabasa,
akındık beker» — dedi da, Toktogul dagı ırdadı:
Boluşsuñ, eldi biyleysiñ,
Adamdın köönün oorutup,
El ookatın bilbeysiñ,
Adildikti ırdasam,
Jaktırbastan tildeysiñ.
Çakırasıñ, kelbesem,
Korsuldaysıñ özümö,
Koşup ırdap berbesem.
Keliptir eşen aylıña,
Kelgenden Tokoñ dem albay,
Irdap turam aldında
Oluya çalış meymanıñ,
Karasam okşoş emespi
Koynuñdagı zaybıña.
Erkek da bolso okşoşot
Ayaldardın jarmına
Akın bolup çıkkamın
Atka minip jaşıman,
Aytıp köndüm ar sözdü
Aytkan oktoy başınan,
Kelgen sözdü ketirbeym,
Aytıp ırdaym atınan,
Irdın keni özümdö,
Nak kımızday açıgan,
Aytsam altın sözümdü
Adam uulu jaşıgan.
Kılbagın, boluş çırıñdı,
Bilbeysiñ menin sırımdı,
Kojo, moldo, eşender
Jalgan sözgö sıyındı.
Adiñden aşkan boluşsuñ,
Kılasıñ kündö jıyındı,
Ookatı jok kedeyge
Öz oyuñdan çıgarıp
Salasıñ kündö çıgımdı.
Korduktan kedey korkkondo
Sattı go jalgız sıyırdı,
Körsötösüñ kedeyge
Janga jakpas kıyındı.
Kelgen eşen meymanıñ,
Kütüp jatkan adamıñ.
Alıstan kelgen ak eşen
Elden aldap aluunun
Esebin taptıñ, jaradıñ.
Akırettin al-jayın
Barıp körüp kelişet,
Aldamçının salıgın
Alsıragan bukara
Amal jokton berişet.
BEŞ KAMAN
Akmat, Dıykan — aldamçı,
Atakan, Miñbay — jalgançı
Egemberdi, Baktıyar —
El jegenge jardamçı.
Kol kuradı beş kaman,
Muruñkuday çapmakka.
Koroodogu koy turmak,
Korgol berbeyt jeti ata!1
Jeti atanın taş barañ,
Taş barañga batpagan,
Çaap, talap, jep jürüp
Bukaradan ayrılgan —
Rıskulbektin beş jaman.
Kerimbay menen Mırzakan,
Kelseñ, kardıñ jarıldı,
Tört miñ üylüü jeti ata
Tökpöy koyboyt kañındı.
Jedirmek turgay jeti ata
Aralatpayt Arımdı.2
Balapanday uypalap
Çıgım salıp el jediñ,
Çırkıratıp jardıga,
Eç bir teñdik berbediñ.
Jaldıratıp jardının
Jalgız atın sen jediñ.
Jakın kördüñ baylardı,
Jam bukara birikti,
Tabalbassıñ aylañdı.
Bukaranın sanatı
Kinegeñe çiyildi.
Sezd kur dep jiberdi
Boluşuñ menen biyiñdi.
Tabalbassıñ beş kaman,
Korgolorgo iyindi.
Jetim, jesir alsızga
Karabadıñ, beş kaman,
Jetilsin dep jardını
Sanabadıñ, beş kaman.
Jep-içkenden başkanı
Kaalabadıñ, beş kaman.
On asıyga bir jıktıñ
Orozaalı1 karını.'
Bütün eldin akısı —
Ömürüñdün jarımı.
Köralbaysıñ jardının
Jakşı at taap mingenin,
Akmat, Dıykan, Atakan,
Körkoolugüñ bul senin.
Talap alıp tentittiñ
Borombaydın Sarısın.2
Kündö jeysiñ ayıptap
Küldü jurttun baarısın,
Jıgıp aldıñ, Atakan,
Toyalının3 çalışın.
Toktottu dalay beçara
Toy menen aşka barışın.
Jetim menen jesirdin
Tıñdabadıñ arızın,
Tırmagıñ uu bürküttöy,
Tukumuñ kantip jarısın?..
Öçöşsöñ Miñbay, Atakan,
Meni da jıgıp alarsıñ,
Toktogul dep keketseñ,
Toguz ayıp salarsıñ.
Adatıñdı karmatsañ
Üy ookatım talarsıñ.
Kankorluguñ karmasa,
Öltürüp kanım jalarsıñ.
Uu tırmaktuu beş kankor,
Öltürsöñ da jalınbaym,
Eki kelbeym jaralıp,
Ölgön soñ kayta tabılbaym.
EMNE KIZIK
Kürböñ-kürböñ jügürtüp,
Külüktü minseñ bir kızık.
Ay dalıñdı kubantıp,
Asıldı kiyseñ al kızık.
Adırma adır ottotup
Aydap jürsöñ mal kızık.
Azamat erge tabılsa,
Aynektey suluu jar kızık.
Jakşı at minip kubanıp,
Jalınduu jürök çıñalıp,
Jaraşıktuu kiyinip,
Jagaldanıp sılanıp,
Jaşıl köynök, şay köynök
Jarooker suluu kız süysöñ,
Jaşçılıgıñ bir kızık.
Emgek etip jaşıñdan,
Elge jaksañ eñ kızık.
Eki kurbu baş koşup,
Erkeleşseñ sen kızık.
Erikkençe süylöşüp,
Elesteşseñ teñ kızık.
El çogula kelgende
Elirişke men kızık.
Kelin-kızga jaraşkan,
Kerenelüü şay kızık.
Karı kempir-çaldarga
Kant salgan kara çay kızık.
Oynoo kezde baldarga
Ooz jarma tay kızık.
Ömürüñdün içinde
Ölbögöngö miñ kızık.
Alganıñ jakşı jar bolup,
Aykalışıp uktasañ,
Ay jarıgı tün kızık.
GÜLDÖP AL
Kara kürmö şay kiyip,
Boylogula kızdar ay,
Kadır, köñül bar çakta
Oynogula, kızdar ay.
Kayrılıp kelbeyt ömürüñ,
Oylogula, kızdar ay,
Oynoy albay, külö albay,
Oynogondu bile albay,
Kayran jaştı kartaytıp
Koybogula, kızdar ay!..
Kızıl kürmö şay kiyip,
Boylogula, kızdar ay,
Kızuu köñül bar çakta
Oynogula, kızdar ay,
Kılçayıp kelbeyt ömürüñ,
Oylogula, kızdar ay.
Oynoy albay, külö albay,
Oynogondu bile albay,
Kızık künüñ ötkörüp,
Koybogula, kızdar ay!..
Kızıl jibek türdö bar,
Kızıl tilim, süylöp al,
Kılçayıp kelbeyt ömürüñ,
Kız ekende güldöp al.
Kıyaldanıp kaçpagın,
Kız oynobos kördö bar.
Jaşıl jibek türdö bar,
Jañsap, tilim, süylöp al,
Janıp kelbeyt ömürüñ,
Jaş ekende güldöp al,
Jaltanbagın, kaçpagın,
Jaş oynobos kördö bar.
Kayran ömür barında,
Balalıktın çagında,
Gülkayırday güldöp al
Külgün jaştın barında.
Karılık kuup jetken soñ,
Kayran ömür ötkön soñ,
Kara çım basıp deneñdi
Kalarsıñ jerdin astında.
TÜZ JOLUÑDAN ÇIKPAGIN
Kalıñ topko sayragan,
Akın Tokoñ men mında!
Sagıngan eldi köröm dep,
Köp elge ırdap berem dep,
Ketmen-Töbö jerimden
Atayı mında keldim da.
Jaş keziñde jarkıldap,
Kalkıña tiysin keregiñ,
Bilişimçe kubultup,
Sanattan ırdap bereyin.
Jaman adam jaltangan,
Jalkoo bolot kargança.
Janıñdan ketpeyt jaltaktap,
Bir nerseñ aldap algança.
Añçının çeri jazılbayt,
Bulkuntup bürküt salbasa.
Tuugandarı jat bolot,
Bir-birine barbasa.
Armanda kılıp kaltırat,
Bekerge kılgan dalbasa.
Aydatıp iygen Tokoñdu
Baylardan çıkkan kargaşa.
Tüz joluñdan çıkpagın,
Buzuku seni aldasa!
Boz karçıga boodo oynoyt,
Bolumduu baldar joodo oynoyt.
Bolumu jok, şıgı jok
Aş talaşıp üydö oynoyt.
Kök kögüçkön köldö oynoyt,
Kölökösü jerde oynoyt.
Köödönü jok, şıgı jok
Üydö jatıp, üydö oynoyt.
DÜNÜYÖ
Bul dünüyö bekersiñ
Bir künü ötüp ketersiñ,
Oposu jok düynönün
Tübünö kim jetersiñ?
Keleriñde dünüyö,
Tolukşup çıkkan aydaysıñ,
Keteriñde dünüyö,
Suu jürbögön saydaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Asmandagı kündöysüñ,
Keteriñde dünüyö,
Kaygıluu köñül kirdeysiñ.
Keleriñde dünüyö,
Özöngö bütkön taldaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Ölümdön beter aldaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Mömölüü darak şaktaysıñ,
Keteriñde dünüyö,
Suu jetpegen kaktaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Almaç örköç löktöysüñ.
Keteriñde dünüyö,
Tulpar minseñ jetpeysiñ.
Keleriñde dünüyö,
Argımak minip oynoysuñ.
Keteriñde dünüyö,
Aylanıp uçkan torgoysuñ.
Keleriñde dünüyö,
Adırdan sokkon jeldeysiñ.
Keteriñde dünüyö,
Kol jetpes aska beldeysiñ.
Keleriñde dünüyö,
Ay menen kündöy jarıksıñ.
Keteriñde dünüyö,
Tamanı tüşkön çarıksıñ.
Keleriñde dünüyö,
Koş tegirmen noodoysuñ.
Keteriñde dünüyö,
Köz jetpes biyik zoodoysuñ.
Keleriñde dünüyö,
Altın jagoo kuştaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Kışkı çilde muzdaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Altın taka tulparsıñ.
Keteriñde dünüyö,
Artınan kuusa jetkirbes,
Aylanıp uçkan şumkarsıñ.
Keleriñde dünüyö,
Uruuda külük duldulsuñ.
Keteriñde dünüyö,
Uyasın buzgan bulbulsuñ.
Keleriñde dünüyö,
Taşkın dayra seldeysiñ.
Keteriñde dünüyö,
Karmatpas boroon jeldeysiñ.
Keleriñde dünüyö,
Altın tutka türküksüñ.
Keteriñde dünüyö,
Tuurdan uçkan bürkütsüñ.
Keleriñde dünüyö,
Kebelbes erdin mülküsüñ.
Keteriñde dünüyö,
Kerüüdön kaçkan tülküsüñ.
Keleriñde dünüyö,
Baygeden çıkkan attaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Mömösü tüşkön şaktaysıñ.
Keleriñdn dünüyö,
Köñülüñ kursant bolorsuñ.
Keteriñde dünüyö,
Kök şumkar algan koyönsuñ.
Keleriñde dünüyö,
Kurbuluu toodo ularsıñ.
Keteriñde dünüyö,
Kuyrugun jançkan jılansıñ.
Keleriñde dünüyö,
Kök bolot şamşar-kanjarsıñ.
Keteriñde dünüyö,
Köksöö bolgon çaldaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Joo kaçırgan erdeysiñ.
Keteriñde dünüyö,
Keyigen menen kelbeysiñ.
Keleriñde dünüyö,
Keride jayık konuşsuñ.
Keteriñde dünüyö,
Kapkagı sıngan komuzsuñ.
Keleriñde dünüyö,
Çıtırman kalıñ tokoysuñ,
Keteriñde, dünüyö,
Jırtılgan teri çokoysuñ.
Keleriñde dünüyö,
Ak üygö salgan ayneksiñ.
Keteriñde dünüyö,
Tutkası sıngan çayneksiñ.
Keleriñde dünüyö,
Ala kar jatkan biyiksiñ.
Keteriñde dünüyö,
Mergenden kaçkan kiyiksiñ.
Keleriñde dünüyö,
Kökölöp öskön çınarsıñ.
Keteriñde dünüyö,
Şamaldan kaçkan tumansıñ.
Keleriñde dünüyö,
Tolkugan köldö şardaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Tomugu tüşkön taydaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Jıyırma beş jaştaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Jıdıgan kara çaçtaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Karañgı tamda çıraksıñ.
Keteriñde dünüyö,
Karışkır jegen ulaksıñ.
Keleriñde dünüyö,
Ayçıgı altın tuudaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Soolgon kuduk suudaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Bulutsuz tiygen kündöysüñ.
Janaşa çıgıp ırgalgan
Jazgı talday bürdöysüñ.
Keteriñde dünüyö,
Bulut baskan tündöysüñ.
Kararıp alsa köñülüñ,
Karmasa kolgo kirbeysiñ.
Keleriñde dünüyö,
Tünküsün jarık aydaysıñ.
Adamdın köönün sergitken
Jaşıl güldüü jaydaysıñ.
Keteriñde dünüyö,
Kayrılıp karap koybogon
Kayırı jok baydaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Jaykalgan ırañ çöptöysüñ.
Jaşıldanıp buruksup,
Tuş-tuş jakka köktöysüñ.
Keteriñde dünüyö,
Eşikten törgö ötpöysüñ,
Jardılıkka tayantıp,
Jakınıñdı örttöysüñ.
Keleriñde dünüyö,
Bir tuugandan ınaksıñ.
Karañgıda jark etken,
Kavhar, jakut çıraksıñ.
Keteriñde dünüyö,
Duşmanımdan ıraaksıñ.
Keleriñde dünüyö,
Jaz bürdögön tereksiñ.
Jagaldantıp könüldü
Jaş, karıga kereksiñ.
Keteriñde dünüyö,
Tübü tüşkön çeleksiñ.
Keleriñde dünüyö,
Bür algan kırçın taldaysıñ.
Tattılıgıñ tamşantıp,
Şeker menen baldaysıñ,
Keteriñde dünüyö,
Azıtkıday aldaysıñ.
Keleriñde dünüyö,
Jasalgaluu üydöysüñ.
Keteriñde dünüyö,
Jakınıñdı süyböysüñ.
Keleriñde dünüyö,
Taşıp çıkkan bulaksıñ.
Keteriñde dünüyö,
Jelsiz öçkön çıraksıñ.
Keleriñde dünüyö,
Ot jakpay orgup kaynaysıñ.
Kün tiygendey jarkırap,
Külö bagıp jaynaysıñ.
Dünüyö çirkin uşunday,
Koluñdan kaçkan kuşuñday.
AKKAN SUU
Kırk miñ jıl jerdin aldınan
Karıp çıkkan akkan suu.
Tolgon ayday jarkırap,
Jarık çıkkan akkan suu.
Bulañ kuyruk, jez kanat
Balık çıkkan akkan suu.
Kurt-kumurska janduunu
Bagıp çıkkan akkan suu.
Kara jerdin aldınan
Jarıp çıkkan akkan suu.
Köz jetpegen kara kır
Toogo çıkkan akkan suu.
Koş tegirmen paraluu
Noogo çıkkan akkan suu.
Jeti kabat jer menen
Zorgo çıkkan akkan suu.
Köz jetpegen ala kır
Sayda bolgon akkan suu.
Çañkaganda adamga
Payda bolgon akkan suu.
Azgan menen tozgongo
Ayla bolgon akkan suu.
Kızıl-tazıl jaynatıp
Gül jaratkan akkan suu.
Jer jüzündö sonorgo
Tür jaratkan akkan suu.
Jaşıl ala ırañ çöp,
Miñ jaratkan akkan suu.
Baası kımbat, eti altın,
Mal jaratkan akkan suu.
Başatına kögörtüp
Tal jaratkan akkan suu.
Karıptarga küç-kubat
Al jaratkan akkan suu.
Jadıratıp jayıkka
Çöp jaratkan akkan suu.
Jaşıl maydan salkınga
Kök jaratkan akkan suu.
Agın dayra şar bolup
Tolkup turgan akkan suu.
Ak tulpar keçip ötö albay
Korkup turgan akkan suu.
NASIYaT
Deniñ soodo erinbey,
Bekerlikke berilbey,
Erkiñ menen jumuş kıl
«Erinçeek, jalkoo» dedirbey.
Erdin küçü — som temir,
Eritüügö er kerek.
Eç ookatıñ bolboso,
Egin aydar jer kerek.
Er jigittin belgisi —
Epçil bolot termelep,
Öz koluñda bolboso,
«Öldüm» deseñ, kim beret?
Küçüñ barda iştep kön,
Külüp jaynap, er jigit,
Künümdüktü oyloboy,
Kulak baylap jer jibit.
Jakşı azamat türdönüp,
Jalbırttagan jalınday,
Özün özü asırayt,
Uurulukka malınbay,
Uyatın oylop ar ubak,
Uşak sözgö çalınbay.
Türünüp iştep, er jigit,
Tişiñ barda taş çayna.
İreetiñdi tüzötüp,
İştebeseñ aş kayda?
Egin aydap, çöbüñ çap,
Emgegiñden payda tap.
Azamat bolsoñ, ak iştep,
Azdır-köptür malıñ bak!
Er jigittin belgisi —
Kayrattuu bolot jalındap,
Öz kolunda bolboso,
Oñoybu ookat tabılmak?
Ölmöyünçö kor bolboyt,
Öksügön menen nieti ak.
Jamandıkka çalınbayt,
Öz başına özü sak.
Ölböy tirüü kalbaysıñ,
Jan amanat, oylop bak.
Irkıraşpa tirüüñdö:
Irıs aldı — ıntımak...
Açuuluu bolup, er jigit,
Aksımdıkka but malba,
Köpköndükkö jeñdirip,
Körüngöngö maktanba,
Alıp kalgın Tokoñdun
Ülgülüü sözün ukkanda.
Karızdar bolbo er jigit,
Kötörmögö burulup.
Abiyiriñdi ketirip,
Alasa kelet çuburup.
Andan körö egin bak,
Alıñ barda julunup.
Kayda kaçat ırıskı?
Özü ele kelet kurulup.
Esiñ ketse, eçki bak,
Eçki tuuyt üç ulak.
Ayranıñdı mol kılıp,
Saan beret üç ubak.
Eç bolboso ekiden
Egiz tuuyt ulagıñ,
Eşigiñden ermen jeyt,
Estebey toonun tulañın.
Egin aydap, jakşı bak,
Jazında çıgat jaltılday,
Kampadan aşıp kap tolot,
Baası kızıl altınday.
Jaşıñda kılgın meenetti,
Jalkoolonup tartınbay.
Kardı toyboyt adamdın
Kayrat menen iş kılbay.
Kaçkı bolot kee akmak
Kara çaka tabalbay,
Koyö beret akırı
Katının eptep bagalbay.
İştep jatsa bir dıykan,
Kıt-kıt külüp tabalayt.
Dıykan kuup jolotpoy
Ayıl üydön talaalayt.
Anday sıykır şumdarga
Azamattar baylanbayt,
Açık-ayrım azamat
Argımak attay şaydañdayt.
Karızdar bolbo sütkorgo,
Bardık malın süt kılat;
Bir jılda eki tuudurup,
Jarım somun büt kılat.
Ubagında berbeseñ,
Biyge salat tıtkılap.
Biy-boluştar başıñan,
Arılbagan jut kılat.
Kumarın jazat kuş salgan,
Kımıldayt içi kız algan.
Kuyultup ırdap otursam,
Sözümdö barbı bir jalgan?
Künü-tünü tınçı jok
Aşka-toygo at çapkan.
Berekesi jok bolot
Bekerinen mal tapkan.
Çınçıl jakşı körbödüm
Çıgım albay el bakkan.
Eki kolun tınçıtpayt
Et başırıp, ot jakkan.
Mergendiktin belgisi —
Bugu, maral, teke atkan.
Üñküyüp üydö jatkança
İt agıtıp, sal kapkan.
Kursagıñ sılap tınç jatkan,
Tamak dayar bolgondo,
Al urgan kirip kelet bir jaktan.
Jardılık, baylık kimde jok,
«Jardısıñ» dep demitpe,
Jamandaşıp, er jigit,
Biriñdi-biriñ kemitpe!
Az ömürdün içinde
Amandaşkın künügö.
Ölbögöngö tabılat
Azdır-köptür dünüyö.
Alaköödön akmaktar
Anttaşkan sözgö turalbayt.
Ayılına bata albay,
Akır özü burañdayt.
Kak oşondoy adamdın
Kaadası kalbayt kargança,
Ötkön öönü bilinbeyt
Ölör küngö bargança.
Irıs aldı ıntımak,
Ölmöyünçö kol karmaş.
Bilimi bar azamat,
Bir-biriñe jardamdaş.
Bilinbey jürüp bir künü
Müdürülöt altın baş...
Önörüñ bolso, örgö çap,
Kor kılbay, asıl jandı bak.
Erdin körkü — el menen,
Emgegiñ menen elge jak!
S ANAT
Argımaktı «jaman» dep,
Buudandı kaydan tabasıñ?
Agayındı «jaman» dep,
Tuugandı kaydan tabasıñ?
Ak samandı «jaman» dep,
Çöptü kaydan tabasıñ?
Az düynönü «jaman» dep,
Köptü kaydan tabasıñ?
Jarma, çaydı «jaman» dep,
Etti kaydan tabasıñ?
Akındardı «jaman» dep,
Kepti kaydan tabasıñ?
Agargan karda köp jürsöñ,
Közüñ bir kün karıgat,
Agayınden çet jürsöñ,
Köñülüñ bir kün tarıgat.
Tuuganına batpagan,
Duşmanına jalınat.
Bolbos jaman aramza
Bolumsuz işke malınat.
Kiyinkisin oyloboy,
Kişinin köönü kalınat.
Jakınına jakpagan,
Jat kişini jamınat.
Handı kuday urarda
Kalkına jaman kas bolot.
Baydı kuday urarda
Döölötünö mas bolot.
Kıştı kuday urarda
Kün jılımdap jaz bolot,
Erdi kuday urarda
Elüündö jaş bolot.
Jalpı jıldız çogulsa,
Jarım şoola ayday jok,
Toguz ulak birikse,
Baası jalgız tayday jok.
Karanday çaydı köp içseñ,
Bir kesim kazı mayday jok.
Öñköy bözdün sapatı.
Bir kiyimdik şayday jok.
Bıçak berseñ, kındap ber,
Kındap berseñ, çındap ber,
Berekesiz baylardan
Beyil menen kun keter.
Jumuş kılsañ, mudaa kıl1,
İştep ketpe ildeker2,
Kara sanap birdi alsañ,
Koluñuzdan miñ keter
Çeçilişip sırdaşsañ,
Köküröktön muñ keter.
Baarıñ bolsoñ bir oozduu,
Duşmanıñ kantip bılk eter?
Bulut ketse asmandan,
Kün açılıp jılt eter,
Ajalıñ jetip, kün bütsö,
Kayran başıñ şılk eter.
Ak barañdın kundagın,
Atalbasañ sunbagın,
Ermin deseñ duşmandan
Eki közüñ jumbagın.
Ötüp ketken iş üçün
Ökünüp balañ urbagın.
Köpkön jigit köp süylöyt,
Çeçen jigit ep süylöyt,
Bilbesterge jıyında
Bir süylöögö kep tiybeyt,
Jön jürbögön jigitter
Körüngöndön tepki jeyt.
Kim körüngön kekenip
«Uşunuku öttü» deyt,
Köz karaşıñ buzulsa,
Körgön adam «köptü» deyt.
Süt tabaktı jibitet,
Ayran tamsa iritet.
Paydası jok kep aytıp,
Mañız sözdü çiritet.
Külö süylöp üyüñö
Kündö kirgen kül içet.
Eki dülöy koşulsa,
Bir-birine külüşöt.
Jindi menen jooloşpo,
Suu kuybagın tolbosko,
Akmak bolup ketesiñ,
Açuulanba bolbosko.
Ügüt aytıp çarçaba,
Aytkan akıl konbosko.
Joldoş bolsoñ kuu menen,
Ömür ötör doo menen.
Jıkmayınça kaçpagın,
Betteşip kalsañ, joo menen.
Suktanbagın suluuga,
Uyat aytpa uluuga.
Tamaşa aytsañ bilbeske,
Tar jerde katuu sındırat,
Jamandardın adatı —
Jalgan sözdü çın kılat.
Köptü körgön adamdar
Könülüñdü tındırat.
Bekerçiden beze kaç,
Uşakçıdan köçö kaç!
Kızıktırıp kıyıktı,
Kıyın jerge jiberbe,
Bilbesterdi korkutup,
Aldoo menen imerbe,
Jañşap turgan Tokoñdun —
Nasiyatı silerge.
Janıñ menen akıl ayt
Jakşı aytkanıñ bilerge.
Koluñdan kelbes jumuştu
Oyuñ menen bütürbö,
Alıstan keler konoktun
Kabarın ukpay kütünbö.
Aytalbagan söz üçün
Oozuñdu beker açpagın,
Maktaganga mart bolup,
Ookatıñdı çaçpagın.
Koldon keler iş bolso,
Korkup beker kaçpagın,
Murunku jaman işiñdi
Kiyinki jerde taştagın.
Joldoş bolbo korkokko,
Jük artpagın torpokko,
İş kıldırba çorkokko.
Külük minseñ küülönüp,
Eki jagıñ karanba, —
Köyröñ atka konosuñ
Körüp kalgan adamga.
Surap içken tamagıñ —
Suu içken menen barabar,
«Suk» atanıp aylıñda
Suuk bolbo, jaş baldar!
Külük menen jarışpa.
Bilimdüü menen alışpa.
Keybir1 kılat özüñdü
Kep salbagın mañızga.
Köñül kalar kep aytpa
Ooru menen kartañga,
Janın satat kee adam
Jarım çöyçök talkanga.
Buzuk menen muñdaşpa,
Uyatsız menen ımdaşpa,
Bolbos işke kiylikpe,
Momunduk jönü bir başka...
Alıñ menen küç kerek
Azık ookat tıñdaşka.
. Akılsızga söz aytıp,
Akmak menen sırdaşpa.
Ayalıñdı jek körüp,
Jamandıktı ırbatpa.
ÜLGÜ IRLAR
Dayranın körkü kemede,
Balanın körkü enede,
Akıl aytsañ tıñşabay,
Akmaktın körkü jemede.
Bıçaktın körkü kınında,
Jılkının sını kulunda,
Azamat bolsoñ, er jigit,
Ardaktuu işten korunba.
Şiberdin körkü — mal menen,
Jılkının körkü — jal menen.
Jıldızday jangan kara köz,
Jigittin körkü — jar menen.
Sakaldın körkü çalda bar,
Suluunun körkü kalda bar.
Suktanıp jürböy ar kimge,
Süygönüñdü tandap al.
Tün menen joyloy baskanda,
Tülkülör tüşöt kapkanga,
Tün eken dep, er jigit,
Maksatıñdan jazganba.
Jaman Adam belgisi —
Öz kamı üçün jügüröt,
Jakşı adam belgisi —
El kamı üçün küyünöt.
Eçkinin körkü — töl menen,
Egindin körkü jer menen,
Eliktin körkü — tör menen,
Er jigit körkü — el menen.
Bulbuldun körkü güldö bar,
Irçının körkü ündö bar,
Ak şumkar uçsa asmanga,
Amalıñ bolso ündöp al!
Jayloonun körkü kımızda,
Kişinin körkü ırısta.
Namısı üçün joo saygan
Baatırdın körkü uruşta.
Ayazdın körkü muzda bar,
Algırdın körkü kuşta bar,
Tamaktın körkü tuzda bar,
Saamaydın körkü kızda bar.
Jamgırdın körkü tumanda,
Bürküttün körkü kıraanda,
Baykabay jürsöñ kokustan,
Kor bolosuñ jamanga.
Tuygundun körkü tülöktö,
Baatırdın körkü jüröktö.
Balbandın körkü bilekte,
Ördöktün körkü çüröktö.
Kulpunup tuurda taransa,
Kuştun körkü tülöktö.
Koşomatçı kuulardı
Kondurba da, tünötpö.
Kılıçtın körkü kurçunda,
Kunduzduñ körkü sırtında,
Alışkan duşman joo kelse,
Azamat körkü jurtunda.
Bak-darak körkü gülündö,
Bakşının körkü jininde,
Mukam-mukam sayrasa,
Bulbuldun körkü ünündö.
Argımak körkü jalında,
Almanın körkü şagında,
Ak jolbors kelse, tartınba,
Altın başıñ barında.
Mıltıktın körkü ogunda,
Miltenin körkü çogunda,
Jayılıp malıñ semirse,
Jayıttın körkü sonun da!
Tuyaktın körkü tulparda,
Kanattın körkü şumkarda.
Kulundun körkü jılkıda,
Kaz kanattap el tursa,
Aş, toydun körkü ırçıda.
Temirdin körkü ögöödö,
Jıgaçtın körkü mömödö.
Baatırdın körkü mañdayda,
Çeçendin körkü tañdayda.
Birer türkün er jigit
Jetişpey jüröt ar kayda.
Sıyanın körkü kalamda,
Sırıñdı aytpa jamanga.
Sır alışıp, sır tüygön
Sırdaşıñ kelet salamga.
Jabdıktın körkü jorgodo,
Janaza, dooron moldodo,
Jaman adam çırıldap,
Jakın bolot oljogo,
Jabıgıp jürsö, jigitti
«Jakırsıñ» dep kordobo.
Kozusu koşo jayılsa,
Koydun körkü irikte,
Akılı toluk azamat,
Ayrılbas kurbu ilikte.
Tunuk müçö, tulpar sın
Dubandı buzgan külüktö.
Suluunun körkü kelbette,
Şurunun körkü bermette.
Koluñdan kelbes bir işke
Kor bolup köñül degdetpe.
Intımak bolso kalkıñda,
Duşmanıñdan tartınba,
Aybatı bar jigittin
Atagı kalat artında,
Küjürmön erdin küçü ötöt
Kümüş menen altınga,
Küçüñ barda, er jigit,
Kümüş öñdüü jaltılda.
Eşendin köönü zikirde,
Uurunun köönü pikirde,
Orozodo moldolor
Opuldaşat bitirge.
Sopunun köönü azanda,
Sorgoktun köönü kazanda.
Çın bolso da, jan keçti
Çıday beret kasamga.
Mergendin közü miltede.
Opkoktun közü külçödö.
'Jakşı attın körkü — jal menen,
Suluunun körkü — kal menen,
Bulbuldar tañşıp sayraşat
Buralgan kırçın tal menen.
Jayloonun körkü açılat,
Jayılıp jatkan mal menen,
Karısa da kempirler,
Kaljañdaşat çal menen.
Jerdin körkü açılat
Jaykı jaşıl gül menen,
Jay sıpatı bir sonun
Jandın baarı dürbögön.
Dıykandın körkü — jer menen,
Külüktü çabat ter menen,
Kadırlaş bolso ölgönçö
Katındın körkü er menen.
El tirilik kılganda,
Esirip uktap kur jatpa.
İş tapşırba jalkoogo,
Akıl aytpa çalpoogo!
NUSKALUU IRLAR
Erdin eri maytarat
Eriş buzgan .joo mizin.
Kayratı demin kaytarat
Kara özgöylüü doo mizin.
Er eşigi som temir,
Eritmekke er kerek,
Teskerini tüzötkön,
Erge döölöt bir kelet.
Köröm deseñ urmatın,
Uul üylöp, kız çıgar,
Malıñdı jutka aldırbay,
Kam köböytüp, kış çıgar.
Endik, upa, karkıra,
Kız balaga jaraşar,
Betke sıypap albırtıp,
Beş kökülün taraşar,
Beyjay bolso enesi,
Beş ubak tier jemesi.
Tarptı jese jaraşat,
Karga, kuzgun kapırı,
Arga barbı talansa,
Bey-beçara bakırı.
Kuzgundardın kolunan,
Ezildi eldin jakırı...
