Manas - Sayakbay Karalaev

ASMAN JANA SÖZ
(Alardın koş jañırık tsndeşttsgts)
Asman menen Söz biri-birine kooşpogon ttsştsntsk çıgaar, anan kalsa biyik tsn,
koş tsndtsn jatsırıgına jalgaşıp çıgışı kandayça?! Ira-sında ele, Söz —
adam akıl sezimin, oy jtsgtsrttstsstsn çagıldıruuçu kere-met nerse, Asman —
ölçömstsz aalam meykindiginin köp kırduu çeksizdi-gi bolup jtsrböstsn...
Bir karaganda bul uluu ttsştsntsktördtsn ortosunda kanday bayla-nış boluşu
mtsmktsn, jañırıp çıkkan koş tsndts kanday ttsştsntstsgö mtsmktsn? Ulagalaş çıkkan
tsn eki adamdın bir ırgakka koşulup jalpı sezimdi, kıyaldanuunu, dilgir
kumarlanuusun udurgutup çekteş kılgan dobuş emespi. Bul jolu Asman, Söz
jalgaşıp tsn çıgarat... Kep kaymana elestettstsntsn bar jogunda emes. Oşentip
çındıktın bolgonun bolgon-doy aytsak, kadimki Söz jana kadimki Asman, men
emi okuyanın ktsbösts katarı körgöntsmdts körgöndöy tökpöy-çaçpay aytıp bergenge
araket kı-lıp köröytsn.
Al ttsgtsl Asman da ayrañ-tañ boldu dep aytışkanday, bul okuyadan ulam al
oydun bekerinen aytılbaganına çınında ele işengendey bol-dum...
Kılımdardın kasietttsts özögtsnö aylangan köönörbös eldik Sözdtsn sırın öz
köödöntsnö uyutkuday karmap, bayırkı kırgızdın obonduu poeziya-sın Sözgö
aylandırgan, «Manastın» aytuuçusu oşol ktsnts, oşol maalda Asmandı udurgutup,
kulak tundurgan jañırık koşup, tabışmaktuu jandanışına sebepker boldu.
Oşol okuyanın ktsbösts bolgonuma kursant bolup, sıymıktanam... Btsgtsnkts
simpoziumda, el aralık joluguşuuda oşol okuya jöntsndö ay-tıp bertstsnts çeçtim.
Andan beri köp ubakıt öttts. Bul okuya X X kılımdın ekinçi jarı-mına
taandık.
Birok kepti baştaardan obolu mifologiyanın tarıhına kayrılıp, tarıhtın
tsztslbögön köçtsndö ar bir el oozeki çıgarmaçılıgın jara-tıp, kılım karıtkan
kazınasın ukumdan-tukumga kaltırıp, öntskttsrtsp kelgeni tuurasındagı talkuunu
btsgtsnkts forumda kötörgönts oturganıbızdı esiñizderge salıp kettstsnts aşık
körböñtszdör.
... Bayagı köç ulam alıstap munarıkka aylanıp baratkan sayın, izin kubalap ar
bir kadamın teskep, mezgil tarazasına salgança, muna-ralar kıyrap
arheologiyalık urandılarga aylanıp, oşol ele ubakta dtsynöltsk imperiyalar
jañılangan konyunkturalık önököttördts izde-genin toktotpoy, adamzat kaçan
da bolso işke aşpas sotsialdık uto-piyalarga berilip aldanıp, adaşkanın koyboy,
kaçan bolbosun urunup berinip keleerki dtsrbölöñdtsts soguştu baştap, argası
ttsgöngöndö soñ-kusuna kabılıp, oşol ele maalda kıysıpırın çıgargan
töñkörtsştör jasalıp jatsa dagı jumuray jurttun salttuu oozeki
çıgarmaçılı-gına aylangan bayırkı Söz bayanı, öztsntsn murastuu dtsynöstsndö
jaşoo-sun ulantıp köönörböy da, böksörböy da, kılım kezgen ırlarda, sanjıralarda, bolumuştarda, balladalarda şamday janıp, kaytalangıs ulut-tuk
madaniyattın tarıhın saktap, oşonu menen birge dtsynöltsk öntsgtstsntsn ttsyştskttsts
saparının ar bir etabına taandık Söz menen Ruh murasın jaratıp kele
bertstsdö.
Aligi men aytayın degen kaytalangıs ukmuş okuya epikalık bayan-dardın
dtsynöstsnö mtsnözdtsts uñguga okşoş.
Oşentip, 20-kılımdın ekinçi jarımı öttsp jatkan. Ubakıt öttsp
ketkenden kiyin bardıgın oygo kalçap, ktsndöltsk jazıp jtsrbögöntsmö abdan
öktsntsp kaldım. Kaçan bolbosun emki jolkuga kaltıra bermey adatıbızga salıp
oturup, unutup koyöbuz. Al kezde ideologiyanın dobul-bası dtsynönts dtsñgtsröttsp
turgan tapta, men «Pravda» gazetasının Kırgız SSRi jana Orto Aziya boyunça
özdtsk kabarçısı bolup iştep jtsrgöm. Tagdırdın buyrugu menen akırkı klassik
aytuuçu, oozeki çı-garmaçılıktın deñizin bir zamatta çalkıtıp buyukkan
burganakka, bir zamatta koy oozunan çöp algıs momunga aylantkan, kırgız tilin
bilbegen adamga da şumduktay taasir kaltıra algan bizdin mekende-şibiz, uluu
geniy manasçı Sayakbay Karalaev menen taanışıp kaldım. Ismı baş tamga menen
belgilöögö mtsmktsn bolgon, çıgarmaçıl darame-ti zalkar talant dtsynödö dagı
kaytalanaar beken...
