Manas - Jusup Mamay

ATABIZDIN JOMOGU – “MANAS”
Baş söz
Atañızdın jomogun aytpay koysok bolobu?
(“Manastan”)

1. “Manas” eposunun anıktaması
Kırgızdar “Manastı” “jomok” dep atap, uşul atalardın jomogun kılımdardan beri ulam
kiyinki urpaktın oozuna ötkörüp, diline kıt kılıp kuyup kelgen. Kırgız tilinde “jomok” degen söz
okuyaluu bayan, okuya degen maanide bolup, “bir nerseni jomoktotup ayttı, jomoktotup süylödü,
jomok bolup kaldı” degenge okşoş söz aykaştarında “jomok” belgilüü okuyanı maydalay bayandap
bergenge tete. Oşonduktan, ata-babanın bayanın aytıp kelgen “Manas” jomok dep aytılıp, kırgız
körköm söz önörünün (adabiyatının) jörölgölüü termini katarı urunulup kelgen. Al emi, jomoktun
kara söz türündö bayandaluuçu türün “jöö jomoktor” degen termin menen türgö bölgön, “Manas” eposu
uykaştuu, ırgaktuu, obonduu, jorgo aytılgandıktan, anı tigi “jöö jomokton” ayırmaluu körgön.
Azır da el içinde ır menen oyun-şook bolgondo “jöö kelbey attuu kel” dep koyot. Aytmak, kırgız
körköm önör tarıhında jörölgölüü adabiyattık termindin köç başı katarı “jomok” sözü eseptelet.
Al emi “Manas” jomogu kiyinki düynölük adabiyat sekisinen körüngöndö, “epos” degen termin menen
atalıp, düynö epostorunun tizmeginde “Manas” eposu aytılıp ketti. “Epos” degen söz grekçe söz
bolup, “bayan, söz, jomok” degen maanini beret eken da, aga kırgızdın tarıhta koldonulup kele
jatkan “jomok” adabiyattık termini kalıpka kuyganday dal kelet. Oşogo düynölük salt boyunça
“Manastaanuu” iliminde “Manas” eposu dep atoo düynölük terminge tuura kelet.
Aytmak, “Manas” dastanı dep atoo düynölük kalıptaşkan “epos” degendin ordun körsötö albayt.
Oşogo azır “Manas” eposu degen terminge töptöşkönü, uşul termin menen “Manastaanuu” iliminin
kapkası açılganı jön.
“Manas” eposu kırgız önögölüü adabiyatının içinde, başka kölömü çakan epostordon ayırmaluu
bolgonduktan, (misalı, “Er Töştük”, “Kurmanbek” j.b.) kölömünö karay “uluu epos” dep atalıp,
kalgandarı “kenje epostor” degen topko bölünüp izildenip kelet.
Hanzu tilinde “Manas” eposu “…” dep taanılsa, başka kenje epostor “” dep alınıp, al emi, çagın
poema, dastandar “
” söz menen alınıp kelet.
Kırgızdın uluu eposu “Manas” jana kenje epostoru (azırga çeyin kırktan aşuun) bayandagan
maanisine karay, añızdık epostor, baatırdık epostor, turmuştuk epostor dep üç topko bölünöt.
“Manas” eposu baatırdık eposko kiret.
“Manas” taanuu iliminde bul eposko düynölük ilimpozdor mınday anıktamalardı bergen:
“Manas” suu kakşıganda tuz çogulgan sıñarı, temirdin çamındısı magnitke tartılgan
sıñarı öz aldınça ulamış menen jomoktor, tarıhıy eskerüülör, ırlar jana añgemeler jalpı
körünüştün bölükçölörü katarı kabıl alınıp, kançalık mayda bölüktördön tursa da, eldin
müldö oy-tilegin, ulut-ruhunun uragıs birimdigin tüzüp turat” (Vasiliy Radlov, 1862-jılı,
Tekes).
“Manas” – Manas baatırdın tegereginde çogultulgan kırgız mifterinin (añızdarının),
jomoktorunun jana ulamıştarının entsiklopediyalık (bilim kitebi) jıyındısı. Munu een
talaanın “İliadası” dese bolot (Çokan Valihanov, 1858-j., Isık-köl).
“Orto Aziya elderinin epostorunun içinen kırgızdın eposu “Manas”, mümkün, eldin küçün, anın
erkin başkalardan bötönçö açıp beret. Başka epostordon al kölömdüü gana bolboston
(“Şahnameden” altı ese, “İliadadan” kırk segiz ese çoñ) baarıdan murda özünün eldik ruhu menen
jogoru turat”.
“Manas” eposu eldik körköm çıgarmaçılıktın tuu çokusu, esteligi gana bolup kalbastan,
oşondoy ele, bayırkı başatı 820-847-jıldardı kamtıgan, kırgız uruularının köz
karandısızdıgı üçün küröşün bayandagan kaytalangıs tarıhıy povesti da bolup
eseptelet”
(Aleksandr Bernştam, 1942-j., Moskva).
“Manas” trilogiyasınday (üç bölümündöy) poetikalık estelik başka bir dagı elde jok. Al
oşonusu menen ogo beter baaluu, kırgız elinin düynölük madaniyat kençine koşkon baa jetkis
salımı”(Saul Abramzon, 1952-j., Moskva).
“Manas” eposu bayırkı kırgız ruhunun tuu çokusu. “Manas” – “Manas” bolgondon berki eposton
tamçıga tamçı koşulup, sözgö söz, oygo oy kınalıp, bayırkı kırgız jurtunun bütkül
çıgarmaçılık kubatın Sagımbay öz diline sıygızıp turganday körünöt” (Çıñgız Aytmatov, 1978j., Talas).
“Manas” – kırgız ulutunun amaliy turmuşunda ıntımaktıktı çıñaltıp, kayratka şık
berip, uluttun ooragın kötörüp, tura turgan kaynar bulagı bolup kelet” (Hu Çjen Hua, 1960-j.,
Beyjin).
“Manas” kırgızdardın çıdamkaylık, eç kaçan basınbooçuluk uluttuk ruhun körsötkön.
Kadırese al kırgızdardın ayabay ak köñül, baatır uluttuk münözün körsötüp bergen” (Lañ Yiñ,
1995-j., Beyjin).
Aytmak, “Manas” eposuna berilgen anıktamaları ayabay köp, biröölör anın okeanday
kölömünön tañ kalsa, dagı biröölör al kamtıgan mazmundun kençterine karay tamşanuu menen
anıktama beret. Korutup aytkanda, “Manas” eposu kırgızdardın küçtüü baatırlıktı dañazaloosu,
erktüülüktü, basınbooçuluktu eñsegen anı Manas baatırdın obrazı arkıluu bayandagan baatırlık
çıgarma.
Çın ele, “Manas” eposunun özündö uşul jomokko “jarımı tögün, jarımı çın” degen anıktamanı
aytıp ketkeninin özü ele çoñ joomarttık, akılmandık söz bolgon. Mındagı, “jarımı tögündügü”
jalgan, kalp, jok nerse dep tüşünüügö bolboyt. Al uşul epostogu kırgızdardın körköm tüşünügüañızdık tekterdi “Manaska” jıynaganı ele. Alıp aytsak, epostogu añızdık keyipkerler (döölör,
sıykırçılar, ür-periler j.b.), añızdık okuyalar (köktö uçuu, kayıp boluu, sıykırçılık soguş)
sıyaktuu adabiyattık körköm berüülördü eposto “tögün” degen termin menen bergen. Al emi, “jarımı
çın” degen da çın ele tarıhtı tizmelep aytkan emes. “Janında turgan kişi jok, jalganı menen işi
jok” “Manas” bolup, tarıhtagı kırgızdın bütkül ele turmuş çındıgın bayandagan jerlerin
körsötöt. Alıp aytsak, eposto bayandalgan kırgızdın salt-sanaası, madaniyatı (misalı üçün,
kırgızdardın karuu-jaraktı, jasap urunganı); kırgızdardın düynönü taanuu, jaşoonu taanuu,
adamdık narktı taanuu jagındagı oyçulduk, akılmandık jaktarı (misalı Bakay, Balta, Kanıkey,
Almambet j.b. akılmandardın tobu bayandalat) eposto çındık ekenine bardık adamdar ınanat.
Oşogo kılımdardan beri “Manas” jomogunun “jarımı tögün, jarımı çın” degen anıktaması
burçalbay, el köönünö jagıp – bul jomoktu ukkan ar bir adam özün uşul jomokto aytılgan
okuyalarga kübö bolgondoy, uşul keyipkerlerdin birööndöy sezinip kelet. Bul epostun çındıgı dep
tüşünüp kelingen.