TOKTOGULDUN
TÖRÖLÖRGÖ IRDAGANI
(Toktoguldardı karmoo üçün kelgen
jazalooçu otryaddın ofitserine karay
Toktoguldun ırdaganı)
Kalaadan kelgen çoñdorum
Bilesiñ iştin boljolun,
Kay jumuşta turuşat
Silerdin kılar oyloruñ?
Kantip körböyt közüñör,
Eşen, kalpa, bay-manap
Eldin kanın sorgonun.
Kerimbayga kelişken
Kalaadan çıgıp soldattar,
Anık balaa bay-manap,
Adamzatka jarmaşkan,
Eşen, kalpa dagı bar
Bay-manaptı jandaşkan,
Bukaranın ookatın
Üşürü dep aldaşkan.
Uluk bolsoñ, sınaçı,
İşenbeseñ özümö,
Başkalardan suraçı!
Kalaadan kelgen künadır1,
Kulak salıp uguptur
Tpktoguldun ırların,
Adilet bolsoñ, tekşerçi
Kedeydi baylar urganın,
Düñ bukara körbödü
Dünüyönün jırgalın.
Künadır, keldiñ ayılga,
Kün tiybes toogo jayında,
Uluk bolsoñ köz salçı
Jardı-jalçı — jabırga.
Körünöö aytkan sözümdü,
Künadır, uksun kulagıñ,
Bekerinçe «çıgım» dep,
Baylap alat biy, boluş
Kedeydin jalgız ulagın,
Sen bilbeseñ, kim bilet
Zarlagan eldin ubalın?
Köynögü jok kedeydi
Balapança basıp jep
Kerimbay kördü ubayın.
Jardı-jalçı, kedeyler
Jaralganbı kem bolup?
Kün-tünü tüşpöyt üstünön
Kuur tonu ter bolup,
Kuuragan kedey jürögü
Kaygı basıp çer bolup,
Jüdöp jüröt bukara
Kuzgundarga jem bolup,
Jürö albadı şorduular
Bay-manapka teñ bolup.
«Çıgım» dep alat maldarın,
Ayransız koyöt baldarın,
Alsız kedey amal jok,
Kötöröt baydın salganın.
Uluk bolsoñ, alıp ber
Kedeyden baylar alganın.
Uluktun işin bilbeseñ,
Baydın sözün süylösöñ,
Sen da tartıp alıp ket
Bukaranın kalganın!..
KOŞ, APAKE!
(Aydalıp bara jatkandagı enesine ırdaganı)
Bozdoduñ, apa, bozdoduñ.
Kaygımdı kayra kozgoduñ.
Kayrat kılsañ bolboybu,
Tirüümdö joktoduñ...
Iyladıñ, apa, ıyladıñ
Iylaba, jaşıñ kurgasın.
Ubayım tartıp ıy-ıylap,
Uuluñdu muñduu kılbagın!..
Aylanayın apamsıñ,
Ançalık nege jaş aldıñ?
Aydalıp baram alıska,
Azabım tartıp jatarsıñ.
Karuuñ ketet, keyibe,
Kulak sal menin kebime.
Ajalım jetip ölbösöm,
Karçıga kuştay aylanıp
Kelermin kayra elime!
Aylanayın apake!
Balapanday bakkansıñ,
Ak sütüñdü emizip,
Booruña basıp jatkansıñ,
Maga okşogon jalgızdı
Zarlap jürüp tapkansıñ.
Alpeştediñ, apake,
Adam kıldıñ asırap,
Açılar beken kabagım
Uşul işten ajırap?
Kerimbay kıldı kesirdi,
Kekenip maga esirdi.
Jaş kezimden karşı elem,
Jurtumdan aydap ketirdi.
Başıma tüştü, köröyün,
Ajalım jetse ölöyün,
Kaygırbay, apa, üygö bar,
Kanteyin, barıp keleyin.
Aylanayın, apake,
Ukkun menin sözümdü.
Kartayganda köp ıylap,
Aldırba muñga közüñdü.
Ajalım jetip ölbösöm,
Akır bir kün alarmın
Kerimbaydan öçümdü.
***
Altı say barañ oktolot,
Altı duban top bolot.
Altı duban top bolso,
Asılıñ Tokoñ joktolot.
Jeti say barañ oktolot,
Jeti duban top bolot.
Jeti duban top bolso,
Jetigiñ Tokoñ joktolot.
BİZGE KELER BEKEN KEÑ ZAMAN
Aydalıp kettim işim ak,
Alım — karıp, künüm çak,
Aga-ini, tuugandar,
Menin aktıgımdı oylop bak!
Jaykalıp jürgön Toktogul,
Çınjır tüşüp koluma
Azap tüşüp başıma,
Aydaldım Şiber joluna
Kişen tüşüp butuma,
Aydalıp ketip baramın,
Kayrılıp keler kün barbı
Men kalıñ kırgız jurtuma?
Özbek, kırgız — kalıñ jurt,
Öskön elim, aman bol!
Ömürümdü jırgatıp,
Ötkön elim, aman bol!
Kindik kesip, kir juugan,
Turgan jerim, aman bol!
Kiçinemden birge öskön
Tuugan elim, aman bol!
Tokoñdo aytar til barbı?
Torgoydoy sayrap Toktogul
Tolgonup kelyör kün barbı?
Aydalıp ketken Toktogul
Aylanıp keler kün barbı?
Irıskulbektin beş kaman,
Peyli buzuk beş jaman,
Kettim Şiber aydalıp,
Bizge keler beken keñ zaman?!
Zalimdin tüştüm toruna,
Aydaldım Şiber joluna,
Elebey jürgön kezimde
Eşen çıktı şoruma.
AYDALIP JÖNÖGÖNDÖ
Eki kolum baylatıp,
Elimden karmap aydatıp,
Künöö saldı moynuma,
Karşıktı manap joluma.
Kargaşa ölüm albasa,
Kayrılıp kelsem orduma,
Çıksam sologoydun oñuna,
Kürsüldögön Döböt ay! —
Atakandın Kerimbay,
Minsem, kara eşek kılıp moynuña!
Karagır, Arım jer kaldı,
Kalıñ kırgız el kaldı.
Baleelüü işke kepteltip
Buzuktar saldı jañjaldı.
Ajırap menden turuşat,
Akıl-esi ayran el
Aydoogo çındap men kettim,
Aman bol emi, kayran jer.
Kızıl-Üñkür, Deñderim,
Kaynalba, kalgan ermegim.
Kıyaldan astı ketpeyt go
Kıyatka konçu jerlerim.
Sarı-Burçuñ, Denderim
Sandagan sarttar elderim,
«Sandaltıp aydap ketti» — dep
Sanaba, kalgan ermegim!
Sanaamdan ketpey jüröt go
Salkında, saray üy tigip,
Sayakat kılçu jerlerim
Karagay nayza kolgo alıp,
Bel karmaşıp turuşup,
Kerimbay kankor it menen
Karmaşpayt belek bu jayda!
Atadan kalgan jerime,
Ak şumkar kuştay aylanıp,
Aman kelse altın baş!
Jazbagan sözdön jañıltkan
Jalakordun booru taş.
Jalgandan kolum baylanıp,
Jaraluu közdön aktı jaş.
Again tuugan kalıñ el
«Aman bol» deymin özüñdü.
Ajalga berdi zulumdar
Aynekten tunuk közümdü.
Irayımsız bu joodon
Alsam deymin öçümdü,
Albarstı baskan emedey,
Aram peyil Kerimbay,
Alsıratsam özüñdü!
Uluu-karı, kiçi-jaş,
Ugup kal aytkan sözümdü:
Tutkundan kelsem boşonup,
Tuuganıma koşulup,
Duşmandan alam öçümdü,
Tubasa makoo Kerimbay,
Turpaktay çukuym közüñdü.
KIYINDIK TÜŞTÜ BAŞIMA
Kıyındık tüştü başıma,
Şirindigi bolboso,
Amanat jalgan dünüyö,
Ar kimge bolboyt aşına,
Künösü jok, zalimge
Karmalıp ketip baratam,
Oy emi, kayaktan keldim kalkıma.
Alganımdı tomsortpoy,
Jalgız uulum Topçubay,
Balamın öñün bozortpoy,
Ak tuzuñ tartsın artıma,
Çıñ etip çımın uçpagan,
Kök uyun kögön tıtpagan,
Jayloom Arım, Suusamır
Jayıtı kenen jer kaldı,
Jalpı kırgız el kaldı,
Künösü jok, surabay
Aydap ketip baratat,
Kündö salıp moynuma,
Kıl çılbır salıp koluma,
Karmap ketip baratat.
Ördök uçup kono albas,
Kölgö ketip baratam,
Ölgöndö dobuş ugulbas,
Çölgö ketip baratam,
Jeti atam tuup körbögön
Jerge ketip baratam.
Jazıksız jaştı karmadı,
Jaratkan başka salganı,
Arkamda jalgız balamdın,
Atasınan ayrılıp,
Armanduu kündö kaygırıp,
İçinde kaldı armanı.
Tolgon kırgız kalıñ el
Jeti atam kadam koygon jer,
Men elime kelgençe,
Kalkala jalgız balamdı.
Balıktı menen Mazar-Suu,
Kudayım süygön Kutçu-Suu,
Atamdan kalgan altın tuu,
Anık çoñ küç bar bolsoñ,
Ata arbagı jar bolsoñ,
Arkamda Eşmat, Topçubay
Asıra ini, balamdı.
Tulparın minip tuu aştap,
Duşmanım keldi jol baştap,
Tuz nasibim üzülüp,
Tuuganım, senden ajırap,
Türmögö kettim kıygaçtap.
Toptop çıkkan Kara-Tıt,
Toktogon jerim Balıgurt.
Jay jegenim sarı may,
Jay jayloom Karabay,
Jayıtıñ tulañ malga jay,
Kindik kesip kir juugan
Atanın jurtu kaldı dep,
Alkımdan ötpöyt içken çay.
Ajalga ketip baratam,
Asıray kör, bir kuday!
Jalgız-Örük, Belek-Taş,
Jalgagan jerim kaldı dep,
Jaşıp agat közdön jaş,
Abaldan nasip bar bolso,
At başı menen er başı,
Kay jerde kalbayt altın baş.
Toktobek menen Belek-Taş
Toktogon jerim sen kaldıñ.
Toktoboy agat közdön jaş.
Tozoktuu küngö kaldı okşoyt,
Tomuktay bolgon altın baş.
Baldarı barañ atkan jer,
Barkatta jatkan jer
Balapan bagıp çoñoytkon
Aman kalçı, kayran jer,
Kök-Moynok, Şili, Kırkırak,
Kölökö maydan, kök şiber
Köönümön çıkpas burkurap,
Ak kepter uçtu par kaldı,
Koyönek jürçü say kaldı.
Ay tiybes aska jar kaldı,
Kötöröt eken buyursa,
Nasipke kuday salgandı.
Baldarı jorgo mingen jer,
Kelini torko kiygen jer.
Sar-Çeçekey, Jılandı,
Aman kalgın, kayran jer.
Duşmanga kettik karmalıp,
Zalimge kettik aydalıp,
Otuz tört jaşta oyuldum,
Oy-Konuş menen Moyudum,
Oynogon jerim kaldı dep,
Ok tiygendey çoyuldum.
Altımış kişi aydaldı,
Arkamdan jetip karmadı,
Kudaydan korkpos zalimden,
Asıra kırgız arbagı,
Ajıdaar jatkan dabandan
Aşıp ketçü bel kayda?
Ayabay jandı senden dep,
Kaardanıp kamçı urup,
Aytışıp kelçü el kayda?
Aralaş booruñ bolboso,
Kayrılbayt eken mındayda.
Karanı, aktı bilbegen,
Kasamkor zulum turbaybı a!
Jetim uul, tul katın,
Arzın aytıp ıylagan,
Adamga zıyan kılbagan,
Altı ketmen çapkanda,
Attay salı kulagan,
Aylanayın Şamşıkal,
Asıray kör balamdı
Azuusu kanduu şumkardan,
Arbaşkan zulum bulardan.
Bozdop kalgan apamda
Kaygıluu bolup jürbösün.
Karıptık tartıp jüdösö,
Kas sanaşkan külbösün.
Kerege kestim salaalap
Kettim Kabak aralap,
Kedeyge duşman köp ele,
Ketken boydon kelbeyt dep,
Kep kılgandar tabalap.
Kalıñ menen karmalıp,
Kabak jol kettim aydalıp.
Kastaşkan duşman köp ele,
Karmaldı, kaytıp kelbeyt dep,
Kalgandır bizdi tabalap.
Alegi jok şay kaldı,
Arkamda jardı el kaldı,
Asıyga jañı toldu ele,
Ak tuyak külük mal kaldı.
Alganınan ajırap,
Alınan tayıp kaltırap,
Alganım Totu jar kaldı,
Kıpkızıl öñü bozorup,
Atasınan ajırap,
Arkamda Topçu al kaldı.
Çıttan köynök, çıt ıştan,
Başımda körgön bir doorum,
Çabar kamçı,süylör til,
Arkamda inim Eşmatım,
Kantti eken jalgız bir boorum?
Sır aytpaymın duşmanga,
Zırkırap sındı bir kolum.
Ak tuyak ele mingenim,
Ak sütün berip emizgen,
Apakem kaldı üydögüm!
Aldap tamak jegizgen,
Emçegin şirin degizgen,
Üç maal ak süt emizgen,
Apakem kantip kaldı eken?
Duşmanga çala degizbeñ!
Kum-Kıya alıs kulan jol,
Kuçaktaşıp birge öskön,
Kurbu-kurdaş aman bol.
Aydalıp kettik alıs jol,
Azildeşip oynogon,
Ak güldöy jaştar aman bol.
Er öltürüp, kuş tartpay,
Nar öltürüp, pul tartpay,
Kılmışı jok, nesi jok,
Kandaylıktan tarttık şor?
Jorgosun attın mine öskön,
Toyunda torko kie öskön,
Tolkugan kırgız, aman bol!
Aylañar barbı aluuga —
Ak bolottun mizinen,
Jılandın zaar tilinen,
Artımdan jetip kubalap,
Arbagıñ barbı, köp kırgız,
Ajıratıp kaluuga?
Urugum kırgız kalıñ el,
Uluu Kum-Bel, Kiçi-Bel
Urmattuu elim sen kaldıñ,
Aman bol emi, kayran jer.
Altımış kişi karmalıp,
Aylasın tappay tañ kalıp,
Amandaşpay, koştoşpoy
Aga-inim kaldı sargayıp,
Ok jañılgan kulanday,
Kuyrugun üzgön jılanday
Tuuganım kaldı şaldayıp,
Tutkun kılıp karmatıp,
Duşmandın köbün talkalap,
Tuuramjı kılıp koyduk dep,
Duşmanım kaldı dagdayıp,
Kaşatı biyik jarsıñbı,
Karasam zaman tarsıñbı?
Kasam urbay, dart çalbay,
Karmalıp ketip baratam,
Biz beçara karıptı
Kalkalar, kuday, barsıñbı?
AYLANGAN TOONUN BÜRKÜTÜ
Kün tiybes tamda jatamın,
Küç ketip, es oop, alsırap,
Aldımdan nımduu sız ötöt,
Aylasız jatam jaldırap,
Kozgolor mende darman jok,
Kol, butta kişen şaldırap,
Tim jatsam dale sabaşat,
Til bilbey soldat baldırap,
Araçalar adam jok,
Ayabay esten tandırat.
Aylangan toonun bürkütü
Ak jerden torgo çalındım.
Komuzdu küügö keltirgen
Koluma kişen salındım.
Oylonup tüşkö kirbegen
Körkoolorgo bagındım.
«Aylanayın, tiybe» — dep,
Aylasızdan jalındım.
Kıstalgandan ölsöm deym,
Kımbatın kıybaym janımdın.
Küü çertip, erkin sayragan
Kükük elem, naalıdım,
Küjürmön tınbay çurkagan
Külük elem, talıdım.
Kor bolboy turgan altın baş
Küyüttö jürüp karıdım.
Köz jaşın estep, iç küyöt
Süyüşüp algan jarımdın.
On jaşar jalgız balamdı
Oylonup kündö sagındım,
Zarlantıp koygon künöösüz
Zamanaga taarındım.
UŞUNDAYBI SURAGIÑ?
(Türmögö bir uluk kirgende Toktoguldun ırdaganı)
Arız aytam, kulak sal,
Kalaanı bilgen ulugum.
Men bir tutkun musapır,
Aldıñda zarlap turumun,
Ajırap kaldı arkamda
Tirüülöy jetim kulunum.
Er öltürüp, kun tartpay,
Elimden keldim aydalıp.
Eçteme kılgan künööm jok,
Eki kolum baylanıp,
Kuulup kelip jatamın,
Kur azapka karmalıp.
Karmadı meni Kerimbay,
Karşılık menen karalap.
Alıstan keldim aydalıp,
Kara joldon, köp elden
Kayır surap, aralap,
Kolu, butum baylangan
Ali jüröt jaralap.
Menin aytkan sözümdü,
Ulugum, uksun kulagıñ.
Azapta jürgön adamdın,
Oylosoñ bolo ubalın.
Aydalıp jürüp neçen kün,
Karuum ketip turamın.
Arkama kolum baylandı,
Amal jokton çıdadım,
Ak kişini aydamak,
Alal jerden karmamak,
Uşundaybı suragıñ?
Uluk bolsoñ, karagın!
Maga okşogon karıptı!
Adilet bolsoñ, körsötkün
Tie turgan jarıktı,
Tekşerip körsöñ bolboybu,
Jalgan menen anıktı!
AZAPKA TÜŞTÜ ÖMÜRÜM
(Toktoguldun aydoodo bara jatkanda joldo ırdagan ırı)
Oy, dünüyö, jalganı...
Kantip çıgat köñüldön,
Karıp bolgon köp jurtum
Bozdop ıylap kalganı,
Karañgı kün kaygını
Kuzgundar başka salganı.
Kuu dünüyö.jalgansıñ,
Bukaranı bozdotup,
Kaygını başka salgansıñ,
Künöösü jok adamdı
Kün körsötpöy aydaysıñ.
Künöösüz tüştüm baylanıp
Kerimbaydın koluna.
Jöö tüştüm sandalıp
At jetpegen joluna,
Çın ele korduk emespi,
Çınjır saldı koluma,
Til bilbegen soldattar
Tüşüp aldı soñuma,
Jaşabasın Kerimbay,
Çıkkan go menin şoruma
Şıldıratıp butuma
Çıgarbay kişen salıştı,
Kadırı siñgen kalıñ el:
«Bulbul Tokom ketti» — dep,
Burkurap ıylap kalıştı.
Kayran janım kor boldu,
Kaydan tabar ekemin
Kadırlaşar taanıştı
Pendelik tüştü başıma,
Açkadan jaagım karıştı.
Amalsızdan bet aldım
Jetpey turgan alıstı.
Oyuma alıp jürömün
Aylanıp elge barıştı.
Teñçilik kılıp künadır
Tekşergen jok arızdı.
Elimden çıkkan Kerimbay
Ezelden maga jabıştı...
Eki kolum arkada
Karıştıra bayladı.
Esil başım kor boldu,
Elsiz jakka aydadı.
Komuzum jok kolumda,
Kor boldu janım jaydarı,
Tolkugan suuday taşıdı
Toktoguldun armanı,
Adilettik kılbastan
Azaptı başka salganı...
Jaak menen kızıl til
Jañşap ırdap sayradım,
Kuuguntuk körüp duşmandan
Kuruşup barat aydalım.
Ajıratıp erkimden,
Alıs jakka aydadıñ.
Arkamda soldat baldırap,
Jayımdı aytsam til bilbeyt.
Jezitte1 kolum baylanuu,
Je tildebey tim jürböyt.
Korkutup aydayt teminip,
Butumdagı kişendi
Çıgaruunu bir bilbeyt.
Kamçılap aydayt, kaşaygır,
Aytpadı atka mingin dep.
Künü-tünü tınçıtpay,
Şaştırıp turat jürgün dep..
Kaygıda jürgön karıpmın,
Bilbedi zulum jayımdı.
Ulutunup üşküröm,
Ukpadı menin zarımdı.
Unutpasmın ömürdö
Jonuma salgan tagıñdı...
Karıp bolup kayran jan,
Kir bastı kızıl öñümü.
Azaptan başım kutulbay,
Açpadım jarık köñüldü.
Jezit — şümşük degen maanide.
Çulduragan soldattar
Bilbeyt go menin jönümdü.
Azap menen ötkördüm
Aydalıp jürüp ömürdü.
Közümdün jaşı monçoktop
Kökürökkö tögüldü.
Eki butum tuşaluu,
Arbıbayt baskan kadamım.
Janımda jok jardamçı
Kayrılar jakın adamım.
Jürögüm küyüp ört bolup,
Açılbayt menin kabagım.
Jılañaylak taş basıp,
Tamtıgı jok tamanım.
Eki kolum kişende,
Amalım jok baramın...
Közümdün jaşı köl bolup,
Jaş baladay ıyladım.
Arası alıs jol eken,
Jan tınımın kılbadım.
Jarım kese jarmaga
Jayımdı aytıp ırdadım.
Uşunça tartıp korduktu,
Emne jazık kılgamın?
Suradım elden jarmanı,
Tokoñdun ketti darmanı.
Kıyın eken musapır
Taanıbagan adamdan
Tamak surap barganı.
Aytkan menen arılbayt
Azaptuunun armanı.
Aydoodo jürüp kor boldu,
Elinde bulbul jaydarı.
Esinen çıkpayt Tokoñun
Elinen alıs kalganı,
Azap körüp bulbuluñ,
Armanın aytıp zarladı.
Sarı ooru kılıp aydagan
Soldattın tiybeyt jardamı.
Pende bolup jol bastım
Komuzum jok kolumda.
Armanduu köñül açılbayt
Sibirdin alıs jolunda.
Ker sarı bolup sagındım,
Ketmen-Töbö jerim ay,
Karıp boldu ugulbay
Kayran sonun kebim ay.
Kayda kaldıñ adaşıp,
Küygön ottoy demim ay.
Aydoodo jürüp bökçöydü
İyilbes menin belim ay.
Jazıgım jok, kanteyin,
Jazanı tartıp jürömün.
Çınjır menen baylanıp,
Jara boldu bilegim.
Jatpay jürüp künü-tün
Jamandıktan jüdödüm.
Jalpı elimden adaşıp,
Jalındap küyöt jürögüm.
Jalıngan menen tappadım
Jardamçının biröbün.
Jaraluu bilek sızdadı,
Jalganda jok bul korduk,
Kantala menen bürgödön
Karuubuz ketet talanıp.
Jer kazabız muñduular
Kereeli-keçke sandalıp.
Ketmen, kürök dapdayar
Kolgo beret kamdalıp,
Keçinde kayta kamalıp,
Mıltıktarın töşüñö
Kesep turat soldattar
Kezüülöşüp kaytarıp,
Balıgı suuda çalkıgan,
Kuuları köldö kalkıgan,
Uları toodon ün salgan,
Kiyigi zoodon tınç algan,
Bugusu kirip çakırgan,
Eligi çerde bakırgan,
Jayloosu jaşıl jibektey,
Jeri jumşak balkıgan,
Tokoyun jaşıl bür alıp,
Bulbuldarı tañşıgan,
Jıpar jıttuu asıl jer,
Jetembi saga, kırgız el?
Kayra barıp körömbü
Je aydoodo jürüp ölömbü?
Jürögüm tolgon kaygı-zar,
Ak elem, künööm keçilbey
Ar kimdin oozun karaymın
Atası ölgön jetimdey.
BOŞ KOY BİR AZ KOLUMDU!
...Törölük kılsañ, boş koygun,
Çınjır salbay, kolumdu.
Er öltürüp koygonsup,
Katırdıñ mınça şorumdu.
Men jerimde ekende
Bulbul elem tañşıgan.
Bügün kolum boş künü
Muñduular ugup jaşıgan.
Buk bolup tışka çıga albay
Jatat ır, küü taşıgan,
Boş koy bir az kolumdu.
Çıgarıp içten muñumdu
Sayratayın bulbuldu,
Tüşünsöñ kana kurgurdu...
TUTKUN IRI
Jaraldım bele nasipsiz?
Karmalıp keldim jazıksız.
Jorgo elem joldon jañılbas,
Jortok boldum basıksız.
Tuuldum bele nasipsiz?
Tutulup keldim jazıksız,
Dubandı buzgan jorgo elem,
Topor boldum basıksız.
Manaptar saga ne jazdım?
Basınıp elden adaştım.
Butumda kişen şaldırap,
Musapır bolup bastım.
Kor kıldıñ, zalim, kanteyin?
Koşogumdan adaştım.
Kapaska türtüp iygendey
Kaysınıñdı talaştım?
Jıyırma*beş jılga kesilip,
Çınjırga butum teşilip,
Jıgılamın basalbay
Jıñaylak taman ezilip,
Aman keter bekemin
Azattık küngö kezigip?
Boluştan keldim kesilip,
Bozorup jüröm ezilip,
Bozdotup urat baspasam,
Bütkön boy terge teşilip,
Boşonor künüm bar beken
Boştonduk küngö kezigip?
Ukpadım eldin kabarın,
Kümöndör tirüü tabarım,
Aydalıp jürüp men ölsöm,
Kömülböy joldo kalamın.
Küyütkö saldıñ, zalimder,
Köründü bele zalalım?
Közün körör bekenmin
Küküktöy jalgız balamın?
Karıgan enem şorduu eken,
Kantip jüröt boldu eken?
Aga-tuugan kayrılsa,
Al-abalıñ mol beken?
Jayıtıñ jaysız bolgondur,
Jalgızım dep zırkırap,
Jayılıp jaşıñ dırkırap,
Koynuñdu kaptap tolgondur.
Kırk miñ soldat, men jalgız,
Kıjıldayt tilin bilbedim.
Kırgız kalkım barınday
Kıyaldanıp külbödüm.
Otuz miñ soldat, men jalgız,
On ooz tilin bilbedim.
Ombudagı türmönün
Ortosunda zildedim.
Murutum, çaçım alınbay,
Musapır boldum mamınday.
Muñayıp jüröm Sibirde
Boşonor künüm tabılbay.
Başıma tüştü karıptık
Kara nan jep, suu içip,
Kayran jan tarttı arıktık.
Körör künüm bar beken
Şor arılıp, jarıktık?
Aydalıp elden adaşıp,
Al ketip etim kök jaşık.
Karañgı tamga kamalıp,
Kanım kaldı bir kaşık.
Karıptık tartıp kardım aç,
Agardı sakal, kara çaç.
Arılar künü bar beken
Armanduu közdön akkan jaş.
Zar ıylatkan künöösüz,
Zalimderdin booru taş,
Karmalıp jürüp men ölsöm,
Kay jerde kalat altın baş?
Kişen salgan atka okşop,
Çınjır menen jöö basıp,
Kıdırtıp aydap künügö
Kıynaldım kızıl öñ azıp.
Çımınday janım kıynaldı
Çım oodarıp, jer kazıp,
Ezilip kaygı şor tarttım,
El-jurtumdan adaşıp.
Türmödön aman kutulup,
Tuugandan tatsam tuz-nasip...
Aman-esen bar beken
Arkamda kalgan bir kazık?
Kündüzündö iştetip,
Küügümdön kamayt daldaga,
Tününküsün uktatpay,
Tügöttü kandı kantala.
Türmödö jatıp şorduular,
Tüñülböy tarttık köp sanaa.
Aman beken arkamda
Tirüülöy jetim bir bala?
Musapır menen muñduudan
Million jatat türmödö,
Bütkön boyun talatıp
Kantala menen bürgögö.
Atılıp ölüp ketüügö
Kolgo berbeyt jalgız ok.
Karañgı tamda şorduular
Boşonup keter ayla jok.
Kolgo tüşüp künöösüz,
Kubardıñ kanduu kızıl jüz.
Taşka tiyip ketildi
Dalay bolot, ötkür miz.
Karıp bolduñ, kayran baş
Kaçan toktoyt akkan jaş?
Kayratı bar jan elem
Kabılandan jaltanbas.
Muñduu bolduk biz jüdöp,
Musapırlar bir tilek,
Mendey karıp tutkundar
Milliondon köp jüröt.
Politsey kelet baldırap,
Basalbaym muunum dabdırap,
Bayloodo jüröm künöösüz
Panarday közüm jaldırap.
Jamandıgın ırdaym dep,
Jazıktuu boldum manapka,
Jazıgı jok eçendi
Manaptar çaptı kanatka.
Armanduu enem jürgöndür
«Ardagım!» — dep jol kauap,
Jaldıratam közümdü
Jatsam-tursam köp sanap.
Karşılaştık manapka
Öñ bukara bir tarap,
Aydatıp iydi zalimder
Ajalga bizdi çın kaalap.
Tirüü bolsom barganım,
Tügönör bolso armanım.
Tüñüldü go ajırap
Tirüülöy jesir kalganım.
Armanıñdı çeç, ene,
Ak sütüñdü keç, ene.
«Ak kepindep, aruu juup,
Ardagım kömsö» — deçü ele.
Kalkımdan azdım körünböy,
Kaygı köp içten bölünböy,
Karıgan enem sen turmak,
Kalarmın men da kömülböy.
Kalkıma bulbul bolgondo,
Karuum jetip tolgondo,
Kamalıp jatam alsırap
Kara temir korgondo.
Kalkımı közdöy sızuuga,
Kanatım bolso uçuuga,
Kara temir korgondu
Karuum bolso buzuuga!
JOLDOŞ BOLBO JATTARGA
Karşı ırdaym dep zalimge
Bastım batkak, ılayda.
Küçüñ barda çarçaba,
Kapa bolup muñayba.
Joldoş bolbo jattarga,
Koşpoyt seni katarga.
Uşak süylöp çagımdap
Dayar eken aytarga.
Altın bolso başıñdı
Al dayar turat satarga.
Al da bolso çoñ duşman,
Söz aytuudan jaltanba.
Palitsey meşg köp urat,
Tilim kıska aytarga.
Akırı başta bir ölüm
Nayzañdı sunsañ kaytarba.
Kanıbızdı kızıtat,
Bul da bolso şaytan da.
Tuulgan, tuugan jerdi estep,
Kapa bolup aytam da.
Kapa bolom baarıña,
Ak jerden kelgen Sarıga.
Kara nan jetpey, iç oorup
Turmuşu ketti tarıga.
Kündön küngö şişidi
Sarı suu butka sarıga.
İçkenibiz sarı suu,
Bizde kanday jan kalat?
Ölüp kalsak bul jerde,
Ölüktü izdep kim tabat?
Barkıbızdı bilbesten,
Baldırap soldat bir çabat.
Mıyzamı mıyzam bolgon soñ,
Bularga kanday jan bagat?
Kudayga koydum kuugandı.
Koyso bolo urgandı.
Künü-tünü tileymin
Körsöm dep jerdeş tuugandı.
Kuday nege albadı
Tetigi kumsargan aram urgandı?
Jalınsak da jırgal jok,
Je kudaydı kuday urganbı?
Kayratı ketip Toktogul,
Kanı kaçıp kumsardı.
Elimden eç kabar jok,
Jılıbız aylap uzardı.
— Elimden kabar kelse,— dep,
Eki közüm kızardı.
Akıykat kuday bar bolso,
Aytkan sözüm tıñşarbı.
Ölöyün desem jan tattuu,
Kireyin desem jer katuu,
Kursagım toyboyt, kantesiñ?
Jey turgan bölkö-nan satuu.
Butumda kişen şaldırayt,
Mende kayda tınç jatuu?
Kıynalgandan jakşı deym
Mıltık menen bir atuu!..
Kılmışı jok kıdırıp,
Dalay jerdi bastıkpı?
Sakal basıp sapsayıp,
Ötkördükpü jaştıktı.
Karşı jürdük zalimge,
Al dagı bizdin mastıkpı?
Jazıgı jok sandaldık,
Kudaydın kızın aldıkpı?
Kaarına kaldıkpı?
Eç nersesin oyloboy,
Elibizge jazdıkpı?
Uuruluk kılıp kudaydın
Üyünö kol saldıkpı?
Paygambardı kakşıktap,
Balaketke kaldıkpı?
