Mismildirik

(Bedeldegi kargış)
I
1938-jıl, 7-noyabr. NKVDnın küñürt baskan, jalgız kişi
arañ batkan abagı. Temir menen jış tordolgon, kazanaktın
közündöy bolgon terezeden jarık dele kirip jarıtpayt. Birok, tañ
atıp, keç kirgenin boolgoloogo bolot.
Atuuga öküm kılıngan ayıldık kommunist Mukay Kambarov
oşol terezeni tiktep, köz baylanıp baratkanın boljop koydu. “Tün
ooso cegizinçi noyabr” dep oylodu. Mukay Kambarov abakta
kamıgıp jatkan kündörün jañılbay sanap kelet, bu sapar sanaluu
ubakıt kalganday sezilet, birok kança saamga jataarın gana
bilbeyt.
“Ökümü çıgıp kaldı, bügün ele alıp çıgıp atıp salışabı
je kütö turuşabı? Ökümü özgörüp, ölümü başka jazaga almaşıp
jürbösün” dep içinen kübüröndü. İlgeri, ürkün uçurunda
jazalooçu otryaddın koluna tüşüp, ölümgö jup tartılaarda
kutulup ketti ele, oşonu esteyt. “Mümkün, «üñkünün» kolunan da
ırayım körgüm bardır” dep ümüttönöt.
Ürkündü estep, “üñkü” dese el ürkkön mınabul zamanga tuş
kelgen jazmışın estep, bir turup aylası kurup ketet. Kayradan
terezeni tikteyt. Közün albay keçke tiktese, ilgeri tilek menen
tirmeye tiktese jaza tayıp sıykırdın şıpaası tiyip, terezenin
temir toru kıyrap, şart etip açılıp ketçüdöy telmiret. Ümüt
degen kurusun, “Teñirim jalga” dep jalınıp, “kutkara kör” dep
tileyt.
Kaptaldagı kaysı bir bölmölördön «üñkünün» kıynoosuna
tüşköndördün jüröktün üşün algan ayanıçtuu kıykırıgı,
tergööçünün orusça-kırgızça sögünüp, bakırganı ugulat. “Kars”
etken dooş çıgat, aga ulay suraktagı şorduunun jan açıtkan açuu
aykırıgı jañırat. Jürögü opkooljugan Mukay Kambarov özü çala
jan, jançılıp jatıp, «Kimisi boldu eken? Emnenin suragına
karuusu sındı?» dep tagdırlaş beçaraga boor tartat.
Mukay Kambarov kamış menen jabılgan, jalpaygan orus
tamdarının arasında jaygaşkan NKVDnın uşul jayının içinde
özünö okşop oturgandardı bir sıyra oylodu. Köpçülügünün öñdörü
taanış körüngönsüdü ele. «Respublika» dep atalıp kalganbız,
«Kızıl Kırgız Respublikası» dep koyöt, oşonun
«sovnarkom», «narkom», «töraga» atıkkan murdagı jetekçileri
jüröbü?» dep, tagıraak taanıy albay, tañ kaldı. Tergööçünün
aldında bir-eköö menen betme-bet da keldi. “Abdırakmanovdun
aydagı astında Angliyanın tıñçısı bolduñbu?” dep suraganda
kaysı bir aktivdi kördü okşoyt. Abdırakmanovdun özü okşoyt.
Kimisi kimisine aygak çıktı, baykabay kaldı.
Kabagın karış tüyüp, kan-söölü kaçkan jüzü surdanıp
turgan, tikenektey közdörü teşe tiktegen, kebetesi jeldet öñdöngön
bulgaarı meeleyçen tergööçünün aldında kolu arkasına baylangan
Abdırakmanov eköö bet kelişip, ayaktarın arañ tarta süyrölö
kelişip, suraktın jan çıdagıs azap-tozogun bir-eki
saatçalık çoguu tartışkan. Tergööçü tintüü maalında NKVDnın
koluna tiygen kalıñ-kalıñ depterlerdi tigil eköönün közdörünö
takay matap: «Angliyanın tıñçısı bolgonuñardın dalili mına!»
dep aykırıp, anan dobuşun basañdata: «Ürkün ırların» emne
maksatta jazdıñar? Sovet ökmötünö karşı ügüt jürgüzüügö kim
şıkaktadı?» dep surap, oñduu joop ukpay kalganına tutalanıp,
Mukay Kambarovdu depter menen betke urgan.
- «Aalı menen Sulaymandın erdigin» alalı. El baatırları
depsiñer! Ezüüçü tapka karşı kalktı baştagan çınıgı el
baatırların, revolyutsiyanın baatırların çanıp, eskinin
tukumdarın kötörö çalganıñar kanday!
- El oozunan jıynaganım, - deyt Mukay Kambarov, -1920jıldan tarta kirişip, on beş jıldan artık ömürümdü saygam.
Joobu tergööçünü ınantpayt.
- Aalı menen Sulayman kim? Atı-jöndörü dinçilderdey
ugulat, kaysı taptın öküldörü? Bay-manaptanbı?
- Alardı taanısam kuday ursun, ezeli körgön emesmin.
Tergööçü kök depterdin birin alıp silkildetip, Mukay
Kambarovdun közünün aldına takayt:
- «Narbotonun kakşaganı», «Tokmok kazatı», «Karagız
apanın» (tergööçü «apanın» degenden kiyinki bir sözdü
mukaktanıp ayta albay, attap ketken)bul ırlarıñar emneni
danazalayt? Kim jazdırgan jomoktor? Özüñ çıgardıñbı je
duşmandın tapşırması menenbi?
Kök depterdin sırtkı baragındagı öz kolu menen badıraya
jazılgan atalıştı, çala açılgan baraktarınan jol-jol ırlardı
taanıgan Mukay Kambarov:
- Joldoş tergööçü! Bul bir ötmüş emespi. Unutulbasın degen
oydo öz közüm menen körgöndü, öz kulagım menen ukkandı kagaz
betine tüşürüp koygondogum, - deyt ünün akırın çıgarıp.
Jaalı kaynagan tergööçünün közünön çaarı uçat:
- Padışanı töñkörüüdögü bolşevikterdin ordun, tarıhıy
önügüüdögü jumuşçu tabının ordun burmalap, eskiçil, ulutçul
köz karaştı ügüttöp, Angliyanın buzup-jargıç sayasatına kızmat
kılıştı kimder jetektegen!? Ayt!
«Emnenin eskiçili? Emnenin ulutçulu? Keçee ele baştan
ötkön okuya emespi!» dep Mukay Kambarov tergööçünün suragına
tüşünö berbeyt. «Arga bolorbu» degen oydo:
- Joldoş tergööçü, men - partiyamın! – deyt.
- Karagızdın kargışı tiyip degeniñer barıp turgan
sandıraktık! Kommunisttik partiyanın biletine jamınıp alıp
uluu orus eline jek körüü ügüttölgön, orustu mazaktagan kitep
çıgarmak bolgonsuñar! Oruska karşı adabiyat jayıltmak
bolgonsuñar! Uşundaybı!? – dep zekiyt tergööçü.
Surakta uşunday söz bolgon. Al emi Abdırakmanovdun emne
joop aytkanı esinde durus kalgan jok.
Tergööçü eköönü teñ urup, oyundagısın aytpasa, kolun
kıçırata kayrıp, başın tolgop, çaradagı suuga almak-salmak
tumçukturup, «Ooba, ooba, moynuma alam!» dedirtip turup,
«padışanı Lenin kulatkandagı, bolşevikter kulatkandagı
tarıhıy okuyanı burmalaganıñar, Oktyabr revolyutsiyasının
maanisine karşı çıguuga tukurganıñar, uluu orus eline akaarat
keltirgeniñer ıraspı?» dep kaytalap surap, «Iras! Iras!» dep
jülündörü üzülgönçö kıykırtıp, kaytalatıp ugup, moynuna
algandıktarın kübölötüp kol koydurup, anan jalgız kişilik sız
abakka jatkırgan. Aylap sozulgan bul azap elden murda ürkün
ırlarına baylanıştuu baştalıp, emne üçün ayagında tıñçılık
ayıbı aralaşkanın, kaysı künöösü üçün uşul tagdırga tuş
kelgenin tüşünö albay Mukay Kambarov deñdaroo.
“Ata-jotom ukpagan kaydagı Angliya? Angliya kayakta, Bedel
kayakta? Andan beri jıyırma eki jıl ötüptür”, - dedi Mukay
Kambarov. Angliyası jok ele Bedeldegi okuyanı aytayın, jazayın
dep jürdü ele. “Oşondogu körgönümdü aytıp kalmayınça,
kököyümdü teşigen okuyanı jazıp kalmayınça kantip ölöm,
jazmayınça kantip ötöm düynödön!” degen sözdörün estedi.
Çoñ enesi Karagız apa «kesir süylöbö, balam» deçü ele, kesir
süylöp aldıbı? Kırgızda “kargışıñ kara başıña” deçü ele,
kaçandır bir ukkan kargışka azgırılıp aldıbı? Atañgörüü!..
Mukay Kambarov üşkürünüp aldı. Kaçankı bir kezdegi, jıyırma
jılçalık murunku okuyalar köz aldına süröt bolup tartıldı.
II
Tün kata jolgo çıkkan top atçan ay jarıkta ulam bir kırdı,
ulam bir jondu aşıp oturup, tañ karakçı maalda çektegi opol
toonu ördödü. Tañ kılaygança kır aşıp ketkey elek, jat kişinin
közünö ilinbey, koktulap ketkey elek dep aşıgıp, attarın teminet.
Alar Kıtay karamagındagı kalmaktardan jılkı çapkanı
attanışkan kudayan kırgızdarınan bolot. Kalmaktan jılkı çabuu
kanaattaş jatkan kazaktın je koñşulaş kırgız uruularının
jılkısına tiyüü emes. Kalmakka tiyüü otorçunu közgö ilbey,
orustun çegin buzup, Kıtayga ötüp baruu degendik. Otorçunun
ezüüsü janga batkandan, açıngan
kırgızdarıñdın öjörlügü
oşonçolukka jetip kalgan ele. Bordunun oozunan kıtay çegine
çeyin bugu elin aralap katuu jürgöndö tört künçölük jol dep
aytılgan, aytkanday ele törtünçü kün degende mintip beldi aşıp
baratışat…
Aldıda barımtaçılardın karaan tutkan baştıgı - Narboto.
Baştarına jalañ jooluk baylangan, dalıları bir kezçelik
kaldaygan, karıluu barımtaçılardın arasında ulandar da bar.
Oruska çeyinki jookerçilik salt uşunday bolgon eken, bile
jürsün degençelik barımtaçılar tıñ çıkma uuldarının ekiüçöösün eerçitip alışkan. Boluş atası jumuştap ketip, anı
menen keñeşpey, joldo jolukkan jerinen alısıraak agası
Narbotonu eerçip alganı - Mukay. “Erkeksiñbi?» dep koyso,
“ereşen jetip kalganımdı körsötöyün silerge” dep, üyünö
jetpesten jürüp ketken.
Kırgızdardın bul jakka baştagıday een bastırbay
kalgandarına kança? Oruska karagan zaman içinde Şabdan,
Balbaylar pristavka moyun berbey kalmakka barıp, jılkı tiygenin
uguşkan. Anan atkezçiler kattap jüröt. Kudayan tobunan Narboto
köp ötöt, jerdin uusun anık bilgeni da, jılkı tiyiştin ıgın
ötkörö bilgeni da oşol.
Aldıda kelatkan Narboto kırdı aşıp keteerde kuyruk ulaş
bastırgan barımtaçılarga kamçısın jañsadı. «Kıtaydın çegin
attadık» degen işaara. Barımtaçılar at jalına öböktöy kalıştı.
Çoñdordu tuuragan ulandar baştarın salıp, eerdin kaşına
jarmaştı.
Çekti boyloy Kıtaydın çerüüsü turat, arı-beri jürgöndü
kattap, atkezçisin kamap turat dep uguşkan. Barımtaçılar karoolu
kem dep uşul tuştu tandap alışkan, at jalına öböktögön boydon
ötmölüktön ötö berişti.
Kaptaldap bastırıp, çıyır salıştı. Jer uusu öön tuyulgan
jok. Buurul tündün jarıgında munarıktap közgö ilingen
tegerektin baarı örköçtöngön too. “Kıtay” degen atı ele bolboso
kırdın bul jak beti dele özdörü köçüp-konup jürgön konuştar
sımal örüştüü belem. Tobo-o, “Kıtay” dese toonu aşa bergende
közdörünö ölüñkü talaa, tarançının boz tamı, andan arı kapkaluu
kalaalar, balkim, Altışaar-Jetişaardın karaanı körünöör dep
jürüşüptür. «Çekten öttük» degeni bolboso, bugu kırgızdarının
çetine çeyin bir köçümdür köp bolso! Kerüüsü keñ Kerme-Too kete
beret tura kerilip. Attın ömgögünön kelgen ottuu körünöt,
çirkindiki-i, örgüügö ılayık jer eken dep tamşanıştı. Öböktöp
kelatışat, “mınabul ötöktüü jerler bizdin Betegelüü-Çoñtaştın
özü emespi!” dep koyuşat.
- Betegelüü-Çoñtaşka jer jetebi!? - dedi Narboto.
- Çek salganda uşul jondun bu jagı Kıtayga, tigi jagı
padışaga karap kalıptır, - dedi kırgızdardın biri.
- İlgeri İlege çeyin ele kırgızdın jeri boluptur, - dedi
bayatan beri atının basıgına naalıp kelatkan jigit bilerman
çıgıp, -Sarıbagıştar jerdeçü eken!
Munu ukkanda kalgandarı “ee, oşondoybu” degendey muyup
kalıştı. Öçüp baratkan jıldızdarga karay tañdı sanap, tañdın
kılayışın añdıp, saksaktap kelatkan nemeler bee saam ubakıtta
toonun etegine tüşüp kelişti. Çooçun biröö-jarımga kaptalbay,
aşuunu boljoşkondon erteley aşıp ketişkenderine jeñildep,
“öh!” dep alıştı. “Emi, kuday jılkıluu jayıtka tuş keltirip,
jolduu bolgoy elek” dep, jolunan çıkkan jerden jılkı çapkanga
kamdanıştı.
Narboto barımtaçılardı karagayluu koktunun içine baştap,
ottuu jer taap, toktottu. “At çaldırıp algıla!” - dedi. Jigitter
attarının basmayıldarın boşotpoy, kişendüü boydon otko
koyuştu. «Narbotonun oozunan emi kanday söz çıgat?” dep turuşsa,
atının basıgına naalıgan jigit:
- Karkıtıñardın kagınçıgı kaldıbı? - dedi. Kardı açtı
körünöt. Kımızduu kol çanaçtar ebak kabıştalıp, kanjıgada
çalınuu ele. Kımızdın artın Narboto artıngan çoñ çanaçtan
içişken. Ulandar unçukpay çondordu karap, joldoştoru
karkıttarın añtardı. Azıktarı azayıp, külazık salıngan
karkıttar soñku örgüüdö ele boş çanaçtar menen teñdelip
kalganın bilişse da, kagınıp-kübünüp körüştü. Külazıktın jugu
ele kalıptır, talkan aralaşkan tuuralgan ettin kagınçıgı
koçuşka tolboyt. Çımçıp et jeşkensip, juktap tim boluştu. Aga
alımsınbay, aligi jigit toonun boorun oyup çıgıp, orgup agıp
tüşkön şırgalañ suuga karkıttı toso kalıp, kap ortoloy toltura
kalıp, jugun çaykap, jutup jiberdi. Muz aralay agıp tüşkön
şırgalañ suu çıkıyın kakşatıp, jigit mañdayın «uh!» dep
sıladı. Murduna takasa karkıttın jıtı ansayın kañıljırdı
ördöyt. Çala toyut janga jılkının talkan aralaşkan mayluu
etinin jıtı bir kelet, töö etinin jıtı bir kelet.
jok.

- Tiş kakşatkan suunu içip! - dep joldoştoru jaktırgan

Asmanga köz çaptırıp, tañdın kulanöök salganın baamdagan
Narboto:
- Jılkıga tün jamınıp tiyçü ele. Keçke kolotko jaşırına
tursak? - dedi.
- Tiyebiz! - deşti jigitter. Dagı bir kün kereeli-keçke
kütüşsö, kezeerip keterin, şayları ooy tüşöörün bilip, demigip
turuştu.
- Koñulga kirgidey kaşkulak belek! Jer çalıp körölü,
jakın jerde jatsa tiyeli. Çerüüsü jok tura! Çerüüsü jok kezde
kırdan aşırıp ketpey janıbız jokpu? - deşti.
“Belge tañuu jigitter aytıp atkan soñ” dep Narboto köndü.
Caamga tınım algandan kiyin:
- Anda emese attangıla! Tañ sögülö elekte aşıgalı! - dedi.
Too etektep, ördü közdöy ilgerileşti. Jürüp oturup,
kalmaktın jılkıları jayılgan törgö kelişti. Tañ supasındagı
jarıkta akmalaşsa, jandı oozgo tiştep, samap kelgen oljosu ak
jayık bolup juulgan jayıtta jayılıp jatat. «Topoz bolup
jürbösün, kara mal bolup jürbösün» dep jakşılap karaştı.
Jılkı ekeni anık. «Jañılbappız!» deşti.
Baamdaşsa, çek
sanalgan belge, bayata aşıp tüşkön belge çukul. «Beldi aşırıp
alsak, andan arı el karaanı suyuk, daldaa jer taap, kamay turabız.
Kündüz jaşırıp tün içinde aydap, jürüp ketebiz» dep oyloştu.
Arı alparış opurtalduu körünüp, ulandardı bir
imerilişke kaltırıştı. “Berilegende koşulasıñar, oozuñardı
açpay, sak turgula!” dep aytıldı. “Jılkının dübürtü kaysı
burçuktan jañırat?” dep ulandar kala bergen.
Özdörü balık jon döñsöölördü aralap, jitip ketişti.
Üyürmö kırdın uçu böksörgön tuştan imerilip, jakın kelip köz
salıştı. Kalmaktın jılkısı tañkı üröñ-barañda negedir közgö
ısık köründü, kalıñdıgınan jalı tultuyup, kabırgası jabıluu
köründü. Semizinen emespi! Kuday jalgap, kulunu jok, subay üyür
eken, «aydaganga jeñil» dep kuduñdaştı. Saan jılkı bolso,
aydakka kelbey, kulunun tegeregenip, al ortodo aygırı utur
aylanıp, tiştenip, aylaların ketirmek. “Azır tiysek, aşırıp
ketebiz!” dep oyloştu.
Jılkıçı kalmaktar «tañ aşırdık, tañdın appak ataarı ele
kaldı, emi üygö kirip çıgalı» dep bastırıp ketişkenbi je bir
koñulga tıgılıp, kamırabay jatışkanbı, jakın arada karaanı
körünböyt. Tek alıstan, kolottun içinen kalmak ittin abalaganı
ugulat. Döñsöö aralay kongon konuşu bolso kerek kalmaktın.
Jigitter dabış aldırbay kelip, üyür-üyür jılkının
ortosunan tiydi. Obolu, soksoyup közgö urunup kalbaska eerdin
kaşına öböktöy kelip, kamçıların tiştenip, üzöñgünü kuuş
teminip, tınç jatkan kalıñ jılkını aralap, çaap ketçüsün
bölüştü. Çaap ketçü bagıttı baştantıp, aydaganga ılayıktap,
aygırluu kılıp bölüştü. Anan, akırın aydap körüştü. Adegende,
aygırı aydakka kelbey, jılkılardı imerip, jılkılar aygırına
imerilip, jelip barıp, turup kalışat. Mına oşondo jigitter
attarının kurçtuguna, aykırıktın açuusuna salıp ürkütüştü
jılkını. «Düñk» etip bir koyup ürkütmökkö koldo mıltık jok,
kantişsin, Narboto «Ka-ayt!» dep, tamagı ayrılgança aykırıp,
atın alçılandı. «Turçubu!» dep jigitter koşo aydalaştı.
Azınoo ün salgan aygır başın jerge salıp, tömön jelgende
jılkılar aydakçının ıgına könüp, aygırdın artınan arış
kerişti. Tömön karay agıldı. Kaçan jılkılardın kütüröp aldıga
tüşkönünö közdörü jetkende barımtaçılar jalpı dabış sala,
«aldık ele aldık!» dep kıykırıştı. Ulam katuulay kıykırışat.
Aylana aleki zamatta ızı-çuuga tolup, tañ supasındagı tınçtık
buzuldu.
Jılkı karoogo kelgende kalmagıñ kırgızdan ötkön kuu
okşoboybu. «Katınının koynuna ketti go» dese, jakın jerde
birin-eköön turganı bar eken. Üyürdün çetinen buzulup, dübürt
çıkkanınan şek algan karool kalmak koşo kıykırıp, toroy tostu.
Jigitter toroogo çıkkan karoolun toroyto çaptı.
Eer üstünön şıpırılıp, soyul jegenine sestene tüşkön
kalmak bir maalda kayratına kelip, kaçırgan jılkısın
kayrımakka kömök suray çurkadı. “Hulkaç! Hulkaç! Alaç, küüne em
talaç!”-dep aygay saldı. «Kaşayıp uktabay kal, kalmak! Kaydasıñ!?
Uuru tiydi jılkıga!»-dep aykırdı. “Ayguyt! Çapkıla ele
çapkıla! Aldıga salgıla!”-dep kırgızdar barat.
Anda-mında döñsöö aralay kongon konuştardan jılkıçı
kalmaktar çıga keldi suurulup. Toptolup kelip, kayra jol torodu.
Aralaşıp ketişti. Uurusu menen eesi aralaşkan aykaşta birinbiri aykınıraak ayrıy alışpay, kas ekenin, öz ekenin tildeşken
tilinen körö, soroñdogon soyulunan, kezegen tayagınan tezireek
taanıp jatıştı. Üzöñgülör kagışıp, soyuldarı karsıldayt.
Jılkının dübürtünön jer düñgüröyt, başı ayrılgan
kalmaktın aykırıgı ugulat, kırgızdın kıbaluu kıykırıgı
ugulat. Barımtaçılar moyun bergen jok. Jandarın oozdoruna
tiştegen kaşköylör «oljobuz buyrugay ele, işibiz oñunan çıkkay
ele» dep koyuşat. “Buyrusa, san jılkını çaap aldık, kuday emi
özüñ dagı bir jolu jalga” dep jaratkanga jalınıp koyuşat.
«Belge jetip, beldi aşırıp ketsek boldu» deşkeni, «orustun
çeginen korkkon kalmak kuugun salganın tıymak» dep ümüt
etişkeni.
Boljoşkon jerge jetkende ulandar koşuldu. Mındaydı
murda körbögön ulandarga jılkılardın jer sabagan dübürtü
Manas-Semeteydin zamanındagı jortuul sımal tuyuldu. Koşo
aralaşıp, koşo çaap baratışat.
Barımtaçılar katuu kelatışkan, kuugundan buyrusa kuyruktu
üzdük, emi bir az barsak, kırga salaarıbız kaldı dep kalışkan.
Bir top jerge jetip alışkan ele.
Tañ agargan maalda tarsıldagan dooş çıktı. Jıynalıp
kelgen kalmak eken, kaptaldan tiydi. Ölörman kırgızdar
“kuugunçuñdu urayın, kalıñ jılkını kaltırgandan körö ölüp
bereli” dep kayra çabıştı. Araları alıs emes, kalmaktın tütötmö
mıltıgınan barımtaçılardın korko turgan türü jok. Narboto
kaşköydün erdigin körüp al, janaşa tüşkön kalmaktı ursa ele at
üstünön kamgaktay ırgıyt. Başkası belgisiz, Mukay baş bolgon
ulandarga oşondoy köründü. Közdörünö Er Kurmanbek, Er Tabıldı
tartıldı.
Barımtaçılar at üstündö baratıp soyul kayrıp, uzap ketüügö
aşıgat. Kalmaktar beldi aşırıp jiberbeske jantalaşıp,
uygaktay jarmaşıp aldı. Alañgıça, közünün kırı menen
baldardı kaytarıp, alardın tizgin karmaganın baykap,
«boşuraakpı» dep Mukay jakka kılçaktap, kuugun jakındasa
aldın toroy çaap kelatkan kırgızdın açuu kıykırıgı kulakka
jañırdı. Mukay kılçayıp karasa artında kelatkan barımtaçı
attan kulap, kalmak nayza urup jatat. Jürögü oozuna tıgılgan
Mukay arañ esin jıyıp, Narbotogo kıykırdı.
- Aba, abake! Öldü! - dedi şak ele. Kamçısı menen art jagın
sermedi.
Narboto attın başın tarttı. Koşo kelgen şerigin nayzalap
salışkanın alıstan kördü.
Attın başın tartkan Narbotonu körüp, joldoştoru da
imerile tüştü.
- Çoñdor! Artıman jürgülö, kalganıñar arkañardı karabay
çapkıla! - dedi da, Narboto altı joldoşun artına salıp, aç
aykırık salgan boydon kalmaktı kayra bettedi.
Kırgızdar menen kuugun kalmak kayra çabıştı. Küüsü menen
kelgen Narboto kalmaktın zorsunganın bettep barıp, kürsü menen
baştan ayak bir saldı. İmerile kalıp, dagı birin jayladı.
Kürsüsün kezep, «silerden kelgendi köröyün» dep, çimirilip turdu.
Kolu boşoy tüştü. Joldoştoru töbölöşüp jatkanda Narboto
ölgön kırgızdı közdöy çaap barıp, atınan ırgıp tüştü. Şerigi
jatat jer jazdanıp, eki kolu eki jakka ırgıp, eki ayagı sunalıp.
Basıp jürgönündö çakan ele körünçü neme, emi çalkasınan tüşüp
dardayat. Baykasa, öñörö alçuday emes, öñörgön künü da alıska alıp
kete alçuday emes. Birok, karap turup kantip kaltırat? “Enesine
emne deym? El-jurttun betin kantip karaym?” dep kabırgası
kayıştı. “Sözgö söltük bolguça, söögüñ ala kaçayın” dep, arına
keldi. Atın kaçırıp albaska çılbırın uzun tiştep, jalkuyruktan örülgön kıl çılbırdın uçun tiştep, çögölöy oturdu.
Koynunan kanjarın suurup çıgıp, ölüp jatkan şeriginin
üstündögü kiyimin endeyinen ayrıp, san-san kılıp sıyrıp aldı.
Ölük jılañaç kaldı.
Jürögüñ toodoy baatır bolsoñ da, kişini soyuş kişini
öltürüştön kıyın eken, janale jaynatıp közün körgön, emele
iyindeş-tabaktaş jürgön şerigiñdin ölügün mına mintip soyuu ajalın tilep aldıña kelgen joonu töbögö bir urup, jıgıp öltürüş
emes eken... «Joogo söök kaltırçu emes!» degendi dalay ukkan
Narboto jakşı ele ardanganı menen söökkö kelgende köz
irmemge dapkaarıp kaldı. Jürögün toktottu da jüünün boşotup
albaska çımırkandı. İçinen «üh!» dep ıçkınıp, kulaçın kerip,
kanjarın karın tuşka matıraarda kıl çılbırdı kıya tiştep aldı
körünöt...
Jalañdagan kanjarın bir şilep, ölüktün kardın jardı. Kan
jaya berdi orguştap. Kanjarının mizin karçıga tuşka tarttı.
Eki şilep içegi-kardın aralaştıra añtarıp saldı. Kanjarın
alkımına çeyin soylotup, kopşodu. Anan karuusun batırıp, öpköjürögün kabınan bulkup aldı, kızıl öñgöçü menen çoguu julkup
aldı.
Küröö tamırdan tütüktöp atkan ısık kan jüzünö bürküldü.
Közü kanga jelimdey jabışıp, tanoosu jarmaşat. Ketmendey
alakanı menen ıldıy şıpırıp, aarçıy bergende, jaak ıldıy ter
aralaş akkan kandın kıygıl daamı oozuna urundu... «Bü!» dep,
uurtun kıyşayta tükürük aralaş bürküp koydu. Kanjarın kayra
şilep, karçıtın tildi, kayıştıra karmap, kabırgasın söktü.
Joon sanın jarıp, jiligin jiktep aldı. Şadıluu koldoru
şaşkalaktap, kanjarın karşı-terşi şileyt. Tegeregin kızıl
jayan kan kaptap, tulañduu kök jayık kırmızı jayık tüstönüp,
kök tulañduu terebel kızıl tüskö oronup barattı. Isık kandın
şüüdürüm aralaş buulanıp çıkkan jıtına masayıp, eñgirep
barattı ele, başı salañdap barattı ele, “ey!” degen ündön esine
keldi. Üstünö kelgen kalmaktı jigitter sürüp ketkenin baykadı.
Tuyaktarı jerdi oygon attarın alçılantıp, kalmak jana bir iret
üstünö uyulgup, bul iret çukul keldi ele, atı oktos bergende, kıl
çılbır tiştegen kaalgaday kaşka tişteri omkorulup kala
jazdadı. Jigitter jana bir iret sürüp ketişti kalmaktı.
Kalmak jakındagan jokpu dep, eki jagına elteñdegen
Narboto aşıgıp jattı. Etinen sööktü kıra ajırattı, sööktü
sööktön ajırattı. Omurtkasın omkorup, sööktü bel tuşunan
eki büktödü da soroñdogon başın julkuldatıp atıp kesip aldı.
Kanjıgadagı töö çanaçtı sol kolu menen bir çapçıp
ilip, bulkup jaydı da bölök-salak sööktü nıgırdı içine.
Nıgırıp bolup, üstünö baştı batırdı da atka sekirip
minip, çanaçtı eñip aldı. Böktörüngön boydon çü koydu. Çaap
baratıp, kıykırdı:
- Kaçkıla ele kaçkıla! Taştagıla jılkını, janıñardı
ala kaçkıla!
Şerikteri “Narboto ayttı, attiñ!” dep, ördöş algan
jılkını ayla jokton taştaşıp, aytıp kaçkan Narbotonun
artınan koştop çabıştı. Kalmaktar kuumuş etip, jılkını
kayrıp alganına ıraazı artta kaldı.
Aldıga çapkandar itabar jerge ketiptir, jerge jarık toluk
kirgen maalda orustun çegi degen çenden kuup jetişti. Jemin
oozunan juldurgan börülördöy jortup, jolu bolbogon
barımtaçılar attardı kara terge bastırıp, beldi kayra aşıp,
koktulap iz jaşırıştı. Karagay-çerdi aralap kirip, karagaydın
tañına barıp tıgılıştı. Örgüügö toktoştu.
Çaalıkkan, ayrımdarının başı-közdörü ayrılıp, üstübaştarı kan. Birinin jarası oor. Aydalıga nayza jegen jaraluu
jigit eerinin kaşına arañ jarmaşıp, şıpırılıp kalaarda
joldoştoru alıp tüştü. Anısı oor ontoyt. Sanın atkıp aykırgan
Narboto atının başın tartıp, tuurasınan tura kaldı.
Çanaç böktörüngön Narbotonun sööktü ala kaçkanın çoñdor
bilet. Ulandar tuygan jok.
- Şorduunun söögün kalmaktın kolunan julup aldım!? Söögü
kalmak talaada, şoruñ katkırdın! - dep aykırdı jüzü-başı,
kökürögü kanga çılangan Narboto.
Aykırsa ukkan kişinin kañırıgı tütöyt. Bir kişibizden
ayrıldık dep kabaktarı salıñkı tarttı baarının.
Ulandar oşondo tüşündü iştin jönün. Keçee ele çoguu
attanıp, jılkıga çoguu tiygen kırgızdın eti talaada kalıp,
bölök-salak bolgon söögü çanaç menen kelgenin. Oruska çıgım
tölöy berip, mal jandan azıp kettik, açkalıktan ölgönçö ata
saltına salıp jılkı tiyeli dep attangan top kırgızdın biri jok
mintip. Jılkı tiygen kızık köründü ele, jılkılardın dübürtü
başka düynönü elestetti ele, azır anı biri jok, jüündörü boşop,
büşürköp kalıştı.
Beş-altı kırgız ün-söz katpay jetip, biri Narbotonun
aldındagı aygırdı tizgindep, kalgandarı aldınan kanga boelgon
çanaçtı ayarlap alıp tüştü.
- Añırayıp oozuñdu açpay, attı karma! – dep bakırdı
barımtaçılardın biri. Öñ-aletten ketip, közdörü alaygan Mukay
oşondo esine keldi, çıyralıp Narbotonun atın çılbırdan aldı.
- Okutabız dep jürüp, balabızdı buzup alıptırbız! barımtaçı at karmagan Mukaydı kaarıp öttü. “Munuñ enöö kişi
uga turgan söz emespi, emnem buzulup?” dedi Mukay içinen. “Sen
bolbosoñ ölböyt bolçu degeni go” dep tüşünüp, aylasız unçukpay
turdu.
Çanaçtın oozu çala jabılgan. Mukay çala jabılgan çanaçtan
kişinin etten jañı ajıratılgan, kanı sarıga elek sööktörün,
karkaygan karbırgaların kördü. Bayagı özdörü menen koşo attangan,
“atım naçar” dep naalıgan, öñü taanış kırgızdın kanga boelgon
başı jüröt! «Toonun kırı kıtay menen kırgızdın çegi» dep,
«dalay jer kırgızdan ketti» dep keyigen barımtaçının kanjalagan
başı! Bel etektep, at çaldırıp turganda aşam et eñsep, karkıttagı
külazıktın jugun şırgalañ suuga çaykap jutam dep, çıkıyın
kakşatıp aldı ele, beçara. Denesi bölök-salak bolup, çanaçka
tıgılganı ele bolboso, közü süzülüp, çala jabılganı ele bolboso,
moynunan kıyılıp, kanga boelup turganı ele bolboso, beti
çanaçtan beri karagan baş dale taanış. Tulkusu jok taanış
mañdaydı, jazı mañdaydı körgöndö Mukaydın tula boyu dürküröp,
jürögü opkooljup barıp toktodu.

III
Demeyde, uluktar dalıga taptasa kudurettüü alakandın ısık
tabı ötköndöy içinen jımıyıp, köksötkön çeni ıyıgına
jabışkandan beter korston bolup kalçu Kambar boluş bul jolu
pristavdın üyünön jürögü tüpöyül çıktı. Kabagınan bildirbegeni
menen içinen “kap!” dep sızılıp, “öñgö jerdi bersem da,
Betegelüü-Çoñtaştı koldon çıgarbasam bolot ele” dep ökündü.
Bastırmanın bel kırçoodon kelgen jıgaç tosmosun tayanıp, taştan
töşölgön tepkiçterine ayaktarın ayar taştay tüşüp kelatıp,
pristavdın aldında, anı koştogon tilmeçinin aldında sır
aldırbayt. Bayatan sırtta kütünüp, çoçkoçu orustun koroosu jaktan
urgan sasık jıtka saruulap, arañ çıdap turuşkan jigitteri menen
jalañ ton kırgızdardın közünçö özün toktoo karmap, salabatınan
janbayt.
Koroonun burçundagı düpüygön baktın kölökösündö atkölüktörün dayar karmap, boluşunun çıgaar jagın zarıga karagan
kırgızdar Kambar boluştu bayloodogu atına çeyin uzatıp çıkkan
pristavdın karaanı körüngöndö “kopkula!” dep kıykırıp,
ordularınan tura kalıştı. Börktörün şıpırıp, koldorun
boorloruna kısıp, baştarın ıldıy saldı. “Jarayt!” dedi pristav.
Kırgızdar börktörün kiye sala, attanuuga aşıktı. Atçı jigit
karagerdin basmayılın tartıp, boluşunun aldına tartkıçaktı,
koltugunan süyöp, atkazgıçaktı pristav tilmeçi eköö tikesinen
turuşup, “körüşkönçö, Kambar-mırza!”
dep kol bulgalaştı.
Bilegine kamçısının kayış boosu imerilgen oñ kolun booruna
alıp, Kambar boluş “körüşkönçö, biristab-bay! Sıy-urmatıñız
üçün kuldugum bar! Ülkön ırakmat!” dep jügündü. Atın teminip,
aldıga tüştü.
“Biristab uluk başın kiçik kılıp, boluştu
ızaatka çenebey bölödü” degen oydo kalgan kırgızdar artınan
eerçişti. “Sıy körgönüm boldubu je kısım jegenim boldubu?”
dep Kambar boluş barat jeldirip. Pristavdın üyündö emele
körgön-ukkanın kayra bir sıyra estedi. Boluştun jürögün öyügön
okuyanın törkünü mınday ele.
Uruşka dep elden jıyılgan tañık-tañık almandı, ayıldın
katın-kalaçı “özübüz uruna elek ookat, ölügüñdü!” dep, orustu
kargap-şilep jatıp arañ bergen kiyiz-şırdaktardı, erkekteribiz
kiyinse dep ultarışkan teri ton, jılkının kuyrukjalınan örülgön kıl arkan, jip-şuudan beri at-töögö artınıp
kelip, salıkçı oruska öz kolu menen tapşırıp bolgon soñ, Kambar
boluş pristavdın üyünö kirgen.
- Jakşi, kirgiz, jakşi! Dobrıy den. Rad Vas videt,
Kambar-mirza! - dep, pristav eşigin açıp, alakanın jayıp,
“kiriñiz” degen işaara jasasa, anısı boluşka eñilip eşik
açkanday tuyulgan.
Tilmeçi kırgız jigit ele, tili bezelenip, kotorup jattı.
Adegende, kırgızça jayılgan, daam toltura dastorkongo oturuşup,
al-jaydı suraştı.
Sarı jezden kuyulgan «samoor» degeni bolot orustun,
çorgoosunan çay kuyulup jatkanda kerneyinde kızıl çogu kalanuu
bolot. Oşondoy samoordon çay sunuldu. Çayga koşup, bal sunuldu.
“Toonun balı, mınabul ele özübüzdün Taldı-Bulaktın içine
oturgan orustar tartkan bal, ooz tiyip körsöñüz!” dep tilmeçi koşo
jebiregenden, Kambar boluş kalay kaşıktın başına ilip,
daamdap kördü. “Jakşı eken!” dep maktadı. İlgeri, bal çelekçiler
kono elekten murun, kırgızdar jaylaçuda Taldı- Bulaktın kımızı
maktalçu ele, «kabırgası mayluu jer» delçü ele,
oşonu estedi. “Samagon” degen arak tartat orusuñ, şişedey
jumuru aynek idişke kuyup, pristav andan sundu. Kambar boluş
samagonun bir uurtap, kulgup jibere jazdadı.
- Sapsañke eken dese, kulgutma turbaybı, - dep idişin
kiyin koydu.
- Kambar mırza, men bir oluttuu maseleni Siz menen
keñeşip-tanaşıp alayın, - dedi pristav çay ortolop kalganda.
Tilmeç kotordu. Kambar karap kaldı.
- Ötö oluttuu masele!
Orustun közün tiktegeni menen sözün tüşünböy, “oluttuu
masele” degendi ukkanda Kambar boluş karıp keyiptenip,
tilmeçtin oozun karayt. Pristav süylöp jatkanda karagan bolot,
tilmeç süylögöndö közün jalt burup, jaldırayt.
- Uluu urmattuu padışanın buyruguna ılayık een jatkan
kazınalık jerlerden kestirip, hutor tüşürüü çarası bar.
Tilmeç kotordu. Kambar kayra suradı.
- Kutor deybi?
- Ooba, ooba, hutor tüşürüügö jer kestirilgeni jatat.
- Kaysı jer eken?
- Betegelüü-Çoñtaştın oozuna hutor tüşöt.
Kambar boluş çooçup ketti. Özgö jerdi surasa da BetegelüüÇoñtaştı surayt degen üç uktasa tüşkö kirbegen joruk. Közü
alaydı. “Kokuy, Betegelüü-Çoñtaştı bergenibiz janıbızdı
bergenibiz dep bütkül kudayan naarazı boloor” dedi oyunda.
- Jakın arada çençiler menen barıp jer kesebiz. Uşunu
eliñizge jetkirip, bıyıl erteley konup algandar bolso köçürüp
koysoñuz, Kambar mırza, - dedi pristav.
“Jayıtıbız tarıp ketti, oruska aldatıp, dalay jeribizdi
teşelep aldırdık” degen arız-muñ aytılbadı bele elinde?
Aytılgandı esine tüygön boluş tüyşöldü.
- Biristab-bay! Bizdin uruunun jerine berselindin bir neçe
kıştagı tüştü ele. Dagı bir kıştak tüşsö, taptakır ele
konuşubuz tarıp, koktu-kolotko sürülüp kalabız beym. Bölök
kırgızdardın jeri kenen emespi, - degençe şaştı Kambar boluş.
- Kaysı kırgızdardın? - pristav boluştu kıtmır karap
koydu.
- Biristab-bay, koñşu jatkan sayak menen bugunun jerleri
kenen.
Kambar boluş sayak menen bugunun jayıtın kırdan turup
körsötüp jatkansıp, söömöyü menen mañday tuşun jañsap, eegin
eşikti karay kagıp koydu.
- Kambar mırza, başka kırgızdardın jerlerine da kıştak
tüşöt. Söz azır Kudayan boluşu kongon jerler jönündö jürüp atat.
Bul menin buyrugum emes, pereselin başkarmalıgının
padışanın amirine ılayık aytılgan buyrugu. Biz buyruktu gana
atkarışıbız kerek!
- Biristab-bay! Emi-i, Betegelüü-Çoñtaştın kıştakka
ılayıgı bar beken? Toonun etegi ele...
- Eñ ılayıktuu!
Kambar boluş “uşintsem könöbü” degençelik kıyıtıp kördü:
- Biristab-bay! Men padışanın kızmatında ak bolgongo ar
dayım umtulup kelgen kişimin. Aytıp koyuum kerek, el içinde
naarazılar bar.
- Kim eken alar? Aytıp koyuñuz, orustun mıyzamına baş
iybegen kimisi? Tentekterdi teskeybiz!
- El içi tınç emes ekenin eskertip koeyun degen kebim.
Samagondon kere jutup oturgan pristav boluşka naarazı
bolgon, açuulangan tür jasadı. “Sen” degenge öttü.
- Orus mamleketinin tartibine karşı çıkkan bukaranın ordu
abak boloorun bilesiñ. Sen bir akmaktarga advokat bolup
jürösüñbü?
Tilmeç pristavdın eki süylömün eki eselentip, “advokat”
kim boloorun aylantıp jatıp arañ tüşündürdü.
Kambar ayla kançalık degendey bir saamga unçukpay, şük
oturup kaldı. Ter bastı. “Adıbakat” degendi kara tamandın
jaktooçusu dep tüşündü. «Kara tamanga koşulduñbu?» degeni go.
İçinde kıjaalat. Elinin arızın emi kimge jetkizet?
Tetirisinçe, jer kesebiz degendi eliñe jetkir dep turat, pristav.
Aytayın dese jandıralı ugabı? Ak padışanı akıykat deşet,
buyruktun başında turgan al padışanı kim körüptür?
Uruulaştarının tukuruusu menen buga çeyin arız jönötüp
körgöndö, Almatıdagı pristavdın keñsesinen arı aşkan emes!
Kayra özü boluştugunan ajırap, azabın tartıp kala jazdagan.
Pristav tentekterdin atı-jöndörün maalında aytıp turuunu
Kambardın esine saldı.
- Eldi dürbötköndör kimder eken?
Kambar uruulaştarının kısımına kaydan azgırılıp,
«kayaktagını kozgop aldım» degendey katuu jüdödü. Mınabul
tilmeçtiki da ötüp ketti. Pristav bir aytsa, anı eki kaytalap,
koşo surakka alıp jatkansıp... Kimisine aygak çıgat?
Al emi pristavdın takıp suraganının jönü bar ele.
Kırgızdın boluş, ıstarçındarı da, akimçiliktin ayıldardı
aralagan kızmatkerleri da, kıbır etkendi kattap, kalk maanayına
baykoo salgan jaşıruun agentteri da kırgızdardın içi tınç emes
dep tımızın eskerte baştagan. «Ayrım kırgız uruuları
pereselinderdi jaktırbay, jañjaldaşkanı köböydü» degen
bildirüülör tuş-tuştan ugulçu bolgon.
- Açıktan-açık karşı çıkkandar jok, birok jerdin
taarıganına naalıgandardı köp ukçu bolduk, - dep kutuldu Kambar
boluş.
- Bilebiz. Gmm... Betegelüü-Çoñtaşka jer keskeni Vernıydan
Yuvaşkeeviç baştık kelet, anı Tutintsev baştagan jüz asker
koştop barat. On beş kündö oşol jerde boluşat, - dedi pristav.
“Jüz asker koştop barattı” ukkanda Kambar boluş içinen
“kokuy” dep jiberdi. Askeri jok ele jer çenep jürüşçü ele.
Ötköndö Akbekettin tuşunan jer keskeni barışsa, kırgızdar
jıyılıp kelip, çençilerdi kuup çıgışkanınan
Kambar boluştun kabarı jok ele, oşol sebeptüü pristav
Almatıdan asker çakırtkanın kiyin bildi.
- Anda emese, men buyruktu elge jetkireyin, dayardanayın,
uluktardı durustap kütüp alayın, - degençe şaştı Kambar boluş.
“Kars-kars” katkırgan pristav boluştu dalıga çaap, ıraazı tür
menen uzatıp koydu.
Kambar boluştun kıjaalat boluşunun jayı uşunday ele.
Boluşu kançalık sır berbeyin dese da, köpkö unçukpay, kebetesi
tünörgönün baykagan jigiti:
- Uluk kanday tostu? - dep söz ulagan tür jasadı.
- Kıştak kondurmakka Betegelüü-Çoñtaştı suradı! - dep
Kambar boluş «küñk» etti. İçine batıra albay ketti.
- Ok! Betegelüü Çoñtaştıbı? - deşip, eerçip kelatkandar
közdörün alayttı. Öñdörü buzuldu. Öz ara küñküldöşüp, naalıp
jiberişti.
Kambar boluş surdanıp, unçukkan jok. “Ulukka kirçüdö
boluş Betegelüü-Çoñtaştı berip çıgıptır” degen naalatı söz
çagılganday taraarın bilip turdu. Birok, andan korkkon jok,
“mınçalık kısıp kelişti, uluktun jer keskenin uşunu menen
kantip toktotcom?” dep tolgondu.
- Orus toktoyt! - dedi Kambar boluş bir maalda.
- Iya! - dedi kırgızdar, - kantip?
Küñküldögöndörün tıyıp, kulaktarın türdü.
- Amalın uçurunda aytam, - dedi boluş. Uşul sözü
menen elin jaygara turmakçı bolgon.
Kıjaalat oydun arasında tilmeç tuuraluu oygo kantip
alaksıganın bilgen jok. Oyunda Mukayı okup alsa, orustun
kolunan kana okusa, aligi tilmeçtey bolso dep kıyaldandı. Özü
Çüylük manaptardın balası dep uktu ele, atı Abdukerim bele-e?!
Je almaştırıp jatabı? Bir kelgeninde “eliñ kaysı?” dep
akırın surasa, “soltomun” degendey boldu ele. Tilmeç emes beken
çirkindiki, orus menen kırgızdın oyun okup jatkanday tilin
bezeyt, pristavdın tilin süylöyt, pristavdın közünün agı menen
koşo aylangan kançalagan kırgız anın közün koşo karayt.
Pristavdan emnesi kem, Kambarga okşogon kançalagan boluşıstarçındardın üstünön karayt! Başkalarçılap şayloogo dele
tüşüp, ubara tartpayt. Kambar tamşanganın koyboyt, kança körsö,
oşonço tamşanat. Suktangan jalgız Kambar emes, pristavdın
aldına kelgen bardık ıstarçın-boluştardın baştarın çaykap, kep
kılgandarın dalay ukkan. Boluş «Mukayım oşol tilmeçtey çıksa,
uulumdun biristabdı jandagan, tilmeç çıkkan künün körsöm” dep,
tattuu kıyalga batıp, ayılına jetti.
Kelse, ukkanı sözü bul: Narboto baştagan jigitter Tekestin
tuşundagı kalmakka jılkı çapkanı attanıp, uulu Mukay koşo
eerçip ketiptir. «Uluktun buyrugun aytıp, eldi kantip iyitem,
uşunu menen orustu kantip toktotom» dep, kıynalıp jatkanda,
elinen buzuk çıkkanı emnesi!?
“Mınabul joruktu uluktar tuysa oñdurbas!” dep, Kambar
boluş artıkça korkup, açuusun arañ tıyıp, kalçıldap çıktı.
Uluktar bıyıl boluş-ıstarçındardı utur-utur çakırtıp, “jurt
içi tınçpı?” dep ulam-ulam takıçu bolgon.
“Şek alsañar
ilgirtpey jetkirgile!” degen ötünüçtü kalaadan jañı ele ugup
kelse, elinin kılganı bul. Orus ayıptuunu ele aydap tim bolboy,
«eliñe ee bolboy kaldıñ» dep boluştun sazayın koşo berbeybi!
“Atañdı-ı!..” dep kagıngan Kambar boluş üyünö kelip
tüşköndö, boluş kaadasına salıp jindendi. On eki kanat üydün
içinde oñgo basıp jindenet, solgo basıp jindenet. İregede
tirelüü nayzanın uçun karap, “uşu menen Narbotonu bışıp alsam
ee!” dep jindenet. Üstünö kirüügö kişi daabay, üç kün jindendi.
Atalardan muras kelatkan biylikke, tüp ataları Kudayandan beri
manaptıktın üstündö kelip, orustun zamanında boluş darajasına
ulangan, «boluştuk» atangan biylikke öz tuugandarı akaarat
keltirgeni jüröbü?!. Jakından tarta öz tuuganı Narboto baştap,
sözdön çıkçu boluştu. “Je amal talaşkanıbı? Jaman sanap, jat
çıkkanı uşubu?” dep baamday albay ubara. “Bartiya baştaganı
jürbösün?” dep şekşindi.
Üç kündön kiyin sabır tutup, el arasındagı sözgö kulak salsa,
el içi ala sıyaktandı. “Orustun tartibi ornogondon beri oygo
kelbey kalgan, oygo kelse da korkkondon uzanuuga eç kim daabay
kalgan eski önör tirüü turbaybı!” degendi çaldardan uktu.
...Barımtaga ketkenderge jeti kün toldu degende ayıldın bir
ıptası ızıldap kaldı. «Baldarıbız bugu elinin jerin kıygap
kelatkanda sırttı aralap, orustun közünö körünböy jürüptür»
degen kep boluştun ayılına barımtaçılardan murun jetti. Bir
joldoşu ölüp, dagı biri dalısınan nayza jep, jarım joldon
tartıptır degen söz tarap, ayıldın içi duuldayt. Şeriginin eti
kalıp, süldörü keliptir degendi ukkanda el içi bir “duu” etip,
«ulandar eerçip alıptır, boluştun balası arasında imiş» deşet.
Kambar süylöşöyün dedi.
Ölgön jigittin söögünö ökürüp bolup, jaraluunu üyünö
tüşürüp koyup, barımtaçılar boluştun üyü tigilgen ayılga
jakındaşkanda katçısı kabarladı.
- Kelatat! Narbotolor kelatat! - degen ün çıktı. Katçı jigit
“kelatat!” dep baş baktı.
- Beri bastırsın! - dep buyurdu Kambar boluş jigitine.
Barımtaçılar attarının başın burup, boluştun üyünö
jakındaştı.
- Eey, ayrök! Köptün ubalına kalasıñ, kötüñdü kıs debedim
bele! - dep kıykırdı Kambar boluş jakınday bergende ele. İlkiy
bastırışıp, arttaraak kelatkan barımtaçılar Narbotonun
dalısına jaşıngansıyt, “emi, joobun özüñ berbeseñ” degendey
aldırtan tikteşet. «Jılkı tiyem» dep, andan jolu bolboy, anısı
az kelgensip, şeriginin birin jogotup, janı kaşayıp turgan
Narboto “katuu ketse, kagıp salsam jaraşat” dep içinen çıyraldı.
Birok, çaalıgıp turgan janı aytışaarga darmanı joktoy.
- Jokçuluk janga batkanın aytıp, köpçülük surangandan
bardım, Kambar ake, - dedi kabagı salıñkı Narboto ünün akırın
çıgarıp.
- Jurttun işin kaçantan sen bilip kalgansıñ? - dedi Kambar.
- Jigitter suradı!
- Sen buzuktardın tiline kirip! - dedi Kambar boluş.
- Soguştun ülösü dep salıktın türün salsa, jakşı
attarıbızdı alıp, jip-şuudan beri jıynasa, aylabız tügöndü,
agası! - dedi Narbotogo üzöngülöş jigitterdin biri. “Sen jaman,
Narbotogo jigit bolgonsup” dep, Kambar boluş anı akıraya karap
koydu.
- Uşul kündü körgön jalañ bizdin kudayan emes, jumuray jurt!
Orustun özü da kıynalıp atıptır! - dedi Kambar boluş. Süylöp
jatıp, orustun jayın abdan jakşı bilgen kişidey tür menen
kıştak tüşkön jaktı körsötüp, bügülüü kamçısın jañsap-jañsap
aldı. Almandı ötkörmökkö barçudagı uluk aldında ukkandarın
estep, germandın tuusun jıguu üçün padışa kırgız sınduu
elderdin kömögünö muktaj dep eşitkenin estep, bilgenimden aytıp
jatam degendey ünü öktöm.
- Orus bizçelik kıynalbasa kerek, aba! Karañızçı, kara
kursaktın kamı üçün karaylagan tuugandarıñız top-tobu menen
kalaada tentip, mujukka malay jürüp kalıştı! Karjalıp kettik!
- dep til kayrıdı Narboto.
Başta jayloogo çıguuga çaması jetpey, jakada kalçu
jatakçılardın birin-ekini sokuday jerdin aştıgın kaytargandan
körökçö, mujuktun malayı bolsok ookatıbız ötöör beken deşip,
aga-tuugandın tilin ukpay, tömön tüşüp ketişkenin jurt aligiçe
söz kılıp tügötö albayt. Karıyalar kadimkidey kaygırıp, akır
zamandın jışaanın köküröktörü menen tuyup- sezişkendey,
jakaların karmanıp, “jön ölböy, kudayandın baldarı oruska kul
jürgön zamandı kördük, körgülük!” dep, küñgürönüşöör ele.
Kambar boluş “eli-jurtuñdu bagalbay kaldıñ” degen öktöönün
emi Narbotonun oozunan ukkanına namıstandı. “Arı jok, aram-eey,
özüñdü - köpçül dep, meni - özümçül degeni turasıñbı!” dep
çeçmeledi sözün.
- Bir uuç el buzardın ayınan bütün turgan elibiz bülünüp,
kongon jerinen ajırap, aydoogo tüşsö, ayıpka jıgılsa?! - dedi
Kambar boluş.
- Jurttun kaysı bütünü kaldı? - dedi Narboto. -Jolgo çıksa
jasoolgo atın jıktırsa, tüzöñgö tüşsö mujuktun tayagı töbösünö
oynoso. Beçaranın muñun ukkan...
- Ubalıñçı! - dep sözün böldü Kambar boluş.
Ayıl türülö kulagın türüp, kır-kırda mal jayıp
jürgöndördön beri tee tömöndö, boluştun eşiginde Narbotonun at
üstünön turup, agası menen jaaktaşıp atkanın karap, jardanat.
Bir ese tañ. Biri tayagına tayangan teyde katıp kalgan, atçan turganı
ayagın eerge artıp salgan, biri kök şiberge köçük basıp, taşka
jölöngön... “Boluş Narbotonu sögüp jatırı” deyt biri. “Karasañ,
Narboto kayaşa ayttı, attan tüşpöy aytıştı” deyt dagı biri.
Tömöndögülördün kajıldaganı andagı kırlardın töbösünö jete
daana jañırat. Kulaktarın töşöp, kızıgına batıp turu,
Narbotonun kayaşasına kıçuuları kanıp turu.
Alañgıça ayıldın baş kişileri bastırıp kelişti. Eköönün
kezdeşkeni topko aylandı. Toy-topurda, orustan törö kelgende, taş
taştap boluş şayloodo el uşintip topurap kalat. Tak oşondoy
okçun top bolup bölündü.
- El menen akıldaşıp körüñüz. Makul dese, karmap beriñiz! dedi Narboto toptun közünçö.
Narbotonun uşul sözü boluştun kuykasın kuruşturdu.
“Juukurdun joypulanıp turganın kara-a! Karmap beriñiz degeni
aylası kuruganda aygak çıgıp, meni oezdun koluna koşo salıp
bereyin degeni emespi. Boluştun balası koşo bargan dep aytsa?!”
dedi içinde Kambar boluş.
Toptolgondordun bir jaatı “jılkı çapkanıñ bilinip kalsa,
boluştuktun üstündögü agañ Kambarga ubalıñ tiybegey” dep
tildendi. Barımtaçılardı jaktagandarı özünçö jaat. «Açkadan
ölmök belek anan!» deşse, el içinin alalıgı emi daana bilindi.
Deginkisi, el içi bıyılkıday eç kaçan eki jaat bolgon emes.
Orus menen baylanışı bardan el kadimkidey sezgençü, boluştu
pristav-orustun koyun-koltuk alışkan dosu, anttaşıp-şertteşken
eşi dep bilişçü. Jarak asıngan jasooldordun koştoosunda
ayıldarga arabaçan kattagan, köödöy kara krom ötügü küzgüdöy
jıltıldagan, soorusunda bulgaarı baştık salpaktagan, kaçan
körsöñ turnabay kötörüngön, joon jolpusunan kelgen, süksöygön
muruttuu, sapsaygan sarı sakalduu pristav menen körüngön kırgız
süylöşö berbeyt! Anın mañdayına baruuga jaragan bizdin Kambar
- kırgızdın kıyındarınan go deşçü. Oşogo terisine batpay
çirengen Kambar orustan algan töşbelgisin takay tagınıp,
kökürögün kerip koer ele. Alakandın çogunday
temirden
tüşürülgön töş belgi kadimkidey sür! Oşol sürdön mınabular
azır sürdöböy turdu.
- Men karmabaym, oeznoy karmayt seni! Eldi antip bakpay kal!
- dedi Kambar boluş.
- Eldi bagalbay kalgan özüñ. Oeznoy menen süylöşö albay,
jerleribizge kıştak tüşüp, koktu-kolotko korgolop kaldık. Mına,
erteñ dagı çençiler jer kesip alat dep uktuk! - dedi Narboto.
- Jandıraldın buyrugu! - dedi Kambar boluş.
- Jandıral mintip otursa janıbız kalabı! Jakında özübüzdü
albaybı! – dedi Narboto.
«Munusu uluktun jer suraganın ukkanı go» dep boolgolodu
Kambar boluş. Dese, kajıldagan aytıştı karap turgandar koñşu
kırgızdardın manaptarı baldarın oruska okutpay kalışkanın
aytıp kalbaspı. Bir ookumga nugu buruldu sözdün. «Orusça okusa
askerge alat imiş, asker işi azır jakşı emes, daroo ele german
menen soguşka salat imiş» dep bilgenderin ortogo tögüştü. Anı
ukkanda türköy çalıştarı orus emi ele jetip kelip, etekten
alçudan beter “oşondoy beken!” dep jakaların karmandı. Kambar
okuu degendi kulagı çalganda, kamçısın böyrögünö tayangan boydon
toktop kaldı. Bilerman bolup, okuu tuuraluu söz kozgogondordu
közünün astı menen süzülö tiktep, eerdin kese tiştep, “bulardın
emne bilgeni bar eken” degendey, kulak türdü.
- Çüydün manaptarı öz baldarın okutkandan korunup, orduna
kedey-kembagaldardın baldarın jönötçü boluşuptur. Sarıkulak
degen kedeydin balasın manaptar ortodon akça çıgarıp, okutkanı
oşondon eken, - dedi bir kıyırı Çüydün Merke jak başı, bir
kıyırı Karkıraga jete jurt aralap, el-jerdi türö kıdırgan
biröösü.
Uulu Mukaydı emki barışta pristavka tabıştayın dep
kamdangan Kambar boluş “eey, bilgeniñer oşobu?” dedi içinen.
Kayra söz aldı.
- Oezdun aldında emne joop aytabız?.. - Kambar boluş
Narboto jak bolgondordu kalkıta karadı. Kırgızdar kayradan söz
başına kayrılıştı.
- Jılkı çabışka barganıbız jok dep çanuuga çamabız
jetpeybi!? Kalmaktan jılkı çabuuga başkalar bargandır...
İşibiz emne!- dedi Narboto.
- Kişiley çıgım bar. Moynubuzga koet!
- Toodon bee kuup, jardan uçup öldü deybiz. Jakındarına
aytıldı, kırsık dep jaşıra turgan boluştu. Orus kelip, körün
açıp karamak bele! - dedi Narboto.
Ukkandardın ayrımı «jigittin tapkıçtıgın» dep
tamşandı. Kambar boluş jaktırbay, «tapkan akılın!» degiçekti,
turgandardın bir jagı emi ölgön kırgızdı söz kılganga oodu.
“Çirkey degen çakan uruudan arabızga kelgen kırgız ele” deşti.
Kambar boluştun «törönün aldında emne surak berem» dep, içinen
sızgırılıp jatkanı menen işteri bolgon jok. Jerlerine
orustun kıştagı tüşüp, jayıt-konuşu tarıgandan çirkeylerdin
çabalıraaktarı ar kaysı uruuga çaçırap ketkenin kep kılıştı.
“Jokçuluktun ayınan arabızga kelip turup kalgan, artında çiedey
baldarı kaldı, beçaranın” deşti.
- Urugu başka bolso da beçaranın söögün ala kaçkanıñ namıs
boldu! Bul kılganıñ menen sen kadimki Şerbotogo okşoduñ, - dedi
sakalı töşünö jaykalgan Kalıbek degen karıya.
Çogulgandar jaş çagında el araga köp jürgön, kezinde Kanay
menen Jamangaranı, Ormon menen Jantaydı körgön karıyanın
oozun karaştı. Kalıbek karıya jaş kuragında özü aralaşkan bir
okuyanı aytıp, eldi alagdı kıldı.
- Mukaydan da jaşıraak çagım. Şerboto, Törögeldini körüp
kaldım, kazakka jılkı çapkanı attanışkanda eerçip bardım.
Kalıñ jılkını kayrıp, Kaskeleñdin kün batış, Şamalgandın
tün jak betine jetip kalganbız. Aldıbızdan kazaktın kalıñ köçü
jolugup, köç arasınan eki beti albırgan bir suluu kız körünsö,
Abayıldanın balası Narboto baatırdın közü tüşüp kalbaspı!
Jürö bereli dese bolboy, baatır bayagı kızga kılçaktap, ala
kaçayın degen oyu boldubu, aytor, eer üstünön eñkeyip, endiktey
eerdinen süyüp turgan çakta kuugun kazak jetip, çabış çıktı.
Kılçaysak, köp kazak Narbotonu kılıçtap salıptır. Agası
Şerboto, inisi Törögeldi kazaktan söök talaşıp, kayra çabışkan.
Şerboto baatır inisi Narbotonun söögün etinen ajıratıp, ala
kaçkan. Sen oşol Şerbotodoy ele bolduñ! - dedi karıya şaşpay kep
salıp.
- Tobo, okşoşup kalganın karasañ, oşol çabışka bargandın
atı dagı Narboto bele? - dep turgandardın ayrımdarı tañdansa,
Kambar boluş “abışka aljıgansıp, ılayıgı kelse-kelbese dele
ulamışın ayta beret” dep jaktırgan jok.
- Ölgöndün atı Narboto turbaybı, Şerbotosu söögün alıp
çıkkan turbaybı. Ölçöösü öz başı menen ketsin! - dep köp içinen
biröölör kübürönüp koydu.
- Eey, Törögeldi, Şerbotonun kılganın kılgan kırgızdar
azır kayakta!? Kayrandar akırı orustun kolunan korduk körüp
kalıştı - dedi, tobulgu tayagına öböktöp, közünün kıçıgın
jeñinin uçu menen sürtkön bir abışka.
Bu kırgızga ayla jok. Törögeldinin atın ukkanda pristavdın
aldında emne jooptu aytabız degen söz dagı unutulup, biröö anın
Kenesarı menen soguştagı erdigin aytayın dep kaldı ele, tim
koyso, sözdün ayagı bugu Balbay eköönün uzun bayanına ötçüdöy.
Anan kalsa, jakınsıngan agası Kalıbek Narbotonu kaçankı
baatırga teñese, köpçülüktün közünçö kökölötüp salganday tuyuldu.
“Kayaktagı baatırga teñep!” dep içi tarıy tüşkön Kambar boluş
sözdü kayrıp aldı.
- Al uçurda Almatıga abaktıga aydaçu, azır Şiberge aydayt,
teşken toogo salat! - dedi Kambar boluş. Pristav aldına bargan
kırgızdı “Şiber!” dep opuzalayt, Kambar boluş pristavdın
jazıp koygon jardıgı çılap, oşol opuzanı köp aytat. Şiber dese
birerlerinin kulagına barsa kelbestin jeri degendey ele ugulup
kalgan. Oruska karagandan beri kança kırgız aydaldı, jazıktuu
aydalganı boldu, jazıksız aydalganı boldu! Birok, kayrılıp
kelgeni kem.
Kalıbek karıya “koy, balam, anın betin arı kılsın” degiçekti
bolboy, Narboto andan ozunup kayaşa ayttı:
- Şiberge aydasañar anısın dele körörbüz!
- Teşken toodon çıkpay, körgön künüñ köytün bolot! Söögüñ
söpöt bolup, kaytpay kalasıñ! Ubalıñçı? - dedi Kambar boluş.
“Balam koşo barganı üçün biristabdın aldında sözüm kıskalıgın
bilip, baatırsınıp jatkanın. Ebi kelgende esebiñdi tabarmın!”
–dedi içinde.
Narboto boluş agasının utur-utur “ubalıñçı?” dep
zekigenine tutalandı.
- Kambar ake! Ubalıman körö ubay körsün dep bargamın. Jolum
bolgondo bügün öbölgöñüzgö tartuu almaksız, kanteyin?!
- Öbölgöñ menen jerge kir! Mukaydı
emne eerçittiñ?
Uluktarga bilinse?
Kambar boluş “emne deysiñ?” degendey Narbotonun jüzünö
tigilip, eköö bir saamga tikteşip kaldı. “Emne detkisi bar?” dep
Narboto tikteyt.
- Emne demekpiz? Kamçıbızdı moyunga salıp, uluktun aldına
kol kuuşurup barmak belek? Tanabız! - dep bayata aytkanın öktöm
kaytaladı. Kambar katuuraak söz aytıp jibere elekte katçısı sözgö
aralaştı.
- Bir Kudayandın tukumusuñar, birok, biriñerge biriñerdin
ubalıñar tiybegidey bolsun. Boluştun balası koşo barganı
bilinse, agabızdı uulu menen çoguu aydap, kudayan tobun çaçıratıp
jiberet! Keñeşim mınday, kıynap suragan orus jok, birok oruska
bilinse, barımtaga bargan çoñdor moynu menen tartsın!
- Eey, emiten ele karmap berçü türü bar bulardın,- dep janı
kaşaydı Narbotonun. -Boluptur, jalgız men karmalıp, oşondon
kudayan baldarı oñolup ketse, meyli!
Munu ugup, ayrımdarının esi çıktı.
- Esiñerge kelgile! El buzulat antseñer! - dep Narbotonun
janında turgan abışka çırkırap jiberdi. “Kokuy, uşunday
bolçubu? Kalıs sözüñ bar ele?” - dep çurkuraşıp, Kalıbek karıyaga
karaştı. Anda dalay iret doogo katışkan, kırgız menen
jaaktaşıp, kazak menen aytışkan Kalıbek karıyanın aytıp turgan
jeri:
- Kambar inim! Narbotonun uuluñdu eerçitkenin jüülüttü dep
sanaba, jakşı sanagan tuugandın kılaarı emespi! Uuluñdu
eerçite ketkenin ayıp körgöndün orduna ep körgün. Bir açuuñdu
ber. Narbotonun barganı ulukka emi ele ugula kalganı arsar. Ertege
aldına barıp kör, sözün tıñşaylı. Ager öz tuuganıña özüñ aygak
çıksañ el buzulat, berki atabız Kudayandın, arkı atabız
Kıljırdın arbagı urat! Kudayan uulu ansız dele azganaktay
jurtpuz. Şek alsa, aylasın çoguu izdeyli.
Karap turgandar “sözdün ırası, atadan kalgan okuu emespi!”
dep çuruldaştı. Atadan kalgan salttı ukkanda Kambar boluştun
tili kıskardı. «Jüyö aytkanga jaraybı» dep janında jakınsıp
turgandardı tiktedi. ”Boluş agaña ubalıñ tiybegey ele” dep
tildengenderdin tili buulgansıp, ündörü ugulbayt, tebeteylerin
basa kiyip, baştarın jerge salgansıyt. Kambar boluş “karıyanın
kadırına jamınıp, kutulduñ ee!” degendey Narbotonu karadı.
- Eldikke kelgile! - dep sözün jıyıntıktadı Kalıbek karıya.
- Jakında kalaaga tüşöm, pristav menen körüşöm, aytkanın
ugayın, kalganın oşondo süylöşöm. Al arada kalmak tuuraluu söz
kılçu kişi bolbosun! - dedi Kambar boluş. İçinde «Narbotonu
kantip?» degen oy koyö berbey turdu.
Burula basıp ketkiçe, Kalıbek karıya sözün uladı:
- Top taray elekte öz oozuñdan uksak bolo. Bizdin çakırıgıbız
çakırımga ugulbayt. Oez dosuña, biristab dosuña joluksañ aytsañ
bolo, jer kesken sayın iynelik-kögöndön beter kök muzdun
etegine sürülüp bardık. Betegelüü-Çoñtaşka kıştak konot dep
ugabız. Antse, aska-zoogo alkımdan asılıp kalabız go?!
-Sözdün anıgı emespi! - turgandar dagı “çur” dedi.
Ayaldap kalgan Kambar boluş “bular meni etektep, kayra özümdü
jaalaganı jürüşöt” dep jan-jagın karandı. Birok, orolup
turgan topko joop berbeske çarası jok ele.
- Betegelüü-Çoñtaştı berbeske aylabız jok. Birok, orustu
Betegelüü-Çoñtaştın oozunan toktotuunun bir amalı bar! - dedi
Kambar boluş.
- Betegelüü-Çoñtaştı karmatıp, kantip çıdap turalı! - degen
ündör uguldu.
- Çurkuraganıñar menen maynap çıkpayt, emne, soyul kötörünüp
çurkagıñar barbı? Orus esebiñerdi taap koe! - dedi Kambar boluş.
- Bul sapar uluk asker menen kelatat! Jer kesip
jatkanda Almatıdan kelgen jüz saldat karap turat!
«Jüz saldattı» ukkanda çurkuragandar közdörün alaytıp, demi
suuy tüştü. Narbotonun unçukpay kalganın köñülgö tüyüp koydu
boluş.
- Birok, orustu Betegelüü-Çoñtaştın oozunan toktotuunun bir
amalı bar!
El “emne amal” dep jardanıp, Kambardın oozun karadı.
- Kudayandın baldarı bir jerge turbay, köçüp jürsö, een
jatkan jer dep, orus kele beret tura. Jerdi een kaltırbastın
aylasın körölü. Baykasam, orus iri aldı korgonu jok jatkan,
jaydak jerdi eeleyt eken. Korgon saluu kerek! - dep bakıldadı
Kambar boluş. El adegende tüşünböy, “kaysı toonun ıptasın
korgondoyt, Bordunun için tosom dep Boomdu aylantıp çıgabı?”
dep, ukkan kulaktarına işenbey tañ kaldı.