2. “Manas” eposunun tarıhıy artkı körünüşü.
“Manas” eposun el jaratkan, el özünün basıp ötkön tarıhıy joldoru, atalarının jomoktoru
menen jaratkan. Albette, “Manas” eposunda kırgızdardın jalpı ele tarıhında bolup ötkön
okuyaların köröbüz. Mında ayta turgan bir nerse, “Manas” kırgız tarıhında, kandaydır bir je eki
doordun gana çagıldırılışı emes, anda ar bir door okşobogon kalıpta (bireeri köp; kaysı biri
az) çagıldırılgan. Albette, alıskısı ulam az, kiyinki okuyalar basım bayandalgan dep aytsak,
epostun bayanına töp kelet.
Kırgızdardın tarıhı hanzu jazmalarında arbın jazılıp kalgan. Kadırese, tee erteden,
bizdin sanaktan murdagı 200 jıl aldında tunguç iret hanzu tarıhının ata başı tarıhçısı Sıma
Çandın “Tarıhıy estelikter” degen kitebinde “Kırgız mamleketi” degen bayan aytılgan. Oşondon
baştap karasak, eposto aytılgan Manas jana anın ata-babalarının biylik kurgan (Manastın kan
kötörülgönü) okuyası bul Sıma Çandın bayanına töp kelet. Mından bölök, “Manas” eposunda aytılgan
“Almambet jomogu” bayagı ele tarıhta jazılgan Noyon Sangun Li Liñdin kırgız jergesine barıp,
oşol jerge jerdenip, eldenip kalganı tarıhta jazılgan bayandı körköm çagıldırıp turgansıyt.
Eposto Almambet jana anın uulu Külçoronun kırgızga ötkörgön kızmatı oşodoy ele
sanaktan murda
kırgız jergesine bargan Li Liñdin tarıhta jazılgan bayanının körköm berilişi dep aytkıbız
kelet. Kırgız tarıhında birimdüü biylik kuruu, öz mamleketin, elin korgoo tarıhıy çındık eposto
körköm çagıldırılgan. Kırgızdar baatırdıktı, erdikti ayabay dañazalagan. Oşogo kırgızdardın
baş kişisinin mansabı “Er” dep atalgan da (“Jañı tañnaamanı” karañız) “Er Manas” dep aytkan.
Mında “han, hakan, kagan” degen mansap ataluudan murda “er” koldonulgan.
“Manas” eposunda kırgız tarıhının urunçuktuu okuyaları arka körünüşündö turat dep aytuuga
bolot. Al okuyalar tee bizdin sanaktan murdagı kırgızdar menen hondordun kagılışı (Sıma Çan
tarıhında “Hondor kırgızdı bagındırdı” degen bayan bar). Andan Li Liñ Sangundun kırgızga
barışı (Almambet sıyaktuu); andan soñ kırgızdar bayırkı teleler uruu birikmesinde, kankılar
uruu birikmesi sıyaktuu uruular menen bolgon birgeleştik jana kagılıştar “Manas” eposunda
Manastın içki jeti kan, sırtkı jeti kan uruu birikmesinin körünüşün elestetken.
Kırgızdardın uygurlar menen bolgon kagılışı, 840-jılı alardın Hanbalık ordosun talkalap,
bütkül Tündük jakka öz biyligin ornotkonu hanzu tarıh jazmalarında ötö aykın jazılıp kalgan.
843-jılı Çañan ordogo Jav Fan “kırgızdar Beşbalık kalaasın çaap aldı” dep kabarlagan (“Jañı
tañnaama”, “Uygurlar bayanına” karañız.) oşol kezde bügünkü Jımsar “Beytiñ” (Beşbalık – Tündük
ordo) atalsa, Kırgızstandagı Suyab kalaası “Nantiñ” (Tüştük ordo) atalgan. Demek, kırgız
tarıhında 840-jıldan 940-jılga çeyin uluu okuyalar bolup, küçtüü mamleket kurup, barça elderdi
başınan biylegenin, Tañ ordosu menen elçilik jiberip, kat alışıp baylanış jasaganın jaysañ
Li Diunun “Tañ padışasının kırgız hakanına jazgan kattarı” degen bayanında anık körünüp turat.
Kırgız biyligi 10-kılımdın soñunda Kidan (kıtay ) biyliginin küçöşü menen alsızdap, kırgızdar
“Manas” eposunda aytılgan “Biröö ketti Erenge, biröö ketti Tereñge” bolup tozugan. Mında
kırgızdardı kidandardın “Joloy” attuu biylööçülörü (Joloy Aboji, Joloy Tayçı sıyaktuu) 930jılı Enesay öröönün çaap algan, andan soñ 1124-jılı Joloy tayçı Kırgızstandın Balasagın
kalaasın “Küçtüü ordo” dep atap, al jerge Karakidandar mamleketin “Batış Lyao” degen at menen
kurgan. Oşentip kidandar (Joloylor) kırgızdardı 200 jıl çaması (931-jıldan 1130-jıldar)
basıntıp algan. “Manas” eposunda aytılgan “Kıtay” mına oşol bayırkı kidandardı körsötöt da,
alardın baş kişileri (Yelüy) kırgız tilinde “Joloy” bolup aytılıp, eposto bayandalgan. Epostogu
baatırlık körünüştördün köbü mına uşul doordu artkı körünüş kılıp çagıldırgan. Ariyne,
“Manas” eposunda “Çoñ kazat” okuyası mına uşul doordu elestetet. Al turgay eposto aytılgan
“Beyjin, Beejin” uşul doordo “Şañjin” (“Tüp Beyjin”) dep atalgan azırkı içki Moñguldagı “Lin
Huañ - bayırkı kalaası bolgondugu dalildenip jatat. Bul kalaanın bayırkı kebetesi, aylanası
epostun “Çoñ kazat” bölügündö süröttölgön bayan jana “Çoñ kazat” jürüşündö basıp ötkön
jugrapiyalık joldor keremettey okşoyt. Kırgızdar tarıhındagı urunçuktuu tarıhıy okuyanın
biröö “Çıñgızkandın jortuulu” bolgon. Al kırgızdardı 1207-jılı bagıntuuga jetişken.
Kırgızdardın bul bagınuusu öz aldınça biylik kurulmasınan ayrılıp kaluusuna alıp bargan çoñ
okuya bolgon. Moñguldardın, kiyin kalmaktardın köz karandısında jürgön kırgızdardın “Manas”
eposunda moñgul, kalmaktar menen bolgon çabışı abdan taasın çagıldırılgan. Oşondon baştap, 17kılımga çeyin bolgon 4-5 jüz jıldık mezgildegi kırgız turmuşu “Manas” jomogu bolup, adabiy
sekige kötörülüp aytılıp kalgan.
“Manas” eposunda aytılgan Esenkan, Alooke, Koñurbay (moñguldardın “Jañgır” eposunda eñ çoñ
baatır), Joloy sıyaktuu adamdardın ısımdarı tarıhta ötkön adamdar bolup, jazma tarıhtarda
kenen uçurayt.
Beyjin, Kañkay, Enesay, Altay, Orkon, Ibır-Sıbır, Talas j.b. sıyaktuu jer attarı jazma
tarıhtarda jazılıp kalgan.
Mından bölök: “Salam ayttı hooma dep”, “Du-duu, dootay, çıytay, jañjuñ, jıñzı taş” sıyaktuu
tarıhta aytılıp kalgan sözdör başka tilderden oşol öz maalında kabıldanganı boyunça “Manas”
tilinde aytılıp kele bergen. Bulardın bardıgı “Manas” eposunun tarıhıy artkı körünüşü bolup
beret.
Al emi uşul doorlor kırgızdardın uruu birikmesin negiz kılgan hakandık tüzülmösü, ar kaysı
uruu öz aldınça toptor boyunça kuralgan koomduk tüzülüştö bolgon. Kırgızdar tarıhında atayın kıl
jooker urunup kelgenin tarıhıy jazmalarda bayandagan. Jooker başı “tarkan”, “sangun”, “kol
başı” dep atalgan. Jalpısınan alganda, kırgızdar feodaldık koomdo jürgön mezgil bolgon.
“Manas” eposunda kırgızdardın oşol koomduk tüzülüşü bayandalıp, biylik başında:
“Er, alp, kan,
akılmandar” turgan. Jooker başçıları “çoro” bolgon da, ar bir çoro öz aldınça kol, çerüü
baştoogo ukuktuu bolgon. Anın üstünö ar kaysı uruular öz aldınça “kan” atalıp (içki jeti kan,
sırtkı jeti kan), alarda öz aldınça kol alıp jürgönü bayandalat. Atap aytkanda, eposto jalpı
biylik “kan” Manasta bolso, andan kiyinkisi “akılman, kemenger, kösöm, uruu aksakalı” katarı
Bakayda bolgon. Soguş işteri kan maydanda jekeme-jekege kim çıguu maselesi Bakaydan suralıp
bütkön. Andan bölök akılmandar, kemengerler degen mansapta dagı Akbalta, Koşoy, Kanıkey,
Almambet sıyaktuular bolgon. Mından kiyinki ukuk çorolordo bolgon. Andan bölök “on başı,
jüzbaşı, miñbaşı, ilekbaşı” degen jookerdik mayda mansaptar da bolgonun eposton körgölü bolot.
Eposto aytılgan mınday sayasiy tüzülüştö kırgızdın ar kaysı doorlordogu sayasiy biylik
tüzülmösü süröttölöt.

3. “Manas” eposunun negizgi okuyaları.
“Manas” eposu kamtıgan okuyalarınan moldugu menen kölöm jagınan abdan keñiri önükkön,
birden okuya uşul epos dep atalgan deñizdin bir ayrık suu kuyması katarı epostun mazmunun
toluktagan. “Manastın” okuyaları adabiyattık termin boyunça “syujet” dep da atalat. Jalpı
jonunan aytkanda, “Manastın” okuyaları üç çoñ top boyunça bayandalat.
Birinçi, Uruş okuyaları. “Manas” eposu baatırdık jomok bolgonduktan, albette, okuyalardın köbü
soguş, salgılaşuu bolgon. Soguş okuyaları eposto soguştun çıguu münözünö karay: öz jerin, Mekenin
basıp jatkan joonu sürüp çıgaruu soguştarı (misalı, Alookeni kuup çıguu); eldi çaap kelgen,
basıntıp kaptap kelgen joonu maytarıp, eli-jerin korgoo soguşu (Koñurbay, Joloylor menen
bolgon soguş); uruu kömöktöştügündögü (sırtkı jeti kandın) eli-jerin joo basıp kelgende kömökkö
bargan soguş (Manastın Karmanapka kömögü); tınçtı algan joonu tübünön tınçıtuu üçün jortuulga
attanuu soguşu (“Çoñ kazat”); içki uruulardın kagılışındagı soguştar, (içki jeti kandın) Manas
urpagının içki kagılıştarı (misalı, “Semetey” bölümündö negizinen içki soguş bolup, el
iritkileri el-jurttu kaktagan öktömdör (Abıke, Köböş, Kıyaz, Toltoy) menen bolgon (Semetey,
Külçoro, Seytek) soguştarı sıyaktuu soguş okuyaları bayandalgan. Birok mında, atayın aytıp koyo
turgan bir nerse, “Manas” eposu jalañ gana soguş okuyaların bayandagan “uruş jıynagı” emes.
Ekinçi, Turmuş okuyaları. “Manas” kırgızdardın entsiklopediyası (bilim kitebi) dep
aytılgan sözdün nugu mına uşul turmuş okuyaların közdöp aytılgandıgında. Turmuş degende bütkül
ele bir uluttun jaşoo madaniyatın tüşünüü abzel. “Manas” eposunda kırgız turmuşunun “jakşılık
turmuşu” menen “jamandık turmuşu” büt bayandalgan. “Jakşılık turmuşta” büt ele eldin
madaniyatındagı jetişkendikterin: turak-jay madaniyatı (sır korgon ordo madaniyatı); jemekiçmegi; kiyim-keçegi; toy-törkünü (Manastın Kanıkeyge üylönüşü, Semetey, Ayçürök jana Seytek
sıyaktuulardın uluu mahabatı sıyaktuular); mayram-sayrandarı; “kan kötörüü” saltanatı; ömürlük
dostoşuu (Manas menen Almambet j.b.) saltanatı; jeñiş toyu sıyaktuular, andan bölök, önör jayı,
kol önörçülügü, karuu-jarak jasoo önörü; mal kütünüü, uuçuluk öndürüşü sıyaktuu turmuş okuyaları
arbın. “Jamandık turmuş” da “Manas” eposunda ayabay jogoru beleske kötörülgön okuyalar menen
berilgen. El müñküröp, tozup, basınıp turgan oor kündör “jamandık turmuş” okuyalarının çoñ
jelesin tartıp turat da, bütkül ele epostun okuyalarının özögün el başına tüşkön oor kün
okuyaları tüzüp turgansıyt. “Jamandık turmuş” okuyalarının kuramı eldin oor künü,
baatırlardın, el başçılarının ölümü sıyaktuu eki çoñ tanap menen tartılgan. Manastın törölüü
doorundagı kırgızdardın körgön künü tukum-kurut bolup ketüü aldında turgan, büt boykat
ayaldardın kursagı jarılıp, ımırkaylar kabakka ırgıtılıp, eldin kaş kaytarar çaması jok,
tozup, eptep jan saktap turgan okuyası bayandalat. Andan bölök Semeteydin törölüşündö, anın
balalık çagındagı “jamandık turmuş” okuyaları özöktü örttögön türdö berilgen. Al turgay “Seytek”
bölümündögü Kıyazdın elge salgan kordugu “jamandık turmuş” okuyalarının ülgüsü katarı körünöt.
“Manas” eposunda “jamandık turmuş” ölüm okuyaları menen da berilgen. Bütkül ele “Manas”
eposu baatırlardın ölüm – kazası menen tragediyaluu (küyüttüü) ayaktap, eldin içinen çıyraluusu,
baatırlardın ar – namıstı ölümdön jogoru baalagan tüşünügün körsötüp bere algan. Manas baştagan
baatırlardın “Çoñ kazattagı” ölümün bayandagan okuyanı ukkan adamdın bardıgı özöktü örttögön
küyüttü tartarında şek jok. Jakıptın Semeteydin kolunan mertinişi, Semeteydin
Kançorodon (özü
bakkan çorosunan) mertinişi kırgız filosofiyasında (oyçulugunda) ötö tereñ tüşünüktü körsötö
algan.
Korutup aytkanda, epostun okuyalarında eldin oor künün baatırlardın ölümün bayandagan okuyalar
bütkül epostu kurap, epos uşul okuyalardan ulam jaralganday (Irçı uul Manas baştagan
baatırlardın ölümünön kiyin “Manastı” ayta baştagan) tuyulat. Bolup da eposto kırgızdardın
ölüm – aza uzatuu, ”aş berüü” madaniyatı turmuş okuyalarının orçunduuları bolgon okuyalar
eseptelet.
Üçünçü, Añızdık (miftik ) okuyalar. “Manas” eposunda , soguştuk, turmuştuk okuyalar gana
bayandalbay, kadırese, añızdık, keremettüü okuyalar menen körkömdölüp kırgızdın jörölgölüü
adabiy bayanının zalkar çokusun körsötö algan.
Añızdık okuyalar. Baatırlardın döölör menen (Makel döö, Kızıluyuk döö, Jelmoguz) bolgon
soguşu, ür-periler menen baatırlardın (Semetey, Seytek, Kenenim) mahabattık baylanış turmuşu;
epostogu koldooçular (Manastın koldooçuları); sıykırçılık madaniyatı (jaan jaadıruu, kubuluu
sıykırçılık önörlörü) sıyaktuu okuyalar eposto soguş okuyaları jana turmuş okuyaları menen
juuruluşup kelip, epostun bayandoo küçün aşırıp, baatırlardın obrazın biyikke alıp çıga algan.
Alıp aytsak, baatırlardın joonun baatırları menen sayışkanı jön ele köndümdöy tuyulsa,
alardın döölördü jeñgendegi baatırdıgın, aga teñdeş joktugun biyiktetip körgözüp bergen.
“Manas” eposunda Manas baatır baştagan baatırlardın kursakka bütüşü, törölüşü (Manastın) jön
adamdarga taptakır okşotulbay bayandalışı da añızdık tüşünük boyunça – baatır bolor balanın
aldın ala oñdop bayandap tuyuntkanı ele. Al bötönçö tuulbasa, el işenim baylagan baatır bolo
albastıgı körünöö bolgon. Aytarluusu, “Manas” eposunda kırgızdardın añız (mif) tüşünügü, miftik
madaniyatı tolugu menen añızdık okuyalarda koldonulgan. Bul añızdık okuyalardı epostun özündö
“tögün” degen jörölgölüü termin menen atagan. Maynaptay aytkanda, “Manas” eposunun okuyaları
jalpı jonunan: soguştuk okuyaları; turmuştuk okuyaları; añızdık okuyaları bolup eseptelet. Bul
üç okuyanın bütkül epostogu eelegen ordularının salıştırılmasınan kep kozgoo üçün, bir sanduu
salıştırılmanı misalga tartıp körgön jön. Zalkar manasçı Jusup Mamay aytkan uşul “Manas”
eposu jalpı segiz urpak, 223 000 sap ır kölömündö, bardıgı 173 okuya bayandalgan, anın içinde,
soguştuk okuya 73, turmuştuk okuya 64, añızdık-fantaziyalık okuyalar 36 bolgon.
Uşul san jagınan karaganda, okuyalardın salıştırmasında ayabaganday çoñ parktar jok. Uruş
okuyası menen turmuştuk okuya teñçaçoo körünöt. Al emi añızdık okuya bütkül okuyanın üçtön birin
eelep turganı keremettey körünüş bolgon. Al emi, aytıp ötö turgan bir nerse, “Manas” jomogunun
okuyaları murda temalarga bölünböy , japsar ele aytılgan degenge ınanuuga bolboyt. Al üçün “Anı
anday taştaylı, mına munday baştaylı” (misalı, “Anı mınday taştaylı, bayloogo ketken
baatırlar, aydalıp ketken bakırlar, oşondon kabar baştaylı” Sayakbay Karalaev, “Munu mınday
taştaylı, Alooke handın kırgızdı çapkanınan baştaylı” Jusup Mamay) degen temaga bölüü ıgımın
tuura tartıp körsötüügö bolot. Bul temaga bölüü ıgımı kırgız körköm önöründö jörölgölüü ıgım
bolup kelgen. “Manas” eposun basmadan çıgaruuga köbünçö uşul ıgım boyunça temaga bölüü köñülgö
alıngan.
“Manas” eposunun okuyaların iliktegende dagı eki tobu eske alınat. Anın biröö ilgerten beri
aytılıp bışkan, epostun jalpı jomoktuk bayanının jeektigi bolup tartılıp kelgen okuyalar.
Anday okuyalar “salttık okuyalar, jörölgölüü okuyalar, je turaktuu okuyalar” dep atalgan. Mınday
okuyalardı bardık ele manasçılar aytpay ötö algan emes. Andan bölök dagı “demep” aytılgan
okuyalar bolgon. Anı ar kaysı manasçı öz jöndömünö karay koşup aytkan okuyalar eseptelet.
“Manas” eposunda jörölgölüü okuyalar mına bular:

I.“Manas” bölümündö.
1.Manastın törölüşü jana balalık çagı; 2. Kırk çoronun kuralışı jana algaçkı erdikter; 3.
Manastın kan şaylanışı; 4. Mekendi joodon boşotuu;
5.Kırgızdın Alatoogo köçüşü; 6.
Almambettin jomogu; 7. Manastın Kanıkeyge üylönüşü; 8. Közkamandar okuyası; 9. Kökötöydün aşı;
10. Çoñ kazat; 11. Manastın ölümü.
II. “Semetey” bölümündö jörölgölüü okuyalar:
1.Semeteydin balalık kezi (tayatasındagı kezder); 2. Semeteydin eline kelişi;
3. Semeteydin
içki iritkilerdi tındım kılganı; 4. Semeteydin Ayçürökkö üylönüşü; 5. Kançoronun
çıkkınçılıgı; 6. Semeteydin ölümü.

III. “Seytek” bölümündö jörölgölüü okuyalar:
1.Seytektin törölüşü; 2. Seytektin tübü-jayın bilişi; 3. Seytektin Kıyaz menen soguşu; 4.
Külçoronun ayıgışı; 5. Seytektin baatırdık soguştarı; 6.Seytektin üylönüşü; 7. Seytektin ürperilerge kömökkö barganı jana döölör menen soguşu; 8. Seytektin Talaska kelip han boluşu.
IV. “Kenenim” bölümündö okuyalar:
1. Kenenimdin törölüşü jana kan maydanga attanışı; 2. Kenenimdin tört baatırdı kutkarışı;
3. Jüyrün döönün jomogu; 4. Kenenimdin Çınıkeni alışı; 5. Semetey baştagan baatırlardın
kayıp boluşu; 6. Kenenimdin keremettüü soguştarı.
V. “Seyit” bölümündö okuyalar:
1.Er Seyittin Karadöönü soyuşu; 2. Kök kümböz jomogu; 3. Seyittin Jelmoguz menen soguşu; 4.
Seyittin döölör menen soguşu; 5. Seyittin ölümü.
VI. “Asılbaça – Bekbaça” bölümündö okuyalar:
1.Asılbaça-Bekbaçanın beşik toyu; 2. Asılbaçanın algaçkı erdikteri; 3.Asılbaçanın han
boluşu, kırgızdardın jırgalı; 4. Asılbaça menen Kızılkızdın jomogu; 5. Asılbaçanın ölümü; 6.
Bekbaçanın Lopnurga attanışı; 7. Toguz kandın çabuulu; 8. Bekbaçanın Köykaptagı jomogu;
9.Bekbaçanın Manas baştagan kırk tört zalga bergen çoñ aşı; 10. Bekbaçanın ölümü.
VII. “Sombilek” bölümündö okuyalar:
1.Sombilektin mañgıttar menen soguşu; 2. Sombilektin Şükürlüü toosuna barışı; 3. Sombilek
menen Tınımkandın toyu; 4. Sombilektin jaralanışı jana ölümü.
VIII. “Çigitey” bölümündö okuyalar:
1.Çigiteydin joogo attanışı; 2. Çigiteyge kelgen kırsıktar; 3.Çapkınçılardın kol kuraşı; 4.
Çigiteydin ölümü.

4. “Manas” eposunun kölömü.
“Manas” eposunun kölömün jörölgölüü eseptöö ıkmasında kim kança aylap, kança tündöp
aytkanına, toluk aytkanına karap eseptep kelgen. Kölömün bilüü maksatında “Manas” ayttıruuda
aldın-ala kamılga iştetilip, oboço jerge üy tiktirip, bir kança bodo-jandık soyuşka belendep,
kalıstardı, el aksakaldarın çogultup olturup, aylap “Manas” ayttırganda, oşondo kim “Manastı”
köp aytarın, kölömün belgileşip, kölömdüü aytkandardı “çoñ jomokçu, çoñ manasçı” dep ataşkan.
Kim kança ay, je neçe tün boyu ayta alganı menen epostun kölömün belgileşken. “Manas” eposu kagaz
betine tüşürülgöndön kiyin anan anı kança sap ayttı degen ölçöm menen ayta turgan termin
jaralgan.
“Manas” eposunun kölömü ayabay çoñ, mazmunu mol ekenine düynölük ilimpozdor HIH kılımdan
baştap köñül burup, başka düynölük epostor menen kölömün salıştırıp, boy teñeştire baştagan.
1856-jılı kırgız jergesine kelip “Kökötöydün aşı” bölügü menen gana taanışkan Çokan Valihanov
“Manas” eposunun kölömünö kayrılıp: “Kırgızdar “Manastı” üç tün boyu uksa da aytıp tügötö algıs,
“Semeteyge” da oşonço ubakıt jetişsiz dep aytışat...” degen.
“Manas” eposunun jaraluu dooru jönündö taamay izildegen A.Bernştam: “Şahname” kölömü
jagınan “İliadadan” segiz ese köptük kılsa, “Manas” bir ele variantında “Şahnameden” beş
esege arbın, demek, “İliadadan” kırk ese köp” deyt. Uşul kündögü maalımattarga kulak töşöp körsök,
Sayakbay Karalaevdin aytımında kagaz betine tüşkön “Manas” eposunun bardık kölömü 4 00 554 sap
(karañız, A.Jaynakova jazgan “Manas” Baş söz”, 2-betinde. 1995-j., Bişkek), Sagımbaydan bir gana
“Manas” bölümü 180 378 sap (başka bölümdördü jazıp alınbagan), Jusup Mamaydanwww.bizdin.kg
300 000 sap kagaz
betine tüşkön. Bul üç manasçı “Manastı” eñ kölömdüü aytkandar katarında sanalat. Al emi, uşul
küngö çeyin “Manas” eposunun türdüü varianttarının kagaz betine tüşüü kölömü million sapka
jetkirip maalımdagan basma sözdör bar. Juñgodo 1950-jıldardan baştap tört jolu “Manas”
çogultuu jumuşu kolgo alınıp, bardıgı 600 000 sap “Manas” materialının jazılgandıgın kabarlap
kelet (karañız, Hu Çjen Hua “Manas” izildöösü”. May basma jurnalı, 1-san. 1979-j., 10-ay.).
“Manas” eposunun kölömdüülügün, anı jazıp aluusuna ketken ubakıt menen da bir ırastap
körsötüügö bolot, alıp aytsak, zalkar manasçı Sagımbay Orozbak uulunan “Manastın” birinçi
bölügün 1922-jılı kagaz betine tüşürüünü baştap, neçen aylap, jıldap jazıp, 1926-jılı tört-beş
jılda zorgo jazıp aluu işi bayıgan (albette, aralıkta üzülüp tursa da). Al emi zalkar manasçı
Sayakbay Karalaevdin “Manas” eposun jazıp aluu işi 1931-jılı baştalıp, aldı-kiyin bolup, 1947jılı bayıgan. Sayakbaydan ayttırıp jazıp aluu işine 16 jıl ketken. Al emi zalkar manasçı Jusup
Mamaydan “Manas” eposun jazıp aluu jumuşu birinçi jolu 1961-jılı baştalıp, 1964-jılga çeyin
altı bölüktü tört jılda jazıp alıngan. Ekinçi jolu 1979-jıldan 1982-jılga çeyin dagı eki
bölüktü toluktap jazuuga üç jıl ketken. 1982-jıldan 1985-jılga çeyin başkalar jagınan kagaz
betine tüşkön öz aytımın (variantın) özü baştan ayakka körüp, toluktap, öz kolu menen kayra kagaz
betine tüşürüp, (kee bir bölümün) dagı üç jıl sarptalgan. Oşentip, Jusup Mamaydın “Manası” kagaz
betine tüşürülgön ubakıt 10 jıl bolgon (aralıkta üzülgön ubakıt eseptelbegende).
Jogoruda aytılgan manasçılardan “Manas” eposun kagaz betine tüşürülgön ubaktardın özü ele
epostun kölömünün deñizdey çalkıp jatkandıgın, ayabay mol ekenin körsötüp bere alat. Alar
kündöp, aylap emes, on jıldap aytkan. Al emi, “Manas” eposunun ar kaysı bölümdörünün kölömdörün
ar kaysı çoñ manasçılar boyunça körüp bagalı.
“Manas” bölümü.
1.Sagımbay aytımında 180 378 sap; 2.Sayakbay Karalaevdin aytımında 84513 sap; 3. Mambet
Çokmorovdun aytımında 103090 sap;. 4. Jusup Mamaydın aytımında 53280 sap.
“Semetey” bölümü.
1.Sayakbay Karalaevdin aytımında 316157 sap; 2. Mambet Çokmorovdun aytımında 71609 sap; 3.
Ş. Irısmendeevdin aytımında 42338 sap; 4. B. Sazanovdun aytımında 67704 sap; 5. Jusup
Mamaydın aytımında 35246 sap;
6. Ibıray Abdırahmanovdun aytımında 23584 sap; 7. Eşmat
Mambetjusuptun aytımında 12152 sap.
“Seytek” bölümü.
1.Sayakbay Karalaevdin aytımında 84697 sap; 2. Jakşılık Sarık uulunun aytımında 27000 sap;
3. Mambet Çokmorovdun aytımında 23340 sap; 4. Jusup Mamaydın aytımında 22590 sap; 5. Şapak
Irısmendeevdin aytımında 14718 sap.
“Kenenim” bölümü.
1.Sayakbay Karalaevdin aytımında “Kenen, Alımsarık, Kulansarık” degen at menen çoguu
jazılıp alınganı 15186 sap; 2. Jusup Mamaydın aytımında 32922 sap.
“Seyit” bölümü.
1. Jusup Mamaydın aytımında 24000 sap.
“Asılbaça-Bekbaça” bölümü.
1. Jusup Mamaydın aytımında 36780 sap.
“Sombilek” bölümü.
1. Jusup Mamaydın aytımında 14868 sap.
“Çigitey” bölümü.
1. Jusup Mamaydın aytımında 12325sap.
“Manas” eposunun ar kaysı bölüktörünün kölömün tek kolgo tiygen materialdar boyunça gana
aytuuga çektelip turganı bilinip turat. Mında ayta turgan nerse, “Manas” eposunun kölömü
uşunçalık dep aytkandan körö bizde azır baarı uşular degen jön. Sebebi, biz jogoruda atagan
manasçılardın ustazdarı, “Manas” eposu kagaz betine tüşö elekte közü ötüp ketkender: Nazar,
Çoyuke, Tınıbek, Keldibek, Akılbek, Jusubakun, Temir, Eşmat degen ilgeri çoñ jomokçular bolgon
eken. Alar “Manas” eposun kançalık kölömdö ayta turganına kagaz betinde dalil körsötö albaybız.
Al turgay Sagımbay Orozbaktan bir gana bölüm kagaz betine tüşkön, Eşmat Mametjusuptun
“Semetey”
bölümü gana kagaz betine (toluk emes) tüşkön. Mında ayta turgan nerse, “Manas” eposunun kölömün tek
koldo bar materialdardan gana körsötüldü. Bul epostun toluk kölömün körsötüp kete albayt desek
bolot. Soñunda salıştırmaluu türdö düynögö dañazaluu epostor – grekterdin “İliadası” 15693 sap,
“Odisseya” 12110 sap ekenin gana körsötsök, kölöm salıştırması körünöt.