Uşunça adam kordukta,
Je uluktar kılgan tardıkpı?
Unuttum çertken komuzdu,
Ularday çıkkan dobuştu,
Ömürumdö körbögön
Joldoş kıldık orustu.
Başıma ursa politsey,
Orustarım boluştu.
Kara nan jep, iç ötüp,
Dalay adam ölüştü.
Ölgöndü kimder körüştü?
Köñülüm kepti bölüştü.
Musapırlık uşunday,
Bir-birin jıttap öbüştü.
Sakçıları urbasa,
Ar kılbaybız sögüştü.
Tügönbödü armanım,
Tük kalbadı darmanım.
«Emne boldu baykuş?»-dep,
Sagıngandır alganım.
Kötörböskö çara jok
Kör bolgon kuday salganın.
Aynektey jüzün körömbü
Topçubay jalgız balamdın?
Kayran başım kor boldu,
Arılbay turgan şor boldu.
Aylanamdı karasam,
Tikenek temir tor boldu.
Bulbulday bolgon şirin til,
Muñ-zar basıp, bor boldu.
Komuzdu çertits sayratkan
Kya.yran kolum çor boldu.
Boluştar menen uruşup,
Kılgan ekem çogooldu.
Birge kelgen joldoştor
Boz turpak basıp jogoldu.
Bozdogon menen boşotpoyt,
Bizdin iş kaydan oñoldu?
Kaçayın desem, aylanam
Kapkandan beter toroldu.
Jatkan jerim sız boldu,
Jayda maga kış boldu.
Jamınıp jatar töşök jok,
Buttarım toñup muz boldu.
Bg.ş koyuşup ölümgö,
Dalaydın köönü suz boldu.
Kinday oyloyt, bilbeymin,
Kzmderdin köönü tüz boldu?
Kyazargan bette kanım jok,
Kıbırarga alım jok.
Kıynalgandan ölüügö
Kgrek boldu jalgız ok.
A»at bolor bekenbiz,
Ak padışa bolup jok?
Terönü töröm debesmin,
Tebömdön basıp ursa da,
Arkan salıp moynuma,
Kira darın kursa da,
Klyran tilim jañılbayt,
Padışañ karap tursa da.
Kşışpaymın çındıkka,
Kaptatıp dayra bursa da,
Begiñdi begim debesmin,
B«:şenemde tursa da.
iybeymin ölgönçö,
Betimdi tilip ursa da.
Karaydı janım uşunday,
Kanıma toyup jutsa da.
Kabırgamdı bit jebeyt,
Kardımdı jarıp alsa da.
Bir armanım balamda,
Jaman attı jalaamda.
Jabırkap jürüp altın baş
Talaada ölüp kalam da.
Aylanıp kelse bir kezek
Zalimderdin
Aylasın özüm tabam da.
TUTKUNDA JÜRGÖNDÖ
(Toktogul tutkunda jürgöndö mokok balta menen karagaydan komuz jasap
alıp, tutkundagılardın köñülün açkanı.)
Balta berdi koluma:
—Baskın! — dep aydap jelkelep,
Saldı tokoy joluna.
Aydap barıp tokoygo
Atıp salat eken dep,
Ajalım jetken eken dep,
Ar nerse ketti oyuma,
Jürögüm turbay orduna.
Kazak, kırgız, özbekten,
Orus menen nogoydon
Karasam adam köp eken,
Kaygı tartıp men öñdüü
Karmalıp kelgen el eken,
Künöölüüdön başka adam
Kelbey turgan jer eken.
Çın aytsam, kepke işenbey,
Jalgan kıldı sözümdü.
Aydoodo jürüp çañ bastı
Nurduu kızıl betimdi.
Aldırıp koyör bekemin
Küyütkö akıl-esimdi?
Torgoydoy Tokoñ tınbastan,
Tokoydon kazdım dümürdü,
Totu elem elge sayragan
Tolgop çertip küümdü.
Sandagan kırgız kalıñ el
Sagıngandır ünümdü.
Azap menen ötkördüm
Aydoodo jürüp künümdü,
Ölböy tirüü men barıp,
Körör bekem üyümdü?
Kaytarat soldat kadalıp,
Albayt menin tilimdi.
Karagay kesem, karuu jok,
Kara suu içem, alım jok,
Bozorgon suuk kün jaasa,
Jıluu üygö baruu jok.
Men sıyaktuu karıptı
Bir adam eske aluu jok...
Kalıñ tokoy içinde
Dümürdü köölöp kazamın.
Akılı jok aybança
Tokoydo mögdöp jatamın.
Ayta bersem tügönböyt,
Körüp jüröm azabım.
Kaysı künü çıgarat
Köküröktö kapanı.
Alal jerden men tarttım
Adam körbös japanı.
Sagınıp ırdaym ar künü
Kötörüp bakkan apamı...
Tokoydon dümür jıynadım,
Tobunda bulbul Toktogul
Torgoy jandı kıynadım,
Adam barbas talaada
Jabırkap jatıp ıyladım.
Karagaydan komuzdu
Balta menen kılgamın,
Bulbul elem sayragan,
Komuz jok çıdap turbadım,
Tagıp alıp çertemin,
Mandalindin zımdarın.
Kıdırıp jürüp kıynalıp,
Tamanım jarık çor boldu,
Beşeneden arılbas
Maga bütkön şor boldu.
Aydoodo bizdey karıptın
Açılar künü bar beken?
Aylına jetip kumarı
Jazılar künü bar beken?
Azaptan baştı kalkalap,
Kaçırar künü bar beken?
Karagaydan baltalap
Komuz çaptım tokoydo.
Tündö çaap albasam,
Kündüz kolum boşoybu...
Aydap jürgön soldattar
Adamdın jayın bilebi?
Komuz çertpey kor bolup,
Tokoñdun tuylayt jürögü.
Somdop algan komuzum
Kapkagı kalıñ karagay,
«Janıma jardam» bolor — dep,
Çerte berem ayabay.
Aydap jürgön soldattar
Tamaşaga üyröndü,
«Adamdan çıkkan jorgo»dep,
Baldıraşıp süylödü.
Komuzum jaman, süylöböyt,
Balta menen çaptım da,
Kıynap jürgön soldatka,
Kılık menen jaktım da.
Erigip jürgön neçen jan
Ermek menen jürüşöt,
Ar uluttan kelgender,
Añgeme salsam külüşöt,
Bulbuldugun Tokoñdun,
Musapır bolup jürsöm da,
Türümön taanıp bilişet.
Jaakka çapkan nemedey
Oynottum go kolumdu,
Tutkunda jürgön köp elge
Körsöttüm go sonundu
Aydoodon aman kaltırıp
Açar beken jolumdu?
Körüp jüröm köz menen,
Men sıyaktuu tutkundu,
Dalayı açtan ölgönün,
Ölüktördü orogo
Süyröp barıp kömgönün,
Bilgen adam tüşünöt
Uşul iştin jön-jönün.
Azabın tartıp tutkundun
Aça albadım köñüldü.
Ak tañday elem sayragan,
Adam bilbeyt jönümdü.
Ayran bolup kıyalım,
Alda neçen bölündü,
Azap menen ötkördüm,
Ayday tolgon ömürdü.
İştep jatat kança adam,
Açkalıktan jıgılıp,
Apta sayın bir törö
Körüp ketet kıdırıp.
Kalgan eken kabarım
Al törögö ugulup,
Bir künü kelip tildedi,
Jin tiygendey julunup.
Komuzdu alıp koluman,
Taşka çaap sındırdı,
Kamap saldı japjalgız,
Karañgı tamga kurgurdu,
Karagaydan komuzum
Kança janım kıynalsa,
Kardıkkan jok dobuşum.
Komuzdu alıp ırdasam,
Iylattım go muñduunu,
Kıynoodo jürüp kartaydı,
Kırgızdın mendey bulbulu.
KAÇKANDAGI IR
Aşuusu biyik körünbös
Belim alıs kaldı ele,
Atagı çıkkan Fargana
Jerim alıs kaldı ele.
Sarttar, bagış, köp sayak
Elim alıs kaldı ele.
Atanı arman kün boldu,
Al-kubatım ketkende,
Abalım surar kim boldu?
Özüm jalgız talaada,
Ölsöm kayda kalamın?
Küügüm kirip, kün batsa,
Kaydan joldu tabamın?
Alıstan boşop tutkundan
Adaşıp ketip baramın.
Ölüp kalsam, Toktogul,
Kol-butumdan süyröşüp,
Kolotko taştap koyöt beym.
Köömp koyör adam jok,
Karga-kuzgun çokuşup,
Kara közüm oyöt beym.
Aylımdı közdöy jol tarttım,
Ak şumkar kuştay kagınıp,
Altı arkar jıldız batkança
Altı aylanıp emizgen,
Aylanayın apakem,
Ak sütündü sagındım!...
Ketmen-Töbö jerime
Barıp ölsöm arman jok,
Kerimbaydan kegimdi
Alıp ölsöm arman jok.
Agayın-tuugan, elimdi
Körüp ölsöm arman jok
Amandık surap kolumdu,
Berip ölsöm arman jok
KAÇIP KELE JATKANDA
Tündö körböy uykunu
Jürüp kele jatamın
Joldon çıkkan üy bolso,
Surap içip tamagın
Kirip kele jatamın,
Elge jetip kalgansıp
Kötörülüp jürögüm
Külüp kele jatamın.
Komuzumdun kulagın
Burap kele jatamın.
Ar namıstı oyloboy,
El kıdırıp, kayırdı
Surap kele jatamın.
Balta menen somdogon
Komuzum oor karagay,
Al karagay komuzum,
Ookatıma jaradı ay.
Ayıl bolso, kelemin,
Ayabay çertip beremin.
Kız-kelinder çogulsa,
Kızıgan menin' önörüm.
Kabagım açıp köñülüm
Katkırıp Tokoñ külömbü?
Arkamda kalgan balamdı
Aldıma alıp öbömbü?
Kardım açıp kaygırdım,
Kubatımdan ayrıldım,
Adaldan aydap kor kıldıñ,
Bay-manap, saga ne kıldım?
Arkamda kalgan balamdı
Aydoodo jürüp sagındım.
KÖÇÖDÖ ÖLÇÜ KÜNÜMBÜ?
(Sibirden jöö kaçıp kele jatıp, kursagı açıp, bir üydün terezesinin
tübünö turup ırdaganı.)
Kalaanın baarın kıdırdım,
Kondurbayt eç kim üyünö,
Kançalık sayrap tursam da,
Tüşünböyt aytkan tilime.
Tuulgan karıp ekemin
Kaygıluu kündün tünündö.
Bir künü jatar jer tappay
Paanalap tamdın tübünö,
Kardım açka, karuu jok,
Kalabı janım tirüügö?
Karmap bergen zalimdin
Jamandık kıldım kimine?
«Jakşılap bizdi aytpayt»-dep,
Jazgamın kızıl tilime.
Alımdı surar jan barbı
Aynektüü tamga kirüügö?
Kor bolboy elge jetüügö
Kolumda jok dünüyö,
Kayır surap, jan saktap,
Kele jatam künügö.
Bir künü jatıp keteyin
Aynektüü senin tamıña,
Soop bolor kondursañ
Bir çımınday janıña.
Je kişini taanıbaym,
Jolotpoyt eç kim janına,
Men bir jürgön musapır,
Ketip turat alım da...
Aytkan sözüm uksañçı,
Ugup üydön çıksañçı,
Bir ele tün jatamın,
Maga ırayım kılsañçı.
Kursagım aç, karuu jok,
Turamın aynek tübündö
Til bilbegen jan eken,
Olturat jıluu üyündö.
Kötörüm bolgon jılkıday
Irdap turam kaltırap,
Kurgan janım keyidi
Kursagım aç alsırap.
Aydoodon aman barambı?
Aylımdı barıp tabambı?
Körkömdüü bulbul jan elem,
Köçödö ölüp kalambı?
Elge jetip kur dese,
Aytalbastan salamdı?
Uruksat kılsañ bir künçö
Ulagaña jatayın,
Keyişke başım tüştü ele,
Kelip turam atayın.
Önörüm bar kolumda
Beşeneme jaralgan,
Er öltürüp, kun tartpay,
Aydalıp keldim alaldan.
Açkalıktan ar jerde
Köz tunarıp karargan...
«Barkımdı koşup aytpayt»-dep,
Bay-manap maga kadalgan.
At jetpegen alıstı
Eki jıl basıp jol kıldım,
Ardaktuu altın sözümdü
Al jerge aytıp kor kıldım.
Karagay menin komuzum,
Küügö kelbeyt koldurap .
Kardım açka, karuu jo,k,
Kantsem meni kondurat?
Ular elem sayragan,
Ukpayt adam ünümdü,
Uştap berip duşmanga
Ubayım kıldı künümdü,
Ar jerge barsam kondurbait,
Açkadan ölçü künümbü?
Öz elime jete albay
Ölör künüm bügünbü?
Kötörüp bakkan Topçubay
Köp estep ıylap jürgöndür,
Körömbü senin türüñdü?
Kök çınarda sayragan,
Körünöö bulbul jan elem,
Köçödö ölçü künümbü?
Jalaa kılıp bay-manap,
Jazaluu kıldıñ başımdı.
Közümdön agat möndürdöy,
Kim şıpırat jaşımdı?
«Ketkin» dep kıştak kondurbayt,
Kim bilet kursak açımdı?
Açkadan ölsöm köçödö,
Ala karga çokuybu
Altınday bolgon başımdı?
Azapka salıp sendeltti
Anık bulbul asıldı...
Iylap jürüp ötkördüm
Işkıluu ömür jaşımdı..
Kardım açka karuu jok
Karşı kıldıñ ölümdü,
Kayta körböyt ekenmin
Kadırkeç, kurdaş teñimdi?
Kaygı menen ötkördüm
Kayran jaştık ömürdü.
Kaşatı ak kar toosu bar
Kalıñ kırgız elimdi.
Kargaday bolgon Topçubay,
Kayrılıp körböyt ekenmin,
Karegim, senin öñüñdü?
Kayrılar tuugan mende jok,
Karmap bergen zalimden
Kantip alam kegimdi?
Kara közdön akkan jaş
Kara suunday tögüldü.
Jan küyöt, izder tuugan jok,
Jalgızdıgım bilindi,
Jaraluu arkar kiyiktey
Jaldıragan künümbü?
Adaştım akıl, jorgomdon,
Ayagım tülöp, çor boldu,
Adamdın köönün eritken
Akın Tokoñ kor boldu,
Aralap izdep tappadım
Bir künü jatar korgondu.
Alım jetpeyt, kantemin
Aytkan zalim zorlordu
Azaptuu kündö men kördüm
Altı aylık Sibir joldordu,
Ar jerge barsam kondurbayt,
Açkadan ölçü boljolbu?
Kelerge izdep bala jaş,
Ketpegen meenet şor boldu,
Aman körör bekemin
Askaluu jayloo, toolordu?
Kükük elem sayragan,
Külük elem talbagan.
Külpötü bolup dubandın
Gülü elem eldin jaynagan.
Küldü zalim buzuktar
Künöösüz karmap aydagan,
Küü çertçü kayran eki kol
Kündö bekem baylangan,
Künöösüz jattım türmödö,
Kün körböy közüm jaynagan.
Kaygırıp ıylap jürgöndür
Kargaday balam-çıragım.
Kalaaga kelsem kondurbayt,
Kardım açka, kubat jok,
Kaygırıp ıylap turamın,
Kalktı eritken kayran til,
Uruusu başka kalaadan
Uyalbay kayır suradım.
Aydatkan zalim oñbosun,
Aylasın kanday kılamın?
Jılañaylak jol basıp
Jarıldı menin tamanım,
Küngö küyüp ezildi
Küzgüdöy tunuk jamalım.
Ubayım tartkan eneme
Uguldu beken kabarım?
Açkalıktın zarpınan
Ar jerde kıştak üylördü
Birin koyboy sanadım.
Ubayın körböy kalambı
Urmatın jalgız balamdın?
Azabın tartıp neçen jıl
Bay-manap kılgan jalaanın,
Kalaalık kelsem kondurbayt,
Kay jerde ölüp kalamın?
Aylanıp ördök uçpagan
Kölgö bardım, kayran jan,
Atam tuup körbögön
Jerge bardım, kayran jan.
Ak kuular uçup jetpegen
Çölgö bardım, kayran jan,
Ayıbı jok, kaptagan
Selge bardım, kayran jan.
Kayrılıp ördök uçpagan
Kölgö bardım, kayran jan,
Kabarın ugup körbögön
Jerge bardım kayran jan.
Kanattuu kuştar jete albas
Çölgö bardım, kayran jan...
ERİKTİM EKİ AY JOL JÜRÜP
Eriktim eki ay jol jürüp,
Ezildim taştak kıyada.
Esil jan seni şor basıp,
Kele jatam piyada.
Keypimen taydım buzulup,
Keyişte turam kısılıp.
Et ketti, teri jırtılıp,
Kıynaldı go şorduu jan,
Jırtıldı taman kırkılıp.
Küügüm kire, kün bata,
Eldin aldı jup jata
Tayagımdı tayanıp,
Talayt dep itin karanıp, ?
Bardım bir Jomalay degen adamga.
Bir çımınday janımdan
Jamandık işti kütpödü,
Katını meneñ balası
Beşenemdi tiktedi.
— Körünösüñ musapır,
Ber kelip ookat iç-dedi.
Köönümö kaygı tolturup,
Kapşıtında üstölgö
Köçügüm koyup olturup,
Jay aldırıp janımdı.
Eç jazıgı jok turup,
Kesepettüü zalımdar,
Ketirdiñ kubat-alımdı.
Taalayıma tabılgan
Barganım jakşı kişi eken,
Ümüt bir kıldım janıman.
Kubanıp terdep olturup,
Komuzumdu kolgo aldım,
Şañkıldatıp küü çaldım,
Muruntan komuz ukpagan
Bardık aylı çogulup,
Musapır kaydan kişi dep,
Jabılıp tiktep kaldı da.
Jakşı körüp, kubandı
Önörpoz kelip aldına.
Ayıldın elin çogultup,
Baarı kelip jabıla,
Eki somdon, bir somdon
Berip jatat anı da.
Üç ay jattım al jerde,
Jan kıynagan tamandın
Jarıktarı bütkönçö.
Unutulup azganım,
Ubayım-kaygı tartkanım,
Oyun-külkü baştadım,
Tuurasınan jarılgan
Tuuruk şorduu butumdun
Jarıktarı bütkönçö
Üydön çıgıp baspadım.
Jılan çakpay kıynalıp,
Ölüp bir kala jazdadım.
Jazıksız jandı manaptar
Jamandık küngö taştadıñ
Üç ay, üç kün bolgondo
Kerkimdi tetir aştadım.
Ketsembi dey baştadım.
Tuzun tatkan jer menen,
Tuugan bolgon el menen
Amandaşıp, koştoşup,
Kaytsambı dey baştadım.
Jomalay degen adamga
Erteñ menen kep ayttım,
Men jönöyün dep ayttım.
Ayılda kazak bar eken,
Tilmeç bolgon
Çıkırıp alıp jamaatın,
Kayran er ölüp kalbasın,
Bergile dedi kayırdı,
Tüşündürdü barına
Menin al-jayımdı.
Eptep-septep berişet
Eşikte turgan köp jıyın
Eki teñge, kırk tıyın.
Elimdi izdep tabalbay,
Eptep algan men kıyın!
Altı teñge, kırk tıyın
Joluna kubat bolsun dep
Çogultup berdi al jıyın.
Komuzumdu kolgo alıp
Kubangansıp kep ayttım.
Koş, Jomalay, dep ayttım.
Jomalay keldi janıma,
Beş-altı nan çogultup,
Salıp koydu kabıma.
Talaada jürgön musapır
Sıyındım jazuu bagıma.
Jomalay degen jakşı adam
Kayrılıp tiktep kep ayttı.
Azıgıñ mol tügönböyt,
Altı künü jol jürüp,
El tabasıñ dep ayttı.
Aldı jakta söz ugar,
Kara kalpak, keñ çalbar,
Kayrımduu kazak eli bar.
Konup, tünöp kazakka
Kalkımaña bargın dep ayttı.
Zıkımın koyup, aş berer,
Martına bargın dep ayttı.
Ölbösöñ ookat kılarsıñ,
Eliñe jetip kubanıp,
Baldarıñ menen turarsıñ...
Eki basıp, bir basıp,
Eldi karay jönödüm,
Oylodum: «ölböy körörmün»,
Jıyırma tört kün degende,
Orun alıp men bardım
Ulutu kazak eline,
Kıskaga uzun uladım,
Jan kurusun çıkpagan,
Jakşı adam kim suradım.
Jomalaydın elinde
İtke çegip çananı
Alganın kördüm alardın.
İtteri koydu kaytarıp
Barganın kördüm alardın.
Buguga çegip çananı
Alganın kördüm alardın.
Ak koyun iti kaytarıp,
Barganın kördüm alardın.
Bıldıraşıp süylögön,
Tüşünüp tilin bilbegen,
Çaldarın kördüm alardın.
Eç aylamdı tabalbay
Kaltırap ketti darmanım.
Jerge jetip, el menen
Esendeşer bekem dep,
İçimde turdu armanım.
At-araba poçtovoy
Mingenin kördüm alardın.
Bojuraşıp süylöşüp,
Jürgönün kördüm alardın,
Ördök moyun, kumar köz
Süygönün kördüm alardın.
Kargaday baştı jük basıp,
Kaltırap ketti darmanım.
KAZAK JERİNDEGİ IR
Salam aytıp turamın
Bir tuugan kazak jalpıña!
Samtırap turam musapır,
Sagıngan menen jetalbay,
Sanjırga kırgız kalkıma.
Azamat elem elimde,
Arızım aytıp kalayın.
Agayın kalkım silerge.
Ala-Too kırgız kalkımda
Toktogul akın men elem
Tozokton çıgıp jönödüm,
Tozoktuu zulum paşanın
Orunan kaçıp kelemin.
Saltanat kırgız kalkıma
Sayragan bulbul men elem,
Sandalıp tutkun jolunda
Sapar tartıp kelemin.
Kalkıñ kırgız elimde
Kayrattuu bulbul men elem,
Kapas joldo Toktogul
Kayırçı bolup kelemin.
Uluu jüz kazak tuuşkan,
Ukkula menin muñumdu.
Körsöm dep kaçıp baratam
Karegim jalgız uulumdu.
Karkıra, Jaysañ jeriñe,
Köksöyün bir az muñumdu,
Körsöm dep ketip baramın
Körköm kırgız tuurumdu.
Toktoguldu kurutup,
Karıp kalgan zamana,
Karabagan çamama.
Jetim kılgan zamana,
Jetkizbey tilek sanaama,
Jetalbay, tentip talaada
Jetim kalgan balama
Jetkiz dep ketip baramın.
Jetsem dep küyüp baramın.
( Bir kezekte men dagı
Kbmuzdu tilge keltirgen
Korgoşunday jan elem.
-B^uralgan kırçın tal elem.
Tüptüü kalktın tili elem,
Top jıyındın gülü elem,
Akın elem jaşımdan
Aytıp körgön ar sözdü
Atkan oktoy başınan.
Aytıp sözdü süylösöm
Ala-Too muñu jazılgan,
Asılgan duşman başınan.
Kulak sal, kazak tuuşkan,
Süylöyün, jake Jamantay,
Eşitkin, kurdaş Uzakbay.
Ermek bolup bereyin,
Karıya Sarsenbay.
Kimdin jayın kim bilet,
Bir azıraak iş kılbay,
Süylö dediñ, süylöyün,
Azamat jigit, eliñde,
Sulayman menen Esentay.
Japan jürgön men şorduu
Jaza kördüm uşunday.
Öz jayımdı aytayın:
Tuurda jalgız tuygunmun,
Butakta jalgız bulbulmun,
Azapka tuugan kurgurmun
Adaşıp jürgön muñduumun.
Agayın kazak kalkıma
Arız-armanım kozgoyun
Zulum padışa Nikolay
Surabay közdü jaş kılgan
Şıldıratıp kişenin
Zındanga baylap jatkızgan.
Sibirge aydap, şordotup,
Zildetip meni pas kılgan.
Sibirde toñup ölsün dep,
Jılañayak, jılañbaş,
Tokoydon dümür kazdırgan.
Ombudagı türmödö
Kamap jattı otuz ay
Zalim paşa Nikolay
Soldatına urdurup,
Zar kakşattı uşunday.
Attay kılıp adamdı
Çanaga koşup köndürdü.
Orolduk kazak Osmondu,
Orusça sözdü bilet dep,
Ak törö atıp öltürdü.
Arstan ele Osmonum,
Köründö turup kömgömün.
Kazaktan çıkkan jan ele,
Kabılan sını bar ele.
Oyöz menen karmaşıp,
Ak jerinen kesilgen,
Orusça okup, til bilgen,
Okumuştuu jan ele.
Aytayın zaman zulumun
Aydalıp jürüp, Toktogul,
Alıs jerde kurudum.
Adamzat pende körbögön
Kölgö bardım, Toktogul.
Japan jatkan sargayıp
Çölgö bardım, Toktogul.
Kayberen basıp jürbögön
Zoogo bardım, Toktogul.
Oroldogu ormonduu1
Toogo bardım, Toktogul.
Tirüülöy tüşüp tozokko
Jondo kaldım, Toktogul.
Tutkundardı küldürüp
Jorgo saldım, Toktogul.
Baykal kölü janında
Tordo jattım, Toktogul.
Adamga karşı başınan
Joodo jattım, Toktogul.
On jılı jatıp türmödö,
Kanımdın baarın sordurdum,
Kantala menen bürgögö,
Talaada jatıp üşüdüm,
Açkalıktan şişidim.
Karaysıñ meni tañdanıp,
Kazak kalkım, jardanıp.
Keçegi bolgon toyuñda
Turdum çette ardanıp.
Türmödön kaçıp keldim dep,
Aytamınbı jar salıp.
Toy başkargan Dovan biy
Ölöñ ayt dep şıldıñdayt,
Jindi go dep mıñkıldayt.
Koşomatçı akındar
Anday toydo jıltıldayt.
Jardam kıldı al künü
Jakesi jakşı Sulayman,
Jakşılık körsün kudaydan.
Aylanayın tuuşkan,
Adilsiz zaman kurutkan,
Bir kezekte men dagı
Bulbuldardın biri elem.
Jaşıman beri bar ele
Kızıl tilde önörüm.
Tügönbögön ken elem,
Kızıl tilde ölöñüm.
Komuzçu jigit men elem
Koñur too kırgız jerinde.
Jüyrük elem talbagan,
Kızıl tilim sayragan.
Kızık ölöñ çıgargam
Kız-kelinge arnagan.
Bul kezekte karasañ,
Ayılga kelsem it üröt,
Kayırçı bolup baratam.
Üstümdö bütün kiyim jok,
Jamaçılar samtırap,
Talaada üşüp kaltırap,
Ar kimden surap kudayı,
Kele jatam jaldırap.
Kiygenim çarık teşilgen,
Bütkön boy terge ezilgen,
Iylap jüröm musapır,
Jıyırma beş jılga kesilgem.
Ayagöz, Semey kalaası,
Ala-Too kırgız arası
Alıs eken kazak el,
Ombudan beri jöö kelem
Orus jerin aralap,
Baykalda seksen teşken too,
Basıp ötüp kelatam.
Joldo tosmo köpürö,
Kaçıp ötüp keletam.
Kanatım kazak tuuşkan,
Kabar al menin muñumdan.
Barıñ kelip turasıñ,
Jaşırbastan atayın
Bolgon iştin ırasın.
Tozok tartkan Toktogul
Jorgosu jok turamın.
Tokoyluu jerdi aralap
Toguz ay boldu kaçkanım.
Aydalıp kelip boluştan,
Again taptım orustan
Tutulup kelip boluştan,
Tuugan taptım orustan.
Booruker el oruska
Komuz çertsem orusça,
Jay berişti konuşka.
Kondurbay kuudu uuru dep,
Kazaktan çıkkan Burulça.
Bay bolso da Burulça,
Kunu ketken uşunça.
Aydalıp jürüp tutkunda
Bir tuugan taptım orustan,
Soldattar meni tildese,
Hariton, Semen boluşkan.
Asıl Toko kaçkın dep,
Eliñdi esen tapkın dep,
Ezilip jürgön «guygunsuñ
Eliñe ırdap kalgın dep,
Ermegiñe bargın dep,
Aylanayın Semenum
Akıl ayttı bezildep.
Açkıçın tappay Hariton,
Moynumdagı çınjırdı
Semenum burap sındırdı
Kuseyin ıylap bışaktap,
Hariton öptü közümdön.
Kayta-kayta kuçaktap,
Semen menen Kuseyin
Komuzdu bergen koluma,
Azaptan orus boşotup,
Amanat saldı joluma.
Ayrılganda Semenum:
— Adil zaman kelet — dep,
Tilegiñdi beret — dep,
Zulumdun torun üzöt — dep,
Ak padışa jıgılıp,
Akırı taktan tüşöt — dep,
Akırı zaman oñolup,
Ak, karanı bilet — dep,
Boştonduk kolgo tiet — dep,
Aylanayın Semenum:
Aylıña aman kaytkın — dep,
Aylıña barıp aytkın — dep,
Amanat söz tapşırdı.
Kayıkçıga kat jazıp.
«Tez jönö!» dep şaştırdı.
Altı kün jürüp akmalay,
Kayıkka keldim kat alıp.
Kayıkçı orus jigiti
Okup kördü bat alıp.
Darıyadan ötkördü
Kayık menen tün katıp.
«Aman-esen bargın» — dep,
Akça berdi jırgatıp.
Agayın kazak tuuşkan,
Azap kördüm boluştan.
Atalap taptım orustan,
Ayıldan çıkkan zulumdar
Arı eken dedi doñuzdan.
Karmatıp meni ak jerden
Kargaşa bolup asılgan.
Aylımdan çıkkan beş kaman,
Doñuz tuugan atadan.
Artımdan tüşüp karalap,
Ak padışaçıl törögö
Akça berdi paralap.
Kaarduu duşman aydadı,
Karagat közüm jaynadı.
Ombuga çeyin barat dep,
Kolu-butum bayladı.
Urup soldat jelkelep,
Ubayda jürdüm entelep.
Üy körbödüm on jılı
Ak jerimden temselep.
Tuura sözdön tanbagam,
Bölünüp elge sayragam.
Köralbastan tilimdi
Böyön, çayan arbagan.
Oşon üçün kuzgundar
Artımdan tüşüp kalbagan.
Çıkkan kırgız jergeden,
Çapsa bayge berbegem,
Külük elem ter jegen.
Kaçıp çıgıp şorduu men
Kalkıña sayrap turamın,
Ak padışa Nikolay
Adil kılbay suragın.
Oyron bolgon zamanda
Jetim, jesir ıylagan,
Momun şorduu kuuragan.
Malay boldu neçender
Baş kötörüp turbagan.
Kargış tiygen zamana
Kakşaganga karabayt,
Zarlagandı surabayt.
Meni, Jake, suradıñ,
Sandalıp turgan ubagım.
El ekenbiz başınan
Kazak.kırgız bir tuugan.
Tuuşkan eldi börülör
Bir-birine kas kılgan.
Bul zamandan murunku
Kırgız elde arman köp,
Moldolor sözdü köp aytat,
Sözdöründö jalgan köp.
Manaptar eldi biyleşip,
Karıptardı kul kılgan,
Katındardı tul kılgan.
Kendirin kesip jetimdi,
Baygege saygan jesirdi.
Eşitken elem, Sarsenbay,
Ormonhan menen Abılay
Kalktı kırıp öttü dep,
Ukkandırsıñ, Jaketay,
Kenensarı, Noruzbay
Dalaydın kanın töktü dep.
Sulayman inim, suradıñ:
— Atalaş tuugan barbı? — dep.
Atadan jalgız men karıp
Azabım köp, kaygım köp.
Eneden jalgız bala elem,
Totuday sayrap ün salgan
Tili bulbul jan elem.