Uluttun miñdegen kılımdar boyu azdektep saktap kele jatkan ru-haniy
kazınasın mezgildin klasstık mtsdööstsnö töp kelbegen: «Elge karşı çıgarma», —
dep jarıya kılıp taştagan sayasıy kataal maalda Jaratkan tartuulagan uluu
talant payda bolgon. İlim jaatında bul sıyaktuu tıyanak kedergi taasirin
tiygizbey koygon jok. Bulardı eske salıp oturganımdın sebebi, Sayakbay
Karalaev öztsntsn aytuuçuluk zalkar talantının ktsçts arkıluu totalitardık
faktorlordon kadı-rese biyik bolup, mifologiyalık içki kuduretine baylanışkan
çenem-siz çındıktuu işenimi kırgız jurtçulugun muyutup, uluu bayandı uguuga
eldi ktssöttsp kelgen. Televidenie jañıdan payda bolo baştagan. Oşol
sebepterden ulam manasçını öz közts menen körtsp, öz kulagı menen
ukkusu kelgen zamandaştarıbız köp ele. Demek, Sayakbay tsçtsn «Manas» adamdık
negizgi parzına, jaşoosunun mañızına aylanganı beker emes ele, antkeni
«Manas» eposundagı uluu Söz baatırlıktın tarıhın ele aytpastan, uluttun
dtsynö taanuusun, tarıhıy ordun, işenimin çagıldırgan. «Manas» Teñirdin bizge
bergen çoñ baktısı ekendigin öz zamandaştarıbızdın oozunan dalay ukkam. Al
emi Sayakbay Karalaev doordun aytuuçusu bolup kaldı.
Çındıgında ele bul kaleti jok btsttsm. Bul adam başkalardan ayır-ması jok
kadimki ele pende, bolgonu dtsynöltsk aspektiden alganda ulut-tuk poetikalık
çıgarmaçılıktın maani-mañızın köödöntsnö jazbay saktap, jañırtıp kelgen,
nukura epikalık insan. Uşundayça aytuuga mtsmktsn bolso, biz mamlekettik
egemendtstsltskkö «Manas» degen epika-lık bayrak menen keldik. Sayakbay Karalaev
öñdöngön zalkar aytuuçu-lar azırkı ktsngö çeyin bizge Sözdtsn tabigıy maanisin
tökpöy-çaçpay janduu ttsrdö jetkirip oturuşat.
Sayakbay Karalaev keñ dalıluu, kara toru, bakıraygan stsyktsmdtsts közdörts bar,
içki abalına jaraşa tez ele öñ-dalalatı özgörtsp turgan janduu jaydarı
mtsnöz, açık, sımbattuu adam ele. Manasçı epostun maanisine tereñ berilip, bir
zamatta padışaga, öttskçtsgö, bir zamat-ta ayalzatka, naristege, baatırga, jtszts
karaga, mahabatka arzıganga, irmemde at minip joogo attanıp, degi koyçu
özgörtsp turaar ele.
Munun baarın tekşilep aytıp jatkanım, başında bergen ubadam-dı
atkarıp, «Manas» eposundagı uluu Söz öztsnö okşoş asman stihiya-sın çakıra
algan ktsçkö ee ekenine ktsbö bolgonumdu aytkım kelet.
Keçiresizder, bolgonun bolgondoy aytıp bergenge arakettenip köröytsn.
Anın tssttsnö al kezderde Sayakbay Karalaev ekööbtsz bir tsydö, biz tsçtsnçts, al
kişi birinçi kabatta jaşaar elek. Albette, tez-tez jolugup kal-çubuz. Mından
murdaraak aytıp ketkendey, men «Pravda» gezitinde kabarçı bolup Frunzege
kattaganımda, jakın katıştarıbız, kay birde çet eldik kızmatkerler menen
jolugup kalganda koşuna iretinde Sayak-bay Karalaevdi çakırıp alaar elek.
Aytıluu Manasçını ukkandarga al kişi özgöçö bir ekzotikalık kızıguunu
tuudurup, ayrıkça suktan-dıraar ele.
Muhtar Auezov menen Dmitriy Şostakoviç «Manastı» ukkanda abdan katuu
taasir algandarı aligiçe esimden ketpeyt. D.Şostako-viç Frunze şaarına 60jıldardın ortosunda kelgen. Tildi bilbese da Sayakbaydı ırakattanıp suktanuu
menen ukkan.
Ktsndördtsn birinde tsydtsn aldınan Sayakbay aksakal jolugup kalıp, Çtsy
boorundagı kolhozdordun birine çakırılganın, ttsştön keçke dey-re «Manas»
ayta turganın aytıp, maşina menen jetkirip koyuumdu surandı. Unaanın
sebepker bolgonu al kezderde kolhozdordo jtsk tart-
kan maşinalar, traktorlordon başka transport bolçu emes. Kolhoz
başkarmaları, partorgdor atçan jtsrtsşçts. Al kezde ayıl jerinde emes, şaarda
da maşina maselesi kaat bolup, azırkıday bıkıldagan maşi-nalar jok bolgon.
Kıskasın aytkanda, ertesi erteñ menen menin «Pobedama» ttsştsp jönöp
kaldık. Kaysı kolhozgo barganıbız esimde jok, kalıbı Tokmok-tun tsstts
jagındagı too etekteri tuştap, Isık-Ata tarapka bar-dık okşoyt.