5. “Manas” eposunun körkömdügü.
“Manas” jomogu —— kırgızdardın körköm çıgarmaçılıgının tuu çokusu degen anıktama
“Manastın” “içegi-boorunan” çıkkan. Bul epostogu bayan eldin tuuştuulugun, baatırdıgın
dañazalaganı menen, anın içinde kırgızdın körköm oyu, körköm elestetüüsü oşol bayanın
kökölötüp jetkirgen. Bul epostun körkömdügün tömönkü jaktardan körüügö bolot:
1) Eposto körköm obrazdar jaralgan. Eposto jaralgan obrazdardın eñ tüptüüsü baatırlık obraz
bolup, al Manas jana anın kiyinki urpaktarının erdikterinen körüngön, kırgızdın baatırları
“namıs” üçün jaralıp, namıs üçün ölö turgan kırgız filosofiyası menen obraz jaralgan. “Jan
ketse ketsin, namıs ketpesin” degen akılman söz kırgızdardın baatırların belendegen. Kırgızdar
tarıhında baatırlıktı daraja, mansaptan jogoru koyup, el içinen kim “baatır, er, alp, döö, eren,
beren, noyon, tarkan” bolso, oşol el başkargan, elge ee bolgon. “Manas” elden murda “Er Manas” dep
atalgan, “er” degen söz jön ele “erkek” degen söz emes, al özünçö mansap bolgon, kiyin anan başka
elder katarı “kan, kagan” degen atalmalardı kabıl algan.
Baatırlık obrazdın eñ başkısı Manas bolup, anın törölüşü bötönçö, ösüp-jetilüüsü ötö ıldam
(toguz jaşınan baştap er sayışka jarayt), denesi olburluu, jegen tamak aşı, suusundugu jön
adamdardan neçen ese artık bolgon ( bir taydın etin, neçen çanaç kımızdı bir maalkı ookatına
jumşagan), uykusu bötönçö (nayza menen jambaşka saysa çımın çakkanday togotpoyt), Manas
akırganda çeende jatkan ayuunun ötü ayrılat. Bular Manastın tışkı körünüşü, kırgızdar tozupbasınıp jatkanda mına uşunday biröö kerek bolgon, anı el özü taptı. Baatırlık obrazdın eñ biyik
jeri baatırlardın döölör, alptar menen betteşken jerleri ele. “Manas” eposu baatırlardın
obrazına mına uşulardı koşup bere algan.
Baatırlık obrazdan: Manas, Çubak, Sırgak, Almambet, Balta döö, Koşoy, Şıgay, Kökçö, Semetey,
Külçoro, Seytek, Kuyalı, Kenenim, Seyit, Asılbaça, Bekbaça, Sombilek, Çigitey sıyaktuular bolgon.
ayabay aylaluu, küçtüü boluu jagı menen Manas baatırdın baatırdıgı açıp berilgen. Al emi, oñ
keyipkerlerdin baatırlık obrazında andagı jetişsizdikteri, enöölüktörü, kenebestikteri
körsötülüp, baatırlık münöz aykın çıgarılgan. Baatır Manastan baştap, elden eñ ele bötönçö adam
katarı karalganı menen keede jön ele karapayım adamdar katarındagı turmuş-joruktarı koşo
berilip (alıp aytsak, Manas çorolorunun atın otko koyot, jubayı Kanıkeyge neçe jolu taarınat),
insandık sapattarı körsötülüp, eldin içinen çıkkandıgı anık baykalat. Eposto miftik (añızdık)
obrazdar berilip, döölör, jelmoguzdar, sıykırçılar, periler, kayıp boluu sıyaktuu körünüştör
ötö kıldat berilgen. Anın negizi kırgız jomoktorunan alıngan.
2) “Manas” eposunda akılmandık obrazı körköm berilgen. “Manas” eposu kırgız
akılmandıgının mömösü katarı karalat. Mında büt ele kırgızdardın kıyalı, sanaası, tilegi
çagılgan. Manas baştagan akılmandar tobunun obrazı jaralgan. Manastın akılmandıgı — al
akılmandardı janına çogulta algandıgında. Alıp aytsak, Balta, Bakay, Koşoy, enesi Çıyırdı
sıyaktuularday kösömdük akıl katarı çogultsa, kiyin Kanıkey, Almambet sıyaktuulardı atayın
kabıldap, özünö jañı akılmandıktardı tartkan. Manastın Almambetti kabıldaşı azırkı
zamandın sözü menen aytkanda “çoñ jañı tehnikanı, ozot ideyanı” kabıl kılgan menen barabar
mañızga ee bolgon jumuş bolgon. Anı menen öz obrazında akılmandık kasiet aşa bergen.
“Semeteyde” da Bakay, Kanıkey, Ayçürök sıyaktuu akılmandar tobu bar. Andan kiyinki urpaktarda,
oşonun jolun joldop, baatırlık menen birge akılmandık kasiet bolgon. Epostun kaysıl ele
bayanınan bolbosun, “akılman, ayar, amalköy, kıyar, manttuu, aylaluu, kösöm” sıyaktuu obrazdardı
jolukturgalı bolot. Andan bölök, “sıykırçı, izçi, tölgöçü” degen sıyaktuu miftik akılmandar
obrazı jaralgan. Aytor, “Manas” akılmandardı, akıldı dañazalagan epos bolgon.

B
3) “Manas” eposundagı til körkömdügü jaralgan. “Manas” eposunun tili kırgızga
jalpı ortok ele
bolup kalbay, kadırese kırgız tilinin köröñgösü dep karalat. Andan stilistikalık ıkmalardın ötö
çoñ ülgülörü berilgen. Apırtuu, opsuz çoñoytuu menen, esepsiz kiçireytüünü çegine jetkirgen.
Okşotuusu büt ele kırgızdın tabiyat karaşın körsötüp turgan, kaytaloo eposko bermettey jaraşkan,
bolup da epostun birden bir özgöçölügü bışkan, talkuulanıp turaktangan epostuk salttık saptar
ayabay köp bolup, alar jalpı ele ugarmandardı möyütüp kelet. Eposto özgöçö müçö jalgoo adatı
saktalgan (misalı, baratır, jatırı) kele bergeni. Epos büt ele jorgo sözdör menen uykaştuu
aytılgan.
4) “Manas” eposunda eldik adabiyattın ülgülörü büt koldonulup, körkömdükkö karajat bolup
berilgen. “Manas” eposunda kırgızdardın jöö jomoktoru, sanjırası, makal-lakabı, añgemeleri,
süylöşmölörü, aytor, bardık ülgülörü bar. Bular epostuk körkömdügün beleske kötörüügö karajat
bolgon. Bolup da epostogu ak tilekter, batalar, kargıştar, anttar eposko tabılgıs eldik
materialdardan bolup eseptelet. Aytor, V.V.Radlov aytkanday “temirdin çamındısı magnitke
jabışkanday” kırgız el ooz adabiyatının bardık narktuu ülgülörü “Manas” magnitine” jabışıp
çıga kelgen.
5) “Manas” eposunun körkömdügü anın obonu jana jañsoo araketi menen açılgan. “Manas” eposu
özünö gana taandık obon menen atkarılgan. Anın obonu bayan mazmununa karay özgörüp, ar bir sözdö
ar bir obon türtmöktöp, kuyuluşturup çıgarıp turat. Obonsuz aytkanda, epos körkömdügünön körünö
albas ele. “Manas” eposunun körkömdügünö jaraşkan dagı bir nerse, anı aytkanda jañsoo, ımdoo,
obduluu sıyaktuu araketter bolgon. Bul çeberlik büt ele “Manas” eposunun körkömdügünö tıgız
baylangan.
6) “Manas” eposunda küyüt abdan körköm berilgen.
“Küyüt” adabiy terminde “tragediya” dep atalat. Epos büt ele küyüt menen ayaktap, eposto
tragediyaluu körkömdük, asem önör ayabay biyikten berilgen. Baatırlardın ölümü, eldin başına
tüşkön karankün, basınuuçuluk eposto abdan körköm berilgen.