Atadan kalgam jaşıman,
Armanduu bolgom başınan.
Asıl enem tirüü bar,
Anı da bastı kaygı-zar.
Algan jarım bar ele,
Jırgalım jalgız bala ele.
Botosu ölgön ingendey
Enem bozdop ıylagan
Çıragım ukkun, Sulayman,
Joo duşmandın kolunda
Jabır körüp arıdım.
Jol tartıp jürüp karıdım.
Ak kalpak kırgız kalkımdı
Aydoodo jürüp sagındım.
Ala-Toogo jetsem dep,
Alda taala teñirge
Aydalıp jürüp jalındım.
Karaştıñ inim Sulayman,
Üç kün jattım üyüñdö,
Uktay albay tünündö
Ar nerse kelet oyuma.
Amanat jüröm men karıp,
Azaptuunun jolunda.
Körünböy kaçıp kelatam
Jaşınıp eldin tobuna.
Kayta tüşüp kalam dep
Kankorlordun koluna.
Karıya jake Sarsenbay,
Kulak salgın. Uzakbay,
Kuugunda jüröm uşunday,
Karagım jigit Esentay,
Kaçıp jüröm uşunday.
Toy taragança Toktogul Jamantay degen adamdıkına jatat. Toydon kiyin
Jamantaydıkında bir tünü tañ atkança ırdadı. Andan kiyin da 15 kün turup, ayıl
kıdırıp ırday berdi.
Burulça degen bay kempirge kelse Toktoguldu üyünö kondurbay, tamak berbey kuuyt.
Oşol Burulçanı mınday dep ırdagan:
Kondurbadı Burulça:
«Mal uurdaysıñ» dep aytıp.
Söögümdü kakşattı,
Kordop, süylöp, ıylatıp.
Booru taş eken Burulça,
«Sandalbastan ket»dedi.
Mında nege keldiñ dep,
Mıltıgın maga kesedi.
Tamak-aş berbey boktodu,
Uurusuñ dep sottodu.
Uşul adam aldı dep,
Jogolgon malın estedi.
Ayıptuu kılıp özümdü
Ak jerinen kektedi.
Karıp bolgon Toktogul
Kaçtım ıylap burkurap.
Say söögüm zırkırap.
Burulçanın malayı,
Artıman kelip bu şorduu,
Aytıp berdi bu joldu.
Burulça degen baybiçe
Uşintip meni kordodu.
«Burulçaga taarınsañ da, jalpı kazak eline taarınba. Al jerge kirsin, özü kempir,
baya künkü toydogu Dovan törönün ejesi. anın kolunan beçaraga jakşılık kelbeyt» —
degen Sulayman. Oşondo Toktoguldun ırdaganı:
Aydoodon kaçkan Toktogul
Aytkan elem sırımdı,
Eşitken eleñ ırımdı,
Tüşüngön eleñ, Sulayman,
Menin körüp sınımdı.
Aytkan elem çınımdı,
Aylanayın Sulayman,
Emi eşittim özüñdön
Dovan degen çırıñdı.
Sabatmak eken Dovan biy
Kök çıbıkka bölötüp.
Burulçanın muzoosun
Almak eken tölötüp.
Kurutmak eken şorumdu
Kayta Ombuga jönötüp.
Toktogul oşol ayılda Abdılda degen adamdın üyündö olturup, Avitay jana Ahmat
degen eki birin jakşılıgın, alardıkınan tamak jöözünün jırtıkteşigin jamatıp alganın ırdayt:
Aylansam bolot elderden
Avitay işke jaradı.
Avitaydın ayalı
Çapanımdı jamadı.
Agası Ahmat beçara
Al jayıma karadı.
Kozu soyup, et berdi,
Aldıma çobur at berdi.
Azık kılıp ketkin dep,
Aktagan taruu sök berdi.
Eerçitip kelip Avitay
Köpürödön ötkördü.
Tolgonup karap köz saldı,
Toktogulday karıpka
Töö bergen okşodu.
Astımda mingen at boldu,
Azap künüm şat boldu.
Aytıp berdi Avitay:
Aşuusu biyik tar joldu,
Tuzduu eçen köldördü,
Joldogu kurgak çöldördü.
Jakın kazak el dedi.
Jatsañ şiber jer dedi.
Bayseyit degen ayıldı
Baana kılıp al dedi.
Al jerde menin jeek-jaatım
Abdılda degen bar dedi.
Azık beret al saga,
Kaygırba da, ıylaba,
Uşintip meni dayındap,
Avitay saga jiberdi.
Kulak salgın, Abıke,
Kuuragandın sözünö.
Nazar salıp karagın
Toktoguldun közünö
Ölböy kelip olturam
Ortok bolup aşıña,
Egin, çöbüm çappastan,
Jayıp malım bakpastan,
Jabır tüştü başıma,
Karmalıp kayra ölböyün,
Tün katıp emi keteyin,
Türkük elge jeteyin.
Ayagöz, arka Semeyden,
Karaganda, Sorköldön
Karañgıda ötöyün.
Iraazımın, kazak el,
Uruksat ber keteyin.
Uzakbay menen Sulayman,
Jamantay, Jake bir tuugan,
Kuday meni oñdurbas
Jakşılıgıñ unutsam.
KÜÑGÜRÖNÖ KÜÜ ÇALDIM
Küñgürönö küü çaldım,
Küsögön kalkım uksun dep,
Aydoodon başı boşogon
Akınım Tokom eken dep,
Arzıgan ünüm uksun dep
Kılmışı jok eç kanday
Kanday balee jetti dep
Kalpalar kılgan jañjalda,
Kargaşa çıgıp ketti dep.
Kaygırgan elim sen eleñ
Nasibim buyrup tuz tartıp,
Kalkıma kelgen men elem.
Aş menen toydo turganda
Atagın aytsa tügönbös,
Altı san kırgız el eleñ.
Alışıp duşman jetpegen,
Aylampa tunuk köl eleñ.
Ömürgö şerik öskön el
Köñüldön ketpeyt deer elem.
Kömüskö ketip jok bolgon,
Koş kömököy jez tañday
Kükügüñ Tokoñ men elem.
Karager mindim semiz dep
Kıl torko kiydim tegizdep.
Kadırlaş tuugan kaldı dep,
Kayrılıp keldim seni izdep.
Tutkun bolup karmalıp,
Tuuganım kaygı jedi ele.
Türmödön kolu boşonup,
Tuuruna Tokoñ keldi ele.
Kuldanbay, Taakı aralaş
Sadırdın uulu Karabaş,
Kedeyge namız talaşkan.
Beşkempir uulu er Törö
Bul düynödön ötördö,
Karkıra tartıp jol baştap,
Karañgı sapar keterde
Kurmanbek menen Akkanday
Seni menen Şirgeli,
Kıyamattık dos ele.
Barsañ oşol doñuzga
Salam duba dedi ele.
Atabız kırgız kalkınan
Atantay, Joomart, Törödön
Ayrıldık ölüm zarpınan.
Ajalı jetip, kün bütüp,
Araket jayga jönöttük,
Ayıkpagan dartınan.
Tuurunan çooçutup
Tuygun erdi kaçırdık,
Tutam boosu üzülüp,
Tuura beldi aşırdık.
Turpagı biyik mürzögö
Tuygunuñdu jaşırdık.
Again, tuugan turgan el
Dubasın ayttım asıldın,
Ak koyuñ soyup jatkanda
Ak tuzuñ tatga, et jedim,
Amanı go başımdın.
Türmödö jatıp köz jumgan,
Dubasın aytıp asıldıñ.
Kurdaş eleñ, Şirgeli,
Kutuldum beken karzıñan.
Körömbü degen özüñdü
Kurbuñ ele arzıgan.
Öl degen menen ölömbü?
Kel degen menen kelembi?
Aydoogo ketken kırgızdın
Jarmı öldü, jarmı bar.
Urugu kırgız balasın
Bir körüşkö ıntızar.
Tuurunun üstünön
Tuygunum boosu çeçildi,
Ölgönünön kalganı
Jıyırma jıldan kesilip,
Türmödö kaldı şekildi.
Kalayluu tuur üstünön,
Karçıgam boosu çeçildi.
Kalpalar kılgan jañjalda,
Jazıksız köp el kesilip,
Kamakta jatat şekildi.
Alakçın, saruu tobunda,
Sologoydun oñunda,
Kayradan sayrap oturam,
Komuzum alıp koluma,
Kayrılıp kelip el taptım,
Talastın uzak jolunda
Muunumdu muñ baskan,
Köñülümdü kir baskan,
Akın elem bir çakta,
Palitsey jürüp artımda
Boş koybogon bir paska.
Karanı kiysem, boydo jok,
Kalıñ kırgız elime
Kayrılam degen oydo jok.
Kızıldı kiysem, boydo jok,
Kıyamat kündö jatçu elem,
Kılçayam degen oydo jok.
Ayıldan ketken adaştı,
Abaktan ookat talaştı.
Ak tuygun kuştay çeñgeldep,
Ak tuzum tatkın, ber kel dep,
Ata jurtum Şamşıkal
Alıp keldi karaçı.
Baylanıp kolu jürbösün,
Beçaranın balası.
Bukaday bulçuñ et ketti,
Panarday kara köz ketti,
Akıl kaçtı, es ketti,
Uşu jakka jönördö
Baymambetti aksılık
Karışkır talap jep ketti,
Talastın özön suunda,
Kurbu-kurdaş tursuñ da,
Barıñarga Baymambet
Salam duba dedi ele.
Kanday kündö jatat dep
Baarıñdan kaygı jedi ele.
Kutuldum eldin karzınan,
Söz uktuñ muñduu jarçıdan,
Aytkan sözüm orunbu?
Teli-teñtuş kalgan el
Bek karmayın koluñdu!
Kadırlaş kalgan dos bolsoñ,
Bir jıttayın moynuñdu.
Sandagan kırgız kalıñ el
Sayragan Tokom küüsü dep,
Sagıngandır oynumdu.
JERDİ KÖRGÖNDÖ
Kömüskö ketken pende elem,
Körgözdü kırgız elimdi.
Kögörüp turgan kök jayloo,
Köñülüm saga berildi.
Amandaşıp körüştüm
Köönümdö-turgan kebimdi,
Tuurumdun başınan
Tuygunum boosu boşondu.
Eşender kılgan jañjaldan,
Tutkun bolup karmalıp,
Türmödö jattım oşondo,
Kalayluu tuur başınan
Karçıga boosu boşondu,
Kalpalar kalbaa kılganda,
Kara jol Sibir aydalıp,
Karañgı tamdın tübündö
Kamakta bolgom oşondo.
Katkırıp ırdap tartınbay,
Kalkımda jürdüm bierde.
Kabırgam tilip tuz salıp,
Karış erkin basa albay,
Kaygıda jattım tierde.
Akırı, baktım bar eken,
Aga-tuugan kalgan el,
Kayrılıp keldim silerge,
Zoolu saldı moynuma,
Ayıbı jok kez keldim
Ak padışa toruna.
Tak on jılı ötköndö,
Olturdum konuş orduma,
Kara-Molo, İyri-Suu,
Kaaladım ele jerimdi,
Sargarıp tamdın tübündö
Sagındım ele elimdi,
Sagıngan elim, silerge
Sayrayın altın kebimdi.
Almaluu teskey, Şar bulak,
Usta-Say menen Sarı-Bulak,
Kaygıluu bolgom tierde.
Karşılık kılgan it kıynap
«Ayılıma jetsem»—dep,
Eñsep ketip baramın,
Ketmen-Töbö jerimdi
Bettep ketip baramın.
Kerimbaydın kılganın
Kektep ketip baramın.
Jetim, jesir kalgandı
Estep ketip baramın.
«Elge barıp ölsöm»— dep,
Tilep ketip baramın.
Kızıl tilim sayratıp,
Bülöp ketip baramın.
Öñçöy karıp elderge
Tünöp ketip baramın.
Alıp uçup denemdi
Süröp ketip baramın.
Ketmen-Töbö kenen say,
Eñsegen jerim köründü.
Toktoto albay boyumdu,
Köñülüm neçen bölündü.
Sagıngan jerdi körgöndö,
Közümdün jaşı tögüldü.
Talastı közdöy men çıgıp,
Sagıngan elge ırdadım.
«Bulbul Tokom keldi»—dep,
Kubanıştı kurbalım.
«Elime erte jetsem»—dep,
Bir jerge bir kün turbadım.
Eñsep jürgön esimde
Elimdin körsöm jırgalın.
Beş-Taştan aşıp jönödüm
Ketmen-Töbö jerime.
Butakka konup sayrasam,
Bolçu elem ermek elime,
Jorgo bolup atalıp,
Jolukkam ırdın kenine.
Tünörüñkü körüngön —
Tuugan jerim karaanı,
«Erkeletip öpsöm»— deym,
Ermegim jalgız balanı.
Uzun Akmat — uluu suu,
Uluu jer eelep turuuçu,
Ubayımduu Tokoñdun
Kelgen kezi mına uşu.
Sarı-Bulak, Ayıktık,
İçi mömö jarıktık.
El-jurtumdu körgöndö,
Esime tüştü karıptık.
Koş İyri-Suu — bizdin jer,
Koy semirtçü Semiz-Bel,
Jatkan eken arkamda
Amanım tilep kalıñ el.
Arkası Talas, keñ Arım,
Ar jumanın tünündö
Küyüp turgan panarım.
Korgon-Ata, Mazarıñ,
Koldon çıkkan jan elem,
Kördüm Ak-Çiy bazarın.
Köytündö1 jürüp Toktogul,
Köp tarttım zalil azabın.
Astında akkan balı bar,
Üstündö salgan tamı bar,
Kündüzgüdöy tünündö
Küyüp turgan şamı bar.
Altı miñ töögö jüktösö,
Ayaktay jeri oyulbas,
Oodarma tunuk salı bar.
Kelip turam özüñö
Kenen jerim, Şamşıkal2.
EÑSEGEN ELİM AMANBI?
Eñsegen elim, amanbı?
Eegimdegi sakalım
Elsizde jürüp agardı.
Bulbuluñ elem sayragan,
Muñkanıp aytam salamdı.
Jeñe-jelpi, karındaş
Jergesi menen kelişti,
Jer sagıngan Tokoño,
Jetine albay süyünüp,
Kuçaktaşıp körüştü.
Azabın tarttım balanın,
Körbödüm altın jamalın.
Başkaga tiyip ketiptir
Başında süyüp alganım.
Azapta başım kor bolup
Arılbadı armanım.
Kaygıluu jürök çer bolup,
Közümdön akkan kara jaş
Toktolbodu sel bolup,
Jaralgan ekem jalganda
Küyüttüü bulbul men bolup,
Keyibeymin ketkenge,
Ökünböymün ötköngö,
Men ıraazı bolomun
El-jurtumdu körgöngö!
Kelbey turgan bolgon soñ,
Keyigen menen kelebi?
Aynektey bolgon balamdı
Algan kuday berebi?
Arzıp jürgön ajırap,
Elim, aman barsıñbı?
Eerçişip öskön jaşımdan,
Teñim, aman barsıñbı?
Kızıl kırgak tagıngan,
Kelin, aman barsıñbı?
Men ketkende arkamdan
Çıkkan aman barsıñbı?
Kulak salıp, ırımdı
Ukkan aman barsıñbı?
Kança jılı körbögön,
Kalkım, aman barsıñbı?
«Toktogul» dep kıykırgan
Jalpıñ aman barsıñbı?
Malay bolup jaldanıp,
Iylagandar amanbı?
Kör ookatka jandarın
Kıynagandar amanbı?
Jan tınımın düynödö
Kılbagandar amanbı?
Kök keltekke jıgılıts,
Kıyragandar amanbı?
Koyun bagıp baylardın,
Kul bolgondbr amanbı?
Bir jıl akı — bir köynök,
Pul bolgondor amanbı?
Jayı-kışı jaanga
Suu bolgondor amanbı?
Küç-kubatın baylarga
Sordurgandar amanbı?
Kanı kaçıp alsırap,
Boldurgandar amanbı?
Jılañaylak too-taştı
Jol kılgandar amanbı?
Sar samanday sargayıp
Zarlagandar amanbı?
Jıyın-toptu aralap
Barbagandar amanbı?
Karşılık menen karmalıp,
Kalkımdan kettim aydalıp,
Kalıñ kırgız elime
Kaytadan keldim aylanıp.
Duşmanga kettim baylanıp,
Tuuganım körböy zarlanıp.
Tuşoolu tulpar öñdönüp
Jürgömün anda sargayıp.
Küyüp-küyüp çok boldum,
Küyüttüü küngö toktoldum,
Küküktöy sayrap jürgön jer
Gülümö kayttım okşodum.
Kaynap küyüp çok boldum,
Kaygıluu küngö toktoldum.
Kalıñ kırgız elime
Kayrılıp kelgen okşodum.
Kargaşaluu zamandı,
Kaygırıp kördüm amaldı,
Kayrılıp kelip turamın,
Kadırman jurtum, amanbı?
Manaptar maga kas bolup,
Paşaanın tüştüm toruna.
Baykuştuk tartıp altın baş,
Baylandım azap joluna.
Jandarma, törö, zalimder
Jaralgan menin şoruma.
Kanatı tüşkön şumkarday
Uça albadım Toktogul,
Kargaşaluu duşmandan
Öç albadım Toktogul.
Zalimden karmap kegimdi
Ala albadım Toktogul.
Zar zamanda jayçılık
Taba albadım Toktogul.
Aydalıp jürüp tutkunda
Arbını ketti alımın.
Argımaktay jügürgön
Almaday bolgon kayran baş
Azaptı tartıp karıdım.
Askası biyik dabandın,
Azabın tarttım zamandın,
Aynektey közün körbödüm
Arkamda jalgız balamdın.
Küñgöyü biyik dabandın,
Küyütün tarttım zamandın.
Kümüştöy jüzün körbödüm
Küküktöy jalgız balamdın.
Ak şumkar altın mürümdü,
Aylanıp kördüm elimdi,
Arman menen ötkördüm
Abalkı jaştık künümdü.
Aylımdan kelip tappadım
Arkamda jalgız inimdi.
Basayın desem, muunum jok,
Oturar altın tuurum jok,
Oyumdan ketpes bul korduk,
Oynotom desem, uulum jok.
APAKEM, AMAN BARSIÑBI?
Seksende enem sen eleñ,
Sendelip ketken men elem,
Ak sütüñ menen çoñoytkon
Agın dayra ken eleñ.
Altı arkar jıldız batkança,
Altı aylanıp emizgen,
«Anık akın Toktogul
Kimdin uulu?» degizgen.
Jetigen jıldız batkança,
Jeti aylanıp emizgen,
«Jergelüü jurtta sayragan
Kimdin uulu?» degizgen.
Ardaktap meni törögön,
Aldeylep süyüp bölögön.
Aylanayın enekem,
Aydoodon aman keldim men.
Ardagım jalgız kaneken?
Esendigim suragan,
Emgegimden sılagan,
Kagılayın enekem,
Kayrılıp keldim tutkundan,
Karaldım jalgız kaneken?
Tuulgandan jalgız tuyagım,
Küygüzöt içti kıyalıñ.
Közümdön akkan jaşımdı,
Küydürgüm, kantip tıyamın?
Jaşıñda kettiñ çıragım,
Jaz kuuragan çırpıktay.
Jan çıgarda bolgondur
Jagalmay algan çımçıktay.
Janıñ çirkin ketkende,
Jaş bulbul kaldıñ ün çıkpay.
Jañgaktay kördün tübünö.
Jalgızım, kantip jattıñ tumçukpay?
Külgünüñdö ketipsiñ,
Küz kuuragan çırpıktay.
Tıbıradıñ ölördö
Turumtay algan çımçıktay.
Küzgüdön közüñ jumulup,
Küküktöy tiliñ buulup,
Küydürgüm, kaldıñ dem çıkpay.
Azuusu bıçak zalimden
Aydalıp atañ tarp bolgon.
Kıjıldagan soldattan
Kıynalıp jürök dart bolgon.
Kılçayıp kelsem üydö jok,
Kırgıyım kaçkan oñ koldon.
Arılbadıñ, altın baş,
Botosu ölgön kaymalday
Boşotpo, ene, muunumdu,
Ömürüñdün jarımın
Muñ-kaygıga juuduñbu?
Kördüñ, ene, kayrat kıl,
Köz körgüs ketken uuluñdu.
Taylagı ölgön kaymalday
Talıtpa, ene, muunuñdu.
Taza jürök kanıñdı
Sanaa-dartka juuduñbu?
Salamat kördüñ şügür de,
Zabaykal ketken uuluñdu.
Karıgança ömürüñ
Jaşka juulgan enem sen,
«Karaldım kayta bir kelse,
Körüp ölsöm» degen sen.
Kaygı-şorum kübülüp,
Kayrılıp aman keldim men.
Soolgon eken ım kalbay,
Taşıgan tattı bulagıñ.
Öçkön eken jel tiyip
Ömürü kıska çıragıñ.
Ölüm menen ökümdün —
Eköönö teñ çıdadıñ.
«Öldü» degen Tokoñdu
Kayta tuugan ubagıñ.
Koy, enekem, ıylaba,
Kadırıñdı suradım.
Torgo tüşkön Toktogul
Tolgonup kelip turamın.
Aylanıp keldim alıstan,
Aktoogo ak süt karzıñdı,
Aldeylep meni çoñoytkon,
Apakem, aman barsıñbı?
KORGOL IRÇI TOKTOGULDUN
BALASININ ÖLGÖNÜN UGUZGANDA
Korgol:
Aytalı sizge salamdı,
Eşender kılgan jañjalda,
Ak jerinen karmalıp,
Aydoogo ketti deçü ele.
Bulbul ündüü, kuş tildüü,
Aynegim, Tokom, amanbı?
Türmödö turduñ zar bolup,
Sar ooru kesel dal bolup.
Kayrılıp elge kelgençe,
Kayran jan kaygı kor bolup.
Japası küçtüü zamana
Jabırkattı adamdı,
Sen alıstan kelgençe,
Amandaşıp körgönçö,
Noktooluu başka bir ölüm,
Toko, atkardık jalgız balañdı...
Kalpalar kılgan jañjalda,
Karalanıp karmalıp,
Kalkınan ketti deçü ele,
Kalganıñ kaygı jeçü ele.
Kara jaak, kayçı til,
Kanatım, Toko, amanbı?
Kalayluu tuur başınan,
Kaygıluu ölüm kasınan,
Toko, kaçırdık jalgız balañdı!.
Toko, araladıñ gül menen,
Adamga jaktıñ til menen,
Sen alıskı sotton kelgençe,
Özüñdön aşık boldu ele,
Arkañda jalgız Topçubay
Atkardık jalgan düynödön!..
Pendeni pende bilbegen,
Belgilüü jürök zildegen.
Berbeyt eken kara jer,
Perzentiñ jalgız Topçubay
Begene1 bolgon düynödön.
Uçuk ötpös iyneden,
Uuluñ jalgız Topçubay,
Ubayım bolbo, keyibe,
Uçurduk jalgan düynödön.
Jibek ötpös iyneden,
Jiberdik jalgan düynödön...
Tüzdögü koñur salkınça,
Jarkıra kümüş, altınça,
Muunuñdu boşotup,
Jalpı agayın el tursa,
Jaşıba jaman adamça.
Buuruldu minip terdetken,
Bulumdu kiyip kirdetken.
Muñayba jaşık adamça,
Bulbuluñ jalgız Topçubay
Musapır sapar jol ketken.
Külgündü kiyip kirdetken,
Külüktü minip terdetken.
Kükügüñ jalgız Topçubay
Kün tiybes sapar jol çekken.
Karadan jorgo terdetken,
Kara kiş2 kiyip kirdetken,
«Kayrılar künü barbı?»—dep,
Kalıñ elin degdetken.
Kaygırba, kalıñ el tursa,
Kanatıñ jalgız Topçubay
Karañgı sapar jol ketken...
Toktogul:
Altından saat burama,
Azaptı menden suraba.
«Aynegiñ ketti»— degenge,
Alsırap boşop turam a.
Kümüştön saat burama,
Küyüttüü meñden suraba,
«Kükügüñ ketti»— degenge
Küçümdön tayıp turam a.
Kaynap, küyüp çok boldum,
Kaygıluu küngö toktoldum.
Kalayluu tuur başınan,
«Karçıgañ jalgız uçtu» dep,
Kaygırta turgan okşoduñ.
Kaltırap muunum boşodu,
Karuu-küçüm ketirip,
Kantip bir ayttıñ oşonu.
Korgol, kayaktan içtiñ bozonu?
Aytamın altın sanattı,
Meni armanduu küngö jarattı.
Kabarın aytıp turupsuñ,
Sındı dep jalgız saadaktı.
Karuumdu ketirip,
Korgol, kayaktan içtiñ araktı?
Jamgır tiybey köçküdöy,
Ak topurak jer bele?
Atası kelse Sibirden,
Amandaşıp körüşpös,
Topçubay, azapka tuulgan jan bele?!
Tamırına suu tiybes
Boorgo tikken tal bele?
Ötüp ketken düynödön,
Topçubay, ölümgö bütkön jan bele?!
Jabırga mınça salgıday,
Mende kudaydın öçü bar bele?!
Tuura-tuura baskanda,
Turumtay sını bar ele,
Tuurga esen jetkirse,
Dubanga çurkaar tay ele.
Kayra-kayra baskanda,
Karçıga sını bar ele.
Karuu küçkö tolgondo
Kalk üçün çurkaar jan ele.
Karkıldap kazdar köl saktayt,
Kara ılaaçın çöl saktayt,
Karıp kalgan atakeñ
Kay jaka barıp jan saktayt?!
Kurkuldap kuular köl saktayt,
Kuu ılaaçın çöl saktayt,
Kuurap kalgan atakeñ
Kuyugup kayda jan saktayt?!
Tünündö jarık panarım,
Tuurumda kalgan karaanım,
Türmödön jañı kelgende
Küyütün tarttım balanın.
Tün uykumdu üç bölsöm,
Tüyşölüp çıkpayt kabarıñ...
Karmagan jarık panarım,
Kayrılar jalgız karaanım,
Kamoodon kaytıp kelgende
Kaygısın tarttım balanın,
Kaygırıp ıylap tursam da,
Kayrılıp çıkpayt kabarıñ...
Bulbulum uçup buruldu,
Çıgarbay içten muñumdu,
Kanteyin, tirüü körbödüm
Kargaday jalgız uulumdu.
Kaygısın tartıp künü-tünü
Kartayıp şorum kurudu...
Kükügüm uçtu elimden,
Külpötüm ketti jerimden,
Közümdön çıkkan kara jaş
Möltüröp jerge tögülgön,
Körbödüm közün balanın
Köñülüm kaldı ölümdön!..
Jamgır tiybey kulangan
Ak topurak jar beleñ?
Aksı, Anjiyan, Talasta,
Akındıgım bar beleñ?
Arkamda jalgız Topçubay,
Ajalga tuulgan jan beleñ?
Büçürü tüşüp kuuragan,
Tamırın kırkkan tal beleñ?
Kubançım, seni körbödüm,
Kuuratar meni jan beleñ?..
Altın ayday nur jüzüñ
Körör bekem degemin,
Abaktan kolum boşonup,
Keler beken degemin.
Aynegim çıksa aldımdan,
Öbör bekem degemin.
Arman kılbay düynögö
Ölör bekem degemin.
Küldü kırgız jurtumdu
Körör bekem degemin.
Kükügüm çurkap aldımdan
Keler beken degemin.
Küyüttün muñun çıgarıp
Ölör beken degemin...
Altından çider örbödüm,
Abaktan kolum boşonup,
Agayın-jurtka kelbedim,
Amandaşıp, körüşüp,
Jalgızım, anan ölbödüñ...
Muunu bolot jalbızdın,
Muñu bolot jalgızdın,
Gülü bolot jalbızdın,
Küyütü küçtüü jalgızdın.
At arıtıp jol kelse,
Sıyları bolboyt jalgızdın.
Ajal jetip, kün bütsö,
Iyları bolboyt jalgızdın...
Karaygan darak çarbagım,
Karaanıñ körböy zarladım.
«Kalkıman ketip kaldı ele,
Kayranım atam eken» dep,
Uçuraşıp aluuga,
Topçubay, keleer beken darmanıñ?!
Aynegim, Topçu, ermegim,
Armanım atañ körbödüñ.
Armanın içten çıgarıp
Anan kiyin ölbödüñ.
Karanı mindim jel üçün,
Kayrılıp keldim el üçün,
Kalkımdı kördüm, kaniet,
Koldon keler iş emes,
Topçubay, kozgolbos emi men üçün!..
TUTKUNDAN KELGENDE
Jeti kez korgon paydubal
Çarbagın koşup ırdayın,
Jerimden aydap Sibirge —
Alganın koşup ırdayın.
Jeñe-jelpim çurkurap
Kalganın koşup ırdayın.
Altımış kişi aydalgan
Armanın koşup ırdayın,
Kündö kooga, kündö uruş
Körbödüm jandın jırgalın.
Tutkunga kettim karmalıp,
Tuuganım körböy zarlanıp,
Türmödön boşop men keldim,
Turumtay kuştay aylanıp.
Azapka kettim karmalıp,
Aylımdı körböy sandalıp.
Azaptan boşop men keldim,
Ak şumkarday aylanıp.
Künöösü jok, sotu jok,
Aydap ketken boluçu,
Küküktöy közüm jaldırap
Jaynap ketken boluçu.
Guvurnator-general
Karmap ketken boluçu.
Argasız kılıp zalimder,
Alıp ketken boluçu.
Azaptuu kündü başıma
Salıp ketken boluçu.
Kıyamat tüşüp başıma,
Tokoñ, karıp ketken boluçu.
Elimden ketken jan elem,
El körüügö zar elem.
Esil başım kor bolgon
Eneden jalgız bala elem.
Aylımdan ketken jan elem,
Ayıl körüügö zar elem.
Aziz başım kor bolgon
Atadan jalgız bala elem.
Kalkımdan ketken jan elem,
Kalk körüügö zar elem,
Kayran başım kor bolgon
Kargaday jalgız bala elem.
Aylanıp kelip şumkarday,
Aylımdı taap turamın,
Ak kalpaktuu köp kırgız,
Amandıgıñ suradım.
Elirip kelip şumkarday,
Elimdi taap turamın.
Ezelki tuugan again,
Esendigiñ suradım.
Karuusu ketken tulparday
Arıp keldim, Toktogul,
Kara jol Sibir aydoogo
Barıp keldim, Toktogul,
Kayran jaştı jogotup
Karıp keldim, Toktogul.
Azaptuu kündün zordugun
Körüp keldim, Toktogul,
Ar kıl kıynoo turmuşka
Könüp keldim, Toktogul.
Elimdin jüzün körüügö
Köksöp keldim, Toktogul,
Eçen şumduk korduktu
Tepsep keldim, Toktogul.
AZIRAAK ÇIKTI ARMANIM
Türmödön çıktım, ooluktum,
Tuş keltirdi bu nasip
Tuuganım, saga joluktum.
Abaktan çıktım, ooluktum,
Azaptan kolum boşonup,
Aga-ini elge joluktum.
Ak şumkar kuştun uyası
Aylampa kara zoododur,
Esenbay jaman bolgonu
Taba emestir, toobodur.
Esenbay, Joldoş, Jolborstu1
Ak padışa ulukka,
Karşılık kılıp, karmarda
Agıp öldü dep uktuk
Ak dayra Narın çulukka.
Kök kagazga jazılıp,
Esenbay, Joldoş öldü dep,
Dayın boldu tömönkü
Guvurnator ulukka.
Suu tübünö çökçüdöy
Korgoşun beken, taş beken?
Dayradan kalkıp uçkuday
Ördök beken, kaz beken?
Adırga koyun baktırgan
Esenbaydın aytkanın
Akim, nayıp jaktırgan.
Ak jerden torgo çalıntıp,
Bagış, sayak uruudan
Altımış adam sap kılgan.
Eköö bir ölgön.
Küngöygö koyun baktırgan,
«Esenbay ayttı, boldu» — dep,
Guvurnator jaktırgan.