Belgiltsts manasçı Sayakbay Karalaevdi ktsttsp jatkan ayılga jet-kirgenime
öztsmçö ıraazımın. Btst kolhoz, ayıl-apadagılar kalbay ço-gulgan eken. Sayakbay
Karalaev kırgız eline attın kaşkasınday taa-nımal ekenin bilçtsbtsz, birok bul
jolku körgöntsm delebemdi kozgop tol-kundatpay koygon jok. «Manaska» janıkanı menen berilgendigi tsçtsn mekendeşterime miñ mertebe ırakmatımdı ayta
bergim kelet, antke-ni al mamile alardın tereñ madaniyatının, tarıhıy jana
uruuluk tekttsts patriotizminin ktsbösts emespi.
Ekinçiden, Sayakbaydın «rep-manası» açık asman aldında ötmök boldu,
klubdun çoñdugu çogulgandar tsçtsn karaandamak da emes. Oşentip, kolhozdogulardın çoñunan kiçinesine deyre keñsenin aldında kaalaşınça
jaylanıştı. Ayıl aksakaldarı aldıga biri oturguçka, biri döñgöçkö oturuştu,
tegerekte ak joolukçan ayaldar, abdan köp baldar çoguldu. Eñ kızıgı erkek baldar
jakın jerdegi tal-terekterdin butaktarına çımçıktarday konup alıştı.
Köpçtsltsk mehanizatorlor maşinanın bortun açıp jiberip, bir dalay kişini
jaygaştırıp, kay birleri at tssttsndö, birleri eşekçen uguunu çeçişti.
Ösptsrtsm bala mingen tööstsn çögörtsp örköçtsnö mamık kreslogo oturganday jaymajay oturuşu ktsnts btsgtsnktsdöy esimde kalıptır.
Tegerektegilerdi körtsp içim jılıp, uluttun ulut boluu artıkçı-lıgına bir
ele iret beriltstsçts ata-babalardın epikalık baaluu mura-sına ak dildtsts
berilgendik menen mamile jasap, kırgız elimdin köktsrögtsndö dayıma ele uşunday
birimdiktin boluşun eñsedim. X X kılımdın tınçı jok sansız ktsndörtsndö dele
köp nersege jetişip, köp nerseni jaratsa bolmok, birok «Manas» eposuna
okşogon kaytalangıs tslgtslördts, uluu şedevrdi jaratuuga mtsmktsn emes.
Al ktsnts Sayakbay Karalaevdin «rep-manası» çoñ iygilik menen ötöörtsnö
ktsmöntsm dele jok ele, antkeni manasçı el aldına neçen iret çıgıp, nebak
taanımal ele. Ktsn dagı alda nedey açık bolup, jaydın toluk saratan kezi boluçu.
Egin-tegin çapkandar, çöp çapkandar da jumuşun toktotup, bardıgı el arasına
koşulgan.
Köptön ktstkön ubakıt kelip jetti. Sayakbay Karalaev kabalteñ çoñ jılkı
minip, Manastı baştadı. Çının aytsam aytuuçunun at
tssttsndö elge kayrılganın birinçi körtsştsm. Kiyin stsylöşköntsbtszdö manasçı özts
da birinçi jolu at tssttsndö manas aytkanın bildirdi. Bir esepten oşondoyço
çeçkeni abdan ıñgayluu bolgonun baykap, dilim-de tan berdim, antkeni okuyanın
şartına jaraşa, manasçı tegerektep ugup oturgan elge tizgin burup kayrılıp
bayandın uçugun tszböy uzat-kanga oñtoyluu bolup jattı. Anın tssttsnö al
ubaktarda tsn ktsçötkön mikrofondor da jok ele.
Epostun bayanı baştalganda poetikalık ttsrmökttsn ktsçttsts taa-siri uşunda
belem, sözdtsn özökttsts kubatın dubalaganday sırduu tara-ta algan manasçı menen
uguuçular dtsynö kabıldoonun tabışmaktuu çöyröstsnö aylanıp ketkendigi
tuyuldu. Aytuuçu menen ugarmandardın Jaratkanga bel baylap, Manastın sırduu
dtsynöstsn, kırgız ulutunun kılım keçirgen tarıhın, teñdeş ötkön okuyaların,
iregeleş köçmön kalk menen karım-katışın, jumuray jurttun biyik ruhun,
baatır-lık jtsrtsştörtsn alar menen birge Jaratkan da tsñtsltsp ugup jatkan-sıp
tsmtst tutkan epostun nagız triumfu ele.
Albette, tema jöntsndö köptögön oy jtsgtsrttstslördts, bojomoldoolor-du,
mifologiyalık tarmaktagı dalilderdi keltirse boloor ele.
Menin dalalatım, Sizderdin köñtsltsñtszdördts burgum kelgen negizgi ttsştsntsgtsm,
bul «Manas» eposunun özögts aalamdık (kosmiçeskiy) ma-ñızga ee ekendiginde.
Kıskası, jaydın bışkan saratan ktsndörtsn, ayıl keñsesinin al-dında
kaalaşınça jaylanışıp ugup jatkan eldi, at tssttsndö bayan-dın sırduu
ttsrmöktörtsn berilip aytıp jatkan manasçı Sayakbay Ka-ralaevdi elestetip
körsöñtszdör. Eç kimdin oyuna kelbegendey, aligi el toptolgon jerdi tuştap kara
bulut kaptap, zamattın ortosunda alay-dtslöy ttsştsp, çagılgan jarışa
çartıldap, ktsndtsn ttsbts ttsşköndöy şatıratıp jamgır nöşörlöp tögtsp
jiberbespi. Oturgan ordumdan sekirip turup keñsenin içine umtulup, bosogodon
çalınıp jıgıla jazdap kaldastap kaldım. Saamga boy toktotup, jadımda,
oşentip kolhoz olimpiadası soñuna çıktı okşodu, oturgandardın kay biri
keñsege paanalap, kalgandarı tuş-tarapka taanday tarap kaçıp, ma-nasçı attan
ttsştsp el artınan keñsege kiret go, antse köñtsltsn kötörtsp kubattap koyöyun dep
oy kıldım...