6. “Manas eposunun variantı.
Oozeki aytılıp, kulaktan kulakka ötüp, kılımdardı karıtıp kelgen “Manas” jomogu abdan köp
varianttuu bolgon. “Variant” degen termin latınça “özgörgön türü” degen maanide bolup, kırgız
salttık adabiy terminde “aytımı” degenge töp kelip: “Sagımbay Orozbaktın aytımı, Jusup
Mamaydın aytımı boyunça” dep koldonulup jüröt. “Manas” eposunun aytımının (variantının)
jaralışı anın oozeki taralganında desek, dagı bir jagınan jomokçu, manasçılardın köp
bolgonunan dep aytsak bolot. Epostun tübü, nugu bir jerden çıkkanına karabay, bütkül ele ulut süygön
bul jomoktu oozdon-oozgo “almonçok” kılıp alıp ketip tüpkü okuyanı köröñgö kılıp, ar bir
jomokçunun özünün çıgarmaçılık jöndömünö karay, ulam molukturup oturgan: (al jalgız varianttuu
“İliadaga” okşoboyt), oşogo ar bir jomokçunun aytkanı birden aytım (variant) bolup kalıptana
bergen. “Manas” jomogunun köp varianttuu boluşu munun çıgarmaçılık jolun körsötüp turat. Al ar
bir doordo bir neçelegen varianttuu bolup, tüpkü köröñgögö jañı saamalık kuyulup olturgan.
Birinçi variant (aytım) Iramandın Irçı uulu bolso, emki bizdin kolubuzga tiygeni Sagımbay
Orozbak uulu, Sayakbay Karala uulunun, Jusup Mamaydın aytımdarı bolup olturat. Bul neçe kılım
(miñ jıl) içindegi “Manas” eposunun kança variantı bolgonun boolgoloy albaybız. Birok, jazma
maalımattarda “Manastın” birinçi bölümünün 34 variantı, başka bölümdörünün 80 den aşuun
variantı bar (karañız, Kırgızstan “Kırgız adabiyatının tarıhı”, 2 tom, 48-bette) delip ketet.
Juñgoda 1957-jıldan beri çogultulgan “Manas” variantı 70ten aşuun, 600 000 sap bolgon.
“Manas” eposunun variantı üç türdüü: biröö, “Manas” toluk kölömündö büt salttık okuyalardı
kamtıgan variant; ekinçisi kaysı bir bölümünün (misalı, “Semeteydin”) bir kança variantı;
üçünçüsü, bir bölümdün içindegi belgilüü bir okuyanın bir neçe variantı (misalı, “Kökötöydün
aşı”, “Manastın törölüşü” sıyaktuu varianttarı) bolup ketet. Azırkı kagaz betine tüşkön jagdayga
karaganda “Manastın” toluk varianttarın Sayakbay Karalaev, Mambet Çokmorov, Şapak Irısmende,
Jusup Mamaylar aytkan. Bulardıkı “Manas”, “Semetey”, “Seytek” boyunça toluk varianttarga kiret.
Al emi, mında ayta turgan bir nerse, zalkar manasçı Sagımbay Orozbak uulu “Manastın”
toluk
variantın büt bilgen. Birok kagaz betine tüşürüügö ülgürbögön. Andan tek “Manas” bölümünün ötö mol
aytılgan variantı kagaz betinde kalgan.
Dagı özgöçö belgiley kete turgan variant Jusup Mamaydın aytımı (variantı) bolup eseptelet. Jusup
Mamay agası Balbaydın çogultkan materialına negiz “Manas” eposun üyröngön. Ar kanday bir
manasçı özünön murdagı “jomokçu, manasçılardan” üyröngön sıñarı, Balbay çogultkan, bolup da
Jusubakun aytkan varianttı Balbay kagaz betine tüşürüp bergenin Jusup Mamay üyrönüp aytkan.
Jusup Mamay kırk jaşınan baştap ele, “Manas” eposun el içinde aytıp jürgön. 1961-jılı El
oozeki adabiyatın çogultuunun mamlekettik, Şınjañ uygur aptonom rayonduk gruppası Akçiy
oodanınan barganda Jusup Mamay “Manas” eposun toluk ayta turganın baykaşıp, anı Kızılsuu
Kırgız aptonom oblastının başkı kalaası Artışka çakırıp kelip, “Manastı” ayttırıp, atayın
jazıp aluuçu dayındap, kagaz betine tüşürö baştagan. 1964-jılı dagı bir jolu çakırtıp kelip
(Artış şaarına) toluktap jazıp algan. Jazıp algandar Pazıl, Saken Ömür, Üsönaalı Alımkuldar
bolgon. Oşondo “Manas” eposun altı urpakka çeyin aytkan. Oşondon aralıkta üzgültükkö uçurap,
1979-jılı Jusup Mamaydı Beyjinge çakırtıp barıp (Borborduk uluttar institutuna) kayradan
jazıp aluu işin ulantıp, “Manas” eposunun segiz bölümün (segiz urpagın) kagaz betine tüşürö
baştagan. 1982-jıldan 1985-jılga çeyin üç jıl içinde Jusup Mamayga “Manastın” bardık
bölümdörün (1961-jıldan baştap aytılgan) kayradan toluktap, kagaz betine tüşürülgöndörün soñku
salıştırıp çıguu mildeti özünö jüktölgön. Oşol kezde Jusup Mamay özünün variantı boyunça
kagazga tüşkön nuskanı özü kayta baştan karap, kee bir bölüktörün kayradan kagaz betine tüşürüp,
baylanıştuu orunga “Şinjañ el oozeki adabiyatı” koomuna tapşırgan. Mında özgöçö ayta turgan
nerse, uşul kündö “Jusup Mamay jazgıç manasçı” degen dalilsiz söz kee bir basma sözdördö
(Kırgızstandan) aytılıp kelet. Jusup Mamay “Manas” okuyalarına negiz jazıp çıkkan degen
tüşünükkö kelüügö bolboyt. Jusup Mamaydın aytımı tee ilgerteden ele kele jatkan “Manas”
eposunun toluk ülgüsü bolup, epostuk erejege - körkömdügü, epostuk saltı büt tüşöt. Manastın segiz
urpagı boyunça aytılgan bul toluk variantta ar bir bölügündö Manastın ruhu aytılıp, “Manas” eposu
uşul kiyinki urpaktardın babaların dañazaloosu menen toluktanıp turat. Aldıñkı üç bölümünön
kiyinki bölümdörü büt deerlik Manas babasının baatırlık işin ulap, Manas kümbözün, Manas
arbagın ıyık tutunup, oşol ıyık jerge uyuşup turgan uluu ruh aytılat. Anda til körkömdügü ayabay
sonun berilip, karuu-jaraktardın attarı, jer-suu, ösümdüktün attarı, makal-lakaptar, turaktuu
bışkan epostun saptarı keziget. İlgerki bölümdöründö küdük boyunça kalgan nerseler korutundu
katarı kiyinki bölümdördö aytılat. Alıp aytsak, Almambettin okuu jayı, anın sıykırçılık
sırları, “Kenenim” bölügündö aytılat. Jookerdin soguştuk önörü “jetimiş eki jöö maşı,
altımış eki at maşı” “Asılbaça-Bekbaçada” sonun bayandalat. Murdagı Manas babaları ayak basıp
bakpagan jerlerge kiyinki urpaktar barat. “Manas” entsiklopediyasına Jusup Mamay aytkan
kiyinki bölüktör da köp bilimderdi koşo alat. Kiyinki urpaktar azır Jusup Mamay aytımı menen
gana kagaz betine tüşüp oturganı menen, aytuuga karaganda, Sayakbay Karalaevde “Kenen, Alımsarık,
Kulansarık” degen bölüktörünön aytkan (15 000 sap). Dagı köptögön manasçılar “Kenen, Sarık”
degenderdin atın atagan. Aytor, Jusubakun manasçının oozuna jetip, Balbaydın kalemi menen kagaz
betine tüşüp (Balbay – “Manas” jazıp aluuçu), Jusup Mamay aytımı menen elge taragan. “Manas”
eposunun kiyinki bölüktörün “jerüü” köz menen emes, “alınuu” köz menen okugandın zor paydası bar.
Al emi, Jusup Mamay variantının türdüü jaktarın izildöö aldıbızga tuura tartılıp turgan jumuş
eseptelet.
Aytarluusu, Jusup Mamay variantı jañıdan kuralıp çıkkan emes, tee ilgerki manasçılardan
ulanıp bizge Jusup Mamay arkaluu jetip olturat. Jusup Mamay “Manastı” öz obonu, araket-nuskoosu,
salttık aytılışı menen aytıp kelet. Al “Manastı” kurap, jazıp çıkkan” emes, “Manastı” aytıp
bergen. Soñku kezinde özünün toluk variantın kagaz betine (başkalar jazgan) kayra karap, kee
bölügün özü kayra kagaz betine tüşürüp jazıp ötkörgön. Mınday jumuş ilgerki manasçılardan
Togolok Moldo (Bayımbet Abdırahman uulu), Şapak Irısmende uuldarında da bolgon. Alar da öz
varianttarın kagaz betine tüşürüp tapşırgan.
Aytmak, azır Jusup Mamaydın variantı (segiz bölüm) jalgız variant bolup, közgö “çooçun”
körüngönü menen, egerim “Manas” çogultuu, jazıp aluu jumuşu ertede baştalgan bolso, Jusup Mamay
aytkan kiyinki bölümdördün (törtünçü bölümdön kiyinkilerdin) varianttarı da kagaz
betine tüşüp,
bir neçe variantı bolor ele.
Al emi variant jönündö aytılgan sözdörübüzdü maynaptasak, “Manas” eposu köp varianttuu
epos katarı, anın bardık varianttarı “sarı mayday saktaluu” kerek. Varianttardın bardıgı öz
kalıbında basmadan çıksa, “Manas” eposun izildöö jayıtı ogo beter keñirip, paydalanuu narkı
biyiktey bermek.

7. “Manas” eposunun taralışı jana manasçılar.
“Manas” eposu kırgız ulutunun jalpı ele adamına büt jalpılaşkan. Kadırese, kırgız ruhuna
aylangan. Kırgızdın jeti jaşar balasınan baştap, Manas baatırdın tüspölün, dene kurulmasın, al
turgay, kançalık tamak, ookat jey ala turganı, kançalık uktay ala turganına çeyin bilet. Ulam
kiyinki muundar Manas urpagıbız dep aytıp, Manastı real ötkön adamga okşoş köröt. Anın anday
boluşu “Manas” eposunda bayandalgan “jarımı çında” özdörünün jakşılık-jamandık turmuşun,
salt-sanaasın eç kanday özgörüüsüz bayandap, eldin dilin körsötüp bergeninen. Al emi, “jarımı
tögündö” añızdık, fantaziyalık bayandardan körköm üzür alıp, el epostu (jomoktu) jalpı kabıl
algandıktan, kılımdar boyu “öçkön sayın öörçüp” el ruhuna aylangan. “Manas” eposunun kırgız
elinin içindeki barkı-baası ayabay jogoru bolgon. Al tügül, Manas kümbözünö toop kıluu, “Manas”
eposunun kagaz betine tüşkön bölügün ilip koyuu, anın aldınan ılañdagan maldı çubatıp ötkörüp
“em-dom” kıluuga çeyin jetken. El uluu meldeşterde, çoñ namıs talaşuu jarışında manastap uraan
çakırıp, “Manas” kırgızdın uraanına aylangan. Mından “Manas” eposunun kırgız eline jalpı ele
taraganın, jalpılaşkanın, “Manas” tili kırgızdın jalpı uluttuk adabiy tilinin negizi bolup
kalganın körüügö bolot.
“Manas eposunun kırgızdarga jalpı jayıluu, taraluu, jalpılaşuusun bügünkü zamanındagı kagaz
betine tüşkön varianttardan (aytımdardan) da körgözüügö bolot. Ertede (1862-jılı) “Manas” eposun
kagaz betine tüşürüp, epostu çogultkan V.Radlov epostun üzündülörün Isıkköl aylanasınan, anan
Tekesten çogultkan. Azır basma sözdördö Kırgızstandın tündük-tüştügünön seksenden aşuun
manasçıdan epostun variantı çogultulgan (karañız, “Manas” entsiklopediyası) Juñgodo 1957-jıldan
baştap 1982-jılga çeyin “Manas” eposun çogultuu jürüşündö bütkül ele kırgızdar jaşagan
jerlerde “Manas” eposunun varianttarınan 70 neçe variant jazılıp alıngan, jalpı 600 000 sap
epostun materialı çogultulgan, dagı ertede kagaz betine tüşkön kol jazmalar tabılgan.
Afganstanda jaşagan kırgızdardan “Manas” eposunun varianttarı çogultulup, basmadan
jarıyalangan (karañız, Remi Dor “Pamir kırgızdarı”). Deginkisi, kırgızdar çoguu jaşagan jerler
bolso ele, meyli kaysı uruusu bolsun, “Manas” eposu bolgon.
Manasçılar. Kırgızdın jörölgölüü adabiy termininde “jomokçular” degen menen aytılıp
kelgen. Kiyin “manasçılık kesibi” kalıptana baştaganda, “manasçı” degen termin payda bolgon. Al
emi, ertedegi manastaanuuçulardan Çokan Valihanov menen V.V.Radlov manasçılardı “ırçı” dep da
taanıştırgan. Birok bayırtadan beri “Manas jomogun ayttırabız, Manas ayttı” degen atayın söz
aykaştarı kelgen da, “Manastı ırdatabız” degen söz saltta aytılbagan. Al emi, “Manas” eposunun
teksttik bayanı da “ır” (poeziya) talabınan körö “jorgo söz menen jomoktotup aytılgan” jomok
bayanına jakın. Oşogo “Manas” aytkandardı “jomokçu, manasçı” dep jörölgö boyunça atasak,
ajarı açılat.
“Manasçı” degende, “Manas” eposunun negizgi okuyaların saktap, aytuuçuluk salttı buzbay,
epostun özümdük obonu, bayandoodo koştogon kıymıl-araketi menen koşo aytıp, özünün çıgarmaçıl
kurbatına jaraşa, ustatının aytımın (variantın) atkargan, je alımça-koşumça koşup, öz
variantın kalıptaştırgan eldik jomokçular “manasçılar” bolup eseptelgen.
Manasçılar epostu aytuu kölömünö karay, “manasçı” jana “çoñ manasçı” (jomokçu jana çoñ
jomokçu) dep atalgan. “Manas” eposun toluk aytkandar, je bir bölümün toluk aytkandar, obonun,
kıymıl-araketin toluk özdöştürgöndör çoñ manasçılar bolgon.
Manasçılık kırgız körköm önöründö özünçö bir önör bolup, uşul önör arkıluu bir üy bülönü ,
je bir uruunu baga turgan öndürüş kesipke aylangan. Çoñ çoguluştarda “Manas” aytkanda, aldına at,
üstünö ton japkan. Çoñ manasçılar el kıdırıp, “Manas” aytıp üyürlöp jılkı aydap kelgen
(karañız, uluu manasçı “Sagımbay” attuu 1992-jılı Bişkekten çıkkan “Alatoo” jurnalının
arnaluu
kitepçesi) oşonduktan, “manasçılık kesibi, önörü” dep atalıp kalgan.
“Manasçılık” önördün birinçi belgisi, “Manas” eposunun negizgi okuyasın bilgen bolot.
Ekinçisi, epostun tilin bilip, anın kılımdardan beri bışıp turaktangan salttık saptardı toluk
özündöy ayta aluu kerek. Üçünçüsü, belgilüü çıgarmaçılık jöndöm zarıl. Törtünçüsü, “Manastın”
aytıluu obonun özdöştürüp, kanday mazmundu kaysı obon menen jetkire aluu, mazmununa karay
jañsoo, nuskoo, şiltöö, obduluu sıyaktuu araketter menen atkara algan önör bolot. Beşinçi talap,
bütkül ele kırgızdın salt-sanaasın, eldik adabiyatın, el tarıh, sanjırasın jetik bilgendikte.
“Manasçılık” kesibin tutkandar uşul önörü menen eldik önörpozdordun kadırluusu eseptelet.
Manasçı, jomokçu degen atak el tarabınan berilet (kandaydır bir uyum jagınan emes), el bergen
atak çınıgı jana zobololuu bolot.
Manasçılar “manasçı” bolup çıguu üçün çınıgı üyrönüü baskıçın ötköröt. Al üçün özünön murdakı
ustatın eerçip, anın jumuşunda bolup jürüp, ustatı “Manas” aytkan soorundan üyrönöt, kadırese,
ustatı atayın üyrötöt. “Manas” aytkan soorundardan üyrönöt. Je bolboso, özün jaşırıp ustatka
körünböy tımızın üyrönüp, “Manas” aytkan jerlerge tımızın barıp jürüp özdöştürüp alat. Bul
manasçılardın köbünö münözdüü bolup, anı manasçılardın özünön murdagı üyröngön ustatın köp
aytpagandıktarına karay aytuuga bolot. Özün jaşırıp tımızın üyröngön manasçılardın bardıgı
“tüş körüp”, “tüşümdö ayan berip” degen sıyaktuu sözdör menen özünün manasçı bolgonun
“kayıbınan” dep tüşündürüügö araket jasaşat. Adam balası zeen koyup üyrönüp, berilip kalgan
nerse tüşkö kirüüsü çındık. Öñündö jattap, baatırlardın elesin köñülünö tartıp jürgön
manasçılardın tüşünö Manas je anın urpaktarı kirüüsü sözsüz çındık. Tüşündö körgönün unutpay
aytuusu abdan mümkün. Bul “Manastı” üyrönüü baskıçı bolgon. Manasçılardın ekinçi baskıçı,
körünöögö çıgıp, sekin-az çoguluştarda, andan soñ çoñ çoguluştarda “Manas” aytıp takşaluu
baskıçı bolgon. Mınday baskıçtı manasçılardın keeleri kırk jaştan kiyin “Manas ayt” dep şek
bergen ele, emi ayta baştadım” dep tüşündürüşöt. Takşaluu baskıçı el aldınan ötüp, “jomokçu,
manasçı” degen atakka ee boluu bolgon. Manasçılardın üçünçü baskıçı, arbıtuu, çıgarmaçılık
jöndömgö salıp, öz aldınça variant jaratuu bolup, manasçılardın bul baskıçın “Manas” izildöö”
baskıçı dese da bolot. Sebebi, kee bir manasçılar baatırlardı ölümgö ıraa körböy, “kayıp boluu”
jagına oy salsa, kee bir manasçılar Manastın ata-sanjırasın kuup, epostogu baatırlardın ataenesi, tuugandarı, taga-jeeni sıyaktuulardı taktap, ulam epostogu keyipkerlerdin uruk-tukumun
iliktep izdep, eposko koşup olturgan. Oşogo “Manas” eposunun varianttarının kee bir bölümdörü
uzunuraak (misalı, Kız Saykal kee bir varianttarda bir, eki jerlerde joluksa, kee biröölördün
varianttarında toluk bayandalat), “Er Töştük uulu Koyon alp” da bayandalgan. Keelerinde kıska
bayandalgan mınday boluşu, manasçılar üyrönüü baskıçında bir ele ustattan ugup üyrönböy, aytor,
köptögön manasçılardıkın ugup, oşondo eelegen material negizinde takşalgan baskıçına ötköndö,
izdenüü arkıluu köptögön karajattardı koşup aytıp, epostu ogo beter taktoo, tüptöögö araket jasap,
soñunda özünün varianttarın kalıptandırgan.
Uşul küngö çeyin, köptögön manasçılar ötkönün boolgologolu bolso da, birok basma sözdördö
jarıyalanıp el esinde jürgön manasçılardan tömönkülör gana aytılıp kelet.
1) Ulamışta aytılıp kalgan manasçılar: epostun özündö aytılgan Iramandın Irçı uulu bolup,
bul “Manastı” jaratkan “jomokçu” boluşu mümkün degen ulamış bizge jetken. Mından bölök
Jaysañ ırçı degen da “Manas” eposun jaratkan algaçkı manasçılardan boluşu mümkün degen
ulamış bar. Andan soñ “Toktogul ırçı, Tolubay sınçı” tuşunda Toktogul çoñ jomokçu boluşu
mümkün degen ulamış bar. Bular ulamış boyunça aytılgan manasçılar degen manasçılar tobun
tüzöt.
2) El esinde kalgan, birok alardın aytımdarı toluk kagaz betine tüşürülüp jetpegen, (az bölügü
gana jetken) manasçılar:
1. Keldibek Barboz uulu (1800-1888); 2. Balık (Bekmurat) Kumar uulu (1799-1887); 3. Tınıbek
Japiev (1846-1902); 4. Çoyuke Ömürov (1863-1925); 5. Narmantay Çoñbaş (bul maalımattardı karañız
“Kırgız adabiyatının tarıhı”, 2-tom, 146-betine, 2002-jılı basılışı, Bişkek);
3) Varianttarı kagaz betine tüşkön, “Manas” eposun toluk aytkan manasçılar:
1. Şapak Irısmendeev (1863-1956); 2. Sagımbay Orozbak uulu (1867-1930); 3. Jañıbay Kojekov
(1869-1942); 4. Bagış Sazanov (1878-1958); 5. Jakşılık Sarıkov (1880-1934); 6. Moldobasan
Musulmankulov (1883-1961); 7. İsa Jumabek uulu (1884-?); 8. Aktan Tınıbekov (1888-1951);
9.Sayakbay Karalaev (1894-1971); 10. Mambet Çokmorov (1896-1973).
(Jogorku maalımattardı “Kırgız adabiyatının tarıhı”, 2-tom, “Manasçılar” bölümünön
karañız, 2002-jılı, Bişkek); 11. Jusup Mamay (1918); 12. Temir Turdumambet; 13. Eşmat
Mambetjusup (1860-1963), 14. Jusubakun Apay (1884-1922); 15. Osmon Matı (1906-1970).