Köñülüñ aram, kıztalak,
Köp adamdı sap kılgan
Kerige koyun baktırgan.
Kette akimder jaktırgan.
Ketken eldin baarısın
Keyiştüü küngö sap kılgan.
Anda tilmeçtin köönü tok eken,
Ketmen-Töbö, Narında
Til biler kişi jok eken.
Köp adamdı kuuratıp,
Kız-kelinin ıylatıp,
Esenbay zalim şok eken.
Aldaymın dep orustu
Künöösü tüşüp moynuna,
Özünö tiygen ok eken.
Eski kegim alam dep,
Esimden çıkpay keldi ele,
Esenbay elde jok eken —
Kara sakal Janaalı
Nayıptar menen süylöşül,
Sakalın küngö jaykagan,
Ölör sayga kelgende,
Esenbay kepti baykagan,
Esenbay suuga tüşördö
Birin-biri karmaşıp,
Agın suuga batpagan.
Koşo ketti dayraga
Joldoş — joldoştugun aktagan.
Ajaldan kalgan Jolborstun
Jonun otko kaktagan.
Jesir kaldı alganı,
Jetim kaldı baldarı.
Baka, balık jem kılıp,
Narından eken ajalı.
Aldaymın dep orustu
Obu jok jaman iş kılıp,
İçinde ketti armanı.
Karmaşkandı jok kılıp,
Kalkında jüröt kökölöp,
Kara sakal Janaalı.
Azıraak çıktı körünöt
Köküröktö kök tütün
Toktoguldun armanı.
JARDAM KILDIÑ KALIÑ EL
Kaarduu zalim kolunan,
Kaçıp çıktıñ kamaldan,
Kaygırıp jürüp karıdım
Akıykatsız zamandan.
Ala albadım kgimdi
Aç tırmak zulum tajaaldan.
Ajırattı ak jerden
Ayal menen balamdan.
Azapka jakın kişi ekem,
Oşondoy kündö jaralgan.
Ak sütün bergen enemdi
Çıgarbay jürdüm sanaamdan.
Karagay kesip, tal kırkıp,
Kapaluu kündö jürsöm da,
Kaltırdım jandı ajaldan.
Keçee men kaçıp kele jatkanda,
Kayrıldım Akbay, Babırga.
Karmalgan katar biz menen
Mırzabek bar janımda.
Agayın jardam kılbasa,
Alıskı Ketmen-Töbögö
Alım jok ele baruuga.
At-tonduu bolup bargamın,
Tuulup öskön Arımga.
Tuuganım — kedey-kembagal,
Duşman elem zalımga.
Attuu bardım, jöö baspay,
Enem turgan ayılga.
Jardam kıldıñ, kalıñ el,
Mendey naçar şayırga.
TOKTOGUL MENEN EŞMAMBET
Eşmambet :
Kaptaldın kumu eşilet,
Kayberendin izibi?
Kabıl kıldı özümdön
Ögünü körgön tüşümü.
Kalp emes sözüm çın boldu,
Karmalıp ketken elimden
Kadimki Tokom jüzübü?
Kayta kördüm kubanıp
Kalkımdan ketken kişimi.
Adırdın kumu eşilet,
Ak jolborstun izibi?
Aydalıp ketken elimden
Akınım Tokom jüzübü?
Aman kördüm arman jok,
Aylımdan ketken kişimi.
Körüp keldiñ Şıbırdı,
Köpkö aytçı, Toko, kebiñdi,
Körgönüñö kubangın,
Kök adır toonu eelegen
Köp tuugan kırgız eliñdi.
Körömbü dep jürçü elem
Köñüldöş sendey teñimdi.
Salamat kördüm türüñdü,
Samadım ele, Toktogul,
Sayragan bulbul tiliñdi,
Sagınıp jürgön Tokomdu
Salamat körgön künümbü?..
Külüktügüñ başkaça,
Kükük, bulbul sen eleñ
Muñduu bolduñ neçen jıl,
Bulbul kuşka teñ eleñ,
Sayrap turgan keziñde
Zamandaş bolup birge ösüp,
Sabak algan men elem.
Jatsam-tursam seni oylop,
Salamat körsöm deer elem...
Aytkanım kabıl boldubu?
Adaşıp elden bölüngön
Ak bulbul şakka kondubu?
Akındın ordun joktotpoy,
Agayın, tuugan eliñde
Arzıtkan jokmun orduñdu.
Talda bulbul uçkanda,
Tappay kaldık iziñdi,
Özübü Tokom, başkabı?
Aga-ini, tuugan, karaçı!
Öñümbü je tüşümbü?!
Elirip ırdap turganda,
El tarkagan kumardan,
Eşendin kesir zarpınan
El ermegi bulbulgöy,
Ergip uçtuñ çınardan,
Esen-aman kutulup,
Kelipsiñ, Toko, zındandan,
Adamdan tulpar jorgo eleñ
Artıñda çañıñ buralgan,
Ak sütün bergen enekeñ,
«Aydoogo balam ketti» — dep,
Azabıñ tartıp kubargan.
Alganıñ ıylap kaygırıp,
Köñülün kaygı-muñ algan.
Kündö sayrap talbagan
Kükük eleñ eliñe,
Sanaabızda tiledik,
Tokom, salamat esen kelüügö,
Kırk jılı kelbey kalsañ da,
Biz seni kıygan jokpuz ölümgö,
Kıyuun taap körüştüm,
Buurakandın belinde.
Kubançı sarttar elinin
Kurdaşım Tokom kelgenbi?
Kurçalgan topko kıykırıp
Irdaçu Tokom kelgenbi?
Talıkpay ugup kalıñ jurt
Tıñdaçu Tokom kelgenbi?!
Ak tilekti bergenbi?
Ak jerden Şıbır aydalgan,
Ak tañday tili sayragan,
Akın Tokom kelgenbi?
Ar bir sözü belgilüü
Nakıl Tokom kelgenbi?
Atabız başka bolso da,
Agayın bolup birge öskön
Jakın Tokom kelgenbi?
Salkın Arım, Kuşçu-Suu,
Jerden kettiñ, Toktogul,
Sarttar, bagış, köp sayak,
Elden kettiñ, Toktogul.
Kaz aylanıp konbogon
Kölgö kettiñ Toktogul.
Kar boroylop, tün tüşkön
Jerge kettiñ, Toktogul.
Kanattuu kuştar jetkisiz
Çölgö kettiñ, Toktogul.
Karalangan işiñ jok,
Selge kettiñ, Toktogul.
Aylanıp ördök konbogon
Kölgö kettiñ, Toktogul.
Atañ tuup körbögön
Jerge kettiñ, Toktogul.
Ak kanat kuştar jetkisiz
Çölgö kettiñ, Toktogul.
Baylanıp Şıbır alıska
Barganıñ ayt, Toktogul.
Paşaanın tüşüp toruna
Kalganıñ ayt, Toktogul!
Başıñdan ötkön köp kaygı
Armanıñ ayt, Toktogul.
Eki-ekiden köçögö
Bölgönün ayt, Toktogul.
Asıl janıñ azaptı
Körgönün ayt, Toktogul.
Eline jetpey neçen jan
Ölgönün ayt, Toktogul.
Esebin taap kutulup,
Esen, aman eliñe
Kelgeniñ ayt, Toktogul.
Esinen seni çıgarbay,
Estegen sarttar, bagıştı
Körgönüñ ayt, Toktogul.
Jılañaylak, jılañbaş
Baskanıñ ayt, Toktogul.
Jıtı sasık türmödö
Jatkanıñ ayt, Toktogul.
Jalpı kırgız eliñdi
Tapkanıñ ayt, Toktogul.
Jaldırap ıylap, köz jaşıñ
Akkanın ayt, Toktogul.
Kıdırıp keldiñ jöö basıp
Kızıl-Jar menen Semeyden,
Kıylası ketti saga okşop
Malı jok jardı kedeyden.
Anjiyan menen Alaydan,
Aydalıp ketken dalay jan.
Aman keldiñ, Toktogul,
Ajalduu türmö saraydan.
Sanatka ketken jan eleñ.
Sarttar menen bagıştan,
Sargayıp öñüñ, jöö basıp,
Salamat keldiñ alıstan.
Sagınıp jürgön men elem,
Salam aytıp taanışkan.
Zarıgıp jürüp jurt taptıñ,
Sanaañız elge kalıstan,
Kutkardıñ şordon janıñdı,
Kubanıp kördüñ Arımdı.
Kurgurum, aman taptıñbı
Kurdaşıñ, algan jarıñdı?
«Esen-aman keldi» dep,
El kubanıp kaldıbı?
Erkeñ jalgız Topçubay
Aldıñan çurkap bardıbı?
Kutkardıñbı başıñdı?
Kurgattıñbı jaşıñdı?
Kubanıp bügün körüpmün,
Kurdaşım, sendey asıldı.
Kuçaktaşıp, öbüşüp,
Kumarım içten jazıldı.
Karmalıp başıñ kamaldı,
Kaygırıp çaçıñ agardı,
Kalkıñdan esen kördüñbü
Kargaday jalgız balañdı?
Kara jaak, jez tañday,
Kayranım, Tokom, amanbı?
Az da bolso köptöy kör,
Toko, aytıp turgan salamdı!
Kubanıç menen körüpmün
Kurdaşım, sendey adamdı.
Salamat kördüñ jeriñdi.
Salamıma alik al
Sayratıp kızıl tiliñdi.
Kubanıp ugup turalık,
Bulbulday mukam ünüñdü.
Eerçitip jürgün artıñdan
Eşmambet mendey iniñdi.
Toktogul:
Sayragan bulbul tilimbi?
Zarlagan dobuş ünümbü?
Salam aytıp körüşkön
Sayakta kalgan inimbi?
Salbaeın, inim, başkaga
Zarlanıp körgön künümdü.
Eki eli kızıl tilimbi?
Elirgen dobuş ünümbü?
«Esenbi?» dep körüşkön,
Eerçip jürüp çoñoygon,
Elimde kalgan inimbi?
Eç adamga salbasın,
Elsizden körgön künümdü.
Kara jaak tilimbi?
Kaygırgan dobuş ünümbü?
Kadırım aytıp körüşkön
Katarda kalgan inimbi?
Kadırman inim, suradıñ,
Kaygırıp körgön künümdü.
Kargaday bolgon altın baş
Kalıñ elden sürüldü.
Kalayık tuugan, kalıñ jurt,
Kayta kördüm türüñdü,
Ak karduu toonu eelegen —
Ata jurtum kırgız el,
Kindik kesip, kir juugan —
Kiçinemde öskön jer,
Kalkım, seni köp oylop,
Kara közdön akkan sel.
Ölsök dedik ökünüp,
Tabılgan jok kazgan kör...
Men Sibirge ketkende,
Eşmambet, eerçip jürgön bala eleñ,
Atagıñ çıgıp eliñe,
Akın bolçu jan eleñ.
«Ermeksiz elim kalbayt»—dep,
Esimde sen bar eleñ.
Aytkanımday bolupsuñ,
Aylanıp şakka konupsuñ.
Kaalaganday bolupsuñ,
Kayrılıp şakka konupsuñ.
Men sayraçu butakka,
Konup algan ekensiñ,
Baylanıp ketken Tokoñdoy
Bolup kalgan ekensiñ.
Kara bolot zulpukor
Kurçu bolgon ekensiñ.
Kaldaygan topto sayragan
Irçı bolgon ekensiñ.
Oolukkan eldin köñülün
Jazıp kalgan ekensiñ.
Men körgöndön kança öydö
Aşıp kalgan ekensiñ.
Altın jaak, jez tañday,
Irçı bolgon ekensiñ,
Anday-mınday ırçını
Kuuçu bolgon ekensiñ.
Altı uruu jıyın top bolso,
Asıl sözün çubatıp,
Turçu bolgon ekensiñ.
Salamıñ alik alayın,
Sagınışıp körüşkön
Zamandaş elek agayın,
Öksöp ıylap azapta,
Ötkördüm ömür dalayın,
Akıldan tanıp kalsam da,
Altı san kırgız jalpıña
Ali da bir söz tabayın...
Kamoodo jatıp, eldi estep,
Kaygırıp jürök ezilgen.
Kara til sayrap turganda,
Kalk tanbagan sözümdön.
Erkindep ırdap jüröm dep,
El üçün türmö kesilgem.
Jambaşımdan sız ötüp,
Jattım türmö kamalda,
Jatındaş tuugan inim jok,
Jan küyüp izdep bararga.
Jardam bergen kişi jok
Jaş kalgan jalgız balama.
Kalgan eken tuulup,
Kaygıluu jaman zamanda.
Tuuganım naçar, küçü jok
Duşmandan kegim alarga.
Jürdüñ bele çın oylop
Jürögüñ menen sanaañda?
Baylap bergen manapka
Bar bele kılgan jazıgım?
Eşmambet, aytkan sözüñö
Ezilip jürök jaşıdım.
Ezüüdö jürüp ötkördüm
Ömürdün jaştık asılın.
Kuulup kettim aydalıp,
Kuşçu-Suu menen Arımdan,
Kubat berse tuuşkan,
Kutular bekem dep oylop,
Kuzgundardın zarınan.
Jazıgı jok aydalıp,
Jañı kelgen karıp baş,
Jardam suraym baarıñan.
Karmap berse manaptar,
Kalayık, saga taarınam.
Eñgirep türmö Sibirge
Barganım menden suradıñ,
Eline jetpey kança jan
Kalganın menden suradıñ.
Köz körgüs jerge aydalıp
Barganım menden suradıñ.
Kömülböy söögü talaada,
Kalganın menden suradıñ.
Köp ıylagan özümdöy
Armanın menden suradıñ.
Jan kurgur tattuu ölüügö,
Japanı tarttım ömürdö,
Jaragı barbı Tokoñdun
Ölgöndü jerge kömüügö?
Ketmenim barbı kazarga,
Kepinim barbı bıçarga?
Kalıñ kırgız elime
Kanatım barbı uçarga?
Karlıgaç belem kelüügö,
Kalkıma kabar berüügö,
Janı kurgur köp tattuu
Jaradar bolboy ölüügö.
Arası jakın jol emes,
Türmödön kaçıp kelüügö.
Turganbız közdön kan agıp,
Türmönün sızduu töründö.
Uçuraşıp körüştüm,
Baygazı menen koşulup,
Bastırıp jürgön jerinde.
Kelgenim boldu bir dalay,
Ar kıldıñbı, Eşmambet,
Aylıma izdep kelüügö?
Jatkanım türmö karañgı,
Jazaker kıldı adamdı,
Kamatıp baştı kor kıldı,
Kılgamın kimge zalaldı?
Jatsam, tursam oylodum
Jarkınım jalgız balamdı.
Bir tuuganday körçü elem,
Bir sapar barıp, Eşmambet,
Albapsıñ, inim, kabardı.
Aydalgan kırgız ordomdon,
Adaştım salgan jorgomdon,
Ak jerden aydap zalimder,
Ak bulbul Tokoñ kor bolgon.
Alıska çurkar küçü jok,
Ayagım aksap çor bolgon.
Alamın kantip kegimdi
Azaptuu kılıp koygondon?
Artım çiyki aktalbay,
«Aydalıp keter bekem» dep,
Ar nerseni oylonom.
Karalap meni zalimder,
Karmalıp elden ketkemin,
Keyişti tartıp kayran baş,
Kiydim kenep çepkenin.
Çaalıgıp janım kıynalıp,
Çaptım çoyun ketmenin,
Kötördüm temir sambalın,
Körö albay eldi zarladım.
Kaygırbay kantip aytayın,
Koluma kişen salganın.
Elime kelsem, aşındı
Ezilip jürök armanım.
Başkaga tiyip ketiptir
Başıñda süyüp alganım.
Esiñe alsañ, Eşmambet,
Elime nege barbadıñ?
Uyalbay bügün suraysıñ,
Ukpaysıñ, Eşmambet,
Uulumdun ölüp kalganın.
Kaygını kayta jañırtıp,
Uşubu kılgan jardamıñ?!
Kaygı adamdı öltüröt,
Kaygırsa adam eskiret,
«Jalgızıñ aman barbı?»—dep,
Uçuraşıp suradıñ
Uyalbay, inim, meltirep.
Kayta meni sınaysıñ,
Karış jerge bir barbay,
Kantip menden suraysıñ,
Kaygırıp jürgön Tokoño
Kay betiñ menen ırdaysıñ?!
Eki köz körböy tunarıp,
Ekinçi kaygı muñ alıp,
Enem bar üydö, balam jok,
Ezilip jüröm muñayıp.
«Kayran Tokom aylı»—dep,
Kayrılıp, inim, kelbepsiñ,
Kadırımdı sen estep,
Balamdın jüzün körböpsüñ.
Kargaday jalgız ölgöndö,
Öz koluñ menen kömböpsüñ.
Aydoogo ketpes çagımda
Aralaşıp bir jürdüñ,
Azapka başım malınıp,
Aydalıp joldo tün jürdüm.
Agayın, tuugan deçü elem,
Eşmambet, bölöktügüñ bildirdiñ.
Jakın turup barbastan,
«Jalgızıñ aman barbı»— dep,
Jaşıp kalgan jüröktü
Jañırtıp kayta büldürdüñ...
Jalgızım tirüü bolgondo,
Kalbayt belem kubanıp,
Kazılgan beyit mürzösün
Kalıptır kara çım alıp.
«Karıp atañ keldi»—dep,
Esteter düynö bolsoçu.
Kazılgan kördön çıgarıp
Körsötör düynö bolsoçu.
Kükük elem sayragan,
Külük elem talbagan,
Guvernator zalimder
Künöösüz karmap aydagan.
Kün tiybes tamdın tübündö
Küzgüdöy közüm jaynagan.
Akın elem sayragan,
Argımak elem talbagan,
Ak padışa zalimder,
Ak jerden karmap aydagan.
Artımdan izder tuugan jok,
Azapta şorum kaynagan.
Elsizde jürdüm kaygırıp,
Elime kelsem, balam jok.
Ermegimden ayrılıp,
Esiñe alıp, Eşmambet,
Een kalgan ayılga
Bir barbapsıñ kayrılıp.
Köñülün surap koybopsuñ,
Köñülü muñduu enemin.
Közü ötköndö barbapsıñ,
Kötörüp bakkan belegim,
Bir tuuganday körçü elem,
Bilindi senin bölögüñ.
Azaptuu joldo köp jürüp,
Ak kirdi sakal, murtuma,
Ajalım jok kayrılıp,
Aman keldim jurtuma.
İçimde kaygı-zildi aytam,
Başımdan ötkön kündü aytam,
Balam ölsö, barbapsıñ,
Taarıngan öpkö, kirdi aytam.
Aralaşkan kurbu eleñ,
Saga aytpay, munu kimge aytam?
Armanım aytıp ırdasam,
Aydatkan zalim bilebi?
Azaptuu joldo köp jürüp,
Aynıgan Tokoñ jürögü.
Kapa bolbo, Eşmambet,
Oynop külüp jürölü.
Kaygımdı ayttım bir dalay,
Katarım eleñ, taarınba.
Kalıñ el kılıp jardamdı,
Kaltırsañar janıñda.
Karıgan kezde tentitpey,
Kalsa eken söögüm Arımda.
NİYaZALIGA TAARINIÇ AYTUU
Suudan akkan döñgölök1
Niyazalı jörgölök,
Kıstalışka kelgende
Munun aytar sözü ar bölök.
Niyazalı jörgölök
«Külbü kan» dep küü aytkan,
Küldü jurttu muñaytkan,
«Sarı barpı» küü aytkan,
San miñ eldi muñaytkan,
Sarı altın Aksı jerdensiñ,
San uruk saruu eldensiñ,
Sargaldak Maylıbaydı Talasta
Sanat küü menen jeñgensiñ.
Bolgon too, Bozbu arası, .
Boroş çaldın balası,
Bolor bolbos doo kılıp,
Mından boluştun ketpeyt jalaası.
Ketmen-Töbö keñ jerge
Men Sibirden kelgende
Kanakey izdep barganıñ?
Jaş kezimden bul küngö
Eki kolum baylanıp,
Eç kılmışım jok turup
Ürkütkö bardım aydalıp,
Katın-bala, aga-ini
Kalkımda kaldı zarlanıp,
Nietteşiñ çın bolso,
Barbayt beleñ aylanıp?
Aç kadırın bilebi
Ayılıñda kardı tok?
Dosun surap ne kılat
Dilinde müşkül kaygı jok?
Küküktöy tañşıyt komuzuñ,
Köñüldüü çıgat dobuşuñ,
Kurdaşıñ saga ne kerek
Külpöttüü bolso konuşuñ?
Torgoydoy sayrayt komuzuñ,
Tokuduñ jılkı torusun.
Toroy çalıp jıktı beym
Tokoñ taap turup oñutun!
ORUSTAN ALGAN ÖBÖLGÖM
(Komuz küüsünün ırı)
Ketmen-Töbö jerimden,
Kenen jayloo törümdön,
Mal kindiktüü sayaktın
Arasınan bölüngön.
Karmalıp ketip Sibirge,
Kalkına bügün körüngön.
Ajalımdın jogunan,
Aman keldim ölümdön.
Sanat ırım çaçılıp,
Oozumdu açsam tögülgön.
On san orus kalkınan
Alıp kelgen öbölgöm
Balalayka üç kılduu
Anın küüsü terilgen.
Komuzda keltirip,
Aldım orus elimden.
Aga, inige taratıp
Akın Tokoñ elirgen.
TOGUZ KAYRIK
(Komuz küüsünün ırı)
Toguz tolgop kayırsam,
Torgoy bolot komuzum,
Miñ kubulgan küü menen,
Koşo ketet dobuşum.
DUU-DUU bir kayrık,
Tırpa-tırpa bir kayrık,
Tepkisine jakındap,
Kayra mintip men kayrıp,
Bir, eki udaa üç kayrıp,
Üşkürgöndö küç kayrık,
Uşunu menen tört kayrık,
Mından arı köp kayrık,
Çerte tüş, çerte tüş,
Beş kayrıkka keçke tüş,
Bezelenip çerte tüş.
El zerikse erte tüş,
Altı kayrıp, bir tolgo,
Mına, emi tüş çoñ jolgo.
Kalayık bar, kırgız bar,
Kayran küüm, kor bolbo,
Jeti kayrıp jaylanıp,
Jetigendey aylanıp,
Çar köpölök çimirik,
Kılga barmak ilinip.
Segiz kayrıp jetkende,
Toguz tolgop çertkende,
Toktunun eti bışkan küü,
Toktogul tordon çıkkan küü.
On eki kayrıp, on çalsa,
Aykalışıp sızgan küü.
Aydalıp jürüp Toktogul,
Aydı karay uçkan küü.
Toguz kayrıp, bir çertip,
Türmödön Tokoñ çıkkan küü.
Komuzçudan komuzçu,
Uyaluu kırgız ukkan küü.
Tobuna kelip çertilgen —
Toktogulga kutman küü!
KERBEZ
Tolgop tartkan kıl arkan
Tor kaşka attın kermesi,
Top jıyında sayragan
Toktoguldun kerbezi.
Tolkun jaşıñ ötkön soñ,
Tolgonup kaytıp kelbespi!
Tobuñdan ketsem, aman bol,
Tolgon kırgız jergesi.
Eki kabat kıl arkan
Elik surdun kermesi,
El içinde sayratkan
Esil Tokoñ kerbezi.
Esil jaşıñ ötkön soñ,
Esteseñ kaytıp kelbespi!
Bura tartkan kıl arkan
Buurul attın kermesi,
Mukam-mukam sayragan
Bulbul Tokoñ kerbezi.
Bul düynödön ötkön soñ,
Burulup kaytıp kelbespi!
Ayıpsız karmap sot kılıp,
Aydaganda kerbezim,
Aynektey kezüm çaçırap,
Jaynaganda kerbezim.
Artıma kolum çınjırlap,
Baylaganda kerbezim.
Aman bol kırgız elim»— dep,
Sayraganda kerbezim.
Katın, balam çırkırap,
Kalgandagı kerbezim.
Kan zalim başka kapanı
Salgandagı kerbezim.
Kaptagan selge kayran baş
Bargandagı kerbezim.
Alıska aydap elimden
Bölgöndögü kerbezim.
Almaday başım azaptı
Körgöndögü kerbezim.
Ajalım jok ölböstön,
Altı san kırgız köp jurtka
Kelgendegi kerbezim.
Jürögüm küyüp kıynoodo
Jürgöndögü kerbezim.
Tutkunga tüşüp zarlagan
Türmödögü kerbezim.
Jılañayak, jılañ baş
Baskandagı kerbezim,
Akıl-esten ajırap,
Şaşkandagı kerbezim.
Közümdön jaşın burçaktay
Çaçkandagı kerbezim.
Kalıñ kırgız eldi estep
Kaçkandagı kerbezim.
Karagay komuz baltalap,
Çapkandagı kerbezim,
Komuzuma temir zım
Takkandagı kerbezim.
Bozdop ıylap türmödö
Jatkandagı kerbezim
Boz togolok bürgölör
Çakkandagı kerbezim.
Kol-butum bayloo kordukta.
Jatkandagı kerbezim.
Jergelüü kırgız kalkımdı
Tapkandagı kerbezim.
TOKTOGUL MENEN TOGOLOK MOLDO
Toktogul:
Bayımbet Moldo bulbulum,
Baarıdan çıkkan tuygunum,
Bala-çakañ amanbı,
Basınıp jürgön kurgurum?
Nasılıñ sayak-tuuganım,
Tuugandan çıkkan buudanım
Başınan özüñ bilesiñ,
Meni manaptar sürüp kuuganın.
Irıskulbektin beş kaman
Meenetke başım çırmadı,
Peyli buzuk manaptar
Meni Ürkütkö aydap kıynadı.
Bulbul Tokoñ Masköödö
Akıl esin jıynadı.
Komuzun alıp koluna,
Aydalganın ırdadı.
Jañjalınan eşendin
Adamdın baarı kıyradı.
— Elime aman ket,sem,— dep,
Et jürögüm tuyladı.
Ölbögön jan kayrılıp,
Tokoñ keldi kalkıña.
Jamı kırgız baldarı,
Biriñ emes jalpıña.
Jeriñe keldim, Bayımbet,
Jeter dep tuugan barkıma...
Bayımbet:
Aydalıp ketken Şıbırga
Akın Tokom, amanbı?
Jalpı jardı-jalçıga,
Jakın Tokom, amanbı?
Manaptar menen bastaşkan,
Baatır Tokom, amanbı?
Kızıl tilin sayratkan,
Bulbul Tokom, amanbı?
Arıştap alıs çurkagan,
Duldul Tokom, amanbı?
Kümüş çalgın küülögön,
Tuygun Tokom, amanbı?
Amandıktın soñunan,
Aytkım keldi oñunan,
Arzıp çıkkan Tokomdun
Uçurap kaldım jolunan.
Irçının baarı şañkıldap,
Irdap turat kaşıñda,
Ak tuygunday küülönüp
Bulbul Tokom başında.
Kalıktı murun körgömün,
Bala kezde, jaşında.
Sapatın baykap jaktırıp,
Sınagamın Kalıktı,
Adamdın baarı kıyradık
— Elime aman ketsem,— oyu,
Et jürögüm tuyladı.
Ölbögön jan kayrılıp,
Tokoñ keldi kalkıña.
Jamı kırgız baldarı,
Biriñ emes jalpıña.
Jeriñe keldim, Bayımbet,
Jeter dep tuugan barkıma...
Bayımbet:
Aydalıp ketken Şıbırga
Akın Tokom, amanbı?
Jalpı jardı-jalçıga,
Jakın Tokom, amanbı?
Manaptar menen bastaşkan,
Baatır Tokom, amanbı?
Kızıl tilin sayratkan,
Bulbul Tokom, amanbı?
Arıştap alıs çurkagan,
Duldul Tokom, amanbı?
Kümüş çalgın küülögön,
Tuygun Tokom, amanbı?
Amandıktın soñunan,
Aytkım keldi oñunan,
Arzıp çıkkan Tokomdun
Uçurap kaldım jolunan.
Irçının baarı şañkıldap,
Irdap turat kaşıñda,
Ak tuygunday küülönüp
Bulbul Tokom başında.
Kalıktı murun körgömün,
Bala kezde, jaşında.
Sapatın baykap jaktırıp,
Sınagamın Kalıktı,
Çeçen bala körünöt,
Çeçer dep kıyla tarıhtı.
Kara sakal Eşmambet
Kaynap turgan kezi eken.
Kaltırbastan sanattı
Sayrap turgan kezi eken.
Adam uulu kemitkis
Akındın anık özü eken.
Jañıbay menen Kurmanıñ,
Jañşap ırdap turganıñ,
Jañıbay bolso — Kuljıgaç,Özümdün jakın tuuganım.
Konogo çapsa çarçabas,
Aytıluu tulpar buudanım.
Joloy joldon koşulgan,
Joldoş bolup ozungan,
Bul mırza çıkma bala ekei,
1rdagan ırı çala eken,
Eñgi-deñgi kuu tayak
Ermektik ırı bar eken.
Irçının baarı dübüröp,
Eerçiptir, Toko, özüñdü.
Elet kırgız tuuganıñ
Ermek kılat sözüñdü.
Jarkırap altın sakalıñ,
Jañıdan kördüm közüñdü.
«Toktoguldan üyrönüp
Irçı bolup alsak — dep,—
Ilgap ırdın sarasın,
Sınçı bolup kalsak»— dep,
Talap menen baarısı
Kelgen eken janıña.
Talabına jetişsin,
Taalim bergin baarına!
TERME
Kim ele ümüt kılbasın
Düynödön jırgap ötüügö,
Esiñ bolso, jigitter,
Kapa kılıp tildebey,
Kayrıla jür jetimge,
Ötüp ketken işiñdin
Artınan beker ökünbö,
Kötörülüp köp süylöp,
Uçuraba kesirge.
Kurçtuguñdu maytarıp,
Taş çapkanday ketilbe.
Ar kim oyloyt jakşılık
Talaptuu işke jetüügö.
Tamaşa kılba jırtañdap,
Eri ölgön ayal jesirge.
Uyatı bar adamdın
Nuru bolot betinde.
Aldap aytsa bir buzuk,
Aldoosuna esirbe.
Kayrattuu bolor jigittin
Otu bolot közündö.
Aytkan kebin orundap,
Turugu bolot sözündö.
Ölöñdüü jerde saz bolot,
Ölçömü menen dayraga
Ördök menen kaz konot.
Ötkörö süylöp kep aytsañ,
Ölgönçö kektep unutpay,
Öz tuuganıñ kas bolot.
Uşakçı bolgon jigittin
Urmatı bolboyt eline,
Uurdap kepti taşıgan
Uyatı çıgat betine,
«Uşunday şümşük bolçu» dep
Jolotpoyt eldin çetine.
Tuura süylöp, tüz jürsöñ,
Kadırıñ bolot kalkıña.
«Jaydarı jigit bolçu» dep
Irakmat aytat artıña.
Kıyalıñ, oyuñ tüz bolso,
Kırgız emes, kıpçak da,
Jetet go, baldar, barkıña.
Odono süylöp, kep aytkan
Obu jok adam köp bolot,
Orunsuz jerge köp kirip,
Uşunça jurtka kep bolot,
Tuura jürböy kıyşañdap,
Tuugandan alıs çet bolot.
Kız kıyalduu kıltıñdap,
Jakşı at kamçı saldırbayt.
Jakşı adamdın belgisi
Köñülüñdü kaltırbayt.
Sırtıñdan tüzöp, kep aytıp,
Duşmanga sırıñ aldırbayt,
Jakşı körüp joldoşun,
Jamandık işke bardırbayt.
Jakşı ayaldın bedgisi —
Jaydarı bolup kişige,
Kızmatın erte bütüröt,
Baa jetkis kılgan işinyö..
Adamdın peyli berilet
Ar künü kirip tüşünö.
Kadırıñ bilbes ayal bar
Karañgı kündün tünündöy.
Kılıgı kımbat jakşının
Karagat közü möltüröp —
Kaltardın bermet jünündöy,
Kadimki jazdın künündöy.