- Betegelüü-Çoñtaştın berki çetine meçit turguzsak, jer
korgondolup kalat. El jayloogo ketkende meçitti moldo kaytarıp
oturat. Moldonun meçitti kaytarganı - jer kaytarganı. Kudayan
elinin korgonu turat, meçiti turat dep orus oşondo toktoyt.
Iramatılık Şabdan-baatır Kemindin içine orus turbasın dep
meçit saldırgan, - dedi Kambar boluş.
Kalayıktın muyuçu türü jok. «Korgon saluu, meçit turguzuu»
degeniñ Kaşgar sıyaktuu kalaa saluu degendey uguldu. «Başkası
kalıp, korgonu kalıptırbı» deşip, köpçülüktün içinde
«kayaktagını aytasıñ» degençelik ırsayıp külgöndörü boldu,
«kayaktaganı aytasıñ» dep köñülü buzulgandarı boldu. Ilay
juurusa ele alpeyim zaman ornoorun ıpımga elestete albay
turuştu.
- Korgondu kantip salabız? - degen ündör çıktı.
- Meçit turguzgan Şabdandın eline akıl salabız! - dedi
Kambar boluş.
- Meçittin eşigin kaytargan sartı bolot! Bittin içegisin
artkan sarttın etegine namaz okugandan körö! - dep açuulangan
biröösü tetiri basıp ketti.
Kambar boluş eldi jooşuttu.
- Şabdandın aldırgan moldosu sarı nogoydon. Sarı nogoydun
ilimi sart moldogo karaganda öydöröök dep ugam. Sarı nogoydun
arasına barıp, moldolukka okugan Abayıldanın baldarı menen
süylöşöbüz.
- Kaysı Abayılda?
- Kadimki Abayılda!
- Çerikçi Abayıldabı?
- Dagı kaysı Abayılda bar ele!? Baldarı japırt moldolukka
kirgen. Jarkınbay, Osmonaalı, Moldo Kılıç, Kudaybergen...
ogole köp!
- Eey! Baatırlık Törögeldinin özü menen ketken belem!
- Antip aytpa, Kanaat degeni bar!
- Bir künü biz dagı japırt moldo bolobuz beym! - dedi
Narboto bir maalda. Moldoluktan korkkon türü bar.
“Basa-a, tarançı menen kaşgarlıktın moldosu nege köp dese,
tam salgandan turbaybı” deşip, jıyılgandardın bir bölügü
duuldap kalıştı.
...Orustu sögüp köpkö turuştu, akırında meçit salıştın,
moldo aldırıştın aylasın tabuunu boluştun özünö tabıştaştı
da, taray baştaştı. «Bas!» dep balasın bölüp alıp, jigitterin
eerçitip Kambar boluş üyünö kirip ketti. «Korgonuñdu köröm»
dep Narboto ketti.
Uşul jıyında Kambar boluş sözdü jıra süylöçülör
köböygönün bir baykasa, alardın sözünön «orusuñdun tartibine
toyduk» degen maanaydı bekem baykadı. Ayrıkça Narboto...
Törögeldi, Balbaydı köp oozançu boluştu, orustu jıgıp
bereer başçı samaşkanday, baş boloor kişi tabılsa artınan
eerçip, jer çenegiçter menen eregişkenden kayra tartpaçuday
taasir aldı.
«Erdigi artık Ormotoy, erenderdin soñkusu» degen lakap bar
el oozunda, emnesi menen er atıkkanın dele bilgen jan jok,
boljoldo, kalmaktı japırgandan kiyin jaşap ötkön go, emi, oşol
lakaptı buzup aytçular çıkkan uşul elden, «Koysoñçu!
Erenderdin soñkusu Törögeldi menen Er Balbay emespi» dep, burup
süylöçülör çıkkan...
Ordunda kalgandar Kambar boluştun kaygısın unutup, meçit
turguzuştun kaygısın koşo unutup, oyrot-kalmak tuuraluu sözgö
ooştu. Ulama-jomokçulardan «aygırdın jalınday aydar çaçtuu
bolot, «ayjuñjuñ-ayjuñjuñ!» dep, aykırıp süylögön tili bolot»
dep, ugup ele elestetişpese, bu tegerektin kırgızdarı tirüü
kalmaktı körböy kalışkandarına kança? «Aketay-ey, Tekestin
tuşunda dagı ele kalmak bar beken?» dep suraşsa, ayrımdarına
mınabul barımtaçılar kalmak tuuraluu jomoktordon çıga kalgan
kaçankı kaarmandar sımal köründü. “Kalmak kanday eken?” dep
suraştı. İlgeri-ilgeri kırgızdar İlege çeyin jürüp, küzdö
attanıp, kıştay jatıp, köktömdö kazagına karabay, kalmagına
karabay kaysap, kançalık jılkı tiyip, jüzdögön-jüzdögön,
miñdegen-miñdegen jılkılardı aldıga salıp aydagan zaman köz
aldılarına tartıldı.
IV
Atasının kamçısı jon talaştıra tiye jazdap, katuu kaguu
jegen Mukay ızasın arañ jaşırgandan üy artındagı kök jongo
çıga kaçtı. “Esi jok, eenbaş! Ekinçi kara attı minbe!” dep
süylöndü atası. Atasının sözünö karaganda Mukay küzündö kalaaga
tüşüp, tuzem mektebinen okuusun ulantmay boldu, etek-jeñi
dalbaktagan uzun kara çapanduu, çaçı üksöyüp, tumşuguna köz aynek
kondurgan bayagı mugaliminin mañdayına barmay boldu. Özünün
közü tuyuk, köçmöndördün közü tuyuk dep Kambar boluş balasının
“tilmeç” çıgışın tilek kılıp jürsö, barımtaga barganın
kantesiñ!? “Een baştanıp, barımtaga bargandardı eerçip” dep,
kaarı kaynaganı oşondon.
Kaptalınan sunalıp jata ketken Mukay tömöndü karadı,
karagay-çerlüü keñ kapçıgaydın tamanın eelep, toonun koynunda
jatkan ayılına bir sıyra köz çaptırıp aldı. Jılgınduu özöndü
boyloy tigilgen boz üylördün katarı sozulat. Jumurtkaday appak
tuurduk tartılgan altı kanattuusu bar, on eki kanattuusu bar,
aralata kongon kara alaçıgı da bar, kerege-sakanagı jok tigilgen,
jabuusu kalbırday teşilgen kedeydin sayma alaçıgı dagı bar.
Başka kırgız uruularınan okçun jatkan bul ayıldı jalpısınan
“kıyırluu kudayan, kudayandın baldarı” dep koyöt.
Anda-sanda üylördün ulagasında tüpöktüü nayzalar soroyöt,
alduu menen malduuga nayzası menen teñelip-teñeşkensip, sayma
alaçıktuusunun da iregesine nayza tiregeni bar. Aytuuda, çetinen
sınıp, suyulup baratkan uşul nayzalar neçen sayıştarga jarap, ne
bir erlerdin kolunan ötkön imiş. “Kudayandın zamanınan kalgan,
koloktoy bolup kiçireygen kayran nayzalar!” dep karılar
tabınganday karaşıp, tamşanışsa, jurt ırımga kol tiygizip,
karmalap kalat. Koloñdogon boz baldardın birde-jarımı kolgo
alıp, oynogonun körüşsö “kopol bolup ketti azırkının baldarı”
dep jaktırbay, tetiri basıp ketişet karılar.
Mukay jaraluu kelgen barımtaçının beregide keregesi
jalpayıp, töbösü şoñşoygon, tegeregin kişi-kara üymölöktögön
üyün karap, iregesinde nayzanın joktugun baykadı. Emi bilip
oturat, nayzanı unutup, nayzasız üy tikken kudayandardan eken.
Jaraluu jigittin enesi “balabızga aysa tiyiptir” dep
armandasa, erkek tuugandarı “arkasınan jeptir” dep, adegende
ayabay ardanışkan. “Arkasınan jeptir” dep tuugandıktan keçmek
beleñer, amanın tilegile!” deşti başka tuugandarı. Emçidomçular üydü aylançıktap, kımguut. Jumurtkaday jumuru boz
üydün içi gana körünböyt, içi gana ugulbayt, kalganının baarı
ugulat, körünöt.
Jigittin joldo katar ontogonun estep, aga udaa ölüü kelgen
jigitti estep, ayıldı üstünön bir tiktep, çarjayıt oy menen
alpuruşup oturgan Mukay çoñ enesi Karagızdın jaraluu jigit
jatkan üygö ömgöktöp basıp kelgenin kördü. Bübü menen bakşıdan
ılaajı bolgon jokpu, emçi menen domçunun ebi kelbey jatabı, je
jön ele “balabız baçım cakaysın, dem salıp beriñiz, apa”
deştibi, aytor, koltugunan süyöp, eerçitip kelişti. Eşiktin
kaşında sagalap turgandar Karagız-apanı körgöndö, iyilip
uçuraşıp, eşikti eñile açışıp, içkeri kirgizişti.
Mukay bilgenden jurt içi Karagız-apanın «alas» sözün bübübakşının oynogonunan küçtüü dep sanayt. El bilgenden Umayenenin emi Karagız apanın tilinde. Tintüür menen çukubayt, tınza
menen sıypabayt, sözü menen arbap, sözü menen adamdı tıñıtıp,
denesine kubat kirgizet. Biröö-jarım sırkoolop, tabı aynısa dele
kiçinesinen çoñuna çeyin “Karagız apaga baralı, apabızga dem
saldıralı” demeyleri oşondon. «Balaga kirene kiriptir,
balançanı albarstı basıptır, tükünçö kırsıktap kalıptır»
deşip, Karagız apanın aldına kelişet, “apa, apaptap
koyuñuz, jürögünö suu tolturuñuz” dep turuşat. «Jaş çagında ok
attagan» dep aytışat, «joodon ok jegen erinin janın ok attap
alıp kalgan» dep aytışat.
Bütün jurt “enebizdin koldooçusu bar, oluyalıgı bar, közü
açık” dep bilet, “enebizdin jölööçüsü - Umay-enenin özü” dep
bilet. Andıktan, “bataköy enebizdin batasın alıp önölü” dep
turuşat, “enebizdin sözü kurandın sözündöy” deşip, aytkanına
sıyınıp, eki kılışpayt. Eşen menen kalpa kurandın sözünö
işengençelik işenet.
«Kudayandın baldarı» degende janalaketke tüşüp kalmayı bar
Karagız apa da mındayda janın sadaga çaap, uyasın tegerengen
çabalakey sınduu çebelektep jiberet. Nepada, «Kudayandan birdejarım öttü, töröttö çarçap kaldı, jaş öldü» degendi uksa, anda
büttü, «Kudayan balası kemibese!» dep tilengen baybiçenin
kabırgası kayışıp, «alda katıgün!» dep keyip, mögdöp kalat.
Ayrıkça, erkek tukumdun ötkönünö zamanası kuurulup ketet.
Jeti müçöl jaşına topuk kılıp, «Bordunun içi elge tolgon
kezeñdi kördüm, kudaydın kulagı süyünsün, kelin bolup kelgeni,
Boşkoydun bosogosun attaganı, Kudayandın tukumu köböyüp,
jılgınduu örööngö jılda kongon kudayandın konuşu jıldanjılga uzarıp barganın kördüm, armanım jok» deyt. Murdagılar
«Bordunun içi tolgonun körsök!» dep armandaşıp, öksüp
jiberişçü eken. Boluş-ıstarçındardın «orus kongonu jer
tarıdı» degen naalışı menen Karagız apanın işi jok, «eldin,
erkek baldardın köböygönü esep» deyt. «Kurbaka baştanıp,
murdunun bogu çuurup tursa dele, erkek balaga jalınıp, bizdi çana
beresiz» dep, kerbezdengen kız-kırkın tamaşa-çından çıçalap
kalat. «Ay, kıtay algırlar! Bordunun eesi - erkek!» deyt Karagız
apa. Anda ele kız-kelin şıñkıldap, jüdömüş körüngön boz
baldarga tiyişip, «çalbarıñdı süyröböy, tartsañ bolo,
bokmurun!» dep katkırıp kalışaar ele.
Kudayandın bir balası oor degende çoñ enesinin çebelektey
basıp, boz üygö kirgenin karap oturup, Mukay jan aylasın izdegen
jaraluu jigittin öz janın Karagız apanın koluna tapşırganın
bilip turdu. Jalooruy karap alganın elestetti. «Şeksibeyt
çıgar» dedi oyunda. Anan Bordunun içindegi kaçankı arçakaragaylar menen jaştaştay bolup kartaygan, kapkaçandan karı
bolup jaralıp, karı boydon bir kalıpta katıp kalgansıgan çoñ
enesinin sözünön çıkkan, şeksigen kişi körö elektigin oylop,
özü bir iret şeksigenin estedi. Orustun kolunda okup jürçüdö çoñ
enesinin sözünön şeksigeni esine tüştü. Okuuga tüşkönü atpay
jurtka añız bolgon okuya ele...
Murdagı jılı Mukay baştalgıç orus-tuzem mektebi dep
atalgan okuu jayına tüşkön. Keçee ele kök jondo oynop, başı
oogon jagına basa bergen, baskanı een, uktaganı een, erkindigin
çektöö emne ekenin bilbegen ulan atasın eerçiy barıp, aleki
zamatta kapaska tüşkön kuş keyiptenip, katar-katar tizilgen orus
üylördün arasında kala bergen.
Katar-katar üy demekçi, kırgız anı ar kanday aytat. Biri
«kıştak» deyt, biri «kalaa» deyt. İşi kılsa pristav toktogon
jer, bazarı bar, koñgurooluu çirköösü bar, kalaktuu tegirmeni bar.
Tokmokton jıyırma-jıyırma beş çakırım alıs. Orus menen
sarttın körgön künün “uçpas took, köçpös tam” dep jeerigen
köçmöndün osuyatın kanına siñirgen janı tuñguç iret jer üygö
tünögönün unutpayt. “Kamoo turbaybı!” dep arañ köngön.
Ay aylantpay, “Kambarup Mukay, iz kudayanovskih kirgiz!” dep
aytkanga jarap, orustun turmuşuna közü açıla baştadı. Eñ
kızıgı, kalaada iş kılgan kırgızdardın kıylalıgı. Çalgı
şilep, çöp çapkandı, ayrı karmap, çömölö üygöndü üyröngön, balta
kötörüp, döñgöç jargan, çelkeygen çelekterge kanaktan suu taşıp,
zoot attardı sugargan, kulaktap suu jıgıp, kulday iştegen
kırgızdı uşul jerden kördü. El oozunda alardı “otu menen kirip,
külü menen çıkkandar” dep ataşat. Suraştıra kelse, köp elden
bar. «Tınaydan bolobuz, atakeden bolobuz, sarıbagıştan bolobuz,
soltodon kelgenbiz» deşet. Kudayandan kelgen alıs tuugandarı
jüröt. Orusça
tüşüngönü tıñıganda añdasa, alar “talaanı
taştagan, tuuganın taştagan kırgızdar” (“kirgizı, porvavşie so
stepyu”) dep atıgat eken.
Baamdasa, taamay aytılganday. “Balançanın aşına, tükünçönün
toyuna barbay kaldık” degendi ugup, bir tañdansa, “bıyılkı
kımızdın daamın tata elekpiz” deşip, tamşangandan şilekeyin
jutup, ulutungan kırgızdı ugup, eki tañdandı. “Jamandıkjakşılıkka katışpay, uruusunan, uruk-tuuganınan bezgenderi
emne jakşılık?” dep jaş başı tüşünö berbeyt.
Mukaydın dagı bir baykaganı, mujuk arasında ayaldarga
karaganda erkektananın azdıgı. Çirköönün çöbün çaap, körüngön
orustun eşiginde malay jürgön kırgız menen maekteşip oturup,
bir künü uşunu suradı.
- Erkekter emnege az?
- Erkekterinin köbü soguşta. Orustar soguşup atkanın
bilbeysiñbi? German menen soguşup atat.
- İi..
- Soguşkanın keñeşpeyt. Kelginderi köböydü, maga okşogon
malayları köböydü. Atañ aytkan jok bele, bulardın soguşkanı
elge müşkül boldu.
Mukay çoñdordun orus soguşkandan beri el azıp ketti, alıksalıgı ötüp ketti dep uruşkandarın estedi. Uruulaştarının
jılkı çapsak dep kep kılışkanı jokçuluktun ayınan emespi?
- Ilayım germandan jeñilip kalgay... - dedi malay.
- German deysiñbi, orus ketse german kutultabı?
- Birinçi orus jogolso, kiyinkisin körö jataar elek.
- Emne kılsa orus jogolot eken?
- Bilbeym, işi kılsa men oñbogon orus germandan jeñilip
kalsa dep bassam-tursam jaratkanga jalınam.
- Dini kaysı eken germandın?
- Çokungan orus menen soguşkanına karaganda musulman
okşoyt go.
“Özü orustun
arasında jüröt, kayra orustu kargayt” dep
Mukay tañ. Eköö koburaşıp oturgan ookumda çirköö kagıldı. Ar
kaysı köçödön orustar agılıp, çirköönü közdöy baratışat.
- Okuymun, orusça süylöymün dep jürüp çokunup kalba! - dedi
malay kırgız tamaşalap.
Elinen bölünüp jüröt dagı, akıl aytkanın kantesiñ!
Çirköögö baratkandardı karap, başın jañsap koydu. Eköö eerçişe
jakınıraak kelip, çirköönü karap turuştu. “Çokunat” degendi
ukkan Mukay çokunup jatkandardı jakından tigile karayt.
Sıyıngandardı baştap, tör jagında turgan sakalçan kişini “otets
Mihail” dep ataşaarın, kırgızdar “uzun çapan Mukayıl” dep
koyuşaarın bilçü, birok tilin tereñ tüşünö albayt.
- Maanisi emne? - dep malay kırgızdan suradı.
Üstündö bütün kiyimi jok, adistigi jalçı bolgonu menen
orusçanı tıñ bilgen malay ele. “Sıyınganı kirgender Orusiyanın
soguştan jeñip çıgışın suraşat, padışanın salamattıgın
samaşat” dep tüşündürdü. Jabıla turup, padışasının
salamattıgın tilegen saltı Mukayga baarınan kızık sezildi.
Padışası baarın körüp turgansıp, baarının beypildigi
padışasının kolunda turgansıp, özdörü bul jerde, padışası bir
jerde, birok, orus orus bolup jaralganı jandarı jalgaşıp
kalgansıp. “Çokundunun padışası mujuktun tilegin beret tura,
jakşılar dep atıgıp, boluş-ıstarçını bolup jürgön, boluşıstarçını bar bizdin eldin tilegin kim beret?” dep tañdanat.
Nesi bolso da, añızdagı Az-Janıbekten ötkön, jer betindegi eñ
kudurettüü, eñ bay padışa belem!?
Malay uzun çapan Mukayıldı söömöyü menen körsötüp:
- Moldosu uşul! Kırgızga jaman sanayt, - dep şıbıradı.
Malaydın aytkandarına kulagın töşögön Mukay “kimisinin
tilegi küçtüü, kuday kimisinin tilegin kabıl kılat, kimisin
ugat?” degen oydo kaldı. Köp çogulgan orustun jabıla jalınganın
jalgız jandırçuday, köktü tiktep, Kökö Teñirge tayıngan
malakayçan malaydın zarlagının ugabı je koñguroonun
koştoosunda dooştorun biyik salıp ırdagan, çoguusu menen
çirköögö tıgılgan çokundulardın tilegin ugabı? “Uşul oy
mınabul malakayçan malaydın başına keldi beken?” degiçe,
anısı:
- Teñirim tepsesin silerdi! - dep, karganıp-şilenip basıp
ketti.
“Teñir öñgönü tepsese da, padışanı kantip tepseyt boldu
eken?” - dep Mukay kaldı.
Padışanı körgöndö, padışa emey emine, anın sürötün
körçüdö malaydın aytkanı aylasız eske kelçü boldu. Okuusunda
padışa tuuraluu bargan sayın basa-basa aytılçu bolup, mugalim
kırgız baldarga “jakşı okusañar, okuu jagınan tatar baldarga
teñelseñer, sürötün jakında körsötöm” dep kuduñdayt. Adegende,
orustun padışasın jer betindegi eñ kudurettüü, meerbandıgı
janda jok, eñ ırayımduu ökümdar dep tüşündürdü. “Orus
imperiyasının jagrapiyası jana tarıhı tuuraluu tötö tüşünük”
degendey sabak bar. Oşol sabaktan ugup otursa, orus mamleketi eñ
bir ebegeysiz, jerdin betin berbey, muhitten muhitke çeyin kurgak
jerdi eelep jatkan mamleket eken. Sanap otursa, kırgız- kazaktı
koy, neçendegen tili buruu, öñü buruu kalktar iyiliştüü imiş.
Tatar baştap, sarı nogoy, kara nogoy kaçan ele bagınıptır.
«Moyun suna elekten kıtay ele kalganbı?» dep oyloş mümkün.
“Uşunday uluu mamlekettin çamgaragın orustun padışaları
kötörgön” dep mugalim kudaydın kuttuu künü kulakka kuyat. Pristav,
pop, boluş-ıstarçındar, mujuktar, köçmöndör, tuzem mektebinde
okugandar - baarı padışanın bukarası dep aytılat.
Bir künü süröttü alıp keldi. Bu orusuñ emne gana ukmuştu
alıp kelgen jok kırgız jerine, «kırtıştı kere karış tilgen
«soko» degeni bolot eken, kermedey tartılgan zımının bir
başınan koygulasa, ekinçi başına kat bolup tüşöt eken, anı «zım
karagay» deyt eken, anısı Pişpek, Tokmok, Almatı sınduu çoñ
kalaalarda bolot eken, özübüz körö elekpiz, julkunup jılgan ot
arabası bolot eken» deşip, orustun kolunan emne körsö, oozunan
emne uksa baştagı kırgızdar baştarı aylangança, esteri oogonço
bir tañdançu. Emi, «süröt uşunday bolot» dep üç uktasa tüşünö
kirbeptir Mukaydın. «Boyök» deyin deseñ boyök emes, kara kalemdin
köösü aralaşkanbı deseñ al emes, kalıñıraak kelgen kagazga
kişinin kiçireytilgen kölökösün tüşürüp turup, salıp
koygondoy. Ünü gana jok, kıymılı gana jok, közün irmebey köpkö
tikteyt. Anan da uzunu bir kezçelik, tuurası jarım kezçelik
jıgaç kalıpka çaktap, mıkka ilgidey kılıp koygonun kantesiñ,
kapıray. Anın tañırkap karaganın baykagan mugalim “Gosudar!”
dedi. Çirköödögü okuyadan kiyin, «padışa» dese, kudaydın jer
betindegi paygambarınday oydo kalgan Mukay jakın kelip
kadaldı.
- Bul padışabız, baarıbızdın padışabız. Nikolay Vtoroy!
- dedi mugalim kırgızça çala-moñol.
- Niikeley?!
- Ooba, Nikolay Ekinçi. Düynödögü eñ küçtüü padışa!
Romanov!
- Urumanub?! - deyt Mukay. Atı ugumga nogoy-tatarça
kelgensiyt.
- Ooba, Romanovdor! A mınabu süröttö padışa bütün üybülöösü menen. Mınabul turgan - kanışa, közdörün jooduratıp
turgan mınabular - kızdarı, mobereki bolso - uulu! Boloçoktogu
padışa!
Padışa dele kadimki körüp jürgön orustarday eken,
oşolordoy ele sakal-muruttuu, üstündögü kiyimi Jeti-Suuluk
kelgin orustardın asker çalış kiyimine okşop ketebi? “Han” dese
taajı kiyet, altın-kümüş jalatılgan jip menen saymalangan
çepken jamınat, ökçösünö asıl taş çögörülgön ötügü bolot degen
jomoktordu elestetip jürüptür. Özgöçö çoñ enesi Karagızdın
tügönbögön jomok-ulamıştarı...
Çoñ enesi aytçu ulamıştarda kırgız balası kaçan bolso
kalmak menen kazaktın başın kandap, jılkısın tartıp alat, kaçan
bolso Kaşgar menen Taşkendik kerbençini jorgoloto kuup jüröt,
dilde tolo kurjunun kuçaktagan soodageri “koyuñ ele koyuñ!” dep,
seldesin çubaltıp kaçıp jüröt. Çoñ enesi aytıp otursa, kudayanbı
je başkasıbı bilinbeyt, aytor, külüktön külük tandap mingen,
mıltıktın mıktısın “akkelte” dep koyöt, aydalıga oşol akkelte
mıltık asıngan, nayzanın eñ bir ıktuusun koltukka tolgop
kıstargan namıstuu kırgız balası bolgon deyt. Aytıp otursa, al
uçurda kızdarı da artıkça kaada kütüp, ükünün tügün çangan zaman
bolup, tutaş karkıra kanat sayınçu imiş. Manastan bir kançalık
murunbu je kiyinbi belgisiz, aytor, biri - biy, biri
- bay, tügölü menen şay jaşagan şañduu zaman bolgon deyt.
Ayrımdar, murun-kiyini jok ele, tak Manas-Semeteydin uçuru dep
joruyt.
Çoñ enesinen ukkan ulamıştardın uçugu orus aytkan uzun
tarıhtın kaysı jerinen jılt etip körünöt dep, “han” tuuraluu
ukkanı mugalim sanagan zamandın kaysı jerinen bilinet dep
sürüştürüp, uçugun taba albay tajap jürçü ele, akırı, özünö özü
uşul suroonu berdi: «han» tuuraluu, «kaşka» tuuraluu jomoguñ
kaydan çıgat?
Mugalimdin aytuusunda kırgız balası kıyın padışanın
eline da «kıñk» etpey baş iyüüsü kerek eken. Ulugubu, törösübü je
sakalçan mujugubu, işi kılsa orus körsö, köçmöndör börkün çeçip,
bökçöyüp tura kaluusu oşondon eken. İşi kılsa, jöölögönü tügül,
töbö talaştıra urup ötkön künü da “kıñk” debey kaluu kerek.
Mukay kıştaktan andaydı da kördü. Ün katkandı koy, tınç
ölüp bergendi kördü. Üstü jüdöñkü, orto jaştan ötüp kalgan
japaldaş kırgız kıştaktı aralap, körüngöndün jumuşun jasaar
ele. Özü çalgı çapkan, otun jargan sıyaktuu iş izdep toodon tüşöt,
anan da kaçan körsöñ asıngan aspabı - kıl kıyak. İş çıksa jasayt,
çıkpasa arık boyloy tigilgen terekterdin kölökösünö köçük basıp,
kıyagın tartıp ermekteyt. Mukaydın kupuluna ayrıkça tolgonu “Ükü jünü sarala” degen küüsü. Kıyaktın tayagın tartsa, kıldarınan
“ükü jünü sarala, ükü jünü sarala” degen ır jañırgan sıyaktuu,
kıyaktın boorunan sañoor jünü sarala ükü balası «burak» etip, uçup
çıkkan sıyaktuu. Degele ukkuluktuu!
Anan dastan-ölöñ aytuuga maş ele. “Semeteyden” baştap,
ayagın seketbaylar menen bütürcö, baş çaykap, tamşanbagan kişi
jok. Oşonço köp jomoktun içinen ayrıkça “Kedeykandı”
keliştiret. Tört tülük malı tör berbegen Azimkan attuu han menen
«bir kün bolso da biylik bilsem» dep degdegen Kedeykan attuu
beçara eköönün tak talaş kumarı aytılgan okuya. Aytıp
otursa, boluş-ıstarçındıktı talaşkan, “balançanın bartiyası,
tükünçönün bartiyası” dep jaattaşkan, oeznoygo çeyin
arızdanışıp, kastaşkan mobereki ele kırgızdar bir turup eske
kelet. «Ezelki okuya» deşet, ezelki emey ele kırgızıñdın azırkı
turmuşu öñdönüp ketet. Degeni, özünün jamaktaganıbı je
biröödön ukkanıbı, işi kılsa uşul kündörgö keliştirip,
ılayıktaştırıp mesel aytat. Arasında mınabu saptardı aytat:
Bartiya balaa boldu başıbızga,
Intımakka eger biz kele albasak,
Kızmat kıl bul jalganda milletiñe,
Açık jüzdüü bolosuñ akırette!
Eç tartip jok elibizde,
Bartiyalık basıp ketti,
Jıldan jılga aşıp ketti...
Ukkan kırgızdar tañ. Munusu el oozundagı eç bir meselge
okşoboyt. «Kadimki oluya Kalıgulduku» deseñ al emes, «Arstanbek
beym» deseñ aga okşoboyt, kırgızda jok sözdör aralaş. «Bartiya»
degen sözdü köp ukçu boluşkan, boluş-ıstarçın şaylaganda
«Şabdandın bartiyası», «Kanaattın bartiyası», anan «Kambardın
bartiyası» dep jaattaşıp kalışat emespi.
(Jazmıştı karasañ, uşul kündördön bar bolgonu beş-altı
jılçalık ubakıt ötüp-ötpöy boluştuktun orduna «partiyalap»
jaşagan kün başka tüşöörü, anan da jalañ «partiyamın» deş azdık
kılıp, «çınıgı partiyaçımın» degen uraan çıgaarı, kiyin özü da
oşolordun katarında jüröörü oygo kelbeptir oşondo).
Türdüüçö tükşümüldöp, “millet” degendi tük tüşünö alışpay
kırgızdardın başı mañ. Özü «tatardan okugan jañı moldolor
çıktı, oşolor kitep jazgandı baştadı» dep koyör ele,
«Abayıldanın tukumunan çıkkan Osmon moldonun jazganı, okup
berişti» dep koyor ele. “Akır zama-an, Abayıldanın urpaktarı
moldo bolup kettibi?” degendi da ukkan.
Moldolordun jazganın jatka aytkanga adis Kara-dastançının
dagı bir sözü bul:
Orustu tosup Taşkenden,
Şeyit kettiñ Alımkul!
Ordonun eesi öldü dep,
Oruska çaptı süyünçü,
Kırgızdın hanı öldü dep,
Kıtayga çaptı süyünçü,
Alımkulu öttü dep,
Duşmanıñ senin süyündü...
Ukkandar kaysı okuyanın bayanı bul dep, ajırata alışpayt.
“Han” degenden Ormon menen Jantaydı ukkanbız, orus menen
uruşkandan Taylaktın balasın ukkanbız. Bul kaysı jomok?”
deşip taba alışpayt. «Anjiyandık ırçıdan ukkanım» deyt özü.
Kalaanın orustarı anı Kara-jomokçu dep koyuşat, “bayagı
Kara-jomokçu özünün kara-kırgız tilinde kayra jomok baştadı“
(“skazitel Kara opyat çto-to rasskazıvaet na svoem karakirgizskom yazıke”) dep koyuşar ele. Kırgızdar tegerektep
kalışçu. Ukkandın jarpın jazıp, özünün
da çerin jazıp
bolgondo, çobur atın temingen teyde «ertege çeyin kayır» dep,
jumuş çıkpaganına kayıl dep joluna tüşöör ele.
Emne jazıgı bar belgisiz je “arı jok kırgız, oruska til
tiygizdiñ” degenibi, bir künü oşol kırgızdı kolunun çoñdugunan
Çoñkol atıkkan orus ölöörçö tayaktap, alıştın jeegine taştap
saldı, kıl kıyagın talkalap, atın jıgıp aldı. Araçalagan kişi
jok, demeyde ır-küüsün ugup, tegereginde tapıragan kırgızdın
biri jok. Borbuyu kata elek Mukay kaydan daasın!? Oşondo araçıga
jarabay koygonuna ardandı, beçara kırgızdarga koşulup, orustun
koroosuna korgolop, araçı tüşüügö daabay koygonuna ardandı.
“Ataganat, abam Narboto bolgondo tim turat bele!” dep ızaalandı.
Çoñkoldu german menen uruşta aynıp kelgen dep aytışçu.
Emi germandı urgan oşol Çoñkol jomokçunu baş kılıp,
jomoktogulardı koşup urgansıdı. “Kedeykandı” aytçu ele,
kimisine kolu tiydi Çoñkoldun, öz ara ırkka kele albagan ırısı
joktordun kimisin urdu? Kedeykandı urdubu, Azimkandı urdubu?
Çoñkoldun semeteyçi Karanı urganı Semeteydin arbagına aybat
bergendey tuyuldu. Jalañ Karaga işenip, Semetey aldan tayıp
baratkanday tuyuldu. Kayran gana Semetey!? Aga bir ızalandı.
Eç kim basıp baralbay, ölüü-tirüüsü belgisiz Kara-dastançı
dalayga jatkan. Ertesi abalı oor, ayılına alıp ketişti dep ukkan.
Jomokçunun ırı tügönüp, ölörçö tayak jegenin öz közü menen
körgöndön kiyin Mukay bul kalaadan tüñüldü. “Kalaanın turmuşu
kurusun!” dedi. Korgool menen kün sanap, een jürgön kündördü
samadı. Esebinen jañılıp, kança jürgönün da unuttu. Kunan çaap
oynogon kezegin, çoñ enesin, öz enesin, alışıp oynogon
tuugandarın, jarışıp oynogon kurbuların sagıngan.
Kalaadagı kündörün aytıp otursa, ayıl türülüp kelip ugat,
çoñ jomokçunun sözün tıñşagansıp uguşat. Mukay tirüü
padışanı körgönsüp, bir cıyra tañırkagan. “Kadimki ele orus
beken?” - dep Narboto suragan. “Taktısı menen taajısı kanday
eken?” - dep Kalıbek karıya suragan. Padışanı köp suraştı. Bir
jakka basıp baratsa, çoñdor erinbey toktotup alıp suraşat.
Jöösü jöö baratıp surayt, atçanı at üstünön surayt. Eç
tajaşpayt. “Katını kanday neme eken?” - dep suraşat. Kança jolu
padışanı suraşsa, “katını kanday eken?” degen suroonu sözsüz
berbey koyuşpayt. “Kanışa” dep da koyuşpayt. Mukay süröttögü
körgönün padışanın sarayına barıp kelgendey süylöyt. Kanışa
ekenin unutup, ukkan jerinen ulayt. “Katınıbı? Çaçı tüydök,
kiygeni uzun etek köynök, oozdoru oymoktoy, közdörü köpkök” deyt.
Közünün kögün körgöndöy süylöyt. Başta tañazar albay jürdü,
kiyin baykap, tüşünö albay jürdü. Jandırmagın köptö barıp
bildi. Çoñdor kımızga toyup alıp, bakıldaşa kep salıp oturganda
ugup, bildi.
Körsö, Sagımbay degen közü açık manasçı bar eken.
Uguşunda uşul ele tegerekten. Oşol kişi bir kurday baş söölöt
tüşürülgön altın sölköbaydı körüp, “bul padışa ölöt» dep aytıp,
eldi çooçutuptur. “Kantip bildiñ?” dese, “muzdoosunan tüşüp
kalıptır, muuzdalat eken. Uluktarga tezireek aytkıla!” deptir.
Boluş-ıstarçındar kayra ürküp, “kokuy, uguza körbö, böödö
ubalıbızga kalasıñ!” dep jalbarışıp, Sagınbaydın oozun arañ
tıyışkan deyt. Oşondon kiyin Sagınbaydın aytkanı el arasına
jayılıp ketip, bazarga bargan el bir şıltoo menen padışanın
başı tüşürülgön sölköbaydı körüügö kuştarlanıp, tölgö kılıp
kalışkan deyt. “Katını kanday neme eken?” deşkeni, “padışa ölsö
orduna katını oturaar, kanday neme eken?” deşkeni tura.
Jalgız Karagız apası başkaça jorup, tölgö kılgan.
“Padışanın sürötün körgönüñ jakşı jörölgö” dep, neberesi
süröt emey ele, padışa saraydan barıp, padışanı körüp kelgendey
jorugan. “Kandın közün körgön ölböyt degen söz bar, balam! Sen
padışanı kördüñ” dep ırımdagan Karagız apası Mukaydın
jorugun belgi tutup, neberesinin töbösünön ulam-ulam jıttagan.
...Kök jondo uzununan tüşüp, Bordunun içindegi boz üylörgö
köz çaptırgan, köktögü buluttardın köçkönün karagan Mukay
kalaadagı kündörün uşintip estedi. Çoñ enesinin jomokulamışınan şek sanaganın, bir iret şek sanaganı uşundayça
bolgon.

V
Too eteginde sozulup jatkan eñkeyişti tekşi eelegen egin
talaaları. Bıyıl orustar aştıktı kıyla jerge aydaşıptır, egin
talaasının bir öñürü kırgızdardın beyitine çeyin jetiptir.
Jigitterin eerçitken Kambar boluş egin talaasının çeti menen
bastırıp kelet. Boluş jigitteri menen uulun alıp, oygo tüşörün
ukkan uruulaştarı «birindep barsak jönübüzdü tappay jüdöp
kalabız, köçösünön jürö albay adaşıp,
bazarın tappay
kıynalabız, a körökçö boluştun karaanına jamınıp kalaanı körö
keleli, bazarına tüşölü» dep eerçip alışkan. Degdep «Sölköbay
köröbüz!» degenderi da bar.
Egin boyloy kelatışıp «uşunun baarı bir kezde bizdin
jerler boluçu» dep karap koyuşat, otorçu jürögünün üşün algan
belem, egindi tebeletip albaylı dep eleñdep koyuşat. Beyittin
tuşunan toktop bata kılıştı.
- Jetinçi atabız Kudayandın jasatınan beri atalarıbızdın
söögü uşul jerde jatat, - dedi Kambar boluş.
Andan murdagıları dele kömülsö kerek uşul tegerekke, birok
daana bilgenderi Kudayandan baştalat. Kim gana jok bul jerde,
Mamatkul menen Tınaydın, Koşoy menen Talkandın zamanında
kalmak menen karmaşta ölgönü jatat, jer talaşıp, kun doolaşıp
kazak menen eregişte ölgön erleri jatat. Söögü söök boydon
koyulganı boluptur, joo çalışta söögü etinen ajırap kelgeni
boluptur, jaş ölgönü boluptur, karıp ölgönü boluptur!
Birinin beyiti tomuktay jerde tompoet, biriniki - molo taş
menen kümböz! Baatır atıgıp ötkönü bar, baykuş atıgıp ölgönü
bar! Kayran ata-babalar! Ayrımdarının ölgöndögü koşogu
emdigiçe oozdon tüşpöy aytılıp jürböybü:
«Atakemdin,
Kırgıyday eken kıyalı,
Kıraandan eken tuyagı!» - delip.
Biri aytat, Narbotonun ataları ölgöndögü koşok dep, biri
aytat başkası dep. Kimisi bolgon künü da tiginde jatat topuragı
tompoyup. Mına uşunun baarın bir sıyra oylorunan sıdırıp,
ölgöndördü eskergen kırgızdar Kambar boluş baş bolup baştarın
jerge salgan teyde saamga tunjurap turuştu.
- Bıyıl mınçalık kelişiptir, kelesi jılı beyitterdi
tappay kalabız go!? - dedi jigiti.
Kimdir biröösünün közünö kee bir kümbözdör uray
baştaganday köründü. “Balançanın beyiti basılıp kalıptır,
tükünçönün beyitinin izi jok, kalıñ beyit jer menen jeksen
bolup ketpes beken” dep janındagılar jaalaşıp, bir sıyra orustu
sögüp alıştı. “Tilegiñ soolgur, ata-bababızdın arbagı urgur!”
dep, eerçip kelatkandar jerge tüküründü. Kambar tıygan jok. Kança
jıldan beri jurt buylası atıgıp, orustun kızmatında jüröt,
boluş boldu, ıstarçın jürdü, orustu jek körüü mınçalık
ırbaganın eles albaptır. Boluşu unçukpagandan kiyin jigitter
da tim koydu. Koñşulardın jerindegi kıştaktardın mürzölördü
tebelete oturmagı kudayan eline da akırı keleeri elesteldi
okşoyt.
“El orustu jinindey körüp, kolunan kelse jep iyçüdön beter
sögüp jatışsa, okumakka orustun koluna kayra nege baram” dep
Mukay añ-tañ. Atası “Narboto agañdı eerçiseñ, jılkı çapkandan,
kökbörü tartkandan başkanı üyrönböysüñ, andan körö orusça üyrön
degen, orustun okuusu küçtüü” degen.
Al ortodo Kambar boluş atınan tüşüp, şıbaktı aralay atası
Boşkoydun korgonuna basıp keldi.
- Kuran tüşürçü, - dep kayrıldı jandagan jigitine.
Boluştun atasına kuran okutkanı kamdanganın körüp, kırgızdar
tegiz attarınan tüşüp, çögölöy oturuştu. Jigiti “bısmılda
ırakman ırayım, kulkuldabat” dep baştadı. İlgeri seldeçen
soodager menen soodalaşıp jatıp, akısına «kozu bereyin» dese
bolboy, «bir kıraatın aşıkça üyröttüm» dep, kuyruktuu kunan koy
öndürgön soodagerden üyröngön kuranın okup jatkanda, boluş
közünün kırı menen korgondun tübün tiktep, telmirip oturdu.
Karılıgı jetken enesin oylodu. “Jeti müçölmün” dep kakşançu
boldu bıyıl enesi. Anısı - «ölöm» degeni. “Ölör künüm
jakındadı. Ölsöm ızaatı menen uzatıp koygula” degeni. “Mal
semirgen maalda ölsöm, kelgenderdin oozu maylanıp ketse” dep
tilengeni. Korgondun tübün tiktegen Kambar boluş enesinin közü
ötsö, atasının mürzösünö janaşa koygongo jer ılayıktadı oyunda.
Mañdayına kelgen kız-kırkındı çın-jalgandan takmazalap,
«men ölgöndö kantip koşosuñar? Antip koşsoñor, «balançanın
kız-kelini jaman koştu» dep elge kep bolosuñar, anda emese
mintip koşkula!» demeyi bar apasının jamagı kılt eske tüşöt.
Çayıttagan asmandı,
Çay kaynamda bürköltkön,
Jayçıdan eken enebiz, aa!
Tükürgönü em bolgon,
Buloogonu dem bolgon,
Bübüdön eken enebiz, aa!
Büdömüktü ak körgön,
Bügüntön tiktep erteñdi,
Boloor işti tak körgön,
Ayandan eken enebiz, aa!
Bayandan eken enebiz...
Jigit “kulkuldabat, kulkuldabat” dep üç kaytalap bolgondo,
baarı “oomiyin” dep ordularınan turuştu.
Tüş kıyşaygan çende bastırıp kıştakka kirişti.
Kırgızdardın saparı çirköödögü koñguroo kagılçu maalga tuş
kelgen eken, çirköönün jıgaç munarasınan koñguroo jañırdı.
Mındayga könbögön attarı ürkö jazdap, «orustun közünçö at ürksö,
çekilik bolboybu» dep ürpöygön kırgızdar tizginderin bek tarta,
«ta-ak!» dep kıykırıp, attarın koygulakka aldı.
Kıştakka birinçi kirgen japanıraaktarı jan-jagına
eleñdep, çirköönü karap añırayışat, koñguroonun kagılganın
ugup tañırkaşat. Jakınıraak tursañ koñguroonun dooşu
tarsıldaktı jarçuday, “anı kim, kantip kagıp jattı eken?”
degendey tañ kaluuda. Kambar pristavdın keñsesine kelip, attan
tüştü. Kalgan kırgızdar da tüşüp, bir koldoru menen attarının
çılbırın tartıp, ekinçi koldoru menen malakay-tebeteylerin
alıp, pristavdın kölökösü körünsö, baştarın jerge salıp
kalmakka kamdanıştı.
Pristavdın paydubalı biyik üyünün bastırmasın sagalap
köp el çoguluptur. Jalañ boluş, ıstarçındar, ayıl başılar.
Arasında kızmatı jok bolso da ilgerki kaadasınan jazbay,
kamçısının örüüsün bügö karmap, belindegi kurun böyrök tuştan
nıgıra mıkçıgan, bükpögönü kamçılarının uzun taştalgan
örüüsü menen anda-sanda ötüktörün çabınıp, “çıyt” tükürünüp
çirengen manaptar bar. “Bügün emne jardık ugabız” dep kütünüp
alışkan.
“Amandaş balam! Tükünçö boluş menen salamdaştıñbı,
balança ıstarçın menen uçuraştıñbı?” dep Kambar boluş utur
biröönü balasına körsötüp jattı. “Okuuga tüşkön uuluñ uşulbu?
Baatır turbaybı! Juuçuga çaptırar çagı turbaybı?” deşip
kırgızdar ıyıgınan taptaşat.
Attarın jigitterine karmatıp, kamçıların süyrögön boluşıstarçındar pristavdı kütüp, kojuraşıp turuştu. Birine
eje bolup ketet, birine taeje bolup ketet degendey, bir sıyra
Karagız apanı suraştı, «küülü jüröbü?» dep al-jayın bilişti.
German menen orustun soguşkanın kozgogon boluşat, katsabattarı jok, elüü jıl toldu oruska karaganıbızga deşet je
orustun içki turmuşunan oñduu kabarları jok, ar kim ukkan
uşagın aytkan bolot. Biri soguşka dep kançalagan baş jılkı
tapşırganın, biri kiyiz-şırdak, jip-şuudan öydö toptop,
pristavka ötkörgönün kep saldı. “Ala kiyizden beri berçü bolduk,
kırgızdın kiyizi soguştun kaysı jerine kenemte?” dep birerleri
tañdanat. “Orus anı töşönüp jatabı je jamınıp jatabı?” dep
bile alışpayt. Aylanıp kelip sözdörü jerdin tarıganına
burulat. Çüy boorunda boş jer kalbaganın, Kara- Baltadan tarta
tekşi hutor tüşüp, kalganın bal çelekçi orustar
basıp ketkenin aytıştı. “Azır emnege çakırganın bilgen
barbı?” dep bir birinen suraştı.
Kambar boluş bastırmanın jıgaç ustundarına köz çaptırat.
Köz çaptırıp, uzatasınan jatkırılgan ustundardın türkük bolup
tüşkön ustundarga aştalıp-koşulgan jerine közü jete berbey,
tüşünö berbey tañ. “Keregeni tüygönsüp, karagay türküktü
tüyüşkönün kantesiñ!” deyt içinen. Özübüzdün ele toolordon
jıgılgan karagay dep ukkan, meçitke ılayıktuu dep ukkan.
Keñsenin kaalgası açılıp, pristav köründü. Tilmeçi uluktun
ak tayagınan beter jandap algan. El bir sıyra jügüngön boldu.
Pristav bastırmanın bel kırçoodon kelgen, jıgaçtan juka
tilinip aştalgan tosmosun tayanıp, çogulgandardı kıdırata
karadı.
- Kırgızdar! - dedi pristav. Çogulgandar koburaşkanın
tıyıp, ditin bursun degençelik küttü. Kırgızdardın koburaganı
tıyılıp, pristavdın oozun tikteşti.
- Kırgızdar! - dedi pristav. - Bügün silerdi Uluu Urmattuu
padışanın jardıgı boyunça çakırıp oturam.
Tamagın jasap, jaynagan közdü kıdırata karap aldı.
- Elüü jıl ilgeri ak padışa silerge çoñ ırayım körsötüp,
bukaralıgına aldı ele, el katarına koştu ele. Emi kırgızdar el
katarına koşulgandıgın körsötsün degen jardık keldi padışadan,
- dedi.
Pristavdın oozun tüşünböy tiktep, oozun açkan kırgızdar
tilmeçtin sözün küttü. Pristavdın “kırgızdar el katarına
koşulgandıgın körsötsün” degen sözün kotortup uguşkanda
turgandardın arası kıymılga keldi. “Bizden emne zarıl?”
degendey ordularınan kozgolgonsudu.
- Germaniya menen soguşup jatkan Orus imperiyası küçkö
muktaj! Uluu darajaluu padışa tuzem kalkınan, kırgızdardan,
kazaktardan soldattıkka aluunu buyurdu! - dedi pristav.
Tilmeç kotordu. Pristavdın oozun jardana tikteşip,
adegende ordularınan kopşolgonsugan kırgızdar “soldat alattı”
ukkanda “emne deyt, balaket?!” deşip, kañırış uguşkansıp,
termelişti.
Kırgızdardın mostoe tüşkönün baykagan pristav “kañırış
ugup kalıştıbı” dep oylop, sözün kaytaladı.
- Germaniya menen soguşup atkan orustun imperiyası küçkö
muktaj! Ak padışa tuzem kalkınan, kırgızdardan, kazaktardan
soldat aluunu buyurdu! On segiz jaştan öydö, kırk jaşka çeyinki
erkekter spiske menen alınat! Silerdin ak padışaga kılgan
jakşılıgıñar uşul bolot! - dedi pristav ünün dagı biyigireek
çıgarıp.
Tilmeçke dagı kaytalatıp ugup, turgandar tunjuraştı.
Pristavdın sözü töbödön jangan çagılganday tiydi. “Soldat alat”
degen söz kulaktarına suuk ugulup, “orus emi janıñdı suurat”
degendey tuyuldu. “Ey, oşondoybu?” deşip, kabaktarın salıp,
birerleri tünörsö, birerleri surdandı. Jadagalsa, örmö
kamçılarının örüüsün bügüp, kuruna kıstargan, boluşıstarçındıkta bolbogonum menen mıkçıgermin degen, tieşem
bolbogonu menen top jıyındı bilem degendey çirengen manaptar
da ün-sözgö kelbey telmirdi. Oşol çakta oyloruna oluya Kalıgul
tüştü, birerleri Arstanbekti estedi. Köpçülügü içterinen kelme
keltirip, “tobo!” dep küñgüröndü.
“Orus alat jeriñdi,
Sındırat senin beliñdi,
Saktaysıñ sarı talaanı,
Saldattıkka beresiñ,
İçiñden çıkkan balanı! - dep kançalık jıl murun, kimisi
aytsa da, orus kelmekten ilgeri aytpadı bele oşolor” deşip, kelme
keltirişti. Oluyalardın aytkandarı çın kelgenine bir
sıyra ten berişip, “aytkandarı akırı keldi!” deşip, atügül
ayrımdarının esteri çıktı. Andan arkısın elestetkende
jandarınan tüñüldü...
Kırgızdardın türün körüp pristav tañ kaldı. Jüzdörünö
tigilip, jıluu jışaana körö albayt.
- Birok, uşunu bilip koygula, kırgızdan alıngan küç
soguşka tikeley tüşpöyt! - dedi pristav. - Kırgızdan bargandar
oorukta oturat. Okopto oturup, ooruk jumuşun atkarat. Soguştagı
soldattarga küç bolup, jardam beret!
Kırgızdar pristavdın aytkanına muyuşkan jok.
- Ooruk degeniñ ok taşıyt degen emespi, soldattın ogun
taşıyt, ok taşıp, saldattın janına turganıñ soguşkanıñ emespi!
- dedi boluştardın biri.
- Kaçan alınat eken? - dedi ekinçisi.
- Berbeske çarañar jok! Ar bir boluş on segiz jaştan kırk
jaşka çeyinkilerdin spiskesin tüzmögü şart! Avgusttun ortosuna
çeyin barat! - dedi pristav.
“Çukul turbaybı! Abgust degeni ayak oona bolup kalabı?”
deşip, tunjuragan kırgızdar zamatta çuruldaşıp, ay ayagın
taktaştı. “Ay tolup bütüp, azır ay karañgı, demek, az kündö baş
oonanın jañırmagı. Ay arasında kün buzulup, toolordun başı
munarıktayt, demek jakında ay jañırat” deşip, bir ookumga
avgusttun kaysı ayga tuş kelmegin taktaştı. Artta turgandar
aldınan jılıp, attanmakka kamdana, attarın suuluktan alıp, eer
kaşına artılgan üzöngülörün tüşürdü.
«Uruksatı jok kantip attanabız?» dep, basıp ketüünü ep körö
albagan bir boluş bayagı çirköönün jayın Mukayga tüşündürgön
malayga şıbırap, “eldi saldatka alat eken, elge ayt” dedi.
Atasının janında turgan Mukay ugup turdu. “Kırgızdan saldat
alat eken. Sen ertereek jetip, elge ayt!” - dedi boluş. Malay
kırgız şaşkan boydon kıştaktan jürüp ketkenin Mukay baykap
turdu.
“Nikeley ele Nikeley!” dep uraan çakırıp, soguşka
kirişeerin elestete alışpay, baştarın salañdatkan teyde akırın
basıp, art jakta jayılıp baratkan kırgızdardı pristav toktottu.
- Kırgızdar! Pişpek menen Prjeval uezdinde ıloogo
alıngan malga kol salıp, uurdagandar köböydü. Bukarañardı
tıygıla, antpeseñer jazaga kiripter bolosuñar! Esiñerge tüyüp
algıla, Kara-Baltanın üstünön jılkıga tiygen kırgızdar
karmaldı, asker sotu alardı darga asuuga buyurdu! Uşul okuya
silerge sabak bolsun! - dedi pristav.
Pristav jılkı tiygenderdi sanap jatkanda Kambar boluş
demin içine katıp tıñşadı.
- Ötköndö orus mamleketinin bukaraları Kıtayga ötüp,
jılkıga tiyişiptir! Mıyzamdı buzgan, imperiyanın çek arasın
buzgan buzuktardı tez arada erkiñer menen taap bergile!
Turgandar öz ara kübürönüp, oydo jok joruktu ukkanday tür
menen birin-biri karaştı. Soñku jolu bugu kırgızdarı
Turpandan barıp mal çaap kelgeni, oşondo orus biyliginen katuu
eskertüü alışkandarı esterinde. Azır apiyim taşıgan
atkezçilerdin zamanı dep jürüşsö, barımtaçılar dale barat eken
da!? Çogulgandar “uksak-bilsek
kuday ursun” dep karganıp
jiberişti. Bilmeksen tür jasagan Kambar boluş iyinin
kuuşurup, aramzalandı. “Kuday saktay kör!” dep koydu el menen
koşo.
- Tekestin tuşundagı köçmön kalmaktarga jılkı tiygender
izdelüüdö. Tiygender ak padışanın bukaralıgındagı je kazaktan
je kırgızdan boluşu mümkün, - dedi pristav.
«Kazak» degendi ukkanda Kambar boluş «ee, ılayım, kazaktan
körsö eken» dep sıyındı.
- Uksak kuday ursun! Uurudan kelgen jılkı jok bizde! Kırgızdar dagı küñgüröndü.
Pristav sözün uladı:
- Jılkı tiygender kuugunga kabılıp, jılkını taştay
kaçışkan. Birok, kişiley çıgım bar. Ölösö jaradar bolgon eki
kalmak esine kelbey ölüptür. Kimiñerdin kabarıñar bar?
- Kaydan! - deşti kırgızdar bir oozdon.
- Jılkı tiygenderden biröö ölüü kelgen! Eti şılınıp, söögü
kelgen! Üstündögü kiyim-keçegin, ötügün kıtay biylikteri
politsayga ötkördü. Kırgızdardan ölüü kelgender bolso erkiñer
menen kabarlagıla! Soñku aptada kimdi kömdüñör?
Turgandar iyinderin kuuşurup, koburandı.
- Ögünü seksenge çıgıp ölgön abıdan kadırluu aksakaldı
jurtubuz tikesinen tik turup kömdük, başkasın bilbeybiz, - dedi
boluştardın biri. “Baarıñar kelip, topurak salbadıñar bele!”
degendey jan-jagın karanıp koydu.
«Kalpıçılar, jüzükaralar!» dedi pristav içinen. Tartipti
aytıp, jakında bardık boluştardı kıdıruuga çıgaarın aytıp,
«bara bergile!» dep eldi tarattı. «İspiskeni alganı kıdırabı je
uurunu karmaganı kıdırabı?» dep, boluş - ıstarçındar oşonu
jakşı açıktay alışpay, emnesi bolso da tezireek ketkenge
aşıgıp, üñküygön boydon taray baştadı.
“Kudayan boluşunda jaş ölgön bar” dep, politsaydın jaşıruun
agentinen kabar ukkan pristav Kambar boluştu toktottu.
- Silerdin el tınçpı? - dedi.
Kambar boluş adegende çooçup ketti. Az jerden aygak çıga
jazdap, aynıp barıp toktodu. Sırtınan sır aldırbaska tür jasap,
sabır küttü.
- Koyuñuzçu, biristab-bay! – dep antkorlondu.
Boluş barımtaçılardı jaşıram dep orus zañı aldında oor
künöögö batıp jatkanın tuydu. Egerde jaap jaşırganı bilinse,
eki ese künöö boloorun estep, esi çıktı. Aytıp koyso kudayan
uulunun ırkı keteerin, Kalıbek karıyanın “bir ooz bololu” degen
sözün köñülgö tüyüp, arañ turdu.
- Aldın ala tergöögo ılayık Kıtaydın çegindegi kalmaktarga
bargandar silerdin elden bolmogu mümkün, - dedi
pristav.
Kalp aytuu kançalık oor bolso da Kambar boluş içinen
“kuday!” dep, unçukpay kalbayın dep tilin kürmödü:
- Biristav-bay! Bizdin el tınç, uluktar aytkan almandı
uçurunda jıyıp, tartip buzuu jok.
- Jılkı talaşıp çabıştın maalında kırgızdardan bir
kişi ölgön. Ötköndö silerdin elden bir kişi jaş ölüptür dep
uktuk, - dedi pristav.
“Koñşu kırgızdar şek alsa aygak çıgıp, körö albagan biröö
jetkirip koyuşu mümkün, birok kudayandın baldarı antpes” deyt
içinde Kambar.
- Ölgönü çın, birok kalmaktın kolunan emes, ajalı jetip.
Jayloodo jardan uçup ölgönü çın. Jakındarı menen süylöşüp
körüñüz, - dedi toktoo ün menen.
Pristav Vernıylık jazuuçu dosunun “kırgızdar añkoo
körüngönü menen antkor jana kuu” degen sözdörün estep, oyun
okugusu kelgendey Kambardın közünö tigildi. Köpkök közdörü
menen Kambardın koy közdörün tigile karadı. «Opey, emnesi» dep
Kambar boluş közdörün jıltıratıp turup berdi.
- Kambar mırza! Teriştirüünü jerinde ulantabız. Birok,
bilgeniñiz bolso ertereek aytkanıñız ılayıktuu boloor.
Jaşırganıñız bilinip kalsa, siz da zañ aldında joopko
tartılıp kalasız. Murda aytkanımday, jakında aylıñızga tüşöm.
Uşunu eskertip, esiñizge salıp koyoyun, - dedi pristav.
Kambar içinen “tobokel” dep, attangıçaktı aşıktı. Pristav
ötköndögüdöy bolup, dalısın taptagan jok, barbalañdagan tür
menen uzatkan jok.
“Uurunu tap” dep bir çetinen kıynasa, al ortodo erkekterdi
sürüp saldattıkka aydasa, uşintip añdışıp, amal talaşıp turgan
çakta, kayaktagı okuu, kayaktagı meçit, kayaktagı jer talaş!? “Türkük
karabay jerge kireyin!” dep tüküründü Kambar boluş Bordunun
jolunda kamçılanıp baratıp.
“Bazarga tüşköndün baleesin alabızbı, kayaktagı suuk kabardı
ukkanı keldik ele!” dep eerçigen kırgızdarında jan jok.
Saldattıkka barışsa, bötön jerde sööktörü kalaarın oyloşup, öz
jurtunan, bayata kuran tüşürüp ötçüdögü kudayandın beyitinen
topurak aytpay kalaarın oyloşup, deñdaroo.
Elge kelişeeri menen soldattı aytıştı. Suuk kabar ukkan el
tetirilendi. «Emi, saldattıkka baraarıbız kalıptırbı?” dep
jaaldandı. Boluş surakçı menen çençinin çoguu keleerin ayttı.
El “koy” dedi. “Bordunun içine kirgizbey toroylu” degender boldu.
“Saldat kelet eerçip, jüz saldat!” dedi Kambar boluş. ”“Kaçalı!”
degender çıktı anda kayakka kaçaarın taktabay turup. “Surakçı
menen çençini eerçip saldat kelet” dep aytsa, “uşul kelişte
saldattıkka alat imiş” dep tüşüngöndör bolup, “kudayanga kudaydın
közü tüz emes, kudayandı tuş-tuştan kırsık toorudu” deşip,
jamandıkka joruştu. Biri saldatka baruudan korkup, biri saldatka
balasın berüüdön korkup, biri saldatı menen surakçısınan çoguu
korkup, biri çençisinen beri korkup, eldin başı aylandı.
Kambar boluş çakçelekey süylögön elin arañ jooşuttu.
- Surakçısın ugalı, çençi törösü çeneçüsün çenesin,
kalganın oşondo süylöşöyün! Jurt menen çoguu körölü! - dedi.
“Süylöşöyün” degenine elinin jarımı bir dalayda barıp
ınap, «başıbızdı kutultup, tölömörünö jer beret go» dep oylop,
“kudayı bereli, Karagız apabız başında tursun, anan körölü” dep
taradı. Ekinçi bölügü Kambar boluştan korunup, anısın açık ayta
albay, içten jaman körmöyü küçödü. «Kalaaga tüşkön sayın suuk
kabar apkelçü önököt taptı boluşubuz, bir barsa bal çelekçige
jer kestirmekti aytıp kaytıp, dagı barsa «salıktı» oozanıp
kaytıp, emi «saldattı» aytıp» deşip, jamandıkka jooruştu.
VI
Üzöñgülörü küzgüdöy jaltıldap, temir topçuları küngö
çagılışkan, iyinderine nayzaluu mıltık asıngan atçan kazakorustardın katarı çubalıp, kapçıgayga kirip barattı. Alçañdagan
attardın jürüşünön kara joldun topuragı sapırılıp, çañı
karagay boyu uyulguyt. Almatıdan kelgen kural-jaraktuu on soldat
pristavdı, anın alıskı Peterburgdan kelgen konogun tartkan
arabanı aldı-artınan koştop alışkan.
Too koynundagı kırgızdar jaylagan kazınalık eelikten jer
keskeni çoñ ekspeditsiya attanat, alardı koştop sotnik baştagan
kazak-orustardın çoñ otryadı barat degendi ugup, «uşunça kelip,
toonun kırgızdarın aralabay ketkenim ayıptır» dep peterburgduk
etnograf eerçiy kelatkan ele. Kanjıgasında bulgarı baştıktarın
salpañdata udaa bastırgandarı - çençiler.
Alardın çuboogo tüşköndögü sabınan sanın alıstan baykap,
köçmöndör özdörünçö udurguyt. “Caldat kelatat!” deşip,
«mınçalık köp saldattı kaydan kördük, közdörünö ilinbey daldaa
turalı» deşip, kımguut. “Jüz ekeni anıkpı?” deşet. Daldaa
tappay, daldaktap kalgan boşuraaktarı jolukkan jerden atçanı
attan tüşüp, jööçönü turgan jerinde kakçıyıp, kalpaktarın çeçe
kalat, baştarın jerge salıp, koldorun köküröktörünö kuuşurgan
boydon uluktar ötüp ketkençe katıp turuşat. “Karaandarı
üzüldübü?” dep közdörünün kıyıktarı menen karap turuşat.
Peterburgduk etnograf-konogun eriktirbey, joldu katar kep
salıp, jer uusun taanıştıra kelatkan pristav:
- Aleksandr too kırkasının Bordu degen töründö köçüpkongon kudayan boluşunun kara-kırgızdarı uşular, bulardan arı
koktulay jürüp, bel aşkanda temir-bolot boluşu, - dep jol
boyundagı kırgızdarga kolun jañsayt.
Mına uşul tuştagı örlördü etektey, ayak-başı ayçılık jol
kelgen meljigen talaa jatat, emnegedir jalpı jonunan «kırgız
talaası» dep koyöt, talaanın arkı uçunda Orol toosu jatat, too
degenden ömürü oşonu körgön etnograf «too bul jakta turbaybı»
dep, kök meljigen kırkalardın körkünö köönü toyboy suktanıp
kelatkan ele, pristavdın aytkandarınan ulam bir oy kılt etti.
- Oroldun kırgız-kaysaktarı deyt emespi. «Aleksandr too
kırkasının kırgızdarı»!? Jañıça uguluş! - dep ulutundu.
- Jalpısınan kırgızdar japayı, a birok mınabuları - eñ
japayısı, - deyt pristav.
- Kandayça? - deyt etnograf tañdana.
Pristav ünün basaytıp:
- Ölüktü kızıl-jayan soyup, jiliktegen kırgızdı uktuñuz
bele? Silerdin ilimdin tilinde emne deyt anı? Kişi jegiçter
debeybi? Agenturanın aytuusunda, oşondoylordun biri uşulardın
arasında degen şek bar. Aşıkpay aytıp berem, kolgo tüşsö mümkün
körüp kalasız, - dedi etnograftın kulagına.
«Kişi jegiçi barbı! Emne küç kelip?» dep boyun jıyrıgan
etnograf koldorun booruna kuuşurup, jol boyunda turgan
kişilerdin karıp türdöngön kebetesinen, karargan öñdörünön
kankorduktun jışaanasın izdegendey tigilet. Arabanın kırınan
musaapırlardı telmire tiktep, jol depterine mınamınday
saptardı jazuunu boljoşturdu: «Uezddin naçalnigi menen
pristav temirdey solk etkis tartip ornotkon eken, mañdayıbızdan
karpa-kurp çıga kalgan kara-kırgızdar orustardın karaanın körö
sala, koldorun boorloruna alıp, turgan jerlerinde katıp kalıp
jatıştı. Joldon kiyin turuuga koktu tar ele, toogo çıga kaçayın
dese booru tik ele, kaçıp kete alışpay, kısılıp turup berişti.
Alardın jüdöö kebetesinen basınuunun, eleñdegen közdörünön
korkuunun ilebi sezilet. Vasiliy Radlovdun «orustun tartibine
könböy, ee-jaa berbey jaşagan bayagı eldin koydoy jooşup
kalganın kördüm kiyinki barışımda, kapıray» dep jazganı esime
tüştü. Aalımdın aytkandarına öz közüm menen kübö boldum...».
Sözgö eelenip algan pristav «sen alıstan köksöp kelgen
köçmöndördün turmuşunda men bilbegen nerse jok» degençelik,
etnograf murda ukpagan ulam bir jagdaydı aytıp tañgaldırat.
- Sizge kızıktuu bolso kerek, kuu tezekti koluna ezgilep,
tamekidey jıttagandı kördüñüz bele? - dedi.
- Ukkam, dedi etnograf.
- Jılkının jañı ele taştalgan tezegin sugunçuday alakanga
salıp, jıttagandıçı?
Etnograf unçukpay kaldı ele, pristav maaşırlanıp:
- Kırgızıñ oşogo maş kelet. «Al emneñ?» dep surasañ,
maldın tukumun tuyat imiş, - dep katkırıp aldı.
«Pristavka jomok ugulganı menen çındıgı bolmogu mümkün.
Mal tezegisiz köçmöndün ookatı ötpösü anık. Kızıgı, dinge
kanday karaşat boldu eken?» dedi etnograf içinde.
- Basa, pristav mırza! Dindi tutunuşkanı kanday?
- «Muhammeddin jolun joldogondor» dep ele kattap jüröbüz,
birok, orus akimçiliginin baamında şamançılıkka ınak. Menin
baamımda, jomokko işengen bayöo el! Kıskası, dini - jomok! - dey
saldı pristav oluttuu tür menen.
- Koyuñuzçu? Jomok degen jomok da! Şamançılıktı aytıp
jatasız go? - dedi etnograf.
- Bilbeym, Siz ekööbüz, Petr Alekseeviç, Bibliyaga kanday
işensek, bular jebirep aytkan öz jomoguna oşondoy ele işenet.
Emi eki apta jürsöñüz, al jagın özüñüz dalay baykaysız, dalay
kızıkka kübö bolosuz!
«Jomok» dese etnograftın oyuna kayradan Radlovdun
jazgandarı keldi. «Obraztsı narodnoy literaturı...» degeni keldi.
«Pristav kaysı birin aytıp jatat?» dep oylodu.
Eköönün sözün aldıdagı soldattardın «Keldik!» degen
dooşu böldü. Baş kişilerden eerçitken Kambar boluş pristavdı
karşı almakka uturlay çıgıp, kapçıgaydın karagay-çerlüü, suu
jayılıp akkan kenen jerinde kütünüp turgan eken. Tekşi
attarınan tüşüp, kütüp turuşuptur.
- Biristab-baydın sak-salamattıgın suraybız, amançılıgın
tileybiz! - dedi Kambar boluş arabada oturgan pristavka tilmeçi
arkıluu kayrılıp.
- Aman, Kambar mırza, aman! - dedi kaçan körsöñ oñ kolunan
müştögü tüşpögön pristav arabasının jölöngüçünö çalkalap.
Kırgızdar çoguusu menen aban salganday bir oozdon “aman!”
dep aytışıp, jügünüp koyuştu. Pristav jügüngöndörgö köz
jügürtüp, arasınan Mukaydı taanıdı.
- Aa! Zdravstvuy, Mukayçik! - dedi.
Orusça okşoşturup amandaşkanga jarap kalgan Mukay
jaman tilge salıp:
- Istırastuy! - dedi.
Pristav janındagı etnografka kayrılıp, “orusça okugan
kırgız bala” dep, Mukaydı körsöttü.
- Uluu urmattuu konoktorubuz esenbi?! - dedi Kambar boluş.
- Esen, Kambar boluş, esen!
Anan tilmeçi arkıluu bulardı ayttırdı:
- Murda aytkanımday, Vernıydan, Peterburgdan çoñ
törölördü alıp kelatam. Eerçitken soldattarı da köp.
“Bulardı!” degendey janındagılarga jalpı kolun jañsadı.
Soldatı köp dese, eerçitken uluktarı da köp belem. Kambar
boluş alarga da jügündü. Artındagı kırgızdar koşo jügündü.
Baamdaşsa, pristav eerçitip kelgen törölördün türü murda
kelip jürçü törölördön başka. Ayıldı aralap barıp toktogon
arabadan tüşkönündö karaşsa, «Bitirbordon» dep taanıştırgan
aspaptuusu bölünöt.
- Atake kırgızdarın tartipke salıp kelatabız! - dedi pristav
arabadan tüşö elek jatıp.
Tilmeçi dooşun biyik salıp, turgandarga tekşi ugulguday
kotordu. “Emne deyt? Emne bolup ketiptir?” deşip, arttagı
kırgızdar kañırış ukkanday, Kambar boluştu karaşat.
- Tınççılıkpı, biristab-bay! - dedi Kambar boluş.
- Ötköndö atake kırgızdarının buzuktarı Ak-Bekettin
tuşunan jer keskeni bargandardı attarı menen omuroolop, sürüp
çıgarışkan eken. Asker aldırışka tuura keldi. Tentekteri
katuleşkege jönötüldü, - dedi pristav.
«Katuleşkeni» ukkanda kırgızdar “çatak bolgon eken” deşip,
baştarın çaykadı.
“Bitirbordon!” dep taanışkan ulugu tam-taşın, emerekterin
taşına kelgensip, jüktüü. Sandıktay fotokameraları, boyöktop
süröt tartçu olçoygon-olçoygon, oroluu kagazdarı bar ele. Bul
çölkömdün kırgızdarı tor jayıp, köpölök karmagan “köpölökçü
törönü” körüp jüröt, çöptün türün sanap, bürün jıynagan “çöpçü
törönü” körüp jüröt, arıştap jer kesken “çençi törönü” körüp
jüröt, “munusu kanday törö?” dep tüşünö alışpayt.