“Manas” aytuu. Kırgız elinde “Manas” aytuu jana “Manas” uguu ötö ooraktuu iş katarında
karalat. Ar bir ayılda manasçı bolgon. “Manas” aytuu demeyde “Manas” aytuu” jana atayın “Manas”
ayttıruu” dep eki türdüü bolgon. Demeyde, “Manas” aytuu beypilçilik kündördö bir ayılda
manasçını ayttırıp üzür aluu, je çoñ toy, maarakelerde manasçıga “Manas” ayttıruu bolgon.
Mınday jagdayda manasçını çakırıp kelip ayttıruu, je bolboso kıdırıp “Manas” aytıp jürgön
manasçı kelip aytuu jagdaylarda aytılgan. Al emi ataylap “Manas” ayttıruu degeni, manasçılardı
sınoo, aytuu kölömün çendöö maksatında el aksakaldarı kalıstardı çogultup, atayın üy tiktirip,
azık, ookat, soyuş kamılgası menen ar kaysı jerlerdegi manasçılardı (çoñ manasçılardı)
çakırtıp kelip “Manas” ayttırgan. Mınday “Manas” ayttıruu eki ıñgayda bolgon, anın biri, bir
ele bölümdü bir neçe manasçıga ayttırıp baa berüü, ekinçisi, bir bölümdün okuyasın bir
manasçıga, andan arkı okuyasın dagı bir manasçıga ulap ayttırıp körgön. Mınday ayttıruu
“Manastın” kim kançalık kölömdö, kanday körkömdüktö ayta turgandıgın bilüü maksatında atayın
uyuşturgan kesiptik, manasçılar çoguluşu bolgon. Çoñ manasçı, jomokçular mına uşunday
çoguluştarda irgelgen. Demeydeki ayıldarda “Manas” ayttıruuda köbünçö “Manastın” kaysı bir
bölügü aytılgan. Toluk ayttıruuga ubakıt, çolo tabılbagan. “Manas” eposun neçen tündöp ayttıruu
menen toluk uguuga bolbogon. Anı neçe aylap-jıldap aytıp bütkön.
Ugarmandar. “Manas” ugarmandarı manasçıdan epostun salttık obonu, aytuu, nuskoo, jañsoo, obduluu
araketteri menen uguunu jaktırışkan. Ayılga manasçı kelgende, “Manas” ayttırgan ayıl kudum çoñ
kölömdögü teatrda körgöndöy, sahnalık çıgarmalardı körgöndöy ıntaa, kızuuluk menen uguşkan.
Ugarmandar epostun okuyasındagı kaygıluu turmuşka birge kaygırıp, kee biröölör ıylaşıp
olturgan. Jeñiştüü, kubanıçtuu okuyalardı ukkanda birge kubanışıp birge üzür algan. Soguş,
salgılaşuu okuyaların ukkanda kak oşol maydandakı körünüşkö tike katışıp jatkanday parızda,
birde obdulup, umtulup büt ugarmandar kandaydır içten arakette bolup turgan kebete payda bolgon.
Epostu ugup jatkanda, ar kanday bölökçö şıbır-kübür bolbogon. Bardık içki-tışkı kıymıl toktop,
japjalgız manasçının dooşu, araketi büt ayıldı biylep turgan. Çoñ manasçılar kelip “Manas”
aytkan ayıldın ayantı tolup, üygö sıybay talaada uguşkan. Egerim jaan jaap, şamal çıgıp kalsa da,
eç kim uguuçu jerden ketip kalbagan.
Manasçının aldına dastorkon jayılıp, çöyçökkö eritilgen sarı may belen koyulup turgan.
Manasçı karıkkanda sarı may menen tamak jumşartıp, aytuusun ulanta bergen.

8. “Manas” eposunun jazılıp alınuusu jana basmadan çıguu abalı.
“Manas” eposun çogultuu, kagaz betine tüşürüü, basmadan çıgaruu jumuşu “Manastın” jaraluu
dooruna salıştırganda abdan keç baştalgan jumuş eseptelet. “Manas” eposun çogultuu jumuşu
ilgeri jomokçulardın jumuşu bolup, alar özdörü “Manas” üyrönüü maksatı menen özünön murdakı
manasçılardı ugup, köödöngö çogultup, anı kayra oozdon-oozgo ötkörüp jürgön.
“Manas eposunun jazmaga tüşkön tarıhı manastaanuu iliminde bir neçe saamalıktar menen
bayandalıp kelet. Anın eñ ertedegisi, “Orhon-Enesay taş jazmalarında” epostun bayanı sımal
saptar bar. Mümkün “Manastın” özü bolboso da, kırgızdın jomoktuk ülgüsü oşol taşka çegilgen
saptarda bar degen köz karaş jok emes.
“Manas” eposu jönündö kagazga tüşkön bayandın eñ algaçkısı “Majmu at tarıh” degen avtoru
belgisiz (birok Ferganalık Seyif-ad-Din Aksıkenttin jana anın uulu Nooruz Muhammeddin kol
jazması boyunça jetken) kitep bolup (çama menen 1503-1514-jıldarda) anda “Manas” eposu jana
Manas baatırdın bayanı aytılgan. Manastın Joloy menen bolgon soguşu, al turgay Jakıp jönündö
bayan aytılgan. Bul bayan “Manas” eposunun kagazga tüşkön birinçi variantı dep karalıp kelet.
Andan kiyinki maalımat Çokan Valihanovdun “Manastı” kagaz betine tüşürgöndügü
bolup, 1856jılı kırgız jergesine kelip “Manas” eposunun bir okuyası — “Kökötöydün aşın” kagaz betine
tüşürgön, bardıgı 3320 sap. Anın 910 sap kotormosu 1904-jılı Sankt-Peterburgda jarık körgön.
Andan soñ “Manas” eposun V.V.Radlov kagaz betine tüşürgön. Al 1862-jılı Tekesten bugu
uruusunan, 1869-jılı Isık-Köldön Sarıbagış jana Solto uruularınan “Manas” eposunun üç
bölümünün negizgi okuyaların kagaz betine tüşürgön. Andan bölök “Er Töştük”, kırgız koşoktoru
sıyaktuulardı jazıp algan. Mında “Manas” boyunça 11376 sap jazıp algan. Anın içinde “Manas”
bölümü 9449 sap, “Semetey” bölümü 1421 sap, “Seytek” bölümü 506 sap bolgon.
Munu 1885-jılı “Tündük türk uruularının eldik adabiyattarının ülgülörü” degen jeleleş
jıynagının 5-tomunda jarıyalangan (Bul variant 1997-jılı “Kızılsuu Kırgız basması” jagınan
“Kart dastan” degen at menen basmadan çıktı).
Vengr okumuştuusu G.F.Almaşi 1900-jılı kırgız jergesine kelip jürgön kezde “Manastan”
üzündü jazıp algan, al 1911-jıldarı jarıyalangan jana kırgızdardı, “Manastı” taanıştırıp
makala jazgan.
Orus sürötçüsü B.V.Smirnov 1903-1904-jıldarı kırgız jergesinde bolgon kezde “Semeteydin” kıska
okuyasın kara söz iretinde jazıp alıp, 1914-jılı Moskvada jarık körgön.
Jogorkular “Manas” eposun jazıp aluu, çogultuu, başka elderge taanıştıruu jumuşunun bosogo
attar jumuştarı bolgon. Bolup da “Manas” taanuu ilimi düynögö eşigin açkan saamalık katarı
körüngön.
“Manas” eposun atayın maksattuu türdö çogultuu, kagaz betine tüşürüü jumuşu 1920-jıldardan
kiyin baştalıp, arnaluu uyumduk köz karaş menen iş baştalgan.