Külük attın belgisi
Baygeden çıgat sürötpöy,
Jakşı ayaldın belgisi —
Koldogu şumkar tülöktöy.
Ar müçösü kelişken —
Tartıp koygon süröttöy.
Alganıñ jaman joluksa,
Kulak salbayt kebiñe,
Tuyuk soygon çanaçtay
Tüşünböyt sözdün jönünö.
Kubultup aytıp bereyin,
Kulak sal, baldar, kebime.
Aydoodon aman kutulup,
Aylanıp kelgem elime.
Azamat bolsoñ, jigitter,
Tuura süylö kebiñdi,
Arı jok işke bargança,
Artık kör andan ölümdü.
Peyli buzuk kişige
İçki sırıñ aytpagın.
Altı sanıñ soo bolso,
Beker karap jatpagın,
Atañ jaman bolso da,
Akılın oygo saktagın,
Nasıyatım ır menen —
Terme kılıp aytkanım.
Köyröñ bolsoñ, kömüldüñ,
El közünö jeñildiñ,
Barkın bilip Tokoñdun,
Maanisin bayka kebimdin.
Kötörülüp köp süylöp,
Bolbos işke külbögün,
Algan jarıñ jaş bolso,
Akırın aytıp ündögün.
Akılıñ jetse ar işke,
Bilip turup süylögün.
Aydalgan bulbul Tokoñdoy
Ak jerinen küybögün.
Aydoodon sakal agarıp,
Azabın tarttım düynönün.
Işkıluu baldar umtulup,
«Bulbulum Tokom ırı»— dep,
Aytıp jürsün bilgenin.
Karıganda süylötüp
Aljıtpasın adamdı,
Kalasıñ, baldar, zıyanga,
Joldoş kılsañ naadandı,
Aramdık menen azgırıp,
Buzup koyöt sanaañdı.
Ayıktırbay ırbatat
Bolor bolbos jarañdı.
Keltirbegin janıña
Kesiri tiyçü aramdı,
Bööşsünüp1 sırtıñdan
Baykap jüröt çamañdı.
Anday buzuk adamdar,
Agayinden jat kılıp,
Açıp koyöt arañdı.
Köz karaşı buzulup,
Tüzük aytpayt salamdı,
Üyüp koyöt başıña
Paydası jok zalaldı.
Söz aytsañ, joop berbegen —
Aramdıktın belgisi,
Koluñda düynö jok bolso,—
Çabaldıktın belgisi,
Çogulgan topko barbagan —
Jamandıktın belgisi.
Oroy bolsoñ tarkıldap,—
Naadandıktın belgisi,
Ayalıñ alsa betiñden,
Adamdın kelet ölgüsü.
Buudanı çıgıp bayge alsa,
Attın eesi süyünöt,
Külüktüktün belgisi —
Jer tandabay jügüröt.
Eki duşman betteşse,
Korkoktor jandan tüñülöt,
Öküm konok kondursañ,
Aylıñdın baarı bülünöt.
Jayloonun körkü açılat
Jayılıp jatkan mal menen,
Bulbuldun körkü açılat
Buralgan kırçın tal menen,
Jigittin körkü açılat
Aynektey suluu jar menen.
Torgoy sayrayt uktabay
Agargan şoola tañ menen,
Karañday adam içe albayt,
Çaydın körkü — nan menen.
Salkındın tiet paydası
Saratan ısık jay menen.
Kubalaşıp oynoso,
Balanın körkü — tay menen.
Jalama zoogo jaralgan
Eçki, teke — kayberen.
Çubaşıp bassa jaraşat,
Töönün körkü — nar menen.
Çildenin körkü açılat
Ak karduu suuk kar menen.
Ayıldın körkü açılat
Kök şiber maydan saz menen.
Dayranın körkü açılat
Aylangan ördök, kaz menen.
Kıyın iş bütpöyt oylosoñ,
Jalgız, jarım az menen.
Keñeşpegin baş koşup
Kem akıl jaman pas menen.
Külüktün körkü açılat
Suutup çapkan ter menen,
Ötüp ketken ömürüñ
Aylanıp kayra kelbegen.
Jañırtıp sözdü çıgarıp,
Jaak, tildi sermegem.
Artımda kalsın bir nuska,
Aytayın, baldar, termeden.
Ak kagaz körüp, jat albay,
Altın jaak, jez tañdai
Akındar çıgat pendeden.
Kabarım ugup sırtımdan,
Körbögön adam köp eken
Ak kalpak kırgız jergemden.
Kartaysam da, baldarım,
Tañ atıp, kündü çıgarıp,
Baştayın uzak termeden.
Aman kelet alıstan
Ajalı jetip ölbögön.
Aga-iniñ kor kılat
Aytkan tilge könbögön.
Akılı bar azamat
Jaman işti jöndögön.
Kızıldı kiyse kız-kelin,
Kızıgat eken tirüü adam,
Intımagıñ bolboso,
Jeñe albayt joonu bir adam.
Kaptagan duşman bolo albayt,
Tilekteş bolso miñ adam.
Köptük kılba jalgızga,
Köp tiybegin baykuşka.
Çoñduk kılba jalgızga,
Çoñ süylöbö baykuşka.
Koldon kelse tartınbay,
Kayrılgıla karıpka.
Karıptın tiet paydası,
Çıgarsañ, baldar, jarıkka.
Akılı jok boz bala
Uurulukka aylanat,
Tuura jolgo tüz jürböy,
Aramdık işke jaldanat.
Beker etke kızıgıp,
Peylinen taap karmalat.
Kutulmakka aldastap,
İşi kara bolso da,
İle menen karganat.
Artınan çıksa ayıbı,
Kantip jürüp aktanat?
Tezge salsa tüzölüp,
Tetiri işten saktanat.
Tentek jürgön jok bolot,
Kayrattuu jigit şok bolot.
Kaldaygan kalıñ top bolso,
Kalıs süylöp oktolot.
Aramdık kılgan kişinin
Ayagı jipsiz baylanat.
«Karmalgan uuru uşul» dep
Kara malça aydalat.
Jakşı adamdın belgisi —
Jaşırbay aytat bilgenin.
Bar tamagın ayabay,
Çakırıp alat süygönün.
Çala toyut bolgonsup,
Çakırbas üygö kirbegin.
Bolor jigit porumdap,
Jasap koet üylörün,
Azamat bolsoñ, jaş baldar,
Jamandık işke külbögün,
Jañşagan jaak, kızıl til,
Bulbulday mukam süylögün.
Kırgızga kalsın bir nuska Ir menen komuz küülörüm.
Kıştın künü alıska
Kaşañ attı minbegin.
Ay talaada ayıl jok
Azap tartıp jürbögün.
Jetekke baspay tartınıp
Jetet, azap düynö kün...
Aramza jigit buzuktun
Aldoosuna kirbegin,
Al buzuktar körö albayt
Ak may çaynap jürgönüñ.
Jatpagıla, boz baldar,
Jaş ubakta bekerge,
Jok jerden sözdör tabılat
Jañşagan kıyın çeçenge.
Kakşadım ırdap talıkpay
Kalk çogulgan neçenge,
Jaştardın jakşı talabı
Jakşılık işke jeterge...
Duşmanıñdan jaltanıp,
Kayra tartıp korkpogun,
Kara niet adamdı
Katarıña koşpogun.
Ak niettüü adamdı
Kesir kılıp tospogun.
Irdaçu tilim kuyulup,
Irdın kenin kozgogun.
Jolobo baldar, zıyanga,
Künümdük işke kubanba.
Tokoñdun aytkan nasaatın
Esiñerden çıgarba.
Janıñ bolso, kamıngın
Jazgısın emgek kılarga.
Kıyuusu kelse sözüñdün,
Kezektüü kepten uyalba.
Jaş keziñden, er jigit,
Jalak bolup suranba.
Agarıp sakal kartaydım
Attanıp üydön çıgarga.
Pul tıyın berbe mart bolup
Peyli jaman buzukka,
Beker tamak içem dep,
Adam bolsoñ, kızıkpa.
Tuura süylö tuuganga
Jakındaba janına
Akılı jok urganga,
Kantip içiñ buk bolboyt
Beker karap turganda?
Eerçigile erinbey
Alal niet kılganga.
Aga-ini köönün kaltırba,
Alagar közün kılaytıp
Ajal kelet bir janga.
Dalay türkün adam bar
Tamaşa kepti süybögön.
Jamandık sanap içinen
Jakşılık işke külbögön.
Ala köödök andaylar
Adamdın jayın bilbegen.
Jaman adam köpköndö
Jakşını közgö ilbegen.
Sözgö konok berbesten,
Öz bilgenin süylögön.
Jaş kezimde talıkpay
Sayraçu elem til menen.
Akın Tokoñ aydalıp
Azap tartkan türmödön.
Aldamçı, jalkoo kurusun,
Paydası jurtka tiybegen.
Jalganda işiñ oñolot,
Jakşı bolso alganıñ.
Adamga jırgal emespi,
Atalap tursa baldarıñ.
Ayıldaş koñşu kişiñe
Çakırbasa barbagın.
Kumarçıga koşulup,
Çatagına kalbagın.
Peyli buzuk adamdan
Beş tıyın karız albagın.
Azamat bolsoñ, boz baldar,
Açık aytıp, ak süylö.
Orunduu kepti talaşıp,
Akılduu sözdü bat süylö.
Birde bar da, birde jok,
Oposu jok şum düynö.
Almaday bolgon başıñdı
Alıp tınat kuu düynö.
Tuuganıñdı jamandap,
Duşmanıña kaçpagın.
Joldoşuñdu jamandap,
Abiyiriñdi açpagın.
Aydalıp Tokoñ Sibirde
Azabın tartkan açkanın,
Adam bolsoñ tuura jür,
Kılt etip kıyşık baspagın.
Artımda kalsın bir nuska,
Jaştarım, saga taştadım.
Aytışıp kalgan jeriñden
Akılıñ bolso kaçpagın.
Ak kalpak kırgız kalkıma
Altınday sözüm çaçkamın.
Köküröktö ırımdın
Açkıçın burap açkamın.
Erikkende elime
Ermektegen dastanım,
Adal bolso peyiliñ,
Aram işti taştagın.
Eköögö biröö bata albayt.
Attuuga jöö jete albayt.
Tuura jürgön azamat
Tuugandan alıs kete albayt.
Kayrattuunun aldınan
Karşı duşman ötö albayt.
Uurular jüröt tün katıp,
Mekendep elsiz talaanı.
Beker malga kızıgıp,
Açılıp ketet araanı.
Top jıyında sayragan
Torgoydoy Tokoñ sabagı.
Kara mürtöz adamdın
Karış tüşöt kabagı.
Andaylarga koşpogun
Jakşı çıgar balanı.
Uurulukka jıgılat
Tiri adamdın jamanı.
Jakşılıkka bet algan
Uzarat jaştın kadamı.
Kükük-Zeynep çakırat
Birin biri tabalbay.
Kekenip jürgön adam köp
Duşmandan kegin alalbay.
Kayratsız adam korkunçaak
Kastaşkan joogo baralbay.
Türü bolot naadandın
Toodogu japan kamanday.
Akılsız adam köp çıgat
Ötkön işti kektegen,
Artınan uşak kep aytıp,
Akırına jetpegen.
Jaman çıksa ayalıñ,
Buluttuu kündöy surdanıp
Bürköp turat kabagın.
Karanday karap oturup,
Kaldıratat tabagın.
Eptep kütüp ala albayt
Üyünö kelgen adamın.
Özünün bilbeyt başında
Körünüp turgan jamanın.
Asmandan balkıp kün tiyse,
Şoolası jerge tögülöt,
Ajal kelse ar künü,
Almaday bolgon kayran baş
Aga-iniden bölünöt.
Tabına kelgen buudandar
Suuluguñ çaynap kemiret.
Kaldaygan kalıñ top bolso,
Kartaygan Tokoñ talıkpay,
Bulbulday bolup eliret.
Ukuruk salbas azoolor
Jügöndöp minseñ könügöt.
Belsenip jumuş kılgandan
Akılsız adam erinet.
Kızıkpa, baldar, bekerge,
Sargayıp adam zeriget.
Birindep bulut bölünsö,
Kündün közü açılat.
Asmandan jamgır tögülsö,
Çöptün gülü açılat.
Dıykançılık aydasañ,
Jerdin gülü açılat.
Akındar, sayrap ırdasa,
Eldin gülü açılat.
Kezektüü sözgö teñ bolboy,
Jaman adam basınat.
Konom dep barsañ andayga,
Jayım jok dep jer karap
Çekesin sıypap kaşınat.
Peylin buzup meymandan,
Bar tamagın jaşırat.
Münüşkör salat bürkütün,
Agıtıp koşo tayganın.
Kuup jönöyt artınan
Körömün dep alganın.
Kıykırıp çaap baykabayt
Atının çarçap kalganın,
Kızıgı kıyın bürküttün,—
Kamçı kılıp baldagın,
Tapka kelbes bürküttü
Jalgız çıgıp salbagın.
Açuusu kelse kaçırat,
Armanda bolup kalbagın.
At üstünön aldırıp,
Akılıñdan tanbagın.
Körüngöngö maktanıp
Kötörülüp maktanıp
Kız algan jerdi «jaman» dep,
Akılıñ bolso, çanbagın.,
Oñ koluñdun açuusun
Sol koluñ menen karmagın.
Ak kalpak kırgız elime
Adaşpay tilim, sayragın!
KELGENDEGİ KERBEZİM
Eki koldu kişendep
Baylaganda — kerbezim.
Elden bölüp başımdı
Aydaganda — kerbezim.
Emgek tartıp kızıl til
Sayraganda — kerbezim.
Eki közüm türmödö
Jaynaganda — kerbezim.
Kayran koldu kişendep,
Baylaganda — kerbezim.
Kalktan bölüp başımdı
Aydaganda — kerbezim.
Kapa tartıp kızıl til
Sayraganda — kerbezim.
Kara közüm türmödö
Jaynaganda — kyörbezim,
Altı jılı piyada
Baskandagı — kerbezim.
Altındın kenin talkalap
Kazgandagı — kerbezim.
Ak padışa zalimge
Jazgandagı — kerbezim.
Aydalıp jürüp azaptı,
Tartkandagı — kerbezim.
Jeti jılı piyada
Baskandagı — kerbezim.
Jezdin kenin taLkalap
Kazgandagı — kerbezim.
Jezittin kanı zalimge
Jazgandagı — kerbezim.
Jeti jılı meenetti
Tartkandagı — kerbezim.
Boz togolok bürgö etim
Çakkandagı — kerbezim.
Bozdop ıylap türmödö
Jatkandagı — kerbezim.
Booru oorup barışna
Bakkandagı — kerbezim.
Borumduu kırgız elimdi
Tapkandagı — kerbezim.
Sarı togolok bürgö etim/4
Çakkandagı — kerbezimL
Zarlap, ıylap türmödö
Jatkandagı — kerbezim.
Sadagası barışna
Bakkandagı — kerbezim.
Sarı altın kırgız köp eldi
Tapkandagı — kerbezim.
TOKTOGUL MENEN KALIK TEGİRMENÇİNİN ÜYÜNDÖ
Janaalı degen tegirmençinin üyünö Toktogul keldi dep ugup, şaşıp jönöp kaldım.
Salam aytıp kirip bardım. Janaalı: «Kel, Kalık, Tokoñdon üyrönüp kal»— dedi.
Çogulgan elge karata Toktogul salamdaşıp mintip ırdadı:
Köpçülük jurtum, amanbı?
Körgönüm aytsam jamanbı?
Köñülünö salayın,
Köytündö körgön zamandı.
Kalkımdan nasip jok bolso,
Kayrılıp eldi tabambı?
Körgönü kaygı Toktogul
Köp jıldar elden adaşkan.
Köpçülüktön tüñülüp,
Köytüngö çeyin jöö baskan.
Bazarga satçu malınday
Soldattar aydap tınbastan,
Kıynalbay ölüp keterge,
Kabar jok jeter ajaldan.
Kaygının künün ötkörüp,
Kayrılıp keldim karıp jan.
Jamandıktı köp körüp,
Jaşıdı jalın jürögüm,
Eñsegen eldin baarına
Esendeşip jürömün.
Aylanayın kalıñ jurt,
Aldıña salıp sürögün.
Kaygı dartım kübülüp,
Kabıl boldu tilegim.
Közümdün kurçu çaçırap,
Kötördüm şordu jonuma.
Künöösüz aydap alparıp,
Kök temir saldı koluma.
Padışa, zalim törönün
Baktısı kaçan baylanat?
Agınan ketken bizçilep,
Alar kaçan aydalat?
Kaçkanın körör kün bolso,
Tuş-tuştan kirsek nayzalap.
Tukumun üzüp tügötsök,
Topuraktay maydalap.
Adiletsiz zalimdin
Alımı kaçan jogolot?
Köytüngö ketip bizçilep,
Alar kaçan kor bolot?
Kara jer kazıp, jöö basıp,
Kanduu ter aksa şorgolop,
Şañşıgan şayır küü çertip,
Karap tursam jorgolop.
padışa zalim baş bolup,
Bardık ak söök jogolso,
Mitelerden kutulup,
Bizdin zaman oñolso.
Bulutsuz çıkkan ay, kündöy
Jarıktık düynö togolso.
Jardı, jalçı, bukara,
Jakşılık küngö ee bolso.
Oşo kündü bir körsöm,
Oşol zamat men ölsöm,
Kalbas ele armanım,
Çıgar ele köñüldön
Zalimden körgön zarlarım.
Bıltır keldim jañıdan,
Tündük Sibir jagınan.
Zabaykal, Ürküt, Köytündön,
Men bargan jerde miñ sandap,
Muñduular bar kişençen,
Kaçagan attay kol butun
Çınjırlagan, işenseñ,
Ala-Toodö aydıñduu,
Ak kalpak kırgız elim sen.
Asmandap uçkan kuş elem,
Aylanıp aman keldim men.
Kadırın surap kelatam
Öyüz-büyüz baarıñan.
Jarkırap kördüm jüzüñdü,
Jazı kırgız jayıgım,
Jaştarıñdı bile albay
Jalgız Janaalını taanıdım.
Uşak aytpay tüz jürüp,
Uyat bolboy ookat kıl.
Padışanın zamanı
Tarıp barat jıldan jıl.
Karı da bol, jaş da bol,
Kızmatıñdı ıldam kıl.
Sagınıp kelgen Tokoñdun
Salamdaşkan sözü bul.
Toktogul Sibirde ötkörgön kündörün ırdap oturdu. Eldin aldı ıylap, arkası
jaşıdı. Toktogul al ırın taştap, eldi küldürüp, Janaalının tegirmenin koşup ırdadı:
İyri-Küñgöy, Koş-Taştan,
İyi mayda beş taştan
Jara çaap tüşürdüñ
Jabıktay bolgon boz taştan.
Tegirmenge taş çapkan,
Ustalıgıñ aytılsın
Ubay-çubay bir baştan.
Teñtuş elek ekööbüz
Tepkedey kezde sırdaşkan.
Zootton çıkkan emendey
Astıñkı beti kızıl taş,
Abıdan bekem salıpsıñ,
Az bolso on jıl buzulbas.
Kalasın berbey tartabı
Kuda, söök, karındaş?
Al öz jakınıñ emespi,
Alsañ da saga taarınbas,
Andan körö, Janaalı,
Alıskı elge kadırlaş.
Kalgan kadır, ölgön jan
Kaygırgan menen tabılbas.
Arıgıñdın alışın
Abıdan tereñ algansıñ.
Jasalgaluu mülküñdü
Jagdayluu jerge salgansıñ,
Jadabay işke berilgen
Jaş künüñdön balbansıñ,
Şimegin kurçtan çıñattıñ,
Ogun oyup kınattıñ.
Burgusun kündö bekitip,
Irgaydan şınaa mık kaktıñ,
Kartaygança kajanıp,
Kayrat menen mal taptıñ.
Taman akı, mañday ter,
Taalayıñ bar, jan baktıñ.
Jalpı jurtka paydaluu
Jakşılap çekseñ tegirmen,
Jayı, kışı öksütpöy,
Buudaydın nanın jedirgen.
Kazı baylap Janaalı,
Kaptalın çıñap semirgen.
Añgıça özünün atı jemsiz kalganı esine tüşö kalıp, Janaalını karay ırdaganı:
Okuranıp jer çapçıp,
Oñurañdayt Aktuyak,
Oturgan boydon unutup,
Atıma boldum çoñ uyat.
Kañtargan boydon emgiçe
Ayban üçün tim turat.
Adam bolup aç kalsa,
Iylayt ele burkurap.
Estetip koysoñ bolboybu,
Janımda jürgön şum bala.
At bolboso ekööbüz
Ayılçılar kün kana?
Açıp alıp kampanı,
Salıp çıkkın arpanı.
Özübüz çıgıp ilbesek,
Başkadan payda artpadı.
Toktogula, tuugandar,
Kumarıñar tarkadı.
Emgiçe atı jem jebey,
Ermegiñ Tokoñ çarçadı,
Oturgan eldin baarı kıraan-katkı külüp kaldı. Janaalı jembaştıktın jarımınan
jem salıp keldi ele, Tokom jembaştıktı koluna alıp eldi küldürüp, aga karay kayta
ırdadı:
Ee, tügöngön Janaalı,
Senin ubadañ kana janagı?
Bir künkü kelgen konokko
Uşunçadan jem berseñ,
Senin özüñö ookat kalabı?
Bir at toyör jem üçün
Tün katıp kayda baralı?
Taanıbayt, kimge jiberem
Janımda jürgön balamı?
Bir atıma munu ilsem,
Bir atım açka kalabı?
Kayra salıp aldıñbı
Bir baştık jemdin jarımın?
Je jarıp ketet dediñbi
Attarının karının?
Elde jürör bekemin?
Kayrat kılam, kalkım bar,
Kalkında Tokoñ jarkıldar.
Irıstuu kırgız elimde
Taalayım bar, barkım bar,
Kız-kelin tuşta dübüröp,
Akırın süylöp kübüröp,
Tuurduktu tuştan türüşöt,
Şıkaalaşıp karaşıp,
Şıñkıldaşıp külüşöt.
Birine-biri şıbırap,
Jıldızday közü jıbırap,
Jaş ömürdün belgisi —
Jarık küygön şam çırak.
Jañı bışkan almanın
Kızılınday adamdın
Muunu boşoyt şaldırap.
Tiş tüşköndö, til kalat
Süylöy albay baldırap.
Dooçu kelse künügö,
Meeñ katat kañgırap.
Jaştarga misal körsötöt,
Jayloodo jaşıl jalbırak
Küzündö barıp karasañ,
Kübülgön kuurap kaldırap.
Oşondon misal oylosom
Joyö elek jürgön ekensiñ
Jokçuluktun kalıbın.
Külbögön kişi kalgan jok, Janaalı uyalıp ketip, çurkap çıgıp, kaptın kulagınan
arpa salıp keldi. Toktogul janındagı balaga «Tur, balam, attarıña jem ilip kel,
adamdın kanatı at, attan kiyin jat» degen karıyalardın sözü bar dedi da kayra
ırdadı.
Eç jazıgım jok turup,
Elden kettim toktoosuz.
Altımış eki kişiden
Arañ kaldık on toguz.
Tınçıbız ketip kıynalıp,
Tırmagı uu koldobuz.
Tündük-Sibir, kün tiybeyt,
Jayı, kışı köpkök muz.
Kol, but katıp temirge,
Öldük go dep korkobuz.
Körgön jabır japaalar
Köñülümdön eç kalgıs.
Uktasam ketpeyt tüşümdön
Ulutum uşul top kırgız.
Boşogondo Sibirden,
Uçkum keldi kanatsız.
Tuz nasip buyrup kalkımdan,
Tuuganga jetip jan tıngan.
Türü suuk duşmandar
Kuuyt dep korkom artımdan.
Tuulup ösüp köz açkan
Jerde jürör bekemin?
Keñ peyildüü köp kırgız
Karuum ketet daldırap.
Jaşçılıkta jaynagın,
Ot jakkan kazan sıyaktuu
Orgup-orgup kaynagın.
Jazgı çıkkan bulbulday
Janaşa konup sayragın.
Irıs aldı — ıntımak,
Birdigiñden taybagın.
Tiş — ırıskı, til — döölöt,
Tirüü jürsöñ bir döölöt.
Ajal çirkin — başıñda,
Akırı adam bir ölöt.
Ajal menen ölümgö
Alı jetse kim könöt?
Tañşıp köngön Toktogul
Tañ atkança talıbaym.
Tartınsam, eger jarıbaym.
Tagdırım jetip ölbösöm,
Taalayım bar, karıbaym.
Raspı sözüm, Janaalı?
Kubantayın kulpuntup
İni menen aganı.
Dagı bir taanıt özümö
Janagı ırçı balanı.
Jetile elek jaş eken,
Akındıgı çalabı?
Ayta kelse oolugup,
Ar bir sözü daanabı?
Kanday eken, Janaalı,
Bu balañdın talabı?
Jakşı ırdasañ, kubanat
Jazı kırgız tanabı.
Toktogul ırdap basıldı. «Janagı ırçı bala kayda?»— degende ele eki jagımdagı
eldin baarı: «Mına, Kalık mında oturat»— dep kalıştı. Toktogul: «Kana, baştagın
balam»—dedi. El dagı: «Irda, ırda»— dep jaalap ketişti. Oşondo salamdaşıp
ırdaganım:
...Argımak attay arıştap,
Ar dubanga jügürgön
Koluña komuz alganda
Kubayıp kalıñ el külgön.
Ülgüñdü alıp kalsam dep,
Uçuraştım bügün men.
Jakırlık jaba tokunup,
Jalçılıkta turamın.
Jaş balapan künümdön,
Jamandıkka çıdadım,
Jarganattay balañdı,
Toko, jakşı baykap sınagın.
Jaktırsañ meni çıñagın,
Jakşı jolgo köndürsöñ,
Bolom go tübü ınagıñ,
Jabıktırıp üstümö,
Jaba mindi jaman ton,
Ölbösöm ötüp ketem dep,
İşenemin, tilek çoñ,
Basılbaymın ırdasam,
Bozo salgan jerlerge
Adissiñ dep ırdaymın
Arkar atkan mergenge.
Aytıp ırdar alım jok
Aş-toy bergen elderge.
Atamdan ısık köründüñ,
Akın Tokom kelgende
Baktı döölöt ırıskı
Martabañ bar jergeñde.
Tomuktay bolgon balaña
Tokom berseñ batañdı.
Top jıyında şañkıldap
Jazar elem kapamdı.
Toktoguldun şakirti
Torgoy Kalık atansam
Toburçak minip top jarıp
Tonumdu taştap jasansam.
Balapan kuştay talpınıp
Kanat küülöp jürömün.
Jakşı aytkan kişi körünsö,
Jalındayt ısıp jürögüm.
Ülgülüü nuska üyrötüp,
Toko, çukul koştop sürögün.
KARIMŞAKTIKINDA JANA KALIKTI ELGE TAANIŞTIRUU
Sokuçu degen bir uruu, el bar eken, keç kirip kalgandıktan uşunda konup aluunu
ılayık taptık. Bastırıp bara jatsak beş-altı üy turat. Anın orto çenindegi çoñ
kara alaçıktın içinen uuçuu çıgat. Jakın barıp kulak türüp toktoy kaldık.
Tuurduktu şıkaalagan kız-kelinder. Bul üy
Karımşak degen bozokorduku eken. Suraştırıp bilgen soñ, Tokom: «uşuga
kayrılalı, sen baştap ırda» — dedi. Oşondogu ırıbız:
Kalık:
Uşul üydün içinde,
Uruşkansıp çuuldayt.
Baka-şaka bardıgı
Dayınduu bir söz ugulbayt.
Toktogul:
Jakşı adamdın sanaası
Jamandıkka burulbayt.
Jürögü jok jaltañdın
Jakında işi kurulbayt.
Balam, içkiñ kelip turabı?
Mında bozonun jıtı buruldayt.
Kalık:
Şıñkıldaşıp külüşkön,
Şıkaalaşıp jürüşkön,
Şıldır çaçpak kara köz,
Tuş-tuşunda kız-kelin,
Kızıgışıp karaşat
Kızıktuu tamak içkenin.
Toktogul:
Kulagıñ uktu şekildi
Şatıratıp süzgönüñ.
Şañkıldagan ünüñdü,
Balam, tıñşap turat kız-kelin.
Kelgile mında debese,
Suktuk kılıp tüşpögün,
Tüşürüp alat emele,
Balam, ümütüñdü üzbögün.
K a l ı k:
At baylangan otuzday
Tegerete kırçoodo.
Kulak saldı joroçu,
Toko, kubanıç sözüñ tıñşoogo.
Toktogul:
Kıyşayıptır, karaçı,
Eşik menen bosogo.
Kızıganda joroçu,
Kılar işi oşo go.
Kıyla jerden salamçı
Kelgen okşoyt bozogo.
K a l ı k:
Kışında ögüz baylagan,
Jazında jerin aydagan.
Jalgız taruu deysiñbi?
Buudayı ösüp çaylagan.
Dıykandıktın belgisi,
Eginiñden paydalan.
Toktogul:
Egini üçün kütünüp,
Jerin aydap bütürüp,
Taruusun seep çıgargan,
Buudayı kır jaap kelgende,
Arpasın erte sugargan.
Bu dıykandın baldarı
Baarısı işke çıdarman.
K a l ı k:
Sayragan bulbul ündönüp,
Biz bolsok, kelgen jolooçu,
Samaganday jardanıp
Tosup turat joroçu.
Jakşı çıgıp egini,
Bulardın jaymalangan orosu.
Üydögülör sırtka çıgıp, bizdi jardanş karap kalışkanda:
Toktogul:
Balam, dıykandar çıktı jabıla,
Sözüñdü buzbay jañıla,
Jañı çıkkan balasıñ,
Joldoş bolduñ janıma.
Jorokerler tabıldı,
Jorgolo, balam, bagıña.
Kupşuñdagan çunagım,
Kubat bersin janıña.
K a l ı k:
Tört ay iştep jakada,
Jatkanın aytsak bolboybu?
Çöp jolotpoy, taruusun
Bakkanın aytsak bolboybu?
Toktogul:
Tarmaldanıp taruunun
Bolgonun aytsak bolboybu?
Añızga bir baş kaltırbay,
Orgonun aytsak bolboybu?
Kampadan artıp, orosu,
Balam, tolgonun aytsak bolboybu?
K a l ı k:
«Op maydalap» oodarıp,
Baskanın aytsak bolboybu?
Bakalın silkip ayrılap,
Jazganın aytsak bolboybu?
Baba dıykan bereke,
Toko, çaçkanın aytsak bolboybu?
Toktogul:
Koş ögüzgö tazalap,
Artkanın aytsak bolboybu?
Tegirmendi çektirip,
Tartkanın aytsak bolboybu?
Kara sakal Karımşak
Oşondo köönü tolboybu?
K a l ı k:
At üstünön körüştük,
Amansıñbı, Karımşak?
Kıştın altı ay bozogo
Kamdaganıñ taruu şak.
Keçke maal burulup,
Kongonu kelip turgan çak.
Toktogul:
Men bilemin bulardın
«Sokuçu» deşet uruusun.
Bozonun küçün jetiltken,
Ugutun kanday unuttuñ?
Unutpasañ, jubarbek,
Nege aytpadıñ ugutun?
K a l ı k:
Jıluu jerge kömdürgön,
Jakşılap ugut öndürgön,
Sokuçunun içinde,
Karımşak, özüñ jön bilgen.
Jaynagan eldi kubantkan
Jaylata kılgan demilgeñ,
T o k t o g u l:
Karımşak, senin bozoñdun
Jıtına kelgen jıgılgan.
Uurtagan adam duulagan,
Akılın bilbey sulagan.
Abdan toyö içkender
At üstünön kulagan.