Soldattar ayıldın çetine örgüp, çençiler jer çenöögö
ketişti. Al ortodo çanaç-çanaç kımız keltirilip, melt-kalt
jıgaç ayaktar konoktorgo sunuldu. Pristav kee bir uluktardan
ayırmalanıp, kımız içkenden eç jiyirkençü emes. Jıgaç kesedegi
kımızdı jutup jiberip, “uh!” dedi. Kımızga malıngan
murutun aarçınıp jatıp:
- Kambar mırza! Kıtay çegine jılkı tiygender tuuraluu şek
çıktıbı? - dedi.
- Andaydın şek-şıbatın ukkanıbız jok! - dedi Kambar
boluş tüz ele. Kırgızdar “kuday, kutulta kör!” deşip, Kambar
boluştun oozun karaşat. “Jazıktuu közdönüp turasıñar,
moynuñarga alsañarçı” deçüdön beter, pristavdın
jüzün tik
bagıp tiktebey, közdörün ala kaçışat.
- Biröö jaş öldü dediñiz ele. Vernıydan atayı kelgen
kişibiz markumdun bülöösü menen süylöşö alabı? - dedi pristav.
- Süylöşpöy anan! - dedi Kambar boluş.
“Menin kalp aytkanım bütün kudayan elinin kalp aytkanı,
siler üçün kert başımdı tobokelge saluudamın!” degendey
katarında turgan kırgızdarın kalkıta karadı.
- Beçaranın jakındarına ayttırıp koygula, uluktar barıp
süylöşöt, – dedi alarga.
Sagalagandardın arasınan jaşıraak biröösü “jarayt!” dep
jönöp ketti.
Pristav eki jakka köz çaptırıp, Peterburgduk konoguna
süylödü.
- Mınabul toonu aşsañ Koçkorgo tüşösüñ, sol jagı menen
barsañ Şamşı aşasıñ, oñ jakka burulup, kapçıgaydı ördösöñ
Isık-Kölgö çıgasıñ, - dep jer uusun jay taanıştırdı.
Eki jagına köz çaptırgan etnograftın nazarı anda-mında
iregege sayılgan nayzalarga köbüröök tüştü. “Kudaydın kuttuu künü
jılkı tiygen, joo saygan zaman kayakta, aga karabay bul eldin
arasında ulagaga nayza saygan salt unutula elek tura” dep baamdadı.
Jolgo attanaarda Orus geografiya koomunun kitepkanasına baş
bagıp, sayakatçı mekendeşi jazıp kaltırgan kol jazmadan
mınabul saptardı okuganın estedi: «Japayı kırgızdar
Türkstandın eñ bir tınçı jok, eenbaş eli bolçu. Sarttın jer
çukulap, sooda kılganın mazak sanayt. Jılkı çabuuga maş kelip,
kazınanı tonop, oljogo tundurgan kişisin «kösöm» deşet.
Koñşulardın tınçın aluuga da maş. «Oñ» degeni kazaktı, «soliçkilik» degeni sarttı jüdötüp turgan. Sanap otursam, kırgızkıpçak degeniñ jalañ Kokon handarının tukumunan ele jıyırma
çaktı kanzaadanı koyço muuzdagan. Ubal-soobun oyloşpoptur,
çulgoodoy almaştıra berişiptir, köñüldörünö tuura kelbey kalsa
ele, basa kalıp muuzday berişçü eken, şamşarına kolu jetpey,
tutalanıp baratsa, jazdıgı menen tumçukturup salçu eken, işi
kılsa, han tukumuna öç kelip, öltürgöndü önör körüp alışıptır.
Hanzaadalardın jürögünün sarı suusun uşunçalık algan eken,
«takka otur» dese zaarkanıp turuşçu eken. General Skobelev
Kokondu karatkanda, köçmöndördü küç menen bastı. Kançalık
karşılık körsötsö dagı oşol eldi orustun kuralı tınçıttı,
Bolot han degen karakçısın Margalanda darga astırıp, tınçıttı.
Kalgan-katkanın Alay toolorunan kırdı...».
Eski nayzalardı tiktegen etnograf emi general Skobelevdin
aldınan nayza sundurup çıkkan oşol japayı eldin jooşup kalgan
bir uruusuna bet kelip, öz közü menen körüp turganına köñülü
kökölöp, turmuşunan süröt tüşürüp kalgısı keldi. Şıyraktuu
aspabın jayıp, kün jarıkta süröt tartıp kaluunun kamın jedi.
Kerneyden üylögönsüp murdunun koş tanoosunan kök tütünün
buruldatıp, müştögün kere tartıp turgan pristav jer uusun
taanıştıruunu ulanttı. Murundan kök tütündü uyulgutup
üylögöndü murda körbögön kırgızdar, ayrıkça çoñ ataların
jetelep, etegine jarmaşkan jaş baldar «uulanıp kalbagan munuñ
kanday kasiet?» dep, pristavdın barbaygan tanoolorunan közdörün
alışpayt. Murda, Kara-Koñuzdun dunganı menen apiyimçi
kıtaydan körüp jürgöndörü gana «kanja», al «kanja» degeni bolot»
dep şıbıraşat.
«Alay jürüşünö kırk jıl, general Skobelevdin jürüşünö
kırk jıl» degendi bıyıl köp ukkan etnograf:
- Alay jagı kayak? - dep suroo kıstardı.
- Mınabul toolordun dagı dalayın aşuu kerek, Petr
Alekseeviç! Taşkent - Fergana bagıtı menen bir barasız, je
bolboso, Suusamır, Ketmen-Töbönü basıp, aşıp tüşüü mümkün, dedi pristav.
Anan kolun Kemin jakka sermep, “kırdı aşsañ - Çüy, andan
arı Kemin” deyin dep baratıp, tık basıldı. Pristav üñülgön
jakka baarı baştarın burup, tiktep kalıştı.
Karaşsa, çokuların ak çalgan askaluu toolordon, kök jaltañ
kök zoolordon beregi jaşıl kırañçada atçan kırgız taş sımal
katıp kalganday kıymılsız turat. Tegereginde mıdır etken jan
jok, kıyladan beri jalgız turganday türü bar. Mal jayıp jürgön
köçmöndördü körüp ele jürüşöt, mınabunun turuşu başkaça.
Tömöndö oturgandarga töbödön köz çaptırıp, kır körsötüp
turganday. Kazanday kalpagı şoñşoyöt. Köçügü eerine jarmaşıp,
eeri atına jarmaşıp kalgan nemedey tulkusu atka kuyuluşup,
kıymılsız. Aldındagı atı gana tıbırçılap, anda-sanda ayaktarı
menen jer çapçıyt. Atının suulugun tartıp, tigil kırgız
kıymılsız. Karekterinin kagılışpaganı ele bolboso, tikteşip
kalıştı.
- Munuñar kim? - dedi pristav.
- Bizdin eldin jigitterinen, mal jogotup, izdep
jürgöndördön, - dedi Kambar boluş. İçinen ızırındı. Tak
oşonun ayınan pristav aldında surak karmap, tak oşonun ayınan
sızgırılıp atsa, tiginin “men mındamın” degensip, kırañga çıga
kalganın kantesiñ!? “Kördüñörbü kılganın?” dep közünün kırı
menen kırgızdarın tiktedi.
- Kırdan jılbay, mal izdegeni kanday? Kımızga toyup algan
go!? - dedi pristav.
- Köp kişi kelgenin körüp, tañ, - dedi Kambar boluş.
- Emne körünböyt dese, Narboto kırga çıgıp ketken tura! deşti kırgızdar öz ara. Tilmeç Kambar boluştun sözün oodarıp,
kırgızdardın öz ara süylöşkönünö maani bergen jok. Pristav
kırdagı kırgızdın Narboto ekenin bilgen jok.
Şırdakta oturgan uluktardan bölünüp, fotokamerasının
şırgıyday buttarın jañı ele jayıp, jerge sayganı atkan
etnograf “Kentavr!” dep kıykırdı. Tartıp kalganga aşıktı.
Artındagı ak jaltañ zoolordun koynunda koomaylap, kelginderdin
dabışın tuygandan uyuktagan jerinen jañı ele suurulup çıga
kalgansıgan kırdagı jalgız atçandın kebetesi etnograftın
közünö kızık süröt köründü. Kentavr elestedi! Al azır arkarkulja jaylagan ak jaltañ askalardın, buuruldangan bulut çalgan
kök jaltañ zoolordun içine kayra jitip ketçüdöy sezilip, azır
közdön kayım bolo elekte, tartıp kalmakka aşıkkan etnograf
emereginin ebi-sının keltire albay şaşkalaktayt.
Anın “Kentavr!” degenine oturgan orustar kıraan-katkı
külüştü. Pristav tomolonup ketçüdöy kaptalına oop, booru
ezilgiçe katkırdı. “Uluk oodarılıp ketebi ordunan?” dep, anın
emnege katkırganın, şıyraktuu aspap kötörüngön törönün külkülüü
emne aytkanın bile berbey kırgızdar karayt. Uşu turgan
kırgızdın okumalı - pristavdın tilmeçi, bir tüşünsö oşol
tüşünmök, anın dele tüşüngönü bilinbeyt.
- Kayaktagını aytasıñ, Petr Alekseeviç! Kentavrdı tapkan
ekensiñ! Al - japayı kırgız! - dedi közünün jaşı çıkkança külgön
pristav.
Fotokamerasın şırgıy buttarına turguza salıp, tört çarçı
kara jooluk jamınıp, başın çümböttögön etnograf eñkeygen teyde
aspabının közün şıkaalap kalgan.
Karap turgan kırgızdar kol sandıktay körüngön bul kaysı
kuralı dep ürküştü. Etnograftın jıgaç buttuu fotokameranı
şıkaalaganı şıyraktuu mıltıktı meelep jatkansıp tuyuldu.
“Emne balaketti baştaganı kaldı?” dep, ayrımdarının jüröktörü
oozdoruna tıgıldı, “atkanı jatabı?” dep öñdörü buzuldu.
Köpçülüktün içinde Mukay dele deñdaroo. Degençe, toptoşkon
kırgızdardın arasınan kayrattuusu tebeteyin kolgo alıp, kırdagı
atçanga “arı bastırıp ket!” dep bulgaladı. Kıykırsa
pristav menen sürötçünün kaarına kalçudan beter, duduk nemedey
ünün çıgarbay, közün alaytıp, kolundagı tebeteyin bulgalayt.
Karbalastagan etnograf kırdagı atçandın kebetesin kameraga
karmap, tarta bereerde Narboto atının başın burup, temindi.
Akırın bastırıp, kırdın daldaasına tönüp ketti. Etnograf
fotokamerasının teegin basaarda atçandın dalısın, attın uçasın
ele uçkay ilip kaldı.
Ayıldın içi orustardın katkırıgına toldu. Kırgızdardın
külüügö alı jok. Etnograf “kap” dep başın çaykap, kabagın tüydü.
“Tartıp kalganımda Vereşçagindin polotnolorunan, ProkudinGorskiydin süröttörünön kem kalbagan süröt çıkmak!” dep ökündü.
Booru ezilgençe ıkşıgan pristav közünün jaşın sürtüp,
sustaya tüşkön etnograftın janına basıp keldi. Konogunun
köñülün almakka:
- Petr Alekseeviç! Kap etpeñiz. Mınabul kırgızdardın
kaysınısın tartpa, kentavrga okşoş, - dedi.
- Birok, janagıl irmem!.. - etnograf erdin tiştep, başın
kayra çaykadı.
Kişilerdin çooçuganın baykagan etnograf tilmeçti ortogo
salıp, fotokameranı tüşündürdü.
- Süröt! Sürötkö tartam, korkpogula! Ürkpögülö! - dep
jalbarıp jiberdi.
Kün toogo jaşırınıp, kölökö tüşkönçöktü kooz süröttördü
tartıp kalgısı kelgen etnograf pristav arkıluu ayttırıp, eldi
oyu menen bolup berüüsün surandı. Konogunun köñülü üçün pristav
öz işin jıyıştıra turdu. “Alıstan atayı silerdi körgönü kelgen
konok! Sürötçü törönün aytkanın jasagıla!” - dep buyurdu.
Çençilerdiki ötüp, surakçınıkı ötüp, emi uşunuku kalgansıp,
etnograf bir dürbölöñ saldı ayılga.
Süröttü eşitkende esine kelip, Mukay - bilgen kişi.
Etnograf menen tilmeçtin katarına tura kalıp, padışanın
sürötün eles tutup, süröt kanday boloorun elge koşo tüşündürdü.
Kırgızdar olku-solku bolup jatışıp, baştarın çaykap
jatıp könüştü. Alardı özü ınandırgansıp, Mukay koşo ıraazı.
Etnograf kırgızdardı ar kanday akıbalda tarttı. Tebeteyçen,
kalpakçan erkekterdi boz üylördün katarına atçan turguzup bir
kılka tarttı, taygan karmagan, bürküt taptagan añçılardı tarttı.
Ulagada sayılgan eski nayzalardı, tütötmö mıltıktarın karmatıp
tarttı. Kırgızdar momoyup oturup berişti. Koldoruna tayak
karmagan malakayçan baldardı boz üylördün aldına kırkalekey
oturguzup tarttı. İyik karmagan, jün sabagan eleçekçen ayaldardı
tarttı. Narbotonun ayalın çakırıştı ele, çogool küyösünün elden
bölünüp ketip kalganına keyip, kelgen jok. Ükü tebetey kiyinip,
şuru-monçok tagıngan kızdarga ürtüktüü attardı jeteletip tarttı.
Kırgızdar aşıkça kıymıldabay, «otur» degen jerine sokoyup
oturup, «tur» degen jerine kazıktay katıp, etnograftın oyu
menen.
Süröttün kançalık elestüü boloorun bilgen Mukay uşunun
baarın jattap jattı. Özgöçö kunduz jeektüü tebeteylerine ükü
sayıngan, karkıra sayıngan kızdardın elesi Mukaydın esiköönünön ketkis boldu. Beykasam köynök kiyingen, beş kökül çaçı
señselip, közdörü jal-jal tiktegen, moyun ıldıy tögülüü köp
şurusu köynögünö kup kelgen kızdın körkömü baarınan artık
köründü. Kınama köynögün çubaljıtıp, kıygaçtap karagansıyt.
Mukaydın da bilinbey közü kadalıp, jürögü «bolk» etip tuylap
turdu. Ebin keltirip, dagı karadı ele, közdörü çagılışa tüştü.
Kızdın almaday beti albırıp, basıp ketti. “Balançanın kızına
juuçu tüşöbüz, tükünçönün kızına kayın tüşöbüz?” dep opurulup
jürgön atası «ayak oona ortologondo solto eline barabız,
kudalaşıp kaytabız» dep, kaysı-bir teñtuşunun atın atap jürçü
ele, özünün ışkısı öz ayılının ükü tebeteyçen kızına uşintip
tüştü. ”Kimdin kızı ele? Jeti ata öttü bele?” degen kümön oy
daroo meesin közöp öttü.
Etnograf akırında Kambar boluştun ötö jakındarın özünçö
bölüp tarttı. Ayagında boluştun jalañ erkek tuugandarın katar
tizip, ortogo Karagız apanı oturguzup tartsam dedi. Asamusa tayagına jölönüp, “kakıy” dep belin tüzönüp, çaçuçtuguna
baylangan, çaykalıp bassa koşo çaypalgan kümüş çolpusun
şıldıratıp, Karagız apa keldi ortogo. Eleçeginin kümüş
kırgagı kün nuruna çagılıp, eleçegi - taajı sımal.
- Jaşı kançaga kelgenin bilüügö mümkünbü? - dedi etnograf.
- Jeti müçöl! - dedi Kambar boluş.
Etnograf tilmeçten «jeti müçöl» emne boloorun suradı.
Tilmeç kırgızdardın kişi jaşın müçöldöp sanaarın
aytıp, «birinçi müçöldö on üç jıl, kiyinkileri on eki jıl, ar
bir jıldın ayban atınan atalışı bar» dep tüşündürdü.
- Oşondo seksen beşke çıgabı je seksen törtköbü? - dep
taktadı etnograf.
- Seksen tört! Seksen beşke emi çıgat. Küzdö jeti müçölü, dedi Kambar boluş adegende tilmeçke burulup. -Jılkı jılında
tuulgan.
Közün etnograftan albagan tilmeç «ayttım» degendey boluş
jakka başın iykeyt. «Kaysı jılı tuulganı aytılbay kaldıbı»
degen oydo Kambar boluş tilmeçke şıbırayt:
- Jılkı jılı deseñiz, jılkı jılında tuulgan!
Etnograf oyunda on altınçı jıldan seksen törttü kemite
sanap, «miñ segiz jüz otuz bir je otuz ekinçi jılı tuulgan eken.
Otuz ekinçi jılı emne boldu ele?» dep eseptep, jelkesin kaşıdı.
«Ta-ak! Miñ segiz jüz otuz bir - otuz ekinçi jılı emne boldu ele?
Dañktuu orus armiyası Varşavanı algan. Gmm... Padışa Nikolay
Birinçinin zamanı emes bele, dagı emne boldu ele? Peterburgda
Nevanın jeekterin jalgaştırgan çoyun köpürölör kurulup
jatkan... Oşondo, bul kişi Peterburgdun çoyun köpürölörü menen
teñ eken, orustar kele elektegi zamandı körgön eken» dedi oyunda
etnograf.
- Kudayan uuldarının enesi azır uşul kişi! - dedi Kambar
boluş sıymıktanıp.
- Oo, matriarh! Özüñörçö bir boluş el turbaysınarbı!? - dep
tamaşaladı etnograf.
Tilmeç anın sözdörün Karagız apaga oodarıp berdi. Sürötçü
törönün köktaştay közdörü ötüp ketçüdöy Karagız apa içinen kelme
keltirdi, “közü tiybesin” dep kübüröndü.
Etnograf kudayan uuldarın katar-katar tizip, sakalduuların
ortogo oturguzup, boyluuların artka turguzup, tartıp jatkanda,
padışanın bülölüü tüşkön sürötü Mukaydın esine keldi
emnegedir. Kudayan baldarının kölökösü dagı padışanın sürötü
sımal, kalıñ kagazga tüşürülüp, kalıpka salınıp saktalaarın
elestetti. “Kayra okuuga tüşköndö köröörmün?” dep kıyaldandı.
“Kanday jerge ilinet boldu eken? Padışanın sürötü dubalga
kadaluu ele, boz üydün kaptalı kanday?” dep, anı da oylondu.
Sürötçü törönün dürbölöñü al künü bütkön jok. Ertesi jomok
jazdıruuga kirişmek bolup, pristav menen boluştu «emi jomokçu
taap bergile» dep kıynadı. «Kayaktagı jomoktu ayttım ele!» dep,
işinen alaksıganına pristav keyidi. Kambar boluş
jakşılar menen keñeşse, Kalıbekti aytıştı. «Al Ormondun
soguşun jakşı aytat, törönün suraganı - jomokçu!» deşip, arıberi ketişti. «Kap, uşul jagınan kem ekenbiz, «Manasçıbız»,
«Semeteyçibizdin» joktugun karaçı, «Jeerençe çeçendi» aytkan,
«Tolubay sınçını» jakşı aytkan jomokçularıbız bar emespi,
ayrıkça Tolubaydı uksa, Tolubaydın jılkını dübürtünön
taanıgan kasietin uksa, törö ayran kalat bele!» deşip, jomokçu
kamdaştı. Eger etnograf çındap ele jomok jazuuga ülgürüp
kalganında, ertesinde «jomokçu törö» atıkmak...
Tañ atsa ulantmay boluşup, al ortodo surakçı menen
çençiler öz işterin bütürmökkö makuldaşıp, konoktor al tünü
ayıldın çetkereek jagına arnap tigilgen boz üylörgö jaylanıp,
jatıp kalıştı.
(«Ötögön kızmatı, kötörgön çini «pristav», anan
köçmöndördü üstünön jeke bilgen kişidey jüröt eken go» dep, uezd
pristavının kadırına tañ kalgan peterburgduk konok dagı bir
kızıktı kördü oşol keçte. Kırgızdın sıyı tañ kaltırdı.
Pristav, çençiler, soldattar köçmöndördün sıyına könüp
bütüşkön. Turuluu sıy, jayıluu dastorkon dep oyloşot. May
çıraktın bülbüldögön jarıgında on eki kanat boz üydün ortosun
toltura jayılgan dastorkondu durustap sürötkö karmay albay
kalganına etnograf dagı bir jolu keyip oturgan. “Konokçuldugu
başkaça eken, mınçalık tögülüp-çaçılgan dastorkon bolorbu?” dep
başın çaykayt. “Orus geografiya koomu üçün kelişken bir makala
jazganı kaldım” dep, oyuna tüyüp koydu. Anan tabak-tabak et
tartılıp, “et jegiç el turbaybı” degiçekti, kürmösünün töş
çöntögünön kalem sabın suurup, körgönün depterine çiygiçekti,
koydun kuykalangan başı aldına kelgende, çalkasınan kete
jazdadı. Alçaygan müyüzdüü irik eken, balta menen çala çabılgan
müyüzünün özögü jüröt orkoyup, kulagı jüröt soroyup. “Uşunu kişi
kantip jeyt, koygula?” dese bolboy, Kambar boluş jüröt tegerenip,
“Siz-konok! Siz-konok! Ooz tiyip beriñiz!” dep. Kırgızdar
konoktordu “tañ kaltırdık, esi-kööndön ketkis ıraazı kıldık”
dep maaşırlandı. Etnograf birden ustakan karmagan kırgızdı
karap oturup, “söök müljügüçtör” turbaybı dedi. “Uluu urmattuu
padışabızdın kızmatındabız uşintip. İmperiyanın alıskı çek
arasın kaytarıp, japayı köçmöndör menen alpuruşup kelebiz”
deyt pristav, söz arasında alıstan kelgen konogunun kulagına
eñkeyip).
Konogunan kolu boşoboy jatkan pristav uçurun keltirip,
keçke tüyşöltkön maselesin keçinde ayttı. Boluş, tilmeçi bolup
üçöö kalganda pristav spiskeden söz kozgodu. Sırdaşkan tür
jasap, boluştun kulagına eñkeyip, “coguştan özüñdü jana ötö
jakındarıñdı surap kaluuga kuduretim jetet” dedi.
- Iya! - dedi kotortup ukkan Kambar boluş. “Anın jol- jobosu
kançalık” dep, pristavdın sözün küttü.
- Çek aranı buzgan atkezçinin izine tüşüügö kömögüñ kerek, dep şıbıradı pristav.
Kambar boluş telmirip oturup berdi. Bul söz eki kişinin
emes, üç kişinin ortosunda aytılbadıbı. Tilmeç kübö da boluşu
mümkün, aygak da boluşu mümkün. İri aldı tilmeçten sestendi.
Eşikti tiktep, eleyip oturup pristavdın tilmeçke utur köz
kıskanın dele baykagan jok. «Boluştun koyun-koltuguna kirip,
imer, kırgızdar menen kenen süylöşüp, oy-sanaasın bilip ber»
dep tapşırma algan tilmeç kalgan sözdü ulanttı. Birde orus
politsiyasınan kılmıştı jaşıruunun mümkün emestigin aytıp,
birde tergöö kıçap, sot aralaşsa, anda opsuz çıgımga uçuraarın
eskertip, boluştun başın ooruttu. «Advokat jaldaganıña ele
sürüp-sürüp mal beresiñ, Almatıga çeyin süyrölösüñ!» dep
eskertti. Eki jagınan kıñkayıp oturgan pristav menen tilmeçtin
ortosunda kısılıp, esi eki bolgon Kambar boluş “bul baleeden
bir kutulsam, Narbotonu tizmege koşup, askerge aydap kutulam je
oruska karmap berip kutulaarmın” dedi oyunda. Azırınça, «Körölü!
Körölü!» dep kutuldu.

VII
Soldat tolo ayılga tüşköndön jüdöp, Narboto Kemindi
közdöy temingen. Alıs tuuganı atake-sarıbagışka betalganın
ayıldagılar turgay katın-balası da baykabay kaldı.
...Oşondo Narbotonun zamanası kuuruldu. Jadagalsa,
ayıldın itteri koşo jaltañdagansıp, “avalap” koygon jok dep
ardandı. Demeyde, aldınan kök dañgıt çıksa jara tartçuday
öñdöngön döböttör kuyruktarın kıpçıp, tumşuktarın çuraylarına
tıgıp, kemegenin tübünö korgoloşkondoy. Kudayan elinin
beşigindey bolgon jerden köz jumduk dep arman kılat:
“Kudayan atamdan ençige kalgan kayran jer, Ala-Too arasının
sarası eleñ! Een jaylap, elkin jürgön tör eleñ! Kalmak
katılganda berbegen, kazak tiygende berbegen, Betegelüü-Çoñtaşım,
janıbız menen teñ eleñ! Çoñ toolordun soorusu, çoçkoçuga kantip
teñ!..”
Narboto baatır başın salıp, bastırıp barat. Baykasa,
içinen sızıp, Betegelüü-Çoñtaştı joktop baratat! Tobo, koşok
aytkansıp, koşup baratat!
Taşka tuyagı tiyip, atının müdürülgönü Narbotonun oyun
buzdu. Kaşka joldon kaçıp, közdön daldaa dep sokmo jolgo salgan
ele, atının basıgı buzuldu. Uzun koktunun kuuş tamanındagı
taştuu joldo atı jer tandap ayak taştayt. “Tars” etip taşka
takasın urup, takançıktay kalat, kayra jol tandap, ilkiyt.
Taşırkatıp alambı dep Narboto çooçuyt. Olbuy-solbuy teminet.
Atının ıgına könüp, oygo termelet. Sarı ubayımdın uçuna çıga
albay Narboto ubara. Uzun koktunun uçu körünböyt, Sarı-Özön
Çüygö jete albay aldındagı atı ubara.
Koktunun oozu jaktan ısık aba urup, ilgerilegen sayın ilebi
katuulayt. Sarı- Özön Çüydün aptabı...
Müdürülüp-südürülüp jatıp, Narboto koktudan çıktı. Çüy
öröönü jatat ıñkıp, örööndü jarıp Boom kapçıgayınan çıkkan
özön agat.
Mujuktar kono elekten ilgeri Taldı-Bulak dep koyuşçu,
oşol tuştu közdöy bastırdı. Alısta orustun Orlovka degen
kıştagının tamdarı agarat, egin talaaları sozulat. Eginçijatakçılardın
alaçıktarı
kararat,
aştık
kaytargan
aştıkçılardın karaanı jüröt. Ustaranın mizi ötkönsüp, çöbü
kıra çabılgan jayıttar jılañaçtanıp, üydöy bolup üyülgön üymök
çöptör düpüyöt. Beregide mujuktun ayrısın kötörünüp çömölö
üygön, çalgısın şilep, sol taştagandı üyröngön kırgızdar
maşakattanat. Alardı «malaylar» deşet. Mujukka jaldanıp, malay
jürüp ketti deşet.
“Kündün töbödön ötkörö kuykalagan ısıgında kanday jan
çıdayt!” dep Narboto tandanıp, başın çaykayt. Tuuradagı kök
jondu etektey ketken jolgo saldı. Jongo jalgız konup, Tokmokko
ketken kara joldu karay oturgan kiyiz üydü baykadı. Üç
çakırımçalık alısta jılandın izindey sozulup jatkan kara
joldun üstünön karagan karoolunan beter jol jaktı karap, üygö
jölönüp oturgan jalgız karaandı baykadı. Erbeygen türünö
karaganda jakada kalgan jatakçılardan go degen. Tigil kişi
Narbotonu körgöndö ergilçekten baş bagıp, içkerige birdeme dep
süylögöndöy boldu da tömöndöp tüşüp, Narboto ötçü joldu boyloy
şiberge otura ketti. Üy içinen könök, çoñ ayak kötörünö çurkagan
kempiri etegin basçuday eñteñdep, artınan jete kele abışkanın
kaşına oturdu. Abışka Narboto çukuldaganda ozunup uçuraştı.
- Jol bolsun, baatır! - dedi abışka.
Karasa, kündön uyalgan közdörü jımşıygan, jüzün bırış
baskan, julma sakalduu, carı çiykil çüködöy abışka eken.
Eskiligi jetken börkün basa kiygen, üstündögü taar çapandın
jamaaçı körbögön soo jeri jok. Mayşıygan çokoyunun sögülgön
jerin köktöy berip, tamtıgı jok.
- Arbañız, aba! - dedi Narboto.
- Kaysı elden kelatasıñ?
- Kudayan elinen.
- Özümdün kabırga tuuganım turbaysıñbı!? Kayaktı bettep?
- Atake- sarıbagışka.
- Ee, tınay eli de. «Atake-sarıbagış» dep orustun ataganı
emespi. Köp saldattı arkasına salgan uluktar öttü ele?
- Bordunun içine örgüştü. Betegelüü-Çoñtaşta jer kesüü
menen alek.
Narboto uşul sözdördü aytıp, ardanganın bilgizbey, açuusun
arañ juttu. Kempir könöktögü jarmadan çoñ kara ayakka toltura
kuyup sundu. Narboto kap ortoloy tartıp, jarma jukkan erinin
tilinin uçu menen jalap, turup kaldı.
- Köñtörüp jiber, balam! Koy tuyaktın közündöy ayaktı tügötö
albay... - dedi kempir.
Anısı kakşık uguldu. Jomokton eşitken joruk esine tüştü.
İlgeri jok izdegen baatırdın aldınan kempir çıgıp, koydun
tuyagınday bolgon çöyçökkö ayran tartıp, tölgö kılat emespi.
Arıp-açkan baatır tuyaktın közündöy çöyçöktögü ayrandı tügötö
albay kalsa, “şoruñ köp eken, balam!” deptir. Anın sıñarınday…
Narboto kara ayaktı şıpkay tarttı.
- Bal çelekçi mujuktar konot go? - dedi abışka.
- Bal çelekçiler ebak kongon. Emi kıştak tüşöt imiş.
- Mujuktun basırıgı janıbızga jabır boldu. Altı jıl
murun mınabu turgan Taldı-Suunun oozuna tört mujuk kongon,
karaçı, altı jıldın içinde düpüygön kıştak boldu, - dedi
abışka. Taldı-Cuunun örööngö çıga bergendegi kaşatında jatkan
Orlovka kıştagına kolun jañsadı. Narboto bak-şakka orongon,
tegirmendin başı, çirköösünün çokusu şoñşoygon kıştaktı
tiktedi. Esinde, jüdöö körüngön tört orustun kelgenin eldin baarı
kep kılgan. “Kolunda kokon tıyını jok kelgen tört mujuktun altı
jıl içinde jasaganı uşunçalık” dep, dagı bir jolu tañdandı.
- Tik akkan özön buulup, kıyma-çiyme östön bastı. TaldıCuunun sayı kakşıdı. Almaluuga kıştaçu elek, aralay albay
kaldık. Jurttun malı tüşüp ketse, malın tartıp alat, izdep barsa
başın kandap, atın jıgıp alat. Sakalduunu sıyloonu bilişpeyt
eken, karı-jaştı karabay urçu boluştu. German menen soguşta
kem akıl kelgen Çoñkol degeni bar eken, kolunun çoñdugu küröktöy
eken, şamşı elindegi kara jaak Karanı ölösö sabaptır, kan kusup
jatıp öldü beçara. Kolundagı kıl kıyagın julup alıp, başın jara
çaaptır. Kaysı jazıgı üçün dep suragan kişi jok? Arızdanıp
barışsa aydap jolgo salıptır.
- Kara jaak Kara ırçı? - Narboto atın eşitkendey, birok
estey albay kaytaladı.
- Keçee köp saldat kelip, atake-sarıbagıştın boz baldarın
katuleşkege kamaganın jogoru ötkön jigitter aytıp kelişti, dep kebin uladı abışka.
- Saldat aldırgıday, katuleşkege saldırgıday emne boluptur?
- dedi Narboto.
- Ögüntö Ak-Beketten arkandap jer kesmekke çençiler kelse,
atakenin boz baldarı kamçı üyrügön imiş. Almatıdan jandıralı
saldat apkelip, ukpasañar kırgınga kiripter kılabız deşiptir.
Narboto atının jalın kaşıp, saamga unçukpay turup
kalıştı. “Abışkanın ukumçulugu bar eken go” dedi içinde.
- Keminge jol çalıp kalıpsıñ, baatır? - dedi abışka.
- Kökbörü tartsam dep, ermek izdep baratam.
- Jalgız kökbörügö tüşöm degeniñe jol bolsun!
Narboto birdeme dep ün katkıçaktı abışka közdörün
külmüñdötüp, kütpögön jerden tamaşaga çaldı:
- Je çiydin tübün kırkmakka ermegiñ barbı Keminde?
Armanın aytıp oturgan abışka zamatta özgörüp, sanın çaap
katkırdı. Oozun açıp katkırsa, jımşıygan közdörü jumulat,
tişi tüşkön nemenin tişinin eti kızarat. Narboto erksiz “bırs”
küldü. “Çüködöy bolgon uşul çal dagı kezeginde çiydin tübün
jırtkan eken ee?” dep küldü. “Emi kempirinin mañdayına şük
oturganın armandap, sanın atkıgan çal eken” dep oylop, uurtun
arañ jıydı. Abışka kaljıñ köründü. “Adam ar kanday karıyt”
dep kalışat aksakaldar, jaman karıgandar kaljıñdagan
kaljıñbaş atıgat imiş...
Kempir kulagı katuu nemedey, uksa da ukpaganday tür jasap,
könögün eñkeytip, kara ayaktı kayra tolturdu. Abışkasına sundu.
Jolooçu jigitti jok jerden tamaşalap alganına maaşırlangan
abışka külküsün zorgo tıyıp, kara ayaktagı jarmadan ooz tiydi da
“içtim, baatırga sun” dep kempirine uzattı.
- Kimdin uulusuñ? Katın-bala barbı? - dedi abışka.
Narboto özünün al-jayın ayttı. Katın-bala ayılda kalganın
ayttı.
- Özöndön ötküçö keç bolot, keçmelikke suu tolot, bügün konup,
erteñ suu tartılganda ket, - dedi abışka.
Eki ayak jarmasın içip algan Narboto köndü. Narbotonun
joldo kelatıp Toltoy abışkanın üyünö konup kalmagı uşundayça
boldu. «Kaljıñdagan çal» dese ötkön-ketkendi kep kılıp,
sanjıranı sürüştürüp jibermeyi bar eken abışkanın. Kempiri
iriktin eki jiligin, karçıganın kaldıgın salıp, kazan asıp,
çıgdanda küypölöktöp jatkanda eköö kenen süylöştü. Erigip
kalgan nemenin sözgö araanı açılıp, sözdü Tagay-atanın
«aküylüü» bolgonunan baştap alıp, sarıbagış-soltonun töbösü
körüngön azırkı baldarına çeyin tarattı. Ayagın Sooronbaydın
Dürü, Dalbaydın Sultanı, Tölönün Ibrayımı, Şabdandın
baldarı dep, dagı köp attı atap bütürdü. Kimden kimdin taraarına
kelgende jañılıp kalmayı bar Narboto kunt koyup ugup, arasında
«biz kaysı jerden koşulabız?» dep suradı. Kabırga tuugan
çıkmagının jönün taktap aldı.
Toltoy abışka manaptın baldarınan ırk ketip barat degen
oydo eken. Atakenin baldarı orustun aldında bir ooz boluşpay,
amal talaşıp, bütün eldi boluş-boluş kılıp bölüp alışkanına
keyigensidi. «Tagaydın balasın tagay tebeledi» degendey ayttı.
Narboto uşintip tüşündü. «Bul elde dele el başılarga içküptülük
küç eken go» dedi içinde.
-Jerdi teşelep satkan kesip çıktı. Dalbaydın balası
Sultan baarın sattı, bir bud balga bir teşe jer satkan künü boldu
dep Kemin içi naarazı, - dedi Toltoy abışka.
«Jerdi balga ayırbaştayt» degendi ukkanda Narboto tañ
kalıp, «baldı el teñ bölüp jeyt» dep tüşünüp algan janı:
- Bizdin eldin kulagı ukpagan önör eken. Anısı kanday? dedi üñülüp.
«Bal çelekçiñ jerdi baş otu menen alat» degendi ukkanda
aynıp kaldı. Bal jalamakçı bolup barıp, barmagın salaarda, kayra
tartıp algan nemeden beter, «jarabagan ookat tura!» dedi.
Eköö aş kaynam ubakıt koburaşıptır. Kazandagı etti
çıgaraar aldında kempir jıgaç ayakka kuyup, şorpo sundu ele,
şorkurata uurtap kalıştı. Narboto abışkanın sayapkerligine
kuştarlanıp, şorpo üstündö külük jayın suradı. Bolgon-bilgen
önörü sayapkerlik eken Toltoydun, sayapkerliginen ayttı,
«Şabdandın aşındagı çabışta beşinçi çıkkan külüktü
taptagamın, orustun Taşkenden ateyi aldırgan zoot atının
çıkpasın bilgemin» dep ayttı. Jılkı balasının ne bir
türkümün aytıp, Narbotonu tamşandırdı.
Kızık sözdün maalında asılgan et aldıga keldi buloolonup.
Abışka kaşka jilikti «konok» dep Narbotogo tarttı.
- Konok dep koy soybogonum menen koluñda kaşka jilik
kaşkayıp tursun! - dep tamaşaladı.
Özü kar jilikke eelik kılıp, kempirine tıştuu kabırganı
sundu. Narboto kestigi menen kaşka jiliktin etin kıya tuurap
çaynayt. Semiz iriktin eti eken, kesip oozuna salgıçaktı
salaalarınan may tamat. “Bah! Üç ırañga semirgen koydun eti
turbaybı!” dep daamına tamşanıp, may tamçılagan barmagın “lap”
ettire jalayt.
Tişine ılayıktap, etti mayda tuurap jegen abışka koyun
maktayt. Ögüntön beri çımındatıp jiberbey, bakandın biyik
ayırmaçına asıp karadım dep kempiri kıpçılat. Eki jilik, tört
kabırgası kalgan karçıgaga tabaktaş bolup, üçöö oturat. Sorposu
dagı kelmek.
Bir maalda bir kesim etti jañı ele sugungan abışka tilin
çaynap algan nemedey tili kürmölböy kütüüsüzdön toktop kaldı.
Eki ele jolu çaynagan eti oozunda. Adegende, karıgan nemenin
tişi sınıp kettibi dep oylogon Narboto oozundagı mayluu etti
jayıraak çaynap, abışkanı tiktedi.
Abışka jüljüygön közdörün süzüp, alıstı tıñşayt. Et
jelip jatkanın unutup, oozundagı çala çaynalgan kesim etin
unutup, çooçun dabış alganday kulagın türöt, eegin bülküldötsö
dabıştan jañılçuday kulagın türöt. Narboto dagı kulagın türdü.
Bolgonu jılkının alıstagı dübürtün baamdadı. Abışka
kolundagı jilik menen kestikti tabakka ırgıta salıp, oozundagı
etti kürmöp juttu da, may koldoru menen jer tayana ayaktay jerge
jata kaldı. Çımını oygongon bakşıday tuylap, oñ kulagın jerge
takayt, kañırış ukkansıp, sol kulagın jerge takayt, demin içine
katıp, eki kulagın almak-salmak takayt, alıstagı dabıştı
tıñşayt. Dabıştı ajırattı belem, bir maalda jımşıygan
közdörünün nurun çaçırata külümsüröp, julma sakalduu eegi
titirep, “ee!” dedi. Açıp közdü jumguça bayagı küypüygön Toltoy
abışka jok, jılkının alıstan çıkkan dübürtünö arbalgan,
aruusu karmagan, kadimki Tolubay keyiptengen abışkaga aylandı.
- Kagılayın, Kambar-Ata! Arasında asıy çıkma argımak
baratat! - dep kıykırdı abışka jerden kulagın albay. Kempiri
eleyip, Narboto deldeyet. Otu içke tamızılgan oçoktogu çoktun
ürül-bürül jarıgında kulagın jerge takap, jer kuçaktap jatkan
abışkanı tikteşip, koşo arbalgansıyt.
- Ayçılıkka arıgıs, künçölükkö çaalıgıs buudan çıkma
baratat! Baguudan ketip kalıptır, kayran! - dep bakırdı abışka.
Kaşka jilikti karmagan boydon katıp kalgan Narboto “eey”
dep kulagın saldı. Abışkanın oozunan dagı emne söz çıgarın
añdıp kaldı.
- Janıbardın tabı jaraşsa, tuu kuyrugu bir kuçak tulpar
çıgat, ketmen tuyak, keñ sooru külük çıgat! Arman eey, alıp kalaar
azamat kaydan çıgat!? - dep abışka öböktöy kalıp, eegin
kemşeñdetip, keyip jiberdi.
Jakşı at üçün katından keçüügö dayar Narboto kolundagı
kaşka jilikti taştay sala, koşo öböktöy berip, abışkanın öñünö
tigildi.
- Aytkanıñız anıkpı, aba? - dedi.
- Atkan oktoy külüktün tukumu eken! - dep abışka otura kalıp,
ıylamsırap jiberdi.
“Atkan oktoy külük” degendi ukkanda Narboto oljogo
tuytunçuday içinen jımıydı. “Ee, kuday özüñ bere kör!” dep
kuduñdadı.
- Alıp kalsam!? - dep suradı.
- Koldon çıgarçu mal emes! Tabın özüm tabamın! - dedi
abışka.
Kolun maylıkka çala aarçıgan Narboto ordunan şart turup,
eşikti közdöy jönödü. Abışka artınan tüştü. Sırtka çıgışsa,
talaa-tüz jımjırt sıyaktanat. Ay karañgı, kömkörülgön asmanda
sansız jıldız jımıñdayt. “Altündö kaydagı joruktu baştadıñ?”
dep kempirdin naalıganı ugulat.
- Añıldabay, jaagıñ bas, masten! - dep abışkası eñirçekten
baş bagıp, kaarıp aldı. Kayra tıñşap, dübürttü çalıştı.
Tokmoktun jolunda baratkan jılkının dübürtün alıştı.
- Ee, katuulap jetseñ, kalaaga kirgizbey karmap kalasıñ, dedi abışka.
- Külük çıkmanı karañgıda taanıy albaym go, aba, - dedi
Narboto.
- Jetkirseñ özüm körsötöm! - dedi abışka.
Tuşoodogu atın çeçip, tokuy salgan Narboto abışkanı
uçkaştırıp, buldursunun kolgo alıp, Tokmoktun kara joluna
çıkçu tötö jol menen çaptı.
- Jıldız oñdomoygo jokmun, birok jıldızım maga oñ ele, dep kübüröndü abışka. “Süyööçüsü barçılap, süylömöyü bar eken
abışkanın, köönü emi jıldızga ketip, emneni bejireyt?” dedi
oyunda Narboto. “Tokmoktun kara joluna tezireek jetsem,
köykülüktü körsöm” dep degdegen janı atın tez-tez teminip,
abışkanın aytkanın añdagan jok. Narbotonun dalısına
jarmaşıp, kümüş kurunan bek karmap uçkaşkan çüködöy
abışkanın közdörü jıldız tolo asmanga kadalat. Narbotonun
kazanday kalpagı, kaldaygan dalısı asmandın jarmısın jaap
kalgansıp, abışka şıkaalay karayt. Adegende Üç Arkardı,
artınan Toltoydun ogu turgan top jıldızdı taap, içinen
sıyındı. Tolo jıldızdın arasınan Toltoydun ogun tölgö kılmay
adatı bar ele.
Kaysı zamanda aytılganın bilgen kişi jok, es tartkandan
ukkan söz ele: “Töbödögü üç jıldız üç arkar öñdönüp kaçıp barat.
Üç jıldızdın artındagı balbıldagan jıldız - üç arkardı jöö
kuugan Toltoy. Jaasın tartıp jatat, eki ogu saya ketip, ak jıldız
bolup kubulat, jaasın jana bir çoygondo jebe arkardın
kabırgasına kadalıp, kaptalınan kan orgup, kızıl jıldız bolup
kubulat”.
Narboto atının sanına kamçı salam dep jatıp, abışkanı
baltır tuşka eki-üç mertebe urup alganday boldu.
- Jigittin gülüsüñ, - dedi abışka.
Tak oşol malda soguşka dep ıloogo alıngan üyür jılkı kara
ter tüşüp Tokmoktun kara jolunda baratkan. Aydooçuları
“Tokmokko tünü jete baralı” dep aşıgıp baratkan.
Narboto menen abışka üç çakırımday jerge jete kelip, okçun
jerden kulak saldı. Aydagıçtarı mıltık asıngan orus go
dese, beregi ele kırgızdardan jasool jürgön jigitter körünöt.
Işkırıgınan, kıykırıgınan taanıp, “kırgızdar turbaybı” dedi.
Sanasa - eköö. “Ee, kolumdan kelet eken” dedi Narboto. Buytkaluu
jerden çap salmakka kamdanıp, jeldirip barat.
“Astında baratat!” dep abışkanın oyu argımakta, kulagı
kütürögön dübürttö.
- Akırın tur, özüm bilem! - dedi Narboto.
Çukul jerden tıñşaştı. «Botom-eey! Mınabu Atake
baatırdın külügü Noktoluu Torunun tukumu emespi!» dedi abışka
bir maalda çooçugansıp. «Katıgün! Kaçıra körbö!» dep jalındı.
Köz aldına arışın sozgon kara jal toru tartıldı, Noktoluu Toru
tartıldı...
Buytka dep añdın oozun ılayık körüp, Narboto abışkanı
kaltırmakka atının oozun tarttı. “Uzap ketpegey” dep añtañdagan
abışka attan şıpırılıp jañı ele tüşö bergende, añduuçu kelip
kalgansıp añdın törünön atçandardın karaanı körünböspü!
- Kişi bar! - dedi abışka. Attan alıstabay, kayra uçkaşçuday
katıp kaldı. Daroo jürüp kete albay ayaldap, Narboto
añdın töründögü atçandardı karadı. Çooçup ketken abışkaga altıjeti bolup köründü, Narboto baamdasa törtöö eken. “Balaket!” dep
buldursunun bek karmap, ün kattı:
- Kimsiñer!?
- Özüñör kimsiñer? - dep tigiler jakın bastırdı. Suuk
kişiler körünböyt, kastıgı baykalbayt.
- Jılkı añdıp jüröbüz! - dedi Narboto.
Suraşa kelişse, Köl kılaasındagı elden ıloogo alıngan
üyür jılkı ketkenin uguşup, ıgı kelse kolgo tüşürüp almakka
çıgıngan Şamşılık kırgızdar bolup çıktı. “Boomdun oozunan
beri artınan kalbay, akmalap kelatabız, siler tim turgula” dep
kıjıldaşa ketişti.
- Tim turçu bele!? - dep Narboto menen abışka tızıldayt.
Abışkanın kulagına külük çıkma argımaktın arışın sozup, tuyak
taştaganı jañırat. “Janıbar!” deyt içinde, sır aldırbayt.
Tigiler könçüdöy emes, oljogo jeke tuytunabız degen türlörü bar.
Kıjıldaşı kızısa çabış çıkçuday, antse Narboto külük
çıkmadan kur kalçuday.
- Üyür silerdiki, aydooçuların çaap bergenime bir jılkı, dedi Narboto.
- Tün bakırdıkı, jigitter! - dep abışka jalındı. “Aksakal
aytıp kaldı, bolbostur» dep tigiler köndü.
Beşöö bolup jol torop, jılkıga tiyişti. Kıykırıp kelip,
üyürdün başın toonu bettep burup kalışsa, karışkır sıyaktanıp
kapıletten çıkkan kaysı bülük dep aydakçılar adegende tüşünböy,
saamga deñdaroo boluştu. Karaşsa, üyür jılkını koldorunan
juldurganı turuşat. “Soguştun çıgımına tölögön ıloobuz uşul,
Tokmoktogu uluktun özünö kolmo-kol tapşır” dep bek tabıştalgan
ele, oozdorun açtırıp, tumşugunun aldınan aldırganı turuşat.
“Buzuktar turbaybı!” dep
esterin jıyıp, jılkı aydagan
jasooldor jılkını ajıratıp kalmakka umtuluştu.
- Aydooçusun çaap berem degensiñ! - dep kıykırdı jılkı
tiygenderdin biri Narbotogo. “Iras” dedi Narboto. Uçu
korgoşundalgan buldursunun kolgo orodu, atının başın
tuurasınan tartıp, jasooldordu torodu. Adegende kolun sozup
kelatkan olburluusun tosup, buydamga keltirbey, töbö talaştıra
Buldursundun uusu jettibi je başı
buldursunun şiledi.
jarılıp kettibi, aldıdagı jasool “juttu!” dep kıykırıp, jalp
öçtü. Narboto başka jegen jasooldun töbösün baskan boydon eer
üstünön kıyşıyganın bir kördü.
Ekinçisine julundu. İşengen şeriginin açuu kıykırıp,
eerden köçügü kıyşayıp, “şalak” etip jılmışkanın körgöndö,
anısı oñoy joogo kabılbaganın sezip, esin jıydı. Bir
jamandıktı tuydu. “Karañgı aralaş kaşıman çıkkan kooptuu
karaan emnesi?“ dep, aldınan mant berip, kuyrugun tüydü.
“Kokuy!” dep atın koygulap, Tokmoktun joluna saldı.
“Baçım kabar aytayın, uluktu kötöröyün” dep aşıktı. Çapkanı
jaza ketkenine açuulangan Narboto “ata-a, kıstalak!” dep, artınan
kamçılandı. “Öpköñdü senin üzbösöm!” dep öçöşüp aldı, jetken
jerden “kan kustura çabayın!” dep kamdanıp aldı.
Karañgıda eki atçan kuuşup kelet. Narboto toroy çaap oturup,
aydakçını Tokmoktun jolunan jañılttı, saya kuup oturup, kalıñ
kamışka kamadı. Kaçan kamışka kamalganına közü jetkende,
kaşayıp atı jılbay kalganda aydakçının jonun muzdak ter basıp,
aylası kurudu. Buldursunun belendegen kuugun kaçırıp
kelgende, eerdin kaşına jıgılıp, kıyşaya berdi.
- Jan sooga! - dep kıykırdı.
Narboto Akbaypaktın kaptalı menen kelip bir tiyip,
omuroolop kalganda, aydakçı atınan tüşö kaçtı.
- Jan sooga, aketay, jan sooga! - dep jalbardı.
Ünü ıylamsırap, jalooruyt. Çalınıp jıgılganda, Narboto
jon talaştıra çaptı.
- Aylanayın aketay! Jan sooga! - dep aydakçı başın kattı.
Narboto eerden eñkeyip, üñülsö, jaşı on jeti-on segizden ozbogon,
orusça señseltip çaç koygon çırımtal jigit. Közü alayat. Narboto
ayadı.
- Kaçkan jagıñ kayak! - dep, tap berdi.
- Aketay! Jan sooga! Köl kılaasınan jıynalgan jılkı ele,
Tokmoktun uluguna tapşırganı baratkanbız,- dep aydakçı başka
söz ayta albayt.
- Jaş ekensiñ, bolboso!
Sögünüp artka çaptı.
“Jer tübünö jelip ketişti, çunak jigit kaydasıñ?” - dep
abışka kokuylap jolgo çıgıp algan eken. Narboto atının başın
tartkıçaktı, uçkaştırıp algıçaktı abışkanın jürögü kabınan
çıgıp kete jazdadı. Jigitter kılçaybay ketçüdöy, jılkılardı
toktotposton çurkatıp, too aşırıp ketçüdöy çıypıyı çıktı.
Toonu közdöy baştangan jılkılar karañgıga jitip, aralıgı
alıstap barat.
Şamşının oozunan jetişti. “Söz bekitken elek!” deşti.
Deşse, jigitter jılkını bir koogo tıgıp, «arasınan tandap al!»
dep turup berişti. Abışka karañgıda köp jılkını bir aylanıp
jiberip, “al teetigil arça torunu!” dedi Narbotogo. Abışkanın
jılkını bir tegerenip turup, torunu aytkanınan, torunu
taanıganınan tigiler şekşinişti, “bu kuu abışkanın bir
bilgeni bar okşoyt, tegin jerden artınan tüşö añdımak emes,
buudan çıkmanı aldırdık, kanttik“ deşip, şaşıp jatışkan
nemeler toru attı karmatıp, Şamşının törün közdöy
ıldamdaştı.
Nokto salıngan attı karmap kala bergen abışka aldastap,
arı çıgıp bir karayt, beri çıgıp bir karayt. Antse, «jañılıp
kaldıbı?» dep Narboto aldastayt. Jok, torunun özü eken. Jazbay
taanıganın karaçı, Noktoluu Torunun tuyagı eken! Abışka attın
mürüsünön ünsüz sılagılayt. İçinde bugu bar ele, buulukkanın
çıgarmakka kamdanıp, öksöp iybey karmanıp, eñşiygen eegin
kımtınat. Kapçıgaydı ördöy çapkandar uuluganın uguşsa kayra
çaap kelişçüdöy abışka unçukpayt. Abışkanın oyu menen bolup,
Narboto dagı unçukpayt.
Jılkılardın dübürtü Şamşının törün ördöp barıp,
alıstap barıp üzüldü. Mına oşondo abışka ökürüp barıp torunu
basa kaldı. Moynun kuçaktap öñgürödü, jalına murdun tıgıp,
jıttagılap öñgürödü, tal-tal bolgon kökülünön sılap jatıp
öñgürödü. Közünön buurçak-buurçak jaş ketip, sakalı ıldıy
kuyulat. Jonu juurulup, joor bolgonun körüp booru ezilet.“Ok
jılaanday oktolçu, Noktoluu Toru özü eken! Emne mınça kor
bolduñ!?” dep ıylayt. Abışkanın öñgüröp jibergeni Narbotogo
öön köründü. “Kızık kişi go! Jin tiygensip, ılayıksız jerden
ıylaganı emnesi?” dedi.
- Toktotuñuz, jaman joruk baştabay! Ay-talaada ıylagan
kaysı jakşılık! Soo kişinin kılaar işi emes! - dedi.
Çolpondoy közü jaynap jılkı turat, jer çalıp, koşkurunat.
“Janıbarım, ürkpö!” dep abışka ulutunat. Mürüsünö jüzün takap
süykönöt, közünün jaşın sürtünöt. Atakenin zamanına köçüp
barganday süylönöt. “Atake kalmaktı kuugandagı, Kökjal Baraktı
saya kuup, kök jelkeden alçudagı tulpardın tukumu emespi!” deyt.
“Abılay menen çabışta jaraluu baatırdı joo koluna karmatpay,
andan mından bir attap, ala kaçkan argımaktın balası emespi!”
deyt.
Etinen azıp, şapaygan toru eesin tapkanday, ezelki bir
eesinin koluna tüşköndöy elirip, eliktey tuyladı. Közdörün
jooduratıp, kulaktarın kamıştay tikçiytip, terebeldi jañırta
kişenedi. Şamşının tooloru koşo kişenegensip, koktu-kolot
jañırdı. Atake zamanındagı attın kişenegenin ukkansıp, abışka
mas.
Aruusu kelgen abışkanın köz aldına Atakenin tuşundagı
tulparlar tartılat: “Kırkmaçkeri bar ele, Kök çologu bar ele,
Kerkulun degen bar ele, Ak kızılı kayda ele?” dep şoloktodu.
Ayagın tappay kaldı.
Abışka kaçankı tulparlardı joktop sanasa, Narbotonun
esine oşol tulparlardın eeleri tüşöt: Berdike, Sadır, Jayıl
dep. Kayra turup, oyu buzulat. “Kurgan çal, mintse attı berebi?”
dep, talaşka tüşçüdöy
kızgandı. “Kekseligin karmatsa,
körgülüktü köröt!” dep kekendi.
- Kötübüzdön jasooldor kuugun tüşsö!? - dedi Narboto.
Abışka esine keldi.
- Jönöylü, - dedi böjöñdöp.
Narboto eköö uçkaşıp, toru attı jetelep üygö bet alıştı.
- Çooçun közgö körsötpöy bagalı, tulpar ekenin bilişse
uurdayt, orus bilse soyöt. Kündüz talaada daldaa otkozup, tünküsün
üy içine kişendep baylaylı, - dedi abışka.
Çooçun biröögö aldırıp jiberçüdöy korkot.
- Sen ketpe, Narboto! Çıpçañ bir jumada tıñıtıp beremin,
anan alparıp aylıñda bak, barıp köz salıp turam, - dedi.
“Ee, abışka sözündö turat eken!” dep Narboto içinen
jımıydı. Katın-balaga karabay kalmay boldu.
Apkelip, tüz ele üygö jetelep kirişti. Kaguu jegenine
kayıl kempir kirpik kakpay abışkasın kütüp oturgan ele, attın
noktoluu başı bosogodon körüngöndö ele küypölöktöp, üydün er
jak kapşıtın boşotuşup jiberdi. Ergilçegi japıs üygö
kirgenden ürküp, at adegende koşkurundu. Abışka noktosun
tartkılap, Narboto artınan kamçılap, maşakattanıştı. Jonu
ergilçekke urunup, jooru kanap ketti. Bolboy jatıp kirgizişti.
Janaraakta ele kara joldo çañ sapırıltıp kelatıp, emi
mintip kaptalı menen kiyiz üydün kapşıtın tirep, kişiler menen
çoguu tıgılıp kalganına esi eñgiregen toru at artkı ayaktarın
taltayta tura kalıp, siyip jiberdi. Saarası kazıktay jerdi oyup
ketti. Ürül-bürüldö közün jüljüytö tigilip, at siydiginin tunuk
çıkkanın baykap koygon Toltoy:
- Eh, janıbarım! Noktoluu Torunun siydiginen bolgon külük
çıkma! - dep süylöndü.
Üydün içi çıla jıttanıp, abışka çılım çekkendey mas.
Kempiri sırttan bir kuçak çöp julup kelip, aldın kurgaktadı.
Karañgıda sınına közü kanbay kaldı ele, abışka üydün törünö
tura kalıp, attı talbay karap kumarlandı. «Kara sanı türülüp»
dep, toru etine tolup turgan sanın ayttı, «kar jiligi kadoodoy»
dep, kar jiligine közü kadalıp turdu, «tüpök kuyruk, keñ sooru»
dep, kuyrugu menen soorusunun sımbatına bir türlüü kuştarlandı.
Bir ele közü jete berbegeni - Atakenin tuşundagı külük
tukumunun atakeden adaşıp ketkeni.
- Emnesi? - dedi.
Dese, Narbotonun oyuna abışkanın «Atakeden ırk ketip»
degen sözü keldi. Bala körböy ömürü ötüp baratkan abışkanın
töbösü bala tapkanday köktö. Kaygıçıl abışkasının mınçalık
kubanganın körbögön kempiri koşo kubanıp, ıgı menen.
Üydün içi sapırılıp, jarımın at jalgız eelep, kalganın
üçöö eelep, jelbey kaldı ele dep, tabaktagı etten jep, jarmadan
kere jutup, tün bir ookum degende jatıp kalıştı. Kenen jerden
uşul tepkedey jondun üstünö korgoloy kongon üydün keregesi
tartılgansıp, tar üy ogo beter tarıy tüştü. Kişiler eptep
jaylanıştı. Kemegenin tübündö eer jazdanıp, Narboto jatat
kerilip, “jomoktogu Tolubay sınçıga tuş keldim beym.
Katınımdın közünö karabay çıkkanımdı karaçı, özümö kup
ılayık jaraşkan külük taptım, orus şek albaganday eelep alamın
beym!” dep. Tör çendi eelep abışka jatat, “öñümbü je tüşümbü?
Narboto bolbogondo kaydan?! Tabına keltirsem Narbotodoy
kaybarga jaraşçuday at eken, oruska aldırbay at kılaar!?” dep.
Kempir jattı tompoyup çıgdan jakta, “jaman çalım Er Toltoydun
kebin kiygensip, Surkiyikti ilgensip, ergiştep algan tura!?” dep.
Köz aldına eköönün jaş kezegi elesteyt, kırañda gül terip
çurkagan kız kezeñi elesteyt, abışkasının ergiştegen güljigit
kezi elesteyt. Jaş çagında uşintip ergiştep turçu ele...
Sak jatıştı. At koşkurunsa közdörü umaçtay açılıp,
kulaktarın türö kalışat.
VIII
Bordunun içine bargan pristav köp soldatı, eerçitken
törölörü menen oşol tünü Kambar boluştun ayılına konup
kalgandan, “orus bar” dep el çooçup, boluşka karagan ayıldar köz
baylaganda ele jaylana baştap, erteley jattı. Demeyde, el tegiz
oturgandan kiyin dele kır-kırdagı jılkıçılardın şırıldañ
aytkanı, kızdardın jılaajınday şıñgırap külgöndörü, ak
çölmök atkandardın kıykırıgı, dümpüldök oynogondordun
katkırıgı karañgını jarıp, boluştun ayılı şañduu turçu ele.
Anın biri jok, özöndün şookumu gana ugulup, ayıldın üstü
tunjurayt. Orustun jatıp alganın jaman körüp, baldarı saldatka
ketse, orus uşintip eelep kalaarı, üstünö kelip jatıp alaarı
elestep, eldin esi çıkkansıyt.
Uykusu kaçıp, köpkö çeyin çırm ete albay jatkan Kambar
boluştun oyuna alda nemeler keldi. “Uluktan kelgen surakçı ölgön
jigittin bülöösü menen jolugat deyt. Tetiri süylöp turuşsa,
kantip bilip alsın. Bile koybos!” deyt içinde. Özün-özü soorotup,
kaptalına oodarılat. Katuu uktap ketsem dep, jazdıgına başın
tıgat. Uçugu üzülbögön oylor uykunu kaçırıp, kayra tooruyt:
“Narbotonun çıçayıp, kırañga çıga kalganı emnesi? İspiskenin
başına koyup, kutulbasam senden” deyt. “Bügün üyünö tüşkön jok
ele. Katın-balasın karabay, kaysı buzuktun içinde jürdü eken?
Üyünö tünöböy, çiy tübün jırtkan boz baldarga üyünün tübün
añdıtıp...“ degen oy kılt etti. Karasa, Narbotonun “katını ketip
kalgay” degen karasanatay oy basıp kelatıptır. “Katını ketsin
degen katındardın işi emespi” dep, özün başka oygo alaksıtıp,
pristav menen ımalasın oylop, oonap jatıp, akırı közü ilinip
ketti.
Oor uykunun içinde demeyden başka tüş kördü. Tüşündö
jıldız tolo asmandı aralap, jıldız bolup kubulgan jan-janıbar,
kişilerdi kördü. Kudaya tobo, aalamdı aralap jürsö arkar kuugan
Toltoygo kez keldi. Daana kebetesi jerdegi közgö urunbay jürgön
tura, anık Toltoy kırdaç murun, muruttuu eken, közü kıygaç, aydar
çaçtuu eken! Jıldız bolup kubulgan Er Toltoy ögüzdün belindey
jaasın kerip turat, jıldız bolup kubulgan üç arkar bezip turat.
Arkada çubalgan mayda jıldızdar - Aktaman sınduu çuragan
taygandarı. Arkarlardı kuup algan Er Toltoy saadagın jambaşka
salıp, kerilip jaasın çoyot. Sır jebeler sızat. Saya ketken eki
ogu ak jıldız bolup kubulat, sayılgan ogu kızıl jıldız bolup
kubulat. Kabırga tuşka ok jegen arkardın kaptalınan kızıl jayan
kan orguyt. Jerge tamıp tüşçüdöy çoktoy bolup kızarat. Jaraluu
arkar arkıragan jürüşünön janbayt, kaptalınan akkan kan jel
menen jel bolup çaçırap, betke tamat. Jeke Toltoy, üç arkar! Birde
közdön kayım ketip, kayra payda bolup, tamanı katuuga tiybey,
jelge takançıktap, jeldin katuulugun tuyup, ay- jıldızdın
arasında Aktaman tayganın agıtıp Kambar koşo barat, Toltoydun
artınan barat...
Uşunday tattuu uykuda jatkanda, Sarı jıldız balbıldap
janganda, attın taskagı ugulup, itter abaladı. Kambar ordunan
şart turup, çalbarının ıçkırın çala-bula baylanıp, çepkenin
jamınıp, şaşıp çıktı. Uluktar jatkan boz üydün tuşuna
atçandardın çaap kelip, “Gospodin pristav!” dep, udaası menen
kıykırıp kalışkanın kulagı çaldı. Pristav çıkkança
demiktirip jiberişti.
- Gospodin pristav! Gospodin pristav! - dedi atçandardın
biri ününün barınça. Ekinçisi soldattardın başçısın
şaştırdı:
- Gospodin sotnik! Gospodin so-otnik! Sroçnoe soobşçenie!
Ayıl bütün oygondu, erkekter boz üydön moyundarın sozup
şıkaalap, katın-kalaçta jan jok. Kempir-çaldar kelme keltirip,
uykudan oygongon baldar juurkandarına başın katıp, kulak
salışat. Şımın jañı kurçanıp, kürmösün çala kiygen pristav
ötügünö ayagın salganga ülgürböy, jılañaylak çıga keldi.
- Çto sluçilos? - dedi.
Katuu kelgen kazak-orustardın ulugu öröpküp arañ süylöp,
kıska gana “kıyamat!” dep kıykırdı. Uykusuragan pristav “selt”
dey tüşüp, esin jıydı.
- Doloji bıstree! - dep bark etti. Ötkön keçte Kambar
boluştun konogunda beşbarmakka kark toyup, kımızdan kere
jutkan janı “kart” etip kekirip koydu. Añgıçaktı közün uşalap
sotnik keldi. “Tokmoktun kara jolunda ıloogo kelatkan
jılkılardı kırgızdar uurday kaçtı, aydap kelatkan eki
jasooldun birin jaylap salıştı. Buzuktar jılkılardı
Şamşının için aralatıp ketişkenin kutula kaçkanı aytıp
keldi. On çaktı jılkını aldırdık!” dep bildirdi kazak-orustun
ulugu.
- Kto pogibşiy? - dedi sotnik.
- Jasool kızmatın ötögön kırgızdardan! - dedi kazakorustardın ulugu.
Pristav içinen “öh, özülörünükü turbaybı!” dep jeñildep
kaldı.
- Kaysı maalda bolgon okuya? - dedi pristav.
- Jasooldun boljoosunda tün ortosu, balkim, tün jañıdan
oogon maal ,- dedi çabarman.
- Jolgo jıynalgıla! - dep buyurdu pristav.
Saatına karap, tün ortosunan beri üç-tört saat öttü dep
boolgolodu. «Üç saattın içinde Şamşını aşa alışpayt. Mümkün
içinde jatışat» dep, uurulardı kanday da bolbosun karmap
kaluunu degdedi. Kanday uurular ekenin körgüsü keldi. Art
jagınan jetpese, aldında jatkan orustarga ayttırıp, tosuunu
oyloşturdu. «Stolıpinogo kantip ayttıruu kerek?» dep, KaraKoçkordogu Stolıpino kıştagına jasool attandıruunu oylodu.
Sotnik soldattardı kötördü. Alar jatkan jak kıymıldap,
baka-şakaga toldu. Tañ karakçı maalda soldattar şayma-şay
jasanıp, jaraktarın asınıp, attarın tokunup, jolgo kamdanıp
kalışsa, ayıl içi koşo kötörülgönsüyt.
“Emne bolup ketti dep?” Kambar boluş añ-tañ. Daroo
jakındap baralbay, saamga turdu da bakıldagandardı közdöy bastı.
Jakındagı boz üydön çıga kalgan jigitteri jandap basıştı.
- Biristab-bay, tınççılıkpı? - dedi tınçı ketken Kambar
boluş. Pristavdın kabagın çıtıp alganın baykadı.
Pristav tilmeçin çakırttı. “Şaşılış jönöögö tuura
kelet, jagdayıbızdı Kambar mırzaga tüşündürüp, konoktordun
atınan ıraazıçılık aytıp koy” dep, köp nerseni ayttı. Özü içkeri
kirip ketti.
- Kambar mırza! Uluktar soldattardı alıp, şaşılış
jönöyt. Soguşka alıngan jılkılardı aydap, Tokmokko baratkan
eki jasoolgo kırgızdar kol salıptır. Tokmokko jetkirbey. Tünü
bolgon okuya. Uurular jasooldun birin öltürüşkön, jılkını aydap
ketişken. Uurulardın Şamşının törün bettey ketişkenin aman
kalgan jasool aytkan, - dedi tilmeç.
“Orustun jılkısına tiyişiptir!” degendi ukkanda Kambar
boluştun sözü oozunan tüşüp, “kuday özüñ saktay kör!” dep,
çepkeninin jakasın karmandı. Orustun jılkısın Tokmokko
kirgizbey çaap alat degendi uguşu uşul. Anan da jasooldu öltürö
çabışsa!.. Tügöl unçukpay turup kalıştı. Saamga turuştu. “Kap,
ılayıgı kelbey kaldı. Balamdın mektepke tüşkönünö tölömörün
durus kaytara albay kaldım” dep Kambar boluş oñtoysuzdandı.
Boyun jasanıp-tüzönüp boz üydön pristav çıktı.
- Kambar mırza! Şaşılış baratabız, kalaadan jolugabız.
Bir jumadan kaltırbay spiskeni alıp tüşüñüz, aga çeyin uurunu
izdegendi unutpañız, tezinen karmap jasooldun koluna
tapşırıñız! - dedi. Tilmeç tüşündürdü.
- Men aytkan sunuştu tereñ kalçap körüñüz, - dedi pristav
akırın. Tilmeç dabışın biyik çıgarbay, oodarıp berdi.
- Jakşı bolot, - dedi Kambar boluş oozuna başka söz kelbey.
Atçan soldattar zamatta jasalıp büttü. Pristav koşo kelgen
uluktarı boluş menen kol alışa koştoşup, meymandostuktu
çenebey körsötüp, konoktogonu üçün alkap, dalıga taptap, arabaga
oturuştu. Sotniktin biyik dabışı çıgıp, anı ukkanda atçandar
tegiz kakayıp, aldı bir kişidey ordunan kozgoldu. Mınday
ireetti birinçi körüşkön Kambardın janındagı jigitter “asker
başçının “jürgülö!” dep kıykırganı go” dep tüşünüştü. “Mañka
kazday bolup, attarının katar-katar bolup, tizilgeni kanday”
deşip, oşonu da jañılık körüşüp, közdörün alışpayt.
Pristav, soldattar tügölü menen jıyılıp, ayıldan uzap
ketkençe tañ dümpöyüü maal boldu. Körüngön boz üydün eşiginen
şıkaalap, moyundarın sozgon kırgızdar orustun ketkenin
körüşköndön kiyin börktörün basa kiyip, çepkenderin kımtına
tuş-tuştan basıp kelişip, Kambardın janına çoguldu.
- Tınççılıkpı? - dep ün salışat.
- Tokmokto kesekter orustun jılkısına tiyip, jasooldordon
ölüm bar eken. Soguşka dep kazınalıkka alıngan attar eken,
Şamşı jakka alıp kaçışıptır. Biristab izine tüşöt körünöt, dedi Kambar. Ukkan kulaktarına arañ işenip, turgandar tañ.
- Zaman mintip atsa, orustun jılkısın çaap, oruska
tiyişkenden korkpogon kanday jürögü too nemeler? - deşti.
- Kazınalık jılkıga tiygen kimdin eli boluşu mümkün, deşip, ukkandar baştarın çaykayt. Jılkıga tiygendi ilgeri
“baatır” dep koyuşçu ele, bul sapar “baatır” dep ayta alışpayt.
“Kaysı buzuk?” degen boluşat.
- Tınaylar go! - degender boldu.
- Şamşıga ketse temir-bolot je çerikçi bolmogu mümkün, degender çıktı.