1920-jıldarı “Manas” eposunun kagaz betine tüşüü abalı.
Çoñ jomokçu Sagımbay Orozbakovdun “Manasın” jazıp aluu işi 1922-jılı baştalıp, birinçi
bölüm “Manastı” jazıp aluu jumuşu 1926-jılı bayıgan.
Tınıbektin “Semeteyden” üzündüsü 1925-jılı arab tamgası menen Moskvadan basılıp
çıkkan. Anın baş sözün İşenaalı Arabaev jazıp, “Tınıbek jomokçunun “Semeteyi” degen at menen
kitepçe kılıp çıgargan.
1930-jıldarda “Manas” eposunun kagaz betine tüşüü abalı.
1930-jıldarda çoñ jomokçu Sayakbay Karalaevdin aytımı, Şapak Irısmendeev, Togolok
Moldo, Akmat Irısmendeev, Bagış Sazanov, Aktan Tınıbekov sıyaktuu manasçılardın aytımdarı
kagaz betine tüşürülgön.
1940-1950-jıldarda “Manas” eposunun basmadan çıguu jumuşu Kırgızstanda algaçkı saamalık
katarı baştalgan. 1940-1943-jıldarı “Manas” seriyaları” degen jeleleş kitepten eköö basmadan
çıktı. Al 1946-jılı orusçaga kotorulup, Moskvada jarık körgön.
1958-1960-jıldarga çeyin Kırgızstanda “biriktirme variant” degen at menen “Manas” (birinçi,
ekinçi kitebi 1958-jılı), “Semetey” (1959-jılı), “Seytek” (1960) basmadan çıkkan.
1978-jıldan baştap, Kırgızstanda çoñ jomokçular, manasçılar Sagımbay Orozbakov jana
Sayakbay Karalaevdin aytımdarın tüp nuskası boyunça çıgaruu jumuştarın baştagan. 1982-jılga
çeyin Sagımbaydın aytımındagı “Manastın” tört kitebi basmadan çıkkan. Sayakbay Karalaevdin
1982-1984-jılga çeyin “Manası” eki kitep, 1985-1987-jılga çeyin “Semetey” eki kitep, 1990-jılı
“Seytek” bölümü jarık körgön.
Juñgodo “Manas” eposunun kagaz betine tüşüü abalı.
Juñgo kırgızdarınan “Manas” eposun jazıp aluu işi 1862-jılı Tekesten V.V.Radlov “Manas” eposun
kagaz betine tüşürgöndön baştap sanalat. Andan kiyin 1900-jıldardan baştap bolup da, 1916jıldan tartıp Akçiy oodanı, Karaçiy ayılı, Merkeç kıştagının kemenger adamı Balbay Mamay
uulu “Manas” eposun çogulta baştagan (çoñ manasçı Jusup Mamaydın maalımatında). Al kaydan ele
bolbosun “Manas” eposun ukkan-körgön jerden çogultkandan bölök, özü çoñ jomokçu (özün jaşırıp
jürgön) Jusubakun aytkan “Manastı” kagaz betine tüşürgön. Jusubakun körünöö jerde
elge aytpaym
degen ötünüçü boyunça Balbay Jusubakundu janına köçürüp kelip, çöp çabuuda eletke birge alıp
ketip, kündöp-tündöp, al turgay, neçe jıldap eerçitip jürüp “Manas” eposun jazıp algan.
Azırkı Jusup Mamay aytkan segiz urpaktuu varianttın soñku bölüktörün oşol Jusubakun aytkan
boyunça Jusup Mamay üyröngön. Dagı aytsak Jusup Mamay aytımı Balbaydın köp jaktıluu çogultkan
“Manas” materialınan köröñgö alıp, Jusup öz variantın kalıptandırgan. Oşogo biz Balbay Mamay
uulun juñgo kırgızdarınan eñ algaç “Manas” çogultkan, “Manastı” kagaz betine tüşürgön dep
taanıybız.
1946-jılı “Manastın törölüşü” degen üzündü “Çıgış jurnalı” dep atalgan jurnaldan üçünçü
sanına hanzuça jarıyalangan. Anı Loyü Çıñ kotorgon. 1947-jılı “Şinjañ” izildöö jıynagı”
degende “Kırgız eposu “Manaska” kiriş söz” attuu Mazlagovdun makalası jarıyalangan. 1949-jılı
birinçi aydın 17-künkü “Şinjañ gezitinde” Abdıkadır Toktorov uulunun “Kırgız eposu “Manas kan”
jönündö bayan” attuu makalası jarıyalangan (bul maalımattar Lañ Yiñ jazgan “Manasnaama” attuu
kitepten alındı).
1956-1957-jıldarı Juñgo İlimder Akademiyası jagınan az sanduu uluttardın tilin tekşerüü
gruppası kurulup, jalpı ele uluttar tilderin tekşerüü bolgon. Oşondo kırgız tilin tekşerüü
gruppasındagılar til materialın çogultuu menen koşo “Manas” eposunan üzündülördü kagaz betine
tüşürgön. Manas izildööçü okumuştuu Hu Çjen Hua oşol gruppada bolup, 1957-jılı Köönöuluuçat
ayılınan “Manas” üzündüsün jazıp algan (Hu Çjen Hua özü kamdagan materialga negiz aytılıp jatat).
Al jazıp algan material azırga çeyin baylanıştuu orundarda saktaluu eken. Bul uyum jagınan
tuñguç iret “Manas” eposun jazıp aluu baştagan dep eseptelip kelet.
1960-jılı Hu Çjen Hua baştagan til izildööçülör Uluuçat oodanınan Temir manasçıdan
“Semeteydi” jazıp algan. Anı hanzuça “Tianşan” jurnalında, uygurça “Taarım” jurnalında
üzündülör jarıyalangan (karañız, Hu Çjen Hua “Manas” izildöö materialdarı”, May basma, 1976jıl, 10-aylık sanında).
1961-jılı 3-ayda “Şinjañ Uygur aptonom rayonduk adabiyat körköm önörçülör” birleşmesi,
Kızılsuu oblasttık partkom ügüt bölümü, Borborduk uluttar şöyanı birgeleşip “Manas” çogultuu,
kagaz betine tüşürüü atayın gruppa uyuşturup, bul gruppa bir jıl çaması bütkül ele Şinjañdagı
kırgızdar konuştagan jerlerge barıp Manas” eposun çogultkan, oşondo otuzdan aşuun manasçıdan
“Manas” varianttarın jazıp algan. Uşul jolu jalpı “Manas” boyunça çogultulgan material 300 000
sap bolgon. Anın içinde eñ köp aytkanı Jusup Mamay bolup, andan 100 miñ sap jazıp alıp, bir ele
ubakta hanzuçaga tike kotoruu jumuşun bütürüşkön. Deginkisi, Jüñgodo manastaanuu işi mına uşul
1961-jıldan baştalgan bolup, uşul ele jılı bir jagınan epostu çogultsa, dagı bir jagınan
hanzuçaga kotoruu, basma sözdördö taanıştıruu, makalaların jazuu işterin sıyrası menen
baştagan. Alıp aytsak, “Şinjañ gezitinin” 1961-jılkı 12-aydın 14-15-künkü sandarının üçünçü
betterinde “Manas” üzündülörü hanzuça jarıyalangan. “Tianşan” jurnalının 1961-jıldık 1-2
sandarında “Semeteyden” üzündülör jarıyalangan (hanzuça).
1964-jılı 7-aydan, 1966-jıldın 7-ayga çeyin bolgon eki jılda “Manas” eposunun kagaz betine
tüşürüü işi eñ biyiktikke jetken mezgil bolgon. Negizinen, Jusup Mamaydın aytımın kagaz betine
tüşürüü jumuşun ulantıp, 1961-jılı aytkandarın kayra toluktap, altı urpakka çeyin 180 000 sap
jazıp alıngan. Uşul eki jılda Jusup Mamay aytımın büt hanzuçaga kotorup çıkkan. “Manas”
bölümünün birinçi, ekinçi kitebin mık basmadan “paydalanuu materialı” (hanzuça) degen at menen
çıgarıp, bul algaç kotorulgan materialdı izildööçülör paydalanuuga dayardagan.
1979-jıldan 10-ayda “Manas” eposun Jusup Mamaydan jazıp aluu işi kayradan ulantılıp, bul
kızmattı Borborduk uluttar institutu jürgüzüp, Jusup Mamay jana başka “Manas” jazıp
aluuçulardı Beejinge çakırıp, atayın gruppa uyuşturup, Jusup Mamay aytımın kayradan ayttırıp
jazıp aluu, anı hanhzuçaga kotoruu jumuşun iştegen. Mında 1960-jıldarı aytkan kagaz betine
tüşkön materialdın köbü jogolup ketti delip tabılbagandıktan, (2002-jılı oşol 1961-1964jıldarı eki jolu aytkan material Beejinden tabılıp nuskası köçürülüp keldi) kayradan ayttırıp
toluktap jazdırgan (“Semetey” bölümünün 1961-jılkı nuskası jogolbogon). Dagı jañıdan jetinçi,
segizinçi urpaktı ayttırıp, kagaz betine tüşürgön. “Manas” bölümün may basmadan çıgarıp, pikir
aluuga baylanıştuu adamdarga taratkan.
1982-jılı “Şinjañ-Uygur aptonom rayonduk partkom” (1982) 56-nomurluu üjötwww.bizdin.kg
tüşürüp, “Manas”
eposun muras katarı kutkarıp alıp, anı basmadan çıgaruu, kotoruu jumuşun kolgo aluu jönündö
tastık tüşürgön. Aptonom rayon darajaluu “Manaska” jetekçilik kıluu gruppası kurgan. Şiñjañ el
oozeki adabiyatı koomuna “Manas” izildöö işkanasın kurup, arnaluu ştat menen adamdarın
toluktagan. Jusup Mamaydı Ürümçügö köçürüp kelip, türdüü jaktan şart jaratıp berip, özü aytkan
varianttı baştan-ayakka kayradan tekşerip körüp, toluktoo talabı koyulgan. Jusup Mamay 1982jıldan 1985-jılga çeyin aralıkta aldı-kiyin bolup, neçe jolu kayra-kayra aytkan. 1961-jıldan
baştap, 1961-1982-jılga çeyin başkalar jagınan jazılgan öz variantın kayra baştan oñdop,
toluktap, köp bölümün özü kayra kagaz betine tüşürüp çıkkan. Azır biz aytıp jatkan, okup turgan uşul
Jusup Mamay aytımı soñku özü tekşerip, toluktap çıkkan nuskası bolup eseptelet.
1984-jılı jogoruda atalgan “Manaska” jetekçilik kıluu gruppası, “Manas redaksiyalık
kollegiya” uyuşturup, bul epostu basmaga ötkörüünün soñku karap çıguu kızmatın baştagan, oşonu
menen 1984-jılı “Manas” eposunun birinçi bölümünün, birinçi tomu, “Semeteydin” birinçi tomu
1984-jılı “Şinjañ el basması” jagınan basılıp çıkkan. Oşondon baştap ar jıldık plan
boyunça uşul basmadan “Manas” eposunun Jusup Mamay variantı ulanduu basılıp, taratılıp, 1995jılı 18 tom menen jıyıntıktalgan.
“Manas” eposunun Juñgodo basmadan çıguu abalı mınday:
1984-jılı “Manas” birinçi tom, “Semetey” birinçi tom basmadan çıgıp taratılgan.
1989-jılı “Manas” ekinçi, üçünçü, törtünçü tomu basmadan çıgıp bolgon. Bardıgı 53287 sap, tört
kitep (32 formatta çıkkan, tömönkülör da okşoş).
1990-jılı “Semetey” 2-, 3-tomu basmadan çıgıp bolgon, bardıgı 35246 sap, üç kitep.
1992-jılı “Seytek” 1-, 2-tomu basmadan çıkkan. Bardıgı 22590 sap, eki kitep bolgon.
1993-jılı “Kenenim” 1-, 2-tom basmadan çıkkan. Bardıgı 32922 sap, eki kitep.
Uşul jılı “Seyit” 1-, 2-kitep basmadan çıkkan. Bardıgı 24000 sap, eki kitep.
1994-jılı “Asılbaça- Bekbaçanın” 1 tomu basmadan çıkkkan.
1995-jılı “Asılbaça _ Bekbaçanın” 2-, 3-tomdoru basmadan çıkkan. Bardıgı bul bölüm 37680
sap, üç kitep.
Uşul ele jılı “Sombilek” 1 kitep bolup basmadan çıkkan, bardıgı 14868 sap.
Dagı “Çigetey” 1 kitep uşul jılı basmadan çıkkan. Bardıgı 12325 sap bolgon.
1995-jılı dagı “Manas” eposunun okuyalarınan kıskaça bayan atuu kitep kara söz türündö
tüzülüp, “Manas” eposunun Jusup Mamay variantı korutundulanıp, taanıştırılgan (jogorku
kiteptin bardıgı “Şinjañ el basmasınan” çıkkan).
1997-jılı V.V.Radlov jazıp algan variant “Kart dastan” degen at menen “Kızılsuu kırgız
basması” jagınan çıkkan.
2003-jılı Eşmat Mambetjusup aytkan “Semetey» «Kızılsuu kırgız basmasınan» jarık körgön.
“Manas” eposun çogultup, anı kagaz betine tüşürgöndör:
1. Çokan Valihanov, 2. V.V.Radlov, 3. Kayım Miftakov, 4. Ibrayım Abdırahmanov, 5.
K.Jumabaev, 6. K.Idırısov, 7. K.Kıdırbaev, 8. K.Ismailov, 9. Balbay Mamay uulu, 10. Hu Çjen Hua,
11. Li Yu Fa Çjun, 12. Pazıl, 13. Saken Ömür, 14. Üsönaalı Alımkul sıyaktuu adamdar “Manas”
eposun jazıp aluu, çogultuu, basmadan çıgaruu jumuştarına katışıp, epostun bügünkü turaktuu basma
söz formasında, urpaktan urpakka ulana berüüsünö ayabay salım koşuşkan. Andan bölök da epostu
jazıp aluu, çagın varianttarın kagaz betine tüşürüü işine jüzdögön adamdar katnaşkan. Birok biz
jogoruda atagan adamdar “Manastı” jazıp aluuda oroşon emgekteri barlar degen maksatta atayın
aytıldı.