Bir emes bir neçe mtsnöt öttts, keñsege kirgen eç kim da bolgon jok. Emne bolup
ketti? Sayakbay kayda? Eerden oop ttsştsp kalgan jokpu? El emne boldu?
Eşiktegi nöşörlögön jamgırga kayra atıp çıgıp, körgön köztsmö işengen
jokmun. Bir dagı adam, jadese bak butaktarına konup oturgan jaş baldar da
ordunan kozgolgon emes eken. Keñsenin bosogosun-da oturuşkan kolhozdun
başkarması, partorg şömttsröp s u u bolup kan-day otursa dal ele oşondoy bılk
etpey ordunda kalgandarın kördtsm.
Baarınan meni manasçının özts tañ kaltırdı! Sayakbay Karalaev at tssttsndö
oturuşunan jazbay, bayagıdan da köbtsrök ktsç-kayratka tolup kubattanıp algan.
Al başınan butunun uçuna deyre suu bolup, dtsñgtsröp ttsşkön çagılgandı,
şatıratıp jaagan jamgırdı tanazar albay aalam-dın asmandan ttsşkön
jomokçusunday «Manastın» söztsn, bolgon ta-rıhtı, kaygı menen azaptı
atırıltıp bayandap jattı. Anın biyik tsnts tegerekte jañırıp, jaagan
jamgırga, çartıldagan çagılganga tsndöş kuyulup, zarıldıgı meni tañ kaltırıp;
asmandan kırgız sözts ulam jañılanıp, kayradan jaralıp jaap jattı. Erkek
da, ayal da, jadese baldar da orundarınan kozgolgon jok, bir gana men daldoo izdep
kaçka-nımdı baykadım. Jamgır da, çagılgan da Sayakbaydın «Manasına» dildtsts
ırgak bolup ulam ergip, ulam ktsçöp jaay berdi. Uyalganımdı aytpa, janı artıgı
ele men belem... Asmandın kırgız tagdırına bolgon sına-gına, eldin erkine
turuştuk bere albay...
Uyatıma çıdabay, Sayakemdin janına çurkap barıp, eç nerseden kamı jok
attın tizginin alıp, alardın kıymılına koşuldum. Kandaydır taasirlerden
ulam, oşol tapta Asman menen Sözdtsn uşunçalık ırgak-tuu çekteş, kindikteş
turgandarın, «Manastan» jaralgan Sözdts, jamgırdan tögtslgön Asmandı
sezgendey boldum. Kırgızça aytkanda: «Nöşörlöp tökkön kalıñ jaan manasçının
ktsçtsnö ktsç koşup, şerik-teş bolup turdu!» Asman menen Sözdtsn dueti uşundayça
ugulup turdu. Koşoktoş çıkkan tsndts «Manas» eposun stsygöndör kıykırık
stsrööngö alıp koştop turdu. Sayakbay Karalaevdin tszöñgtsstsn karmap, koş tsndts
men dagı köpçtsltsk menen koşo stsröp jattım. Asman menen Sözdtsn uluu kubuluşu
kasietttsts tsndöş duetke aylanıp, ukumdan tukumga öttsp, «Manas» eposunda
unutulbay aytılgan bayan ay-asmanday ktsçkö ee bol-gon saattı, mtsnöttts jazdım
ketirbey, köödöntsmö bekem saktap kal-dım. Nöşörlöp jaagan jamgır, tögtsltsp
aytılgan Sözgö koşulup kadı-rese jaşoodogu turmuştuk özgörtstslördtsn jeñişi
menen kıyroosu, baa-tırdıgı menen kayratı, daanışmandıgı menen kösörltsgts,
arzuusu me-nen ayrıluusu, açuusu menen ırayımduulugu, saltanatı menen jırgalı, öltsmts menen töröltstssts, dañkı menen kara sanataylıgı, körö albas-tıgı agın
bolup jaap jattı...
Oşol tapta jaagan jamgır, çagılgan aldında biz bardıgıbız bir oozdon
Sayakbay Karalaev menen birdikte uraan çakırıp turduk...
Akırında aytaarım, jamgır aldında attın çılbırın Manas ru-hunun
bayragın karmaganday karmap turdum. Men karmagan tizgin epos-tun içki demin
jana ttsböltskttstsltsgtsnön kabar bergen belgi bolgonuna tagdırıma miñ mertebe
ıraazımın...
Çıñgız AYTMATOV
BAŞ SÖZ
Elibizdin uluttuk sıymıgı bolgon «Manas» eposu öztsntsn köp varianttuulugu,
aşkere kölömts menen ele emes, oşogo ılayık jaralgan jogorku körkömdtsgts, kooz
poetikası arkıluu dtsynögö taanımal. Köp böltsmdön kuralgan bul zor çıgarmanı
tsçiltik formasında jazdırıp kaltırgan manasçılar ança köp emes. Alardın
içinen eñ körtsntskttstssts, kırgızdın uluu insanı - zalkar manasçı Sayakbay
Karalaev (1894-1971). Anın variantı jöntsndö kırgızdın çoñ okumuştuu uulu
B.M.Yunusa-liev öz uçurunda: «...unikaldık, japadan-jalgız variant. Munu Sayakbay karıyanın öz eline, btstktsl adamzatka kaltırgan baa jetkis çoñ tartuusu dep
biliş kerek» - dep makalasın «Uluu epos, ukmuştuu jo-mokçu» (Ala-Too, 1967, №
1 ) atagan ele. Mına oşol ukmuştuu jomokçu-nun baskan jolu kanday bolgon? Al
1894-jılı Ak-Ölöñdtsn Semiz-Belin-de ktsz maalında törölgön. Ata-tegi IsıkKöldtsn Kerme degen jerinde-gi arık tukumunan bolup, jetişpegen kuu
turmuştun ayınan ulam jer kotorup, köçtsp-konup jtsrtstsgö tuura kelgen.