- Tokmoktun joluna jakın dagı kimisi bar? Bir katılsa je
tınay, je temir-bolot je çerikçi katılat - dep, dagı biröö
aytılgandı koldop ketti.
“Kep kim katılatta emes! Tokmoktun joluna başka kırgız
jakın çıga albayt“ dedi Kambar boluş oyunda. Tañ kaldı. “Temirbolot, çerikçi Tezekbay menen Kanaattın ıgınan çıgıp, kantip
eenbaştık kılsın?” dep akılı jete berbeyt.
- Atake boluşunan bolmogu mümkün, - dedi Kambar.
Turgandar “kandayça?” deşip, boluştan söz kütüşöt.
- Atake eli adegende Tınaydan özünçö boluş bolup bölündü.
Anı menen toktoboy, Şabdandın baldarının üstünön arızdanıp
jürüşüp, Samüdündü kamatışkandan beri, tınç emes dep ugam.
Sarıbagıştın kara çarba kedeyleri manaptan jarabayt deşip,
manaptı jıgıp, kedeyden çıkkan kişini boluş şaylap alışkan.
Kedeydi ukkan kaysı zamanda bolgon? - dedi Kambar boluş.
- Nesi bolso da jürögü too nemeler eken, - dedi dagı biri.
- Oşentip too jürök bolboy ele koyolu, ıgı kelse koyöndoy
korkok bol degen, - dedi Kambar boluş.
“Anısı da ıras” deşip, unçukpay kalıştı. Kambar boluş
üyünö kirip ketti. Janındagılar koburaşkan boydon kalıştı.
Şamal jürçüdöy keyiptenip, jeldin jelişi katuulayt.
Jeldin jürüşü katuulasa, asmandı karaşıp, ay arası ekenin
esteşti. Ay arasın sürüştürüp, baş oona bütkön-jogun taktaşıp
dalayga koburaştı. Aydın kılayıp, çalkasınan jañırganın
aytıştı. Bugu janıbardın başı oogon jagına baskanı bütkön,
baş oona büttü deşti. Bugu menen maraldın kuuşkanı baştaldı,
üyür-üyür körgönübüz, üyürdün kılganın ukkanıbız bar deşti.
Karıgan enesin el katarınan kaltırbay bakkan, tuyaktan jalgız
mergen jigit bar, oşol mergendin aytıp kelgenin özdörü
körgöndöy kızık kılıp aytışsa, sakalduuları bir sıyra
tamaktarın kırınıp, sakaldarın sılanıp tamşanıştı. Bugu
janıbardın maralga tınbay jügürgön çagı! Kürküröp kirgen
bugunun ker maralga kündöp-tündöp kıygaçtap sekirgen maalı!
Bugu-maral birin-biri küsöşüp, sagınışkan kişiçe üyügüşöt,
bugusu üyrülgön sayın, uçasın takap şınaarlagan maralı
çıçañdarın çıçaytıp, “utur-utur kele ber, küsögönüñ ala ber”
degensip, ızgırıgına könöt, ıgı menen bolot deşti. Ay atının
atalmagı uşundan, baş oona bütkön çaktan añçılardın bugu menen
maralga uuga çıkpaganı uşundan. “Eh, jaratkandın janıbar!” dep
tamşanıştı. Uşintip, tañ kulanöök atkança, kız-kelinder
könöktörün belendep, bee saaganı baskança ay sürüştürüştü, aydın
atın koşo sürüştürüştü. Ayak oona baştalgan!

IX
Oşol künü Kambar boluş besirin kaşına oturguzup, soldatka
alınçulardın tizmesin tüşürdü. Adegende, alıs tuugandardan
baştadı, anan kıyır tuugandardan baştadı. Tizme üstündö
alpuruşup otursa tündögü tüşü ulam oyuna tüşöt. “Balançanın
tütününön mınçanı jaz, tükünçönün tütününön ançanı jaz” dep
ıñgıranıp, kaytalap alganın kayta öçürtüp, “kaysı tütün kaldı?”
dep, estep oturdu. Tündögü tüşü ulam oyuna tüşöt. Ortolop kalganda
“Narbotonu koş” dedi. Besiri başın bir kötörüp, «jalt» karap
kaldı ele, ünün öktöm çıgarıp, “jaz!” dedi. Uşintip, körgön
tüşün bir oylop, “Üç Arkarga uçup barganım emnesi, sızgan okton
kan tamganı emnesi?“ dep oylop, “dagı kimdi
koşup salsam” dep oylop, oylogonu çarjayıttanıp jatıp, katçısı
eköö tüş oogondo barıp, bir top kişinin atın taktap, tizmeni
kamdaştı.
Jazdırıp bolup, bir iş bütkörgönünö jeñildep aldı. Emi,
pristavga kolmo-kol tapşırmagı ele kaldı. Katçısın aydap
jiberip, ayalının kaşında kalganda tüşün aytuuga kamdandı.
Adegende, kımız suradı. Saboonu karsıldata bışıp kalgan ayalı
kese toltura kımız sundu ele, suusap turgan janı şıpkay
şimirdi. Kımız açuurak tartkanın baykadı. Açuurkangan janı,
közün bekem ımdap alıp, “çöp katıy tüşköngö söök kımız
daamdana baştaptır, ayak oona emespi” dedi oyunda. Anan tökpöyçaçpay tüşün ayttı.
- Bayım, ayan tüş körüpsüñ! - dep jarkıldadı ayalı.
- Jıldızdap uçkanıñ - döölötüñdün artkanı, jaa tartkan
Toltoydun janına barganıñ, zoboloñ mından da kötörülüp, dayım
jakşılar menen janaşasıñ, sızgan okton kan tamganı - duşmanıñ
jeñilet, arkardı aldıga salganıñ - duşmanıñdı aldıña salıp
aydaysıñ! - dep jakşılıkka jorudu.
Ayalının sözü Kambar boluşka jagıp, jakşılar dese
“jandıralı go” dep arı jagın özü jorudu. “Iras, oeznoy,
biristabdardı jandadım, manaptar menen tabaktaş, boluştar
menen iyindeş jürdüm, janına bara elekten jandıralı Kuropat
menen Bolubaum ele kaldı. Kastaşımdı jeñgenim, Narbotonu
aydaganım emespi!” dedi oyunda.
Soldattıkka degen tizmeni dagı bir iret oylop, “Narbotonu
aydap kutulayın emi” dep, jelkesin kaşınıp otursa, ayalı oygo
kelbegen söz kozgop, ”Abdulla Taykın ölüptür!” dedi.
- Taykını kim eken? Kaydan ugup jürösüñ? - dedi Kambar
boluş. Mınday attı Kambar boluş ukpaptır.
- Bayata, tınay elinen çapkılagan jigitter tömönkü ayıldı
aralap, aytıp ötüşkönün katındar ayttı. Almatı jaktın baştık
kişilerinen imiş, - dedi ayalı.
- Oşentip da kabar ayttırışabı? Almatının kazagı bolso
çapıraştıdan je alban-subandan boloor, - dep Kambar boluş anday
attı estey albay, taanıgan kazaktarın tügöl esine tüşürüp, anday
kişini bile albay, anan da alardın kabar ayttırgandagı
jönün tüşünö albay, tañ kaldı. “Kaçantan beri kabardı uşintip
ayttırıp kalışkan? Jakşılardan bolso, kabar taratkan
çabarmanı attan tüşüp, boluştun üyünö baş bagıp, anan uguzmak,
demek, kara taman kazak ölgöndür?” dedi. “Kara taman” deyin dese
aga okşoboy turu, “kaçantan beri kara çarbanın ölgönün müldö
jurtka jar salçu boluşkan?” dep oylonup, akılı jete berbeyt.
Anan adatınça ayalın jumşap, “Kanjıgamdı kamda!
Kamçımdı kamda! Kurjundu belende!” dep bulkunup, kırtışı suu
kötörbögöndöy tür kılıp, kagınıp-silkinip, erinçeek tür menen
eki ayagın ötügünö salgan atkan. Tınaydın jigitteri aralagan
ayıldın kabarın bilgeni bargan atkan.
Çapkan attın dübürtü çıktı. Tıñşasa, jakındap kelatat,
boluştun üyün közdöy çaap kelatat. Kambar boluş konçun batıraak
batırıp, kementayın jelbegey jamınıp, “karayınçı” dep üyünön
eñkeyip çıga bergende, kuyundagan tört çabagan elirgen attarının
oozdugun bekem tarta, eşik tuşka turup kalıştı. Eköönün
kiyiminen oruska jasool jürgön jigitterden boloorun taanıdı,
kalgan eköö kılıç-mıltık asıngan kazak-orus. “Çak tüştö mintip
çabagandaganı emnesi?” degençe bolboy, çabarmandın biri entigip:
- Boluştun üyübü? - dedi.
- Ooba, boluştun üyü. Jayçılıkpı? - dedi Kambar boluş
kaadasınan jazbay.
- Aylıñızda uuru bar! Karmaganı keldik! - dedi jasool.
- Kaysı uuru? Emne uurdaptır?!
Kambar “oozu jaman” dep çooçup ketti.
- Tündösü Tokmoktun kara jolunda uurular kazınalıkka
alıngan jılkıga tiygen. Uurunun sizdin ayıldan boloorun kaçıp
kutulgan mınabul jasool taanıgan, - dedi kırgız jasool jaşıraak
joldoşun körsötüp.
- Oozuñdu kara! Jalaa japkan jakşı emes! - dedi boluş.
- Tündö jılkı tiygenderdin arasında eliñizden kişi bar.
Daana taanıym. Öñün dagı, aldındagı atın dagı taanıym, - dedi
jigit.
- Kaydan taanıp jürösüñ? Aysız tündö körgüdöy közüñdö
çıragıñ barbı? - dep opuruldu Kambar boluş.
- Aba, kakşıgı jok ele! Kudayandın jigitteri menen
Boroldoygo kelip, kökbörügö tüşüp jürgöndördön. Esimde jok atı.
Daana taanıdım, - dedi jasool. Narbotonun kolunan ölüp kala
jazdap, kutulganın ayta albay turdu.
Kambar boluştu açuusunan mayda kaltırak bastı.
- Taanıganıñ bışıkpı? Kança kişi eken? - dedi.
- Anık. Kamçısın şilegeni belendep, çukul kelgen kişini
kantip taanıbayın.
Jasool şektüünün kebete kepşirin süröttöp berse,
Narbotonun kudum özün ayttı.
- Çaap jaak, közü çekir, murutçan jigit. Körsöm taanıym, dedi jasool.
“Tündö jılkı tiygenderdin arasında Narboto bolgon
okşoyt” dep boolgolodu Kambar boluş.
- Kaşkası tanoosuna jabışkan, ak tuyak atı bar! - dep
koşumçalap koydu jasool. Attın kaşkasın, oñ tuyagındagı aktı
aytıp otursa, “mınabul kaapır Narbotonun Akbaypak dep koyçu
kaşka atın ayttı”, - dep Kambar boluş çındap ınadı.
Ötköndö öz balasın baş kılıp, Kıtaydın çegine
bargandardı tildegenden kiyin jılkı tiyüügö, bolgondo da
orustun jılkısına tiyüügö kudayan boluşunan birde-jarım
kişinin batınaarı üç uktasa tüşünö kirgen emes. “Tildedim” dep
oylogon.
- Özüñ kaysı elden bolosuñ? - dedi Kambar boluş.
- Şamşı boluşunan, nurmambet elinen, - dedi jasool.
- Attan tüşüp, üygö kirgile, daam ooz tiygile! - dedi Kambar
boluş.
-Antüügö çolo jok, aba! - dedi jasool.
Öñü surdangan kılıççan kazak-orus kırgız jasoolgo birdeme
dep ayttı.
-Piristabka ne dep aytalı? Uurunu karmap bere alasıñarbı?
- dedi jasool.
- Biristabka salam-dubay deñiz, uşul sözümdü kemitpey
jetkiriñiz, uuru-keskini izdeybiz, tuzakka ilineer menen kabarın
ayttıram, - dedi Kambar boluş.
Jasooldun aytkanın kotortup ukkan soñ kazak-orustardın
ulugu öñdöngönü “boluştun özü pristavka tüşsün, kıştakka emes,
Tokmokko” dep ayttırdı.
- Kup bolot! - dedi Kambar boluş.
Bayatan kımızın kamdanıp turgan ayalı kımız sundu ele,
kırgız jasooldor birden ayak kımızdı kömkörö tartıp, orustar
baş tartıştı. “Buga çeyinkileri içip ele jürüşçü, bul uluktar
sıydan baş tarttı” dep boluş özü, aga boluşa karap turgan
bülöösü köñüldörünö jaman aldı.
Çabagandagan tört atçandın kelgenin körgön kırgızdar üyüydün tübünö köçük basışıp, üy tübünö eer tokumun taştaganı
eerge oturup, eeri jogu körpöçö, köldölöñ aldırıp oturup, tuştuştan jaldıraşıp, jakın kelişpey, “emne kabar tarayt?” dep
kulaktarın türüşöt.
- «İspiske» dep atıştı ele, ispiskege keldibi? İspiskesi
dele körünböyt, - dep özdörünçö bojomol kılat.
Al emi atçandardın attan tüşpöy süylöşkönün, kımız sunsa
jasooldon başkası ooz tiyip da koybogonun körüşköndö, mınday
bolçu emes ele deşip, jüröktörü bir jamandık sezgensip, közübüz
jamandık körbösün deşip, kudaydan tınççılık tileşip, tört
atçan imerilişke kirgençe karap turuştu.
«Bul saam bayga kalpıçı bolboyun. Uurusun izdese izdeyin,
Narboto bolmokton kimisi bolsun, uurusun tutup bereyin» - dedi
Kambar boluş oyunda.
Kudayandın kıyırına ilgeri-kiyin atı ugulbagan, kaydagıbir Taykındin oo düynö salganı tuuraluu ayttırgandarı “jurt
japırt kötörülüp, orustu ura baştagıla!” degen belgi bolgondugun,
sarıbagış menen Almatı kazagı uşintip tımızın keñeşte söz
bekitişkeninen Kambardın çındap kabarı jok ele. Jaşıruun
politsiyanın aytuunda kabar taragan jerdin baarında tuzem kalkı
boluştardı urup, baş iyüüdön çıkkan. Jılkı tiygenderdi kuup
çıkkan pristav ar kaysı jerden el buzulganın ugup, Tokmokko
kaytıp ketken ele.

X
Too koynunda salkındap, jayloonun kızıgına batkan
kırgızdardı koogalañga salgan oşol jay ekinçi ketpes eldin
esinen! Zamandın türü köz açıp jumgança özgörüp, eldin türü
irmem sayın özgörüp, demeyde tunjurap turgansıgan
koñşu
elderdin kımguut tüşüp, at kuyrugun tüygön jigitterdin arı-beri
çapkılap, alıp uçkandarı, öröpkügön nemelerdin “örttö tizmeni,
örttö!” dep oygo kelbegendi aytıp kıykırgandarı, boluşıstarçındarga moyun berbey, kajıldaşıp aytışıp, «çabışabız»
dep çamıngandarı aldanemeden kabar bergensiyt. Kañşaarı kargış
bolup ugulup kudayanga jetip turdu, «orus kırgızdı uruşka aydap,
jerden birotolo köz jumdurmakçı” degen kaygı basıp turdu...
«Kambar boluş biristab menen jeñ içinen söz baylap, askerge
barçulardın ispiskesin tüzgön imiş, jardılardı saldattıkka
jıgıp, jakşılardın baldarı barbayt imiş» degen söz taradı
añgıça. Boluştun saldattıktan surap kalaarınan ümüttörün üzdü.
Uşunun baarı pristav konup ketkenden kiyin, tuura bir aptadan
kiyin boldu. Ayılga törölör konup ketpey ele, kara joltoy konup
ketkensip, bülük salgan tökmölüü zaman baştaldı. Ümüttör
üzülgön, kıyal-tilekter kıyragan zaman baştaldı...
«Biristabdın tapşırmasın bütürüp, Narbotonu baş kılıp
saldattıkka jıgıp, anan söz berip koydum ele, el tınçıganda
soltodogu dosuma juuçu jibersem, Mukaydı jıl aylantpay üylöp,
apam ölböy tirüü tursa, janına özünçö bölüp koysom» degen
Kambar boluştun kıyalı oyron boldu içinde. Atasının kıyalına
koşulup Mukaydın bir kıyalı oyron boldu. «Kudalagan jeribizdin
kızı Ayçüröktöy aşkan suluu» dep şakıldak jeñeleri kep kılıp,
«Ey, erke bala! Alarıñ ay dese arkı jok, kün dese körkü jok,
jomoktoguday suluu» dep, Narbotonun ayalı koşo aytıp degdetip,
delebesin kozgop koyuştu ele. «Ançalık suluunu közüm tolo bir
körsöm» dep Mukay dagı degdep, körböy jatıp sugun artıp kaldı
ele. Kudalap barışpagandan kiyin, baarı körgön, baarı bilgen
ayçıray kızdı jalgız Mukay körgön jok, je bir atın suraganga
ılayıgı bolgon jok. Oşonu menen atı belgisiz Ayçüröktün
bürkönçögünö je kolu tiybey je bulastagan basıgın körböy,
armanduu kaldı, atı belgisiz suluunun Ayçüröktügün bilbeytuybay kaldı.
Elde murda, ayak oonanın segizinçi künündö «kıyık iş
bilindi» dep kudayan içi kırdı-bıçak tüşüp, öz ara jañjaldaşa
jazdadı. Tak segizinde çırdaşkanı, çır tañ atpay baştalganı
jurttun esinde. Antkeni, tak oşol künü uruşup, kayra jaraşıp,
anın ortosunda baldar eki orustu öltürüp, keçkurun jalpı jurt
oruska joo bolup, oturup kalgan. Al emi Mukaydın bul kündü
meesine kıt kuyganday jattap kalışının jönü özünçö. Kiyin
«avgust ayının segizi bolçu, ertesi, avgusttun toguzunda, ooba,
avgusttun toguzu künü tañ atpay» degendi kaytalay berip, jadınan
jangıs bolgon.
Adegende, atçan jigitter tañ atpay jıynalıp keldi
süylöşüp algansıp. Boz üydün tuşunan boluştu omuroolop,
«tizmeni körsöt!» deşkende üydögülör tügül, tügöl eldin üröyü
uçkan.
Jeti atadan beri kelatkan söölötkö şek kelgendey,
Kudayandan kalgan kut uçup ketçüdöy boluş bülöösünün köönü
irenjip, köñülü kirdegen. «Toptoşkon tomoyaktardın emne
kılganı?» dep enesinin süylöngönü Mukaydın esinde.
«Jarıbagan jardılar» dep tildengeni esinde.
Jigitter
kamçı
üyrügöndön
kayra
tartpaçuday,
aksakaldardın tilin ukpaçuday körüngöndö Kambar boluş tizmeni
katkan jerinen suurup, koldoruna karmattı. Körsötsö, jön jerden
şek alışpaptır, janındagı katçısı moyun tolgodu ele, «ölösüñ,
janıñdan tüñülsöñ!» dep opuzalap okutuşsa, jalañ kembagaldardı
jıgıptır. Jakşı attuulardan Narboto jalgız eken.
- Jalañ bey-beçara ilingeni jol bolsun! - deşti jigitter.
- Biristab-baydın buyrugu! - dedi Kambar boluş.
Kaarı kaynaganda, ayrıkça kedey menen süylöşköndö «bir
jeriñdi kıs» dep bogoozdongondon kayra tartpagan, top içinde
çakçırılıp turçu boluş kızarıp-tatarıp, jüyösün oñguluktuu
keltire albay jüdödü.
- Jakşılar menen uluktar birimdik beken? - deyt jigitter
surakçıdan beter.
- Uluktan tüşkön buyruk uşunday dep atpayımbı! - dedi
Kambar boluş kayra ele.
- Jakşılar surap algan buyruk beken? - deyt jigitter.
- Ak padışanın jumuşka salganı emespi! - dedi Kambar
boluş.
- Surap almak kişi emes beleñ! - deşti jigitter.
- Anı jarım paşa bilet. Jarım paşaga kaydan jettik! dedi Kambar.
- Örttögülö tizmeni! - dep kıykırıştı jigitter. Tizme
örttölsö başka tüşkön müşkülü koşo örttönüp, külgö aylangan
kagazday karmalışpay kalçuday oyloştu.
«Uşunu menen ele iş büttübü?» deşip, urunaarga joop
tappay, birdin içinen çıkçuday kuyundagan jigitter çapkan
boydon ketişti. Joldo Narbotonu izdep taap, ortogo alışsa,
anısı at jañırtıp minip, özünçö ele kerbezdenet. Atı saldatka
alınçulardın tizmesine koşulganın kenebeyt.
- Uktuñarbı? - dep koyöt.
Jigitter añtaysa:
- Atake-sarıbagıştın baldarı orustu öltürö baştadı, - dep
kompoyöt.
- Ayla jok, boluş agabızdı omuroolop kelatabız, - deşti
jigitter. - Seni dagı saldatka aydamak bolgon eken!
- Tizme jazdırganın uktum. Tizmede barmınbı-jokmunbu
işim jok, saldatına barbaymın. Korduk körsötkön orustun
kızmatın kılbaymın, - dedi Narboto.
- At jañırtıp minipsiz? - dedi baldardan.
- Külük çıkmanın tukumunan eken, - dedi Narboto.
- Koñşulardan kanday kabar bar, aba? - dedi boz ulandardın
biri.
- Tokmoktun arı jagınan ukkan kebime karaganda, andagı
eldin da türü jaman. Orustu urabız dep jatışat. Kim bilet,
balkim urup jatışabı emgiçe. Köl kılaası da tınç emes.
- Oo-u! Atake-sarıbagış mından, bugu-sayak andan! Kırgız
japırt kötörülüp orustu kuup çıgattır, - dedi dagı biri.
- Balkim.
- Bizdin el emne bolot?
- Bordunun içi Koçkorgo da jakın, Boomgo karasa Keminge da
jakın. Kemin jagına ooso Şabdandın baldarın ugat, Koçkor
jagına ooso Kanaat boluştu eerçiyt. Kambar agabız ataandaşkanı
menen Kanaatka teñ kele albayt go, Kanaattı bütün Koçkordun içi
ugat.
«Çüydün içi orustu urup jatsa, Köldün içi orustu kuup
jatsa, emnege tim turabız!» dep jigitter Bordunun Boomgo çıkkan
oozunda oturgan bal çelekçi orustardı esteşti. «Eneñdi-i,
malıbız adaşıp kirip barsa jıgıp algan, öz malın jogotup alsa
kayra bizge dogurunup doomat artkan, öz jeribizge özübüzdü
bastırbay basıntkan orustun sazayın bermektin kezegi kelgen
beym!» dep opuruluştu. Narboto «a-bu» degiçe, arañ turgan
jigitter at koyuştu. Narboto artınan jeldirdi. Atçandar bal
çelekçi orustar özdörünün emes, padışanın bal çelegin bakkanday
ızırınıp alışkan. Alardın kelatkanın bal çelekçi orustardın
biri adegende tañazar algan jok. «Karap koy munu! Jin tiygen go
kırgızga» dep kolun kezep, ızırıngan boydon uturlay bastı.
«Adırañdagan arı jok, akesin okutayın, aldındagı atın jıgıp
alayın ayban kırgızdın» dep oylodu. «Ayt» dep koyso, koyöndoy
korkup kalgan bayagı kırgız dep oylodu.
Atçandardın baştagıday sestençü türü jok. Saamga özün
toktotup baamdasa, atçandardın aldıñkısı kamçısın üyrügönü
belendep algan. Alardın şoykonduu türün sezgen orus oyun jıyıp,
joldon oyt bergençekti bolboy, kırgız kamçı menen jon
talaştıra çaap öttü.
- Tvoyu mat! - dedi orus. Kamçının uusu janın kaşayttı.
“Tvoyu mat, jaman kırgızdan kamçı jegen kün kelgenbi?” dedi
oyunda. Birok, top atçandın aldında alsız ele. Jütküngön boydon
üydü közdöy jügürdü.
- Paşa! Paşa! Kirgizi napali! - dep jaraluu ayuudan beter
aykırdı. Ekinçi atçan tundurma kamçı menen töbödön arı
salganda ünü öçtü. Sürdügüp barıp jıgıldı.
Paşası bal çelekterde jürgön. Önögü Grişanın aykırıgı
Paşanın jürögün opkooljuttu. Başın kötörüp, Grişanı izdedi.
Jerde biröönün sulap jatkanın bir kördü, top kırgızdın çaap
kelatkanın bir kördü. Jamandıktı tuygan janı alının barınça
tızıldap üyünö çurkadı. Oozdo mıltıgı ilinüü ele, oktoluu ele,
«ozunup jetsem moyun berbeym» dep çurkadı. Ayagı ayagına tiybey
tızıldap çurkagan bal çelekçi «mıltıgım kolgo tiyse ele,
aldında atı barga aldırbaymın» dep kelatat. Çurkap kelatat, “mat
tvoyu, kirgiz vonyuçiy!” dep kelatat.
Atçandardın biri anı körö sala aldınan toroy çaptı.
“Kaşaygı-ır! Mıltıgı bar emespi! Ozunup mıltıgına jetpegey
ele! Kaapırdı üyünö kirüügö ülgürtpöy çabayın” dedi. Bal
çelekçi jetkeni kaldı, dagı bir az çımırkansa, attap-buttap, dagı
beş-altı arış taştasa, oozgu üygö jetkeni turat, oktoluu mıltık
kolgo tiygeni turat. Jetpey kaldı. Şoruñ katkırdın kara kuşun
tuştap urdu ele, et-betinen ketti. Jaradar boldubu je janı
çıktıbı belgisiz...
Jete kelgen Narboto eki orustun kömölönüp jatkanın körüp,
emi, kudayan menen orustun anık joo bolgonuna közü jetti. Añgıça
boz ulan bal çelekçinin üyünö ört koydu. (Kiyin Narboto ört
okuyasın esteyt. Çüy boorundagı, Köl kılaasındagı orustun
kıştaktarı taloongo tüşüp, katar-katarı menen örttönüp
jatkanda, örttün uçkunu Bordunun Boom jaktagı oozunan
baştalgansıp, uluu jagılgan ottun içegisi bal çelekçinin üyünön
tutangansıp keteer ele). “Orus uşunu körmök, kudayan menen
orustun ortosunda akırı ört çıkmak” dep karap turdu Narboto.
“Kolunan kelse mınabul öçöşkön kudayan bütün Orusiyanı
örttösöm dep turat, attiñ, kolunan gana kelbey turat” dedi içinen.
Al mınabul kırgızdardın ızırınuusun uşunday dep tüşündü.
“Kayrandar kıjınıp turuşat, kıjırı menen orustu oyrondogusu
kelip turat, antmeyin kök buusu tarap, köksöösü suubayt” dep
jorudu. Jigitter bal çelekterdi kömkörüp, ızıldagan aarı
kaptaganda ürkkön nemedey, çaap ketişken.
...Oruska kol tiygeni kudayanga daroo ugulgan jok. Al ortodo,
boz ala bolup ayılında kalgan Kambar boluştun nieti karardı.
«Elimdegi buzuktu ulukka emi aytpasam bolbostur» degen oygo
çındap azgırılıp, anın artı emne menen bütöörün gana daana
elestete albay kıynalıp, «uurunun suragı bar emespi?» dep, özü
koşo süyrölöörünön kooptonup, jönöp ketüügö çıgına albay eki
anjı.
Ayıl tunup, kapkaydagı «ispiske» degen balee çıgıp,
oşonun ayınan eldin ırkı ketkensip, tomsorot. Bir atanın ele
baldarı akır tübü jañjaldaşat degen uşu tura!
- Boluşka tap berip! -dedi Kambardın ötö jakındarı.
- Apeey! Boluşka emes, agasına tap berip atpaybı! - dep
kelin-kezek bir sıyra betterin çımçıp jiberdi.
- Boluş boz baldardı tizmelep aydamak eken! - deyt eldik
bolup körüngön birerleri.
- Ökmöttün işin boluş-akebiz özü bilbeybi! - deyt anda
berkiler.
Kaadasınça, erteli-keç ayıldın çetindegi kök jongo
çogulup, köldölöñ töşöttürüp, çapan-çepkenderin kımtına
tegerete oturup, adegende ötkön-ketkendi kozgop, anan añgemesi
kızıgında abalkı artta kalgan zamanga oop, anısı tündün bir
ookumuna deyre sozulup, karı sözdü aytmayı bar abışkalardın
oozunan da uşundan tarta «ispiske» degeni tüşpöy kaldı.
Karı söz degeni uşu, kıñkaytılgan çanaçtan kımız
tartılıp, keseler uluulata kezegi menen aylangan sayın - oşonço
kişige kımız kuyganga eki je üç jıgaç kese sunulaar ele- kepten
kep çıgıp, tek sürüştürüügö kam uruşup, anısın tüz ele KırgızAtadan baştap alışıp, «oşondogu kırgızıñdın özü kayaktan
çıkkan?» dep kimdir-biröö kaptaldan jırsa, biri AnalakMınalaktı aytıp, biri Adam-Ata menen Obo-Enege alparıp, ayagın
kudayandın baldarına takap, ar kim özünö, özünön ötkörö nebereçöbörölörünö, kibire körgöndörü bar aralarında, aları «jaratkan
özüñö tobo!» dey kibirelerine çeyin takap, muundatıp taratkandı
aytışçu. Kep ortoloy kızıganda, keptin «aalamdı jalgız
çeñgeeldegen Ayhan - Çıngız han» degen jerine kelgende, «emi, koyö
turuñuz!» dep söz talaşkan ustası «ulamanın uşul jeri mınday»
dep, aligi handın kulan kuup, uuga attangan tun uulunun attan
kulap, arka-moynu astında kalıp ölgönün, kabardı Ket-Buka degen
ır-küügö maş çorosu - aytuuda uşul ele kırgızdan özü - üç kıl
komuzdun küüsünö keltirip uguzganın aytsa, «oşondoy deseñ!» dep
aga bir tamşanışıp, añgıçaktı arasınan biröö çıgıp, oşol küünü
oynop, anı abanı menen koştop ırdasa («Eey! Altın booluu ak
şumkar, Eey! Altın boosun tıtıptır...» dep baştalaar ele al
ölöñ), ötkön zamanga köçüp barıp kelişkendey dagı bir tamşanıp,
anan taraşçu. Buzulbay aytılıp kelgen, buzbay aytıp kelişken,
kaçankı karı söz uşul.
Azır «Analak-Mınalaktı, «Ayhan-Mayhandı» oozangan jan
jok, «ak padışanın tıkır ayttırgan buyrugu imiş» deyt boluş,
birok, tıkır buyruktu karıyalar köbüröök suuk kabarga
okşoşturuşup, «ispiskenin» jol-josunu uzun sözgö aylandı da
kaldı. Bul joruktan bir jamandık baştalganı turganın baarı
aldırtan tuyganday.
Kalıbek köptön beri kalçap jürgön akılın ayttı:
- Baykagan kişige orustun bu «ispiske» degen ookatı
başınan çırluu boldu, eldin ırkın ketirgen ookat boldu. Taş
taştap, boluş şaylasañ dele çırdın başı ispiske, tütün başına
çıgım salsa dele, çırdın başı ispiske! Emi, joo uraanı dele
ispiske...
- «İsbiske» degende baldarıbız joonu bettep kançalık
barışat eken?.. - deyt biri.
Ötö naarazıları dagı jakındatıp ayttı:
- Jalañ boz baldardı, alıs tuugandarın tizmelep berip,
Kambar boluştun kara başın, jakındarın ala kaçkanı kanday?
- Boluş başın ala kaçsa, baldardı kim baştap barat?
Orustun joogo çakırçu adetin añday albagandan, munu eski
adetke salıştırışat jön turbay:
- Kızık aytılçu emes bele! Çabarman «Joo keldi! Joo
keldi!» dep, ayıldın üstünön aykırık sala çaap ötsö bolgonu, er-
azamattar iregedegi nayzaların ala çurkap, katın-balası
jaldırap karap turbay, murda jetse, attı tuurasınan tartıp...
Aytuuda, al zamanda katın-balası koşo süröp, «janıñardı
ayabay jakşı uruşkula» dep süröp, «ötö kaçsañar erkek emessiñer,
kiye kaçkıla» dep dambaldarın ala bakanga arta salıp koyuşçu
eken.
Andan arı boolgoloşot:
- Emne uruş, kaysı el menen uruş? Edil-Jayıktan arı
ötöbü? Ombu menen ötöbü? Tañ ataardın buurul tüngö kançalık?
İlgerkiler «jerdin tübü Jelpiniş» deşçü ele, anın kayagı bolup
kalat?
- Kırım-Urum jagı bolup jürbösün!
- Kün jürüşpü? Kün batışpı?
- Orunbor dep kalışat, oñguluktuu aytkan kişi jok!
Ötköndö biristab törölör menen kelçüdö emneni aytıp ketti?
- Kudayandan ırk ketebi? Irk ketken zamandı başka salganbı!?
- dep keyip-kepçip jiberişet çoguu.
Oruska kol tiygeni menen işteri jok, Bordunun tigil
başına kongon bal çelekçi eki orustun ölüp kalganınan kabarları
jok, uşintip jaybarakat koburaşıp oturuşkan künöstö. Üç
uktasa tüşkö kirbegen joboloñ çıgaarın kim oyloptur!
Tolgon kündön oşol künü Mukaydın enesi kiyiz jasaybız
dep, katın-kalaç çogulgan. Narbotonun ayalı, tam-tuñ baskan balası
koşo kelgen. «Erkekter dürbösö bizge emne jok, işibizdi kıla
bereli» degen. Kiyin baamdasa, oşol kiyiz Mukaydın bala
çagında tepken eñ soñku kiyizi bolup kalıptır. Karagız apası
ırımdap kolun tiygizgen, kız-kırkın, boz ulandar çogulap
tepkilegen, katın-kalaç çogulup iyleşken eñ akırkı kiyiz.
Kadimki ala kiyiz. Jasalışı eñ bir jönököy. Çiydin betine
koydun kara jünün töşöp, ak jündön oyuu salıp, orolgon kezinde
kaynak suunu jaba kuyup, tegerete teep kalasıñ. Biröö arkan menen
arı beri süyröp turat. Igı kele kalganda koşo teep kalat.
Baldar tizilip, teep jatışkan. Enesi kaynak suudan ulam
çaçıp, “jakşılap tepkile, tegiz tepkile, botom!” dep, kiyiz
jakşı bışsın dep koşo tegerenip jürgön. Kiyizdi tepkiley,
ayaktarı talıganda baldardın basıp ketmeyi bar. Aldap-soolap,
«belek berem, karagım» dep alıp kelesiñ. Duduk nemelerdey
kiyizdi tegerene berişip, erigişpesin dep, tepken sayın “sart
öldü, sart öldü!” dep turgula, kiyiz jakşı çıgat» dep, baldarga
oyun kurup koyuşat. Kaydan jaralgan salt ekenin bilbeysiñ. Baldar
oşentip oyun körüp, önör körüp teep jatışkan.
Bir ookumda, kün arkan boyu kötörülgön kez bolso kerek,
jigitterdin biri jogoru çaap öttü. «Padışanın buyrugun ukpaym,
çakırganına barbaym» degenderden köründü. Jandap çaap baratıp,
“ey, baldar, mından arı kiyiz tepkende “orus öldü” degile,”orus
öldü” degile!” dep ötkön. Anı önör körgön tentek baldar daroo
ilip alıp, “orus öldü! orus öldü!” deşip, denderine jan kirip,
kiyizdi öçü barday tepkilep kalışkan. “Ok! Oozuñ sıngır!” dep
ayaldar arañ tıygan. Oşondo katın-kalaçtın közdörünö çiydin
içinen körünçü körüngöndöy üröylörü uçup ürpöygöndörüçü.
Beykapar baldardın oyun körüp, katkırgandarı esinde.
Alardın tamaşa-oyununa ükü tebeteyçen kızdardın şıñkıldap
külüp kalgandarı esinde. (Kiyin Kudayandın jogolgon boz ala
tuusun estegende, “tuu jasaym” dep kıyaldanganda, Mukaydın ala
kiyizdi, kurumşu jelekti elestetmey adatı oşondogu ala kiyizden
kalgan).
Aligi jigit jön jerden aygay salıp, çaap ötpöptür. “Bal
çelekçiler öltürülüptür” degendi ukkanda Kambar boluştu
kaltırak bastı. “Kuday-ay, kutulbas kuyaga kaldık” dedi. “Emi emne
bolot?” dep, ayıl-apanın üröyü uçtu. Boluş başka kırgızdardın
abalın bilmekke jigitterin eerçitip, Kemindin başına jürüp
ketti.
...Kambar boluş barsa, el köp. Karasa, askerge alınçulardın
tizmesin kolunan julup alıp, otko ırgıtkan jigitter jüröt,
arasında Narboto jüröt. Kudayandın baldarı Bordudagı bal
çelekçilerdi çaap, üyün örttögöndön kiyin kaytıp baratışsa,
aldınan atake-sarıbagıştar jolugat. «Dagı kayaktan buzuk çıgat?»
dep añdıp, arañ turgan nemeler «Kemindin içi büt kötörüldü»
degendi uguşkanda jetip kelişken ele. Alardın maanayı başkaça.
Kapıray, Bordunun içi menen boyloy çaap kelişip, atpay jurttun
kılkıldagan atçan, jööçön katarına tuş kelişkenin karasañ!
Kalıñ jurt japırt kötörülüp, kızık kezeñ kelgendey, oşol
kezeñdi közdöy uturlay çaap kelişkenin karasañ! Çoñ kalaymanga
koşulup kalışkanına uşundayça tolkundanıp turuştu.
Jıyılgan eldi adegende çettep karagan Kambar boluş tuura
bir aptaga jogolgon Narbotonun astındagı tuylagan toru attı
körüp, at jañırtıp mingenin baamdadı. “At jıgıp mingeni bar
eken, ötköndö jasooldun aytkanı çın okşoyt?” dep oylodu. Kambar
boluş dagı bir iret karap, toru attın kökülünö kök jibek
tüyülgönün baykadı. “Köyröñ!” dep oylodu. (Emne sebepten kök bilgen kişi jok, “ilgerki sınçılar uşintçü eken” dep Toltoy
bolboy jatıp, toru attın kökülünö kök jibek tüyüp koygon ele).
- Közdön daldaa kettiñ?.. - dedi Kambar boluş.
- El-jurttu aralap, - dedi Narboto.
- Katın-balañdı karabay? - dedi Kambar boluş.
- Katın - joldo, bala - belde, - dedi Narboto kergiştep.
- Aldıñdagı atıñ? - dedi Kambar boluş.
Emi emnesin jaşırmak Narboto.
- Tokmoktun kara jolunan çaap alganım emespi! - dedi
kebelbey.
Antkorluk azır jaraşpasın sezgen boluş:
- Basa! – dedi, - biristabdan jasool kelgeni bar!
- Jasooldu uga turgan zamanbı azır?! - dedi Narboto.
Boluş unçukpay, kalgan sözün ukmaksanga salıp, eldi aralap
ketti.
- Bordunun içindegi bal çelekçi orustar öldü! - dedi
Narboto Kambar boluştun artınan.
«Eliñden buzuk çıksa jigit çaptır, kesekterdin tizmesin
jetkir» degen pristavdın sözü este. Anda da, «ilgirtpey» degendi
kaytalap, basa-basa aytkan. «Mınça kişini kim tizmeleyt?» dep
Kambar boluş ilgeri bastırıp, baştıktardın katarına keldi.
Aytuuda, Çüy menen Kemindin eli çetinen oruska tiyip, bal
çelekçi, eginçilerden ölgöndörü köp eken. Anı menen toktolboy,
«Tokmokko çeyin, Tokmokton narı kırkalekey tizilgen
kıştaktarga kol salsak kantet» dep Kemindin başında toptolup
jatışıptır.
- Orustun kıştagın örttöylü! - degen ündöö tuş-tuştan
ugulat.
Uşul ündöktü ugup oturup, Kambar boluş adegende “orustun
uluktarı menen ımalada elek, biristab-baydın kıştagı emne
bolot? Janında jasool köp ele, buzuktardın jazasın koluna
berbes beken?” dep oylop, sanaası sanga bölündü. Özünün pristav
menen arazdaşkanın elestete albayt.
- Jaraktuu jasool aldırgan ele, - dedi Kambar boluş.
- Sen kaapırdan korkup! - dedi kadırluu boluştardın biri.
- Almatıdan asker kelse? - dedi Kambar boluş.
- Almatının kazagı menen sözübüz bir! Antip eldi aynıtpa,
korksoñ emiten oruska kirip ket! - dedi tigil.
Kaguu jep algandan kiyin Kambardın kana ukkanı bul: orustu
urup, kuup çıgabız degen sözgö Çüy menen Koçkordun manaptarı
ebak toktoşuptur. Köl jaktın bilermandarı da aralaşıp
jürgönbü. Munu orustu kuup çıkmaktın dolbooru
degendi ukkanda tükşümüldöştü.
Şabdandın baldarı, Abayıldanın baldarı tee jay
ortosunda (boljolu, baş oonanın ortosunda) ele jaşıruun
jıyılıp kelip, epteşüügö çogulat. Bütümü mınday eken: orustu
kuup çıgalı, anıbız anık. Orustun kaynagan jeri Almatı,
andıktan kazak menen aldırtan makuldaşıp, alar orustun jolun
torogondoy boluşsun. Bul jaktan sarıbagış, solto, bugu, sayak
kırgızdarı japırt kötörülüp, kıştaktarın talkalaylı, anan
Tokmok menen Pişpekti kamaylı. Toguz-Toro, Ketmen-Töbödön
tüşüp, Anjiyan-Alaydın kırgızdarın koşo kötörölü. Oşentip
orustu Taşkenge çeyin kuup baralı. Kokustan orustan asker kelip,
kıynalsak, eldi sırtka çıgarıp, Boomdun oozun, Boomdon eki
jagınan kırça çubalgan bütkül Ala-Toodogu belderdi alıp jatıp,
orustun jolun toroylu!
Sarıbagış menen Atake boluşunun manaptarı uşintip
süylösö el muyudu.
- Azır german menen soguşkan orustun şayı oop, jüdöp
turat. Biz bul jagınan uruş salsak, orus ogo beter alsırayt. Kalıñ
kazak karap jatpayt! Orustardı Taşkenge çeyin kuuş kerek! Eljerdi tebeletip koyup, ezüüdö jatkança ölgönübüz jakşı! – dedi
közü tegerek, çaap jaak, arıkçıray kırgız. “Kim bul?” dep
turgandar bir-birinen suraştı.
- Belek degen boluş uşul, Soltonoydun balası. Atakenin
boluşu, özü kedeyden çıkkan, - dedi turgandardın biri.
- Kedeydin talamın talaşkan kişi, okugandı, jazgandı
bilet, - dedi ekinçisi.
«Sarıbagış kırgızımın» degen kızıl tebeteyçen manap
süylödü:
- Sarıbagıştın jeri ayak astı bolup ketti. Jer-tüzdün
baarına orustun kıştagı kondu! Tokmoktun içi oruska toldu!
Mañdayıñardagı
Camsunubkadan tartıp karagılaçı, bütün
orustun kıştaktarı: Arlubka, Bakurubka, Ustolbun, Samsunubka...
Esebi jok!
Kızıl tebeteyçen kişi «Samsunubkanı» eki kaytalap koyso,
udurgugan el “emi kayda?” degendey çaypalıp, ar kim öz
uruusundagı manaptardın, boluş-ıstarçındarının közün karayt.
Üpçündöp at mingen jakşılar ortodo kılkıldagan tuu tübünö
tıgılıp, küyüp alaarı barday ayaldayt. “Kan” kötörölü, Şabdandın
baldarınan “kan” kötörölü” degen söz ugulat. “Şabdandın baldarı
kelet” degen söz tarap, el Şabdandın baldarın kütünüp kaldı.
«Kaçan kelet?» dep tursa, Şabdandardın biri kalaada imiş, al
çıkmayın başkaları kozgolup alsa, uluk öltürtüp salabı dep
çooçup, tuugandarı sır berbey
turgandagıları eken. “Şabdandardın ıgınan kim çıkkan?” dep
oylodu Kambar boluş. İçinen birinçi mertebe Narbotogo
tañdandı, bassa-tursa orustu sögüp kalçu ele dep. “Şabdandın
baldarı menen baarlaşıp jürgönsüp, bir şoykondun çıgaarın
kün muruntan bilgenin!” dedi. Özünün uşuga akılı jetpey
kalganın karasañ!?
Bakıldagan jakşılar kimdin eli kötörülüp, kimisi
kozgolboy jatkanın kep kılışıp, jalpı jurttu sınga tolturdu.
- Jan ayanbay uruşkan soltonun janına bütkön münöz dep
karılar aytçu ele. Atake menen temir-bolot elinen baatırlık
kalabı, Üçükö menen Tülkünün nagız siydigi! - degen söz boldu.
Kambar boluş koştogon jigitteri menen ugup turdu.
- Tükünçönün baldarı tübünön ele er kelet, balançanın
baldarı eerçip uruşkan el kelet? - deşip, Çüy menen Koçkordun
için tügöl sanap çıgıştı. Kudayandın baldarı oozgo alıngan jok.
- Ey, Kambar! Eliñdi başta! - dedi tişteek atının başın
kekeyte tartkan ıstarçın.
- Baştaybız! - dedi Kambar boluş.
- Kaçan? - dedi ıstarçın.
Turgandar kıyşaya külüp kalıştı. “Istarçınga sözgö
jıgılıp” dep namıstandı janında turgan Narboto. Kambar boluş
atının başın burup bastıraarda:
- Ake! Kudayandın tuusun berbeseñ! - dedi akırın.
Istarçındın sözünö terigip, “senibi!“ dep içinen kekengen
Kambarga Narbotonun kaptaldan jirep, tuunu surap turganı tuu
talaştay tuyuldu, biyligin suraganday türü bar.
- Tuu kelet! - dep Kambar boluş burk etti.
- Kim apkelet? - dep tigildi Narboto.
Boluş boluş bolgonu nonok nemeden beter bügünküdöy sözgö
jıgılıp jürgön jan emes ele! «Şabdandın baldarı kelgiçekti
elimdin kabarın alayın» dep atının başın burdu Kambar boluş.
Narboto eerçiy bastırgan.
Boluş joldo katar añdasa, maalında jetip, ordo kurulganı
jatkanın ukpaganda topton çettep kalmak eken.
«Şabdandar! - dedi oyunda, -Şabdandardın oomatı keldi
okşoyt. Irasında, ilgerten irgelip kelgen, oomattuu tektin
tukumdarı emespi. Intımıkka kelip, kırgızdı baştaylı deşken
eken kayradan».
Joldu kata Şabdandar oyunan çıkpay, bir atadan onoo ele,
kimisinin kırgız tukumuna «kan» kötörülüp, takka oturaarın
joromoldoyt. Kırgız tukumu köçüp-kongon jer dese Çüydün koynu
menen Köl kılaası birinçi eske kelip, dagı oylonup, Talas,
Narın, Üç-Almatını estep, soñkusun «kazak emi bere koybos» dep
estep, uşul jerlerdi bayırlagan eldin erteñki jaşoosu kıyalına
tartılat: «Üstürtön karagan ulugu jok ele ar uruunu özünün biyi
bilgen, oezu jok ele oñ menen solgo bölüngön turmuş jönü bolgon
turbaybı abaltada kırgızdın. Ar kim özünün jerine eelik kılgan,
konuş talaş, mal talaştı ata-babanın eski joluna tayap jöndöp
algan al zaman...».
Jandagandardın koburagan kebi buzat boluştun sanaasın.
- Elik jelişi bar eken argımaktın, - deyt jigiti.
Narboto ansayın eelenip atın teminip, kantse da agası da,
boluştan ozup çaba albay, joldu kaptalday öskön ermen-şıbaktı
aralay taskak saldırıp, kıyla jerge jeldirip, eeliktirip barıp
oozun tartat.
- Kantip taanıp jürösüñ? - deyt jigit.
- Karañgıda men kaydan taanıyın! Atake elinen aşkan
sayapker Toltoy-çal dübürtünön taanıp!
- Dübürtünön!?
- İyi, dübürtünön...
- Barakelde sınçılıgına! Tolubaydın bir önörün bilgen
kişi eken go! – deşti jigitter, - Jasoolun kanttiñ?
- Jol torogonun çaap salıp, janın soogalaganın Tokmokko
kirgizdik.
- Narboto, kulak salçı, - dedi Kambar boluş bışıktamakka,
- Tokmoktun jolunan kazınalık jılkıga tiygen sen turbaysıñbı.
Tokmokko kirgizip jibergen jasooluñ aygak çıgıp, kılıç
asıngandardı eerçitip, üstümö kelgen. Biristab bilip, artıñan
tüşüp, baylap berüümdü ayttırıp jasool çaptırgan. Tilin algan
jokmun.
- Oruska jasool jürgön jigit ele. Aygak çıgıptırbı? dedi Narboto.
- Bizdin elden bolooruñdu taanıp, biristabka aytkan. Oşon
üçün kılıç asıngandardı eerçitip jürböybü.
- Kıstalak! - dedi Narboto, - Akır bir kez kelermin!
Bee saam ubakta konuşka jetişse, uzun kulak kabardan buzuk
çıkkanın ukkan kudayandın jarımı dürböp, tentek baldar
bastıruuga baştanıp, karıyalardın «emi, siler kaldıñarbı?» dep
akelep-jakelep tıyganınan gana ırgıljıñ turgan eken. Atının
tar koltugunan suu çıgarıp, katuu kelgen Kambar boluştu körüp, at
jañırtıp mingen Narbotonun eerçiy kelgenin körüp, kulagın
türüp jurtka batpay turgandar çoñ-kiçine debey, ayttırbay
jıyılışkanı. Aga-iniligine karabay, el közünçö ker-mur
aytışkandan aybıgışpay, bir-birine kırduusungan eköönün
eerçişken türü çoñ jañılıktan ümüt ettiret. Ayaldar kılgan
işterin jıyıştırıp, kızdar şıkaalayt. Mındayda, çoñdor işin
bütürö albay kalışçuday bolup, baldar koşo jardanat. Kambardın
bala-çakası koşo jardanat.
-Atake, sarıbagış bütün çogulup, orustu kuumakka ant
karmaştı. Solto, bugu menen sözdörü bir. Kurmankojo-kuljıgaç
elinen kelgenderdi öz közüm menen kördüm. Şabdandın
baldarınan kan kötörülöt! Kazak Almatını alsa, Ketmen-Töbö,
Toguz-Toronu aşıp, Anjiyan menen Alaydın kırgızdarın
kozgomoktu, anan kiyin orustu Taşkenge çeyin kuumaktı
makuldaştı. Aldı kıştakka at koyup, örttöp jibergenin körüp
keldim! - dedi Kambar boluş attan tüşpöy.
At üstündö turgandardın büyürü kızıdı. Oljodon kuru
kalçuday eeligişip, “koşulup kalgay elek” dep degdeşti. “Orustu
Taşkenge jetkire kuuşka jurt çındap belsense, biz dagı
bastaşıp kalalı” deşip, azır ele at koyuuga belen. Köpçülükkö
karayt da, köpçülük bolso kañırış ukkansıp, boluştun özü kaysı
tarap bolgonun bile albayt. Uşunu daana bilmekke:
- Bal çelekçinin ölgönü ıraspı? - dep suraştı.
Öz közü menen körbögöndön kiyin, boluş Narboto jaktı
karap koydu ele, al:
- Jeksen bolgondoru kaçan! Karuulaşmakka attın aldınan
jügürdü ele, baldar karap turçubu, buldursun menen kak töbögö çaap
saldı, - dedi.
Jaldıragan köptün aldında Kambar boluş kabagım-kaşım
debeyt. Jaratkan-tobo, bal çelekçinin ölgönün ukkanda jaaldanıp
çıkkan, buzuk salgandı jasoolgo baylap berçüdöy attanıp çıkkan
Kambar boluş emes mınabul, ar dayım orustu jaktap, ar kaçandan
«Kırşiber! Kırşiberge aydalasıñar!» dep opuzalaçu boluş emes
mınabul! Bul turuşu buzuktu jaktaganı emespi!
Kenen-çonon jaylap jürçü kolottu korup, dalaydın janına
jabır salgan eki orustun ölgönün çımın ölgönçölük körböy aytıp
oturganı, anı da boluştun aldında jazganbay aytıp oturganı
«bal çelekçi bar dese» muunu kalçıldagıça jüröksüp, jüdöp
jürgöndördün jüünün birotolo tiriltti okşoyt, uluu-kiçüü
jalpı duuldap, tabası kanganın jaşıra albay kaldı:
- Oñbogurlardın oyronun ıras çıgarıpsıñar!
- Çala bolot!
- Çala bolboy anan!
Kımtınıp artta oturgan kempir-kezek ırımga bolso da
oozdorun kıbıratkanga şaşıldı:
- Ölüp-tirigiñdi köröyün!
- Ölügüñö oturayın!
Boluştun buzuk tarap bolgonu bilindi.
- Bügün kamılgañardı jegile, jaragıñardı belendegile!
Jarak karmoogo jaraktuuñar dayın turgula! Jürüp keteer çagıbıztañga maal - dedi Kambar boluş, -Azıgıñarga talkan, süzmö, kurut
algıla!
Anan «atıñardın suutun kandırgıla!» degendi unutkan jok.
Kamtama jok erkekterde.
- Kamduubuz! Kamduubuz! - deşti.
- Mıltıgıñ dayınduubu? - dedi Kambar boluş mergenge.
- Dayın! - dedi jalañkat köynögünün üstünön jamaçıluu
kementay jamıngan, mañdayı kayrılgan kalpagın basa kiygen
mergeni.
«Kara baştı kanjıgaga baylooçu uçurubuz keldi, jurt! Ata
uulumun deseñer - aynıçuñar bolbosun!» degençelik bek-bek
aytılbaganı, jar çakırılbaganı ele bolboso, boluştun ündöösü
kandı kızıtıp, ilgerki zamandardagı baştıktardın «Joogo!
Joogo attangıla!» degenindey ele uguldu.
- Kolubuzdu kurap, kan kötörülçü maalga Keminge kirip
barıp kalgıday bololu! - dedi Kambar boluş.
Elin baştamak bolgonu menen boluş pristavdan korktu,
attırıp jiberet dep korktu. “Eliñdi toktotup kalbapsıñ dep
kıyıktap, attırıp jiberbes beken?”. Tegerenip turgandardın
közünçö sır berbey, besir dep koyöt, katçısın çakırttı.
- Biristab-bayga kat jaz. Uluk munasabatluu biristab-bay!
Boşkoy balası Kambar boluştuk mildetin beret, jurt içi baş
iyüüdön çıgıp, tınç bolbogon sebeptüü boluştugunan keçet dep
jaz!
Besiri aytılgandı jazıp, bütö jazdap kalganda, akırın
şıbıradı:
- Koşup jaz: koñşu kırgızdardın buzugu kudayanga müşkül
boldu, jigitter askerge barmakka könböy koydu.
Boluş moynundagı boluştuk belgini çeçti jurttun közünçö.
Ata-babadan kalgan söölöttü kaçırganday kabıldadıbı, karap
oturup, Karagız apanın közü çekçeydi. Jürögü bir tuylap, «bir
bilgeni bar üçün jasadı» dep soorottu özün. Karap turgandar
eleydi. Kambardın boluştuktan keçişi taktıdan keçkendey
sezildi. Mındaydı kim ukkan, kim körgön? Jaat-jaat bolup, taş
taştaçuuda kızıl çeke talaş menen alıngan, dalay manaptın
kızganıçın jaratkan, birok dayım Kambarga buyrugan mansap emes
bele!? Taştı sanap bolgondo, uluktar başında turup, «Kambar
Boşkoyuptun bartiyası jeñdi» dep jarıya aytışaar ele, çogulgandar
badışanın amirin ukkanday taraşaar ele. Mına oşondoy kızuu
talaş menen alıngan töş belgi mintip moyundan çeçildi.
Kat jazılıp bütköndö Kambar orus bergen beçetin bastırıp,
boluştuk belgisin karmatıp, pristavka jetkirmekke bir jigitin
atkazmakçı boldu.
- Uşul kattı biristab-bayga tapşır. Kalaadagı jagdayga
kunt koy, asker kelgen-kelbegenin bayka! Saldattarı ketiptirbi
bil! - dep bek tabıştadı.
“Kayran, jigit! Orustun kaynagan jerine baratat, aman-esen
kelgey ele” dep sagalagandardın kabaktarı salañdap, jaşıñkırap
jiberişti.
- Kap, karıraaktardan jönötpöy!.. - Karagız apanın keyigeni
uguldu oşondo barıp.
Boluşunun tilin eki kılbagan jigiti eerdin bek tiştegen
boydon kattı koynuna katıp, eldi kıdırata bir tiktep, “tobokel”
dep atın temineerde köpçülüktün içinen biröö ün salıp toktottu.
Jalt karasa, tayagına süyönüp, ak eek abışka süylöp turat. Kalıbek
karıya turat!
- Cen koy balam, men barayın! - dedi Kalıbek.
Jardangandar anın oozun tikteşti.
-Sen jaşsıñ, orus kıyanattık kılıp jürbösün. Karıgan
meni emne kılmak ele, - dedi karıya.
Kambar ep kördü. Anda emese dep, attın jakşısın tandap
mingizdi. “Alloo akbar! Teñirim jalgasın!” dep uzatıştı.
Jakındarı jaşıp, kalgandarı jaloorup basıp, abışkanın
karaanı üzülgönçö tikteşti.
Köpçülüktün biri eldi jootkottu:
- Ee, jaş çagında kazak menen çabışta eki araga jürgön,
Jantaydın tuşunda jaltanbay oruska kat taşıgan kişi! Kandim
karıya aylasın taba-at!
Kişige ömüründö kur degende bir mertebe Kıdır jolugat
deyt. İçinen kıyılıp turganında abışkanın jol talaşıp çıga
kalganı – Kıdır jıloologondoy boldu besirge!
Biröögö kara janı kaygı, biröögö jurttun kamı kaygı,
baarı da çoguu Kambardın oozun tiktep turgan çakta karıyalar:
- Orusu jok ele boluştuu el bolduk, kalayık! Ata-arbakka
arnap kan çıgarıp koyuu kerek, ay tuyak aytalı! -deşti.
- Kan !- dep oozandı malakayın basa kiygen biröö ugulaarugulbas, -boluşu kiyin çıkkan emespi, Şabdandın tuşunda orus
koygon emespi anı, aga çeyin kırgızdıkı «kan» bolgon emespi!?
Beline eşilgen jip baylanıp, taar çepkenin kapşıra
kurçangan janındagısı malakayçandın dal-dal ketken jeñinen
tartıp tıyat:
-Şabdandın baldarı debedibi! Şabdandın baldarınan
«kan» kötörülöt debedibi?
Birok, el köngönünö salıp, Kambardı «boluş» atay bermegi.
Kambar boluş karılardın sözün jerde kaltırbay:
- Tigindegi ak boz bee aksarbaşıl! - dep kılçayıp koydu ele,
jigitteri arkan alıp, jılkını çalmakka çurkaştı.
Buudanın elirtken Narbotonun at jañırtıp mingeni
baykalbay kalmakpı bükül ayılga!? Jigitter tuuradan tiyişip:
- Tuura bir aptaga ayıl betin körböy, ayalıñdı körböy
jogolduñ ele, oljoluu kaytıpsıñ? - debeybi.
- Tokmoktun kara jolunan karoolun çaap, orustan jıgıp
mingenim, - debeybi anda Narboto baarının oozun açırıp.
Ezelten jurt jakşıları kembagaldın atın jıgıp mingen,
emi da boluştar minet antip, jasooldor alardan kem kalbayt,
Mukayga okşop orustun okuusuna tüşkön törö çıkma baldardın
dele at jıgıp mingen önörü çıkkan, al emi, orustun özünön at
jıgıp minetti körgöndörü uşu.
- Körsö, dürbölöñdü baştagan özüñ turbaysıñbı!? - deşti
iştin törkünün
tüşünüşüp. -Mında saldat eerçitken uluk
artıñan kuugun tüşüp, ayıldı jasoolgo tebelettirip, boluştun
tınçın ketirip...
- Aşkan külüktün tukumu eken! - dedi Narboto.
- Sen ele bolsoñ tukur attın artınan jortpoy kal!
Külüktü ukkanda kim çıdasın, içteri küygöndön üñülö
karaşat. Sının baamdagandar baştarın çaykap, «barakelde!»
deşti. Kandayça kuugunga karmatpay ketkeni, izin suutup,
taptırbay ketkeni gana tabışmak.
- Jaragıñdı kanttiñ? - deşti jigitter kızıgıp.
- Aybaltanın mezgili! - deyt Narboto. -Çoñ atamdan kalgan
baltanın mizine bülö tiye elek. Tünü menen aç aybalta kılbasam
oşonu. Özüñördün jaragıñar?
...Arbakka jalınmaktın, jer-suuga tayınmaktın künü çındap
tuulganday uluu-kiçüünün tünörgön kabagı açıldı. Boluş öz oozu
menen tüñültüp koygon soñ, orustan jumuşu bolbogon jaşoonun
ilebi urganday şüyşünüşöt, ertekidegi, tee ertekidegi
sanjırgaluu bir jaşoonun ilebi urganday şüyşünüşöt,
çirkindiki. Oygo tüşüp, beyit başına barçuda mujuktan
zaarkanuunu bilbegen, mal-keliñ jakada een jayılıp ottogon, may
köl, süt köl çalkıgan, koy üstünö torgoy jumurtkalagan jaşoosu
boluptur babalardın, oşol kaytıp ornoorunday elesteyt. Aştoylordo biy-boluştun üyün aylançıktap, dal uşintip bir
şattanıp, irdenip alçu ele.
Ak tülöögö ulaş tün kata uruşka kamınış menen alpuruştu
ayıl içi. Karı-jaşı debey karbalastap, er-azamattı
attandıruunun kamın jemekte. İregede sayıluu nayza kalgan jok,
sınıgın aştap, tüpögün jañırtıp baylap, kımasının kırın
börünün tilindey bülöp, jaratıp alıştı. Nayzası joktor
añtarıp aybalta, çolu baş, iyri kılıç izdeşti. Jok ele degende
karuuga ileerge soyul kırkışıp, joo kaadasın jasaştı.
Kança bülöödön kança azamat çıgaarın dele kep kılgan kişi
jok, erezeden öydö erkektin baarı ele jooker atanuuda, nayzası
bardın baarı ele nayzaker atanuuda.
Soot-küröökö emi kerekke jarap, kökürökkö salınıp,
boylorgo çenelse, abışkalar karayt bir türlüü, «biz urungan
nayzalar, biz jaş çakta tartıngan soot-küröökölör!» degensip.
- Balança babañdın arbagı koldosun! - dep koyuşat, küröökönü
iyinge salıp ötkön kaçankı atalardı atap.
Tün oogonço kirpik kakpay tirmiyip, kirip-çıkkandardın,
er kapşıtta tapıragandardın maşakatın karap, «Jat,
jubarımbek! Böö kelet! Bala degen baladay boluçu ele!» dep
tildenişse, juurkandın aldınan başın kıltıytıp kalçu balaçaka oçokto kızargan ottun jarıgına jalt-jult etken sootton,
aybaltanın jalañdagan mizinen közdörün albay, alayın dese da ala
albay, uurdana tiktep, oy-kıyaldarı alda kayda ketip, çoñdor
ukpagan, özdörü gana ukkan tilde erteñkini joruyt:
- Atalarıbız orus menen karmaşat eken!
- Agalarıbız orus menen karmaşat eken!
- Tigil nayzanı algan kişi orus menen jekeme-jekege
çıgabı?
- Kimisi çıgat boldu eken?
- Menin atam çıkpasın!
- Jok, menin agam - baatır! Menin agam çıkpasın!
- Ajıdaardı alçuday bolgon tigil aybalta...
Çoñdordun dabışı jooşuy ugulat:
- Karagım, erte oygonup, mal kaytarasıñar! Ukta debedimdi,
ukta!
Çıgdan jakta kaptın tübün kagınıp, kanjıgaga artılçu
külazıgın ırastagan katın-kalaçtın tüyşügü, anan küyünüçü
andan. Kança kayrattansañ da joonun joodoy sürü bolot tura,
jüröktü öyüyt: kişi ölbögön soguş boloorun, kan tögülbögön,
kazasız kaytkan uruş boloorun kim ukkan? Başı ayrılıp, közü
çıgıp kelse dele meyli ele, kolu-butu kayrılıp, munju-çolok
kelse dele meyli ele, işi kılıp aman kelse boldu ele! Muñaytkan
oy baskanda muun-jünü boşonup, közdörünö aylasızdan jaş
tegerenip, abaysızdan öksöp-öksöp alışıp, «kaydagı jaman
joruktu baştabayınçı» dep özdörün özdörü tıyıp, er-azamatka
körsötpöy jaşın sıgat. Agan bolboyt eken jürök kurgur.
Sarsanaası aralaş sarı mayın omkorup, «mederim sak
bolgoy» dep jalbarat kimdir-biröönün çaçı kuuday enesi,
sogumdan kalgan karçıganı talkan aralaş tüygön kimdir-biröönün
ejesi soluktap barıp toktonup, «soo kele kör» dep tilenet,
«jatındaştan jalgızsıñ, eş tutkanım özüñsüñ, jadırap-jaynap
kayta kör» dep jalınat kimdir-biröönün karındaşı öz kolu menen
ultargan ükögünün oozun buup...
- Kanteli, et azıraak, jalañ talkan, jalañ kurut azıgıñ.
Çöbögö-sızık koşo saldım, - deyt Narbotonun jalgızdap sanga
julungan jaal münözün jakşı bilgen ayalı içten sızılıp.
- Eşeyip kalbaspız. Oruska tiygen jerden taloongo tüşkön
maldı soyup, katık kılaarbız. Andan körö baldardı jakşılap bak,
- deyt Narboto.
- Eregişkeniñdi eñip, erenim esen kelgeysiñ, - deyt jeti
kündön beri erin körö elek ayalı.
- Teñirden bolsun! - deyt Narboto.
Ar kim ar kanday ubayım çeget, egem-taala ıroologon küçünö,
kuday bergen kuduretine jaraşa çeget.
Jurt ubara tartkan uşul tündö kuş jazdıkka başın jölöp,
magdıray jazdap, birok, ürgülöp kete albay uykusu kaçkan bir
kempir tereñ ubayım tartat. Kudayandın apasınday bolgon al
kempir baarı üçün ubayım çegip, bezelendi. Ayıldın üstünön
aylanıp uçkansıp, jurt-konuştu aralay, kaykıp uçkansıp
bezelendi. Bezelengen janı içinen kayrıyt.
“Jurt Boomdun sırtına çıga beret” dese kañırış ugup
alganday, “orus menen uruşat” dese dümök kabar ukkanday Karagız
apanın jürögü düpöyül. Ee, jeti müçöl jaşında emneni gana
körgön jok? Mınabul kapsalañdı karap, kapkaçankı okuyalar eske
tüşöt, bir jamandık sezgendey jürögü düküldöyt. Kazak Kenesarı
menen Ormon handın çabışında Boomdun sırtına çıga turmakçı
bolup, el uşintip bir dürbögön ele. Sekelek kız kezi anda. Erazamattar tügöl joo betinde bolup, katın-baldar künü kün, tünü
tün tamak taşıgan. Azık şıkalgan çanaçtardı arkalarına
artınıp, katındar erkek baldar menen teñ çurkagan. Kaşat boyloy
çurkaşıp, karagan-dolonogo kolu-buttarın tıttırgan, say jakalay
çurkaşıp, tamandarın aldırgan kez. Jigittin kaysarlarınan
neçeni kaytpay kalgan oşondo. Sarıbagış menen bugu çabışında
uşul jurt dagı bir çaypalgan. Erkektin dalay-dalay sırttanı
ölüp, söögü kölükkö tuurasınan artılıp kelgen oşondo, tul kalgan
dalay katın kan kakşap, betin tıtkan oşondo. “Tokmoktu orus
alatta” dagı çaypalgan. Jurt tınçtanıp kalgansıdı ele, emi
kaysı baleesi baştalganı turat? «Bordunun içi elge tolgonun
kördüm, eki düynödö armanım jok» deçü ele, emne baleesi
baştalganı turat!?
«Törümdön körüm juuk kalganda jamandıgıñardı körböy
ketkey elem. Köç karaluu kaytpasın!» dep tilenet. Kırçıldaşıp
uruşkan kırılıştan karaluu kaytpas kol bolobu? Bolbosun bilet,
soyuldu soyulga ursañ dele «kars» sınat turbaybı, aga karaganda
ayaluu janı bar adam balası emespi. «Jan talaşıp» dep beker
aytılbasa kerek, jooñ senin janıñdı talaşıp, sen jooñdun janın
talaşıp, koluñan kelse katılgandın kekirtegin tiştep
üzgönçölükkö çeyin kayraştırgan aykaştan birde-jarım
azamattın ölböy koybosun, demek, kol karaluu kaytaarın tuyat, birok
ümüt...
Kayın inisi bolup kalat, janaatada, kudum jaş
çagındagıdan beter ulukka kat alıp ketken Kalıbekti estedi.
«Kelin bolup kelgenimde, kol araga jürgön bozoy ele, menden
törtpü-beş jaş kiçüü ele özü» - dedi. Jumşatıp jibergeni,
jaşıraaktın jaşoosun saktaym degeni ele.
Teñirden tilene berdi, jaratkanga jalına berdi: «kaşayta
körbö, bük tüşürüp müñkürötö körbö, mögdötö körbö bul jurttu!»
degen tilegin içinen miñ kayrıp tañ atırdı.
Ertesi ayıl erte oygondu topurap. Kambar boluş malçı,
jesekçilerge mal-jandı tabıştap, uuldarına, baybiçesine üydü
tabıştap, karıluularga jurttu tabıştap, kolun jıynadı.
- Koop tuulsa jurttu kotorup, bek jerge kondurgula! Koçkor
bagıtında bolgula!-dep ayttı ayılda kalçularga.
- Emnege Koçkor bagıtı?
- El-jurttun ıgına karaybız. Uruş salıp, ala albasa
Boomdun sırtına köçüp çıga berüügö bütün sarıbagış söz
bekitpedi bele.
Attanaarda tuunu alıp çıguunu buyurdu. Jetesinen kalgan
kudayandın boz ala jelegin alıp çıgıştı. Jelbirebey kalganı
kaçan. “Öñgösü kalıp, kudayandın tuusun kantip karmatıp
koymokmun”-dedi içinde. Pristavka barbay kalgan jigitin tuuçu
belgilep, “takay janıma tur!” dedi. Anı oñ jagına turguzdu, uulu
Mukaydı sol jagına turguzdu.
Boluştun üyünön tuu çıkkanın körgöndö el “duu” etti.
“Kambar boluş Kudayan atadan kalgan tuunu kötördü, karagıla
kalayık, kudayandın tuusu jelbiredi!” deşip, “aytıluu tuu uşul
turbaybı deşip!”, karı-jaşı kalbay tamşandı. Tuunu tegerektey
topuraşıp, boluştun üyünö jakın turgandar erteley jetip,
jelektin uçuna jüzdörün tiygizip, öpkülöp, jetpey kalganı
alıstan karap sonurkayt.