— dep ırdap turganda, Karımşak çıga kalıp, Toktoguldardı attan tüşüröt. Toktogul
üygö kirer menen, aga bir çoñ ayak bozo sunat. Oşondo Toktoguldun ırdaganı:
Toltura bozoñ meltirep,
Toktogulga ençilep,
Alıp keldiñ, Karımşak,
«İçip iyip berçi»— dep,
Ayakta kaynayt jıbırap,
Türülö tüşüp şıbırap,
Köbüktönöt möltüröp,
«Külösüñ içip körçü»— dep
Külüñdöysüñ, sır ayak,
Senden başka miñ san bar,
Im bolbogon kuru ayak.
( Jıgaçı taza kurgagan,
Margalañda sırdagan.
Sırıñdın baarı tüşüptür,
Bolgon okşoyt bir zaman.
Jakşı go senin jıgaçıñ,
Jaraka ketip sınbagan.
Bu Kokondon kelgen sır ayak,
Koluma berdiñ jaymalap,
Tüşörü menen belendep,
«Toktogulga berem» dep,
Aldıma koyup, Karımşak,
Tura kaldıñ eleñdep,
Bozo menen araktı
Oozuma algan emesmin,
Jaşıñdı jaza taanısam,
Karıñ menen teñ östüm.
İçip könsöm başınan,
Ar jakka algın debesmin.
Alıp bergin bozonu
Joldoşum Kalık balaga,
Toktoboston tartıp iy,
Balam, toyboymun dep sanaba.
Bozo turmak, tap koet,
Tobun salgan çaraga.
Toyboy kalsañ jalanıp,
Toyguça beret jana da.
Komuzuñdu koluña al,
Kotorup türdüü obon sal.
Mınabu ini, agaña,
Bul olturgan, tuugandar,
Malıñardı baylañar,
Jemi, çöbün jaylañar.
Jetiştüü bolso ookatıñ,
Tüpkülüktüü paydañar.
Tirüü adamdın opası —
Katın, bala, bakkan mal.
Jayıtta kalıp jürbösün,
Jarıkta jıynap, aydap al.
Közü jetse kündüzdö
Közömöldöyt kempir-çal.
Ookatıñdı jaygarıp,
Jay olturup ugup al!
«Men bozo içüüçü emes elem, çay içeyin. Attar yasem jesin. Añgıça siler üytiriçiligiñerdi jaygarıp kelgile. Jay olturup anan tamaşaga kirebiz»— dedi
Toktogul.
Karımşak beldüü, aylına kadırluu azamat jigit eken. «Tokom ıras aytat, men
konogumdu kütöyün, siler şaşpay jay kelgile»— dedi. El taradı.
Karımşak aylındagı Çakırbay degen baydıkına barıp, karızga bir kozu surayt.
Çakırbay: «konoguñ kim?»— deyt. Karımşak: «Toktogul degen ırçı, janında
joldoşu bar, oşolorgo soyup bereyin dedim ele»— dese al: «tomayaktar, ırçını
siler ırdatkıla da soyuşun men bereyinbi ya?»—dep
berbey koyöt. Kozunu başka kişiden taap kelip soyup, et tartıp jatkanda sözdön-söz
çıgıp ketip, Karımşak jogoruda bolgon okuyanı janında oturgan kişilerge aytat.
Toktogul munu ugar menen oşol zamat komuzun alıp mintip ırdap koyö berdi:
Ayt deseñer, baldarım,
Aytayın bir az bayıñdı.
Uşu turgan sokoçu
Çakırbaydın ayılı.
Tınçı ketken Çakırbay
Tıñ içirbey çayıñdı.
Teñgesin üç maal tuudurup,
Ketirgen eken jayıñdı.
Çakırbaydı «sütkor» dep,
Muruntan ugup jürgön köp.
Söögünö tamga batırgan,
Öz ayılın öönöp jep.
Akçasın altı tuudurgan,
Alasasın çuu kılgan.
«Ar kim içip ketet» dep,
Ayranın çalap suu kılgan.
«Çakırbay jaman sütkor»— dep,
Alda kaçan ugulgan.
Korkkonunan başkaga
Koy soybogon Çakırbay,
Koñşusuna ordunan
Kozgolbogon Çakırbay.
Kolu taykı adamga
Dos bolbogon Çakırbay.
Ayılına alsızdı
Kondurbagan Çakırbay.
Kondursa da, tamakka
Oñdurbagan Çakırbay.
Boluş, biydi çakırıp,
Kol bulgagan Çakırbay.
Jardı-jalçı baarıñdı
Karızdar kılgan süt menen.
Malı-mülkü, üy-jayı
Adaldık menen bütpögön.
Meenetiñdin bardıgın
Moyunuña jüktögön.
Paydası jok başına
Zıyan kılat süt degen.
Jardıga kayrı jok bolot
Öz paydasın tiktegen.
Alsızdarga surasa,
Küç berbegen Çakırbay,
Aylındagı koñşuga
Süt berbegen Çakırbay,
«At üstündö jüröt dep,
Aygırımdı minet» — dep,
Jılkıçının akısın
Büt berbegen Çakırbay.
Jakın ayıl koñşuga
Süt berbegen Çakırbay.
Jaldıratıp jöölörgö
Küç berbegen Çakırbay.
Jalçılardın akısın
Büt berbegen Çakırbay.
Koñşusuna jazgısın
Süt berbegei Çakırbay.
Kolunda jok jardıga
Küç berbegen Çakırbay.
Koyçusunun akısın
Büt berbegen Çakırbay.
Peylinin tardıgı
Bir malı jok jakırday.
Mınday sütkor baylardan
Kötörmögö pul alba,
Bekerden taap alganday
Anın bergenine kubanba,
Beşöönü ongo jetkirip,
Karabayt alar ubalga.
Jakındaşpay, alıs jür
Jandan keçken sütkorgo.
«Palanımdı bergin dep,
Bayagı pulga keldim»—dep.
«Jakşılap» aytat bir jolgo.
Jalgız attı sattırat,
Jöö kalıp it bolbo,
«Karızdar bolboy koyboy»— dep,
Kaygırasıñ oşondo...
Ugup oturgandar: «barakelde, oydogubuzdu aytıştı»— deşti. Toktoguldun Çakırbay
jönündögü ırın kubattaştı. Tokomdun: «Seni elge taanıtayın»
degen ubadası bar ele, oşonu estedi okşoyt, uşul Karımşaktıkınan baştap meni
elge taanıştırıp ırday baştadı. Oşondogu ırı mınday ele:
Tokom bütköndön kiyin el meni ırda dep kaldı. Komuzumdu küülöp alıp, «Zilzala»
degen ırımdı ırdadım. Al mınday ele:
Körgöndör aytat abıdan,
Uguldu ukmuş jañıdan.
Akırkı bolgon zilzala
Anjiyan, Kokon jagınan;
Şeyşenbinin künündö,
Şek bilinbey küügümdö,
Jer titirep tam basıp,
El kırıldı tünündö.
Uguşuma karasam:
Jeter ajal, bütör kün,
Közgö suuk köründü.
Eske almak bar ölümdü.
Tuş kılbasın mındaydı,
Dalay adam muñaydı.
Kömülböy jatat köp adam,
Topurak menen ılayda.
Kojentten üylör kuladı.
Kojo, moldo eşender,
Meçitinde suladı.
Jata turgan jay tappay,
Jardı, bayı suladı.
Esinen taydı Ferganañ,
Oodarılıp dalay tam;
On üy kalbay buzulbay,
Oyron boldu Margalañ.
Orun tappay jatarga
On miñ bar deyt zarlagan.
Katın-bala, karı-jaş
Ölüü-tirüü aralaş,
Kojent menen Kıybadan
Korduk tartıp köp adam
Koldon kayır suragan
Tarçılıktı körgöndör
Taşkendi karay çubagan.
Asake menen Kokondo
Kıyınçılık oşondo
Aç, arıktın jatkanı
Şalı, bakal, saman, çöp
Korgondor urap tüz boldu.
Koldon kelbes iş boldu.
Ölüü-tirüü teñ boldu.
Ölbögön adam az boldu.
Köçölördü çañ bastı.
Köp adamdı tam bastı.
Zilzaladan kalgandar,
Ookat jayın kamdaştı.
Kaalgaların çañ bastı,
Karı debey jaş debey,
Katarı menen tam bastı.
Oylonup körsöm bu kezde,
Katuu şumduk jarmaştı.
Adırluu tamdar kulanıp
Attın köbün tam bastı.
Apırıltıp süylögön
Kalptın köbün tam bastı.
Dayıma selde çalınıp
Kudayga kuru jalınıp,
Daaratıma suu degen
Ar jumanın tünündö
Tañ atkança «uu» degen
Eşenderdi tam bastı.
Takıldap taamay süylögön
Çeçenderdi tam bastı.
Ak padışa zalimdin
Alımınan kettibi?
Kazı, boluş, biylerdin
Salıgınan kettibi?
Düköngö pulun tolturgan
Aşık baa koyup puluna
Paydasın tilep olturgan,
Kara küçkö karganıp
Kayta-kayta çot urgan
Soodagerden kettibi?
Kıştın künü muz katkan,
Jay saratan ısıkta
Jıluu suunu muzdatkan.
Bir çınısı bir teñge
Kımız baası suu satkan.
Bu sebepten jazdıbı?
Bul üçün tamdar bastıbı?
Kıyınçılık uguldu,
Kımbatçılık tuuldu.
Zarıktırıp adamdı,
Zamana kanday kubuldu?
Boz üylör çıktı jüz somgo
Boyrolor çıktı üç somgo.
Too jerdegen köp kırgız,
Tobuñ menen şügür kıl,
Toptoşup öskön jeriñde,
Çoguuñ menen şügür kıl,
Ubayım tarttı uşu jıl.
«Zilalanı» ırdap basıldım ele, Tokom: «Oy, jubarımbek balam, munu sen kaçan
ırdagansıñ?» — dedi. El «Sibirde jürgön keziñizde, uşu Akı ustanın
uulu jer titiregenin koşup ırdayt dep uguuçu elek»—deşti. Toktogul abdan ıraazı
bolup, maga karata, olturgan elge ırdaganı:
Ölböy tirüü bar bolso,
Ülgümdü alat bul balam.
Özümdü tartat dep oylop,
Önörüñö kubanam.
At üstündö aş, toydo
Alım sabak ır ırdayt.
Komuz alıp koluna,
Koykoloktop bir tınbayt.
Ukkan adam tanbagan
Uşul öñdüü ır kızık.
Eki kurbu baş koşup,
Süylöşsö içki sır kızık.
Koş ögüzdüü dıykanga
Koñur buluñ jer kızık.
Ala köödön ayalga
Koşomatçıl er kızık.
Kündö çıkkan külükkö
Sayapker algan ter kızık.
Münüşkörü jaraşsa,
Algır kıraan kuş kızık.
Bolo turgan uulga
Boygo jetken kız kızık.
Momunda bar bir münöz
Akısın jebeyt adamdın.
Akılıñ bolso, boz bala,
Adaldan iştep taap algın.
Eç adamga kayrı jok
El içinde sütkordun.
Eköö bolsoñ, üç bolsoñ,
Elüü bolsoñ, jüz bolsoñ,
Jeñilbeybiz büt bolsoñ.
Jaman menen jakşıga,
Jalakor bolsoñ it bolduñ.
Jakşı bolçu er jigit —
Barañ mıltık basmaday.
Teñiz bolçu azamat —
Tegiz tilgen tasmaday.
Ömür süröt al jigit
Ölmöyünçö aksabay.
Jumşak bolot münözü
Zootton çıkkan pahtaday.
Açık bolot jürögü
İçine aram saktabay,
Anday jakşı jigitti
Adam kalbayt maktabay,
Anın algan jarı jaraşat,
Jol jorgoluu jakşı attay.
Joldoş bolot erine,
Jok bolso da aksatpay,
Anık tınıp sanaası,
Anday azamattın köönü jay.
Jakşı bolso alganıñ,
Tap kuşunday talpınat.
Üyünün için saymalap,
Saramjalı artılat.
Jaman attay urgandı
Jeldire albay kamçılap.
Jetpeseñ jakşı kurbuga,
Jürösüñ kantip jan çıdap?
Jakşı bolso alganıñ,
Aganın köönün kaltırbayt.
Altın menen kümüştöy
Ar ubakta jaltıldayt.
Jaman bolso, urgandan
Kutulbasa, jan tınbayt.
Jetesinde jok bolso,
Jetilet dep sanaba.
Jokton ayıp çıgarıp,
Jıga beret jalaaga.
Jıygan-tergen ookattın
Bardıgı ketet talaaga.
Öçöşköndön tildeseñ,
Kargap kiret bırıldap.
Kamçı menen bir çapsañ,
Baldarıñ ıylayt çırıldap.
Oñoy emes ookatıñ
Orduna kayta kurulmak.
Anday jaman urgandan
Kutulsam dep sanaysıñ.
Koluñda maldın jogunan
Oylop artıñ karaysıñ.
Jazganday bolduk kapanı,
Ilayık kelse jatalı.
Tañşıgan boydon oturup,
Tañ agarıp atabı?
Uga berse ır sonun,
Ulana beret miñ sonun.
Ubalı bar közdün da,
Uyku degen bir sonun!
TOYDOGU AYTIŞ
Nusup ajı degen toy berdi. Anjiyan, Arkanın akındarı büt kelişti. Aksıdan
Jeñijok, Anjiyan jaktagı kırgızdardan: ataktuu ırçı Beknazar jana Karamırza,
Kara, Joldoş degender. Ketmen-Töbödön: Toktogul, Eşmambet, Kurman, Jañıbay,
Naken, Joloy jana men. «Uşul toydo ırçılardı aytıştırat» degen kabar ayıldan
ayılga taragan boluçu. El çogulup kelgenden kiyin jıyırmadan aşuun ırçılar
dayardanıp kaldık. Oşondo bir jak közün ak jaap kalgan, karılıgı jetken Nakendi
karay Karamırza mintip ırdap kaldı:
Karamırza:
Karıya Naken, karıpsıñ,
Karılıkka barıpsıñ.
Karılıktın üstünö
Ak köz bolup alıpsıñ.
Sol közüñdön ajırap,
Sokur bolup kalıpsıñ.
Koluñ ketpey tırmanıp,
Kotur bolup alıpsıñ.
Oñ közüñdü, Nakenim,
Okura basıp kalıptır.
Oozuñda büdür tiş kalbay,
Azuusunan çalıptır.
Karıgança topko ırdap,
Akılınan tanıptır.
Topuguñ ketken, Nakenim,
Toygo ırdaysıñ künügö,
Togolonup atıñdan,
Kulap ölbö tübündö.
Aldıñda kızıl atıñdın
Jalın beşten örösüñ.
Jırgap jatkan eliñdin
Jıyının kantip körösüñ?
Jalgız közüñ karaylap,
Jardan uçup ölösüñ,
Taalayıñ kaçıp, Nakenim,
Tarıgan go münözüñ?
Altımıştı aşkança,
Ölböy nege jürösüñ?
Oozuñda jalgız tişiñ jok,
Oñurañdap ırdaysıñ.
Önörüñö işenip,
Ölmöyünçö tınbaysıñ.
Jayluu jerge barganda,
Jalgız közüñ ımdaysıñ.
Tişiñ tüşüp, til kalgan,
Ebi kelbeyt süylöögö,
Emdigiçe ölböysüñ,
Pul berdiñbi düynögö?
Karamırza Nakendi şıldıñdap ırdap basılganda, Toktogul, birinçiden, Nakendin
köñülün kötörüp, ekinçiden, ıntımak bolsun dep ırdadı:
Toktogul:
Anjiyandık, arkalık,
Baş koşkonun aytalık.
Alışkan itçe kabışpay,
Aman-esen kaytalık.
Karamırza, sözüñdün
Kaltısı çıktı baykalıp.
Tegerete tiyiştiñ
Tebegen çalpoo jılkıday.
Karamırza, kaçırıp,
Kaptay kirdiñ tınçıbay.
Kadırlaşsañ bolboybu,
Kabırgadan çımçıbay?
Amandıkka kelişpey,
Azob attay tebişpey,
Asıla ketseñ jakşıbı?
Ak sakal Naken karıya
Akın emes, bakşıbı?
Karamırza akındın
Bul emne kakşıgı?
Izatıñ jok, sıyıñ jok,
Irkıragan itteysiñ.
Ötpös öç, ketpes kek barday
Jetimişte atañdı
Jerge tirüü kömdüñbü?
Jergelüü eldin karısın
Jelmoguzday kördüñbü?
Altımışta eneñdi
Körgö tirüü kömdüñbü?
Arkanın Naken karısın
Albarstıday kördüñbü?
Ata-eneñden kutulup,
Anan mında keldiñbi?
Atañ menen eneñdi
Öltürüp kelgen baştanıp,
Japırañdap ırdaysıñ
Uruuluu eldi başkarıp,
Urmattı, sıydı bilbeysiñ,
Opurañdap kakşanıp.
Er azamat salışıp,
Jan ayabay joodo ölgön,
Akılı toluk azamat
Adam uulun teñ körgön.
Ajalı jetse, kee biröö
Agını katuu suuda ölgön.
Kee adamdın ömürü
Uzun jaşap, kün körgön.
Ooru bolup ontolop,
Kee bir adam üydö ölgön.
Ajal jetip, kee biröö
Zoodon kulap, jarda ölgön.
Anda biröö jırgasa,
Mında biröö zar körgön.
Abaltan adam ölbösö,
Atañdın kana atası?
Dünüyö mülküñ tozboso,
Tonuñdun kana jakası?
Ezelden adam ölbösö,
Eneñdin kana enesi?
Sınbae-bülbös bar beken
Bu düynönün çegesi?
Oynoyt desem, çındadıñ,
Olutun taap ırdagın.
Oñ menen soldu ırdagan
Oroşon Tokoñ mındamın.
Tamaşa desem, çındadıñ,
Dayının taap ırdagın.
Dalay jerdi arıtkan
Dañktuu Tokoñ mındamın.
Kajaşam dep oyloboy,
Karamırza, tıñdagın!
Intımak jakşı, ırk jakşı,
Intımaktuu jurt jakşı.
Koş aytışıp sıylaşıp,
Taraganıñ kup jakşı.
Ölüp ketsek biribiz,
Ökünüşör ıy jakşı.
Tirüü bolup körüşsök,
«Siz», «biz» degen sıy jakşı.
Orusiya elinde,
Sibirdin tündük çeginde,
Köytün menen Zabaykal,
Körgönüm aytam kulak sal.
Aralap kördüm dalaydı,
Biriñdi-biriñ jat körüp,
Süybögönüñ jaraybı?
Irkırabay, ırçılar,
Intımaktuu taraylı.
Katındı meenet çırmasa,
Eri ölüp kara jamınat.
«Kara joltoy boldu»— dep,
Üstünö uşak jabılat.
Kuştu meenet çırmasa,
Jerdegi torgo çalınat.
Momundu meenet çırmasa,
Zalim menen dos bolot.
Bardık malı tügönüp,
Anın zayıbı üydön kozgolot.
Jılkını meenet çırmasa,
Üyrünön jalgız bölünöt.
Tappay kalsa eesi,
Tarpı kalat börü jep.
Eçkini meenet çırmasa,
Tıytak bolup, et ketet,
Kala berse basalbay,
Kaşkulak basıp jep ketet.
Balanı meenet çırmasa,
Jetim kalıp, taz bolot.
Jetilgiçe «şümşük» dep,
Jeñeleri kas bolot.
Attı meenet çırmasa,
Aldıñkı buttan basınat.
Töönü meenet çırmasa,
Kotur bolup kaşınat.
Irçını meenet çırmasa,
Birine-biri asılat.
Uşunu menen, akındar,
Tokoñdun sözü basılat.
Bardık ırçılar bul sözdü jüyö körüşüp, oroyluk kılgan Karamırzanı ayabay
jekteşti.
ANJİYaN TARABINDA
Aradan bir jıl öttü. Toktogul maga: «balam, Anjiyan tarapta el köp, aş-toyu da köp
bolot. Sibirden kaytkandan beri bara elekmin, oşol jakka barıp eldin köñülün
açalı»—dedi. Men makul boldum. Oşentip Anjiyan bagıtındagı kırgızdarga barıp
kaldık. Toktogul aytkanday ele toy-aştın bolup jatkan uçuru eken. Añgıça
Mırzakulbek degen çoñ toy berip kaldı. Oşol toydogu at çabışta Maman degen
dıykandın Akbaypak degen külük atı çıgıp keldi. (Manaptar eçen kurday satıp
alabız deşip ooluguşsa da satpay koyuptur). Maman baygege eki miñ som, eki tüp
terek, bir at arabası menen, eki ögüz buurusun, orto tiştirkiçi menen aldı. Toktogul
ekööbüz Mamandın özün jana Akbaypagın koşup ırdap kaldık:
Toktogul:
Aytkın balam, elirip,
Agı çıkkan Mamandı,
Kalık:
Akbaypagıñ top jargan,
Azamat Maman, amanbı?
Toktogul:
Kursakta jatıp jay bolgon,
Kulun tuulup tay bolgon.
Kalık:
Tay kezinde taptagan,
Kunanında maktagan.
Toktogul:
«Buzulup kalar beken» dep,
Bıştısında çappagan.
Kalık:
«Anık külük bolot» dep,
Asıyına saktagan.
Toktogul:
Asılgan menen manapka
Iraa körüp satpagan.
Kalık:
Taalayıñ bar, er Maman,
Bu -baktıña kelgen Akbaypak.
Toktogul:
Küçü ketip dalay at
Joldo kaldı baş çaykap.
Kalık:
Ar müçösü kelişken,
Too tekedey toru eken.
Toktogul:
Kündö çıgıp, bayge algan,
Balam, külüktügü zor eken.
Kalık:
Katar, katar añ kelse,
Kabatı menen çuragan.
Toktogul:
Ayagınan çıkkan çañ
Jöö tumanday buragan.
Kalık:
Batkakka butu batpagan,
Çılaluu jerge jatpagan.
Toktogul:
Arkan boyu jar kelse,
Arıştay tüşüp attagan.
Kalık:
Tulpar sınduu Akbaypak,
Tuulganbı maraldan?
Toktogul:
Taşka salsa taygılbas,
Tuyagı bolot jaralgan.
Kalık:
Çıgarın bilip er Maman
Çık kaltırbay ter algan.
Toktogul:
Köz ileeşpeyt jügürsö,
Janıbar jaralganbı şamaldan?
Kalık:
Özündö tubar beesi jok,
Er Maman munu kaydan taap algan?
Toktogul:
Baktısına tuş kelip,
Balam, jolukkan go bir balban.
Kalık:
Toktogul, Kalık ırdasa,
Tolkundap Maman şañdangan.
T o kt o g u l :
Akbaypagıñ çıkkanga
Anjiyan, Arka tañ kalgan.
Kalık:
El içinde, er Maman,
Kalgan jok sende eç arman.
Toktogul:
Atı çıkkan Mamandı
Ayta tüşkün, Kalıgım,
Kalık:
Bölüp beret Mamanıñ,
Toko, baygesinin jarımın.
Toktogul:
Balam, jarılıp ketip jürbösün
Aş kıla albay karınıñ?
Kalık:
Berbey koyçu kişi emes,
Toko, peylin körüp taanıdım.
Toktogul:
Bir argımak bergin dep,
Aytpaysıñbı anıgın.
Kalık:
Manap menen bayga aytsak,
Üçtön-törttön som beret.
Toktogul:
Abdan marttık kılganı
Alek çapan ton beret.
Kalık:
Marttık kılar ubagı,
Toko, Maman bizge çoñ beret.
Toktogul:
Biz dagı baylap çapkıday,
Bir argımak berseñ oñ kelet.
Kalık:
Toburçak berseñ, Mamıke,
Tokuluu bolsun eeri.
Toktogul :
Kök börügö çapkıday,
Jooru jok bolsun zeeri.
Kalık:
Oozduk tiştep oolukma,
Kıyalı bolsun jindidey.
Toktogul:
Kökbörü bolso, asılıp
Çabendes surap mingendey.
Kalık:
Berseñ berer kezegiñ,
Marttık kılsañ bir attı.
Toktogul:
Dünüyö degen çirkiniñ
Jakın kılat ıraaktı.
Kalık:
Makem berse, bir atka
Kurjun arta keteli.
Toktogul:
Çapanı köp Tokoñdun
Bolboy turat jetegi.
Kalık:
Berse berip koyöt ko,
Bir baytaldın tezegi.
Toktogul ekööbüz alım sabak ırdap turduk. Kurçap algan miñdegen el. Maman bir
kişige süylöşüp turdu da, balasın çakırdı. Balasına: «tüş balam, atıñdın eerin
al, mına bul akındarga beremin»,— dedi. Al tüşüp, eerin aldı. Tokom kömölönüp
koşo ele tüşüp tokuna baştadı. «Balam attın eer-tokum, jügön-kuyuşkanına
uykalıştırıp Toktogul dey ber, dagı bir sıyra elge külkü salalı» dedi. Oşondogu
menin baştaganım:
Kalık:
Jüzdüktöy kaşka at mindiñ,
Jürböysüñbü, Toktogul?
Toktogul:
Jüröktün çeri jazıldı,
Balam, jügöndöyün, toktogun!
Kalık:
Oozu jorgo jan eleñ,
Oynoktogun, Toktogul.
Toktogul:
Oyumda bar menin da,
Balam, oozduktayın, toktogun.
Kalık:
Samaganıñ tuş boldu,
Sayraçı, bulbul Toktogul.
Toktogul:
Sagalagan çunagım,
Sagaktayın, toktogun.
Kalık:
Toburçak bergen Mamakeñ,
Teñiz eken, Toktogul.
Toktogul:
Tekildegen tügöngür,
Terdik, salam, toktogun.
Kalık:
Jañşap atın tokunup,
Jañılıp ketpe, Toktogul.
Toktogul:
Jaagıñ sıngan, jubarımbei,
Jaa salayın, toktogun.
Kalık:
Eldin baarın küldürüp,
Elirçi, bulbul Toktogul.
Toktogul:
Elteñdegen jubarımbek,
Eer salayın, toktogun.
Kalık:
Kurçagan eldin içinde,
Kuljuñdaysıñ, Toktogul.
Toktogul:
Kuru ele jüröt deysiñbi?
Balam, kuyuşkan salam, toktogun.
Kalık:
Köpçülüktün kubançın
Körböysüñbü, Toktogul?
Toktogul:
Küpüldögön, jubarımbek,
Körpöçö salam, toktogun.
Kalık:
Kalıñ eldi kubantıp,
Karkıldaysıñ, Toktogul.
Toktogul:
Karbalastap tınbaysıñ,
O balam, kamçımdı alam, toktogun.
Kalık:
İlberiñki til algıç,
İniñ elem, Toktogul.
Toktogul:
Bu kök kaşka külüktü
Mineyin, balam, toktogun.
Toktogul tokunup minip bastırdı, kök kaşkanın Jorgosu bar eken. Tokomdu karay
ırdadım:
Kalık:
Tolkugan kırgız eliñdin,
Toko, toyunan aldıñ kök kaşka.
Toktogul:
Tokoño kuday buyurgan,
O balam, bu totu kuştay kök kaşka.
Kalık:
Ar dubandı aralap,
Aştan aldıñ köp kaşka.
Toktogul:
Anık külük bolot go
Bu arkar şıyrak kök kaşka.
Kalık:
Asıl tukum körünöt,
Aybandan sını bir başka.
Toktogul:
Irasın aytsañ Mamandı,
Ilayık keldi ırdaşka.
Kalık:
Bastırıp kelse, çaypalgan
Jol jorgosu dagı bar.
Toktogul:
Baykaçı, balam, uşunun
Baygeden açkan bagı bar.
K a l ı k:
Jogolup ketse — belgilüü,
Mañdayında agı bar.
Toktogul :
Bıltır jaman miniptir,
Basmayıl kesken tagı bar.
Kalık:
Tegi jaman mal emes,
Toko, ardaktap jakşı bagıp al.
Toktogul:
Ak kejim ürtük jabuulap,
Jetelep alıp baralı.
Kalık:
At çabuuçu balanın,
Toko, çıyragınan tabalı.
Toktogul :
Jayında çapsañ ılayık,
Keñ Suusamır tüz bolot.
Kalık:
Şaşpa, Toko, ançalık,
Munun jügürçü kezi küz bolot.
Toktogul:
Balam, jerinen çıksa Kök kaşka,
Jeerde jılkı jetpeyt go?
Kalık:
Toko, jerinen çıksa bölünüp,
Baş bayge bizden ketpeyt go?
Toktogul:
Balam, baylasak buzat dubandı,
Baykaçı, sını kulanbı?
Kalık:
«Maktay jürsün elge» — dep,
Mamanıñ berdi buudandı.
Toktogul:
Baygesine alabız
Balam, külük çıkçu kunandı!
Kökülüñ kökkö serpkenin
Körüp köönüm kubandı...
JETİMDER JÖNÜNDÖ
Jeerde jorgo mingizip,
Topoytup kiyim kiygizip,
Ayırmasın sındagan,
Artınan jürüp ırçılar
Anı maktap ırdagan,
Toguz jaşar bul bala,
Kimdin uulu boldu eken?
Kemegenin başında
Kemirip şıyrak kuykalap,
Bir kursaktın ayı üçün
Bışırıp otko ar nerse
Jep oturgan uypalap,
Üstündögü kiygeni
Üşürü jok samtırak
Jetim okşoyt eköö teñ,
Ar kimdi karayt jaldırap
Segizge jaşı tolgon beym?
Atadan jetim bolgon beym?
Egiz bala körünöt,
Jetim bolso, kor eken,
Bul eköö kimdin uulu boldu eken?
Karalaşıp bularga
Kayrılar tuugan bar beken?
Azamat bolot bul eköö
Aman jürüp jetilse.
Karalaşpayt eç bir jan
Atası jok jetimge.
Kargaşaluu zaman ay,
Atası bolso bul eköö,
Minbeyt bele külük tay.
Karaşar tuugan bolboso,
Kargaşa ölüm uşunday.
Ananayın baldardın
Karagat közü jaldırap,
Kayrılar tuugan jogunan
Üstü-başı salbırap,
Üzündü bolup samtırap,
Kemegenin başında
Üşüp turat kaltırap.
Irçılar ırdap maktagan
Bay balasın karaçı:
Bay uulu menen jetimdin
Asman jerdey arası.
Emnesi artık jetimden?
Baarı — adamdın balası.
Teñdeşi jok kuu turmuş,
Teñirdin işin karaçı,
Adil bolso zamana,
Ata-enesiz jetimge
Bolboyt bele araçı.
Ata jönün suraçı,
Egiz jetim okşoşkon
Bul eköö kimdin balası?
Bar boldu beken bulardın
Atalaş tuugan agası?
Aşı bolot çetindin,
Armanı bolot jetimdin,
Büçürü bolot çetindin,
Muñu bolot jetimdin.
Atalaş tuugan karaşpayt,
Aman jürüp jetilsin.
Alı-jönün kim surayt
Atası jok- jetimdin?
Jetimdigi körünüp,
Ata, enesi jogunan,
Olturbaybı okşoşup,
Eç nerse kelbey kolunan.
Elden başka bölünüp,
Şıybılçak, şıyrak kuykalap,
Ustukan bergen eç kim jok,
Köñül koyup, bir karap,
Jüdöp ketken turbaybı
Körüngönü jemelep.
Suray albayt biröödön
«Kardım açka, bergin» dep.
Surap koyboyt eç bir jan:
«Beçara jetim, sen kim?»—dep
Kendirin kesken jetimdin
Kolu, butu kesilip,
Bütkön boy kıçı, karaçı,
Terge boyu jeşilip.
Ataluu baldar, karaçı,
At minip jüröt esirip.
Karaşpayt baylar karıpka,
Tamak berbeyt arıkka,
Jardam berbeyt jetimge.
Emele adam bolboybu,
Bul eköö ösüp jetilse.
Bay-manap kunu ketpese,
Elindegi bey-beçara jesirge
Kayrılışıp koyboybu?
Kuzgunday bolgon moldolor,
Kurkuldagan sorgoktor
Zeket alsa toyboybu?