Jaşagan sotsialdık çöyröstsnö, koomdogu tarıhıy tataal buruluştarga
baylanıştuu 16-17 jaştar-dagı ösptsrtsmdtsn Manaska ditin koyup öz aldınça
arakettenip jtsrts-ştsntsn özts da bir kılka, zımga tartkanday abalda ötkön emes.
Agası menen birdikte malaylıktın açuu daamın ertelep tatkan. Köpttsn biri
katarı ayıl içindegi çarba işteri menen da alektengen. Kıska-sı, eli emneni
körsö, boloçok manasçı da oşonu öz közts menen körtsp jetilgen. «Manaska» bolgon
dilgirlik, kızıguuçuluktun uçkunu akı-rındap tutana bergen. Sayakbaydın
manasçılık önörtsntsn kalıptanı-şına çoñ enesi Dakiş arkıluu ötkön
Surançının aytımınan tar-tıp, Köl aylanasındagı Baydalı, Nazar, Akılbek,
Tınıbek, Çoyuke (jer-deşteri Çoyke deşçts eken) j.b. öñdtsts oşo kezdegi çoñ
manasçılardan ukkandarı örnök boluptur. 1918-1922-jıldar arasında Kızıl
Asker-din katarına öttsp, özts aytkanday, körbögönts kör bolup, «Tomuktay bolgon
too jok, tokumçalık koo jok, kuu jtsrsö kulagı, kulan jtsrsö tuyagı körtsnbögön»
Kara-Kumga çeyin bargan. Oşondo da maal-maalı me-nen «Manastan» tsztsndtslördts
aytıp takşalgan.
Manasçılardın kimisine jolugup taalim alıp, birge bolgonsuz? -degen
suroogo «çoñ manasçıdan» Akılbekke (1840-j. tuulgan) keziktim.
«...Seksendin beş-altısına barıp kalgan kezi eken.Oşondo da kebel-bey aytıp
turat («Manastı» - A.J.) kayran kişi» - dep, bir kezde uluu manasçı S.Orozbakov
Nazar, Narmantay, Keldibek, Balık, Tını-bekten jogoru turat dep baalagan
Akılbek manasçını S.Karalaev da bekerinen eskerip oturbagan çıgaar. Buga
koşumça - S.Karalaev usta-tım dep Köl örööntsndögts Çoyuke Ömtsr uulun esepteyt.
Çoyuke da ayrıkça psihologiyalık detaldardı jetkire atkargan artisttik
jöndömts bi-yik, çıgaan manasçı boluptur.
S.Karalaev da «Manaska» dilgir bolup jtsrgön kezinde başka manas-çılarday
ele «keremetttsts ttsş körtsts» saltınan çette kalbaptır. Al mındayça: «1916jılı Orto-Tokoy taraptan kele jatıp, murdagı körtsp jtsrgön çoñ kara
taştın orduna ak boz tsy tigilip kalganına tañır-kap tursa, kandaydır bir açuu
kıykırık çıgat da esi oop jıgılat. Sayakbay oşol abalında tsygö kirip,
Kanıkey sungan ayaktan daam ooz tiyip, sırttan Bakayga jolugat. Al: «Kazatka
barattık ele, Manas saga ber degen ktslazıktı bereyin» - dep, oozun açtırıp bir
nerse berip, özts Bakay ekenin aytıp, Manas, Almambet, Çubak, Sırgaktı birden
sıpattap taanıştırat. Mına uşul ayan bergen «keremetttsts ttsş» jaş
jigitke demöör berip, birotolo çıgarmaçılıkka dem baylayt. Buga çeyin ele öz
aldınça kıynalıp buulugup jtsrgöntsn baykagan tuuga-nı Saadabay Sayakbaydı
Koçkorgo eerçitip barıp, el aldına ayttırıp jolun açat. Bara-bara «Manaska»
baş-otu menen kirip ketişine usta-tı Çoyukeni eerçip jtsrtsp (1924-j.) epostun
tekstin toluk özdöş-ttsrtsşts da sebep bolot. 1930-jılı jetilgen manasçı
katarı koomçu-lukka taanılat. 30-jıldarı el arasınan oozeki çıgarmalardın
tslgts-lörtsn çogultuu maselesi kötörtslgöndö oşonun şarapatı menen profes-sor
K.Karasaev 1931-jılı tabat. (S.Karalaev jöntsndö Sarı-Kamıştık Kayduu
degen adam aga tömönktsdöy kabarlayt: «Oşol kişinin atı Sayakbay Karala uulu.
Al ilgerki Çoyukeden tsyröngön. Özts dalaydı başı-nan ötkörgön jigit.Oşol
Sayakbay «Taytorunu çapkan jerin» uk-muştuu aytat («Semeteyden» - A.J.).