Kambar boluş tuunu aruu buyum sıñarı bapestep, kaçan bir
aksakaldar çogulup, sıyluu konoktor oturganda gana kadalıp
suraşkandan jıgaç sandıktagı katıluu jerinen alıp çıkpasa,
oñoy menen körgözçü emes. El kudayandın tuusu boluştun kolunda
katıluu deşip, konok üstünön çıkkanı körüp, körbögönü
körgöndörünön takıp surap, añız kılıp aytışçu. Kudayan atabız
kalmak menen karçıldaşta kötörgön, Üç-Almatını kazaktan
talaşçuda, arka kırgızı çogulup Kökjal Baraktın kardın
jarçuda, Kokonduk menen arazda jelbiregen, eçen bir uruştarda
jebe jep, kalbırday teşilip, egerim jıgılbagan tuu deşip, kep
kılışaar ele. Tuunun añızı uşunçalık ele.
Mına oşol boz ala tuunu sonurkay karap, kudayandın baldarı
özünçö şañdanat. Bügüşü oñduu jazıla elek boz ala jelek nayza
saptın uçunda şañkayat. Kermede asıluu bözdön beter eski
jelektin süzülö baştagan çüpürök kırbuusu delbekteyt, birok el
közünö jelbiregendey tuyulup, közdü jaynatat.
Başında Kambar boluş özü turup, jigitter bata tilemekke
alakandarın jaydı:
- Oomiyin!
Aksakaldar batasın berdi:
- Oomiyin! Ata-arbak koldop, jaratkan özü jar bolup, amanesen kaytkıla, jigitter!
Aga udaa kempir-kezek, katın-kalaç jaloorugan ün menen tuştuştan jebirep kalganı:
- Uulum, karaldım! Janıñdı sakta...
- Baatırım, bayım! Başıñ aman kaytsın...
- Jakşı uruşkula!
Jalbarıp-tilengen uşunça dooştun içinen mergen jigittin
enesinin kargıldangan ünü Narbotonun kulagına şak urunup,
esinde kaldı.
- Jalgızım! Mederim! Seni Kambar boluş menen Narbotogo
tapşırdım, agalarıñdı Teñirge tapşırdım.
Narboto jooşutkan boldu:
- Ene! Uuluñuzdan kabatır bolboñuz, agaları turbaybı!
- Oşente kör aylanayın!
- Özü kudayandın közgö atar mergeni bolso, özübüz korgolop
baratsak kölökösünö!
- Oşonun kaysı kölökösü bar deysiñ, aylanayın...
Kambar boluş “bastır!” dedi tuuçuga. Özü astıga tüştü.
Jüröktörü türsüldöp, eensirep kala berdi el-jurt.
Attar azga azanap, atçandar boluştun artınan agıldı.
Takaluu tuyaktar jer çapçıp, çañ sapırıldı. Atçandardın aldı
tuuga ıktap bastıruuga aşıgıp, üzöngülör kagışıp, karasa, tuu
kuyrugun çubaltkan, eliktey moynun sozgon Noktoluu Torusun ok
jılanday soylotup, köpçülüktön azga ozup, Narboto Kambar boluş
menen teñele tüştü.
Tee ilgeri, Kudayan Kudayan kezinde, tuusuz bastırgan uruunu
“arsız” dep külüp, kep kılçu mezgilde, tuu asınuu şaan-şöököt
menen bolçu eken. Dobulbastar kagılıp, dobulbastın dooşu koktukolottu jañırtıp, jer-suunu tüp kötörüp jiberçü eken. Kulaktar
tunup, karap turgan kişini tolkundatçu eken. Eskini eskergen
aksakaldar uşintip aytışat.
Kaydagı dobulbas azır, Ormon handın zamanınan kiyin kem
ugulup kaldı deşet, unutulup baratat deşet bilgender. Aga
karabay, tuunu eerçigenine Narboto tolkundanıp algan.
Tolkundangandan jürögü türsüldöyt, dobulbastın kagışınday
kabınan çıkçudan beter türsüldöyt. Baamında, mınamınça
kişinin jürögü koşo türsüldöp, dobulbas bolup kagılganday...
Narboto tuunu jandap, “tuunu karmap baratsam, ataganat!”
deyt. “Boluştun ordunda baratsam, tuunu dagı karmasam, eldi dagı
eerçitsem” dep jaman oyunda boluşka teñelet. Janaşa tüşkön
Narbotonu janına karış juutpay, jakın jolotkusu kelbey
Kambar boluş atına kamçı basıp, aldıga ozot. Tuuçusu aga udaa
çabat. Alardın çañında kalganına ardangan Narboto kayra teñelem
dep teminse, oktorulgan torusu mürüsü menen urunup, köp atka
barıp şıkalat. Narboto saamga tuudan alıstay tüşüp, kayra
jakındayt.
Tuu kubalay alçılangan kudayan uulu koktunun içinde birde
çubalıp, birde tuuçuga ıktay jıynalıp, Çüydün suusun
keçmelikten şar attap, Şabdandın Möküşün han kötörgönü
jatkan maalga tuştay, çoñ şaşkede Keminge kirip bardı.
Kudayan eli barsa jurt türö çoguluptur. Eki toonun ortosuna
jık tolup kaykıyt. Tuu sayıngan tuuçuları köp jüröt. Eey, tuu
kötörünböy kalganga kança boldu? Ayçıgı altın kök tuu, boz alaluu
kök tuu, ay tamgaluu kızıl tuu, jagalmay tamga salıngan tuu!
Tınay-biydin tuusu dep dagı birin aytıştı. Tuusu jogunun
kötörüngönü jelektüü nayza... Nayzaçanı, soyulçanı köbüröök, ay
baltaçanı da bar, mıltıktuusu azıraaktay, anısı şıyragı
salañdagan tütötmö...
Şabdandın çoñ aşında sayılgan kara tuunu alıp kelatıştı
ele, aştın tuusu dep tıyıştı. Şabdandın çoñ tuusun alıp
kelişti. Jurt uyulgup turganda baştık kırgızdardın biri
süylödü. “Başalaman çabuuldu koyölu, biz asker menen uruşalı,
kuralduu mujuktardı kıralı, katın-balaga, karı-kartañga kol
kötörböylü” dedi. “Kan kötörölü” dedi. Kambar boluş
jakşılardın katarında aldıga öttü. Narboto menen Mukay sürmö
toptun içinde sürülüp, moyundarın sozo ortonu karaşat. Şıkalgan
elden orto körünböyt. Mukay oboçorook bastırıp, döñgö çıksa
eldin ortosu közgö daana tartıldı.
“Kan kötöröt” degen uşunday bolot eken. Ortogo altı kulaç
ak kiyiz jayılıp, kalıñ el tegerete kotoloyt. Al añgıça tör
jaktagılar ekige jarılıp, tebeteyçen, jüzü tegerek, tegiz
sakalduu, koyuu muruttuu, tolmoçuraak kelgen orto jaştagı
kişini koltuktap kelişip, ayagın çeçtirbey kelişip, ak kiyizdin
üstünö oturguzuştu. Tigil kişi maldaş tokundu. Koltuktap
kelgenderdin biri alakanın jayıp, “Teñirim jalgasın!” dep bata
tiledi. “Teñirim jalgasın!” dep turgandar bir oozdon kaytalap,
bata kıldı. Mukay köptün kıymılın kaytalap alakanın jaya,
aytkanın kaytalap “Teñirim!“dedi. Emi emne bolot degendey
ortogo közü kadalat. Jıloodo turgan ak boz beeni çalıp, muuzdap
jiberişti. Kanın ak kiyizge çaçıştı. Tegerektegender kanga
boyölup, bir öñürü mala tüs tartkan kiyizdi tegerete karmaşıp,
öydö kötörüştü. Ak kiyizde oturgan kişini koltuktap
kelgenderdin biri kiyizdin buçkagın mıkçıy karmagan teyde,
“Öydö! Öydö!” dep, ünün öktöm çıgarıp, buyruk berip jüröt.
Özünün tebeteyi jöölöşüp-türtüştö kıyşayıp, başınan tüşkönü
jüröt, “Öydö!” dep, terdep-kurgap kıykırıp jüröt. Tanooloru
barbayat.
- Toguz kadam basalı! - deşti kiyizdin oñ öñürün
karmagandar. Al jagı aldıga jütkündü.
- Toguz jolu aylanalı! - dedi sol öñürün tartkandar. Al jagı
tegerendi. Antişse, kiyiz buralıp, oturgan kişi kaptalına
oodarılıp kete jazdadı. Handı kiyizge jetelep kelgen kişi
açuulana tüşüp, ünün bek çıgarıp, baarın baştadı.
- Ata-bababız toguz basıp aylangan, toguz kadam taştagıla!
Kayaktagı joruktu baştagan maanakeler! - dep tildendi.
Oturgan kişi bir kolu menen kiyizge koomay tayanıp, ekinçi
kolu menen tizesin mıkçıyt. Kimdir-biröö "Atakenin arbagı
koldosun!" dep kıykırdı. Köpçülük çuuldap, "Atake! Atake!" dep
uraan taştadı. "Atake!" degen jañırık koktu-kolottu aralap, too
koynun kozgop ketkendey boldu. Adegende koşo kıykırçuday
obdulgan Mukay oozun jarım-jartılay açıp barıp toktondu.
Zamatta esin jıya kalıp, “el japırt kıykırdıbı je jarımı ele
kıykırdıbı?” dep, jakşı ajırata albay, eki jagın karandı.
Antmeginin sebebi bar ele. Bir kurday, bir neçe jıl murda köp
uruu katışkan at çabışta başka uruunun uraanın çakırıp, külük
sürögön biröönün "eerçip kıykırdıñ, akmak!" dep, başı kandoogo,
mülkü taloongo tüşkönü esinde. “Başka uruunun uraanın çakırış
uyat” degendi oşondo bilgen. Mukay kimdi eerçişti bilbey turdu.
Alañgıça
kiyizdin
buçkagın
karmagandardın
biri
"Sarıbagış!" dep kıykırdı. El japırt "Sarı-ba-gış! Sarı-bagış! Sarı-ba-gış!" dep, üç iret jer sabadı. Bul iret eldin dooşu
biyigireek çıktı. Murdagı kıykırışta köpçülüktün emne dep
uraan salganın añdıp, añdoos turgandıktan Mukay uraandın soñ
jagına koşulup kaldı. Köpçülüktü tuurap, "Sarı-ba-gış!" dep
ününün barınça bakırganga ülgürdü. Aş-toylordo elge koşulup,
"Kudayan!" dep uraan çakırıp ele jürçü, birok, es tartıp, ereşen
jetkeni "Sarıbagış!" degen uraanga aralaşıp körö elek eken.
Mınça köp kişi çogulup, çoguusu menen uraan çakırışın
birinçi körüşü. Kulagına jañı uraan jañırganday sezildi,
jaşoosundagı dagı bir jañılık sezildi.
-Jangoroz! - dep bakırdı biri, -Atalardın uraanı
“Jangoroz” bolçu!
“Jangorozdop” çakırgan baarınan katuu çıktı.
Mukaydın közdörü ortodo. Ak kiyiz jayılgan, ak boz bee
çalıngan, topuragan el tepsep, topuragı çıkkan orto aga ordo
elestedi. “Kandıktın ordosu uşul jer” dep oylodu.
Boluş-ıstarçındar tegerektep, "han" kötörülgön kişini
koltuktap, altın-kümüş jalatılgan tokulgaluu atka mingizdi. Tört
ayagı tıbırçılap, oynoktogon atının başın tartkan, kolundagı
kümüş sap kamçısın büktöy karmagan han süylödü emi. Kümüş sap
kamçısın sermeyt. Kalk anın oozun tikteyt. Ünü Mukayga üzülkezil ugulat.
- Ata-babadan, Adigine-Tagaydan berki, Üçüke-Tülkünün
çagındagı kırgızdın öz aldınça turmuş jönü! - degen ele sözdörü
kulakka ilindi. Büktöy karmagan kamçısın kezegen han:
- Jeribiz, suubuz!.. Too-taş!... - deyt.
Mukay Narbotonun janına jakındap, jakşılap ukmakka
kulagın töşödü.
- Sözü tartımduu, özü tolumduu eken! Kalkıbız kanduu boldu!
- dedi Narboto maanayı kötörüñkü.
- Orustun mañdayındagı eldi, beti açık eldi bek jerge
kondurup, jasooñordu ayrıgıla! - dedi han.
"Kan bolumu uşunday bolot turbaybı!? Ordo kütüü uşunday
bolot turbaybı!?" dedi Mukay içinde. Handın turgan turuşun
kalaadagı orustun üyünön körgön süröttögü ak padışaga
salıştırat. Turpatı ak padışadan kem körüngön jok, aşıp turdu!
Padışanıkınday tegiz öskön sakalı bar, padışa jılañbaş ele,
bul kişi töbösü kızıl tülkü tebeteyçen, padışa jupunu kürmöçön
köründü ele, bul kişi kımkap jamıngan, padışa jıgaçtan
çabılgan oturguçta oturganday boldu ele, bul kişi altın-kümüş
tokulgaluu argımaktın üstündö! Emnesi Nikeleyden kem!?
"Sarıbagıştardın Nikeleyi! Kırk uruu kırgızdın Nikeleyi!"
dedi kıyalında. Uşintip, handın sözünön köñülü saamga bölünüp,
kıyalga termelip tursa, kalıñ eldin katarı kapısınan too
köçköndöy kozgolup, tosmonu jarıp ötkön kıyan sımal, aldı tömön
karay agılbaspı! Eldin jabıla "oomiyin!" dep alakan jayganın
közü çaldı, janjagın karangança, attarının kuyrugun tüyüp, arıberi oynoktotkon, kolundagı bar kuralın kezenip, urunaarga joo
tappay koloktogon, bayatan kanı kızıgan jigitterdin köz açıp
jumgança kuyunday udurgup, çaap jönöşkönün bir baykadı. Handın
"kıştaktarga at koyup, örttögülö!" degen buyrugun Mukay ukpay
kalgan ele. Emi ele janında turgan Narbotonu tappay adaşıp,
alıstan, bir-birine urungan tuulardın arasınan kudayandın boz
ala tuusun taanıy sala, atının oozun agıttı.
Çaap baratkan attardın kalıñ dübürtü, artta şıkalıp, jol
talaşkan attardın azınap-kişenegeni, aygay salgan adamdardın
çuusu aralaşıp, kulaktı tundurat. Kimisi “Jangorozdop”
kıykırıp, kimisi “Kırgızdap” kıykırıp, dagı biri “Atakelep!”
aygaylayt. Uşul çuunun içinen "Tokmoktu, Tokmoktu alabız!" degen
ündör ugulat. Al ündör ulam katuulap, “Tokmoktu, Tokmoktu
örttöybüz!” dep jañırat. Çüy boorundagı jaynagan kalaakıştaktın içinen Tokmokko eldin
öçü özgöçödöy sezilet,
kañdalgan kalay çatırluu, şoñşoygon munaraluu, anısında kulak
tundurgan koñguroosu asıluu çirköösü bar, orusu artıkça köp
Tokmokko uşunça kişi öçögüşüp alışkan...
Kara taanday kaptagan atçan kırgızdar jel menen teñeşe jel
bolup, çaap baratsa, “Tokmoktu alabız!” dep tamaktarı ayrılgança
aykırıp, aygay salıp baratsa, “külün sapıralı” dep çuu salıp
baratsa, Mukayga jomoktogu okuyalar kaytalanıp jatkanday tuyuldu.
Mınabul el jomoktogu jooçul kırgızdın joloyuna tüşköndöy,
jomok çın kelgendey tuyuldu. “Tokmok!” dep çamınışsa, Beejindi
bettep, samsıy çabışkan bayırkı babaları elesteyt. Tokmoktun
tosu çıgarı, külü kökkö sapırılaarı elesteyt. Ayıldı aralap
kalçu manasçıdan ukkanı eske tüşöt.
“Tuular tuuga urunup,
Tutaş kırgız attandı,
Ölümgö başın baylagan,
Öñçöy kırgız attandı”,- dep kuuday sakalı kökürögündö
jaykalgan manasçının janın sabap aykırıp, kara jini
karmaganda ulaga-tördün ortosunda çimirilip, közünün jaşın
tögüp iyçüdögü künü uşundayçada bolot tura” degen oy kelet.
Çoñdordon kalbay Mukay çaap barat, aligi manasçının kara
jinine arbalgansıp, çoñdordu tuurap, “Tokmok!” dep koşo ün salat.
Ünü kardıkpay bek çıgat. Orustu bettep attanuu çoñ kazat
sımal tuyulat. Çoñ kazatka katışıp jatkanday tuyulat!
HI
Tokmoktun üstündögü toom joldun ayrılışınan el ekige
bölündü. Bir kanatı kalaanı közdöy agıldı, kalganı pristavdın
üyü turgan çoñ kıştakka kayrıldı. Bir top tuunun arasında
kudayandın tuusu pristavdın üyü turgan kıştaktın joluna
buruldu. Taanış jol. Ayrıkça kudayan boluşuna taanış jol.
Kıştakka tüşçüdö dalay bastırgan, kölükçön dagı, jööçön dagı
dalay ötüşkön, eni orus araba kenen batkançalık jol. Uşul jol
menen baratışıp egindi tebeletip albaylı, mujuktun kaarına
kalbaylı deşip, attarın ayar bastırıp, kıştakka çeberdep
kirişçü ele. Uşul jol menen Kambar boluş dalay iret pristavka
tüşüp, Mukay okuuga kattaçu.
Atçandar azır jolgo batpay tıgılıp, jol talaşıp julunup,
atı tıñdarı añ-kemerdi attatıp, egini köykölgön talaanı tebelete
çabıştı.
- Biristabdın başın alabız! – dep kıykırıştı.
Mukay tañ kaldı. “Atam biristab-bay menen tamır ele! Bütün
bülööbüz menen biristab-bayga joo bolduk!” degen oy keldi.
Demeyde kıştak düpüyüp körünçü ele. Pristavdın üyü
turgandanbı je Tokmokko jakın jaygaşkandanbı, aytor, sürdüü
körünçü ele. Azır, kırgızdar jula tartçuday jabıla çabışsa,
jakındagan sayın jayıla çabışsa, tebelendide kalçuday öñdönöt.
At çabım aralık kalganda çirköönün koñguroosu açuu
kagıldı. Çirköönün munarasında erteden beri koñguroonun tayagın
kuçaktap, kaşkulaktay kulagın türö, kayaktan çuu çıgaarın tıñşap,
terebeldi tirmeye tiktegen monah kırdan atçan kırgızdardın
karaanı kılayar zamat talması karmagan nemedey koñguroonu
kakkıladı. Jan dalbas ura kakkıladı. Kırañdan kırgızdardın
karaanı emes, kıyamat kayım kılaygansıp kakkılasa, koñguroo açuu
bezelenet.
Mukaydın bilişinde kereli keç çirköönü aylançıktap,
tapırap jürgön ulandardı “inok” dep koyuşat. Belinen kurçanıp,
etegi jer çiygen çapanı bolot. Oşolor kezekteşip, adatta
koñguroo
kakçu
ele.
“Oşolordun
biri
go?”
dedi.
Koñguroonun dooşu kırgızdarga dolu çıñırıktay uguldu.
Kıçuusuna tiygendey kıjırları keldi.
Jalgız Kambar boluş sestendi. Pristav een-jaykın kaptap
kelatkandardı karap turganday, baştap kelatkandarın esepke alıp,
baykap turganday, añ uloogo çıkçuda asınıp alçu koş oozun
belendep, aldıda kelatkanın özü atıp jıkçuday, korundu.
“Janında jasool köp ele, buzuktardın jazasın berbes beken?
Eliñdi toktotup kalbapsıñ dep kıyıktap, attırıp jibereer?” dep
korktu. “Kalıbek karıya jetti beken? Arızımdı berdi beken?” dep
tolgondu. Uşul oylor baskanda, kayratınan janıp, atının başın
tarta çaptı. Kokustan pristav karap tursa, közünö ilinbey
kalçudan beter, beş-altı atçandı aldıga ötkörö çaptı. Uulun
izdep imerildi.
- Mukay! - dep kıykırdı, - maga jakın çap!
Kırgızdar kıştaktı kuuşurup kalgan çakta aldı jaktan
“Atıñardın başın tartkıla!” degen buyruk uguldu. “Toktogula!
Toktogula! Atıñardın oozun tartkıla!” dep çuruldaşıp, artta
kelatkandar attarının oozun daroo tarta albay, tuuçandardan ötö
çabışıp, udurgup barıp, arañ toktoştu.
Çirköödögü koñguroonun jaagı tıyılıp, kıştak jakta
saamga tınçtık. Sakaldarı bapsaygan top orus ak jelek asınıp,
jöö uturlay kelatışıptır. Tee artta, kıştaktın çetindegi
alıştı boyloy tigilgen kırkalekey terekterdin, kök taldın
çırpıgınan tartılgan kaşaalardın daldaasınan orustar
şıkaalayt. Erkekterinin bir kançası mıltıktarın, arasında koş
ooş mıltıktarın sundura karmap, kalganı karı-jaşı, katınkalaçı debey aralaş ayrı kezengen.
- Elçisi kelatat! – dedi kırgızdar.
Orustar atçandarga jetpey, ortoloy kelip, bilgen biröösü:
- Kişi jibergile! Süylöşüü kerek! - dep kıykırdı.
- Emne deyt?! - aybaltasının uñgusun uzun karmagan baştık
bark etti. - Orusça til bilgeniñer, barsıñarbı?
Katar turgan baştıktar Kambardı türtüp:
- Balañdı çıgarıp, süylöştür, - deşti.
Mukay aldıga çıktı. Ayrının sabınday uzun tayakka ak jelek
asıngan orustardın bet mañdayda turganın kördü. Öñü-başı
taanış orustar. Bir-eköön daana taanıyt. Kırgızdar öz arada
“kaapırdın tilegin tilegen uzun çapan Mukayıl” dep uruşkan,
orustar “otets Mihail” dep koyuşkan pop bar, oşol jüröt. Kalganı
mujuktar. Orustar jelekti bulgalap:
- Kişi jibergile! Süylöşüü kerek! - dep jabıla
kıykırıştı.
Mukay kotordu. Baştıktar tegerektey tura kalışıp, baş
kişilerden süylöşüügö şaylaştı. “Kıştakka köp tüşüp, orustu
bilçü eleñ” dep jaalaştı ele, içinen kıñırılganı menen Kambar
boluş “anıy” dey algan jok. Altı kişini şaylaşıp, ak jelek
sunuştu. Oşonçodon ak jelek Kambardın koluna tiydi. Tilmeçtin
orduna jürgön Mukay jetinçisi bolup jandap, mujuktardın bet
mañdayına jeldire basıp kelişti.
- Kayakka baratasıñar? - dedi otets Mihail.
- Oruska joo bolduk. Kırgızdan saldat almak boluptur, el türö
çogulduk, baldarıbızdı berbeybiz, andan körö orus menen
uruşabız degen sözgö bekidik, - dedi kırgızdardın biri.
Mukay kotordu.
- Bizdin emne işibiz bar? Biz emne kılışıbız kerek? - dedi
otets Mihail.
- Siler bizdin jakşı jerleribizdi tartıp aldıñar, kıştak
tüşürdüñör, özübüzdü too-taşka aydap saldıñar. Bizdin talap kıştaktı boşotup çıga bergile! - dedi kırgız.
Közdörün üñüröytkön orustar baştarın çaykadı.
- Jeribizden kantip çıgalı? Jer bizdiki! Boşot degeniñer
padışanın mıyzamına tuura kelbeyt, - dedi mujuk.
- Biz padışanın amirine karşı çıktık. Uruşka bel
bayladık, - dedi kırgız.
“Padışaga karşı çıktık dep, keljiregen nemeler go”
degendey orustar kırgızdardı tañ kala tikteşti. Çala tüşüngön
biröösü:
- Vı idete voevat protiv tsarya? - dep, kaytalap suradı.
Mukay kırgızçaladı.
- Siler padışanın elisiñer. Biz padışaga, jalpı oruska
karşı kozgolduk. Kıştaktı alganı keldik, janıñardan tüñülüp,
jan sooga deseñer, köçüp çıga bergile. Tokmoktu közdöy joldu açıp
berebiz,-dedi kırgız.
- Siler dele padışanın bukarası emessiñerbi!?
- Jok, bizdin öz padışabız bar. Kan kötörgönbüz, kanıbız
bar, kanıbızdın buyrugu. Kıştaktan çıkkıla! - dedi kırgızdar.
“Kanıbız bar” dep kompoygon kırgızdı orus akılınan
adaşkan kişidey karadı.
- Bizde mıltık bar! Kıştaktın eli atışuuga kamduu, mujuktardın biri art jagın karap koydu. - Anan kalsa pristav
Tokmokton jardamga asker attandırmakçı. Böödö kan tögülbösün!
“Bristab Tokmokto bolso, anda Kalıbek arızdı kolmo -kol
tapşıra albaptır” dep baamdadı Kambar boluş. Anan, “Tokmokton
asker attanattı” ukkanda, janındagılar taysaldayt go dep oylodu.
Söz süylöögö şaylangan kırgız sözün ulanttı:
- Tokmok azır kamoodo! Sarıbagış, Atake, Şamşı elinin
teñinen köbü Tokmoktu kamalap, ana-mına alabız dep turuşat!
Tokmoktun kamoogo alınganın ukkanda orustar unçukpay
kaldı. Öz ara koburaşıp turup, joobun uzattı:
- Anday bolso, biz artka barıp, el menen süylöşölü. Anan
joop bereli.
Kırgızdar makul tabıştı. Orustar kayrıla bereerde Kambar
boluş surap kaldı:
- Kıştakta kırgızdardan barbı?
- Bar.
- Kırgızdardı toktoosuz çıgarıp bergile! - dep kıykırdı
kırgız.
- Kıştak içi menen keñeşeli! - dedi mujuk kayrılıp basıp
baratıp.
Mujuktun “keñeşeli” dep küñk etkeni Kambarga şektüü
uguldu. “Barımtaga alıp, öz baştarın kutkargısı kelgenibi je
öçögüşsök öltüröbüz degenibi?” - dep tükşümüldödü.
Söz büttü. Orus menen jay süylöşkön akırkı söz. Kambar
boluş ak jelekti türüp, eerinin kaşına kıstardı.
Tekireñ-taskak salgan elçiler kayrılıp kelgiçekti, emne söz
bolgonun ukkuçaktı, kütüngön eldin çıdamı tügönüp, “ölgönü
jatkan orus menen sözdü baçım bütürüşpöybü” dep naarazı eken.
- Kıştaktı boşotup, çıgıp ketkile dedik. Tokmokton asker
kelet imiş. Tokmokton jardam jok, kalaa kamoodo jatat dedik.
Atışabız degen oydo okşoyt, Tokmoktu uguşkanda, oylonup
kalıştı. Keñeşkeni kayra kıştakka kirişti, - dedi kırgız.
- Adam-eey! Atışabız degen oyloru bar beken!? - bayata,
Möküştü “han” şaylaardan murda, mayda kıştakka kıysıpır
salgandarı esterinde, oşogo dale erdemsip turgan kırgızdar
sögündü.
Bee saam ubakıt öttü, kabar jok.
- Örttöş kerek, jer menen jeksen kılış kerek! - dep
kıykırdı kırgızdar.
Kalıñ eldin kanı kızıdı. Kızıgan biröö tim turalbay
“Kurmankojo-Kuljıgaç, barsıñarbı!” dep bakırdı. El “çuu!” dey
tüştü. «Şamşını aşıp Jumgaldın sayaktarı kelgenbi, alar
kayaktan jüröt?» degiçekti bolboy, çettep turgan kırgızdar
çetinen bölünüp, kıştaktı közdöy at koyuştu. Aygaylagan boydon
ketişti. Kurmankojo-kuljıgaçı kettibi, başkaları aralaşıp
kettibi, köpçülüktö bilinbey kaldı.
- Kantet! Elçilerinen kabar kütölü! - degendi uguşkan jok.
Kambar boluştun kulagına “Kudayan!” degen kıykırık şak
etti. Baamında, Narboto öñdöndü. Atının başın koyö bergender
arbıp, ayaldagandardın arası seeldedi. Kambar boluş dagı
atının başın agıttı.
...Bal çelekçiler, eginçiler ölüptür, çöbün çapkanı, malın
aydaganı çıgıp ketkender ölüptür degen suuk kabar kıştaktagı
orustarga çagılganday taragan. Momunsungan kırgızdın moynuna
ajına oturup alganday ugulgan. Tegin öltürböy, terisin sıyrıp
öltüröt, tim öltürböy, tirüülöy keskileyt degen kañşaar tarap,
jüröktörü öyügön. Jakın arada Almatıdan je Tokmokton jardam
boloorun kuday bilet. Too arası aleki zamatta öön sezilip,
öçögüşkön kırgızdardın kamoosunda kalışkanın esteşip bir
sıyra esteri çıkkan. Mal-mülktü taştap Tokmokko kaçıp çıguu
kıyın. Bir gana arga-karmaşuu. Kayrattuuları çıgıp, bar kuraldı
jıyıp, tünü boyu karmaşuuga kamdanışkan.
Emi, erteden kırgızdardın çogulganın körüşköndö, kaçan
kol salışat, kaçan baştalat dep kütünüp jatıştı ele. Añgıça
kırgızdardın aygaylagan ızı-çuusu çıktı.
Karaşsa,
nayzaların sundurup, çoyunbaş, soyuldarın kezep kırgızdar çaap
kelatat. Atçandar jakınday bergende mıltıktar katar-katar
atıldı, aldıda kelatkandar boo tüştü. Atçandardın taymançu
türü jok. Ölgönünö karabay, ölörünö karabay küüsü menen kelip,
kıştaktı aralap ketişti.
Orus dese oolugup turgan nemeler emi mintip alardın ok
menen karşı algandarına ogo beter jandarı kaşayıp aldı. Ayrı
menen tap berse, ansayın ardandı. Köptükkö salıp, közünö
körüngön orustu kuup jetip, urup jattı, nayza uçuna salıp, sayıp
jattı. Mıltıkçan orustar koroo aralay kaçıştı. Kırgız saya kuup
algan. Mıltıgın kezegen orustu körsö, alıstan nayza menen jaa
atkansıp urup jattı, oktogonu jatkanın körsö, atına kamçı
basıp, orustan murun oktonup, ozunup jetip soyul menen salıp
jattı, ayrıçanın körsö, çolu baş menen koyguladı...
Karı-kartañdar, katın-kalaç, bala-bakıra çuru-çuu tüşüp,
tam aylana çurkaştı, koroo aralay çurkaştı. Kaçıp jürüşöt,
“boje moy, kırgızdın koluna tiybegey elek, közünö körünbögöy
elek!” dep jan aylasın izdeşet. Top orus kıştaktın çetinen
çıgıp, kökürökkö jete köykölüp, tebelene elek egindi aralay
kaçıştı. Atçan kırgızdar çoñuraaktarın egindi aralay kuup,
jetkenin jetken jerden öltürdü, egindi soylop ketkenderi
boluptur, alardın joykunduu izine tüşüp, tapkan jerden öltürdü.
asker kelerinen küdörün üzgön,
Tokmokton jardamga
japayılıgı oygongon kırgızdan jakşılık kütköndön tüñülgön
kıştak elinin bir bölügü jan sooga izdep çirköögö korgolodu.
Akırkı arga çirköö sıyaktanıp, çirköönün karagaydan çabılgan
kaalgaların içinen jamınıp, emi kudaydan ayla kütüştü. Altarda
turgan otets Mihail, uzun çapan Mukayıl joon jana koñur ününö
salıp, injildin saptarın kıraatı menen ırdayt. Koluna ikona
tiygeni ikona, krest tiygeni krest kötörüngön çirköö okuuçuları
anın artınan kaytalap, kudayga jalınat. Altardagılardın ırı
korgologon eldin ıyı menen aralaşıp, çirköönün içi akır zaman
aldındagı alaamat keyiptenet.
Katındardın içinen kayrattuu biröö kıykırıp, oşol akır
zaman aldında akırkı sözübüzdü aytıp kalalı, jaşoodo jazıpjañılgan bolsok, kuday astında keçirim surap kalalı degensip,
otets Mihailden “Kuday Enenin urmatındagı akafist oku!” dep
jalbardı. Otets Mihail daroo akafist aytuuga kirişti. “Ümüt
jolunan adaşıp turgan çakta jürökkö süyönüç ıroologonum,
müñkürögöndördü Soorotuuçum, şattan! Momunduktun jana
sabırduuluktun azıgın ıroologonum, şattan! Karıp bolup, kaygımuñga aldırıp, çarçoogo bastırıp turgan çakta jarpıbızdı
jazganım, şattan! Bizdin kubanıç-süyünüçübüz, bizdin...”.
Al uşintip turganda uluu-kiçüü tekşi tizelep, akırkı ayıparmandarın jaşırbay tögüp, jeñildik köksöşöt. Uşul ıyık
jaydın içinde köp ele çögölöşüp, ıymanday sırların dalay iret
tögüşkönsüdü ele. Tirüüçülüktün öydö-ıldıyında ketirgen
künöölörü üçün dalay keçirim surap, dalay ayıptarın
açışkansıdı ele! Betke çürköö kaysı künöö uşul çirköönün
içinde aytılbay kaldı!? Kaysı künöösü bilinbey, kaysı ayıbı
aytılbay kalganı üçün Kuday uşul jazıktı başka saldı!?
Köz jaştarın köldötkön orustar körübüzgö ala ketmek belek
degendey jumuruna katkan akırkı sırların, kögörüp aytpay
kelgen sırların agıttı, murda kulak ukpagan, bir kudaydan
başkası tuybagan sırlar tögüldü... Biri uurulukka barganın, biri
ötürük söz aytkanın, biri körö albastık kılganın, içi tardıkka
aldırganın aytat. Biri koñşusunun ayalına asılganın, biri
uruşta jürgön küyöösünün közünö çöp salıp, koñşusunun koynuna
jatkanın, biri azgırık aydap eteginen jañılganın, nikesiz töröp
alganın aytuuda. Aytıp kaluuga aşıguuda.
Öz ayıbın özü açıp, keçirim suragandardın armanın ukkan
otets Mihail özün jalañ künöökörlördün arasında turganday sezip,
zamanası kuuruldu. Jer betindegi tozokuda oturganday sezip, öz
künöösün estep kördü.
Armandagan oşonço ündün arasınan birerlerinin kırgızga
kılgan kıyanattıgın aytıp, ıy aralaş aptıkkanı ugulat. Janına
küç kelgen biröösü ilgeri bir jayçılıkta joldon çıga kalgan
kırgız çaldın başın kıya kesip alganın, kösöö eeginen jıra
közöp, kanjıgasına ilip alganın estep ıyladı. “Jaratkan!
Jazıgı jok baykuştun başın kesip alganım kılmış turbaybı!”
dep öz başın özü urguladı.
Sırtta atçan kırgızdardın kıykırıgı jakındayt. Katınkalaç kakşanıp, bala-bakıra uñuldayt. Çokunuşat. Orustun kudayı
özü asmandan tüşüp kelip, Tokmoktun kaşında köçmöndördün
tepsendisinde kalgan, uşul saamdarda unutta kalgan çirköögö özü
tüşüp kelip, közdörün tiktep turganday jalbarat. “Jaratkan kuday,
janıbızdı alıp kala kör! Tilegibizdi kabıldap, künööbüzdü
keçire kör! Böödö ölümdön sakta! Kırgızdardın kolunan kırgın
tapkandan sakta!” dep jalbarat. Kudaydan joop jok. Altardın arı
jagında turgansıgan paygambarınan dabaa jok. Tetirisinçe, jan
algıç
kelgensip,
jandarın
surap
kelgensip,
eşikti
kakkılagandardın dabışı katuulayt.
-Aç eşikti, kaapır! - dep, aç-aykırık salıp, çirköönü aylana
çurkap, tapıraşat.
Akırı eşikti jara teep, kirip kelişti. Çepkenderin
kolomoçtonup kiyingen, nayza-kılıçtarının uçu, soyuldarının
başı kanga boyölgon kırgızdar-demeyki kırgız emes. Kök jal
közdönüşüp, kök jal öñdönüşöt. Boz baldarı köbüröök eken.
Aldıda kelatkan Narboto aybaltasın jalañdatıp, kılçaktabay, tüz
ele altardı közdöy atırıldı. Sürünön jaltangan otets Mihail
menen inoktordun oozunan kelmesi tüşüp, krest-ikondorun
baştarına kalkalay, burç-burçka tıgıldı. Kaçankı balta
çabarlardan kalgan aybalta-koroson aybalta ele. Bir şiltegende
otets Mihaildin injil karmagan oñ kolu çıkanak tuştan üzülüp,
kolu bir bölök, injili bir bölök ırgıp ketti. “Ay!” dep açuu
çıñırıp,
jan açıtkan oorudan esten tana jazdap, üzülgön
jerinen şorgologon kanın buup kalçuday, sol kolu menen çolok
karuusun bekem mıkçımakka eñilip, eki bügülö bergeninde,
kerilip turup, aybaltasın şiledi ele, başı ırgıdı...
- Al emi, jigitter, ana başın
kıykırdı Narboto.

jaylap

berdim!

- dep

(Uşul okuyadan kiyin “uzun çapan Mukayıldın başın
julgan Narboto” degen añız taragan).
Poptun it ölümün körgön inoktor japırt tura kalışıp,
çalınıp kalbaska uzun çapandarının etegin türünö sala, ökürgön
boydon çirköönün el korgologon jagına ötö kaçıştı. Dürbölöñ
tüşkön orustardı aralay kuugan boz baldar ereze jaşınan öydö
erkekterin terip, inoktorun baş kılıp saygılap, kılıçtap
jürüşöt. Doñuz aybat körsötüp, julunumuş etkenderin öböktötüp
soyuştu. Jan soogalap jalbargan ayaldarı erkekterin araçalap
kalmakka jakaga jarmaşat, “tur narı, masten!” dep türtsö,
çıñırıp barıp ayakka jarmaşat...
Erkekterin tügöl çaap bolgondo, şıyragı salañdagan
tütötmösün tuurasınan sungan biröösü “Çıkkıla!” dep kıykırıp,
meelebey turup miltesine ot koydu. “Çart!” etken uçkun çaçırap,
“tars!” etken dooş kulak tundurdu. Ayaldar menen baldar jaynagan
ölüktü andan-mından bir attap, “upasi, boje!” dep, çuruldagan
boydon sırttı közdöy çuburdu.
«Joodon katın oljolop alçu» degendi ukkan kırgızdar
«orustan katın oljolomok uşunday tura» dep, ayaldarga çap saldı.
Oşondo Narbotonun uzun murut dükönçü orustun ak kızın aç
bilekten alganın Mukay öz közü menen körgön, “abam tokolduu
boldu” dep tursa, janday ötkön biröösü ıyıgınan taptap,
“jeñelüü bolduñ” dep ırjaygan.
Talaşıp alçuday bolgon biröölör Narboto eerçitken kızdın
jılañaç jumuru bilekterin koşo karmaşıp, soorusunan
sılagılap, koşo kınaşa-jandaşıp, koltuguna kol salışkanı
jüröt.
- Tart koluñdu! - dep Narboto tap berip, bölüp ketti.
(Kiyin, “Noktoluu toru mingen Narboto emi orustan tokol
alıptır” degen kep taraganda, uşul okuyaga özü kübö bolgonun, oloñ
çaçı soorusuna tüşkön, közdörü kök orus kızdın “Mama!” dep bir
kıykırganga arañ jarap, alp müçölüü abasının kuçagında
kalganın estep kalaar ele).
Kız-kelindi talaşıp jatışkanda kimdir biröö çirköögö ört
koydu. Çirköönün karagaydan çabılgan jıgaç-taşı karamay bürküp
koygondoy, jalbırttap berdi. Buranaday bolgon munarası
aloolonup, jalını andan arı asmandayt. “Kiyin bolgula! Kiyin
bolgula, baldar!” deyt tapıragan kırgızdar. Türkük-tirööçü
çıçala bolup küygöndö, munara bir kaptalına kömölönüp, jerge
“kür” dep kuladı. Külü sapırıldı. Jez koñguroo “küp” etip, koşo
kuladı. Jerge urunganda «kañk» etken gana dooş çıktı. Karap
turgan kırgızdar orustun ordosun uratışkanday kubanıştı. Bir
çuruldap alıştı.
Ar kaysı kıçıktı tintişip, jaşırıngan orustardı
izdeşti. Oşonçonun içinen Çoñkoldu izdegender köp. Anı bayagı
oruska malay jürgön kırgız taap öltürgönün köpçülük tabalap,
karap turdu. Ayuuday olburluu Çoñkol adegende mañdayınan çıkkan
çıkanaktay kırgızdı “kötörüp jerge jançayın, körümö ala
jatayın” dep oyloso kerek. Koyönçugu karmaganday akşıñdap,
koñuldan jön çıkpay, “kirgiz!” dep sögünüp, kolun sermey
bergende, çolu başın şiltegenge ülgürböy kalgan kırgız koloygon
nemenin koltuguna “lıp” kirip, belinen aldı. Karıp türdöngönü
menen karuusu kazık, söögü çulu okşoboybu, Çoñkoldu toroy çalıp,
jerge urdu, kejige tuşka çolu baş menen bir saldı. (Oşondo
jamakka usta biröö sanın çaap, Joloydun jıgılganın körgöndön
beter kubanıp:
Toodoy bolgon Çoñkoldu,
Tomuktay kırgız oñtordu.
Çoñsunup jürgön Çoñkoldu,
Çorduu kol kırgız oñtordu, – dep, dagı-dagı bir dalay
ırdap, bastırıp ketken).
Oşol maalda pristavdın üyü taloongo tüştü. “Koroosunda
dalay bolgon üy ele” dep Kambar boluş bastırıp barganında,
“jakın jologondon aybıkçı elek, emnesi bar eken içinde” deşip,
kırgızdar üydün için üç kötörö añtarıp, urunuuga ep körgön
ookatın talap jatışkan eken. Elden murda jetkenderi bayloodogu
zoot attarın ençilep, kiyin kalganı ookatın-taşın talap
jatışıptır. Birine çalgı sonun körünüp, biri balta tiygenine
süyünüp, birinin oljosu idiş-ayak, biriniki-may çırak, dagı
biriniki – jez turnabay, degi koyçu, kolgo ilingenin talamay.
Dalayı kızık üçün baş bagıp, “tam üy, ısık üy kanday dese,
tuurasınan bölünüp, dumbalanıp jabılganı bolboso, kadimki ele
korgon bolot turbaybı, kokuy! Törtkülgö kamalıp, tumçukpay
kantip jaşayt?” dep tañırkaşıp, jerge töşölüü taktayın
tepkilep, dubalın urgulap, törünön öydö tebelep jürüşöt.
- Kalıbek abamdı karagıla! - dedi Kambar boluş
jigitterine.
«Taanış üy ele» dep Mukay dagı baş baktı. Oozku üyünön
attap ötüp, tüz ele törkü üyünö baş baktı. Pristav kuçaktap oturçu
jıgaç emerek ekige bölünüp, tartkıçtarı çaçırap jatat.
Tartkıçtar menen koşo ırgıgan kagaz-kugazı, süröttör sapırılat.
Soldattıkka alınçulardın tizmesi deşkenbi je oşogo tieşelüü
dagı bir ookatı dep oyloşkonbu, aytor, kulaç-kulaç kagazdar endeyendey ayrılgan. Jakşılap karasa, tıtılgan kagazdarga aralaşıp,
İsa paygambardın jalooruy karagansıgan kebetesi tüşürülgön
ikon jatat tebelenip, ikongo çaptaşıp padışanın sürötü jatat.
Tuzem mektebine okuuga tüşçüdö körgön, ayılga jomok kılıp
aytıp bargan, Karagız apası ırım kılgan bayagı süröt. Kimdir
biröö bilgenden julup ırgıttıbı je bilbey julup ırgıttıbı,
aytor, jıgaç kalıbı kayrılıp, betinde ötüktün izi balçayat.
- Padışanın sürötü! - dep kıykırdı Mukay. -Nikeleydin
sürötü emespi mınabul!
Kulagı çalgandar tık toktoy kalışıp, “kanakey, kaapır?”
dep, sapırılgan kagazdı kaysañday karaşat. Mukay eñkeyip jerden
algıçaktı, kolundagı oljosun koyö salgan biröösü “uşubu?” dep
kelip, süröttü öçü barday tebelep, tepsep kaldı. Kökşaal ötügünün
çıla baskan ökçösü menen öçü barday tebeleyt. Padışanın kırkma
sakalduu beti tüşkön tuştu basıp, tumçuktura baskansıp, ökçösünö
jarmaşkan çılanı padışanın tumşuguna tıgıp jatkansıp, çın
padışanın üstünö çıgıp algansıp tebeleyt....
“Bülüngöndön büldürgü alba!” degen eski sözdü estep, ayrıkça
Karagız apası, Kalıbek abası sınduu karıyalar köp aytçu nakıldı
estep, Mukay sırtka bet aldı. “Pristavdı eerçiy kelgen sürötçü
törö sürötübüzdü tarttı ele“ dep oylodu basıp baratıp. Sırtka
çıksa, atası:
- Baktı tintkile, saraydı añtargıla? - dep, ayıldın
jigitterine at üstünön kıykırıp, Kalıbekti izdetip turgan eken.
“Boluştun arızın bergeni uşul ele jerge kelmek” deşip,
jigitter pristavdın koroosun tintişüüdö. Mal sarayın tintişti,
kalıñ bagı bar ele, anı tintişti. Çöpkö kömülgön eken, ölügün
çömölönün arasınan tabıştı.
- degen aykırık uguldu adegende.
- Juttu ele juttu!
Kalıbektin jakın tuugandarı ele.
Jetip barıp karaşsa, ayrı jegen kekirtegi ayrılıp, önö
boyu kızıl jayan kan jabılıp, aytıluu Kalıbek jatat sunalıp.
Sakalınan beri kanga boyölup, tulku boyunun soo jeri joktoy.
- Kayran kişi! Dalaydı tamşandırgan, Ormondu körgön kişi
ele! - dep kaygırıştı turgandar.
- Kudayan balasının uşul soguşun körböy ketti, jarıktık! dep armandaştı.
Ormon handın soguşun körgömün, Ormondun zamanındagı
kırgızdın jookerdigin körgömün deçü ele. Al zamanda Tokmok
kalaanın ordu sarı talaa, oşol talaada kazak menen kırçıldaşıp,
Irgaytı menen Kordoydu aşıra, Moyunkumdun kuu talaasına
“tateletip” kirgize kuuganın körgömün deçü ele. “Kan içer kırgıız, çabışta ölgön er-azamattardın kaygısı dep kolgo tüşkön
kazaktın dalayın bışıp, kanın üç uurtagan kırgızdı körgömün”
dep aytçu. Kenesarını körgömün, kıbılanı baştantıp turup,
başın kıya çapkanın körgömün dep aytçu. Çuruldagan kempir-kezek
julungan baştı erkekterden jula talaşıp, kulak-murdun keskilep,
julmalap bolgondo çoyun kazanga salıp, üstünö alıştagı suudan
jaba kuyup, astına kuuraydan tındırbay kalap, kaynatkanın
körgömün dep aytçu. Oşondo toguz jaştamın, borkuldagan
kazandagı kuubaştı kuu tayak menen ilip çıgarıp, kurjunga salıp
ketişken deçü ele. Al zamandı ançalık eç kim ayta alçu emes ele!
Mukay oçok tegerektep oturçudagı uzun keçterdi estedi. Ottu
kalap, oçoktu tegerektep oturçu uzun keçter. Karıyanın oozun
tiktep, “Ormondun özün körgöm” dese, sözünö muyugan el ötkön
zamanga köçüp barışkan sıñarı esteri oop, ulutunup alışıp,
“Ormondun öñü kanday ele? Balança baatırı kanday ele? Kim
tüspöldüü ele?” dep jaalaşıp, kaçankı ötkön kişilerdin öñdörün
köz aldılarına elestetkileri kelgendey közdörün jaynatıp
kalışsa, Mukayga süröt suraşkanday tuyulçu. Kalıbek karıya
uşunun baarın jadabay aytıp otursa, köz aldıga elestep,
kökürökkö jat bolup kalaar ele. Sözmörlügü janda jok neme sözü
menen eles tartıp berçü ele.
Karıya uşunusu menen Mukaydın esinde kalıptır.
Kalıbektin tuugandarı “juttu ele juttu!” dep ökürüp, sakalmuruttarın julup, kimge “çap” salışaarın bilbey çamınışat
dale. Kambar boluş özün ayıptuu sezip ketti. “Meçit jagın katuu
ayttı ele, jarıktık! Intımak jagın bek aytçu ele jarıktık!”
dedi içinen.
Çirköönün örttönüşü az körünüp, kudayandın boz baldarı emi
janaşa turgan üylörgö çurkaştı. Çıçala ala çurkaştı. Saman
jamıngan üylördün çatırları tamızgıday çaçırap, koroosaraylarga, üyülgön kurgak çöpkö jalmaştı. Bütün kıştak
jalbırttap, jalındın tili etek-jeñge jarmaşçuday bolup, kök
tütün tumçukturup, tirüü jan tura algıs.
- Jal-kuyrugubuz amanda çıgıp keteli! - deşip, kırgızdar
ölgöndördü artınıp, tutkundardı, oljogo tüşkön maldı sürö
aydap, kıştaktan şaşılış çıgıştı.
- Kızıl uuk kıldık orustu!- dep koyuşat.
Koñguroosu jok degende kündö bir maal bezelenip turçu
kıştaktın üstünön emi çoçko-toropoydun beymaal çıñırganı
ugulat. “Aram” dep alınbay, jurtta kalgan çoçko-toropoylor
üylördü aylana çurkap, körüngön koñuldu bir süzüp, ört aralay
çurkap, aybandan başkaça çıñırat. Ottun ortosunda kalıp, aylanköçök atat. Tozoktun otuna kuykalangan azezildin çıñırganın
uguşkansıp, kırgızdar:
- Ünüñ öç! – dep, anda-sanda kılçayıp koyuşat.
Kırgızdar andan arı jönödü. Emi, Tokmoktun çoñ
koñguroosun kıyratkanı ketişken kırgızdarga koşulganı
jönöştü…
XII
Pristav kıştaktı kutkarmakka attanıp, keçigip çıkkan
eken, Tokmokton on çakırım uzaganda kırgızdarga bet kelip,
atışıp turup, kuuşurup kelgende, ulam artka çeginip oturup,
kayra kalaaga kirip ketken ele. Murdaraak ketken kol artınan kuup
oturup, Tokmoktu barıp bir süzüp, kalaanın çetindegi kamış
çatırluu tamdardın arasınan kalıñ jaagan okko çıdabay artka
sürülüp, keçke juuk kalaanın kün çıgış önüründögü düpüygön
baktın içinde örgüügö toktogon. Bir kança kişi ölüp, aga karabay,
«biristabdı eerçitken askeri menen koşo kalaaga kirgize kuuduk,
atı ölüp, dırgayaktata jöö kuuduk» dep kubanıp alışkan.
Pristavdın jöö kaçkanın aytışıp, joon-jolpusunan kelgen
nemenin eki-üç jolu ala salıp jıgılganın aytışıp, köçügünün
oordugunan jürö albay, oñkosunan sayılıp kalganday aytışıp,
«jöölögön saldatının küçü menen kutuldu, kıstalak!» deşet.
«Azır al ıştanın juup atat!» dep katkırışat.
Mından aga-tuugandarınan ajıragandar gana jalpı
kubanıçka bölönö alışpay, «özübüzdön balançanın balası okko
uçtu, tükünçönün agası okko uçtu» deşip, ölüktörün artınıp
turuşkan çakta kıştaktı çapkan kol iñir aralaş kirip keldi
aygaylap.
«Kıştaktın tıptıypılın çıgardık, iri aldı biristabdın
üyü menen çirköönü örttöp saldık, karuulaşkan erkekterin kırıp,
kız-kelinderin oljolop aldık» dep ayta kelişti.
Başçılar «bügünkü erdigibiz uşul, köz baylanıp kaldı, emi,
sabır kıla turgula, tizginiñerdi tartıp, tañ atkança çıdagıla, al
ortodo ar uruunun jasoosu özünçö koş-koş bolup jaylansın»
degen sözgö toktodu. Koldu uşintip toktotuştu. Ar bir uruunun
kolu özünçö jer ılayıktap, koş bolup jaylanuuga kam urdu.
“Koş” degeni uşu, adegende, ar uruunun uuldarınan kayguul
şaylanıp, çekke turdu. Anan, baştıktarga dep orto çenge boz üy
tigildi, kuu şıbaktı tebeley tigilgen boz üydü tegerektey tınay
kondu. Koldun bir bölügü “oñ kanat” dep bölündü, bir bölügü “sol
kanat” dep bölündü. Ayılı jakın eken, nurmambet eli eski kiyiz,
şırdak aldıra salıp, alaçıktar tigildi, kurmankojo-kuljıgaç,
kudayandın erleri aydıñ ele jerge eerlerin jazdanıp, terdikterin
töşönüp jaylanmay boluştu. Jaydak at minip jürgönü takır
jerge jatmay boldu. Jıluu töşök jok bügün, soyulçanı soyulun
kuçaktap, nayzaçanı nayzasın kuçaktap jatmay boldu.
Talaaga kazan asıldı. Taloongo tüşkön maldan kenen
jıgışıp, mayda mal kara çarbaga dep soyulup, semiz tay
jakşılarga arnap soyulup, jandarına ala kelgen talkan, süzmönü
katık kılıştı. Kazandagı et bışıp tartılgança, jön turbay,
jaynatıp ot jaguu buyruldu. Tokmoktun tün jagındagı boz çaptuu
toolordun etegi ılayıktuu körünüp, “tigi toolordun etegine çıgıp
jakkıla, kalaaga daana bilinsin” degen buyruk aytıldı. Çaylap
öskön kurgak şıbaktı kuçak-kuçak kılıp köölöp, tokoyçonun
kuuragan butak-şaktarın çaap jiberişip, ot jagıştı. Anısı
Tokmokton karagan orustun sesin alalı deşkeni, orustun oluraygan
közünö “bir başıbız jeti baş bolup körünsün, jeti baştuu bolup
körünölü” deşkeni. “Uşul jerlerdi Jılgın-Başı dep koyöt,
ilgeri dal uşul jerlerde kuu tumşuk Kenesarının jürögünün
üşün uşintip alışkan imiş atalar” dep bakıldaşıp, kırgızdar
şaydoot. Oşondo jürögü tüşkön Kenesarı “base!” dep barmagın
tiştep, Tokmoktun Kara-Koñuz betindegi uzun sarı kolottu aralap,
artın karabay kaçkan imiş. Karañgıda düñküldötüp urgulap,
jataar aldında orustu bir jüdötüp alaarga mıltık-zambirek ele
jetişpey turdu. Kalganı “kan Ormondun Kenesarının şorun
katırçu opuzasınday, jık jıyıldık” deşkenderindey ele boldu.
Koş uşintip jaylandı.
Jaylanıp bolgondo, bügünkü okuyanı jay esteşip, tün
oogonço ermekteşti. “Kançadan beri joo bettey elek elibiz,
atalardın jooçul önörü kadimkidey kalıp, jaman könüp
baratkanıbızdı kara, bolboso, biristabdı kaçırbastan, karmap
kalçu jönübüz bar ele!” deşip, enöölük ketkendey keyişti.
Pristavdı kuugandardın kebin kıştaktı çapkandar uktu.
- Jakşı ele jakın bardı elem, kıstalak, mıltıgın sundurgan
saldat atımdı sıy atıp! - deyt tınaydın jigiti.
- Ooba, biristab elde murda uşul senin soyuluñdan korktu! dedi ekinçi tınay.
- Emne, özüñkü jasayılbı je aleñgir kılıçpı? - deyt
birinçi tınay.
Kıştaktı çapkandardın kebi uzun boldu. Adegende, uzun
çapan Mukayıldın başı üzö çabılganı söz boldu.
- Kudayan elinen Narboto çaptı anı! Aybaltanı uzun karmap
urganda Mukayıldın başı üzülüp, toptoy bolup ırgıp ketti.
Tomolongon baştı boz baldar orompoy atkansıp, teep ketişti, deşip, kıştaktan kelgender çirköödögü okuyanı añız kılıp
aytışsa, jomok bolup taradı.
Kız-kelinderdin oljogo tüşkönü, oljodon da manaptardın
talaşına tüşkönü kızık kep boldu. Tokmoktun joluna salgandar
«kız-kelindi» ukkanda, aldına kelgen tamaktı unutup, «kap» dep,
kıştaktı çabuuga katışpay kalgandarına keyidi.
- Eñ suluusun Narboto ildi! Aç bilekten alganda ay
şekildüü jüzü bar, karday appak eti bar, çıtıragan denesine çıt
köynögü çaptalgan kız «maa» dep maarap, özü ele aylanıp barıp,
kuçagına Narbotonun kınalıp kalbaspı, bilektey buralıp, eki
örülgön oloñ çaçı bilegine Narbotonun orolup kalbaspı!? - deşse,
ukkandar «kanakey?» dep baştarın tegeretip, orustun suluusun
körgülörü kelişti. Kimdir biröönün kulagına kızdın «mama»
degeni kozunun maaraganınday ugulgan eken körsö.
- Narbotoñor ilekor eken go! - deşti.
- Oolukması bar Çoñkoldu kanttiñer? Dalaydın çokusun
kandadı ele, oro-para kelgeniñer boldubu? - dep suraştı.
«Baatırıñar daap bardıbı?» dep, sınap suraşkanı okşoyt.
- Ee, anı özüñördün balañar jıgıp, çolu baş menen çaap
öltürdü, - deşti kudayandar.
Uşunu ugup oturup, öñköy jurt şerdendi. Tañ atsa ele
Tokmoktu küçönüp kaptamakka belsendi. Ölgöndördü jigitterdin
koştoosunda ayılına jönötüp bolup, Kambar boluş öz kolun koş
kılıp jaygaştırdı. Tutkundardı ayrıp, «tiyçü bolbogula!» dep
katuu aytıp, koştu tegerete jatkırdı da, taydın eti tartılaar
maalda jakşılarga arnap tigilgen on eki kanat üygö kelip,
jakşılardın tabagına koşuldu.
«Şabdandın baldarı bar» degenden kirse, Samsonovkanı
kamaloonun başında özü turgan han Möküş jañı kelip, jurt
jakşıları menen çoguu oturuptur. Üydün içine, kuu şıbaktın
üstünö jalañkat şırdak, ala kiyiz töşölgön. Tördögü körpöçönün
üstündö mandaş tokunup, kementayın jelbegey jamınıp oturgan
eken han Möküş. Başkalardın bajıldaganına köp aralaşpay, oor
basırıktuu, oyluu.
Jakşılardın kambıl jürgön jigit-jalañı aldırgan, katkat bolup kapka salıngan kara tabaktar sunuldu ele, taydın taptap
bışırılgan eti tabak-tabak bolup tartıldı, bir kuçak kelgen
jıgaç tabakka taydın uçası çıgarıldı. Tamak üstündö da kudayan
köbüröök oozgo alındı. Kalıbektin ölgönü söz bolup, “kadırluu
kişi öttü arabızdan!” dep keyişti bilgender.
- Jaş çagında kat taşıçu Kalıbekpi? Kapıray, akırı kat
taşıp barıp, ölüm tapkanın kara! Tilegin katkır orus! - deşti.
“Kat taşıp jay bargan kişini, jurtka kadırluu aksakaldı
öltürüp, emi orus jay süylöşpöyt, eki ortogo elçi çaptıruunun
kezeñi bütkön tura” degen oy araladı oturgandardı. “Çoñ atama
jigit jürgön kişi ele, jandıralı Kalpakıpka jaltanbay kat
taşıgan kezinde!” dep tördögü han Möküş dagı içinen sızıp,
başın çaykadı. “Aytam” dep ayta albay kalgan je “ugam” dep uga
albay kalgan sözü barday, saamga tunjurap, başın çaykadı.
- Kırgızdın soguşkanın jakşı aytçu emes bele! - dedi.
Söz jakşı soguş tuuraluu jürdü. Jan ayabay jakşı soguşuu
kanday bolooru aytıldı.
- Bügün jigitter Kalıbektin zamanındagıday ele uruştu, dedi kıştaktı çabuuga katışkan jakşılardın biri.
Jurt başılar uşintip bakıldap, Kambar boluş «eliñ
kıştaktı çaptı» degen atak aldı. Baarı maaşırlandı, «başkalar
dele koşulup çapkanday boldu ele» dep, bir Kambar boluş saamga
arsar oydo kaldı. Birok, «kudayandın baldarı» degenge, keçöö
manaptar eldi sınga tolturçuda atı atalbay kalgan kudayandın
baldarı mintip namıs alıp bergenge kökürögün kerip, sıymıkka
bölöndü. Köp jigittin içinde uulunun da jookerçilikke
aralaşkanına köñülü tındı.
- Kudayandın siydigi! - dedi Kambar boluş.
- Kudayandın baldarı birden tokol karmadı dep ugabız. Özüñ
tokolgo jaraçusunan tapkan joksunbu? - deşip, jabıla külüp
jiberişti.
- Alaarbız! - dedi Kambar boluş. -Bizge Tokmoktun orusunan
buyursun!
- Toñkoytup karmaarga orustan tokol tiyse! - dep, ayagın
tamaşaga aylantışıp, sandarın çaap katkırıştı. - Aytkanıñday,
Tokmoktun orusunan tandaybız! Kalaanın köçölörünön sümbödöy
sooruların çaypap baskan katındarın körgönbüz!
Uşunu elestetişip, «kırgız-kazaktan algan katınıñ
sırttagı çarba menen bolup jatkanda, orustan oljolop alganıñ
koñşu tigilgen boz üydün töründö etegin kötörüp, jükkö belinen
artılıp, çaraday jambaşın çaypaltıp tursa, çirkin!» dep
elestetişip, katkırışkanda üydün içi kötörüldü.
(Uşul söz sırtka ugulup kalıp, elge jayılıp ketip,
«boluştar orustan tokol toñkoytkonubuz, bütün orustu
toñkoytkonubuz deşken» deşip, kiyin boz baldar kıştaktın kızkelinderin talaşıp jürüşpödübü).
Bir kuçak jıgaç tabakka tartılgan taydın uçasın
ustukanına algan tördögü manap gana bir maal «bırs» etip
jılmayıp, külgön jok. Taydın etin bolot kestigi menen tuurap,
kıya tilip ooz tiyip, çoñuraak tilgeninen tabaktaştarına tekşi
suna oturdu. Kabagın sala oturdu.
Manaptın kabak salçu jönün tüşünö berişpese da, «kel,
ooz tiyip koyuñuz» dep, kesim et sunsa, oturgandar külküdön
oozdorun jıya kala, sunulgan etti koş koldop alıp, jörölgö
kılıştı. «Tegin kestik tilgen jok» dep kübürönüşüp, bolot
kestiktin mizi tiygenden ettin çüygündügü artıp ketkenden beter,
jaaktarın bülküldötö çaynaşat.
Oturgandar manaptın kolundagı kestikti Manap-Atanın
kezinen kalgan taberik dep uguşkan. Kambar boluştun uguşunda
Jangorozdon kalgan. İlgeri bir jookerçilik zamandarda, kökjal
ata-babalar joo tosoordo «kanıbız köökördö ele köökördö!» dep
kıykırçu zamandarda, kaysı-bir tüp atanın başı aküylüügö
ketpeybi. Orus ugulbaganı ele bolboso, oşondo da kırgızdar tak
azırkıday keyiptenip, joo betteşse kerek da. Oşol ata aküylüüdö
jatçuda ordo kızdan bir katın alat ordo eesinin uruksatı menen.
Kudum azırkıday, orustan tokol alganday bolup, al zamandagı
atalarga da tokolu çıgıp tursa kerek da ordu menen. Kiyin, başı
azat bolup, eline attanaarda katınına aytkan eken, «karınıñda
bala kaldı» dep. «Kız bolso, özüñ teñdüü jerge ber, erkek bolso öz
tegin uşundan izdep taap alsın» dep kereezine kestik kaltırat.
Jat elde tuulsa da tegin izdegen, es tartkanında tak oşol
kestiktin izine tüşüp elin tapkan balanın atı Jangoroz imiş.
Kiyin tuugandardın taarınıçında aligi kestik Manaptın kolunda
kalgan imiş. Çın-jalganın bilgen kişi jok, tek sürüştürmöy
önörü küç, tek sürüştürmöydö çırdaşıp ketmeyi andan küç manap
arasında aytılıp jürgön bir kep, eki kırgızdın başı koşulgan
jerde, «sayaksıñbı-sarıbagışsıñbı?» dep suraçuda ar kaçandan
tajabay aytılgan ulamış.
Bügün köp kişinin atadan kalgan taberigin alıp çıkçu künü
okşoboybu, biri tuusun kötörünüp, biri kılıç-nayzasın kolgo
salıp, dagı biri temirden sogulgan soot-tuulgasın jasanıp
çıkkanday ele, bekem katıp, oñoy menen alıp çıkpagan kestikti
manap mına bügün çıgarıp, «han» kötörülgön künündö uçanı tilip
oturdu. Anı bilgen kişiler taanıp oturdu.
Kesim et ooz tiygender içterinen topuk keltirip, etti
tamşana çaynaşat. Kaçankı ötkön Jangorozdun kasieti bolot
kestik arkıluu ötüp kelip, kestiktin mizi tiygen uçanın eti
arkıluu ötüp kelip, erteñde Jangorozdun arbagı özü turup kelip,
koldop berçüdöy ırım kılıştı. «Çoñ şaşkede ak kiyiz jayıp,
Möküştü kan kötörçüdö «Jangoroz!» dep uraan kıykırganıbız
teginden emes, arbagı koldop, atabızdın kolu tiygen kestikten
kesim et ooz tiydik» deşip, içterinen tobo kılmakta.
Kabagın salgan manap uçanın etinen tekşi ooz tiygizip
bolgondon kiyin, kepti kayrıdı. «Orustan toñkoytup tokol aluu»
degen söz oşondo toktodu.
- Almatı kazagınan kabar jok, - dedi.
«Emnege kabagın salat, kan kötörülgönünö uşunça kerilebi»
dese, «kazak emdigiçe Almatını aldıbı-jokpu» dep, kabatırlanıp
turgan eken.
Çapıraştı, kızıl börk kazagı «Almatının aylanasındagı
kıştaktardı talap aldık» dep, tört kün obolu sarıbagış
kırgızına kabar salgan ele.
- Al ortodo, Uzun-Agaç menen Kaşkeleñdi alıp, Almatıga at
koyuşmak. Algan çıgaar! - dedi boluş kırgız. «Tört kün bolso,
kazaktar emdigiçe Almatını albay emne boluşuptur» dep, beregi
kırgızdardın dele köñüldörü tok.
«Tokmoktun biristabı jete elekte uşunça kaçtı, jandıralı
Bolubaum menen Kuropattın közü alaygan çıgaar» degen oy kelbey
koygon jok.
- Ka-ap, jandıralı Bolubaumdu öz kolubuz menen öltürsök
emine! Başın nayzanın uçuna sayıp alıp, jurtka körgözsök emine!
- dep tilenişti.
Oturgandar jandıralı Kuropat menen Bolubaumdu oozgo alsa,
Kambar boluştun oyuna ötköndögü tüşü keldi. Asmanga uçup
çıkçudagı, asmandap jürçüdögü tüşün estedi. Jaa kergen
Toltoydun janında tayganın çuratıp, ay-jıldızdı aralap
baratpadı bele!? Oşol tüşün estep, joruganı mına mintip tetiri
çıkkanına içinen «tız» etip, «tetiri jorup alıpmın» dedi.
“Oeznoy menen biristabdardı jandadım, manaptar menen tabaktaş
jürdüm, janına bara elekten jandıralı Kuropat menen Bolubaum
ele kaldı» dedi ele, azır mintip alardın ölümün tilegenderdin
arasında oturat, joo bolup oturat. Körsö, «Jangorozdogon»
uraandı uga kelip, Arkanın bar jakşıları menen çoguu bir
çamgaraktın aldına jıyılmaktın, Jangorozdon kalgan bolot
kestiktin mizin uşundayça til tiygizbey jalaştın künü tuulgan
turbaybı! Kambar boluş uşintip, tüşün tüzdöp jorudu, manaptın
kılganın uşintip çeçmeledi.
Bolot kestiktin mizin til tiygizbey tiştetken manaptın
kemengerligine tañ berdi. Murdagı kırgız anttaşıpşertteşkende bıçaktın, kılıçtın mizin tiştep jiberçü eken,
oşonu tuurap, «bilgeni bilsin, tüşüngönü tüşünsün» degenin kara,
manaptın.
- Almatı kazagına kişi çaptıralı, mındagı jagdaydı koşo
ayttıralı, - dedi boluş.
Bolot kestiginin sööktön aştalgan sabın salmaktap karmap,
sırduu tiktep oturgan manap:
- Jalañ Almatı emes, tañ atpay tuş tarapka, AdigineTagaydın baldarına kabar taratuu ılayık, - dedi.
Anın sözün ukkan baştıktar Almatı kazagına, Koçkorgo,
Eki-Narın - At-Başıga deyre, Köl kılaasına, Talaska, KetmenTöbö - Suusamırga, andan arı Anjıyan kırgızına, anan Çüydü
aralata jigit çaptıruunu makul körüşüp, tüp atası «han»
atalgandardın kanınan, han Jantaydın baldarınan «han»
kötörüşkönün aytışıp, kıştaktı jılas kılçudagı, pristavdı
kuuçudagı bügünkü erdikti öñköy jurtka uguzuunu oñ tabıştı.
Sözdün nugu Tokmoktu aluunun ıgına buruldu akırındap.
Manap akıl saldı.
- Tört jagınan kurçap, at koebuz. Kimdin eli kaysı jagınan
at koerun keñeşeli, - dedi manap.
- İçinde kança saldatı bardıgın bilbeybiz. Almatıdan
aldırgan saldatı da bar, - dedi boluş.
«Saldat» dese Kambar boluştun oyuna pristavdı eerçigen on
çaktı saldattın ayılına tünöp ketkeni tüştü. Baştıgı kıykırsa
nayzaluu mıltıktarın dalıga salıp asınıp, kakayıp tura kalmay,
mañka kazday bolup katar basmay adatı bar uñkul murun, sarı
çiykil saldattardın kebeteleri keldi köz aldına.
- Tuş tarabınan at koysok, jaraktuu saldatı birindep kalat.
Birindetsek, aluu oñoy, - dedi Kambar boluş.
«Oşentsek, baştıgınan alıstap, katarları buzulat» degen
oydo ayttı.
-Çın, - dedi boluş. - Jalgızdap kalgan saldattı basa
jıgılbay, kolunan mıltıgın julup albay janıbız jokpu!?
- Mergenderden tandap, koldun aldına koygula, - dedi manap.
Tokmoktu kurçap at koymoktu baarı makul tabışıp, kimdin
eli kaysı jagınan kireerin süylöştü. «Tınay boluşunun kolu tüz
jagınan, atake menen kudayan tüş jagınan, bayseyit, nurmambet
elderi tün jagınan kaptaybız» dep makuldaştı. Tün jagınan
kaptagandarga şamşı menen burana boluşu boluşsa, abayılda
menen temir-bolotton kelip, teek bolmogu bardır dep, Koçkor
öröönündö jatkan elden beri ümüt artıştı.
- Iktıyarı bolso je ıgı kelse, tutkun algıla. Uluktardı
öltürböy, tirüü karmagıla, - dedi manap.
Oturgandar «antüünün kajeti kançalık?» degendey karap
kalıştı ele, manap:
- Meyman tutkun kılabız. Oro-parasın keltirip, oruska
talap aytabız, - dedi.