9. “Manas” eposunun izildöö jagdayı.
Manastaanuu HIH kılımdın soñunda Çokan Valihanov menen V.V.Radlovdun “Manas” menen
taanışuusunan baştalıp, kılımdardan beri manasçılar izildep, iliktep kelgen “Manas” jomogu
düynölük ilimpozdordun izildöö temasına ötkön. Murdagı manasçı, jomokçu “Manastı” iliktep,
izildöösü tek epostu toluktoo, kemeldendirüünü maksat kılışıp izildegen. İzildebey, epostun
jalpı okuyası menen taanışpay, sanjıralık bayanın mıktı bilbey turup, anın aytıluu
obondorun, jañsoo kıymıldarın irettep bilbey turup, manasçı, jomokçu boluu kıyın ele. Oşogo
“Manas” izildöö jönündö söz bolgondo, aldı menen manasçı, jomokçular izildegen degendi ayta
ketüügö tiyişpiz.
Birok “Manas” izildöösü özünçö ilim katarı anın jan-jaktıluu jaktarına kayrılıp izildöö
işi dagı ele Çokan Valihanov, V.V.Radlovdor menen baştalgan. Alar “Manas” eposuna birinçilerden
bolup anıktama berip, epostun münözün belgilep berişken, oşondon soñ “Manas” eposu negizinen,
tömönkü jaktardan izildengen jana taanıştırılgan.
1) “Manas” eposun taanıştıruu maksatında izildengen. Epos okeanday çalkıp jatkandıktan, anı
jalpı ele elge, el araga taanıştıruu, taanıtuu ajatı bolgon. Oşonduktan mınday izildöönün kolgo
alınışı zarıl ele.
2) “Manas” eposuna anıktama berüü münözdöö izildöö jürgön. Mınday izildöönün natıyjasında
“Manas” eposu kırgız elinin entsiklopediyası”, “kırgız ruhunun tuu çokusu”, “baatırdık epos” degen
anıktamalar berilip, düynödögü epostor katarında boyu, oyu uluu bolup turuuga jetişti.
3) “Manas” eposunun jaralgan doorun iliktep izildöö boyunça izildöölör bolgon. Bul
izildöönün maynabı epos menen kırgızdın tarıhın kuup, bayandoogo jetişken.
4) “Manas” eposunda aytılgan bayandarga negiz kırgızdın madaniyatın izildöö, izdöö jürgön.
Mınday izildöönün maanisi abdan zor bolup “bayırkını azırkı üçün iştetüü” ruhu boyunça uşul
kezdegi “Kırgıztaanuu” ilimine “Manas” eposu dalil boluuga jetişken. Alıp aytsak, kırgız tarıhı
boyunça söz bolgondo aldı menen “Manas” eposundagı bayanga kayrıluu, andan nakıl körsötüü,
kırgızdın kol önörçülügü, turak-jayı, kiyim-keçek, jemek-içmek madaniyattarınan söz kozgogondo
“Manas” eposunan dalil körsötüü, anı misalga tartuu menen bekemdöö boldu. Bolup da kırgız tili
jalpı ele kırgızdın tildik madaniyatın izildöödö “Manas” eposu köröñgü bolup kaldı. Mına
bulardın bardıgı epostun kırgız madaniyatın izildöönün natıyjası dep aytuuga bolot.
5) “Manas” eposunan kırgızdın oy-sanaasın, kıyalın, jaşoogo, düynögö bolgon karaştarın
izdep, oşol jagın iliktegen izildöölör da algaçkı arımda baştalgan. Bolup da diniy
işenimderin “Manas” eposundagı akılmandıktı izildöö abdan natıyja beret.
6) “Manas” eposu menen düynölük başka epostordu salıştırıp izildöödö, düynölük epostor
menen kölömün, epostuk tüzülüşün, bolup da okşoştuk jaktarın salıştırgan emgekter jaraldı.
7) “Manas” eposu boyunça ondogon ilimiy talkuu, çoguluştar ötüp, “Manas” taanuunun jayıtı
keñirgen. “Manas” boyunça çoñ çoguluştardı atap körsök:
1952-jılı 6-10-iyunda “Manas” boyunça Kırgızstanda çoñ ilimiy çoguluş bolup, buga tört
jüzdön aşuun adam katışkan.
1990-jılı Juñgodo büt mamlekettik “Manas” boyunça ilimiy çoguluş bolup ötkön. Buga jüzdön
aşuun adam katışkan.
1994-jılı Ürümçüdö “Manas” eposunun el aralık ilimiy çoguluşu bolup,10 neçe mamleketten
80den aşuun adam katışkan.
1995-jılı Birleşken mamleketter uyumu “Manas” jılı” dep belgilep, Kırgızstanda ötö çoñ
maarake - “Manas” eposunun 1000 jıldıgı belgilengen. Oşol baylanış menen ondogon ilimiy
makalalar jıynaktarı jarık körgön. “Manas” eposunun izildöösü dagı bir jolu el aralık beleske
at koygon.
8) “Manas” eposun izildöö boyunça ondogon arnaluu kitepter, miñdegen makalalar jarık körgön.
Juñgodo “Manas” eposun izildöö boyunça bir neçe makala jıynaktarı jarık kördü. “Manas”
eposu boyunça ilimiy makalalar jıynagının” 1-tomu, 1991-jılı 2-tomu, 1998-jılı “Şinjañ el
basması” jagınan jarık kördü. 1-tomuna 33 makala kirgizilgen bolup, 435-bet, çoñ 32-formatta
çıkkan. 2-tomunda 44 makala kirgizilgen, 550-bet, çoñ 32-formatta çıkkan. 1994-jılı “İlimiy
makalalar jıynagının” hanzuçası jarık kördü.
2001-jılı “Manas” eposun atayın izildep jürgön ataktuu okumuştuu La Yiñ ayımdın
“Manasnaama” degen arnaluu izildöösü kölömdüü kitep bolup basmadan çıktı. Bul Juñgodo hanzu
jazuusu menen “Manas” eposun kölömdüü taanıştırgan kitep bolup eseptelet. La Yiñ ayım andan
murda da “Manas” izildöösü boyunça mından çakanıraak eki kitep çıgargan.
Mından bölök “Manas” izildöösü boyunça Juñgodo hanzuça, uygurça, kırgızça jazılgan emgekter,
jazılgan makalalar jarıyalanıp, “Manas” eposun taanuu iliminin baraanı körünö baştadı.
9) “Manas” eposun izildööçülör “Manas” eposu H1H kılımdın soñunda www.bizdin.kg
izildöönün beti
açılgandan tartıp azırga çeyin özünün izildöö koşuununa ee boldu.
Azırkı “Manas” taanuu iliminde manasizildööçülördön tömönkülördü atasak, emgegine jaraşa
aytkan bolobuz. Alar:
Çokan Valihanov, V.V.Radlov, K.Miftakov, M.Avazov, Remi Dor, G.Jirmunskiy, G.Rahmatullin,
B.Yunusaliev, S. Abramzon, Georg Almaşi, A. Bernştam, H. Karasaev, K. Kırbaşev, S. Musaev, K.
Tınıstanov, R. Kıdırbaeva, Hatto, Hu Çjen Hua, La Yiñ, Luy Fa Çjun, Şañ Şi Çjin, Saken Ömür,
Mambetturdu Mambetakun, Adıl Jumaturdu, Tokon İsak sıyaktuular bolup, bular “Manas” izildöödö
özünçö koşuundun başındagılar eseptelet. Mından bölök da neçe jüzdögön avtorlor “Manas”
boyunça makalalar jazıp kelet.
Maynap söz, “Manas” izildöösü boyunça baraanduu emgekter jazılıp, izildööçülör koşununun
karaanı körünüp kalganın jogoruda ayttık. Birok “Manas” taanuu ilimi jaş ilim bolup izildöö
ali tereñine tartıla elek.
Anın sebebi “Manas” eposunun varianttarı toluk basmadan çıgıp boluna elek. Dagı biröö
“Manas” eposu düynödögü çoñ tilderge toluk variant boyunça jogoru deñgeelde kotorulup bütkön jok.
Oşol sebeptüü “Manas” izildöösü “beçel kaldı” dep aytuuga tiyiştüübüz.
10. “Manas” eposunun kotormosu jönündö bir ooz bayan.
“Manas” eposun başka tilderge kotoruu Çokan Valihanov menen V.V.Radlovdon baştalgan,
oşondon kiyin epostun kotormosu orus tili, german tili, hanzu tili, anglis tili, uygur sıyaktuu
tilderge kotorulgandıgı jönündö maalımat bar.
Juñgodo hanzu tiline kotoruu jumuşu 1946-jılı tuñguç iret bolgon bolso da, çınıgı kotoruu
işi 1961-jıldan baştalgan. “Manas” eposunun çogultuu, jazıp aluu atayın gruppa Jusup Mamay
variantın 1961-jıldan 1966-jılı 7-ayga çeyinki aralıkta altı urpakka çeyin kotorup, kagaz betine
tüşürgön. Kotormoçular Lyu Fa Çjun, Pazıl, Saken Ömür sıyaktuular bolgon. Birinçi bölüm
“Manastı” eki kitep kılıp Mık basmadan çıgarıp, paydalanuu materialı dep izildööçülörgö
taratkan. Oşol jıldarı kotorulgan material jakında tabılıp, “Şinjañ el oozeki adabiyat
koomunun” “Manas” izildöö ordunda saktaluu turat.
1978-jılı “Manas” eposun kotoruu jumuşun Beyjinde ulantıp, bir kıyla bölügün Şañ Şi Çjin,
Lyu Fa Çjun, Saken Ömür, Hu Çjen Hua, Orozakun Kasım sıyaktuu kişiler kotormosu üstündö iştegen.
1991-1992-jıldarı ayrım-ayrım “Manas” bölümünün hanzuça kotormosu eki kitep bolup,
“Şiñjañ el basmasının” hanzu bölümünön çıkkan, birok bul “Manas” bölümünün jarımınan
köbüröögün taştap kotorgon, kee bir mazmundardı kirdi-çıktı kotorup koygonduktan, paydalanuu
bereketi bolboy kala bergen.
Mından bölök, Juñgodo gezit-jurnaldarda “Manas” eposunan üzündülör hanzuça, uygurça
kotorulup jarıyalangan.
“Kenenim”den üzündü japon tiline kotorulup, “Manas” Japoniyaga taanıştırılgan.
Başkı adis redaktor, professor
Karmıştegin Makelek Ömürbay
2004-jıl, 2-aydın 25i.