Tegele eç bir manasçı Sayakbay-day ayta algan emes. «...Sayakbay «Çoñ kazattan»
(«Manas» - A.J.) da bir top jakşı aytat. Emiki kalgan manasçı ele köl
başında oşol». Bul oşo kezde ele bir top darajaga kötörtsltsp kalgan talantka
beril-gen akıykat baa, kagazga kattalgan algaçkı (el öktslts tarabınan ay-tılgan)
sın pikir bolgon. Demek, S. Karalaev öztsnö çeyinki çoñ manas-çılardın saltın
ttsz jana kıyır ttsrdö bolso da özdöşttsrtsp, örktsn-döttsp bizge jetkirgen zor
talant. Anın variantı şarttuu ttsrdö tsçiltik («Manas», «Semetey»,
«Seytek») atalganı menen Manas baa-tırdın akırkı tukumdarı Kenen,
Alımsarık, Kulansarıktar jöntsndö da aytımdarı bar. Uşul variant arkıluu
«Manastı» epikalık janr-
dın bardık evolyutsiyalık jolun basıp ötkön klassikalık formadagı «tarıhıybaatırdık epopeya» dep bilebiz. Okeanday epostu almaday başına batırıp, kança
böltsmgö jetkirip aytpasın, syujettik maz-mun ar dayım öz ordu menen, tereñ
logikaga baş iydirilgen. Epostun eñ bir artıkçılıgı - al kamtıgan tema,
kötörgön eldik ideya ölbös-öçpös ttsböltskttstsltsgts menen kılımdar boyu aktualduu.
Kaçan bolbosun biröö-lördtsn aldında tize btskpöy, teñ ata jaşoo, jaşaganda da
jırgal turmuşta jaşoo, ıntımakta birgeleşip öz Ata Mekenin jat duşmanga tebeletip-tepsetpey jaşoo - epostogu eldik ideal. Epos oşonu-su menen
ardaktuu. Al kim tarabınan, kanday variantta aytılbasın, anın başkı
maksatı - el-jerdin erkindigi tsçtsn tik turgan, anın tuusun ıyık saktagan öz
uuldarının iş-araketin sıymık menen daña-zaloo.
S. Karalaevdin «Manası» da, negizinen, jalpı kabıl alıngan salt boyunça
bayırkı kırgız elinin kılımdardı kıdırıp basıp ötkön tur-muş jolun,
tagdırına tuş kelgen dalay kıyın kezeñderde jeñip çık-kan mekençil
ktsröştörtsn epikalık arımda körköm jalpılaştıruu-dan turat. Soguştun
mtsnöztsnö jaraşa aga katışkan epikalık kaar-mandın portreti da,
psihologiyası da kalıptangan traditsiyaga bekem tayanıp özgöröt. S.Karalaev öztsnö
çeyinki manasçılardan ukkandarın jayınça köntsmtsş katarı kaytalap
aytpastan, öztsntsn talantına tayanıp, jogorku çıgarmaçılık ergtsts menen
örktsndöttsp, tereñdetip, keñeytip bertstsgö jetişkendikten, epostun körkömdtsk
kudureti ele emes, kölömts, masştabduulugu artıp, jarım million sapka jetken.
Iras, uşul saptın baarı ele birdey jogorku körkömdtsktö desek kal-pıs söz
bolmok, antkeni eç bir jazuu-sızuusuz, jalañ gana öz meesine işengen adam
kanday ttsyştsk tartpasın, buga jetişe koyuş mtsmktsn emestigi belgiltsts. Bul
oozeki çıgarmaçılıktın östsp-öntsgtsp oturup el arasına tarap, kılımdar boyu
jaşaşına jol bere turgan mıyzamçe-nemdtstsltsk. Oşondoy ele eposko taandık
baatırdık duhka baylanış-tuu soguştuk epizoddor ötö uzak kaytaloolor
arkıluu bayandalgan uçur-lar bar. Köbtsnçö baatırlardın jekeme-jeke
betteştstslörtsnön orun al-gan mınday körtsntsştör soguştun kataaldıgın, oşogo
katışıp jat-kan kaarmandıktın deñgeelin açıp bertstsgö jardamdaşat. Bul da
bolso oozeki çıgarmaçılıktın öztsnçö bir jaşoo özgöçöltsgts ekendigin ırastayt. Epostun öntsgtsp-östsşts jıldar menen emes, kılımdar arkıluu çenelse, anın
köpçtsltsgts da mif-fantastikaga tayansa da, jaşoonun agımı, aga karata bolgon
filosofiyalık köz karaş, adamdık jeke mami-leler, aytalık uluunu urmattoo,
kiçtstsnts emgegine jaraşa baaloo j.b. realisttik aspektide çagıldırılgan.
Oşondon ulam «Manas» eposu baştan-ayak öztsntsn jomoktuk oñ kaarmandarın gana
bir jaktuu daña-
zalap oturbastan, anın karşısındagı duşman baatırına da kalıs mamile
körsötöt. Ayrım kezderde duşmanına aldırıp, alı ketip tur-gan kaarmandın
tragediyası karapayım adamdın ele tize btsgtsp mtsñktsrögön uçuru katarı açuu
çındık menen aykaşat. SKaralaevdin variantı kaysı tarapka taandık baatır
bolbosun, anın sın-sıpa-tın, kural-jaragın, kiygen joo kiyimin mingen
tulparına çeyin tereñ berilgendik menen stsröttöyt. «Manasta» aytılganday:
Köbts tögtsn, köbts çın, Körtsp kelgen adam jok. Biri
tögtsn, biri çın, Bilip kelgen adam jok. İlgerkiden
bizderge
Kele jatkan uşu kep. (SK. «Manas»)
Oşentse da epostun mazmununda elibizdin başınan ötkön ooş-kı-yış
zamandar, alduuraagı alsızın basmırlagan «it jıgılış» tur-muştun duhu
sezileerlik abalda orun algan.