«Oro-para» degeni Almatıdagı jandıralı je Taşkendegi
jarım paşa menen süylöşüp, şart aytmakka ogojo kılam degeni
okşoyt» dep tükşümüldöştü jakşılar.
- Koş arasında bügüntön kalgan tutkun bar, - dedi manap
Kambar boluşka karap. -Erteñde alardı jurtka atkazıp jiberüü
kerek.
- Jakşı bolot, - dedi Kambar boluş.
- Eñ obolu jeledey tartılıp, Almatı, Karakolgo ketken
zım karagaylardı kulatuu kerek! - dedi manap.
Oturgandardın jarımı jana bir tañ kalıp, «jinibizdi
çıgargıday aga emne öçübüz bar?» dep, manaptın oozun tikteşti.
Jakın bilgenderi «okuganı bar neme jön aytkan jok» dep, söz
kütüştü.
Çüy boorunda «jılkı zoot» degen çıkkan orus kongondon
beri, orustun ıgı menen agıtıp aygır salgandı, külük çıgargandı
aytışat, manap jaş çagında atasının aytuusu menen Almatı,
Pişpekke kirip, oşol «jılkı zootçuluktu» okuganı jürgönündö
zım karagaydan kabar alganı bar ele, anın jönün kıraatın keltire
tüşündürdü.
- Zım karagay jön turbay kalsın zoñkoyup. Al kıbır etken
kıymıldı karap turat, mından turup çoñ-çoñ kalaalarga kat-kabar
taşıyt, «dilgirem» deyt anı. Tokmoktogu kişisi mından turup
koygulap-koygulap koyso, dilgiremi tüz ele barıp, tüz ele zımdın
tigil başındagı jandıralının je jarım paşanın alakanına
tüşöt, - dedi manap.
Jüröktü opkooljutkan jañılık uguşkansıp kırgızdar:
- Töştüktün tört Maamıtı mınday kalsın! - dep tañ
kalıştı.
Tañ kalgandan baştarın çaykap, közdörün ımdayt. Mından
ırgıtkan kabar çagılganday «çart» etip, jandıraldın koluna
tüşöörünö işenip-işengileri kelbey, kattın kantip jügüröörün
akılga sıydıra alışpayt. «Koygulanı» kanday bolooruna
akıldarı jete berbey, elestete alışpay aylaları ketkende,
«arkandın uçun bulkkansıp zımdı bulkup koyöbu, «dilgiremi»
degeni çoktoy uyup tüşöbü, anın jandırmagı kanday bolot?» dep
oyloştu.
- Zım karagaylardı erteley talkaloo kerek! - dedi manap.
Orustun arasında okup kelgen manap aytıp jatkan soñ
baştıktar könüştü.
Bet-betinçe uruşpay, eki araga belgi bermekti keñeşti.
«Jer çalıp, orustun jürgön jagın añdımakka jigitter
şaylansın, añdooston bastırıp albaylı, Almatı menen Taşken
jagın ayrıkça jakşı karaylı, askerdin baskan bagıtın baamdap
turalı» degen çeçim boldu. «Kokustan keptelip kalbaylı, tuuñar
takay kötörülüp, tuuçuñar dayım başta bolsun, bir–biribizdi
tuudan taanıylı, tuu betindegi tamgadan taanıylı» degendi bekbek aytıştı. «Küzgünü küngö şıkaalatıp, jark-jurk etkizgenibiz,
«jan-jagıñardı karanıp, kazır turgula, saldat çıktı» degenibiz,
alıstan tuunu beş iret bulgalaganıbız – «joonu jok kıldık»
degen belgibiz, üç iret bulgalap, körünböy kalsak - çeginip,
oorukka oogonubuz, ot jagıp, kara tütündü kaptatıp, kök tütündü
buulatkanıbız - aldıga ozgonubuz, kaykıtıp karçıga-şumkar
uçurganıbız - küç suraganıbız» deşip, çabışka usta atababalardın ıgına salmaydı makul tabıştı. Aytıp oturuşsa,
kıtay menen manju, şibee menen solobo, kalmak menen kazak,
kokonduk sart, aga aralaş Beremil törö menen soguşçudagı atababalardın önörünö okşoşturuştu. Bilgenderinçe okşoşturuştu.
Kaçuuga belgi ataşkan jok.
Tün oogondo barıp, koştoruna taradı. Özünçö koş bolup
bölüngön kudayan baldarı attardı tuşap agıtıp, kurgak jer taap,
eerlerin jazdanıp, terdikterin töşönüp, bel çeçpey kelip,
üstündögü oor kiyimderin çeçpey kelip jatıp kalışkan ele.
Kambar boluş baktın için berbey, tegiz jerdin betin berbey,
jıldız tolgon asman aldında jaynap uktagandardın, ar kaysı
jerde oçok tegerektep, ot içkertip oturgan kişilerdin arasınan
öz koşun izdep, buydalıp turganda, uulunun «ata, mındabız!» degen
ünün taanıp, taap keldi. Jigitter «çırm» etip almakka birbirine ıktaşıp, katar-katar tizilip jatışıptır, sıdırata
karadı. Köbü keçee ele saldattıkka alınçulardın tizmesinde
jürgöndör, dagı birerleri oşol tizmeni boluştun kolunan julup
ırgıtkandar. «İlgeri, jookerçilikte kudayandın baldarı uşunday
emes bele, nayza kuçaktap, soyul kuçaktap uktaşçu emes bele» degen
oy keldi Kambarga. Tuugançıl sezim oygondubu, uraançıl sezim
oygondubu, aytor, «bir atanın baldarı, kudayandın baldarı» degen
sezim köönün kıtıgıladı. Negedir Narbotonu baykay albayt.
Çette kirpik kakpay jatkan jigitterdi atın atap turguzdu.
- Narboto kayakta? - dedi.
- Baktın arasında, - deşti jigitter.
- Tañda jurtka attanasıñar. Mukay çoguu barat. Tutkundardı
ala ketesiñer, - dedi Kambar boluş.
- Makul, - deşti jigitter.
Kayra barıp, ordularına jatıp kalıştı. Kümüş jalatılgan
eerdi kötörünö kelip, uulunun janına terdigin töşöngön Kambar
boluş:
- Narboto abañ koşko aralaşıp jatpayt beken? - dep koydu.
Ünü kamkor uguldu. Ortodogu kegi öçköndöy, ortodo eçteme
bolbogondoy ün, tuuganının kamın jegendey ün. Mukay
Narbotonun «orustan tokolduu boldum» dep, bölünüp jatkanın
estep:
- Bölünüp jatat go, - dedi.
- Kayran gana Narboto! - dedi Kambar boluş başın eerge
koyup jatıp.
Mukay tüşüngön jok. Demeyde, «Narboto» dese, jaktırbay
tırçıygan, ayrıkça kalmakka barımtaga bargandan kiyin
kıydılanıp kalgan atası anın emnesine tamşandı? Okton
jaltanbay çapkan baatırdıgınabı je azır elden bölünüp, orustun
kızı menen kızık tün ötkörüp jatkanınabı?
Töönün jününön sogulgan çepkenin aykarasınan jamıngan
Kambar boluş ebin bir keltirip, Narbotodon «Tokmoktun kara
jolunan kazınalık jılkını çapkanıñ ıraspı?» dep surap koyunu
ılayık kördü. Jaman sanabay ele suragısı keldi.
Jıldızduu asmandı karabay «çırm» etip almakka çepkendin
bir öñürün başına çümködü. Asmandı karasa ele tiginde
jılmıñdap jangan Üç arkar menen Toltoydun jıldızı közgö
ilinip, tüşünö kirçüdön beter, oor tüş bolup kirçüdön beter,
aykarasınan jamıngan tonunun öñürünö başın katat. «Çırm» ete
albay kıynaldı. Bügünkü okuyalardan esin jıya albay jattı. Bir
kündün içinde oygo kelbegen okuyalar bolgonuna tañdanıp, keçee
ele pristav menen koltuk alışkan janı emi orus menen joolaşıp,
Tokmoktun tübündö eer jazdanıp jatkanına tañdanıp, esin eç
bir jıya albay, oyu bir jerge toktoboy, uyku-soonun ortosunda
oonalaktap kıynaldı. Uktaganday dele bolgon jok.
Barımtaga barçuda, atasın eerçip añçılıkka attançuda too
arasında kalıp, talaa-tüzdö dalay uktagan Mukay bolso mınçalık
köp eldin «Jangoroz!» dep kıykıra kelip, açık asman aldında
takır jer kuçaktap, bel çeçpey jatışın birinçi körgönünö
tañdanıp, közü ilinbeyt. Uykusun atayı kaçırgansıp, közün açıp,
jıldızdardı karayt. Uyañ jıldızdardın azgırıgın tuyat. Jıldız
tolo uşul asmandın töbösü, Samançının jolu sozulgan, Uluu
Jetigen, Kiçi Jetigen, Altın Kazık, Ürkör, degi koyçu,
«jımıñ» etken jıldız attuunun baarın batırgan asmandın
töbösü dal uşul Jılgın-Başı - Tokmoktun üstünön
kömkörülgönsüp, Tokmoktun üstünön salañdagansıp sezilet. Tosup
turgan toosu jok, tüzöñ jerde çalkasınan tüşüp jatkan kişige
jıldızdar üyrülüp, başkaça balbıldayt. Kuyruktuu jıldız
kuyrugun janıp, birde tün jakka, birde kün jakka kulayt. Kün
jakka kulasa mobereki ele Şamşı toolorunun ar jagına «küldür»
etip tüşüp ketkensiyt.
Attardın tişteşip azınaganı, Çüydün suusu imerilip
akkan tuştagı mayda sazdı çardagan kur bakalardın çarıldaganı,
ar kay jerde ot içkertip oturgan kişilerdin koburaşkanı ele
bolboso, terebel tınçıdı. Uşul jıldızduu tündün ırakatın kişi
attuudan jalgız Narboto körüp jatkanday sezildi Mukayga.
«Narboto jañı algan tokolun aynektey kılıp karap oturbasa kerek,
kaysı jerde jattı eken?» dedi oyunda. Jakın jerde bolso,
jörmölöp jetip, şıkaalap körmök. «Eldin baarı bel çeçpey
jatkanda, bel çeçüü tügül, ayaktagı jaman çokoydu tartuuga şaası
kelbey jatkanda, Narboto menen tokolu kantip boy koştu eken?»
dedi da, kaptalına oop, eki bügüldü. Koldorun alasına tıgıp, közün
jumdu.
Dal oşol maalda Narboto oljo kızdı dagı bir jolu oonatıp
bolup, çalbarın oñdono turup kelatkan. Kaysı bir
irmemge özün orustun küyöö balasınday, markum ketken uzun murut
dükönçünün küyöö balasınday tuyup turgan. Birok, orus kız
soluktap ıylayt, Narboto «sooronbogondo kayda barasıñ» deyt. Kız
«zorduktadı» dep oylogon, Narboto «tobo, orustan da kız kördüm»
dep oylogon...

XIII
Tañ sürülüp kelattı. Jımıñdagan jıldızdar birindep, tünü
boyu oydu-toonu nıgıra basıp turgan karañgını tañ jarıgı sürüp
kelattı. Karañgılık kaydadır kaçıp, abaga siñgensip suyulgan
sayın, aylana ulam açılıp, közgö ilinip kelattı. Kılaygan tañdın
ürül-bürül kelgen jarıgı karañgını sürüp oturup, süyöö
bolgonsup, koştu oygottu. Koş kıymılga keldi.
Baktın için berbey, baktın eki öñüründögü añızdı berbey,
ar kaysı jerde tomolonup jatkan kişiler çetinen baştarın
kötörüp, kamçıları menen, kalpaktarı menen üstündögü
kiyimderin çapkılap, etekterin kagınıp-silkinip, boyu baştarın
oñdonup-tüzönüp
jattı.
Töşöngön
terdikterin,
körpöçököldölöñdörün jerden silkip alıp, çöp-çardan kübüp, jookerçilik
zamanda buyruksuz atkarılçu iş emespi deşkendey, uluu-kiçüü
debey, baarı tekşi attarın tuşoodon çıgarıp tokundu.
Koş uşintip, közü açıla elekte orustu basıp kalçudan beter,
jaraktarın belendep, tañ kaşkaygança jasanıp aldı. Keçeegiden
türlörü başka, keçee kızıl tebetey atake menen sarıbagış
boluşunun jigitteri joogo kızıl jooluk baylanıp çıgıştı ele,
bügün öñçöy jaş jigitter kızıl jooluk baylanıp, joo bettep
turuştu. Kıpkızıl bolup tolup alışkan.
Al arada, tuş-tuşka koyulgan kayguul kaytıp, «kalaanın
sırtında koonçu sarttan bölök tirüü jan jok, Almatının jolu
açık» dep ayta keldi. Birok, tuşu kımguut tüşkönü menen boz üy
jak kıymıldabay, baştıktar jaktan buyruk bolboy, kol
maalkatuudan kamıkkansıyt. Bir kur boz baldar gana attarın öydöıldıy çapkılap, tim tura alışpayt.
Oşol maalda Şamşı kırgızdarı, Burana kırgızdarı kelip
koşuldu. Toodon akkan eki özöndün suusu kelip koşulup, andan
uluu darıya jaralgansıp, el tolup, Jılgın-Başının sarı
talaasına batpay, arı-beri çaypaldı. “Keçinde jakkan otuñar
Şamşının böksösünön tim ele jer jaynap köründü, Köldön bugu
menen sayak keldibi dep oylop” deşti kelip koşulgandar. “Tokmok
örttöndübü” dep oylogondoru da boluptur.
Koştun ızı-çuusuna aralaş baştıktar da turup, tündö
boljoşkondoy, aldı menen atpay jurtka kabar aytuuga
kamdanıştı. Alar tekşi çogulgança tañ appak attı. Keñeş
kılışıp, kattın sözün jazdıruunu Şabdandın balasına
tapşırıştı. Han Möküş çokço sakalın sılap, murutun janıp,
saamga oylondu. Kattı kantip baştatıştı oylondu. Tar
baştıgınan kagazın, kamış kalemin, sıyasın suuruy kele, iregenin
tuşuna maldaş tokunup otura kalgan katçı kat jazuuga kamdandı.
Kotologon uşunça kişi manaptın oozun kanday tiktese, kalemsap
karmalgan koldu oşondoy tiktegenine, kazak-kırgızga aytılçu
kabardın öz kolunan taraganı atkanına katçı bir ese tolkundanıp,
bir ese maaşırlanıp, özün jurttun ötö sıyluu kişilerinen sezip
ketti. Aldına taktayça töşöp, oñ tizesine
süyöy karmagan kagazdın betin oñuraak körmökkö oñtoylonup, irege
jaktı tosup turgandardı başın kötörböy turup, közünün üstü
menen karadı:
- Bosogonu tospoy, kiyin tursañar! Jarıktı açsañar! - dedi.
«Ala-Toonun tuş tarabına kat menen kabar barat, köñkü kazakkırgızga aytılat» degendi eşitken köpçülük boz üydü oroy
jıyılıp, kat jazmakka kübö ötüü andan kızık körünüp, bilegin
türgön ayrımdar soyulun kötörünö kirip, iregenin tuşuna tıgılıp
kalışkan ele. El «kiyin bol, kiyin bol» dep, birin-biri
türtüşüp, birin-biri tıyıp, boz üydün eki kapşıtın ıktay
imerilip, bosogonun tuşun açık kaltırıştı. Batpay kalgandar
sırtka çıga turdu.
- Moldokege tınçtık bergile, moldokeni ukkula, ızıldabay
turgula! - degen ündör çıktı.
- Kattı sarıbagış, atake, kurmankojo-kuljıgaç manaptarı
dep jaz, - dedi manap.
Katçı kaleminin kıya kesilgen uçun sıya çelekke ayar malıp,
içinen bir iret «bismilda» dep alıp, oñ tizesine üñküyüp, tor
saymanın jibindey çiymelengen arab tamgaların kagazdın betine
tizmeledi. Kat jazmaktın tatardın moldoloru üyrötkön ıgına
salıp, «Sarıbagış, atake, kurmankojo-kuljıgaç manaptarınan
dubay salam!» dep, aytılgandı kagazga tüşürdü.
- Biz ak padışaga joo bolduk. Çogulup kelip, Jantaydın
tuusunun tübünö jıgıldık, - dedi manap.
Katçının kalemi jorgoloyt. Jardagandar anın kolundagı
kalemdin jorgoloşun, jol-jol bolup tüşkön kara sıyanın jolun
añıraya karaşıp, kalem karmagan kişini birinçi körgöndörü
«kattı uşintip çiyet turbaybı» deşet.
- Şabdandın uulu Möküştü kan kötörüp, ant içtik. Askerden
ele kırk miñ çoguldu. Tokmoktun kıştaktarın örttöp, kazınalık
attarın jıgıp aldık. Uşu kat koluñarga tiyer menen, japırt
buzuk çıgarıp, oruska karşı kötörülgülö, kıştaktarın örttögülö,
- dedi manap.
Katçı jazıp büttü dagı, kagazdı mañdayına karmap, uguza
okudu.
«Sarıbagış, atake, kurmankojo-kuljıgaç manaptarınan
dubay salam! Biz ak padışaga jav bolduk. Jame yurt çogulup
kelip, Jantaydın tuvsunuñ tübüne jıgılduk. Şabdan uglu
Möküşni han kötörüb, ant içtik. Kırk miñ askerbiz. Tokmok
kıştaktarını örttöp, kazınalık attarını jıgub aldık. Uşbu
katni alur bilan, jame buzuk çıkkarıñdar, orustu urup baştañdar,
kıştaknı örttöp baştañdar» degen kuş tilindey kat dayar
boluptur.
- E-eneñdi senin, çiygen katıñ bir turup kazakça, bir turup
nogoyço çıktı! - dep jakın turgan boluş tap berdi. Tim koyso,
manaptın közünö karabay kamçı menen töbö talaştıra tartkanı
jüröt.
- Kattın tilin çıgarıştın uçuru emes! - dep başka
boluştar tıydı.
- Ugumga kırgızça kelbey jatpaybı! - dep, tap bergen boluş
ansayın kıjınat.
- Kırgızça ele uktuk, sabır kıl, - dep toktotuştu
janındagılar.
Katçı jaş jigit ele, başın salıp, «uşintip ele kat jazıp
jürçübüz» dep kutuldu. Möörlüülör möörlörün basıştı. Möörü
joktor adegende sol koldoru menen oñ jeñinin uçun koomay türüp,
oñ barmagının başın sıya çelekke mala kelip, anan kattın etegine
jalpayta basıştı. Altı sap jazılgan alakanday katka barmagımdı
basam degender köp eken, jalañ barmaktın basılganı ele eki barak
kagaz boldu.
Uşunday kattın altı daanası jazıldı. Manap çabarmandıkka
altı jigit şaylap koygon eken. Altoonu Ala-Toonun altı jagına
çaptırmay boluştu. Biri Almatını közdöy, biri Köl kırgızdarın
közdöy, biri Koçkor aralay Atbaşını közdöy, biri Suusamır Ketmen-Töbönü aralay Talastı közdöy, biri Toguz- Toroonu aşıp,
Anjıyan-Alay kırgızdarın közdöy çapmay boldu. Çüydün için
aralamakka özünçö kişi dayındaldı.
Ala-Toonun ar jak - ber jagında «köçmöndüübüz, Ak uul, Kuu
uuldun tukumubuz» degen uruular jaşayt deşet, «kezi kelgende
Kokondu alışkan, kara şaar Kaşgardı karatışkan» deşet.
Ukumçudan uguuda, çetinen çaarala çepken aralaştıra baştaşkanı
ele bolboso, alarıñ dele kalpak, tebetey kiyişet imiş.
Oşolordon beri kabar ayttıruunun jörölgösü, ıntımak- ırkka
çakıruunun jörölgösü uşunday bolot eken.
Töbösü şoñşoygon kalpaktarının mañdaykı kayruusun közgö
japıra kiyişken, mañkaygan ker murut jigitter, «Karkıbar!
Kabılan!» degençelik jigitter attarın jeteley aldıga kelişti.
Kaşka tişterin jarkıldatıp, külümsüröy kelişti. Manaptın
kolunan mataga oroluu kattan birden alışıp, koltugun tuştap,
belderinen kurçaluu çepkenderinin koynuna salıştı da, attarına
minişti. Alakandarın jayıp, «Kana emese, el-jurt?» dep bata
tileşti. El «Kıdır jıloolop, joluñar açılsın! Teñirim
jalgasın, ata-babanın arbagı koldosun! Oomiyin!» dep bata berdi.
Köpçülüktün sürübü, jer çalıp, azınagan attardın, kagışkan
jaraktardın ünübü je batanın kudureti uşunçalıkpı, keçöötön
beri ata-babanı oozanıp, arbagın kozgop koyuştu ele, je arbaktın
kasieti uşunçalıkpı, aytor, eldin «oomiyin!» degen aba jargan
dooşunan memiregen terebel, jer-suu koşo oygonup, jan kirgendey,
koşo jañırganday tuyulat. Eldin tekşi çıkkan dooşunan atursun
Şamşı toolorunun başın çalgan buluttar buzulup, arkaygan
çokularga imerilip, uyulguy tüşkönsüyt, sarı talaanı kaptap öskön
şıbaktın başı kıymıldap, çöp japırıla tüşkönsüyt...
Kudum keçöögüdöy eles kelet, keçöö «han» kötörçü uçurdagıday
sezim kelet.
«Altoo alıska çapmay boluştu» dep, el alardın aldındagı
argımaktarın koşo tikteyt. «Arıbaybı?» dep tikteyt. Suutup gana
tim bolboy, manap kıl kuyruktardın jasalgasın da oyloşturgan
eken. Sülküldögön külüktördün üstünö ürtük
jabılgan, köküldörünö kök jibek baylangan negedir, uçtarı tegiz
kırkılgan jaldarı sıyda taralgan, kuyruktarı tüyülüp, tüpök
şekildenet. «Müldö Ala-Toonun adam basa albagan aşuuların uşul
külüktör aşat, küldö jurttu kıdırat, Ala-Toonun içi neçe
künçölük jol kelet, oşol joldu uşul külüktör basat» degende
külüktördün süykümü közgö ısık sezilet ogobeter.
Koşkurungan külüktör kuyruktarın türüp, birde oñ, birde
sol soorusuna çapkılap, ayaktarı menen jer çapçıp tıbırçılayt.
Aldıda kançalık jol turganın bilgendey, adam anı ayabay,
soorusun jara çabaarın bilgendey, mına emi, kuu jandı taştap,
tört ayaktı
tınbay sozuştun mezgili kelgendey ayaktarı
tıbırçılayt. Karap turgan kişige közdörü botodoy joodurap,
süylöçüdöy közdönöt. «Janga araçı tüşööründö jakşı attın
kişiçe süylöp jibermeyi bar» dep işengen kırgızdın
aytuusunda jılkı balası adegende kulagın şamday tikçiytip
alıp, «Men ukkandı uktuñbu? Men tuygandı tuyduñbu?» dep
baştayt imiş sözün. Azır dagı kakşagansıyt. «Menden başka
senin kaysı jaragıñ bar, ey, kişi! Kaysı eldi, kaysı jurttu
jılkı balasınçalık eş tuttuñ, ey kişi? Jılkı balası bolboso
kırgız balası kıymılday alabı? Ordunan kozgolo alabı?
Çokoyuñdun buuguçuna çalınıp, kamçıñdı kötörö albay öçöyüp,
ebak süyrölüp, jürböy kalmaksıñ!» dep, kudum Kambar-Ata bolup
kakşagansıyt.
Oşol maalda Kambar-Atanın ünün ukkansıp:
- Kambar-Ata jar bolsun! - dep, bir kırgız çal çarıldap koyö
berdi.
El anın çarıldaganın eles algan jok, taap kıykırganına,
kızıgan uşul irmemdi baamdap kıykırganına kubanıp:
- Kambar-Ata jar bolsun! - dep koşo bata tiledi.
Kimdin kıykırganına könül burbay kalıştı. Köptün
içindegi biröö go dep oyloştu. Uşul kıykırık, uşul uraan
kişinin köküröktögü sezimin kurçutkanday, kökürögünö bülö
salıp bülögöndöy tuyulup, a birok, kimdin aykırık salganın
añdabay kalıştı.
Tek, taanıgandar gana “aa, jılkını tezeginen taanıp, külük
çıgaarın bilgen bayagı Toltoy sayapker turbaybı!” deşti. “Jılkı
balasının tilin süylögön Toltoy abam kayda jürsö KambarAtanın balasınday bolup!” dedi Narboto.
Jurt batasın algan jigitter at üstündö kelbersip, üzöñgü
kagıştıra çoguu bastıra jürüşüp, bir az uzagan soñ bölünüpbölünüp, çaap ketişti. Alardın sarı talaanı çañdata
çaap
ketişi «dañkıbızdı At-Başı, Alay ukmay boldu!» degen süröö
boldu elge. Jörölgö mına uşunday bolot eken. Akkalpak jurt
attuunun baarı bir kolgo birikkensiyt, bir kol bolup
şirelgensiyt. Atügül jılkı balası da kırgızga müdöölöş
bolgonsup, kişi menen jılkı koşo tirelet. Mınabul tirelgen
koldu kol kılıp, kılkıldatıp turgan jılkı emespi!
At üstündö kılkıldagan el udurgup, «emi!» dep küülöndü.
Bilekterin türünüp, «bastır!» degen bakırıktı kütüştü. Karaşsa,
baştıktardı eerçitip boz üyünö kirip ketip, manap jak dale
maalkayt. Keçinde jaynatıp ot jaguuga buyruk bergen manap azır
başka aylanı oylop jattı. Ataları Ormon menen Jantay ilgeri
dal uşul jerlerde kazaktan kelgen joonu opuza menen algan eken.
Dobulbastı kaktırıp, surnaydı kulak tundura tarttırganda,
kazaktın han söröyü «möörögönü emnesi?» dep surap, «jayanı
keldi» degendi eşitkende janınan tüñülgön eken, anın
sıñarınday, «kantip orustu korkutam?» dep oylodu han Möküş.
Orus surnaydan korkpoyt, birok, oşol sıyaktuu ıkma izdedi manap.
Katçısın kayra oturguzup, dagı bir kat jazdırdı. Bul sapar
Tokmoktogu oruska dep jazdırdı.
«Tokmok biristabı, törölör va kalaadagı sarttarniñ
aksakalı! Kırgız tukumudagı sarıbagış, atake, kurmankojokuljıgaç, temir-bolot elderiniñ kadırluv baştıktarinan buyruk.
Koluñardagı kuraldı taştap, tutkunga tüşüñdör jaki Almatıga
çıkkıb ketiñder. Biz kırk miñ askerbiz. Tokmoktun bagında
turabız, jakında Çüydün suvsun buvup salabız, şaharni
kaptatabız. Kemindegi kıştaklar buzuldu. Kelbeseñder şaardı
buzabız. Ukbasañdar ölüm tabasıñdar. Omiyin».
Çogulup kelip kayra möör basıştı, möörü joktor
barmaktarın basıştı, çiyip tamga salıştı. Kalıbektin ölümünön
kiyin kooptonup kalışkan nemeler «bul kattı emi kimge
taşıttırat» dep turuşsa, manap jigitterine:
- Tokmoktun çetinde koonçu sart bar bele? Biriñer karmap
kelgile! -dep buyurdu.
Bilegin türünüp, çette turgan eñgezerdey kayguulçu
jigitterdin biri:
- Kazır! - dep burulup, üzöñgünü teppey turup, kargıp atına
mindi da, tañ erteñdey koonçu sarttı körgön jagına çaap ketti.
Al ortodo, «baştıktar oruska kat jazdı, sıyıñ menen çıgıp
ket je kolgo tüşüp ber, Almatıga çıksañ Almatının,
Taşkenge deseñ Taşkendin jolun açıp bereli degen kat jazıldı»
degen söz taradı koş içine. Keçee Kambar boluştun eli bolup
çoguu kıştaktı çapkan kırgızdar at koyuu aldındagı mujuktan
elçi kelgenderge süylöşkönün esteşip, Tokmoktun ele orusu sıyı
menen çıgıp keteerine işene berişpeyt. «Ak jelek kötörünüp
aldıga kelişkensidi ele, padışanın bukarası bolgonubuzdu
aytıp, kayra başıbızdı oorutkan, ok menen karşı algan, Tokmok
başkaça beken» dep ızırınışat.
«Kıştak ança örttöndü, Tokmoktu bir örttöp alsak, kantip
öçöt, Çüydün suusun bura tartıp, kaptatıp jiberseñ da öçpös» dep
bajañdaşat. «Andan arı dagı tolo kıştak, arı jagı Pişpek
iş köp» degen oy kelet.
Çaykaynam ubakıt öttü. Kayguulçudan dayın jok. «Jaman
sarttı çay uurtap oturgan jerinen böktörünüp apkelçüdön beter
şap ketkeni başkaça ele» deşip, jigitter sögündü. Ulam
moyundarın sozup, jol karaşat. Añgıçaktı Şamşı betindegi
kırañdan süyünçülöp kıykırgan kırgız çaap çıktı. Koonçusu dele
körünböyt, jalgız ele çaap kelatat atırılıp. Jakşılap karaşsa,
kayguulçu emes, başka bolup çıktı. Jakşılap kulak salışsa,
tamagı ayrılgança kıykırıp, süyünçülöp kıykırat.
- Süyünçü! El-jurt, süyünçü! - deyt.
«Süyünçüsü emne?» degençe bolboy, kalpagın bulgalap
kıykırat:
- Soltonun kırgızdarı orustu çaptı! Jamansarttın eli
orustu çaptı!
Bir zamandarda, erdiginen eneden tuuma jılañaç etine
jalañkat teri tonun jamınıp, jıñaylak ayagına jalañkat çokoy
salınıp, jılañbaş çurkap joo toskon, oşol erdigi menen
Şaymerdenden ötkörö şer atalgan «Çaa» degen jılañaç baatır
bolgon, oşonun baldarı da atasınan aşkan baatır kelip, koluna
jalañkat balta - kara balta alıp jaaluu joogo tike çurkaçu deşet.
Jaalap joogo çurkagan, «Çaalap!» joogo çurkagan oşol baltaçıl
baatırlardın artınan «Kara-Balta» dep akır zamanga atı kalgan
jer bar, oşol Kara-Baltanın tegereginde kiyin bir zamandarda el
katuu jüdögöndön, kalmak menen sart jüdötüp-oonatkandan
«Jamansart» atıgıp kalgan el jaşayt.
Çabarman - jamansart elinen kabar aytkan jigit bolup
çıktı. Ak köbük çaçkan atının oozun tarta albay baştıktardın
tak mañdayına çeyin çaap kelip, sakalduular «kantet!?» degençe
bolboy, kaçan beş kadamçalık kalganda eerden sekirip tüşüp,
basıp keldi. Çabarmandın sözün ukmakka el şıkalıp keldi. Bir
ese tolkundanıp, bir ese öröpküp algan çabarman süylöy albay
aptıgat. At üstündö aykırıp kelatkan neme jerge tüşköndö kebi
oozunan koşo tüşkönsüp, eki sözünün biri ele «Çaptı! Çaptı!»
dep, oñdu kabar aytalbay turdu. Saamga demin jıydı da ayta
baştadı.
- Süyünçü! Bölökbaydın börülörü orustu çaptı! Tülöberdi,
Jamansart boluşunun eli buzuk çıgarıp, oruska çap saldı. Keçee
baştaldı, - dedi çabarman jigit.
- Örttölgön kıştagı kança? - dedi manap.
- Çetinen ele örttöp, uluktardı, boluştardı baş kılıp urup
jatışat, - dedi çabarman.
«Boluştardı baş kılıp urup jatışat» degenge
ıñgaysızdana tüşkön boluştardın biri:
- Eldi baştagandar kim? - dep suradı.
- Boluş-ıstarçındar ele, - dedi çabarman.
- Kaysı boluştu urup? - dedi boluş.
- Tizme jıydırıp, orustun sözün süylögön boluştardı, dedi çabarman.
- Ak-Suunu aldıñarbı? - dedi manap.
- Meni çaptıraarda, bettep turuşkan, - dedi çabarman.
- Bizdin elden çabarman ketti ele, kez kelgeniñ boldubu? dedi manap.
- Pişpektin jolunda baratkan jigitterdi kördüm, - dedi
çabarman.
Manaptın köz aldına ar kaysı elden kabar aytıp çıkkan ak
kalpak jigitterdin at kuyrugun tüyüp, Sarı-Özön Çüydün içinde
kıyma-çiyme kattaşıp, çañ ızgıta çabagandap turganı tartıldı.
Soltonun eli sarıbagışka kabarçı çaptırıp, sarıbagıştın eli
solto, bugu, sayak, kazakka ayttırıp, alar andan arı ayttırıp,
uruusu kırgız attuunun karşı-terşi çabagandap turgan çagı
tartıldı. «Bayata attandırgan jigitibiz jete elekten murun
kötörülüşkön eken» dep oylodu manap.
Ulagalaş soltonun uruş salganın ukkanda kalıñ jurttun
jürögü kötörülüp, dagı bir jolu udurgup aldı. «Kayguulçudan
kabar jok, at koyölu!» dep, atçandardın aldı julundu ele, «Ay!
Jigitter kantesiñer! Ayarlay turgula!» degenden gana soktugup,
turup kalıştı. Baştıktar alardı arañ tıyıp turganda, anan barıp
dambalı dalbaktagan koonçunu degdeñdetip aydagan jigittin
karaanı köründü. Jandata çurkatıp algan koonçunu
kayguulçu utur demiktirip, kamçısı menen may kuyrukka urup
oturup, dalı tuşka ukup oturup, baştıktardın aldına alıp keldi.
Üstünön üyrülgön kamçıdan kaçam dep, arıktan alası ayrıla
jazdagança kere sekirip attaganda koonçunun sol ayagının kölöçü
şıpırılıp, butu jıñaylak kalgan ele. Je oñ butundagı koñultak
kiygen kölöçün çeçip, koşo ırgıtıp jibere albay je jınaylak
butunun astına kir tolup, orkoygon tırmaktarı salañdagan
manjaların jaşıra albay je tamanının çöñörgö tildirgen jerin
sıypalay albay, koonçu turdu musaapır keyiptenip. Mınça
kırgızdı körgöndö közün alaytıp, til-oozdon kaldı. Emne bolup
jatkanın, mınça kişinin aga emne zar bolup turganın tüşünböyt.
Kırgız menen orus uruşsa, eki ortodo tebelettirip jiberbeyin
dep tañ zaardan koon tergeni çıkkanına ökündü. Jalañkat
köynögünün sırtınan kurçangan belboosu boşop, bekemireek
tartkanga alı kelbedi, muundarı boşop, denesin mayda kalçıldak
bastı. «İt kırgızdın musulmançılıgı az, çındıgında - dini
kayır, oydu-toogo sıyınıp, taş-tuşka dele tabınıp arbakçıl»
dep, bala kezden ukkan koonçu «arbakka arnap muuzdayt go!» dep
oylogon.
Manap koonçunun mañdayına basıp keldi. Ayköl tür jasap,
ayköldügün bildirmekke çalıp süylögön boldu.
- Korkpoñ, korkpoñ , - dedi.
Koonçu oşondo barıp, manaptın jumşak ünün ukkanda gana
bir az jeñildep, koopsuz sezdi özün.
- Ismıñ kim? - dedi manap.
- Kırgızboy, - dedi koonçu.
- Kırgızboy üköm! - dedi manap. -Kalaada turasıñbı?
- Ha, toksir, ha! Şaharning sart mahallasidanman, - dedi
koonçu.
Başka kırgızdar tüşüngön jok. Sarttın tilin tüşünö
bilgen manaptın önörünö, çalıp süylödü dep oyloşup, çalıp
süylöy bilgen şıgına tañ kalıp turuştu. «Manaptın bilbegeni
jok eken go» deşti içterinen.
- Şahardın uluktarını bilesiñbi? - dedi manap.
- İşitkaman, lekin kurganim yukdur. U odamlar juda katta
ku, - dedi koonçu.
- Anda emese kep mınday. Uşul kattı biristabdın koluna
tapşırasan. Jarım jolgo çeyin jigit koştop barat, şaharga
kirgeniñdi karap turat, -dedi manap.
- Hop! Hop! -dep koonçu kattı almakka kolun sozdu.
- Kara jolgo çıgarıp koy! - dedi manap jigitine.
Şart attangan jigiti atının sol kaptalın sala tuura
bastırıp keldi da, koonçunu uçkaştırmakka üzöñgüdön butun
çıgarıp, kaptalına kıyşaydı. Kattı koltuguna kıstarıp,
öçöñdögön koonçu kantip uçkaşaardı bilbey, ebi kelbey buydaldı.
Je jigittin taar çapanının eteginen tartaarın je eerdin
kaşınan karmaarın bilbey, je jigittin böz kurunan alayın dese,
aga kolu jetpey turganda boz baldar koltugunan kötörüp, köçügünön
süyöp uçkaştırıştı.
Anın ırayına içi çıkpagandar:
- Jaman sart emi jorgolop, şaarga jetkençe şaşke bolboybu!
- dep süylöndü.
Şabdandın balasına naarazı boluştu, «kanıbız koldu beker
karmadı, kalaadagı saldattı “Kakay!” degenge ülgürtpöy
kaçırmakpız emgiçe» dep kızuulandı. Koldun çıdamı ketip
baratkanın tuygan manap koonçunu uçkaştırgan atçandan közün
albay karap turup, kaçan alar kalaaga kirçü araba jolgo jetip,
toktogondo gana baştıktarga kayrılıp:
- Koldu bölüp, kalaanı kurçagıla! - dep buyurdu.
Boomdu imergen toolordun başınan kündün murdu kılayıp
kalgan kez bolçu. Tündögü söz boyunça jakşılar baştap kelgen
kolun ayrımakka tuuçuların jandatıp, çıga berdi kaptalga. Ar
kim öz tuusun eerçiy bastırıp, adaşkandarın atınan aytıp
çakırıp, aga bolbogonun ata atınan aytıp çakırıp, birin-biri
«atakelep» bakırıp, «kudayandap» tügöldöp, koş kımguut kozgoldu.
Jılgın-Başının aydıñına kark tolgon koldun eki öñürü eki
jakka kanat sımal jayılıp, eki kanat çubalıp çıktı. Jalpı kol
uşintip üçkö bölündü.
Atakenin baldarı ketti aygaylap. Alardın artınan jürüp
keteerden obolu Kambar boluş bir azga ayaldap, elin toktottu.
Tokmokto jön saldat emes, ögünü Almatıdan kelgen saldattın
murutun çıyratıp, mıltıgın sundurup oturganın elestetip, oñoy
soguş bolbosun jürögü tuydu, jurtuna kooptondu. Tutkundardı
alıp, çoguu jurtka attanmagı aytılgan jigitterge kayrılıp:
Elge
kabarıbızdı
jetkirgile,
Jılgın-Başıda
turganıbızdı aytkıla. Sak turuşsun, ne bar, ne jok, mal-keldi
Boomdun sırtın baştantıp jaygıla. Çukulunan bolso, jurt
kotoruuga kam urgula. Saldat baratkanın tuysak, jetip bara albay,
joldo kalsak, Bordunun kırınan tuunu üç iret bulgalap, belgi
kılabız. Kalganın özüñör kördüñör, - dedi Kambar boluş.
Süylöp jatıp, uulun tiktegende, «uktuñbu!» degendey ünün
bek çıgarıp koyöt. Akırı bir kün kudayandın jügü artılmak eken
moynuna, «er jettiñ emi, jurttun kamın je» degen ata nasaatın
uşintip, uşundayça çukulunan ayttı. «Kazınadan jalıyna jegen
tilmeç çıgaram» dep, «orusça şoñşoytup kurbuluu kalpak kiygen,
çolok etek çapan kiygen, kerstendey kerilgen köytörö kılam seni»
dep, oy-kıyalında Tokmoktogu orus-tuzem mektebi, Vernıy
gimnaziyasınan beri oydolop jürüp, mınabul ele kudayandın jügün
tabıştagandı keçiktirip alganın kara, karan baskırdıkı!
- Kırdan bulgalaganda boz ala tuunu ayrıp taanıgıday
bolgula! - dedi Kambar boluş.
Jigitter kançalık jıl jük artına jölönüp, dagı bir
kançalık jıl jıgaç sandıkta katılıp jatkan, jelbiregenine bir
kün tolo elek tuunu tiktep alışıp:
- Taanıybız ele, kantip taanıbay kalalı!? - deşti.
Jöö-jalandagan tutkundardı, arasında oljo kızdardı aldıga
salgan jigitter artka ketişti. Narbotonun tokolun ala
ketişti jük kılıp. «Jük» degeni «köz sal!» dep, köbüröök
tabıştaşkandan, Mukay közünün kırı menen ürpöygön, üstü-başı
uypalangan orus kızdı ulam karap, jurttu, jurttagı maldı
karoogo karaganda tokoldu elge taanıştıruunun jügünö köbüröök
kabatırlandı.
- Katındar «kanakey?» dep jaalasa, emne joop aytam? - degen
oy keldi.
«Ay-iy, erkebala! Alaarıñ ay dese arkı jok, kün dese körkü
jok, jomoktoguday suluu» dep, jarkıldap kalçu jeñesine
«künülöşüñ mına» dep ayta kelçü kün uşubu?
«Ar kimge ar
kanday mildet tagılgan kün eken bügün, biri çabışka ketti, biri
kat taşıp ketti, birine jurt kaytarmak, maga «tokol» kaytarmak
tapşırıldı» dedi Mukay oyunda oyun-çından. Beejindi çapçudan
beter tee Boomdun oozunan beri «Tokmoktop» uraan çakırıp kelip,
bir çoñ kazattın kızıgın körböy ataganat, tak Tokmoktun tübünön
agasının tokolun kaytarıp, artka kaytkanına keyip, atçandar menen
aralaş çabuu aldagança kızık tuyulgandan anda-sanda artka kılçayat.
Kılçayıp karasa, tee alısta, karaanı düpüygön Tokmoktu
alkımdagan atçan kırgızdar kırkaar tartıp, çubalıp baratıptır...

XIV
Jaşı-karısı, jakşısı-jamanı debey, kıyşıgı-tüzü debey
jamı kırgızga jin tiyip, nayza, soyulun kezenip, atçan–tööçön
jabıla kelip, karañgı aralaş Tokmoktun şilisine oturup
alganın bilgende kalaa eli korkup, tünü boyu uktagan jok. Adegende
çetki kıştaktardın birinin artınan birinin aloolonup
örttöngönün körüşüp, emne kırsık baskanın tüşünüşpöy,
uyulgugan kara tütün kaptaganın karaşıp,
körgön közdörünö
işenişpey, «tuugandarıbız menen dindeşteribizdi kapsalañga
kaltırbaylı!» dep kıykırışıp turganında, tuş-tuştan arabaaraba bolup kaçıp kelişti tuugandarı. Alardın oozunan
kırgızdardın kılıgın uguşkanda jaaldanıştı. «Emnesi?» dep
kooptonuştu. Anan ele «orustun üyün örttögöndörgö, kanın
tökköndörgö körgülüktü körsötmökçümün, Çüydün suusuna top-tobu
menen şilep salayın!» dep, karganıp-şilenip attanıp çıkkan
pristav menen saldattar jaman joruktu baştap, kuyruktu tüygön
boydon kaçıp kelişse, bütün Tokmok sestendi.
Köz baylangan maalda körüngön üydün çatırına, çirköönün
töbösünö, kırkalekey tigilgen terekterdin uçuna çıgıp karaşsa,
şaardın kün çıgış jak betindegi bakta, kısır añızda, andan arı
Kaştektin tumşuguna çeyinki egindüü talaada şaytan-şabır
oturgansıp ot jaynayt. Jaynagan ottu körgöndö közdörü
alaçakmaktap, oçok tegerektegen kırgız oygo kelbey, şaytan oygo
keliptir. Şaytan kırgız bolup kubulup, kırgızdın kebin
kiyinip, tiginde ot içkertip oturgansıp esteri çıktı. Es tartıp,
çokungandan ele «şaytan ot karmap azgırat, tozoktun joluna
azgırıp, op tartaardan murun şaytan jerge ot bürkkön» dep taalim
algan
mujuktar tüktöyö tüşüp, İsa menen İovdu esteşti.
Paygambarlardın «şaytandı körsöñ jüzüñdü üyrüp, betine tükür!»
(«dun da plyun na nego!») degen nasaatın estey kalışıp,
«tükür ele tükür!» dep katın-balasına çeyin kıynap, tükürünüp
jatıştı.
Kalaanın köçölöründö:
- Kırgızdı jin urdu! Kırgızdar kuturdu! - degen ündör
jañırat.
Ar bir ottu beri degende beşten-ondon kişi tegerektep
oturganın elestetkende kalaa başçılarının da şaştısı ketti
obolu.
- O, Boje! Neujeli vsya kara-kirgizskaya orda podnyalas! - dep,
elde murda pristavdın közü alaydı.
Miñdegen ottordu karap, otuz miñ - kırk miñ kişi
çogulganın boljoldop, akılı jete berbeyt. «Jalañ sarıbagış,
atake boluşu dese, too artındagı boluştar koşulganbı?» dep
şeksinet. «Kaçan at koyuşat? Kayaktan at koyuşat?» dep korkkon el
kalaa başçılarına atırılıp:
- Emne çarañar bar? - dep jaalayt.
- Tınçtangıla! Sabır kütkülö! - degenden başka söz kelbey,
kalaanın törölörü aldastayt.
Dalbastagan mujuktar uluktardan buyruk kütpöy, «bayagı ele
jaman ayrım janga araçı tüşör» dep, ayrının bütünün, bekem
saptuusun alıp, top-top boluşup, köçönün başın añdıştı.
«Samtırap jürüp kalışçu ele!» deşip, kalaadagı birin-ekin
kırgızdardı izdeşti. Kırgız kebetelüünü oñduruşkan jok.
Dungan menen Şor-Töbölük kazaktan aralaş ölüp ketti.
«Jalpaygan betiñdi, jüljüygön közüñdü körsö mujuktun jaalı
kaynayt. Ayrının uçunda ketesiñ, jaşına tur» degenge ülgürdü
pristav tilmeçine.
Kalaanın uluktarı pristavdı jaman közü menen karayt. «Kana
maktangan agenturañ? Ar bir boluştun koltuguna kirip, birden
tıñçı koydum, ayrımdarına ekiden-üçtön koydum, politsiyanın
jaşıruun agenturasın tor sıyaktuu jayılttım debediñ bele?
Körüngön jerde kötörö çala maktagan, general - gubernatorgo çeyin
maktagan agenturañdın kıyratkanı uşubu? German dele mintip
aldabasa kerek orustu!» deşip, malakayçan kırgızdan kaçkanına
ardanıp, ansız dele jüdöp turgan pristavdı kunarsız biröönün
katarına çıgarıp koyuştu. Baykooston buzukka bastırıp
koyuşkanına naarazı boluştu.
- Pristav korkok jana satkın! Özünün bülöösün kün murun
çıgarıp ketken, - dep kıykırıştı.
Al üy-bülöösün Tokmokko alıp kelgeni ıras ele. Birok, bir
jamandıktı tuygandan emes, “japan toolordun arasında japayı
bolup kettik, oñguluktuu jañılık ukpay, madaniyattan artta
kaldık, kızıl booluu, etegi torluu köynögüm, frantsuz şlyapam
kiyilbey jatıp, sandıkta çirimey boldu” dep ayalının kulakmeeni jep, kakşanganınan: “anda emese Peterburgdan kelgen
konoktor menen çoguu oturup, jarpıbızdı jazalı,” dep apkelgen.
Bir jagınan jaşıruun agenturasının mandemdüü çıgıp,
kırgızdardın mınçalık buzuk salaarın jaza tayıp tuybay
kalganına, ekinçi jagınan peterburgduk konoktorunun közünçö
jeme ukkanına pristav katuu ızalandı. «Kırgızdın sazayın gana
koluna berbesembi!» dep ızırındı. Boyun tüzöp, kalaanı korgoonu
kolgo aldı. Kuday jalgap, Almatıdan pulemet artınıp kelgen
kazak-orustar kete elek, kalaanın başçıları da, eli da oşolorgo
bar ümütün artıp, bel bayladı. «General-gubernatordon je
gubernatordon
atayı
uruksat
alınmayın,
kural-jaraktı
rekvizitsiyaloo tuurabı je tuura emespi?» deşip, kıjı-kuju bolup
turuştu da, akırı tuura tabıştı. Soguştan kaytkan erkekterden
tandap çıgarışıp, «saldatka takool bolosuñ» dep, koldoruna
kazınalık
mıltık
karmatıştı.
«Mıltıkçandarga jölök
bolosuñ» deşip, ayrıçan mujuktardan ıktıyarduular ılgaldı.
Kalaanı tegerete karoolgo çıgaraardan murun pristav baarın
tizip şıktandırdı. «İsanın dinindegiler! Bir tuugandarıbız
german menen soguşup jatkanda, biz mında küjürmön turalı,
şaytandan kelgendi körölü, şaytan bolup ketse da körölü!» dedi.
Oşondo barıp mujuktarga jan kirip,
birin-biri kubattap,
jasagan işin «Tokmakskiy front» dep atap, karoolgo ketişti.
(Kiyin, uşul mujuktar Pişpek, Prjevalsk, Narın uezdindegi
kötörülüştü basuunun jürüşün asker başılar oozeki jüzündö
«Türkestanskiy front» dep ataşkanın uguşkanda, «fronttu»
teginden aytpappız» dep eskerişet).
Jeti-Suu oblusunun gubernatoruna jana uezd naçalnigine
jalpı jagdaydı üstürtön süröttöp, bildirüü jönötüü üçün
pristav kıştaktardan kaçıp çıgışıp, starostanın keñsesinin
koroosunda kotologon orustardı suramjıladı. “Ukkankörgönüñördü tökpöy-çaçpay aytıp bergileçi!? Kantip baştaldı?
Emneden baştaldı?” dep suradı. Ar kim körgönün ar kanday ayttı.
“Bede çaap jatkan kırgızdar bir maalda ele süylöşüp algan
nemedey, kep-sözgö kelbey, çalgıların ırgıtıp, too tayana
berişti,” deyt köçmöndördü çöp çabıkka jaldap köngön mujuk.
“Türü surdangan atçan kırgızdar erteñ menen bizge tik bagıp
karabay kelip, monastırdın çarbasında kara jumuş atkargan
tuugandarın çukulunan çakırıp ketişkende bir jamandık
boloorunan şekşidim,” dedi monah.
- Şek alışıña emne sebep boldu? - dedi pristav.
- Bul jerde jaşaganıma on jıldan aşkanı menen
kırgızdardın tilin tüşünböym. Birok, ölgön monahtardın biri
alardın tilin boolgolop tüşünçü. Kırgızdar öz ara “jañjal!”,
“jañjal!” deşip, darbıp kalışkandıgın maga aytkan. “Jañjal”
degeni “rezat” degenge kelet imiş, - dedi monah. “Gmm…Çalgını
taştay kaçışkanı - kabar uguşkanı turbaybı! “Rezattı!”
aytışkanı - “orustu soyöbuz, arasına turbagıla” dep
kañkuulaşkanı!” dep tıyanak çıgardı pristav.
Birinen birine tarap, Kemindin içinen jetken sözdü ugup
otursa “koşma”, “koşma” degen köp aytıldı. “Priçem “koşma”
zdes?” dep pristav taktap suradı. Koydun kılçık jünün çiyge
orop tepkilep, anan katındarı tizeley oturup, kamır juurugansıp,
bilekke salıp iylegen, iylenip bolgondo astına dele töşönö
bergen, üstünö dele jamına bergen, jayı-kışı oronup jatıp,
dubal orduna dele, kiyim orduna dele jürö bergen “kiyiz” degeni
bar köçmöndün. Orustar okşoşturup “koşma” dep atap alışkan.
Oşogo baylanıştuu okuyanı aytıp jatışıptır.
- Snaçala soverşili “bata”. Potom odnogo znatnogo kirgiza
na koşme podnyali i naçali tvorit koşmar, kak v straşnem sne! deşet.
- Kiyizinin tüsü
kanday eken? Ak tüstö beken? - dep,
pristavdın suragın ugup oturgan etnograf sözgö kıpçıldı.
- Bilbeybiz, körgönübüz jok, ukkanıbız uşul! - deşet
mujuktar.
- Al emneni bildiret, Petr Alekseeviç? - dedi pristav
etnograftan.
- Jondotup aytkanda, köçmöndördün kiyizge kişi salıp
kötörüü jörölgösü kolbaşçını şaylagandıktı bildiret (Voobşçeto, ritual podnyatiya na beloy koşme u koçevnikov oznaçaet vıbor
predvoditelya)! – dey saldı etnograf.
Etnograf üzül-kezil aytılgan maalımattardı salıştırıp,
özögün taptı, Kemin degen jerde “han” kötörüü jörölgösü ötkönün
baamdadı. Tak uşunday jörölgönün sıpattalışın orus
tarıhçılarının jazgandarınan okuganı bar ele. Nikolay
Mihayloviç Karamzin beken je keçee jakında ele közü ötkön
Vladimir Vladimiroviç Velyaminov-Zernov beken, aytor, kaysıbir ordolordun, kasım ordosu, nogoy ordosu degenderdin arasında
ak kiyizge salıp, “han” kötörmöy saltı bolgonun, handarı Moskva
menen Tverdi şirenkedey örttöp turuşkanın jazışkan emespi.
Tek, pristavdın könülün buzgandan jazganıp, dagı talması
karmaganday kalçıldap çıgabı dep oylop, “kırgızdarıñ “han”
şaylaptır” dep ayta albay, “kol başçı” dep koydu.
- Oşol kiyizge oturganı kimisi eken? - deyt pristav.
Birinen ötkörö birin ulam suramjılap jatıp, anın da atın
bildi akırı.
- Aa! Bayagıl Möküş Şabdanovbu? Jılkı zavodunun
kojoyunubu!? - dep, pristav adegende közün alayta tañ kalıp, birok
taktap alganına jımıydı. “Buzukulardın ana başı bilindi!”
dedi içinde.
- Al kim? - dedi etnograf.
- Möküş Şabdanov degen bar. Üç jıl ilgeri bir tatardı
öltürgöndügü üçün karmalıp, ubaktıluu abakta oturup çıkkan
murdagı boluş başkaruuçusu. Aytuuda, Moskvadan beri advokat
jaldatıp, atasının kadırı menen kutulup ketken kırgız, - dedi
pristav.
“Tatardı öltürüp?.. Birok, bir tatardı öltürgönü üçün ele
elge alınbasa kerek” dep oylodu etnograf. “Moskvadan beri
advokat jaldaganına karaganda oñoy kırgız emes” degen oydo
kalıp, taktap suradı:
- Ataktuu tukumdanbı?
- Ooba, alardın dinastiyası kara-kırgızdardın arasında ötö
kadırluu...
Pristavdın uşul joobun ukkandan kiyin etnograf kiyizge
kişi salıp kötörüü jörölgösünün çınıgı maanisin
aytuuga
batındı.
- Kırgızdar “han” kötörüptür, özübüzdün til menen aytkanda
özdörünün padışasın kötörüptür, - dep ayttı.
Etnograftı sözünön jañılıp, keljiregen kişidey karap
algan pristav “uşunça jıl köçmöndördün arasında jürgön – men
bolsom, Peterburg kitepkanasının çañın jutup, kagazdan başın
kötörbögön
orientalist men bilbegendi kaydan bilet!” dep
küdüktönüp, jana bir kaytalatıp uktu. Kırgız boluştarındagı
jagdaydı emi jakşılap elestetti. “Alardın araketinde
uyuşkandıktın jana konspiratsiyanın elementteri daana baykalat”
degen tıyanaktı oyuna tüyüp koydu. “Kırgızdardın oy-sanaasın
küzgügö salganday körüp turam, bularıñ “boluştuk” kızmat degende
kırdı-bıçak bolup tıtışıp kalat, körüp-bilip jürböyümbü,
deñgeeli “boluş” şaylagandan arı öskön emes” dep jürüp,
jagdaydı “han” şaylagançalık abalga jetkirip alganın, “han”
şaylagançalık abalga jetkençe şek albay kalganın tuydu.
«Baladay bayöo eldin kupuya sırı bolboyt dep jürsö, handık
tuuraluu kutumu turbaybı!?» dedi. Izırındı. Izırıngandan
murutu tüksüyüp, muştumu tüyüldü.
- Handı kim koyuptur bularga! Baleesin alışabı padışanın!
Men alarga “han” kötörüü kanday boloorun körsötöm, kiyizine orop
turup, tirüülöy gana örttöbösömbü!? - dedi.
Etnograf emi pristavdı jaykamakka:
- İmperiyalar ataandaşıp, materikter talaşka tüşkön
zamanda balanın oyunu sınduu kaydagı bir jörölgönü baştap,
köçmöndör ötö ele aşa çaap ketişken sıyaktanat, - dedi.
Kaçkındar jaygaştırılıp bütkönçö, pristav kırgızdardın
töbö çaçtı tik turguzgan dagı kıyla kılgılıgın, baamında,
mongol menen tatarlardın zamanınan beri orus balası körbögön
tiri-ukmuş kılgılıktı uktu. Üyünün taloongo tüşüp, külü kökkö
sapırılganın, çirköönün örttölgönün, eldi tegerektep alışıp,
baştık kırgızdarının: “Erkekterin terip kırgıla! Erkekterin
terip kırgıla!” dep kökütüp turuşkanın, ayrıkça, Narboto degen
kırgızı aybaltasın jalañdatıp, dalaydı çapkanın, çirköögö
julunup kirip, otets Mihaildi öz kolu menen jara çapkanın uktu
(kiyin, gubernator M.A Folbaumga jazgan bildirüülörünün
birinde anı: “nekiy Narbuta, po rasskazam oçevidtsev, otliçalsya
osoboy jestokostyu po otnoşeniyu k mujikam naşim i liçno
prolil mnogo russkoy krovi. On, vidimo, deystvoval ne bez
podstrekatelstva svoego blizkogo rodstvennika Kambara Buşkaeva,
bıvşego volostnım pravitelem kudayanovskih kirgiz” dep
münözdöyt). Kız-kelinderdin oljogo ketkenin uktu. Oşonço
okuyanın içinen eki nersege janı köbüröök kaşaydı.
Kırgızdardın “han” şaylaganına bir kaşaydı, kıştaktagı
orustardın tereñ urmattoosuna arzıgan otets Mihaildin,
Orusiyanın tüpküründögü jaşoosunan tüñülgöndön kırgız
talaalarınan taalay izdep kelgen kelginderdin jañı jerge baçım
könüşünö koşo süröö bolup, demin kötörüü üçün ölçöösüz kızmat
ötögön Mihaildin öltürülgönünö eki kaşaydı (“gluboko opeçalen
izvestiem o tom, çto ubit duhovnik ieromonarh o. Mihail, verno
slujivşiy vo imya vodvoreniya russkoy kulturı i verı v etih
krayah”).
Bölmösünö bekindi da, biligi bülbüldögön may çıraktın
jarıgında raport jazuuga oturdu. Üzüktöy negizgi raporttu JetiSuu kazak-orustarının asker küçtörünün jogorton dayındalgan
atamanı, Jeti-Suu oblastının gubernatoru, general-leytenant
Mihail Aleksandroviç Folbaumga joldodu. Öz közü menen
körgöndörün ukkandarı menen toluktap, ireetin keltirdi. Raportu
ortolop, kudayan boluşuna toktolgonunda, andagı jagdaydı
mınamınday sıpattadı.
Janı tınım albay, avgust ayının başında eki işten bir
iş dep, Kıtay çegin buzgan atkezçilerdin suragın jürgüzmökkö
kudayan
boluşuna
jönöçüdö
kelginder başkarmalıgının
çençilerin Betegelüü-Çoñtaştı kestirmekke eerçite bargandıgın
(«İz-za neobhodimosti svobodnıh zemel dlya tseley russkoy
kolonizatsii, reşeno bılo otvesti uroçişçe Betegelyu-Çontaş,
oblyubovannoe mnogimi çinami, pod pereselençeskiy uçastok»),
oşol barışta Peterburgduk konoktoru çoguu bolgondugun jazdı.
Kudayan boluşundagı şektüülördün üstünön jaşıruun baykoo
uyuşturulgandıgın belgilep, «bıl nalojen neglasnıy kontrol»
degen saptardı jazıp jatkanında Kambar boluştu aygak çıguuga
eki-üç mertebe ügüttögöndügün estedi. Ar kanday joldor menen
aldap-soolaganı, al tursun «özüñdü jana ötö jakındarıñdı
askerden alıp kalam» dep azgırganı eske tüştü. «1-avgustka oogon
tünü Tokmoktun jolunan kazınalık jılkıga tiygender turaluu
şaşılış kabar algandıgıma baylanıştuu Kıtaydın çegine
kirgen atkezçiler maselesi boyunça surak üzgültükkö uçuradı.
Janımdagı kazak-orustardı çukulunan kötörüp, buzuktardın izine
tüştük. Kırgızdardın şaykası Şamşını aşıp ketişkeni menen,
arasında kudayan boluşunan Narboto attuu kırgızdın aralaşkanın
bildik. Aman kalgan at aydagıç aytılgandı ırastay alat. Narboto
Kıtayga çeyin kirip, jılkı uurdaş menen alektengen şaykanın
uyuşturuuçusu degen maalımat bar. Birok, anı karmoo tuuraluu
boluş başkaruuçusu Kambar Boşkoevge buyruk berilgenine
karabay, kamap, katuleşkege saluu mümkün bolgon jok. Emi oşol
Narboto kudayan boluşundagı şaykanın negizgi tukuruuçusu dep
ugup jatabız» dep jazdı.
Ömüründö kolu joorugança, közü talıgança mınçalık kalem
karmap oturup, kagazdan kagaz toltura çiymelegen emes eken,
katardagı politseylikten baştagan kızmat jolundagı eñ uzun
raporttu jazıp boldu da, uykusu kaçkandan kirpik kakpay tañ tostu.
Koop sanap turganda karañgı tün dagı ansayın koomaylangansıp,
ögöylögönsüp, tañ jarılbay kalat mındayda. Üstökkö-bostok
sorgulap, müştökkö küçün çıgardı.
Jarıktı samadı ele, aga dele janı jay alçuday emes,
jamaaçı tonun töşönüp, talaa-tüskö, too-taşka tün jamınıp tünöy
berçü kırgız jarık menen jarışa oygonup, jarışa jayılıp,
kapıletten kaptaçuday öñdönüp, top-tobu menen topurap
Tokmoktun köçölörünö kirip kelçüdöy tuyulup, tañ agarsa andan
beter kooptondu. «Koy» dedi, «kalaanı oygotoyun, joonu kütpöy
çabuulga ötöyün» dep, köçögö çıktı.
Jalañ kayguuldagı saldattar menen mujuktar, anan etnograf
eköö ele go dese, karı-jaşı debey bütün kalk tirmeyip, uktabay
çıkkanbı, kaşaaluu koroolordun köçö jak kaşında juka taktaydan
aştalgan «kalitka» dep koyçu tosmosu bolot, oşol
kalitkanı julkuldatıp, orustardın «Stepanıç! İvanıç!» dep ün
salganı, kalitkadan attap kirip bargandarının «Paşalap!»,
«Maşalap!»,
koñşu-koloñdorunun
kaalgaların
kakkılap,
kıykırganı ugulat. Kalaa kapsalañ aralaş oygonup atıptır.
Pristav kürmösünün töş çöntögünön çınjırluu saatın alıp
çıgıp, saattın jebesi beşti kagayın dep kalganın kördü. Kündö
uşul maaldan ötö çalgılarının başın dalıga salañdata asınıp,
ayrıların iyinge artınıp alçu mujuktar jalçı kırgızdardı
aldıga salıp aydap, çöp çabıkka jönöp kalışçu ele...
Körüngön
köçönün
başınan
beş-altıdan
türülüp,
kımguuttanıp kelatkan mujuktar kayguul menen tañ aşırgan
kurbuların tegerektep, kıştaktardı atap, kıykırışat.
Samsonovkalık
tuugandarıbız!
Orlovkalık
agayındarıbız! Podgornıylık boorlorubuz! - dep kızuulanıp,
birin-biri tukurat.
Pristav saldattardı baştap, iri aldı Samsonovka bagıtına
saluunu, kırgızdardı mıltıktap kuup-taratuunu oyloşturdu.
«Añgıçaktı Vernıydan çıñdoo kelip kalgısı bardır» dep
ümüttöndü. Al ortodo mujuktardı tıya turmakka kalaa başçılarına
kayrılıp, «orduñarda kalıp, okop kazgıla» dep ayttıruunu çeçti.
Saldattardı baştap çıkmaktın kamılgasın jegençe, okop
kazuuga mujuktardı çegergençe saat jeti boldu. Çüydün suusun
boyloto attanmakçı bolup turganında, kalaanın künçıgış jolun
akmalagan mujuktar «Joylop jürgön tuzemetsti kolgo tüşürdük!
Sasıgan tuzemetsti karmadık!» dep, kayaktagı jılañaylak biröönü
jetelep kelişti. «Arışıñdı ker!» dep kök jelkege ukugan sayın,
«tuzemetstin» ayagı çalıştay tüşüp, «jazıgım jok!» dep jalbarıp
kelattı. Kamış çatırluu keñsenin bosogosunda attanganı turgan
pristavdı ıraaktan körö sala koltuguna katkan kattı suurup,
sungança şaştı. Anın jalañkat köynökçön, belin jooluk sımal
belboo menen tolgoy kurçangan türünön ele köçmön emestigin
ayrıdı pristav.
- Kim bolosuñ? Buzuktardın baştıgına ılgal jürgön
kişisiñbi? - dep suradı aldına kelgende.
«Tuzemets» tüşünbösö da, süylöp kalmakka tilin kürmödü.
- Uşbu şaharning sarti bolaman, - dedi.
Pristav sarttın kolunan kattı alıp, bügüşünön jazdı. Eki
barak kagazdın başı altı sap kat öñdöndü, aga ulay jaynagan möör,
balçayta-balçayta barmak basılıptır. Uşular ele barmaktuu
bolup ketişkensip, «na tebe!» dep kezegensip,
jabalaktata
basışıptır anısın.
- Basurmanı! - dep bakırıp algan pristav keçöö keçten beri
orustun közünön daldaa ketken tilmeçin çakırttı.
İçkeriden iyinderin kuuşurup, koruna basıp kelgen
tilmeçinen «ılgalısıñbı?» degendi kaytalap surattı.
- Buzuktarga emne tieşeñ bar? - dep surap berdi tilmeç.
- Kavunçu bolaman. Buzuktardıñ başlıgı tutup alıp, uşbu
hatni jibardi, - dedi tiginisi.
- Oku! - dep pristav jaya karmagan kagazdardı sundu.
Tilmeç içinen kübürönüp, katka bir sıyra köz çaptırdı.
Orustar anın oozun tikteşip, ün çıgarıp okuşun küttü. Je
buzukka aralaşkandardın arasınan öz uruusun taptıbı je
barmagın baskandardın, tamgasın salgandardın arasınan jekjaatın taanıdıbı, je kırgızdan kelgen suuk kabardı jarıya uguzuu
kıyın tuulup, zamanası kuuruldubu, aytor, tilmeçtin öñü kubara
tüşüp, kattı bet mañdayına karmay bergeninde manjaların mayda
kaltırak basıp, jazılgandı orusçaga şıdır oodarıp jiberçü
janı bul sapar ante albay sürdüktü.
- Doloji bıstree! - dedi pristav.
- Pristavu i gospodam Tokmaka, aksakalu sartov! - dep baştadı
tilmeç. -Prikaz ot vısokopoçtennıh lyudey kirgizskih rodov
sarıbagış, atake, a takje kurmankojo, kuljigaç, temir i bulat. İ
prikazıvaem vsem...
Mınday ökümdü ezeli okup, oodarıp körbögön tilmeçtin
tamagına kılkan sayılgansıp, tık toktodu. «Ayıp etpegile, menin
sözüm emes» degençelik, saamga jan-jagına eleñdep, pristav
taraptı jaltaktap karap aldı. Demderin içine katıp, unçukpay
kulaktarın töşögön orustardın çüñüröyö tiktegen közdörünö közü
çagıldı. Közün jalt kaçırıp, tamagın jasap, oodarıp okuştu
kayra ulanttı:
- Prikazıvaem vsem brosat orujie, libo pokoritsya, libo
uyti v storonu Vernogo. Nas sorok tısyaç askerov... voinov. Naş
lager nahoditsya v sadu Tokmaka, skoro mı perekroem reku Çuy i
navodnim gorod. Seleniya, çto v Kemine, polnostyu razruşenı. Esli
Vı ne pridete s povinnoy, to razruşim gorod. Esli osluşaetes, to
umrete. Amin.
«Esli osluşaetes, to umrete» degen jerge kelgende kızarıptatarıp, içinen «uyat-sıyıttı unutkan keñkeles biröönün
keljiregen sözün ayla jokton gana ayttım» dep keyidi. Oozu
kurgap, tili arañ buruldu.
- Svoloçi! - dep mujuktar çoguusu menen kıykırıp aldı anı
ukkanda. Tilmeç alarga tik bagıp karay albay, uyalgandan jerge
kirip ketçüdöy, ansayın başı salañdayt. Kabagın tüygön pristav
janında turgan etnografka karap:«Kördüñbü? Jön bukara emes
bularıñ!» degen işaarasın bildirmekke, kaşın serpip koydu.
Kol koygondordun tizmesi okulguçaktı, pristav tilmeçti
demitip, şaştırıp jiberdi. Bul iret tilmeç şar ketti:
- Tizmeni başında - Möküş Şabdanov, özün «han» ataptır.
Anın artınan manaptar: Sultan Dalbay balası, Mambetaalı
Murataalı balası, Toktosun Bekten balası...
Murda közgö ilinbey jürgön mıktı çıkması arbınbı bu
kırgızdın, Möküştün artınan ogole köp kişi kol koyuptur.
«Balançanın balası bastança, tükünçönün balası tükünçö, tigil
boluştan, bul boluştan» dep tilmeç sanap otursa, pristav birin
taanıp, birin taanıbayt. Sögünüp-kagıngan mujuktar kimdin-kim
ekeni menen işi dele bolbogonduktan, kulak salışkan jok.
Pristav kaytalatıp okuttu.
- Proçitay cıznova imena lyudey iz kudayanovskoy volosti? dedi akırında.
- Kambar Boşkoev, Narbota..., - dep tilmeç bir neçe kişinin
atı-jönün sanadı.
- Familiya vtorogo ne soobşçaetsya? - dep taktadı pristav.
- Net, gospodin pristav. Tolko imya, - dedi tilmeç.
- Znaçit, Kambar Buşkaev s nimi! - dep, pristav kabagın
çıtıdı. «Narbuta! Navernoe, tot samıy Narbuta!» dedi içinen.
Koonçunu kamay turuuga buyruk berip, tündö jazgan raportko
kattı tirkemekke keñsesine kireerinde kalaanın suu jak
kapşıtın boyloy jaşınıp atışaarga or kazuuga çegerilgenderden
kişi keldi eñteñdep.
- Tuzemtsı idut! Kirgizı idut! - dedi.
Turgandar dürböp kalıştı. Sekiçege çıga bergen pristav
dürbüsün salıp, kalaanı tün jagınan imerip akkan Çüydün suusun
jeektey «çü» koyup kelatkan samsıgan atçandardı kördü. Bul sapar
kırgızdardın katarı daana köründü. Artı çubalıp suunun arkı
öyüzündö jüröt. Agala-kögala tuu kötörüngöndörü baştıktarın
janday çaap, aldıga tüşüp alışkan, şıyragı salañdagan
jaraktarın soroyto karmagandarı alarga kuyruk ulaş. Kıyazı,
mıltıktuuları
okşoyt.