Anık soop izdese,
Jesir menen jetimge
Ondon birin zekettin
Kayrılışıp koyboybu?
Kurkuldagan zalimder
Algan sayın jutunup,
Adam ölsö, köz artıp,
Kündön küngö toybodu.
Kayrılışpayt karıpka,
Karap koyboyt arıkka.
Adiletsiz turmuş-ay,
Öz kolunda jok bolso,
Beçaralık uşunday.
KÖÑÜL AYTUU
Kadırkul dosum, amanbı?
Kaygıra berbe ölümgö,
Adamzat jerge batabı,
Ajalı jetip ölbösö?
Kız da bolso bala da,
Kıynalat ata balaga.
Jabışat tura kuu ölüm,
Uşintip, jalgız balaga.
Kapa bolbo, Kadıke,
Kayrılbayt emi al saga.
Ayaşım Anar, ıylaba.
Iylagan menen ne payda
Iydan bolboyt eç ayla.
Koldon jasap algıday
Koldon kelbeyt eç arga.
Adam emes, karaçı,
Aybandar süyöt balasın.
Jakın kılıp baratkan
Ata-bala arasın.
Ölgön menen koşo ölböyt,
Ökürgön menen tirilbeyt.
Kayrat kılgın, Kadıke,
Artın bersin dagı ele,
Jayloogo çıkkan kızıl gül,
Jerge jayat sonun tür.
Kuuratkan ölüm kelgende
Buulat go kızıl til.
Kıykırsa jetpeyt eç bir ün,
Alıs jürsö, astında
At çarçabas bolsoçu ay,
Adilet bolso jaratkan,
Jalgızdı tirüü koysoçu ay,
Asmandap uçkan ak şumkar
Albay ördök koyöbu?
Çın ajalı jetkende
Ölbös adam bolobu?
Jalgız kelip jeriñe,
Uçuraştım eliñe.
Attandım ele, Kadıke,
Atayın seni körüügö.
Üydön çını çıkkamın
Uçuraşıp kelüügö.
Kaygırıp, Kake, turupsuñ,
Kargaşaluu ölümgö.
Katkırıp külgön ünüñ jok,
Tamaşalap süylögön
Baldan şirin tiliñ jok.
Kayrat kılgın, Kadıke,
Kayrattan başka daba jok,
Türmödön kelsem men dagı
Karaldım jalgız bala jok.
Kaygırıp jatıp jalgızga,
Kadıke, men da ölbödüm,
Kaygısına ölümdün,
Kartaysam da könbödüm.
MINDAN KÖÖNÜM İŞENBEYT
İttin ünü ugulsa,
Eşikke çıga jügüröm,
«İlgerki joruk kelet»— dep,
İçi buzuk bir duşman
İmerip karmap beret dep,
Esil jandan tüñülöm.
Adaşkan bulbul men elem,
Ak kalpak kırgız köp jurtum,
Aydalıp jürgön jerime
Aylanıp jetsem dep jürdüm.
Köñülümdön ketpediñ,
Köçmöndüü kırgız köp jurtum,
Köñkü kırgız elimdi
Körö albaym go dep jürdüm.
Sanagan sayın kırgızdı
Et jürögüm zırp etip,
Sanaaga jetpey Köytündö
Ölöm go dedim tırp etip.
Janım tirüü, baş esen,
Jalındap jürök degdetip,
Jarkıradı köñülüm
Tilegime men jetip.
Atır jıttuu abası
Koñur-Ögüz, Koştuuluk,
Kusamat bolup zalımdan,
Aydaldım ele men kuulup,
Azap tartıp köp jılı
Aman keldim burulup.
Altı atamdan ber jakka
Arımda östüm tuulup,
Arañ jettim elime
Aram terden juulup.
Sarı ooru jürök çeçildi,
Salamat kördüm çetiñdi.
Kalıñ jurt, seni tapkanda,
Kaynagan künööm keçildi.
Kutulup keldim künöödön,
Kolgo tüşüp jüdögön,
Korduktuunun biri men,
Karañgı tamda jatkanda
«Kayrılıp eldi körsöm»—dep,
Jarıktıktı tilegem.
Bay kurusun bitireyt
Malaydın akın büt berbeyt,
Manap alkı buzuldu,
Mal orduna kişi jeyt.
Manap menen baylarga,
Mından köönüm işenbeyt.
Bukaradan tıñ çıksa,
Butu, kolun kişendeyt.
ENTARİYa
«Jokçuluktun ayınan». Joomart Bökönbaev bul ırdı 1938-jılı jazıp algan. Anın
eskertüüsünö karaganda, Toktogul bala kezinde Kazanbak degen baydın koyun kaytarıp
jürgöndö ırdagan eken.
«Jürgönüm kabak jer boldu». Toktogul bul ırın Kazanbaktın koyun kaytarıp
jürgöndö aytkan. Kenjegulov Imanbaydın tapşırgan materialı boyunça jıynakka
kirgizildi.
«Nasılkan». Bul ır akın Alımkul Üsönbaevden jazıp alınıp, jıynakka birinçi
jolu kirgizildi.
«Külüypa, Küljar aşık kız». Bul ırdı Toktogul jaş çagında ırdagan. Munun negizi
da eldik oozeki süyüü ırlarına tıgız baylanıştuu, Alımkul Üsönbaev bul ırdı jaş
çagında ugup, üyrönüp algan. Uşul kişinin aytıp bergen variantı jıy-nakka
kirgizildi. Oşonu menen katar akın Temirkul Ümötalievden tömönkü eki kuplet
koşuldu:
Ak döbödön el köçöt
Altı aral dayra suu keçet.
Ak mañday suluu aşık kız,
Azaptuu dartıñ kimge ötöt?
Kök döbödön el köçöt,
Köp aral dayra suu keçet.
Köñülüm bilgen aşık kız,
Küygüzgön dartıñ kimge ötöt?
«Arzımatka». Birinçi jolu 1940-jılı 22-noyabrda «Leninçil jaş» gazetasına
jarıyalanat. Joomart Bökönbaevdin makalasında tsitata kılıp keltirilet. Anda 17
jol ır bolso, 1950-jılı çıkkan jıynagında eki jol ır tüşüp kalgan.
Biy-boluştun astında,
Sen da bilgeniñdi ırdadıñ.
Mından başka ayrım ır joldoru özgörülgön: «Kañ Dıykanbay üyündö» degen ır jolu
«Dıykan-baydın üyündö» bolup ketken jana başka özgörtüülör
Murunku kalıbınça kayradan oñdolup çıktı.
1957-jılı Toktoguldun jerdeşi K. Marks atındagı kolhozdun müçösü Saparov
Sagındıktan J. Taştemirov tarabınan dagı üzündülör jazılıp alıngan. Oşonun
negizinde bul ırga 28 jol ır dagı koşuldu.
«Alımkan». Bul ırdı 1938-jılı J. Bökönbaev Korgol ırçıdan jazıp algan. 1940jılı Toktoguldun ırlar jıynagına kirgizilip, oşondon beri basılıp kele jatat.
«Baktıkız». Toktoguldun jaş çagında bir jerde kız oyun bolup, aga Baktıkız attuu
jaş kelin barıp kalat. Oşondo Toktogul jaş kelindi tamaşalap uşul ırın
ırdagan. Bul ır 1957-jılı Toktogul rayonuna karaştuu K. Marks atındagı kolhozdun
müçösü Saparov Sagındıktan J. Taştemirov tarabınan jazıp alıngan. Jıynakka
oşol material boyunça jiberildi
«Külüp koysoñ jarkıldap». Balıgurt degen jerde toy bolup, aga Sultan baatır ayalı
Alımkandı eerçi-tip barıp: «Toko menin ayalımdı da ırdap koyuñuzçu» deyt. Oşondo
Toktoguldun ırdagan ırının üzündüsü. Mındagı Alımkan özü süygön Alımkan emes.
Kenjegulovdun tapşırgan materialı boyunça jiberildi.
«Bolobu». Toktoguldun Jañı-Jol rayonunun Kara-Suu degen jerinde ırdalgan
ırlarınan. Jañı-Jol rayonu, Taş-Töbö kıştagında turuuçu Kazakbaevden Beşimov
1952-jılı 23-iyunda jazıp algan.
«Çaykama». Korgoldun jana Şekerbek Şerkulovdun eskermelerine karaganda,
Toktogul ilgeri Anjiyan tarabına barıp, çaykanada Moldo Toyçuga joluk-kanda uşul
ırın ırdap çertken eken.
«Toktogul menen Eşmambettin eşen-kalpaga kara ırdaganı». Bul ır A. Çorobaev
tarabınan Ak-Talaa rayonu, Kara-Bürgön selosunda turuuçu Jusubaal
Kurmanbaevden 1953-jılı 23-iyulda jazıp alıngan. İlgeri eşen-kalpalar KetmenTöbö öröönünö kelip, jılına mal jıynap ketçü eken. Alar el arasına kelgende:
«Erkek mal berseñer akırette soobu eki ese köp bolot»— dep, jalañ gana aygır,
koçkor, teke, bukalardı çogultkan. Oşol maldardı aydap bara jatkanda Toktogul
menen Eşmambet alarga karata uşintip ırdagan. Fondudagı materialdın negizinde
jıynakka koşuldu.
«Jırgalı sendik düynönün». Bul ır 1950-jılı birinçi jolu jıynakka kirgen.
Oşondon beri başka jıynaktarda da basılıp kele jatat. Azır özgörtüüsüz
jiberildi.
«Erke sarı», Bul ır S. Vinogradov tarabınan Toktoguldun şakirti Korgol ırçıdan
jazılıp alıngan. Bul ır komuz küüsü katarı atkarıla turgan, jıynakka birinçi
jolu kirgizildi.
«Bolosuñ akın». Bul ır 1940-jılı çıkkan ırlar jıynagında jarıyalangan. Oşondon
beri Toktoguldun kitepterine kirgizilip kele jatat. Azırkı jıynakka murunku tekst
boyunça jiberildi.
«Eşen-kalpa». Toktogul aydala elekte bir manap-tın üyünö eşendin kalpaları kelip
kalat. Al manap: «Toktogul, ırda» dep buyruganda, uşul ırdı ırdagan eken. Birinçi
jolu 1939-jılı 8-sentyabrde «Kızıl Kırgızstan» gazetasına üzündülör jarıyalangan.
Kiyinki jıynaktarga bul ırdın üzündülörü gana basılıp kelgen. Azırkı
basılışında fondudagı materialdardın negizinde jañı ır joldoru koşuldu.
«Beş kaman». Kalık tapşırgan material boyunça 1938-jılı Toktoguldun manaptarga
karşı ırdagan Irı degen at menen çıkkan, «Toktoguldun ırları» Degen jıynakka
kirgizilgen. 1938-jılı 17-fevralda «Kızıl Kırgızstan» gazetasında J. Bökönbaev
tarabınan 35 jol ır jarıyalangan. Anda «Eç bir teñdik berbediñ» degen ır jolu
tüşüp kalgan. Irdın maanisine karay anı koşuuga tuura keldi. 1940-jılı çıkkan
kitepte:
«Çaap-talap, jep jürüp, Bukaradan ayrılgan
Irıskulbektin beş jaman»— degen ır joldorunan ortodogu sabı tüşüp kalıp, 1950jılı çıkkan kitepte «çaap-talap jep köngön» dep ketken. Murunkusu keltirildi.
1950-jılı çıkkan kitepte «Balapanday uypalap» degen ır jolu koşulgan. Bul ır
jolu elge maalim bolup, keñiri belgilüü bolup kalgandıktan, öz kalıbınça saktalıp
kirgizildi.
«Emne kızık». Bul ır Kalıktın tapşırgan materialı boyunça 1938-jılı çıkkan
kiteptegi «Toktoguldun terme ırları» degen ırlar tsikline kirgizilgen. 1940-jılı
ırlar jıynagına «Emne kızık?» degen at menen özünçö bölünüp basılgan, Azırkı
tekst 1940-jılkı jıynak boyunça alınıp fondudagı materialdın negizinde
jañıdan eki sap ır koşuldu jana Toktoguldun «Sanat-nasıyat ırlarının» tsikline
kirgizildi.
«Güldöp al». Bul ır 1940-jılı çıkkan jıynakta basılgan. «Kırdalında jürö
albay» degen ır jolu jıynaktan tüşüp kalgan. «Kızıl Kırgızstan» gazetasının
1938-jılı 11-avgusttagı sanına jarıyalangan tekst boyunça jıynakka kayra
kirgizildi. Mından başka J. Bökönbaev «Toktoguldun balalık çagı» degen makala
jazıp, aga on eki jol ır misal algan. Mazmunu jagınan alar «Güldöp al» degen ırga
jakın bolgonduktan, uşul ırga koşuldu.
«Tüz joluñdan çıkpagın». Bul ırdı Beşimov Jolçubek 1952-jılı Talas rayonuna
karaştuu Kırk-Kazık selsoveti, K. Marks atındagı kolhozdun müçösü Kojomanov
Seyitbekten jazıp algan. Birinçi jolu 1956-jılı çıkkan jıynakka kirgizilgen.
Azırkı basılışında fondudagı materialdın negizinde ayrım toluktoolor
kirgizildi.
«Dünüyö». Birinçi jolu 1940-jılı çıkkan jıynakka kirgen, oşondon beri başka
jıynaktarda da basılıp kele jatat. Murunku kitepte:
Bul dünüyö bekersiñ,
Bir kün ötüp ketersiñ.
Oposu jok dünüyönün,
Tübünö kim jetersiñ? — degen tört sap ır tüşüp kalgandıktan, fondudagı
materialdın negizinde kayra koşuldu.
«Akkan suu». Bul ır 1938-jılı J. Bökönbaev tarabınan Korgol ırçıdan jazıp
alıngan. Fondu-dagı materialdardın negizinde jıynakka kirgizildi.
«Nasıyat». Birinçi jolu Kalık jazıp bergen material boyunça 1938-jılı çıkkan
jıynakka «Toktoguldun ügüt ırlarının bir bölümü» degen at menen kirgen. Kiyinki
ırlar jıynaktarında «Nasıyat» degen at menen jarıyalangan. Murunku basılışına
karay ayrım sözdör, ayrım ır joldoru oñoldu jana «Nasiyat» degen at boyunça
kirgizildi.
«Sanat». Kaysı jılı ırdalganı jana kimden jazıp alınganı taktalbadı. 1940jılı birinçi jolu ırlar jıynagında jarıyalangan. Azırkı basılışında eç kanday
özgörtüülör kirgizilgen jok.
«Ülgü ırlar». Kalık tapşırgan material boyunça 1938-jılı çıkkan kiteptegi
«Toktoguldun terme ırları» degen tsiklde jarıyalangan. Kiyinki jıynak-targa «Ülgü
ırlar» degen at menen özünçö bölünüp bir top toluktoolor menen basılgan. Azırkı
basılışında eç kanday özgörtüülör kirgizilgen jok.
«Nuskaluu ırlar». Bul ır Toktorov Ayılçı jana Çokonbaev Irısbekten (Jumgal
rayonu) 1953-jılı 23-avgustta A. Çorobaev tarabınan jazılıp alıngan. Munun
ayrım ır saptarı «Toktoguldun ar kıl ırlarınan üzündülör» degen at menen 1956jılı çıkkan jıynakka kirgizilgen. Azır fondu-dagı materialdın negizinde
«Nuskaluu ırlar» degen at menen jiberildi.
«Toktoguldun törölörgö ırdaganı». Toktoguldu jana başka kişilerdi karmoo üçün
kelgen otryaddın naçalnigine karay ırdalgan ırlardan bolup sanalat. Bul ır
birinçi jolu 1939-jılı 8-sentyabrde «Kızıl Kırgızstan» gazetasına jarıyalanat.
1956-jılı çıkkan kitepte basılgan. Azır fondudagı material boyunça jiberildi.
On jol ır jañıdan koşuldu.
«Koş apake!». Bul ırdı Toktogul karmap aydap bara jatkanda enesine karata
ırdagan. Birinçi jolu 1940-jılı çıkkan jıynagına kirgen. Oşondon tartıp başka
kitepterde jarıyalanıp kele jatat. Azır eç özgörtüüsüz jiberildi.
«Bizge keler beken keñ zaman». Toktogul aydalıp bara jatkanda akıykatsız zamanga
naarazılıgın bilgizip «bizge keler beken keñ zaman» dep ırdagan. Bul ır Togolok
Moldonun eskermesi boyunça Toktoguldun ırlar jıynagına koşulup olturat.
«Aydalıp jönögöndö». Toktoguldun kolun arkasına baylap, atka tañıp aydap
jönögöndö, joldo bara jatıp uşul ırın ırdagan. Kırgızstan Mamlekettik
Universiteti uyuşturgan ekspeditsiyanın katışuuçusu M. Sırdıbaev 1953-jılı
Korgol ırçı-dan jazıp algan.
«Kıyındık tüştü başıma». Korgoldun eskertüüsünö karaganda, Toktogul bul ırın
Balıgurt degen aşuunun belinde ırdagan eken. 1957-jılı 16-iyunda Korgol ırçıdan
jazıp alıngan.
«Aylangan toonun bürkütü». Birinçi jolu 1940-jılı çıkkan ırlar jıynagına
kirgen. Kiyinki kitepterine da koşulup kele jatat. Birinçi jıynaktagı tekst
boyunça jiberildi.
«Uşundaybı suragıñ». Bul ırdı Toktogul tyurmada jatkanda ırdagan. Munu ırdın
mazmununan açık tüşünüügö bolot. 1940-jılı jarıyalangan tekst boyunça jiberildi.
«Azapka tüştü ömürüm». Bul ır 1898—1900-jıl-dardın aralıgında ırdalgan boluu
kerek. Birinçi jolu 1940-jılı çıkkan ırlar jıynagına kirgizilgen. Kiyinki
kitepterinde da basılıp kele jatat. Azır özgörtüüsüz jiberildi.
«Aman keter kün barbı?». Bul ır A. Çorobaev tarabınan Ak-Talaa rayonuna karaştuu
Kara-Bürgöndü selosunda turuuçu Kurmanbaev Jutubalıdan 1953-jılı 25-iyunda
jazıp alıngan. Jusubalının aytuuna karaganda, Toktogul sürgündö jürüp ırdaçu
eken. Bul ırdı anın Maatkerim degen agası kök-jañgaktık Çıybıl menen birge
aydalıp barıp, oşondon ugup üyrönüp algan.
«Elime kaçan ketemin?» Toktogul bul ırın Sibirde jürgöndö eli-jerin sagınıp
ırdagan. Bul ırdı Kalık Akiev 1939-jılı jazıp tapşırgan. Birinçi jolu 1956jılı çıkkan jıynakka kirgizil-gen. Fondudagı materialdın negizinde kee bir
oñdoolor kirgizildi.
«Boş koy bir az kolumdu!». Toktogul tyurmada jürgöndö komuz jasap alıp,
tutkundarga çertip berip jatkanda lagerdin naçalnigi anı tıñşap ugup tereñ oygo
batat. Toktogul oşo naçalnikke karata ırın ırdagan eken. Kurmanbaev Jusubalıdan
jazıp alıngan.
«Tutkun ırı». Kalık tapşırgan material boyunça «Tutkundagı ır» degen at menen
birinçi jolu 1938-jılı jarıyalangan. Oşondon tartıp kiyinki jıynaktarda
basılıp kele jatat. Azır eç kanday özgörtüülör kirgizilgen jok.
«Joldoş bolbo jattarga». Bul ırdı Toktogul Sibirde jürgöndö ırdagan eken.
Birinçi jolu 1956-jılı çıkkan ırlar jıynagına kirgizilgen. Azır dagı oşol
material boyunça özgörtüüsüz jiberildi. Ir P. İ. Baltin tarabınan İ.
Kenjegulovdon jazıp alıngan.
«Tutkunda jürgöndö». Kimden jazıp alganı belgisiz. Bul ır 1940-jılı çıkkan
ırlar jıynagına birinçi jolu kirgizilip, oşondon beri Toktoguldun bardık
kitepterinde basılıp kele jatat. Azır murunku tekst boyunça jiberildi.
«Kaçkandagı ır». Kimden jazıp alınganı taktalgan jok. Bul ır 1940-jılı çıkkan
Toktoguldun ırlar jıynagına birinçi jolu kirgizilgen: Andan kiyinki
jıynaktarda basılıp kele jatat. Murdagı tekst bsyunça jiberildi.
«Kaçıp kele jatkanda». Kimden jazıp alınganı taktalgan jok. Bul ır birinçi jolu
1940-jılı çıkkan ırlar jıynagına kirgen. Andan kiyinki jıynaktarda da basılıp
keldi. Tekst murunku kalıbınça özgörüüsüz jiberildi.
«Köçödö ölçü künümbü?». Toktogul Sibirden kaçıp kele jatıp, konup keterge jay
tabılbay kalgan uçurda uşul ırın ırdagan.
1938-jılı çıkkan ırlar jıynagına Kalıktın materialı boyunça birinçi jolu
kirgizilgen jana kiyinki kitepterge basılıp kele jatat. Ayrım ır joldoruna
fondudagı materialdın negizinde tüzötüülör kirgizildi.
«Eriktim eki ay jol jürüp». Toktogul Sibirden kaçıp çıgıp, itine çana koşkon elge
tuş kelet. Kaysı el ekenin bilbey, itine çana koşkon «Elge keldim» dep ırdayt. Bul
ır Korgol ırçıdan jazıp alıngan.
«Kazak jerindegi ır». Bul ırdı Çüy rayonu, Boroldoydo turuuçu Abdırakmanov
Turdumambet jazıp tapşırgan. 1950-jılı çıkkan ırlar
jıynagına kirgizilgen. Oşol tekst boyunça jiberildi.
«Küñgürönö küü çaldım». Toktogul Sibirden kaçıp kele jatıp, Talastagı Şirgeli
degendin aylına barıp, anın uulu Musaga jayın aytıp ırdagan ırınan. Bul ır
Korgol ırçıdan 1957-jılı jazıp alıngan.
«Jerdi körgöndö». Bul ırdın ayrım strofaları Kalık Akievdin tapşıruusu boyunça
1938-jılı çıkkan. «Toktoguldun ırları» degen kiteptegi «Toktogul Sibirden
kelgende Eşmambet ırçı menen ırdaşkanı» degen ırda jarıyalangan. Kiyin 1940jılı çıkkan jıynakka bir katar strofalar jañı koşulup «Jerdi körgöndö» degen
at menen basılgan. 1950—1954-jılı çıkkan kitepterde oşol tekst özgörtüüsüz
basılgan. Al emi 1956-jılı çıkkan ırlar jıynagına Korgol ırçıdan dagı 40 jol
ır jazıp alınıp koşulgan. Bul jıynakka kiyinki tekst boyunça jiberildi.
«Eñsegen elim, amanbı?».Toktogul Sibirden kelgen-den kiyin anı menen uçuraşuuga
kelgen elge karata ırdagan ırlarınan. Birinçi jolu 1940-jılı çıkkan ırlar
jıynagına kirgen. Kiyinki kitepterinde basılıp kele jatat. Azır murunku
tekstteri boyunça Kalık tapşırgan materialdın negizinde jiberildi.
^«Apakem, aman barsıñbı?» Toktogul Sibirden kaytıp öz üyünö kelgende enesi menen
uçuraşıp ırdagan ırlarınan. Bul ır birinçi jolu 1940-jılı çıkkan jıynakka
kirgizilip, oşondon beri kitep-terde jarıyalanıp kele jatat. Bul ırdı Kalık
Akiev 1939-jılı jazıp tapşırgan. Al tekstterde özgörtüü kirgizilgen jok.
«Korgol ırçı Toktoguldun balasının ölgönün uguzganda». Toktogul Sibirden
kelgençe anın Topçu-bay attuu uulu ölüp kalgan. Korgol ırçı oşol Topçubaydı
uguzup, Toktogulga karata uşintip ırdagan. Birinçi jolu 1940-jılı çıkkan
jıynakka kirgizilip, oşondon beri kitepterinde basılıp kele jatat.
«Tutkundan kelgende». Bul ır birinçi jolu 1940-jılı çıkkan ırlar jıynagına
kirgizilgen. Kiyinki kitepterde da toluk basılıp kele jatat. Azırkı basılışında
eç kanday özgörtüülör kirgizilgen jok.
«Azıraak çıktı armanım». Toktogul 5KENE başka kişilerdi Sibirge aydatuuda
Esenbay degen tilmeç bolup, uezddik naçalnikke ayabay karalap, tigilerdi
kestirüüdö köp araket kılat. Esenbay Taşkent şaarınan okup, orus tilin bilgen
neme ele. Kiyin özü boluş bolup turup, bir orustu öltürüp çoñ kılmış kılıp koyöt.
Tekşerüügö kayıp kelgende, anı Narın suusuna salıp jibermekçi bolup, suunu közdöy
tartat. Esenbaydın Jolbors degen jigiti kayıptı karmap kalıp, Esenbay jana anın
Joldoş degen jigiti eköö suuga tüşö kaçıp, agıp ölüşöt. Toktogul Sibirden
kelgenden kiyin oşol jönündö «Azıraak çıktı armanım» dep ırdagan. Bul ır Korgol
ırçıdan jazılıp alıngan.
«Toktogul menen Eşmambet». Bul ır Toktogul Sibirden kelgenden kiyin Eşmambet
uçuraşıp ırdagan ırının ekinçi variantı bolup sanalat. 1940-jılı çıkkan jana
andan kiyinki ırlar jıynagına kirgizilip kele jatat. Murunku tekst büt saktaldı.
«Niyazalıga taarınıç aytuu». Toktoguldun zamanı-daşı, arı köñülü jakın adamı
Niyazalı uluu akın Sibirden kelgende atayı kelip uçuraşpaptır. Toktogul Aksıdagı
Niyazalının üyünö barıp, el toptolgon soñ Niyazalıga taarınıç kılgan öñdüü uşul
ırın aytkan eken. Ir 1950-jılı Niyazalının uulu Batırkuldan jazıp alıngan.
«Orustan algan öbölgöm». Bul ır Jumgal rayonu, «Çaek« kolhozunda turuuçu
Karınbaev Kudaybergen-den A. Çorobaev 1953-jılı jazıp algan. 1956-jılı çıkkan
ırlar jıynagında birinçi jolu jarık körgön. Azırkı basılışında eç kanday
özgörtüülör kirgizilgen jok.
«Toguz kayrık». Bul ır Jusubalı Kurmanbaevden jazıp alıngan. Jusubalının
aytuusuna karaganda, anın agası Maatkerim 1913-jılı Toktogulga joluk-kanda bul
ırdı jazdırıp algan eken. Birinçi jolu 1956-jılı çıkkan jıynakta jarıyalangan
bolçu. Fondudagı materialga karay ayrım oñdoolor menen jiberildi.
«Kerbez». 1940-jılı Toktoguldun ırlar jıynagında basılgan. Kiyinki kitepterge
kirgizilip kele jatat. Azır eç kanday özgörtüülör bolgon jok.
«Toktogul menen Togolok Moldo». Toktoguldun Sibirden kelgenden kiyin Togolok
Moldo atayı izdep barıp uçuraşkanda, oşondo aytılgan ırlardan bolup sanalat Bul
ır «Toktogul jönündö añgeme» degen at menen Togolok Moldonun ırlar jıynagında
basılıp kelgen. Togolok Moldonun eskermesi boyunça kirgizildi.
«Terme». Kaçan ırdalganı taktalgan jok.
«Aydalıp Tokoñ Sibirde»— degen ır joluna karaganda, bul ır Toktogul sürgündön
kelgenden kiyin ırdalgan dep boljoldoogo tuura kelet. Bul
ırdın kaysı bir kupletteri 1938-jılkı Kalık
Akiev tapşırgan jıynakta basılgan boluçu. Andan kiyinki kitepterge kirgizilip
kele jatat.
«Kelgendegi kerbezim». Atay Ogonbaev 1938-jılı tapşırgan.
«Tegirmençinin üyündö». Bul ırdı Kalık Akiev jazıp tapşırgan. 1940-jılı çıkkan
Toktoguldun II tomuna («Toktoguldun ırları jana Kalıktın estelikteri» degen
kitepke) jarıyalangan. Kiyinki jıynaktarda (ayrıkça 1956-jılı çıkkan
Toktoguldun jıynagında) bul ırdın arasında Kalıktın tüşündürmö körköm kara
sözdörü jana anın Toktogulga salamdaşıp ırdaganı kıskarıp kalgan. Al tekst-ter
Toktoguldun ırları menen ajıralgıs bolgonduktan, bir az oñdoolor menen bul
jıynakka kayra kirgizildi.
«Karımşaktıkında jana Kalıktı elge taanıştıruu». Kalıktın 1939-jılı
tapşırgan materialı boyunça 1940-jılkı kitepke «Karımşak degendikinde», «Elge
taanıştıruu» degen at menen biri-birine udaa jarıyalanıp, aga Kalıktın
Karımşaktıkında ırdagan «Zilzalası» da koşulgan boluçu. 1956-jılı çıkkan
akırkı jıynakta «Karımşak degendiginde» attuu ırdagı Toktoguldun Çakırbay
sütkorgo karata ırdaganı «Çakırbay sütkor» degen at menen özünçö ırga aylanıp
basılgan, al emi Kalıktın «Zilzalası» jana anın ır arasındagı tüşünd ürmö
körköm sözdörü büt boydon kıskartılıp kalgan. Bul ırlar, tüşündürmö sözdör biribirinen mazmun jaggaan ajıragıs bolgonduktan, azırkı basılışında 1940-jılkı
tekstter boyunça kayradan kalıbına keltirilip «Karımşaktıkında jana Kalıktı
elge taanıştıruu» degen jalpı atka biriktirilip, ança-mınça oñdoolor menen
berildi.
«Toydogu aytış». Bul ır Kalıktın 1939-jılı jazıp tapşırgan tsiklderine kiret.
1940-jılı «Toktoguldun ırları jana Kalıktın estelikteri» degen kitepke «Toydogu
tamaşa» degen at menen basılgan. Kiyinki jıynaktarga uşul at boyunça kirgizilgen,
birok alarda Kalıktın tüşündürmö sözdörü kıskarıp kalgan Azırkı basılışında
kıskarıp kalgan tüşündürmö sözdör bir az oñdoolor menen kalıbına keltirilip,
«Toydogu aytış» degen at menen jiberildi. Antkeni bul ırdın mazmununda eç kanday
tamaşa jok, teskerisinçe Toktogul Nakendi künöösüz jerden şıldıñdagan Karamırza
degen ırçıga karata özünün naarazılıgın bildirip, ırçılardı ıntımakta boluuga,
sıylaşuuga çakırıp jatat.
«Anjiyan tarabında». Kalık 1939-jılı tapşırgan. 1940-jılı çıkkan «Toktoguldun
ırları jana Kalıktın estelikteri» degen kitepte basılgan. Kiyinki jıynaktarda
bul ırdagı Kalıktın tüşündürmö sözdörü kıskarılıp kalgan. Azırkı basılışında
al tüşündürmö sözdör öz kalıbına keltirildi
Oşol fondudagı materialdın negizinde jañıdan tört sap ır koşuldu.
«Jetimder jönündö». Toktogul Talaska kelip kalıp, bir ayılda kemegenin başında
oturgan eki jetim balanı körüp, alardın turpatına booru açıyt. Suraştırsa, alar
Asanbek, Üsönbek degen egiz jetim eken. Oşondo Toktogul uşul ırın ırdagan. Bul
ırdı Abdırakmanov Turdumambet jazıp tapşırgan.
«Köñül aytuu». Bul ırdı Abdırakmanov Turdumambet jazıp tapşırgan. Oşol
materialdın negizin-de 1950-jana 1956-jıldagı ırlar jıynaktarında basılgan.
Abdırakmanovdun aytuuna karaganda Toktogul Kök-Artka barsa, Kadırkul degen
dosunun jalgız kızı ölüp kalgan bolot. Al dosuna köñül aytuu menen uşul ırın
ırdagan eken. Azır eç kanday özgörtüülör kirgizilgen jok.