Adatta, epikalık syujet başınan oor tagdırdı keçirip oturgan uluttun
zor kubanıçı katarı keleçekte öç ala turgan uuldun jarık jaşoogo (köp
ktstttsrtsp) kelişin dañazaloo menen baştalıp, anın er jetişi, algaçkı
erdikteri, tsylöntsşts, sırtkı öçmöndtsts duşmanına jasagan jortuuldarı,
akırı çıkkınçılıktın kurmanı boluşu menen btstöt. Uşul turuktuu shema
kırgızdardan başka elderdin epostoru-nan da orun algan. Al emi «Manasta», anın
böltsmdörtsndö bul shema baştan-ayak kaytalanıp, kaçan bolbosun dalay
karmaştarda sındal-gan er jtsrök, şamdagay jooker bardık sın-sıpatı boyunça
idealizatsiya-langan. Eldin estetikalık muktajdıgın kanagattandırgan anday
epikalık obrazdardın elesteri matematikalık formulalarday salt-tuu stildik
aykalıştarga aylanıp, manasçı tsçtsn eñ negizgi körköm karajat katarı kızmat
ötöp kelgen. Manasçının estutumunun özgöçöltsgtsnö köp kırduu talantı,
artisttik jöndömts, tsnts, fantaziyası ar kaçan ugup oturgan auditoriyadan
jogoru turgan. SKaralaev emneni gana stsröttöböstsn, eldin jaşoo-şartına,
tsmtst-tilegine ılayıktap, kanday apırtılgan jomoktuk körtsntsştör bolbosun,
uluttuk saltka, tsrp-adatka baş iydirip, el turmuşun keñiri, tereñ
çagıldıruuga ba-gıt aldırgan. Oşonduktan manasçının jana al ırdap oturgan
tekst-tin estetikası uguuçularga ötö ttsştsntskttsts jana jakın.
SKaralaev «Manastı» başka epikalık baatırdın ötkön ata-baba-larının
sanjırasınan baştap, Karakandın ölgöntsnön paydalanıp, jaş kalgan tukumun
tuş-tarapka aydap korduk körsötkön kıtay kan-
darı Alöökö, Moltonun zorduk-zombulugun basa belgileyt. Bulardın eñ kenjesi
Jakıp Altayga aydalıp barıp ken kazıp, kırk tsyltsts kırgız-dın turmuş şartı
oñolup ketet, birok Jakıp balaluu bolboyt. Oşol uçurda kıtaydın kanı
Esenkanga sıykırçıları kelip, kırgızda Ma-nas attuu uul törölöt, al aman
çoñoyso Beejindi soo koyboy turgan baatır bolot - dep, anı taap, ertelep jok
kıluunu sunuş kılışat.
Manas törölgöndö berilgen çoñ toy kıtay, kalmaktardın tınçın ketirip,
Jakıptın sandagan malı jerdin çöbtsn jep koydu degen şıl-too menen Esenkan
jer koruguç Koçku balbanın jeti jtsz kolu menen kırgızdarga jönöttsp,
Jakıptın jaş balasın eptep tartıp aluuga arakettenet. Oşondo on ekige
çıgıp kalgan Manas Koçku balbandı attan oodara sayat. Birinçiden, öztsntsn
koopsuzdugunan, ekinçiden, Ma-nastın keleçeginen çoñ tsmtst kılgan el bel baylap,
Akbaltaydın akı-lına köntsp:
Jıygandın baarın çaçalı,
Bul Altaydan kaçalı.
Ala-Too artık jerine,
Keteli kırgız eline! (S.K. 1. 84) -dep, bir çeçimge
kelişet. Uşundan baştap Manaska bolgon eldik işe-nim ktsçtsnö kiret. Anın
mildeti - «el çetinde, joo betinde turuu». Bir söz menen aytkanda, epostun eñ
negizgi ideyası bolup eseptelgen erkindik, köz karandı emestik ideyasının başatı
uşul jerde. Döñgö menen Joloy Manastı baylap kettstsnts közdöp kırgızdarga kol
salı-şat. Akbaltay, Jakıp Manaska boluşup, katuu kagılışta manjuu,
kıtaylar çoñ zıyanga uçurap, uşul okuyadan kiyin Manas kırk çilten, Kızır
daarıgan çınıgı baatır katarı şer atagın alat. Eli-jeri-nin kabarın
Akbaltaydan ugup ttsştsntsp, Koşoy menen jolukkandan kiyin Manas çaçılgan
jurtun çogultuuga bet alat. Bul uçurda Esen-kanga Manas kolduu Döñgöntsn ölgönts,
Döödtsr menen Joloydun arañ ka-çıp kutulganı jöntsndögts kabar jetet.