Arkar-kuljaga
añçılık
kılgan
mergenderden körgönü bar anday mıltıktı, ogu atılaardan murun
çok salgan miltesinen buruksugan kök tütünü bürkülöt anısının.
«Tyut!.. Tyutyatma! Jokton tabışkansıp, zambirek kötörüngönsüp
jaman mıltıgın alıp kelatkan tura!» dedi pristav. Dürbüdön
közün albay, «birde-jarımın taanıp kalamınbı, «han» söröyü je
Kambar boluşu körünöbü?» dep, atçandardın aldındagılarga
üñülö kadalat. «Ertereek çıkkanımda joluñardı tosmok ekemin»
dedi pristav. Dep, oyun jıygança bolboy:
- Po Bıstrovskomu traktu i so storonı gor skopişçe konnıh
kirgizov priblijaetsya! - degen kıykırık uguldu.
Suu jaktan jana bir çabarman kürögün kötörüngön teyden
tızıldap jügürüp keldi.
- Kirgizı sovsem ryadom. İh oçen mnogo! - deyt.
- Znaem! Proşu ne seyat paniku! - dedi pristav.
- Oni zadumali okrujit gorod i udarit so vseh storon! dedi soldattardın başçısı.
- Vernıydan je Pişpekten çıñdoo kelgençe, kalaanı alalı
degen oyloru bar, - dedi pristav.
Eköö çukulunan keñeşip, soldattardı törtkö bölüştü da,
kalaanın tört jagına attandırıştı. Alarga kazınalık mıltık
asıngan, koldoruna koçuştap ok karmagan mujuktar koşuldu.
Jalgız pulemettu suu betin tosçu soldattar menen kuralduu
mujuktar süyrödü. Alarga komandalık kıluunu öz moynuna algan
pristav Tokmoktun tün jagındagı üydöy-üydöy tizilip, ayagı
üzülüp barıp, kalaanın astında kalgan döbölörgö - «kalmak döbö»,
«kalmaktın körü» dep koyöt köçmöndör - jete kelip, biyigireek
birin ılayıktap, çokusuna pulemettu kondurdu. Oozun seldey
agılıp kelatkan atçandarga karatıp kondurdu da:
- Belen turgula! - dep kıykırdı.
- Belenbiz!
- dep elden murda kıykırdı ok şıkalgan
pulemettun atkıçı.
Murda ketken mujuktardın tizeden kazgan okobuna kiyinki
kelgender batpay, kalmak döbölördü aralay sıñar tizelep,
boortoktogonu boortoktop, mıltıktarın sundurat. Atçandardın
aygayın ugup, şaştısı ketken mujuktar aralıktı boljoboy turup
bardankelerden ok çıgardı.
- Buyruktu kütkülö! - dep pristav alardı soldattardın
jardamı menen tıydı. Saatın karasa, toguz boluptur.
Başalaman tarsıldap, kayra jalp öçkön taanış mıltıktın
taanış ünün ukkan köpçülük “orustun kolunan bardanke körböy
jürdük belek, bardankeden kelgendi kördük” deşip açuulanıp,
apkaarıçu türü jok. Abalkıda Abiyir baatır, kiyin Osmon baatır
degenderdin
jorugunda
orustun
mañdayınan
çıgıp,
mıltıktaşkandagı mıltık emespi mınabul, keçöö kudayandın
baldarı baş bolup mujuktun kolunan julgan mıltıktır deşip,
demdüü kelatışat. Uşul joruk oygo kelgende erdigi ee-jaa berbey
oygongondon, “koş oozunun çoktoy korgoşunu köp bolso köödön
çenden közöp ötöör, andan barsa kabırga-karçıtımdı bırkırata
talkalap, öpkö-boorumdu jarıp keteer, egem taala egerim dalıdan
jegençelik kılbasın kokuy, ölbögön jan barbı?” dep, bardankenin
ogun köörüktün bogunçalık körböy, şıkala çaap kelatkan beregi
kırgızdın oyuna negedir pristavdın koş oozu kelip, bul mertebe
töbödön jazayıl ok tögülöörü, nöşörlögön jamgırday bolup
tögülöörü kelgen jok.
Çukuldap ele kelatışat. Üç jüz kadamçalık jakın kelişti
tirelip.
- Buta atımçalık keldik! - dep çuruldap kalıştı mergender.
Bardankenin emes, tütötmönün buta atımın aytıştı köz
boljoluna salıp.
- Bir sıyra mıltıktagıla! Mıktılap atkıla! - deşti
baştıktar.
Attarınan şart ırgıp tüşkön mergender küypölöktöp
tütötmölörünün ayrı şıyragın jerge sayıştı. Okçontoylorun
kagınıp, miltesine ottuk jakkandın maşakatın jegençe, at
üstündögülör tim turbay, süröp turuştu.
- Tiginde koş oozun kuçaktap, biristabdın özü turabı je
közü turabı?! Karool döbögö çıkkansıp, kalmak döbönün çokusunda
çoçoygonun kantesiñ! - dep kıykırıştı atçandar nayzaların
jañsap.
- Özü! Özü! – deşti taanıgandar.
- Közgö atar mergeniñer çın bolso biristabdı közgö atıp
bergile! - dep jaalaştı atçandar.
- Tuura aytat jigitter! Koştop öltürböybü, iri aldı koş
oozu barlardı jıkkıla! - dep kıykırıştı pristavdın koş oozu
barın bilgender.
Tütötmölörü dayar boldu okşoyt, bir maalda mergender
birinen sala biri başalaman düñküldötüp atkılap, kök tütün
buruksup ele kaldı. Jalt ürkkön attarının başın kere tartıp,
üzöñgülörünö takançıktagan atçandar aldıga tigilişet. Tigile
tikteşip, körgön közdörünö işenişpeyt. Tiginde turgan orustar
çetinen kıyrayıp jıgılmak tursun, ordularınan kozgolboyt.
Mergender jaza meelep algansıp, tütötmönün korgoşun ogu kalmak
döbölörgö karaandabay ele ber jaktagı boz topurakka «tıp-tıp»
etip sebelenip, çañdın biliner-bilinbes ızgıganın aldıda
jardangandar gana baykadı.
- Kantet!? - deşip, mından atılgan oktun ıñ-jıñsız
jitkenine köpçülük ökürüp jibere jazdadı.
Şımalangan mergender jana kaytalap atuuga aşıgıp, jaza
ketirip algandarına taza kaşayıp algandarı «attiñ, mandemi
miltedebi?» degen oydo miltelerin sürgülöp, jetim sümbödön
körgöndörü sümbölörün jitire-jitire soylottu. Bardankeden
ozunup atsak degen baştıktar:
- Mıktılap atkıla! Mıktılap atkıla! Mıltıktı durustap
karmagıla! - dep ansayın şaştırdı.
...Kak mañdayda, üç jüz kadamçalık arıda kara mıltıgın
aylançıktap kaldastagan kırgızdardı karap, arasınan Kambar
boluştu, dagı bir top boluştu ayra taanıp, «silerdibi!» dep
kekengen pristav pulemet menen bir çaykap jiberüünün ıñgayın
tuydu. Pulemet menen beş atardı koy, bardankenin oguna
ilingençelik aralıkka kelip bergen atçandardı mıltıktın kılda
uçuna karmap, şıkaalagan soldattar dagı:
- Kantip atpay turabız! - dep demitip jiberişti.
- Pli! - dep bakırdı pristav pulemettun atkıçına.
Pulemet uzun tıtıradı. Atkıçı öydöröök meelep alganbı,
oktu töbölörünön aşıra atkandan, kişi başınan üç kez-üç kez
öydö kötörülgön nayzalardın uçtarı bırkırap ketti adegende.
«Ataa, seni!» dep apırılgan kırgızdardın eki öñürü iyrilip,
tütötmönün tarsıldagına aralaş jalpı alaman at koydu. Atakenin
bir top baldarı, çoñ çarık, jarbañ, abıla, çagaldak degendin
baldarı çaptı başında. Mına oşondo pulemetçu oñdonuptüzdönüp, pristavdın «atkıla!» degen aykırıgı ugulup, orustar
japırt ok jaadırdı. Möndürdöy jaadırdı...
Aldıda çaap baratkandar kalıñ okko kaptalgandan öpkö-booru
kalbırday teşilip, at-matı menen boo tüşüp jıgıldı. Eer
üstünön mürt üzülgön er menen müdürülgön at karşı-terşi kulap,
aralaş jıgıluuda. «Aa!» dep barıp er kulap, azanap barıp at
kulayt. Aç aykırık, kuu süröön salgan kırgızdar et-betinen ketip,
tomolongon kişilerdin, tört ayagın bir sermep, toroyup jatıp
kalgan attardın üstünön argımaktarın kargıta attatıp, bürgödöy
sekirtip ötüp, moyun berbey julunat, ilip alsam uçuna dep
nayzaların sundurat. Kara alaman tüşüp kuuşurat, jan talaşa
kuuşurat...
- Atkıla! Atkıla! - dep bakırgan pristav özü koşo beş atarın
sozup, dembelep koygulayt.
Too-taştın añın, elik-tekesi, kekilik-çilinen beri añdıp,
talaa-tüzdün kaman-bökönün uulap kanıkkan nemenin atkıçıldıgı
bar ele, başka meelep udaası menen beşti jıktı. Beş iret atıp
jiberip, mıltıgına ireetin keltirip ok soloyt. Atıştın
kızıgına batkan soldattar menen mujuktar tezireek atıp jiberip,
terip atıp jiberip, kayra oktogongo aşıgat. Atkıçının kolu
teegine karışıp kalgansıp, bir jaktan pulemet tınbayt. Bir
bürkköndö jüz oktu birdey bürküp, jalmap turdu anısı...
Janınan bezgensip, orus mıltıgının oozunan akkan ajalga
tuz suragan koygo okşop kırgızdarıñ kele berdi, agılıp kele
berdi, berkiler ata berdi, ata berdi. Tosup atkan mınça mıltık
toroo bolup, atçandardı jüz kadamçalık da juutpay, esebi jok
kırıp jiberdi. «Bardenke ele bolso, moyun berbeybiz» deşti ele,
bardankeden başkasına kabılganın tuyuştu kırgızdar. Mınabul
atkanı bardankedey körünböyt, «top» degendi ukkanbız deşti ele,
munuñdun atışı top sıyaktuu ündönböyt, koş oozuna da okşoboy
turu...
Tütpöy ketken biröölördün çıypıyı çıgıp:
- Aketay-eey! Tügönüp kalabızbı beym, tügönüp! Kırıldık!
Kırıldık! - dep kıykırdı.
Jüündü boşotkon ün boldu belem uşul, uşunu ele kütünüp
turgansıp, jüünü boşogondoru kakıylap artka kayra kaçıştı.
- Kaçpagıla! Akır bir ölüm başta bar! Kaçpagıla! - dep
kokuyladı jüröktüülörü.
Miñ «jaltanbaym» deseñ da pulemet pulemettugun kılat eken,
beş atar beş atarlıgın kılat eken, «Kaçpagıla!» degenge bolbodu
köpçülük. Ot keçeerlerdi eerçigenge batına alışpay, teek bolo
alışpay, çet-çetinen birin-biri jöölötö attarının başın burup,
jayılıp kaçıştı. Pulemet kaçıp baratkandardı da oñdurgan jok,
beş jüz kez alıs ketişti ele, ogu beş jüz kez aralıkka jetip
turdu, abıdan kaçtık degende altı jüz kez alıs ketişti ele, aga da
jetip turdu...
Jayılıp kaçkandar tuş keldi çaçıraşkan eken, jarım
çakırım, bir çakırım jerden aylanıp kelip, tuulardın tübünö
tıgıldı. Alıstan karaşsa, kişi menen jılkı jatat juuşap.
Arasında tomolonup kişiden jaradar kalganbı, ar kaysı jerden
kolun sozgonu, başın kötörgönü, nayzasına tayana albay,
taygalanıp jıgılganı közgö urunat. Çala ölük attar ayaktarın
sermep, baştarın anda-sanda çulgup dalbastayt.
Ar uruu, ar top özünükün joktoyt. «Balança topton balança
degendin balası öldü, tükünçö topton tükünçö degendin balası
öldü» degen ündör. Mınça köp ölümdü kalmak döbönün çokusundagı
oktu çaçıp atkan mıltıktan ele körüştü. Pulemettu bilişe elek
ali, «kalkanduu mıltık», «kalkanduu jazayıl» deşti çala-çarpıt
baykagandarı.
- Kargış algır kalmak döbönün çokusundagı eminesi!? Ok
emey ele ot bürkkön bul kaysı mıltıgı kaapırdın? - deyt.
- Jazayıl! Kalkanduu jazayıl eken! - deyt sürmö toptun
içinde jürüp, kaçaarda közü çalgandarı.
- Çoktuu jazayıl! - dep oñdoyt başkaları.
«Kana?» dep dürbü salışsa, oozu kadimki kara mıltıktın
oozunan kere karışçalık çoñuraak, moynu jarım kulaç, jerge
jatkızıp atma jazayılı okşoyt, çın ele kalkanduu eken. Narıda
mujuktar çakalap taşıp, suunu jaba kuyup jatışat jazayıldın
moynuna. Suutup jatışkan sıyaktuu. Orustardın pulemettun
çoktoy kızarıp çıkkan moynun muzdatıp jatışkandarı menen
işteri jok:
- Dürmötünö suu jagabı? - degen oy ketti.
«Ölüp aldık» dep ökürüşkönü menen, «jeñilip kaldık»
deşpeyt, pulemettun ogunan jalkışa elek eken, beş atardın ogu
mokoto elek eken jüröktörün. «Tiginde jatkan sööktördü kantkende
alabız? Kantkende jıyıp alabız?» dep jürüşöt dagı,
oşonçodon kalmak döbönün tübünö jete çaap, oruska çap
salaarında kan kuskan eki jigittin jorugun kep kılıp jürüşöt
ızı-çuu aralaş. “Kurmanbaydın Aalısı, Bakıtaydın Sulaymanı”
delip, jer jazdangan uşunça erdin içinen eköönün atı ugulat.
“Kalka bolom dep barıp, arka bolom dep barıp” deşti
eköönü eerçiy çaap barıp kaytkandar. Pulemettun atkıçınbı je
pristavdın özün nayzalamakçı bolgonbu al eköö, aytor,
janındagılardın “jetip barıp sayuuga, jelkesinen basuuga” dep
ayta kelgenderine karaganda kalmak döbögö çukul barışkan belem.
“Jazayıl jazıp mañdaydan, nayzadan kolu tayıgan” deyt, eköönün
jazı mañdayga ok jep, ala-salıp jıgılgandarın öz közdörü menen
körgöndör.
Köpçülük al eköönün atı-jönün birinçi jolu uktu, anın
köbü akırkı jolu uktu. (Kazat işinde, söögü kömülböy, esepsiz
jıgılgandın içinde kimdin kim ekenin, kantip ölgönün kim estep
jürüptür, kiyinkige kim tügöldöp koyuptur!? Adegende, ökürük
aralaş aytılgan, artında öktöö aralaş aytılgan, birden-ekiden
sap bolup kuyulgan uşul añızdı folklorçu Mukay Kambarov
kiyin, jıyırmançı jıldarı ar kimdin oozunan jıynap,
kuraştırıp oturup, jetpey kalgansıgan saptarın özü jamaktap,
küygönünön jamaktap, “Aalı menen Sulaymandın erdigi” degen at
menen ürkün ırlarına koşup koyso, arasında mınabul koşok
jaralgan kiyin:
“Karjalıp turgan kalkıma,
Kalka bolom dep barıp,
Aylası ketip döbönü,
Aylanıp turgan kalkıma,
Arka bolom dep barıp,
Jalmap turgan küygön ot,
Keçip barıp sayarda...
Jetip barıp sayarda,
Jelkesinen basaarda,
Jaltanbay barıp sayarda,
Jambaşına basaarda,
Jazayıl jazıp mañdaydan
Nayza koldon tayıgan.
Jaloondoy bolgon ekööbü,
Kurmanbaydın Aalısı,
Bakıtaydın Sulayman...”
Tigil eköönün kim ekeni oşonu menen belgisiz, suraştırıp,
oñguluktuu taktay algan emes, birok bul saptar dagı uzak, kıyla ele
uzak Mukaydın aytuusunda. Küröökö kiyinip attanışkanı aytılat,
akolpoktoy kürööködön ok ötpöy koygondo, orus
tigilerdin beti açık mañdayınan çıgıp, atıp öltürgönü aytılat
ayak jagında).
Kalaanı emelete tebeletip kirip barçuday türdönüp, kaytkan
el emi «keçke çeyin kirip baralı, kün batkança alalı» degen oydo
turdu. Toktotkon sözü bul: «Bayata jarımı şaşıp çaap, jarımı
artta kaldı ele, bul sapar jalpıbız menen at koyölu, tike
mañdayınan kaçırganıbız jarabastır, jayılıp at koyölu, kalmak
döbönü aylandırıp çabalı. Aldıga mergender tüşsün, oñ jagınan
atake, tınay kaptasın, sol jagınan kudayandın baldarı, kalganı
artınan imersin...».
- Saldatı jöö tura! Jöö saldat eken! - dep şıktandırdı
baştıktar.
Kayra şaşıp kalıştı. Mergenderdi aldıga koyuştu, alar
bul jolu at üstünön atmay boluştu. Mıltıgının şıyragın
booruna bügö baylap jatkan kudayandın jalgız mergeni:
- Çaap baratıp, kantip ataar ekenbiz? - dep kaygı çegip koyso:
- Jambını kantip atçu ele!? Jambının kıyıgın üzö
atkanday atkıla! - dep jekirdi Kambar boluş.
Bir ermegi kıyık bolup, mergenderdin başka işi joktoy
süylöyt. Kök tütündü mıltıktın başınan arıltpay, ilgerkidey
sayrandap, jambı atıp jürgön kim bar deysiñ? Ötköndö “atama aş
berçümün” degeninde, taytuyak sınduu muştumday kümüştü “jambı”
atap, ögüzdün terisinen tilingen köktü “kıyık” atap,
jambı atış jasap bergen. Oşonu aytıp jatkanı go. Mööröy
talaşka “Men! Men!” degen mergender tüşüp, kereli-keçke
çapkılaşıp, attarın kıynap, özdörü terdep-kurgap, dalay oktu
tügötüşüp, bir maşakattanışkan ele oşol aşta!
- Ilaajısın taap, döbödö oturgan atkıçın jıgıp ber,
balam! - dep jaaladı el.
Mergen ogun sanayt.
- Oguñdan kança bar? - deyt aybaltaçan Narboto.
- On ogum bar, - deyt mergen.
- On oguñ bolso, mıltıkçandın onun jıgıp ber, aylanayın!
- deyt Narboto.
- Jakındap alsam, jıgat elem, - deyt mergen.
Kambar boluş Narbotonu bettep:
- Mergenge takanç bolup ber? - dedi.
- Jarayt, - dedi Narboto.
Uşintip, Narboto koşuun içinde türtüşüp, «tigindegi
bardankeçen saldattı kantip alsam?» dep, aldıñkı erdin
kıygaçınan tiştenip tursa, Kambar boluş elinin esebin algan
kişi bolup:
- Aldıñdagı külügüñdün küçün bir körsöt, - dedi.
- Buyursa! - dedi Narboto.
At jönündö başka söz bolgon jok. Baarı bir çolo tiymek
emes eken süylöşköngö.
- Uruşta turuş jok, çorolor! Keçtey elekte kaptagıla!
Kaptagıla! - degen süröö aytılıp, kol jana dürbödü.
«Jöö tınay» dep koyuşçu, «jalgız tınay» dep da koyuşat,
oşolor “Atakelep!” kıykıra jönödü. Kudayandın aldına tüşüp
bermekke kamdanıp, on ogun belen karmagan mergenge üzöñgülöş
turgan Narboto obdulup, saamga karap kaldı ızı-çuu kötörülgön
jaktı. «Aldımdagı attın tukumu uşulardıkı emespi. Köröyünçü
tınaydın çapkanın» dep sınay tikteyt. Karasa, Tınaydın
baldarı çaap baratat tiginde. Miñdey atçan kılkıldayt timele.
Kıygıylap baratışat. «Tınayla-ar!» dedi. Oşondo mınday
körünüş keldi közünö: bir Tınaydan taragan miñ tınay baratat,
bir Tınay miñ tınay bolup baratat. Bir Tınaydan tarap oturup,
tarap oturup, kuduretiñen kagılayın jaratkan, eki kılım
kılçaygança Sarı-Özöndün içine tolgon urpaktarı mına mintip
kızıl jooluk baylanıp, emi mintip joo bettegen miñ tınay
baratat! Tınaydın jalgız başı miñ baş bolgonsup, nayza
sundurgan kolu miñ kol bolgonsup, ar kanday tınayı bar eken
arasında, sarısı-karası, çoñu-kiçinesi, uzunu-kıskası, mıktısıjüdöösü bolup, uluu-kiçüü baarısı jabalaktap baratat! Saamga
karap turgan çakta uşunday körünüş keldi közünö Narbotonun.
«Men dele tınay elem!» dep, toktono albay, janday çapkandı kördü.
- Jigitter! Jigitter! Kana emese, ata-arbak koldosun! - dep
kıykırdı Kambar boluş añgıça.
«Tınaydan kem belek!?» dep kudayandın baldarı attarının
oozun jaydı.
Orustun oturgan jerine kaptalınan tiymekke ölük jaynagan
ortodogu talaanı aylana jönöştü. At koyçu merçemge jetkençe
Narboto ata-arbakka jalınıp bardı: «Bir Kudayandan taragan jüz
kudayan baratabız, bir Kudayan jüz kudayan bolup baratabız! Ataarbak özüñ koldoy kör!».
Orustardın baştatadagı katarı buzulup, arı-beri çurkaganı
baykalat. Kırgızdardın kurçap çabalı degen kuulugun tuygan
şekildüü.
Kudayandın kolu sol jagınan imergençe, pulemettun arı
bettetip taanış düpüldögönü, mıltıktın üstökkö-bostok
tarsıldaganı jañırdı. Oñ jagınan imerçülör kütpöstön çabuul
salıp jibergendey. Orusu dele atıp jatkanday, at üstündögü
mergender dele alınan kelgençe tütötmölörünün miltesin
tındırbay jandırıp jatkanday sıyaktanat.
Şaşıp jetişken kudayandar «Turbaylı!» deşip, çakırım
jerden tamaktarı ayrılgança aygaylap, at koyuştu. Boz talaanın
tozun sapırıp, çañdatkan boydon ketişti. İlgeriley tüşköndö
körüp oturuşat, jazayıldı biröö emes, eköölöp-üçöölöp ataarın.
Bayata çala kazılgan ordu bul saam köptöp belçeden oyup jiberişken
eken orustar, belçesinen artılıp, beş atarı menen bardankesin
sundurat. Çettebireektegi saldattın okopton koykoyup çıkkan
başın baykagan Narboto mergendin atına üzöñgüsü menen kelip bir
tiyip, janaşa tüşüp aykırdı:
- Alıştın içinde jatkandı atıp ber! Körünö kuu oşondon
arı!
Eki ortodogu aralıktı buta atımga keltire albay, attın
jelip uçkan arışın sanap baratkan mergen ılayıgın izdeyt.
- Kazır! Kazır! - dep, atın teminet.
- Azır bol! - dep Narboto ansayın aşıktırat.
«Mergen menen Narbotogo nes tiygenbi!» dep kaardangan
Kambar boluş bir jaktan kıykırat:
- Közüñdü aç! Mañdayıñda saldat bar! At ele at!
Aralıktı jalgız mergen ele emes, tigindegi orustar da çenepsanap oturgan. Turnabayın közgö salıp jiberip, sol ıptadan
kaptagan atçandardı karagan pristav izdegen kişisin tapkanday «A
vot on gde?» dedi janındagılarga uguza. «Kaşıma kelip oturasıñ
bügün, kapkanga tüşöörüñ ele kaldı!» dedi oyunda.
Murdaraakta aytılgan buyrugun kaytaladı:
- Tot samıy volostnoy upravitel, o kotorom ya vseh vas
preduprejdal, skaçet sleva! On speredi, na savrasom kone, ryadom so
znamenşçikom! Po vozmojnosti vzyat ego jivım!
Turnabaydın közünön tiktep, pristav bayagı Kambar boluştu
taanıbay turu. Jolukkan jerden «Tamır! Tamır!» dep bajañdap
kalçu, şayloodo “menin taşım kança eken?” dep böjöñdöp kalçu
togolok kara-kırgız jok, boz üyünün üstünön sıyrıp alganbı,
tuurduktan tuu jasap alıptır, ala bakandın başına sayıp,
jandatıp alıptır anısın (pristavdın közünö uşunday köründü),
kamçısın
jañsap
demitip
atkanday,
tukurup
atkanday
janındagılardı. «Orustu ur!» degeni körünöt. Özgörüptür Kambar
boluş, özgörüptür, bir töö çepkeni bar ele, oşol ele özgörböptür...
Pristav «podstrekatelem yavlyalsya sam volostnoy upravitel!»
degendin anıgına işendi. Kılmışkerdi baylap berçü kişi ele,
kılmışker emespi özü emi. Aylasın taap tutkundaştı oylondu.
Eki kolun arkasına kayrıy baylap, çögölötö apkelişse aldına,
köröt ele Kambar boluştun çamasın! «Vernıydın abagında çirip
jok bolooruñ ukkanda, eki közüñ jaynatıp, «jan sooga, biristabbay, jan sooga!» debegeniñ köröyün, nagandın oozun çıkıyıña
takaganda, oozuñan ak köbügüñ çaçıratıp, buzuktun başında
kimder turganın sayrap aytpaganıñdı köröyün, bir uurunu
jaşırdıñ ele, bul saam «jañıldım-jazdım, kolum menen
kılgandı moynum menen tartayın, bükül uruumdu, bükül buzuktu
koyço kögöndöp kelip bereyin» dep jalınaar beleñ?..».
- V kirgiza, çto na savrasom, sleva, ne strelyat... Vzyat jivım!
- dep katuurak buyurdu.
«Sredi nih doljen bıt takje negodyay i krovopiytsa
Narbuta, za kotorım tyanetsya tselıy ryad osobo opasnıh
prestupleniy, v tom çisle, ubiystvo ottsa Mihaila, nabegi na
russkie hutorı i kitayskie predelı» dedi içinde pristav.
Boluştun katarında alçılangan kırgızdardın jüzdörünö bir sıyra
üñülüp, kimisi ekenin ajırata albay turdu anı. «Munusubu?
Tiginisibi?» dep turnabayın ulam birine jiberet. Aybaltaçan
muruttuusubu je börkün basa kiygen murunduusubu? Karasur biröö
jüröt, olburluu öñdönöt, oşol bolup
jürbösün? Turnabayın
oñdonup tartat: sarı çiykilinen kelgen biröösü kelatat, kara
mıltıkçan dagı biri alına karabay çamınat... Kimisi boldu eken?
Kudayandın kolun beş jüz arışçalık çukuldatıp turup, oktu
jaadırıştı. Mıltık udaası menen tarsıldaganda koldun oñ jana
sol ıptasındagılar kuladı. Atçandar ketençiktep, araları suyula
tüşkönsüyt. Tuuga ıktagan ortosu gana tebeletip kirçüdöy
şukşurula ilgerileyt. Orustar boluştan attatıp, ortonu tuştap
atıştı. Mergen kuladı. Eki kolu şalak ete tüşköndö tütötmösü
asmandap, iyinden alıs ırgıdı. Oktop, miltesine ot koymok tügül,
eerdin kaşına oñdop koyup alganga ülgürgön jok kuralın.
Beçaranın başı şılkıyıp, ooljugan denesi eerden kıyşayganda
boş karmagan okçontoyu çoguu şıpırılıp, on ogum bar dedi ele,
ogu çaçıldı...
«Katıgün!» dep kıykırıp algan Narboto şıyragı bügüşünön
çeçilip, jolgo tuurasınan kulagan tütötmönü at sındıra tebeley
elekte eñip almakka eñkeye berdi. Şamdagay janı köz açıp
jumgança eñkeyip, kolun sozup kalgan... Tak oşol maalda aldındagı
arçatoruga ok jañıldı, ataganat! Açuu azanap, jan açıta azanap,
janı açıgandan azanap alıp, ayak astı jer köçüp, tüpsüzgö tüşüp
ketkensip, arçatoru moynun taştap jiberdi ele, oñ
butun üzöñgüdön şap çıgarıp, sogonçogun eerdin köçügünö takap,
kolun mıltıkka sozo sol kaptalına oogon Narboto oşondon arı
uçup ketti. Başınan börkü ırgıp, aybaltası andan alıs uçtu.
Arçatoru tumşugu menen jer süzüp, alasalıp jıgıldı.
(«Tütötmönü almakka eñkeye berbegenimde, oşol jerde çekeme ok
kadalıp, ölmök ekemin» dep boolgoloyt kiyin).
Ayalday turgan kezeñ emes, artındagılar küüsünön janbay ötö
berişti. Moynun kayrıp ala jazdagan Narboto tüyülüp jerge bir
tiyip, oñkoçok atıp tomolonup, attın astında kala jazdap, bozala
bolup kayra tura kalsa, emele arışın kerip, eliktey sızıp
kelatkan Arçatoru külügü ayaktarın asmandata tıbırçılatıp
jiberip, oonap jatat. «Mal bolboy kurup kal!» dep sögünüp, eki
attap bara kalsa, mürünön şorgologon karakoçkul kanga kaptalı
juurulup, oor koşkurunat. Janı kıynaldıbı, temir oozdugun
azuuga
salıp,
çaynap
üzçüdöy
jaagın
jaaday
keret.
Oşentse, atı kulanday sekirip tura kalıp, oyun salıp iyçüdöy
sezildibi, je uşundayça beypayda külügünön ayrılıp, beçel
kalganına işenbey turdubu, Narboto oozdugun tartıp kördü
zamatta. At dagı bir jolu ayagın sermep, oor koşkurundu. Koş
aytışkanday koşkurundu. Narbotonun küybögön jeri kül boldu...
Çın kazatka çındap kireerde emne küngö tuş kelgeni, kokuy!?
Küülönüügö kelbey toru attın, kayrılıp kaldı kanatı, kanbay
kaldı kanaatı, kokuy! Tulpar taptım dep jürsö, Noktoluu toru dep
jürsö, ölöögön malga jolukkanbı, kokuy!? Argımaktın ölümü
jüröktü tüpöyül kılgan belgi boldu Narbotogo. Kokuylatkan uşul
irmem - tulparınan ayrılçu kez ekenin bildi, andan arkısın
jorugandan çooçudu, birok moyundabayt. Janıbardın otu öçüñkü
tarta baştagan çolpondoy közü aynektey jıltırap, katıp
baratkanın baamdadı. Mıltıktın tarsıldagı, kaptaldatıp ilgeri
çaap ötkön joldoştorunun kıykırıgı aralaş kulak tundurgan
alay-dülöydö attın ölüü koruldaganın daana uktu. Öpkösünön
koruldagan ün çıgıp, tıbırçılaganı tıyılıp, jatıp kaldı
kıymılsız. Ayaktarı kerilip, jaynagan ölümtüktün birindey
kursagı ele çelkeyet. Tirüüsündö argımak jürgönü bilinipbilinbeyt... Kuştay sozgon moynunan, elik san soorusunan, çaraday
köñtörülgön tuyagınan, kuçakka tolçuday kuyrugunan gana buudan
tukumunan bolgonu bilinbese, anı da bilgen kişi ele bilbese,
baykaar kişi ele baykabasa...
Argası tügöngöndön atının jügönün şıpırıp jiberdi da,
başın kötördü. Saldattan ondu jıgıp bermek bolgon mergen jatat
mındayrakta mañdayı menen jer sayıp, attanıp çıgaar aldında
karıgan enesinin kargıldangan ün menen «seni Narbotogo
tapşırdım!» degenin estep, jürögü mıjıktı. Özü jıgılaarda
mergendin ele kulaganın eles algan, közdü açıp jumguçaktı, tuna
çökkür tulpar çıkmanın jügönün şıpırıp algıçaktı, ölüp
ketkender jer jaynap köböygönsüyt. Kömölönüp jatışsa,
kebeteleri taanılıp-taanılbayt, «ayaş-ayaş» dep kaljañdap kalçu
teñtuştardın, «tizmeni julup aldık, abake» dep adırañdagan
çırımtal murut boz baldardın öñdörü üzül-kezil urundu közünö.
Uruş salgan kudayandar alıs ketpey, aldıraakta çuruldayt.
Börkün izdedi, attın
tuyagı çelip ketkenbi, içi-tışı
añtarılıp, börkü jatıptır uypalanıp, aybaltasın izdedi,
aybaltası jatıptır uñgusunun jarımınçalık topurakka kömülüp.
Tütötmönü bölö tebeletip ötüşkön eken, şıyragı çaçırap,
miltesi menen
kundagı bölök-salak.
Jılañbaş Narboto
ölüktördü attap-buttap jetip, börkün başına bastı, aybaltasın
kolgo aldı. Anan obdulup çurkaarda körgön közünö işenbey,
seldeydi. Közüñ jamandıktı körbösün! Pulemet oozun beri
karatıp jiberdi okşoyt, kudayandın baldarı çalgı tiygendey
juuşap, kıygıylagan kıykırıgı basılıp, «Kudayandagan!» uraanı
ugulbay ele, başalaman ızı-çuusu baştagıdan katuulap, «çurr!»
ete tüştü. Nayzaçan çurkaganı nayzasın jazdanıp, soyulçan
çurkaganı soyulun jazdanıp, kudayandın baldarı jirep kirip bara
albay kıyrap atat, bir Kudayan on kudayan bolup, ondon-ondon boo
tüşüp, Kalmak- Döbögö çeendebey ele, beride kırkalekey kırılıp
atat. Orustu tebeletem dep barıp, birin-biri tebelep atkanday
şekildenet...
Jaradar bolgon Kambar boluş ayuu aykırık salıp,
«mınçañarda artka tartkıla, baldar!» dep, atının başın burup,
beri çettep algan. «Jalgız başın kaçırıp kete albay, elin
kırgınga kıya albay turdu» dep aytış mümkün ele anı körgön kişi.
Tuuçunun ölüü-tirüüsü bilinbey, at jalına jabuuday bolup
japırılıp kalgan bozala tuu andan-mından bir körünöt.
Esençiligin oylogondor esterine kelip, çetinen çıga berdi
suurulup. Öböktögön biröö tuuçunun atın tizginden tartıp,
süyröp çıktı jöölöşköndördün içinen. Anan kudum janatagıday
bolup, birin-biri atının kaptalı menen omuroolop, kulak tuştan
ızıldap uçkansıgan okton ala kaççuday baştarın iyinderine
katıp, kaçıp berişti. Altı sanı amandarı aldıga ozup,
jaraluular erinderin tiştene, eer kaşına jarmaşa salpaktayt.
Kudayandın küyümdüü bir boz balası jöö kalgan Narbotonu körö
sala, üstünön çaap ötüp baratıp kıykırdı:
- Uçkaşıñız, abake!
Enteñdegen Narboto sekirip uçkaşaarga çaması jetpey kaldı
belem, «çap!» degenge arañ ülgürdü da, janaşa tüşkön attın
tüyülgön kuyrugun tutamday karmap çurkadı. Añdı-döñdü ılgabay,
at menen teñ çurkadı oşondo. Boluşu menen eer üstündö
kıyşaygan tuuçunun artınan eerçiy tüşüp, andan arı bet aldınça
kaçkan kudayandar eki çakırım alıs barıp, kaçan ızıldagan oktun
mınçalıkka tiybesine közdörü anık jetkende arañ tizginderin
tartıştı. Öpkösü köödönün jarçuday küyüktürüp, kara buloo
basıp, borguldanıp terdegenden kürmösünün büçüsün kindigine
çeyin şıpırıp jibergen, aybaltasına kökürögün jölöp, tili
oozuna batpay akaktap arañ süylögön Narboto adamga kaygırganı,
ne atka kaygırganı belgisiz:
- Buy... Buyuk... Buyukturup alganıbız kanday! – dep tuttugat.
- Bir ajaldan kaldık! - deyt jaratınan ooruksungan Kambar
boluş eerdin kaşına jantayıp.
Üzöñgü kagıştıra çapkılagan jigitterdin bir kançasın
jayragan ottun aldınan ölböy tirüü çıkkanına tañ. «Belgi!
Teñirden, Jaratkandan berilgen belgi! Ajal menen bet kelip,
aman çıkkanım «belgi» emey emine! İçer suum tügönö elek eken!»
dep jakasın karmandı.
- Nayzanı bir süñgütüügö jarabay, barganıbızdan
kaçkanıbızdın battıgı! - dedi Narboto.
- Tumşugubuzdu kayrıp aldık! - deyt Kambar boluş.
Narboto başka ündögön jok. İyin tuşka ok jegen boluştun
çepkenin çeçip jiberişti jigitteri, jumşak etinen barmak
basım jerdi oyup ketiptir. «Emnenin ogu tiyiptir?» dep
üñülüşöt, «jazayıldın ogu bolup jürbösün, ayrıp ketet beken je
közöp ketet beken anısı?» dep tigilişet, ayrıy alışpayt.
Aza boyu aman, deni-kardı soo çıkkandar dale joo jakka
kılçaktap, ızaaluu, açuuluu tikteşet tiştenip. Es-uçun jıyıştı
belem, katarların karap, bir-birinin bar-jogun
bilmekke iride jatındaştarın, anan jakındarın atınan atap
çakırat. Tim turalbay teminip, “amandır” degen ümüttö,
“arabızdadır” degen ümüttö, “Balança barsıñbı!? Balança
tirüüsüñbü!? Balançanı kördüñörbü!?” dep bakırıp-bakırıp
alışıp, “ıya!” degen dooştu uguuga zarlana tegerete bastırışat.
Tabışıp, süzüşüp kalışsa, köñüldörü jaylana tüşöt. İzdegen
kişisi ündöögö kelbese, izdegeninin ünü el arasınan añsatıp
ugulbasa, anısı ünü çıkpas, “aa” degeni ugulgus, unçukpas jakka
ketkenin tuyat, ayrılganın tuyat. Boorlorun kantip tayana
kalışkanın özdörü bilbey öböktöp, “Boorum ele boorum! Tügöyüm
ele tügöyüm!” dep aykırıp, çamınışat. Albuuttangandardın
jolun toskondordun köñül ulagan ündörü çıgat:
- Kayrat kılgıla, jigitter! Kayrat kılgıla! Ölgön seniki
ele emes, baarıbızdıkı! Kanteli…
- Sööktü kanttik!? Ay-talaada kalabı alınbay?
- İt-kuşka jem bolobu kömülböy!?
- Orus maskara kılbaybı keskilep!? Üstünö siybeybi?
“Sööktü taştaptır!” degen jamanattı söz bar kırgızda,
“söögüñ kömülböy , talaada kalsın!” dep sögöt duşmanın.
Koy-ayga kelbey, “koyö tur” degenge könböy, “söök kaltırçu men
emesmin” dep namıstana, kanjar-bıçaktarın ala julungan birinserini kuyundagan boydon ketişti ele, karap turuşsa, meljep atkan
orustun oguna kabılıp, taap barganı tapkan jerinde ölük üstünö
jalp kulap, karaylap tappaganı ölüktördü aralay çurkap jürüp,
ölüp alıştı. Beride kalgandar anı körüp, söök artınan çurkoodon
birotolo tüñülüştü. Mıltık tuuraluu keyişte Kambar boluştun
söz kılganı bolboso, özü da jalgız neme ele, jalgız-ak mergendi
izdep-joktogon kişi jok.
- Jazayıl deysiñerbi janagını!? Jazayılduunu alganda
mınçalık ölböyt elek! Şoruñ katkan mergen maalkatıp, atpay
koybodubu! Kanigi atkıç dep jürsöm! Mıltıktan da kol juuduk! dedi.
Ünü kargıldangan kempirdin koldu uzatçudagı alakanın
jayıp “agalarıña tapşırdım seni, karaldım, agalarıñdı Kudayga
tapşırdım” degenin estep, Kambardı bilbeyt, özün mildetker,
künöökör sezet Narboto. Alıstagı atake-tınay baştagan berki
uruulardın dale kaçpay, uruş salganın karaşat. Uruş saldı
degeni - ölör-tirilerine kayıl, tögülgön oktun aldına töşün toso
çurkaşıp, jakalaşçudan beter jakındaganga umtulganı, baykaşsa.
Orus jakın jolotpoy kalsın tigilerdi.
«Nayza menen jara sayalı» dep jügüröt çoñ jantaydın urpaktarı,
«börü til menen bölö sayalı» dep jügüröt atake-tınaydın baldarı,
«tebeletip ötölü» dep çabışat jarbañ menen çagaldak. Takır
oñunan kelbeyt. Tegerete añ kazıp alıp, añdın içine bökçöyö
jatıp alıp, anda-sanda başın kıltıytıp uruşkan orusuñ
nayzanın uçuna ilinçüdöy emes ezeli...
Kalmak-Döbönün başındagı pulemettuu oruska kuday berdi.
Kırgızdar imere çaap at koyöt, pulemet iyrip turup atat,
kırgızdar bura çaap at koyöt, pulemet burulup turup atat. Bir
ookumda tınaylar kudayandın baldarı turçu berki betke ötö kelip,
aylana çaap at koydu ele, anda pulemet aylandırıp turup attı.
Kudayandan bolboso ele temirden beken beregi kırgızdardın
terisi, ölçöösüz kırılıp alışıp, pulemet menen beş atardı
aluuga çamaları kelbesine takır közdörü jetkende, oboluda
«şaşke tuş boldu!» dep şaşıştı ele, tüş çamalaş çıga berişti
bet-betinçe sürülüp.
Tokmoktu tün jagınan kaptagandardın aldı bolup julunup
alıp, «çoñ çarık, jarbañ, çagaldak, arasında abıla, tınay baş
bolup kaçtık go, kalaanı alalbay kaldık go» deşse, şaardı
tegerete attangandardın, too jagı menen kıbıla jagın
imerçülördün dele tük dayını bilinbeyt. Je tündö kelişkendegi
belginin biri jok. Tuunu beş iret bulgalagandı koy, üç iret
bulgalaganga aldarı kelbey kalganday, ot jagıp, kara tütündü
kaptatkandı koy, kaykıtıp karçıga-şumkar uçurganga şayları
kelbey kalganday. Birde-jarımı bölö jarıp kirip bargan bolso,
kök tütün emgiçe uyulgumak Tokmoktun töbösünön, ızı-çuusu
jañırmak, anda pristav mintip bir betkey soguşpay kalsın. Tölgö
kılgan kişidey:
- Bügünkü uruştun jışaanası jaman! - dedi Kambar boluş.
Indını öçtü ar kimdin. Tokmoktu aluu üçün dagı kança kün
turuu kerek? Dagı kança kişinin başın jutkanı kaldı bul uruş?
(Kiyin Mukay Kambarov uşul okuyanı mındayça keltiret:
Aytpasam arbak urbaybı,
Tokmoktogu kazattı,
Toguz kün tartkan azaptı.
Tolkup kelgen san kırgız,
Tuş jagınan kamalap,
Toguz künü uruştu,
Toguz tünü turuştu.
...Akır zaman orusun,
«Doñuz kop!» dep uruştu.)
“Ata-a, kıstalak! Bul uruşuñ – kazak menen çabış emes,
kalmak menen çabış emes, böjöñdögön sarttı böödöy kuuruş emes
tura!” - dedi Narboto dagı içinde. Oyunda mıltık turdu.
Handı unuttu kudayan. Tiktegeni – könö jürgön Kambar boluş
menen Narboto. “Bir Tokmoktu alabız dep bükül kudayandı
kırgınga kiripter kılabızbı? Tokmok alınbayt bul türü menen!”.
Uşul oy jüröktörün öyüyt tigil ekööbünün teñ. Köz boljoluna
salışsa, tuu tübünö batpay tıgılgan kudayan seeldey tüşüptür
kadimkidey.
- Emi kirsek kara başıbızdı jutup alaarbız! - dedi Kambar
boluş.
Jalkıganı bilindi. Ok aldına salıp aydasañ da emi uruşçu
türü joktoy.
- Çın ele! -deşti turgandar.
Narbotonun kulagına Kambar boluştun aytkanı kayra ele
uluktun kızmatında jürgön kişinin kebindey uguldu. Uruştu
toktotolu degenibi munusu?
- Çarabız ne? -dedi.
- Jaagan oktun aldına jalañ töş çurkaş böödö kan tögüş
emespi! Mintsek, kudayandın tukumu çıkpay kalat! - dedi Kambar
boluş.
Bir çara aytpastan, koldu korkutup, teskeri ündödü.
- Azır kaçsak, naalatı söz eerçiyt artıbızdan, - dedi
Narboto. -Şabdandın baldarına «satkın» atıgarbız.
«Han» kötörgöndögü, öz-özünçö jaylanıp, ar uruu özün-özü
bilgendegi kıyaldan ümütün üzö baştagan Kambar boluşka
«Şabdandardın artınan jürüp, ara joldo kırılıp kalmak belek»
degen oy ketti. Ezeli Narbotodon akıl surap körbögön boluş
aylası kurugandan:
- Özüñdün keñeşiñ? - dedi.
- Opsuz uruşpaylı. Orustukunday oktuu mıltık kerek! - dedi
Narboto.
- Irasında! Sözdün tuurası! - dep çuruldaştı turgandar.
Tündögü keñeşte «saldattı birindetip basa kalbay janıbız
jokpu» dep atkan Kambar boluş orustun kolunan mıltıktı julup
alışka közü jetpeyt azır.
- «Kele» deseñ, orus “me” dep bere koyöbu sagan? Kolunan
juldura koebu? Kaydan tabasıñ anday jaraktı? -deyt.
- Iras, kaydan taptık anday mıltıktı? - dep jaalaştı
turgandar kayra.
Emne bilgeni bar belgisiz, Narboto moyun berbeyt:
- Mıltıgın «me» dep sungan orustun turganın aytkan kişi
jok mında! Ilaajısın taap!
- Kanday ılaajı? - dedi boluş.
Aybaltasına tayangan Narboto oylonup kaldı. «Er bolsoñ
saldattın mıltıgın julup kör!» dedi oyunda Kambar boluş.
Oşondogu eldin armandaganın aytpa, attiñ. «Atañgörüü!..
Urunganım urumu mıltık bolso emine, «atalardın ak barañ» deşet,
ak barañı kalsa emine? Jok degende orustukunday bardañkenin
biri bolso kolumda, körgülüktü körsötpöyt belem» dep ökürdü
dalayı. Kayra ılaajı surap, Narbotonu tüyşöltüp koygon boluş
oyunda argasın taap, uruştan çıga bermektin amalı izdeyt. Bir
argası - ölgöndördü kömüünü şıltoo kılmagı mümkün. Ok jetpes
alıstan añdıp
turgan çakta, soldattar menen mujuktardın
atkılaganı tıyıldı. Pulemettu çañdata süyröp, kalaaga ıktaştı.
- Çarçaştı! - deşti kırgızda. -Kuugun salalı! Kalaaga
kirgizbey basa kalalı!
- Sabır kılgıla jigitter! Joonu kaptap uruşkanıñar
jarabas! - deşti bilermandar.
- Çaalıkkanı anıkpı? İlgerkiler aytçu ele, joo nayzasına
kıñaya tayansa, anda çarçaşkanı anık dep. Közüñör kurçuñar
karagılaçı durustap, je mıltıgına je ayrısına tayanıp, ötügün
süyröy öçöyö baskanı baykalabı kaapırdın?
- Andayı körünböyt! - deşti orustardın ketken jolun tigile
karagan jigitter.
Orus kalaaga kirgende, kırgızdar tuş-tuştan kayra jayılıp
barıştı ölüktörün almakka. Kiyin barıp ölüp algandar andan
keyitti. “Sabırday turuşkanda emne, orus ketkende dele söökkö
çurkaşmak eken” deşet. Bir sıyradan Kalmak-Döbönü tegerete
bastırışıp, kaapırdın kabırı jatkan uşul döbönün ayınan
kırılıp
alışkansıp,
sögünüp-kagınışat.
Izırınıp,
namıstanıp algan tuuçan biröösü döbönün töbösünö atçan çıgıp
bardı bir maalda. Asabasının kılda tübünön eki koldop karmap,
kezep-kezep koydu soldattar ketken jakka. Orustun közünö alda bir
nemedey körüngüsü keldi...
XVI
Jalañ kudayandan ele otuzdan aşuun jigit ölüptür. Jalañ
otuzdun ar jak - ber jagındagı ört jigitter ölüptür. Sööktör
otuzday atka artılıp, üstünö karala şalça jabılgan at-kölüktü
otuzday jöö jigit çılbırdan tartıp, jetelep turdu. Janatadagı
çerüü arasının seeldey tüşkönün körüş kep emes, jaynagan ölüktü
artınıp alış anık jüündü boşotkon körünüş eken. Tee Bordunun
içinen beri “Kudayandap!”, öñgöçtörü üzülçüdöy aykırıp, üzöñgü
kagıştıra çabışkan jalındagan jigitterdin jansız denelerin
mına mintip atka tuurasınan artınıp, salañdagan kolu-butun
arçındap, arkan menen bekem tañınıp, ara joldon elge kaytıştan
artık azap bolboso kerek.
Ayılının alıstıgına şıltoolop, özü koşo barıştın
jönün berki kırgızdardan ötünüp algan Kambar boluş Narbotogo
burulup:
- Jönöylü! – dedi.
Jöö-jalañı aralaş karaluu köçtü baştap çıga berişti
tünörö. Ölgön biröönün karagerine eelik kılgan Narboto bayagı
mergendin söögü tañılıp, şalça jabılgan, şalçanın üstünö
jamaçıluu kementayı aykarasınan tartılgan, kanjıgasında
tütötmösünün aljaygan şıyragı, çok salınçu tulkusu jana da
jarañkaluu kundagı asılgan
attı jeteley astıdagılardın
katarında bastırdı. Orustu kuumaktın kızıgına batıp, Tokmokko
çeyin jetip barıştı ele, Bordudan alıs çabıştı ele, bıyagı
Mujuk sol tüşürtüp, çöbün jarım-jartılay
itapkan jol.
çaptırganga ülgürgön, birindep çömölösü üyülgön, çalgının mizi
kırıp ötkön üy ordunday jerleri kalıñ ottun arasınan çarçıçarçı tartıp takıraya körüngön şalbaa, ötöktör, atçandar menen
jööçöndör jaypay tebelegenden başı japırılgan egin talaaları
jatat aldıda. Munun baarın mujuk taştay kaçkan keçeegide.
Korugan mujuk jok, korunbay kelatışat. Keçeegiden çala küyük
kalgansıp kutorlordun tütünü bıkşıyt araakta, keç kötörülgön
kırgızdar örttölö elek konuştarga, bal çelekterge jañıdan ot
koygonbu, koyuu tütün uyulguyt too tüptögön ıraakta.
Mujuktardın tilinde “Podgornıy” atalgan beregidegi
kutorun janday bastırıştı. Töbölörü urap, eşik-terezeleri
kazanaktın oozunday oñurayat, demeyde şeyşep kaptatıp
koygonsugan appak dubaldarı kazandın tübündöy kararat.
“Çaldıbar” deyt mınday jerdi kırgızdar. Podgornıydın
çaldıbarın jandap ötüştü. Orustun oyronun çıgargansıgan uşul
körünüş Taldı-Bulaktın toosun etektegen çıyırga jetkiçekti
koştop jürüp oturat, birok, negedir maanaydı kötörö berbeyt. Tuu
tübünö tirelişip, timele şañduu attanıştı ele keçeetede, azır
çubalıp, kabak-kaştarı kaygıluu barışat: “Kıştaktı çapçudagı
birin-ekin ölüm - ölüş emes, bir ölgöndö jıyırması, otuzu bir
ölöt degen emine!”.
Arasında kıjaalat oygo çömülöt Kambar boluş.
Kargaşaluu boldu mınabul kamış çatırluu Tokmok, çetinen ot
koysoñ ele toktoboy jalbırttap, jıgaç-taşı çıçalaga aylanıp,
dubaldarı kara tütüngö ıştalıp, bat ele çaldıbarı çıkçuday
körüngönü menen oñoy alınçu türü jok. Kündö bir maal saldatka
bir tiyip, kündö beşten-ondon çoktuu jazayıldın oguna uçup,
kudayan tügönüp alaar sarıbagıştın köp balasına teñelebiz dep!
Uşunday oor sanaa menen alpuruşat. Je bir saparı arbısaçı.
Joldu katar nayza, soyuldarın sundura karmagan, urunaarga too
tappay, Tokmokko aşıkkan top-top kırgızdar jolugat. Azaluusuna
karabay, köçtü toktotup alıp suramjılaşat.
- Kaysı eldensiñer?
- Kudayanbız! Kudayan boluşunanbız!
- Kaysı tuştan kayttıñar jaraluu?
- Tokmoktun aldınan. Köp kişibiz ölüp, Tokmoktu ala albay
kaldık.
- Artı kayırluu bolsun ölgöndördün. Sabır kılgıla!
Unçukpay turup kalışat.
- Saldatı arbın beken alalbay kalgıday?
- Jalañ saldatı bolso moyun berbey kalalı! Jakşı ele
barganbız kuuşurup, murda körböppüz andaydı, oktu çaçıp atkan,
çaykap atkan on atar - jüz atar deerlik mıltıgı bar eken. Oñdurgan
jok oşonusu!
- Oşondon kelgendi körölü!
Kezikken kırgızdar ızırınıp alışıp, “çü” koyuşat bet
algan bagıtına.
Kudayandar jolun ulayt. Beşten-ondon bölünüp, börüdöy
jortup, koktu-kolotton bal çelekçi, tegirmençi, çöpçü
mujuktardı izdegen kırgızdar jolugat kayra ele. Kır-kırdan
tekireñ-taskak sala çaap kelişip, Tokmokto emne bolgonun
suraşat adegende. Bügünkü aykaştı ayta berip, kudayan saparın
ulayt. Kırgız beşimdi talaşa too koynuna kirip ketkiçekti
jolukkandarga Tokmok soguşun aytıp jürüp oturuştu. Keyişti.
Ölgöndün özünün ele şoru degen kep bar. Anday emes okşoyt.
Kırçınday jigitterden ayrıluu oñoy şor bolboy kalsın,
jumuray jurttu azaptantıp, demek, jumuray jurttun şoruna
aylandı. Kün sanap, sargara jol karap sanaluu oturgan jurt karaluu
köçtün karaanın alıstan, Bordunun oozundagı ör talaştan körör
zamat taanıp, jürögü bir jamandıktı tuyup, katın-kalaç betin
tıtıp, ulup-uñşup, boorun basa öböktögön erkektana uturlay
ökürük salaarın oyloşup, içterinen tütöşöt. Keç beşimde jetip
barışar, jurt karaanı körünöör aralıktan özdörü da “es
kayrandap!” ökürüp kirişer...
“Şoruñ katkırlar!”-dedi Kambar boluş, şorduulardın
uraançıl bolup ketişkenin estedi. Ötkörö kudayançıl,
sarıbagışçıl, aşkere kırgızçıl bolup ketişkenin kantesiñ!?
Mına emi, tilenip jatışıp, karganıp jatışıp, a düynödögü
Kudayanga koşulup alıştıbı!? Kambar boluşka uşunday tuyuldu
bir turup. “Arbaktı aşıkça kozgogondonbu!? Abaylayınçı!” dep
korundu başın salıp kelatıp. Kudayandın arbagın antip
çakırışka dayar emes eken baykasa. “Kudayan-ata! Arbagıñ tirüü
bolso urpaktarıñdı uşul kıyçalıştan kutkar! Eliñe esen jol
körsöt!” dep jalındı emi. Uruşka kirgisi kelbeyt. Birok,
uruşpagan künü ne kılat? Kamçısın moynuna ilip, oruska kayra
kirsebi? Kirem dese ele orus kirgize koyöbu? Attırıp jibereer!
Kim araçı tüşöt? Pristavdarga kat taşıp jürçü Kalıbek jok
bayagı, araga kimdi salat? Mukaydıbı? Kambar boluş tüñülöt.
Jurttu baştap kaçıştın kezeñi kelgendey sezilet. “Jaysañ»
dep koyuşçu ilgerkiler kıtaydın ulugun, azır «dootay» dep ugat,
oşol dootayının kanatına korgologonu oñbu? “Kaydasıñ Bedel,
kaydasıñ jayı-kışı boroşo tınbay urup, ızgaar udurgugan
ustaraday bel! Çıyırlap aşalı senin ak kar, kök muz baskan
aşuuñdu, jol ber! Kaydasıñ kara-kıtaydın uyugu, dalay zamandarda
kastaşa jürdük, söök öçtü joo bolduk, seni joo desek,
senden ötkön kas taptık, jan sooga, kara-kıtayım! Bedeldin arı
betinde ilgeri zamandarda atalarıbız köngön Kök-İrim, KökCerek, Ak-Çiy, Kara-Çiy degen kıştoo-jayloolorubuz bolçu eken,
kondura tur oşol jerlerge, kara-kıtayım! Kayra keldik, batıra
tur, kara-kıtay, kalmagım!” dep, kırgızdın aldı bolup beze
bergeni oñbu? Anteyin dese, jurt tügöl eerçiybi? Eerçigen künü
da erteñkinin emne boloorun anık bilbey kantip köçöt? Joldu
katar köp el jatat temir-bolot, esengul, bugu, sayak, tınımseyit
degen, jaman joruktu baştap, oşonço eldi aralap kantip ürköt
jalgız? Al ortodo, jaza tayıp Tokmoktu alıp kalışsaçı
sarıbagış-soltonun baldarı? Kuljıgaçı da jürgönsüdü ele
ileeşip, oşolordun baarı uksa, kudayandın jurtun taştay kaçkanı
anık şermendeçilik bolboybu! Kütkönü oñbu? Kütsö, ölgöndördün
jetiligine jeteer beken je kırkına çeyin sozulaar beken kütüüsü?
Uşunday oor sanaa menen alışıp kelatıp, ozup ketkenin
tuyup, “kelatasıñarbı?” degençelik kılçaya karayt köçkö.
Tirüünükü bilinbeyt, ölgönündö körüp al, kişinin söögü oor bolot
degen çın belem, ördögön sayın söök artılgan attardın belderi
bakanday iyilip, basıgı ilkigensiyt. Antse, tuurasınan
artılgan ölüktör ogo beter sunalıp, tañuudan boşogon kolubuttarı jer çiyçüdöy çaypalat. Attardı jöö jetelep, çokoygo künü
tüşkön jigitter çoktuu jazayıldı kep kılıp kelatışat, kimdin
kantip ölgönün, kaysı jerinen ok jegenin koburaşat
kulak salsa. Bir ok emes, bir tiygende on oktun çaçıp iygensip
jaba tiygenin aytıp kelatışat.
Alçılantıp Arçatoru minçüdögü şaanisi kaçıp, aybaltasın
asıngan Narboto barat karagerin çü-çülöp. Al dele özünçö
kabatırluu. «Seni Narbotogo tapşırdım, Narbotonu kudayga
tapşırdım» dedi ele mergendin enesi. Karıya oozuna sala
bergendey taap tabıştagandanbı, tabıştagan kudayı taap
koldogondonbu, işi kılsa Narboto tirüü barat, tabıştagan
Narbotosu koldoy albay kalgandanbı, özünün mergen uulu mintip
ölüü barat. Narbotonun alpuruşkanı mına uşunday oy ele.
«Uşunça jigittin öçün albay kantip ölöm!» dedi oyunda,
«Saldatınan ondu ala jatpasam, akırette kantip karaym
jigitterdin jüzün! Jok ele degende mujuktan ondu
jayrandabasam, kantip ölöm. Narboto atım öçsün anda!». Alına
çaktaganbı, alın bilip, alım ongo jetet dep çaktagandanbı,
emnegedir, aşık-kemi jok ondu öltürmök keliptir oyuna. «On
saldat je on mujuk... Saldatınan öltürsöm anda erledim, çoktuu
jazayılçandı öltürsöm, eki düynö armanım bolbos!».
- Öç albay kantip kalabız! Orustan ondu öltürüp berbesem,
Narboto atım öçsün! - dep şardana kaardandı.
Kantip öltüröörün dele bilişpeyt, jigitter ooz uçunan
koldogon boluşat:
- Kan kuuylu! Öç alalı! Başıbızga beşten öltürölü!
“Atanı, Narbotonun el buzarlıgı, ayya! Jurttu oruska
kayragan el buzarlıgıñdan uşul keyipti kiybedikpi! Bu saam maa
deseñ jarınıp öl! Uruşçular uruşsun, orustukunday oktuu
mıltık izdegender izdep uruşa berişsin, bir şıltoonu aytıp
oolaktap turganım oñdur” degen bütümgö toktolot Kambar boluş.
Ubayımga tereñ çömülö, bir oydu çıgırıktay aylantat
meesinde: “ölgöndördün üçülük-jetiligine jeteer bekenbiz je
kırkına çeyin baraar bekenbiz, ölgöndördün jetiligine jeteerbiz,
a birok kırkına çeyin baraar bekenbiz, kırkına jetpey kalıp
jürböylü...”
- Uşul tuştan baştaylı, aba! - degen ündön oygondu.
Başın kötörsö ayıldın jakasına çeendep kalışkan.
Aytkandarınday ele, keç beşim boluptur.
- Yee! - dedi Kambar boluş jan-jagın karanıp.
Atına kerilip kamçı saldı da, ökürüktü baştadı:
- Esil kayran! Esil kayran kıraandar, emi kaydan tabamın!
Artınan ıldamday bastırgan jigitter üñküyüp alışıp,
oydu-toonu jañırta çoguusu menen öñgüröp koyö berişti:
- Esil kayran bir boorum! Esil kayran tuuganım!
Küküktöp akkan Bordu-suunun kürpüldögü gana ugulgan,
alakölökö baskan koñur salkınduu toolordun koynundagı
beypildikti buzup, jamandıktan kabar salgan ökürük er-azamattar
ketkenden beri jetimsirep, kündö Tokmoktun jolun karap jaşagan
ayıldın jürögün “bolk” etkizdi. Çoñ-kiçine çoguu eleyip,
adegende, ökürük ugulgan jakka kadaldı közdörü. Tik bagıp karasa
ele közü jamandıktı körçüdöy sezilip, tik karaarda içterinen
bilgen kelmesin bir kayrıp, jakaların karmanıp, kırkalekey
kelatkandardın katarına abay salıştı kıdırata. Ölük artılgan
kölügü köbürööktöy tuyulup, esteri eñgireyt. Köç başında ökürüp
kelatkan bir Kambar boluş daana közgö urunup, udaa kelatkan
Narboto çala-bula urunup,
başkası ilinbey, kimdin tirüü,
kimdin ölüü kaytkanı bilinbey, kudayandın jarımı kırılıp
kalganday
köründü,
katıgündükü!
“Kimisinen
ayrıldık,
kimisinikinen ayrıldık” deşip, sabırsızdana jabıla tikteşti,
jayıla tikteşti.
Al añgıça katın-kalaçtan er joktogon kimdir-biröösü saysööktü sızdata bozdop iydi. Eleçekçen baybiçeler “Kara közüm
kaşaydı!” dep çıñırdı aga udaa. Esten tana jıgıldı kelinder,
etekke jarmaşkan çiyedey baldar çoñdordun ızı-çuusunan korko,
“baa!” dep bakırıp iyişti. Kelatkandardın arasınan kaysaktay
izdep, izdegen bayın taba albay, bardaşı tügöngön katındar
baştarınan joolugu şıpırılganına kayıl, etek-jeñi dalbaktay
köçtü uturlay çamınıştı. Karı-jaşı debey ıylap, kayrat aytkan
kişi jok. Köçtü tosup, jolooçulardın atın suuluktan algan kişi
jok. Tuurasınan artılgan sööktün karala şalça jabuusun sıyrıp
iyişip, ölüktü kuçaktay jıgıldı. Attın kaptalına süyrölüp,
betin tıtıp ıylaşıp, bozdop jatıştı...
Ayıldın ıyın orustar gana tüşünböyt. Katını dele
çıñırıp ıylap, erkegi dele kalışpay ökürüp, türköy kırgızdın
bul emine jorugu? Ayıldın tüp kötörülö uluganına esi çıktı boz
üygö kamaluu tutkun orustardın. Tuurduktun küngö süzülüp,
jukargan jerin söömöylörü menen tıtmalay oyup jiberip,
jırtıgınan şıkaalaşat. Keregeni boyloy tegerenip, üydün
törünön bir, eñirçeginen bir şıkaalaşsa, ogole köp ölük artınıp
kelgenderdin birin-ekini taanılat. Çirköönün eşigin talkalap
kirip kelgen kankor kara-kırgız jüröt tiginde. Aybaltası dale
asıluu dalısında. Dükönçünün kızın bilekten şap alıp
oljologon, anısın malakayçan boz baldardın şınaarlaganınan
kızganıp, tap bergen kırgız emespi oşol. Murutçan çekir köz
kırgız... Jek körö tikteşet.
Kuçagında bolup çıkkan oljo kız selt etet anı taanıy sala.
Uşusunun ayalı boluu kerek, künülöştük kılgan dolu kelin kündö
kelet jep iyçüdöy, “jaşatpaymın!” degenibi, jañsap-jañsap
albuuttanat. Eki betin çımçıp algan adegende, tim koyso çaçtaganı
jüröt. “Alasası barday asılganı emnesi?” dep, ayıldın atınan
jalgız orusça çulduramış etken janagı Mukaydan suratsa,
“üstümö algan tokolunun kebetesi uşul beken üñüröytüp?” deyt
imiş. Emi özü kelgen tura...
- Tot samıy kirgiz, ubivşiy ottsa Mihaila! - dep şıbıradı
orus kelin.
- Tsss!Tişçe! - dep tıydı orus katın.
“Kişilerinen ajırap, ızaaga açıngan nemeler emi öçünö
bizdi öltürör” degen oy ketet bakisine. Bir-birine ıktaşıp,
jarıkçılık menen koş aytışuunun mezgili jetkendey jabuusu
açık tündüktön kün bataardagı jarıktı tikteşet. Dükönçünün
kızı gana ümütün üzböyt. “Ençilep algan kırgız kantip öltürtö
koysun” dep oyunda, baş bagaarın kütöt. Sırttagılar küçönüp
ıylagandan dagı bir şıkaalaşsa, boz üylördün tegeregi opurtopur. Çapandarın belden buugan, tekşi malakayçan testier baldar
birden iyri tayak tayanıp, boz üylördün kapşıtın jöölöy öböktöp,
tındırbay ıylap turuşat. Ayal kişilerinin ne ırdap atkanı, ne
ıylap-sıktap atkanı belgisiz, sozup uñuldaşkanı ugulat içkeri
jaktan. Alar ölgöndörün joktop, koşok koşup jatışkan.
Tutkun orustar jatkan boz üydü aylançıktap kaytargan
Mukay jañılbasa, Karagız apası mintip koşso kerek ele:
Aldeylep bakkan baldarım,
Aldıñarga men ketpey,
Jetelep bakkan baldarım,
Jeti müçöl men ketpey.
Borbuyluu kayra bolobu,
Bordunun içi tolobu?
Boo-çuulu örgö tigilip,
Booru tolo konobu?
Oşondo jeti künü tıyılgan emes ayıldın ıyı, ölgöndördün
jetiligine jete tıyılgan emes. Ölgöndördün kırk aşın ötkörüü
oylorunda bar ele. Kiyin Mukay baamdasa, oşondogu ayıldın ıyı
ıy emes eken körsö... Ölgöndü uzatuunun jörölgösü köp emespi,
tirüüsündö körbögön ızaattı adam balası keede közü ötköndö
körüşü mümkün. Anın sıñarınday, okko uçkandardın soñku
ızaatına mürzölörü kenen-çonon kazıldı. İçine kişi tüşüp,
nayzanı tegeretkende tiybegidey kenen kazıldı. Kudayandın
beyitine çukul egilgen mujuktun eginin tebeleşip, çañın sapıra
öçü barday kazgılaştı añızdı.
Kapıletten kaçabız degen oydo jok, jetiligine dayardanıp
jatışkan. Oygo kulak türüşöt, mergenden kalgan tütötmönün
sınıgın aştatıp, koluna karmatıp, Kemin içi menen Çüy
boorunun kabarın bilmekke Narbotonu Kambar boluş oygo kayra
çaptırgan. Narbotonu kütüşöt.
- Eki jolu kaptap biz mınça öldük, beş kün boyu uruşkan
bölök sarıbagıştan kança öldü!?
- Emdigiçe Tokmoktu alıp jürüşpösün!
- Kaydagını aytasıñ! Tokmok örttönsö, buralgan kara tütünü
kırçañdan körünmök!
Sözdü bura süylöşöt:
- Öç kuumaktı ayttı ele, keçikkenine karaganda Narboto on
orus izdep ketpesin?...
Andan arı Almatının kazagına ketkensip keçikken Narboto
altınçı künü degende, ertege jetilik degende keldi. Ketken jagı
Tokmok ele bolçu, Ala-Toonu tegerete kıdırgansıp, Köl kılaası,
Koçkor elinen beri kabarluu. Özü oşogo ayabay jan-dilin berip,
taasirlenip alganbı, kepti handardan baştap, köp süylödü.
- Kan Möküştün kolu Tokmok menen Samsunupkanı orop jatat
dagıle. Kara-Koçkordogu çerikçinin baldarı çerüü kurap,
Ibıkenin Kanaattı kan kötörgön, esengul eli Tülkü balası
Tezekbaydı kan kötörgön. Aytuuda, alarıñ Ustolbundu örttöşkön...
Ugup oturuşsa, uruusu sarıbagıştın baarı ele öz hanın taap
jatkansıyt. Çabar attandırışpadı bele Jılgın-Başıda
toptolçuda, altı çabarman, oşolor jetken jerdin baarında ele el
«han» kötörüp jatkansıyt. Demek, mokoy turgan türü jok
başkalardın.
- “Kan” attuunun baarı ele Üçüke-Tülkünün baldarı! - dedi
bilgeni.
Narboto eşitkenin ayttı:
- Çerikçiler Kanaattı kandıkka şaylaşkanda, Ormondun
baldarı Ormon tukumun ılayık tapkandan Tezekbaydı ak kiyizge
salışkan. Tezekbay anıgında Ormondun bir tuuganı Tülkünün
balası. Bapa, jeldeñ, kıdıktın kanı - sayak Baatırkan...
- Emnebiz kem alardan!? Kudayandın baldarı Kambardı kan
kötörüp albay janıbız jokpu!? - deşet kızuulana.
Bul söz Kambarga ınadı. “Kızıl tebetey kiyinip, tigil kan
çıkmalarga teñelip kalayın” degen dele jeri jok, özünün
bedeline, oşolordun katarında aytılganına ıraazı.
- Elden murda buzuk salışkansıdı ele, soltodon emne kabar?
- Oşol jaktın kanı jok beym, sıyagı...
- “Börübaylap” çabarmanı katuu keldi ele...
- Bişbekke joloy elek sıñarı...
Kambar boluş saamga oylondu. “Keñeştegi sözdörü anık
okşoyt, Tokmok menen Bişbekti alat okşoyt dagı bir az turuşsa”.
- Köl jakasındagı jagdayın jakşılap aytçı?
- Al jerde kıştak attuu kalgan emes, tutaş talkalangan.
Mujuk kırılıp, katın-balası oljogo ketken. Karakoldun kalaası
gana azırınça aman. Sarıbagıştın Ibırayım degen balası
arabaçan jarak tartkan top saldattı Kötümaldının alkımınan
toktotup, eki jüz mıltık kolgo tüşürgön. Mıltıktuu bolgondor
kırktan-kırktan kol bolup, uruş salmakta!
Kan kızıtkan söz eken, “kırk çoronu joldop, kırgızıñ
kıyın eken go!” dep turuşsa, Kambar boluş dagı suradı:
- Almatının kazagı?
- Al jaktın kazagı bir kötörülüp basılgan. Tak uşul tapta
Möküştün eki jüzdöy mıltıkçan jigiti Kaştek, Jeti-Joldun
toosunda bel-beldi basa jatıp, Kordoy, Irgaytının joluna deyre
eldin artın kaytarmakta.
Kambar boluş kabagın çıtıdı. Köñülü buzuldu Almatı
kabarın ukkanda. “Mmm! Tınçıbayt okşoybuz oñoy menen, tınçtık
betin körböyt okşoybuz” dedi. Narboto sözün uladı:
- Köpçülük oozundagı dagı bir söz: kudayan kayra oruska
kirmekke ditin burgandan uruştan çıga bergen imiş.
“Koşulasıñarbı?” deşti. Jurt menen bir jooptoşoyun dedim.
El Kambardı karayt:
- Anıgın boluş bileer...
Boluştun bir apta tolgontkon deerindegisi mınday eken:
- Oruska kireli degen kişi jok. Kirem degen künü da
kirgizbes. Katılbagıla desem başında, tilimdi albaysınar, emi
uk: kudayan kaçtı dep aytışaar, jurttu Bordunun törünö köçürüü
kerek. Andan arı aşıp, Toñgo jete konguday joldo jatışsın.
Özüm baştap jigitter köç artında turalı, öltürçü orusuñar bolso,
eldin artında bolup öltürüp alaarsıñar...
- Ançalık aşıgıp, korko turgançalık emine? - dedi Narboto.
- Bel toskon kep emes, eger bilseñer. Almatı orustun kolunda
turgan çakta uruşa albaybız, arkabız açık, saldat çubap kele beret,
ötköndö körgön mıltıgıñar - mıltık emes, andaydın onujıyırması kelet emikide...
Tokmoktun saldatı menen bir uruştan çıkkan nemelerge
boluştun mınabul taap aytkan akılı ep köründü. Ulap aytkan uşul
sözün Möküştün oozunan uktu ele, “Möküştün özü kanteer eken?”
deyt Kambar boluş.
Mürzö başına barıp, jetilik ırasmi jasalaar zamat, jurt
kotormoy boluşkan, kırk aşı bozgun-karıptın jolunda berilmek.
Kiyin biri aytat, “ boluş oozuna sala bergendey bilip aytkan
eken” dep, biri aytat “atañgörü, oşol akılın ertereek aytsa
emine!” dep. Arı jagın orus ele bilbese, ançalık müşkül
boloorun kim biliptir...
Ertesi tañ erteley markumdarga bagıştalgan mal soyulup,
erkekter keçeñdetpey beyit başına baratışkan bilgen kuranın
tüşürmökkö. Jamandıktın mınçalık erte baştalaarınan
beykapar, başkalardan ozunup köçüp çıguunun kamında
baratışkan. Borduga kire beriştegi jayıktın betin berbey, jööjalañdap ürkkön bir uruu elge keptelgende, oozdorunan kelmesi
tüştü. Adegende, “kimder?” dep suraştırıp, kaldastap kalıştı.
İlgeride jön ele “jantay”, jalpı ele “jantay” bolup jürüşkön,
orus kelgenden kiyin “birinçi jantay”, “ekinçi jantay” atıgıp,
katar san menen çakırılgan el bar, tuugan kelet, kaçkan el oşolor
bolup çıktı. Salt kaçkandarı köbüröök, jük artınganı kemireek
şekildenet, aydaganı birin-serin jandık, mal-kelin taştay
kaçkan sıyaktanat. Bala-bakıra çırkırap, katındarı ozondoyt.
Bordunun kırka-kırka tooloru janga araçıdan beter, eptep
Bordunun içine kirip ketişse, jandarı kalçudan beter
jantalaşıp kelatışkan eken...
Saya kuugan joonun jolun toskon, köçtün jonun kaytargan
mıltıktuu jigitter ulam kılçaya ok çıgargan bolot, birde tigil
töşkö, birde bul töşkö ötö çurkap, karagay-taşka jaşırınıp ok
çıgarat. Toonun betin tıtıp iygen pulemet, beş atardın ogunan
jaltana çeginip, basa albay artta kalgan beçaralarga aralaşa
tüşöt. Beçaradan ozup kete albay, kıykırat:
- Çamdagıla! Çamdagıla!
Adaşkansıp joldon çıkkan kudayandı körö sala eskertti:
- Kara-Kastekten aşa kelgen beş jüz çamasında saldat kuugun
tüşüp, şaşıp kaldık. Bölünüp-bölünüp, sarıbagıştı çildey
tarattı. Aylanayındar, janıñardan ümüt etseñer, tömön tüşö
körbögülö!
“Beş jüz saldat deybi!”. Kudayandar beyitti unuttu. Bordunu
bettegen kuugunçunun sanın bışıktaş oygo kelbeptir. Jantay
kaçkındarının jolunda boluştan söz kütüp jatkan jurttu
köçürmökkö “çü” koyuştu.
- El-jurt jıynal! Ayak-başıñdı jıy! Joo bastı! Kara
bastı!
Mürzönün başınan kaytçulardın ökürüp tüşüüsün kütüp,
özdörü koşok koşkonu turgan katındar kıykırıp tura kalıp,
ayıldın çakçelekeyi çıktı. Üy çeçkenge ülgürbögönü kolgo tiygen
birin-ekin kör-jerin at-kölügünö artınat. Kembagaldar idiş-ayak
salıngan, jetilikke soyulgan maldın eti şıkalgan kurjunun,
daakısı çubalgan juurkanın ala çurkayt. Kunduu ookatın taştoogo
ıraa körbögöndör kunduz jakaluu ton-çepken, çaraynaluu
eer, üpçündüü ürtügün koltuguna kısa çurkayt…
- Attardı tartkıla! - dep bakırat Kambar boluş.
Ata-jotodon kalgan, ayagın orustun kızmatında jürüp jıygan
üy içi tolo übün düynögö karoo janı kün ilgerten tañılçaktap
tañdırgan ele, jüktötö salıp kaçırdı. Başalamanda ortodogu eski
boz üydü, andagı kamaluu tutkundardı estegen kişi
bolboy, bir az ookatın jüktötkön Narboto oljo kızdı gana süyröy
çıgıp, elge koştu. Jıyılbay kalgan ookattı otko taştaşıp,
jurttu kaçırıp çıgarışıp, baştıktar een kalgan ayıl üstünön
jantaylarga koşula jol tosmok boluştu. Attın başın burup,
burçuktan öñüttöp karaşsa beş jüz
saldat emes. Sanaşsa,
nayzaluu mıltık sundurgan, pulemet süyrötkön otuz çaktı kazakorus. Anda-sanda mañdayın atkılap, ördöp kelatat.
- Otuz turbaybı! Toktotolu kokuy! - dedi Narboto.
Mıltıkçandar bel baylaştı.
- Takool bolsoñ! - deşti.
- Aylanayın Narboto, el törlöp ketkiçekti, atıp ber, - deyt
Kambar boluş bir jaktan.
Eerçigen jigitterdi kömüskö koygon mıltıkçandar
kapçıgaydın kuuş tamanın oroy, körüngön kır taş, karagaydın
döñgöçünö jaşındı. Baştarın çöptön japız karmap, demderin
içine kata tütötmönün karooluna ilişti kazak-orustu.
Jakındatıp karaşsa, kubakay öñü-baştarı aykın taanılat. Tili
buruu sözdörü ugulat tıñşaşsa. Büyürmölüü ötük kiygen, üstü
çendüü kürmölüü, tapança sermegen aldıñkısı - törösü öñdönöt.
Kiyik atçu aralıkka jakındatıp turup, udaası menen düpö-düp
atkılaştı. Kimisi ozunup atıp, kimisinin ogu tiygeni belgisiz,
törö saldat attan kuladı, aga koşulup törtöö jıgıldı. (Törö
saldattın atılışı añızga aylangan kiyin.
- Birinçi jantaydan balançanın balası attı! - deyt biri.
- Jok, ekinçi jantaydın baatırı kulak tüpkö atıp kulatkan!
- deyt ekinçisi.
Anıgında, Narboto atkan).
Saldattar tuş keldi atkılap, ölgöndörünö eñkeydi.
Mergender oozunan ok salma mıltıktarın kayra bir iret dürmöttöp
jiberip, dagı bir mertebe tögüp jiberişti.
Dagı bir neçesi küp-küp kulaganda saldattar ölgöndörünö karabay,
pulemettu taştay tömön kaçıştı. Tee biyik kırdın kılda uçuna
çıgıp, taştın daldaasınan kıltıyıp köz çaptırgan kırgız tura
kalıp, baş kiyimin bulgalap kıykırdı:
- Kaçtı! Kaçtı!
Bastırıp kelişse, onu ölüptür. Baarının başına tiyiptir
korgoşundan kuyulgan kırgız ok. Erte bastırıp kelgender, kuraljaraktı talap alıştı. Karoolu kuymaluu, jıltırak maşaluu,
oktolçu jeri buramaluu, kıska nayzaluu bardanke kızık körünüp,
sır barañday körünüp, bardanke aldı Narboto, booluktuu dürbünü
murun jetken jantaydın balasının moynunan “akım köbüröök”
degendey çeçtirip aldı.
Pulemettu taanıştı.
- Çoktuu jazayıl mobul emespi! - deşip, arı-beri türtkülöy
aylançıktaşat.
- Kıstala-ak, munun tilin bilgende dalay saldattın kanın
dayraday agızbayt belek!
Arı süyröp, beri süyröp, üstündögü kiyimderin ötügünön
beri sıyırıp alıştan murun, tintkileşti ölüktördü. Töş
çöntöktüü kürmö eken törö saldattıkı, töşündögü sol çöntögünön
eki büktölüü kat çıktı. “Emi munu kim okuyt!?” degendey közdörün
alaytışat.
- Orusça eken! Orusça kat bilgeniñer barbı?
- Boluştun balası Mukay kat taanıyt emespi! Kayda jüröt
bala boluş Mukay! - dedi Narboto.
- Mukay! Emne kat mınabul? - dep Kambar boluş uulun
çakırtıp, kattı karmattı. -Okuçu, balam, tişiñ ötöbü?
Baarı telmire Mukaydı karaşat. Tuzem mektebinde
turgansıp, Mukay kaadasınça başın kakaytıp, kattı jazısınan
eki koldop karmap, adegendegi üç sözdü ünün çıgara okudu. Anan
talması karmagan nemedey ünü öçkönün, koldoru kalçıldaganın özü
da baykabay kaldı.
- Vse-ehvs-tr-eçnıh... kirgiz..., - dep baştagan ele kattı.
Jol-jol çiymelengen tamgalardı ejeley okuy kelip, jürögü
“şuu” etti. Öñündö okup jatabı je tüşündö okup jatabı,
tüşünböy termelet, janındagılardın çuruldaganı alıstan
çuuldagan dooş bolup ugulup, kulagı tunat.
Vseh
vstreçnıh
kirgiz
uniçtojat,
...a
aulı
sjigat,osobenno sarıbagışam, atakintsampoşçadı ne davat! dep ayagına çıktı demi kıstıga.
- Jaldırama tiygensip emne jaldıraysıñ? Ayta kal, emne
jazılıptır? - dep naalıdı Kambar boluş.
Karaluu kabar uguzgandı “şap ooz”, “oozu jaman” dep koyöt
elde. Mukay azır oşol abalda turdu ölgön törönün jarçısınday
bolup:
- Kırıp, kırgızdı jok kılsın deptir.
Ünü kardıkkandan aytkanı durus ugulbay kaldı. Kambar
boluş kabagın bürköy öñün buzup:
- Jana jakşılap okuçu, - dedi.
Tüşünböy kalgan el çuruldayt:
- Ay bala, kaytalap okup tüşündürçü, aldagı emne kat?
Mukay ukkan adamdın esin çıgargan, Koñurbay menen
Neskaranın zamanınan beri kırgız balasının kulagı ukpagan, uksa
da öçü alınıp, ebak unutulgan, emi orustun kegi bolup ugulgan suuk
kabardı jarıya ayttı:
- Kırgızdı ayöosu jok kırgıla deptir! Büçü-büldürgüsü
kalbagıday bolsun, ayıldarın örttögülö, jolukkan kırgızdı
kırıp joygula, ayrıkça sarıbagış balasın karagıla, tukum kurut
kılgıla deptir!
- Emne deyt?
- Taş oozuña! - degenderi kulagında jañırat Mukaydın.
- Buyruk kimden eken? - dedi Kambar boluş.
Mukay katka kayra tigilgençe, kimdir-biröö kolunan julup
ketti kagazdı. Padışanın öz kolu menen jazılgan buyrugu bele je
jarım paşanın buyrugu bele, esinde jok.
- Padışadan! - dedi.
- Padışadan?!
Tomsorgon el bir-birinin esebin alganday tikteşe tüşüp,
közdörü çagılışat. Çagılışkan közdördön “padışa senin
kanıñdı, menin kanımdı, katın-balanın kanın, baarıbızdın
kanıbızdı içüügö zar!” degen oy okulat. Karkap eldin kanına
suusagan padışanı kargap koyö berişti:
- Tilegiñ katkır ak padışa! Jer betinen kırgız attuu jok
bolsun degenin kara!
- Oşol karasanatay padışanın özü tukum kurut bolso kana!
Kıtay menen manjı aytıp-aytıp, atkara albagan, solo menen şibe
aytpagan kek eken! Kudaydan jetsin, ukum-tukumuñ menen jer
betinen jeksen bolsoñ kana özüñ!
Eki uruu eldin kişileri jazmışına ölüm ökümü
jazılganın makul tappay tomsorup, kargagandan başkaga karkını
jetpey, toolorgo kamalıp turgan uşul çakta Mukaydın köz aldına
padışanın süröttögü elesi keldi. Jargak şımçan, kuu çarıkçan
mınabul kişiler padışanın öñün-tüsün bilbey turup karganat.
Bir kuday bilet, anı kimge okşoşturup jatışkanın. Kim
tüspöldüü aytışat? Közü kantalagan Tokmoktun biristabınabı?
Çaçı-başı, sakal-murutu apsıygan mujukkabı? Balkim, Madıl
döögö okşoşturup jürüşpösün! Köz aldılarına Mendirmandın
ısık janın eñsegen jeztumşuk kelip jürbösün?
Mukayga jılma süylögön, uurtun arañ jıygan bolup, jılmaya
tiktegen kan içer elesteldi. Asker kiyimçen, murutun çıyrata
kayrıgan, jeerde sakal kan içer. Anın katarında bütün üy-bülöösü
– çokusuna taajı kondurgan kanışa, etegi jer çiygen ak
köynökçön, közdörün jooduratkan kızdarı (üçöö je törtöö bolso
kerek ele kızdarı), jalgız erkek uulu - boloçoktogu padışa –
elesteldi. Uşunday emes bele süröttö. Padışa bolup kubulgan
jılbıtma kan içerler elesteldi...
- Tömöndön kayra kuralıp saldat çıga elekte çamdaylı! - dedi
Kambar boluş.
Jalpıga baş-köz bolgon kişidey aytkanı menen elde murda
kudayandı kutkaruu oyunda turdu anın. Maksatı: tüş ooy
Çıyırçıktın belin aşmak, Orto-Tokoygo jete barmak, örüü
kılbay, toktoboy jürüp, iñir talaş Toñgo jatuu.
- Kokuy, jantay uga elek, tezinen jetip elge aytalı! - dep
çuruldaştı jantaylar.
Pulemettu jalpısı menen taş barañdap jançışıp, kerekten
çıgarıp, ogu tolo birden bardanke, beş atarga eelik kılgan
mergender artta bolup, tördü betteşti.
Toonun boorundogu tuş keldi çıyırga salıp, samsıgan eldin
mööröyü – aşuu, miñdegen çıyırlar kelip tüyülgön Çıyırçıktın
kuuş aşuusu, közdögöndörü - saldattın oguna kalbay bul betten
ertereek aşuu. At-kölükçöndörü aldıga uzap, kurjun, kör-jer
asıngan tayakçan jööçöndörü birin-biri süyröp, birinbiri süyömölöp türtüp, ayla ketkende atkulak, şıraljınga
tutamday tartılıp, karagan-dolononun salañdagan butagına
artılıp, tike sala tırmalañdayt. Jıgılıp-tura kalıp, toonun
boorun tıtmalayt. Jiñkini soolugandan attın, uydun kuyruguna
jarmaşıp, dalbastayt çabaldarı, tobunan adaşıp, “apalagan,
atalagan” baldarı... ( Kiyin oyloso, Çıyırçıktın belindegi
alaman köç - akırkı köç bolup esinde kalıptır Mukaydın.
Kırgızdın kadimki, sanjırgaluu köçün ekinçi körgön jok.)
Törönün çöntögünön tabılgan kattın bayanı çagılganday
tarap, aralap öttü kaçkan eldi, birinen-birine ugulup,
etektegileri tektirlep baratkan biyiktegisine aytıp, koktu
talaşa baratkanı jon talaşa eñteñdep ketip baratkanına aytıp,
kıykırıp aytkan kebi kır aşkanı kalgan köç aldına jetti.
Kırgız tukumu boortoktogon jerdin baarına uguldu uşul kabar.
Tiri ukmuş bolup ugulgan...
- Padışa kırgız balasın jeti kündün içinde jok kıluunu
buyruptur! - dep uguldu uzun eldin uçuna.
- Padışa kırgız balasın jeti saattın içinde jok kıluunu
buyruptur. Ayrıkça, kıyık moyun Kıljırdan kıyık köz tukum
kalbasın dep aytıptır! - dep uguldu kıska eldin kıyırına.
- Balaket bastı! Padışa kırgız balasın eki jarım saatta
kırıp-joyunu buyruptur! - dep uguldu kara taanday kaptap ürkkön
kalktın jolunda bolup, şaşıp kalgan elge...
Orto-Tokoydun talaası een dese, kaçkan eldin baarı dal oşol
jerde eken. Jumgal aşıp çıkkan asker joboloñ salganda sayak,
sarıbagış uşul jerge tıgılıptır. Oşolordun şarı menen
jürüp, Kötmaldının tuşunan çıgışsa, Kök-Oyroktu aşıp
kelatkan el andan kıjıyt. El bir-birine karabay, karı-jaşına
karabay kaçıp barat.
- Kaşayta körbö, Teñirim! Kara janıñardı ala kaçkıla!
Bizge ayaldabagıla! - dep kıykırat aldan-küçtön tayıgan çalkempirler.
Saldattın ogunan murun, obolu padışanın kan içem
degeninen korkuştubu, kalıñ jurt toktoboy jürüp Toñgo eki örgüp
jetişti, üçünçü künü keçtey Barskoongo kirişti.
Padışanın kan içeerligin çala-buçuk kulagı çalgandarı, ayrıkça,
azık menen belektin baldarı bışıktap ukmakka Mukaydı
tegerekteşet. Mukay okuganın aytat:
- Kırgızdın ayılın büçü-büldürgüsün albay örttögülö,
jolukkan kırgızdı, sarıbagış balasın ırayımsız kırgıla,
tukum kurut kılgıla deptir!
Kök-Oyrok aşa kelgender andaydı Keminden uguşuptur. Eki
büktölüü kat imiş, Şabdandın baldarı okugan imiş. Jürögü
jamandıktı sezgen Kambar boluş kudayandın katın- kalaçın oozgo
turguzbay, ay jarıgında bolso da toktoboy jürgülö dep
Barskoondun törün közdöy aydadı.
Çarçagan el suy jıgılgan. Tañdın kaysı maalı bolgonu dele
esinde jok, tañ karakçı bele, tañ kulanöök bele, “saldat kelatat!”
degen ündön oygondu Mukay. Aga udaa orus düñküldötüp atkıladı
ele, ayagın arañ tartkan el kayra dürbödü. Akır zamandın alaamatı
Barskoondun oozunan baskansıp, aylana alay-dülöy. Jaştoo baldar
çırkırap ıylap, çaçpagı çaçılgan katın, kız-kelin burkurap
ıylap, el çurkurayt. Kim emneçen tursa, oşol keypinde
kapçıgaydın karagayluu betin közdöy çurkadı. Kazan-ayagın,
töşönçü-juurkanın, akırkı mal-janın taştay kaçtı. Jılañaç
kaçtı kayran el. Baş kişilerden biröö kıykırat:
-Bastırıp
koyduk
kapılet!
Mergender!
Mergender!
Kaydasıñar!?
Orus ansayın atkılayt. Bul iret kelgender murdagıdan
jabdıktuu okşoyt, atkılaganı katuu. Arasında bir başkaça
kuralı bar eken, “dañ” etken sayın jerdi silkintip, kulaktı
tundurat. Tömön kongon jurt kırılıp atkanday, kanı suuday
tögülüp, agıp atkanday. Atasınan, tuugandarınan adaşıp, çurkap
baratkan Mukay ıy aralaş tilendi. “Kara jer jarıl degende jer
jarılıp ketkidey bolsoçu, kara too jarıl degende too jarılıp
ketkidey bolsoçu. Mañdaydagı karargan toonun kuçagına kirip
ketkidey bolsokçu, kuçagına kirip, kutulup ketkidey bolsokçu...».
Barskoondun eki betinde karagay-çer jış ösöt. Kara jerdin
jarılışın tilenip, janın oozuna tiştenip, tızıldap çurkagan
Mukay oşo karagay-çerge kirip ketsem dep jügüröt. Al añgıça,
kaptaldagı toonun booru jarıldı. «Dañ» etip kulak tundurgan
dooş jañırıp, janagıday jer silkindi. Epkini baştı iyinden
julçuday bolgon mınday dooştu ezeli ukkan emes. Karasa,
kadimkidey too jarıldı! Orus zambirek menen atkanda, toonun tik
eñişindegi japkaktuu burçuk ordu-tübü menen eñşerilip, tüptöp
baratkan eldin başına tüştü. Dalay el kaldı astında. Too jarılat
degen uşunday bolot eken...
Orus toonu omkorup, Barskoondun eki toosunun ortosuna eldi
tirüülöy kömmök bolgonbu? Kanın şüntüp içmek bolgonbu? Mukay
oylongondon da korkup kaldı. «Kara jer jarıla körbö! Kara too
jarıla körbö!» dep burkuradı. Çurkap baratıp oylonboogo,
jumuru baştı oysuz karmoogo arakettendi. Körböyün dep közün
jumdu. Bolgonu eki ayaktı een koydu.
Karap turgan kişinin jürögün kanatkan, kañırıgın tütötkön
kırılış boldu oşol künü. San-sandap kırılçu kezi kelgendey,
arası suyuldu jer jaynap kaçkan kırgızdın. Abıla, jantay,
jarbañdın baldarı obu jok kırılıp, oşonço san eldin içinde
tınaylar esebi jok kırıldı. Kalmak menen manjunun eregişinde
ölbögön, eçen-eçen erdi jutkan erööldö ölbögön, ata-arbaktın
jölöp-taeosunanbı je atadan jalgız tuyak ele, bir jazataygan
jazmıştın küçünönbü, aytor, ne bir kuugun-sürgün korduktan
başı aman kalıp, tukumun ulagan jalgız Tınay, tomoloy baş
Tınay eki kılım aylanbay mına mintip köp tınay bolup ölüp
aldı, jaynagan tınay içinde atakeden köp öldü, bir Atake jüz
atake bolup, jüzdöp-jüzdöp ölüp aldı...
Atış çak tüştö barıp tıyıldı. Tınçıgansıp kalganda
Mukay koñuldan başın çıgardı. Kaçtım dese, alıs kaçpaptır,
omkorulgan karagaydın çirigen, köñdöy dümürünö başın tıgıp,
bük tüşüp, bürüşüp jata beriptir. Esinde jok kantip tıgılganı,
kantip dümürdü tapkanı. Turup, tegeregin karadı. Tegeregin karasa,
jaynagan ölük. Tegerenip karasa, jaynagan ölük. Atası kayakta?
Narboto kayakta? Kudayan eli kayakta? Esin jıygıça karagaydın
arasınan beytaanış ün uguldu:
- Smotrite! Eşçe odin jivoy kirgiz! Lovite ego!
Ün çıkkan jakka jalt burulsa, mıltıgının nayzası menen
ölüktördü saygılap jürgön kazak-orus turuptur.
XVII
Aylanta mıltıgın sundurgan saldattardın kaytaruusunda
çukururaak jerde ünsüz oturgan köp kırgız – tört jüz, beş jüz
çamaluu, testierinen tartıp agala-kögala sakalduuga çeyinki
öñçöy erkek - sekiçereek tüzöñgö turguzulup, akırkı sıyırtmagı
asa baylanıp jatkan darganı şılkıya karaşat. Kaykı mañday
tutkundardın öz kolu menen biyiktetip turguzulgan, kamıştuu
üydün töbösünçölük biyik turguzulgan dardın kırka ustundarının
üstünö tuurasınan aştalgan karagaydan jeledey tizilgen
sıyırtmaktar salañdayt. On çaktı sıyırtmak körünöt,
alaçakmaktagan közgö ogole köp körünöt...
«Uruumdun janın koy, uulumdun janın surap kalaar
bolsomçu? Kantse da orustan okudu ele, ırayım etip jürüşpösün?
Kolunda jürdü bir jılça, biristab ortogo tüşöör bele?» - dedi
Kambar boluş. Közünün kıyıgın agıtıp, aldında soldoyup,
iyinderin tüşürüp turgan Mukaydın başınan aşıra karayt
pristav jaktı. Suurulup pristavdın aldına
barıp, tizelep
jalbargısı kelet. «Biristab-bay! Jañıldım, jazdım! Mına men
ölöyün, uulumdun janın kaltır! Ötünöm!» - degisi kelet.
Komandir Tokmokton beri koştop kelatkan pristavka karadı:
- Baş kişileri asılat! Kalgandarı tügöl atılat!
- Keliştik, - dedi pristav.
Etnograf jan koyboy bejireyt:
- Aşa çapkan mıkaaçılıkka jatpaybı!? Başkaça jazaloogo
mümkünbü? Jazıktuuların asıp, beykünöösün aydap baruu
kerektir.
«Tokmokton uzaar zamat ele orientalist aynıdı, kaydan
eerçittik?» dep oylop, birdeme dese ele sirkesi suu kötörböy,
itireñdegen komandir anın jaagın basmakka öktöm süylöyt:
- Buyrukta başkaça aytılgan emes!
Tutalangan etnograf başın çaykap kübürönüp, eki kolun eki
jakka jayıp, öydö-tömön çebelektey basat. Tigilerdin sözün
tıñşap tüşüngön Mukay «atamdı darga asışıp, özümdü atışat
eken. Ölör kün uşunday bolot tura!» - dedi. Kün tüş çenden
kıñayıp baratkan. Badışanın buyrugu uşundaybı je mañdayga
çiyilgen buyruk uşundaybı? Çokuların ala bulut baskan, arçakaragayluu Barskoon kapçıgayının tamanındagı añgekte, kündün
tüş oogon çagında
köp kırgız bolup ölöörü mañdayına
jazılganın oylodu. Kaçkanga ülgürböy kalganına içi sızdadı.
«Kutulganı kutulup ketti. Barskoondu aşıp ketti. Üyübüz
kaçtıbı? Kaçsa, kaysı jerge jetti? Karagız apam kantti? Narboto
kayakta? Je bir jerde ölüp jatışabı?»
Saldattar baştıktardan sanalgan onun süyröp çıgışıp,
degdeñdetip alıp jönöştü askanı. Darga baratkandar takançıktap,
eki jakka julunup, bulkungan boluşat. Aga bolobu, eki saldat eki
karuudan süyröp, üçünçüsü artınan kundak menen koygulap,
döñgöçtün üstünö kırkalekey turguzup, koldorun kayrıy baylap,
jılañbaş baştarına sıyırtmak ilet.
- Uluu Orus imperiyasının tartibine karşı çıkkan, ak
padışanın buyrugun ukpay, aga akaarat keltirgen çıkkınçılarga,
orustun balasına kol kötörüügö daagan kılmışkerlerge ölüm!
Askıla! - dep kıykırdı komandir.
Pristavdın eski tilmeçi aytılgandı kırgızça uguzdu.
Ölümgö kiripter bolgondordun butu takançıktagan döñgöçtü eki
saldat eköölöp türtüp, kömölötüp jiberdi ele, uzun-kıskaluu on
kırgızdın denesi şılk etip asılıp kaldı. Moyundarı çoyulup,
sunala tüşkön deneleri çaykalat. Jazalooçu otryaddın jookerleri
kolgo tüşkön kırgızdardı çetinen tizip, atuuga kirişti. Atasıbalasın, uluusu-kiçüüsün baş kılıp, beşten-ondon ılgabay alıp
çıgıp, naragıraaktagı korumdun tübünö tize salıp, tizelete
oturguza kalıp, tarsıldatıp atkılap jatışat. Tak ataarda,
ırayım bolbosuna anık közü jetkende, çooçup tura kalat bireeri,
aga karabayt kazak-orus, köödön tuşka, köbünçö başka-közgö
atkılayt, ölgöndör karşı-terşi kulayt...
Kimdir-biröö jarım es balası menen çoguu tüşüptür
tutkunga. Mınday jetelenip çıkkandın baarı ele mıltıktın
«tars» etken ününö udaa et-betinen ketip, jansız jatıp kalganın
körüp korkkondon aligi jarım es bala bir maalda talması
karmaganday közün alaytıp, ay-buyga kelbey, bilektegen atasının
kolunan suurula kaçtı. Jaşı Mukay kurduu. Kolun arı-beri
jañsagan beçara tüşünüksüz ün salıp, saldattı bir, ölüktördü bir
akşıya karap, bet kelgen jagına kaçıp berdi. «Oşondon arı
kutulup jürbösün, jarım es bolso da erkek tuyaktan jalgız ele,
orus ırayım etkisi bardır» dep oylodubu, atası da jön koydu.
Tigil beçara köp uzabay kayra tetiri çurkap, saldattardı
uturladı ele karşısınan çıkkan kazak-orus atıp saldı. «Jarım
es bolso dagı baarı bir kırgız» dedi okşoyt...
- Uşunu menen miñinçi kırgızdı sulattım! – dep kıykırdı
kazak-orus.
- Mıltıktın maşasın baskanıñdı ayttıñbı je çındap ele
jıkkanıñbı? – dedi joldoşu.
- Keminden berki kırganım! – dedi kazak-orus maaşırlana.
- Maga karaanday elek ekensiñ! – dedi şerigi.
- Jalañ erkekpi je?..
- Aralaş! – dedi tiginisi.
Mukayga aligi kazak-orustun kolunan miñ birinçi bolup
ölöörü elesteldi. «Kırgızdı tukum kurut kıl debedi bele! Oşol
çın! Oşol başıbızga keldi!» - dedi Kambar boluş. Ok-darının
tütünü aralaş kandın jıtı urat murunga. Korkkonunan
ketençiktep, ıktay tüşkön uulun iyinden bekem karmap, aldıga
suuruluuga dayardandı, eski tamırı emes bele, pristavdın eki
ayagına jıgılgısı keldi. Koymaarek tartkan tigil törö, sürötçü
törö üyündö konok boldu ele, tuzun tattı ele, bayatan beri
küypölöktögönsüyt, sözümdü jerde kaltırbay, araçı tüşküsü
bardır...
- Uulum, - dep şıbıradı Kambar boluş, - Sen orustun tilin
bilesiñ. Jakındap barayın, jan sooga de... Biristab menen
tamırlaştık ele...
Tapançaçan pristavdın Tokmok kırgızdarının arasınan
taanıgandarın atınan atap, «tı, svoloç, Toktorbay! Na tebe,
Maldıbay!» dep turup, öz kolu menen atkanın karap, Mukaydın
eesi ooyt. Bayagı, okuuga tüşçüdö çirköönün janınan jolukkan,
«german jeñse eken soguştu, orustun oyronun çıgarsa eken» dep
kudayga jalıngan kırgız dagı kolgo tüşkön eken. Kıştaktın
dalayına atı-jönü dayın oşol malay kırgız soguştan kaytkan
Çoñkoldu jıgıp, çaap öltürgönün pristav bilip alıptır.
- Okopto jatıp, okopto ölbögön, nemis menen karmaşıp,
nemisten ölbögön orustun baatırın uşul jaman kırgız öltürgön!
- dep bakırdı pristav.
Tapançası menen çekege meelep, başın jara attı. «Bizdi
biristab özü öltürmökçü boluptur» dep boolgolodu Kambar boluş.
Pristav çüködöy çürüşkön, közü jırtaygan abışkanın mañdayına
basıp keldi.
- Kak tvoe imya? - dedi.
Tilmeç kotordu.
- Toltoy, - dedi abışka.
- Ego zovut Toltoy, - dedi tilmeç.
- İz kakoy volosti?
Tilmeç kotordu.
- Atake-sarıbagış, - dedi abışka.
- İz atake-sarıbagış, - dedi tilmeç.
- Na tebe, atekinets!
Tilmeç emne deerin bilbey, oozun açkança, pristav
tapançanı bastı. «Toltoymun» degen abışka çalkasınan bir ketti.
Etnograftın közünön jaş kılgırdı.
- Men arızdanam! General-gubernator Kuropatkin menen
asker gubernatoru Folbaumdun üstünön arızdanıp, asker
ministrine, mamlekettik dumaga kayrılam! - dep kıykırdı.
Şap burulup, basıp ketti. Basıp baratıp ıyladı. Oor
üşküründü: «Kırgız» degen el jok boldu! Tyan-Şan toolorun
mekendegen «kırgız» degen köçmön el bar ele, bayırkı el ele, oşol
el jok boldu, beçara eldin ubalı...»
Kezek Kambar menen uulu Mukayga jetti. «Sürötçü törö
küyümdüü türdöndü ele, oşonun közünçö barbay biristabka, kap...»
dedi Kambar boluş içinen sızıp. Bayatan körmöksön bolup,
közünün kırı menen baykap turgan pristav jakındap keldi.
- Sen padışaga kızmat ötöp jürgön kişi eleñ, emne sebepten
bizdi eskertken joksuñ?
- Çolom bolgon jok.
- Sen eki jüzdüü jana çıkkınçı ekensiñ! Men saga
jakşılık kılayın degenim esiñdebi?
Kambar söz emne jönündö bolgondugun tükşümüldöp, «jılkı
tiygendi tapsañ, askerden alıp kalam» dep aytkanın estedi.
Unçukkan jok.
- Dagı da bolso jakşılık kılayın. Senin janıñdı surap
kaluuga şartım bar. Uuluñdu da alıp kaluuga çamam jetet. Menin
aytkanımdı atkarsañ, ölümdü başka jaza menen almaştıruunun
jolu bar.
«Başka jaza! Baarı bir jaza, abaktan tirüü kaytkan kişi
barbı?» dep esine tüydü Kambar boluş.
- Kantip?
- Narboto kayda?
Tañ kaldı Kambar boluş. «Narbotonu kaydan bilet?
Narbotonun Narboto ekendigin kaydan bilet?».
- Anın kayakta ekenin bile albaym. Kaçıp ketken. Balkim
ölgöndür.
- Otets Mihaildi öltürgön oşol şümşüktün izine tüşürsöñ,
uuluñ ekööñdü öltürtpöy alıp kaluuga kuduretim jetet. Anın
kılmışı ötö oor, aylıñda jatıp çıkkan tutkun kız-kelinderdin
aytuunda, al orustun kızdarın zorduktagan. Andıktan tirüülöy
karmaşıbız kerek!
Uulun kutultuunun jolu tabılıp turganına Kambar boluş
içinen kamırınıp, «aynıp ketpegey!» dep kudayga jalbardı.
- Men jaraluumun, biristab-bay. Mukay taap beret! Jakşı
at berseñer, izine tüşüröt.
Atasının
emnege
mintip
aytkanın,
emne
jolgo
türtkülögönün tüşünböy Mukay ayran-tañ.
- Kaçıp ketse?
- Men mında emesminbi? - dedi Kambar boluş.
- Koluñdan kelebi? - dedi pristav Mukaydan.
Kebi oozunan tüşkön Mukay emne deerin bilbey, alañdap
kalsa, atası jiredi:
- Kolumdan kelet de, balam. Koluñdan kelbey anan.
Oyundagısın jetkizgisi kelip, bezelenip jiberdi. Jumşak
aytkan ününön, taptap aytkan sözünön, közünün «jılt» etken sırluu
nurunan Mukay atasının ımdaganın baamdadı. Pristavdın aytuu
boyunça saldattar Mukaydı boşotuşup,
kırgızdan tüşkön bir karagerdi tartıştı.
- Sen Narbotonu izdep jürüp oturasıñ. Biz artıñda bolobuz,
Bedelge çeyin barabız. Balkim, Bedelden da ötüşübüz ıktımal.
Joldu kata şek alsañ, jatkan jerin bilseñ, daroo kabarla. Joldon
başka kırgızdardı körsöñ, kaytuuga ündö, uktuñbu?
Mukay başın iykedi. Aldına kartasın jaya salgan pristav
jerdin uusun ayttı.
- Barskoondon arı Ara-Bel, andan kiyin Söök, andan kiyin...
Bedel. Jok, Taragay, Iştık, anan Bedel. Narboto alıs uzap kete
elek, uşul aralarda boluşu mümkün. Biz artıñda bolobuz, uktuñbu?
«Artıñda bolobuz» degenge Mukay içinen tobokel keltirdi.
- Mukayçik! Atañ ekööbüz tamır elek, esiñdebi? Atañdın
aldamçılıgı bolboso, baarıñar jıluu-jumşak konuşuñarda
jatmaksıñar. Atañçılap aldasañ, oñboysuñ! Erteñ ele Kıtaydın
çegine çeyin kirebiz, kaçsañ dootayına ayttırıp, karmatıp
alabız! Atañ kolubuzda tutkunda jatkanın unutpa! Kaçsañ,
jazasın atañ tartat! - dedi pristav.
Jogorton, bolgondo da badışadan «tukum kurut kıluu»
buyrulganın körüp, anın daliline kolgo tüşköndün baarı
kırılıp jatkanın körüp, Kambar boluş orustan jakşılık ümüt
etpeyt ekinçi. Aytçu sözü bar ele uuluna, sözün kamdayt. Karager
kamdalıp aldıga kelgende, öz kolu menen atkazmak kişi bolup,
aldı-artın karamakka attı eki aylanıp, basmayılın tartıp,
terdiginin öñürün añtarıp alakanı menen çapkıladı. Kaçıp
ketpeske kanjıgasına çenep azık baylangan, anı oñdop bayladı.
- Kel, balam, - dedi.
Jügön ilinüü kolun eerdin kaşına sozgon Mukay sol ayagın
müyüz üzöñgügö sala bereerde, koltugunan tayagan bolgon Kambar
boluş oñutun keltirip, kulagına jakın şıbıradı: “Balam,
oşondon narı kaç, Narbotonu tapsañ, jarmaktap kaç! Karmalba!
Men kişi bolboy kaldım, sen janıñdı kutkar! Tilimdi ukpasañ,
balam, mismildirik bolobuz!”.
Saamga közdörü çagılışıp, tilderi kürmölüügö kelbey,
kalgan-katkan sözdü içinen bilip, içinen tuyup, ata-bala jaltañjaltañ tikteşet.
Ünü kudayga jettibi, aytor, uulunun ömürün soogalap alıp
kalganday sezilet Kambar boluşka. Mukaydın dagı jıyırma eki
jılçalık içer suusu bar eken, oşol jıyırma eki jıldı kudaydan
kakşanıp atıp surap aldı okşoyt. Anı kiyin Mukay joruyt
uşintip, al emi atasına uulunun ömürünün uzaktıgı emes, tukum
ulaar erkektin eptep ölümdön kutulganı esep bolup, Kakşaaldın
kakşaal toolorun aralap ketişin, iz jaşırıp ketişin tilenip
kala bergen.
«Mınabul tozokton kutulsañ, balam, mınabul toolorgo
jaşırınsañ, balam, kişi bolup ketesiñ! Kudayandın Boşkoy,
Kambar bolup ulangan muunun ulap ketesiñ, balam! Mından
arkısın Koldooçudan suranam, seni Koldooçuga tapşırdım.
Kayıptan kelgen eliktin emçegin emip, Esengul atabız aman kalgan,
börülördü börünün sütü kişi kılgan... Senin da koldooçuñ
bardır. Bir armanım, öz kolum menen üylögön jokmun, tektüü
jerdin, tüptüü jerdin urpagısıñ, teñiñdi tap. Uçubuzdu
ulagaysıñ, uuldu bolgoysuñ, uuldarıñdan uuldar tarap, uruuluu
jurt bolup, bir-bir zamandarda Borduga tolgoysuñar şıkalıp...»
Bul emi aytılbay kalgan, içte kalgan oyloru. Durus ele eñkeyip,
uulunun kulagına dagı şıbıragançaktı, pristav şeksine
kadalgansıgandan, ebi kelbey, ayta albay kalgan oyloru...
Toolordun eesi Kan-Teñirge jalınıp, sarıbagıştın
koldooçusu bagış janıbar eske tüşüp, Sarı-Bagışka jalınıp,
kırgız balasının koldooçusu Manaska jalınıp, anın baarı az
körünüp, tüp ataga - Kırgız-Ataga jalınıp, Kambar boluş kala
berdi eki jagınan kuuşurgan pristav menen komandirdin
ortosunda eki közün jaynatıp. Barskoondun törün bir kançaga
telmire tiktep turdu. “Artıñda bolobuz” dese, adegende sözmö-söz
añdap algan Mukay utur kılçaktay bastırıp, akırı Barskoondun
başına çıgıp barganda gana saldat jarım kündük, eñ erte degende
et bışım aralıkta kalganına közü jetti.
Arsak toolordun tüp töründögü Barskoondun beli ayabaganday
biyik. Terskeyi tike. Jış urganday arça-karagayı ördögön sayın
suyulup, jılañaçtangan bet karagan-dolonoluu tartıp, andan arı
aska taştuu bel. Küñgöyü eñiştep barıp jayılıp, jayık bolup
ketet eken. «Sırt» dep koyuşat uşul tegerektin kırgızdarı, mayda
çöptüü, jeri saz öñdüü bılpıldak, jay saratan maalda abası
çıyrıktırma muzdak. Muzdagınan tüngö kalgan kişi kayıgıp
ölçüdöy.
Mukay Barskoondun kaykısınan karadı kaçkan eldi, el
karaanı körünböyt. Ala-bula möñgüsü bar, möñgüsünün tübündö
çöyçöktöy jaşıl kölü bar, oşol kölünön bilektey iyrilip agıp
çıkkan suusu bar Ara-Beldin tüzündö kelatıp karanat jan jagın,
jurt karaanı körünböyt. Bilektey şıldırap akkan suu kadimki
Narın dayra, Sır dayranın başı ekeni menen işi jok, eki
jerinen tepçiy keçip, Sööktün jolun eldir-seldir taap kelet.
Kañgıgan mal, jolbun it gana çıktı jolunan. Ar kaysı jerde
çaçılgan emerek, kazan-ayak, eki bölünüp, üç bölünüp çamgarak
jatkanın körüp, tozoñu çıkkan eldin Ara-Beldi aralap, uşul
bagıtta ötkönün boolgoloo mümkün. Kişi közdü açıp- jumguçaktı
kündün közü buzulgan jer kelet okşoyt Ara-Bel. Ala
bulut tınbay jürüp, aleki zamatta kara bulut udurgup, kak töbödön
salañdayt dagı şıbırgaktatıp jiberet. Keç kalsa boroşogo
aylançuday... Karsak balası karışkır sayrandayt mınday jerdi,
köz baylana elekte, arıp jıgıla elekte karaan tutaarga kişikaraga jolugup kalmakka aşıgat.
Küügüm talaş örgüü izdep, askalangan Söök aşuusunun tak
oozun kapkaday jaap turgan kara taştuu urçuktu bettey kıyalay
bastırat. Üy boyunday kara jar ılımtaluu körünöt, töbösünö konup
alsa, karışkır balası ala albastay körünöt. Tegeregi mayda
şagılduu, otu jok. Mukay kara janın oylop, karagerdi otsuz tañ
aşırtmak.
- Mukay! - degen ün zoñk etti jakındaganda.
Kara zoogo til bütüp, kara taş süylöp jibergensip, Mukay
selt etti. Ün çıkkan jakka burulsa, kişi karaanı turat, durustap
karasa zoñkoyup Narboto turat urçukta. Orustan algan bardankesi
kolunda.
- El içinde kaçtı go desem, katın-balam jok. Jogottum.
Jeñeñdi, baldarımdı baykagan joksuñbu? - dedi Narboto.
- Tirüü jan körgönüm jok, abake!
- Atañ kayda? - dedi.
Közü jaşıldangan Mukay tört jüz - beş jüz tutkundun
içinen kokoloy başının aman çıgışının şartın ayttı.
- Bir kaytsam, katın-balam üçün kaytaarmın, - dedi Narboto.
- Al atamdın şıltoosu. Sizge aygak çıksın degeni jok.
Çındıgında kaçışımdı ayttı, sizge koşulup kaçışımdı bek
ayttı.
- Oşondoybu?! Oşentip ayttıbı?
Kambar boluştun ayttırganın ölüm oozundagı kişinin
kereez sözündöy kabıldadı, «ıykı-tıykı arasında jaman-jakşı
aytışkan bolsok keçirişeli. Obolu, meni keçir, inim!
Öpkölöbö!» degenindey kabıldadı. Emi, öpkölögöndö kayda barmak?
Barskoondun içindegi bügünkü okuyanı, kırgızdar boo-boo bolup
tutkunga tüşköndön kiyinkisin tökpöy-çaçpay uktu.
- Kaçkandın baarı katın-kalaç. Kudayan balasınan erkek
kalabı? - dep armandadı Narboto.
- Çirköö baştıgının ölümünö kegi katuu biristab sizdi
tirüülöy karmamakka zar eken. Orustan tutkun kız alganıñızdı
bilet eken, - dedi Mukay.
- Oljo kızdı Ara-Beldin tüzünö taştagam, - dedi Narboto.
Barskoondogu joboloñdo katın-balasın jogotup iygendi
Narboto orus kızga jorup, «kara joltoy okşoyt» dep kıyılıp
tursa, orusu bardı kıtaydın çerüüsü ötkörböyt degen kañşaar
taragan. Kaçkan el jaldırap, «emi ubalıbızga kala körbö!» dep,
jolgo jatıp algandan Narboto Ara-Beldin içinde orus kızdı koyö
bergen ele çırkıratıp. Ara joldo, too-taştın arasında jalgız
kalgandan korktubu, je jaman da bolso koynumda jattı ele, ilikjarmabız bar dep, jakınsıgan sezim oygondubu, aytor, bozdop
ıylagan orus kız Narbotodon kalbay eerçip, ubara kılgan. Kamçı
menen sermep, «Kal uşunda! Jönö öz jagıña!» degendegi işaaranı
tüşüngöndö, közünün jaşın buurçaktatıp, Narbotonun aldındagı
atının tizginine bir jarmaşıp, üzöñgüsünö bir jarmaşıp,
çılbırına çırmaşıp, bura bastırbay jabışkan. «Kişiler,
kaltırbagıla meni! Kişiler, ala ketkile meni, suranam! Kulak
salaar birööñör barbı?» dep ıylagan. Kimdi karabasın, baarı ele
«uygaktay jabışkan kaapır!» dep kastarın tikkenden, taza
türtkünçük bolgonunda, uzagan köçtün kuyrugunda ileeley basıp,
eçkirip ıylap kala bergen.
- Artımda asker bar. Uşundan jarım künçölük, - dedi Mukay.
- Köz bayloodo kele koybos. Katın-balamdı taştap, ölüütirüüsün bilbey kantip kaçam, tañda jer çalayın. Sen elge koşul.
Kalgan eldi taap, Bedeldi aşırıp ket! - dedi Narboto.
Asman tünörüp, tün boroşoluu bolot okşodu. Attarın
agılgaga tuşagan eköö kara taştın tübünö korgoloşup, nar
almakka Mukaydın kanjıgasındagı orus orop bergen çanaçtın
oozun çeçişti.
- Kolgo tüşkön kırgızdın azıgı körünöt, emgiçekti atılıp,
söögü añgekte jatkan kırgızdın azıgıdır... Tamak dep jürüp, kara
kursak dep jürüp, emneni gana kılgan jokpuz! - dedi Narboto.
Boroşosu boroylop urgan bel eken Söök, suugu sööktön ötüp,
çuçukka çeyin kakşattı. Ilımtaga bir-birine ıktaşıp, terdik,
körpöçögö çulganıp oturuştu. Eldi kep kılışat.
- Belge mınçalık kar tüştü, tüzöñgö kar aralaş jamgır
jaasa, el tukuljuradı go, - dep koyuşat.
Uykunu koy, tuk eterge mümkün emes, tün kata koburaştı.
Köbünçö Narboto süylödü. Küñgürönüp aytkanı jadına uyudu
Mukaydın: «sındırıp aldım belimdi, jutup aldım elimdi,
kanteyin!» degendey süylödü. «Ataganat, kalmak döbödö körgön
çoktuu jazayıldın tilin bilgenimde, öçümdü bir albayt belem,
orus attuunun kanın Çüydün suusunday agızpayt belem, kanteyin!»
degendey ayttı. «Kaşımdan çıgar bolsoçu, kar jiligin kakpayt
belem, kanteyin!» dedi.
Abasının aytkanın ulugan şamal aralaş tıñşap otursa,
ötköndögü ay arasında, pristav sürötçü törönü, çençi törönü, jana
da saldattardı ayılga baştap kelçüdögü tündö Tolubay sınduu
sınçıga jolukkanın, oşol Tolubaydın aytuu boyunça Tokmoktun
jolunan kazınalık jılkı tiygenin, tuşunda tulpar jürgön
jılkı tiygenin kızık kılıp aytıp, kayran jılkının
tulparlıgı bilinbey, bir okton çıkpay ölgönünö janı başkaça
kayışat eken...
Tañ sögülgöndö, saldattın karaanı köründü alıstan. Eköö
aşıga jıynalıp, Narbotonun aytkanı:
- Men kaapırdın jolun tosoyun, on ogum bar, -dedi, -Katuu
jürsöñ Kara-Saydan tabarsıñ eldi, jöö-jalañdasañ Bedelden kuup
jetersiñ. Kara-Saydan ötköndö eki ayrılış jol bar, solgo ketkeni
Ak-Şıyraktın jolu. Tüz ele kete berseñ Iştık aşıp Bedelge
jetesiñ. Bayka, Bedelden murun Kelin-Taygaktan abayla. Dalay
kişi askasınan taygalanıp ölgön kanduu jer. Men silerge bir
koşulsam, Bedelden koşulam.
Narboto menen Mukay kökürök kagışa koştoştu.
- Jönöy goy, baatır! Kudayandın kalganın taap, Bedeldi
aşırıp ketseñ - erlediñ. Eldi kurap ketseñ - anda nagız ersiñ! dedi Narboto.
Mukay ıylamsırap kalsa:
- Jaşık körünösüñ! Öksübö! - dedi.
Özü kara taştı boortoktop, atışka kamdandı. At üstünön
“Aba! Kayır!” deştin ılayıgın körböy, dagı kaguu jep kalıştan
tartıngan Mukay unçukpay tömön kıyaladı. Bir dalayga barganda,
alıstan atış ugulganda gana artına kılçaydı. («Narbotonun
kakşap aytkanı» desembi je «Söök aşuusundagı kakşoo» desembi,
kaysınısı ılayık dep jatıp, kiyin, ürkündün on jıldıgında
kara taştın tübündögü tündü Mukay poema kılıp jazgan. Özü miñ
joldon bir az aşıgıraak ır:
...Jılkı tiem dep barıp,
Kakşaal toonun astında,
Kalmakka saldım kızıktı.
Tulpar alam dep barıp,
Tokmok kıştak üstündö,
Oruska saldım kızıktı.
Tündölöy jorttum Çüy için,
Kündöp jorttum Köl için.
...Kündö salam dep kelgen,
Çokunduluk uluktu,
Soyömun dep attandım,
Eki közün kaşaytıp,
Oyömun dep attandım,
Kudayandın tünölgö,
Betegelüü-Çoñtaştı,
Berbeymin dep attandım.
...Tümön kırgız jıyılıp,
Töbösünö orustun,
Tülük salam dep bardık.
Bütün kırgız jıyılıp,
Ordosuna orustun,
Bülük salam dep bardık.
...Ak kelte bolso kolumda,
Agızbayt belem kanıñdı,
Albayt belem janıñdı.
Tilbeyt belem öögüñdü!
Sökpöyt belem söögüñdü!
...Er Semeñden kem belem,
Elime kızmat degende,
Er Tabıldı men elem.
Eki düynö armanım,
Tilegi jaman paaşanın,
Tik aldınan bet kelip,
Karuusunan albadım,
Karıştıra urbadım.
Oozu jaman aramdın,
Kanteyin,
Kar jiligin kakpadım!
Nieti jaman aramdın,
Kanteyin,
Kar jiligin çakpadım!
Söögün orgo çaçpadım!
Közüm tolo körbödüm,
Jazıp aldım emnemden,
Jaza taydım emneden?
Sındırıp aldım belimdi,
Jutup aldım elimdi...)
Bedelge jetkençe eki tünödübü, üç tünödübü - esinde
kalbaptır, bir bilgeni - Taragaydın kök irimdenip, tolup akkan
suusuna agıp kete jazdaganı, sayının endeyi eki-üç çakırımçalık
Kara-Saydın jayılıp akkan suusun keçkeni, Kelin-Taygaktın
boorundagı şagılı kuyulgan kuyulma jolunan uçup kete jazdap,
jartaşka jarmaşıp ötkönü. El karaanın kuup oturup, elinin
karaanına zar bolup oturup, ıylap oturup, ırgayday atın
Iştıkta taştay bergen Mukay ölçöör jerine jöö jetti. Emne jer
dese, Bedel eken kiyin bilse.
Tirüü jan izdegen neme asman tiregen dep aytaarlık,
uçtangan çokuları Bordunun toosunan da biyik kökölögön, kalkagar
kırka toonun eteginen kişi balasının başkaça köp ölgönün,
jaynagan
ölümtüktü
baykadı.
Toñgondonbu,
kezeertken
açkalıktanbı, tütöktönbü je abasın kötörö albay eski keseli
karmagandanbı je karıp- arıgandanbı, aytor, çaçılıp ölgönü köp.
Eteginin çöbü suydañ, biyiktegen sayın öñköy kara jılga.
Karañgıga kalsañ sürünön jürök jarılçuday. Tuş tarabı tuyuk
körüngönü menen beli üç ayrılış koktunun ortoñkusunda
jatkanın öydölöp ketken çıyırdan, sonorlop jaagan kar betindegi
izden bildi. Biyiktegen sayın kuuş tartkan koktunu boylop,
kiçinekey tektirçenin kırına jetti. Koktunun mından arı tegizi
jok sıyaktanat, jalgız ayak jol andan arı jalama zoonu boordop
ketet sıyaktanat.
Ayagında ırgalıp arañ turgan Mukay tektirçege çıga berip,
körgön közünö işenbeyt. Tektirçe tolo ölük. Kadam sayın toroyup,
ölüp jatkan kişiler. Balapanday oozun açıp, ölüp jatkan baldar.
Jalgız ayak joldu talaşıp, jardan kulap ölgöndörü tüpkürdögü
kürtkünün karaargan oozunda şıkalat. Jügü çeçilbey, ar kaysı
jerde tompoyup, ölüp jatkan at-kölük andan köp! Arbaktar
aralagansıp, tirüü jandarı kıbırayt. Aşuu aşarga aldarı
jokton, tirüülörgö aşıkça jük bolgondon tınç ölgöndü, zookadan
uçup ölgöndön toñup ölgöndü artık sanap, kalıp kalgan karıkartañdarı eken. «Kaysı eldensiñ, balam?» dep suraşat.
Taanış ala kiyiz közgö urundu. Oyusunan taanıdı. Kalaba
çıgaar künü iylengen, kudayandın tamgası tüşürülgön ala kiyiz
emespi mınabul! Mukay jakındadı. Tobo, taşka jabıluu eken dese,
biröö jamınıp oturganday. Jakşılap karasa, bük tüşüp, başın
salañdatkan, uypalangan juka ak çaçı taroosunan janıp, jüzün
japkan jalgız kempir oturat. Jarıktık, Karagız apası oturat!
Ala kiyizdi üstünö alaçıktay çürgöy salıp, soksoyup oturat
Bedeldin eesi keyiptenip. Eegi titirep, arık denesi
kalçıldayt. Kimdir-biröölör janına azık kaltırımış etişken
go, özü tıtmalaganbı je biröö çalıp ketkenbi, çaçılıp jatat eki
üzüm nan, beş-altı togolok kurut... Tirüü jan basıp jürgönünö
tañırkagansıp, kaygıluu jıltıragan, kıçıgına jaş tolgon
közdörü menen Mukaydı karadı. Taanıp karadıbı, taanıbay
karadıbı, Mukay bilbeyt. Öñülö kalıp, ıylap iybey karmanıp,
suradı:
- Apa! Bizdin el beldi kaçan aştı? Sizdi jalgız kaltırıp,
kantip ketişti?
Başın urgulap, bozdop iydi apası.
- Apa! Bizdin el...
- Kuday meni albadı! Kudayandın aldına ketsem armanım jok
ele.
Mukay tıñşayt. Karagız apası kaçankı ötkön atalarının,
kaçankı ölgön apalarının atın atap ıylayt.
- Oşolordun artınan baçım ketsem armanım jok ele! Ata arbaktın artınan ketsem armanım jok ele! Kuday meni
albadı!
- Apa! El kayakta?
- Eliñ Kelin-Taygakta uçup öldü, balam. Beşiktegi baladan
beri uçup öldü! Kelin-Taygak baarın juttu!
Kelin-Taygak! Mukaydın üröyü emi uçtu. Kelin-Taygak
degeniñ kıl köpürö emespi. Üstü zoo, astı küküktögön suu,
kıyasında salt kişi arañ batkan, boorunda kuyulup turgan jolu bar
jer. Kum-şagılı toktoboy kuyulgan joldon attasañ attadıñ, jaza
bassañ tüz ele tüptöygö ırgıp, küküktögön suuga tüşösüñ. Ötüp
körbödübü al jerden!
- Karaanıñ jalgız, balam. Kambarım kayakta? - dedi kempir.
Mukay jaşırgan jok.
- Orustun kolunda kaldı. Çoguu tüştük ele, soogalap meni
kaçırdı, - dedi.
- Narbotoçu?
- Jondo atışıp...
- Tirüübü je ölüübü?
Mukay unçukpay kaldı.
- Kambardı eerçigen köp jigittin daynı jok?
- Tügöl kolgo tüşkön, - dedi Mukay.
Kempirdin soñku ümütü üzüldü. Çart üzüldü. Alakanı çala
jayılıp, arık koldoru akırın kötörüldü. Mukayga çoñ enesi
akıldan adaşıp baratkanday köründü. Kempirdin közdörünün
kıçıgınan jaş sıgılat, karı kişinin jaşı da kurgap kalat
okşoboybu, monçoktoy bolgon jaş «mölt»
etip sıgılıp,
bırıştuu betine turup kalat. Bozdogonu katuurak. Botodoy bozdoyt.
«Tukumuñ menen tuna çök!» dedi. Kimdir-biröönü, janın
kaşaytkan kimdir-biröönü uruştu. Mukay kempirdin jeñinen
tarttı.
- Apa! Keteli! Men kaltırbaym seni! Alıp ketem! - dedi.
Kempir «ubara bolbo balam, uşul jerde ölöm» degençelik
başın çaykadı.
- Kudayandın tukumun kurut kılgandar jakşılık körbösün.
Eki düynödö jakşılık körbösün! Kudayandın ubalı jetsin tübüñö,
ubaldı başıbızga salgan padışası baş bolup bizçilep aç bel,
kuu jondo ölsün, tukumu soolsun! Tozok bar ekeni çın bolso, ukumtukumu tozokto örttönsün. Kudayandın başına...
Añdasa, apası kimdir-biröönü kargap jatıptır. Durustap
andasa, ak padışanı kargap jatıptır. Uurtun arañ jıygan bolup,
jılmaya tiktegen kan içer padışanı kargap jatıptır. Asker
kiyimçen, murutun çıyrata kayrıgan, jeerde sakal padışanı,
çokusuna taajı kondurgan kanışanı, etegi jer çiygen ak
köynökçön, közdörün jooduratkan kızdarın, jalgız erkek uulun boloçoktogu padışanı, uşunday emes bele Mukay körgön süröttöbaarın kargap jatıptır. Oşondo Karagız apa padışanın tukumun
kudayandın kununa kargadı, atpay kırgızdın kununa kargadı...
Alıstan mıltıktın tarsıldagı ugulat. Saldat atılbay
kalgan eliktey birin-ekin adaşıp jürgön kırgızdardı kuup
jüröbü je mergender menen atışıp jatabı, bilinbeyt. Atış
çukuldayt.
- Apa! - dedi Mukay, -Keteli!
- Maga karalaba, sen kaç, balam! Mismildirik bolobuz,
katıgün! - dep kakşandı kara kempir. - Kün jarıkta Bedelden aş!
Janıñdı sakta, janıñdı! Tilegenim sensiñ! Senin amandıgındı
tigil düynödön da tileym!
«Apalagan» Mukay Karagız apanın jeñinen tarttı. Kempir
jeñin tartıp aldı.
- Kaç, balam! – dedi.
Mukay çıdabay ıylap jiberdi. Iylagan boydon beldi
közdöy bastı. Bedelden aşuuga aşıktı. Kırılıp kalgan tukumun
joktop, padışanı kargagan kempirdin ünü kulagına jañırgansıyt.
«Uşul ünüm Teñirge jetkey! Uşul ubaldı san kırgızdın başına
salgan padışası bizçilep aç bel, kuu jondo ölgöy, tukumu soolgoy!
Tozok bar ekeni çın bolso, ukum-tukumu tozokto örttöngöy!» - dep
ugulat. Bedeldin ulugan şamalı bolup ugulat.
Eptep, çıyırdın uçuna jetse, ala möñgü baskan Bedeldin
beline çıksa janı kalçuday sezildi Mukayga. Öydölögön sayın
demi kıstıgıp, şayı ooyt. Murdunan tütüktöp kan ketti. «Tütök!»
dedi. Aga karabay jantalaşat. Kar boroylop, betten urat. Moyun
berbey jantalaşat. Kelin-Taygak bıyakta kalsın, jalgız taman
çıyırdan ayagıñ tayısa möñgünün kürtküsünö tüşüp ölçüdöysüñ.
Tayıbayın dep jantalaşat. Jantalaşıp kelatıp, janın ajaldan
talaşıp kelatıp, beldin astındagı jarga jarmaşkan, kürtkünün
bir kırınan ekinçi kırına attay albay, sekirüüdön jüröksüp
turgan top balaga, özü teñdüü baldarga kez keldi.
Kılıçın jalañdatıp, mıltıgın sundurup kuugun orus
kelgende tektirçede alakanın jaygan boydon janı çıkkan, toñup
ölgön kempirdi körüştü.
XVIII
Karañgı abakta oturgan Mukay Kambarov ilgeri ötkön okuyanı
uşintip eskerdi. “Jurtum tukum-kurut bolup ketti! Miñdegen
kişinin söögü kömülböy, aç bel, kuu jondo kaldı. Birok, eç kim eç
kaçan jazalangan emes... Çoñ apamdın kargışı tiyip, padışa
kuladı. Tukum-kurut boldu dep ugam, çoñ apamdın kargışı
tiygenden dep oyloym. Kırgızım kasiettüü, kırgızga akaarat
kılgan oñboyt, akaarat kılam dep padışa dagı tukum-kurut boldu
dep koygonumdun emnesinde jazık. Anın emnesi kontr?! Mına
uşunu aytam dep, ulutçul atıgıp, atam ukpagan Angliyanın
tıñçısı atıgıp, atılganı oturam”.
Mukay Kambarov oor
üşküründü.
Padışaga kargış tiygendigin kaçan, kayaktan oylop jüröt?
Turpandıktın malın bagıp, Bedel jaktı kündö tiktep Mukay mal
jayçu emes bele. «Üşügönünön ala kiyiz jamınıp kaldı ele
Karagız apam, ala kiyiz anı kançaga saktadı eken?» dep oylop,
Bedel jaktı tiktep mal jayat. Bir künü Sovettik Orusiya taraptan
kelgen törölör çakırttı, «aktivder» dep koyöt eken jañıça. Kaçkın
kırgızdardı çogultup jürgön imiş. Mukay el çogulgan jerge
barsa, biri kızıl askerdin kiyimin kiygen, ekinçisi orusça
çıştay kiyingen eki kırgız turat.
- Ökmöttün atınan kaçkındardı toptoogo, ata-jurtuna
kaytaruuga keldik. Silerge uruyat berildi! - dedi çıştay
kiyingeni.
Öñü taanıştay, kapıray. Eptep jatıp estese, pristavka
tilmeç jürgön kırgız!
Kaçkındar işenkirebey, biri ün kattı:
- Padışanın kırgızdar tügöl kırılsın degen buyrugu bar
ele...
- Anday buyruk jok! - dep işendirdi çıştay kırgız.
- Buyruk kagazın öz közüm menen kördüm ele. Kantip barabız,
barsak padışa öltürböybü! - dedi Mukay.
- Karagım, anı kaydan okup jürösüñ? Al buyruk emi
iştebeyt! Antkeni, ak padışa özü ölgön.
Emiki padışa
sendeylerdi okutat, közün açat, üstünö üy berip jaylantat...
Kaçkın biröö ilip ketti sözdü.
- Padışanı öldü deybi! - dedi közün alaytıp.
- Kudaya toboo! – degender boldu.
- Öldübü?! - dedi Mukay tañırkap.
Çın-tögünü belgisiz, aligi çıştay kırgız ak padışa ukumtukumu menen jer üstünön jogolgon, padışalık jol-josun
kıyragan dey saldı. Kızıl asker bakıldap süylödü. Jardanıp
karagan bey-beçaralardın arasında Mukay dagı «kudaya tobo!» dep
jakasın karmangan. Kırgızdı kırmakçı padışa özü kırılıp
ketiptir go! Kırgızdın kusuru uruptur go akırı! Turpandın
çetindegi kırkalekey toolordun için, Bedeldin tuşun telmire
tiktep, termele tiktep, eçkirip ıylap jibergen. Padışanın
tukumu soolusun dep, öz tukumun joktop jatkan kara kempirdi
estegen. Karagız apası ölböy tirüü aylanıp, dale Bedeldin arkı
tübündö bezelenip jüröbü? Kaygıga bastırıp, kan kakşagan
kempirdin ünü Jaratkanga jetkenbi? Koldooçuga jetkenbi?
“Karagız apamdın kargışı beym, kayran kişi, ünü kudayga
jeteerin bilgen beym...” - dep küñgürönüp, közünön jaş kuyulgan
ele Mukaydın. Kızıl asker bakıldap süylöp jattı. «Oşondogu
körgönümdü jazmayınça ölböym, jazmayınça kantip ölöm» degen
ele Mukay. Bir armanı, koştoşoorgo «Ata! Atake!» debey
kalıptır Barskoondun içinde, «Aba! Kayır!» debey kalıptır
Narbotogo, Karagız apasının moynunan iskep-iskep jıttabay
kalıptır. Kalganın oyloso, jalañ jazuunun üstündö bolup,
jakşı ele jazıptır. Jıyırma jılday jazıptır!
Tün bir ookum boldu. Boljolunda tün oodu. Mukay Kambarov
sıykır küttü. Köp kırgızdı kırkalekey turguzup, top-tobu menen
atıp jatkanda, kanga mas bolgon soldattar kara kuştu tuştap, kök
jelkeni
tuştap,
jazı
mañdaydı
tuştap,
tutkundardı
kaalaganınday atıp jatkanda, «kaç, balam!» dep şıbırap, kaçuuga
şıkaktagan atasının kaçankı sözün estedi. Sööktün belindegi
kara taşka jaşınıp, kara taştın daldaasınan bardankesin
sundurup, orus menen atışkan abası Narbotonun «Sen kaç, men
kalayın» degen sözün estedi. Bedeldin tübündö, kar burganaktap
jaap jatkan keçte, ala kiyizdi ılımta kılgan Karagız apasının
«Kün jarıkta beldi aş!» dep kakşanganın estedi. Oşonun baarı
sıykır bolgon turbaybı! Jölök bolgon turbaybı!
Sıykırı bolgon jok azır. Abaktın kara kaalgası açıldı
anın orduna. Jeldet eken. Jeldet emey emine... Karasañ, tak uşul
revolyutsiyanın künündö atılganı jatkanın. Mukay Kambarovdu
atuuga alıp çıgıştı. Özü sıyaktuulardın birin-biri jöölöşüptürtüşüp çıkkan karaandarın kördü karañgı dalisten. Baarın
çoguu atışat öñdönöt, çoñ-kiçigi, kızmatçısı-karapayımı aralaş
atılat öñdönöt. Küñürt daliste basıp barat jöölöşüp.
Kapıray, ayaktarı çalıştap baratabı, közdörü karañgılap, jüünü
boşop baratabı? Közünün kıçıgına jaş tolup, ıylaganı jatabı?
Mukay Kambarov çıyraldı. “Dalay jolu ölümdü körgön, ölümdön
kalgan kişi ölümdön korkçu bele!” dep kayrattandı. Uygu-tuygu oy
bastı. On altınçı jılında kırkalekey tizilip atılgan kırgızdar
köz aldına tartıldı dagı bir jolu. Jazı mañdayına,
tak çekesine ok jep, çalkasınan bir ketken malay kırgız tartıldı
bayagı. Özü kurduu jarım es balanın tetiri çurkap, okko uçkanı
tartıldı. Kanga suusagan kazak-orustun kolunan miñinçi bolup
ölüp algan beçaranın atı-jönü kim boldu eken? «Toltoymun» degen
abışkanın jıgılganı tartıldı. Tapançanın oozun karap
«Atakemin» dedi ele. Ok oorutup öltüröbü je ooruganı sezilbey,
adam mürt üzülüp ketebi dep oylodu ele oşondo. “Kak jelkege atabı,
kak jüröktün tuşu dep kökürökkö atabı? Söögümdü surap alçu
tuuganım jok, artımda bala kalgan jok...». Mukay Kambarov
artında tukum kalbaganına keyidi. Iñ-jıñsız ketet degen uşu
tura, ataganat, obolkular «mismildirik bolboylu» dep oşon-üçün
kakşanışçu tura!.. Oyun kayra uladı. «Ayalım söögümdü suraganga
jaraar beken? Surasa berişeer beken? Söögüm uşunu menen söpöt
bolup ketebi!? Kayda kalat boldu eken? Kaysı añgektin tübündö
kalat boldu eken? Adamdar akırı akırette körüşöt deyt…”. Uşul
irmemde, uygu-tuygu oylordun uşul jerinde emnegedir esili
Narbotonun kılt etkenin baykadı. Mukay Kambarov basıp baratıp,
bala çagında özü körgön Narbotonun jorugun estedi: “Kayran
Narboto!”.
9-iyul, 2009-jıl, Buş Hauz, London.