Esenkandın buyrugu boyunça Joloy köp kol baştap, kırgızdarga karşı kayra
attanat. Uşul so-guşta eki tarap teñ çoñ jogotuuga uçurayt. Manas mingen
birinçi tulparı Toruçaar uruşta Karajoydun ogunan mert bolot. Manas kırgızdardı Talaska köçtsrtsp kelip, Koşoy menen koñşu konup, birok ata-sına
naarazılanıp öz aldınça Anjıyan tarapka ketip, babadıykan menen ortok egin
aydap, noyguttun kanı Karaçadan Akkula tulpardı satıp alat. Ak sakalduu
dumana bolup kezikken adam asmandan ttsşkön altı kurçtu tapşırat. Tuugan
izdep Bakaydı tabat, Ajıbay özts kelip koşulat, kırk jerden kırk çoro
kuralıp, Anjıyandı surap tur-gan Alöököntsn zalimdigin Aykojodon ugup, oşonu
karay jönöyt. Alöökö Beejinge kaçıp, Manas çoroloru menen kıtaydın izine
salıp kuup
oturup, Aksının janında, Kum-Arık darıyanın boyuna jetip soguşup, öztsn kolgo
ttsştsrtsp, dtsntsyöstsn kalkka kaytarıp alıp beret. Uşul okuyadan kiyin kandarga
kabar aytılıp, Koşoydun sunuşu boyunça Ma-nas altın gtsldtsts ak kilemge
salınıp, altın takka minip, el aldına kan şaylanat.
Manastın kadır-barkı öydölögön sayın tegeregindegi kandardın körö
albastıgı aşınat. Töşttskttsn toyunda on eki kan toptolup, jalgız ele özts
kıyratıp jatkansıp kööp ketti, Manastın jazasın bereli - dep keñeş
kuruşat. Birok Manastın stsrtsnön korkkon kandar Kıtayga jortuul jasaylı
dep keldik ele, - dep kayra taysaldaşat. Manas kazatka kamınıp, Almambet
baştagan kalıñ kol Beejinge at-tanat. Almambet menen Sırgak çalgınga barıp
Beejinge kirip, kı-taydın jılkısına tiet. Kıtay kuugunçuları menen katuu
soguş bo-lup, kıtay koluna jañı ktsçtör koşulup, dalay alptar okko uçat. Manas
baatır Almambet, Çubak, Sırgak, Muzburçak, Bokmurun öñdtsts erlerden ayrılıp,
Akkulasın okko uçurup, oor jaratı menen eline kay-tat. Soguş uçurundagı oor
jarattan Manas köz jumat. Manas ölgöndön kiyin anın söögtsn Kanıkey kişi
bilbegendey, Eçkiliktin kara zoosuna jaşıruun kömdtsrtsp, el köztsnö körtsntskttsts
ktsmböz saldırat.
Mınday tragediyaluu uçurda epostun tili menen aytkanda:
Kayıñ ıylap, tal ıylap, Karagan jandın baarı ıylap,
Kıçıragan şer ıylap, Ktsñgtsröp kara jer ıylayt.
Köpçtsltskttsn kaygısına jalpı aalam organikalık birdikte şay-keş
körsöttsltsp, eldik kaygı-kapanın oor basımı sezilet. Birok epika-lık
meykindikte da turmuştagıday kaygı menen kubanıç janaşa jtsröt. Başkı
baatır kaza bolgondo «Karagaydın butagın kayrıp tsztsp alıp, tabılgının
butagın tartıp tsztsp alıp, Jer enesi menen kin-dikteş jañı baatır jarıkka
kelet. Jaşoonun ttsböltskttstsltsgts mına oşondo. Epos mına uşul ideyanı tuu
tutat.
Kıskarta aytkanda, uluu manasçı S. Karalaev öztsntsn ölbös-öçpös «Manası»
menen dtsynöltsk madaniyatka eli sıymıktanaarlık salım koşup ketti.
Koluñuzdardagı kitep S.Karalaevden 1936-jılı katçı-lar K. Jumabaev, I.
Abdırakmanov tarabınan jazılıp alıngan variant. Bul variant 1952, 1968jıldarda jazılgandarga karaganda toluk ttsrdö birinçi bolup kagazga
ttsşköndtsgts menen baaluu. Mında manasçıga taandık dialekt köbtsröök sezilet.
Biz taraptan syujetke eç kanday alımça-koşumça kirgizilgen jok.
Bul basılışta, negizinen, manasçının govoru saktalgan. Azırkı adabiy
tilge köngön okurmanga bul varianttagı ayrım dialektilik özgöçöltsktör
taanış emestey sezileer. Misalı, S. Karalaev «z»çıl aytuuçu, al Manas emes
«Manaz» dep aytkan, «m», «b» tıbıştarı almaşılıp, oşondoy ele söz
başındagı «n» tıbışı aytılbay kalgan uçurlar bar (okto-nokto, ogoy-nogoy,
amaz-namaz, amız-namız, aadan-naadan, mende-pende, bar-par, beri-peri, bil-pil,
busurman-musulman, ar-nar, bir-pir j. b. sıyaktuu). Oşondoy ele ayrım
kaarmandardın ısım-darı da özgöçö aytılat. (M.: Alöökö-Alooke, AkbaltayAkbalta, Bal-tay-Balta»). Kıskası, tekstti ttsrdtsts katçılar jazgandıktan,
ar kanday tslgtslör jolugat. Antkeni biri manasçı aytkan sözdördts ada-biy
tildin normasına salıp oñdop jazsa, biri manasçınıkınday ja-zat. Kanday
bolgondo da S.Karalaev öztsnö çeyinki mıktı manasçılar-dın saltın ulap, çoñ
manasçılardın ölbös-öçpös pleyadasının akırkı uluu öktslts ekendigin ırastap
turat. Al 1971-jılı öztsntsn eli menen ttsböltsk koştoşup, «Manasın» muraska
kaltırıp ketti.
«Manastı» sıylagan, aga kızıkkan okurmandarga koş koldop suna-bız.
Aynek JAYNAKOVA,
KRnın ilim jana tehnika boyunça Mamlekettik sıylıgının laurea-tı,
Kırgız madaniyatına emgek siñirgen işmer, filologiya ilimderinin
kandidatı.