Kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatı

Mazmunu
Kiriş söz 
I Bap. Kırgızdardın üy-bülölük mamilelerindegi
salttık jürüm-turum madaniyatı
1.1. Üylönüüdö karmaluuçu şarttar
jana nikenin tıyuu salıngan türlörü
1.2. Jubaylardın ortosundagı mamileler
1.3. Kırgızdardagı köp ayal aluuçuluk. Köp nikelüü üy-bülödögü
ayaldardın ordu jana alardın öz ara mamileleri
1.4. Ata-ene menen baldardın,
bir tuugandardın ortosundagı mamileler
1.5. Kelinge tieşelüü jürüm-turum erejeleri
II Bap. Kırgızdardın turmuş-tiriçiliginde koldonulgan
salttık jürüm-turum madaniyatı. Tıyuular
2.1. Kırgızdardın tamaktanuu madaniyatı
2.2. Mal soyuuda, ustukan tartuuda karmalgan
salttık erejeler, tıyuular jana işenimder
2.3. Malga baylanışkan tıyuular, işenimder
2.4. Tıyuular
Korutundu
Tüşündürmö sözdük
Koldonulgan adabiyattar
Kıskartılgan sözdör

Kitep apam Bekmurzaeva
Saltanattın jarkın elesine
arnalat

KİRİŞ SÖZ
Önügüünün ar bir baskıçında jürüm-turum erejelerinin kompleksi zaman talabına jaraşa toluktalıp, ılayık kelbegenderden
arılıp oturup, ar bir elde, ulutta özünö gana tieşelüü özgöçölüktörgö ee bolgon salttık jürüm-turum madaniyatı kalıptangan. Anda oşol
elge münözdüü bolgon tarıhıy, filosofiyalık, psihologiyalık düynö
taanımı çagıldırılgan. Al arkıluu oşol eldin kulk-münözü, kaadasaltı jana uluttuk artıkçılıktarı tuuraluu maalımat aluuga bolot.
Salttık jürüm-turum madaniyattı alıp jürüüçü, saktooçu jana
andan arı önüktürüüçü negizgi instituttardın biri – üy-bülö. Ar bir
elge münözdüü uluttuk baaluuluktardı jogotpoy, tigil je bul eldin
jok boluu jana aalamdaşuu protsessinen saktap kaluunun birinçi
baskıçı da üy-bülö. Anda insan kalıptanıp, anın jürüm-turum madaniyatı, jaşoodogu idealı, bagıtı jana turmuştuk baaluuluktarı iştelip çıgat. Tigil je bul eldin, mamlekettin keleçektegi tagdırı
tüzdön-tüz üy-bülödögü algan tarbiyaga köz karandı.
Üy-bülölük jürüm-turumdun özgöçölüktörün bilüü üy-bülönün
bekem boluşuna, anın ar bir müçösün öz ordun, mildetin bilüügö,
uluu adam menen kiçüü adamdın mamilesindegi kuraktık çekti saktoogo jana ösüp kele jatkan kız kişi, uul balanı keleçektegi kelinuulduk, ata-enelik mildetterine tatıktuu tarbiyaloogo alıp kelet.
İzildööçülör tarabınan elibizdin etnografiyasına tieşelüü
bir top aktualduu maseleler kötörülüp, izildöögö alınıp kele jatkandıgına karabastan, kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatı
alige çeyin öz aldınça iliktöögö alına elek. Bul salttuu etikalık
mamilelerdi okumuştuular kırgız üy-bülösün izildöö alkagında
gana karap ötüşkön.

Mınday iliktöönün teoriyalık da, praktikalık da maanisi ötö
zor. Antkeni bügünkü kündö sotsialdık-ekonomikalık köygöylördön
tışkarı, uluttuk ideologiyanı iştep çıguu, jaş muundardı tarbiyaloo, genderdik maseleler menen baylanışkan köptögön problemalar
kelip çıguuda. Baarıbızga maalım bolgondoy, bügünkü kündö kırgız
jaştarının deerlik köpçülügü «batış madaniyatına» oop jatkandıgı baykaluuda. Alardın mınday kadamına kırgızdın nukura salttık
madaniyatın bilböösü da sebep boluuda.
Mından sırtkarı muun almaşkan sayın kırgızdardın uluttuk
baaluuluktarı unutulup, al emi alardı bilgen uluu muundardın sanı
jıldan-jılga suyuluuda. Demek oşol baaluuluktardı saktap, kagaz
betine tüşürüp kaluu – uluttuk etnografiyabızdın negizgi mildetterinin biri. Mınday şarttarda atalgan maseleni tarıhıy-etnografiyalık öñüttö ar taraptan izildöö etnologiya ilimindegi orçunduu
maselelerden.
Bügünkü küngö çeyin kırgız etnografiyasında kırgızdardın
salttık jürüm-turum madaniyatı atayın izildöönün predmeti bolboso
da, alardın içki üy-bülölük mamilelerinde, künümdük turmuş-tiriçiliginde koldongon jürüm-turum erejeleri okumuştuulardın emgekterinde çagıldırılıp kelgen.
Alardı mezgildik çegine jaraşa revolyutsiyaga çeyinki, sovettik
jana egemendüülük mezgilindegi tarıhnaamaga bölüp karasak bolot.
Revolyutsiyaga çeyinki tarıhnaamaga kayrılsak, aga Ç.Ç.Valihanov, V.V.Radlov, G.S.Zagryajskiy, N.L.Zeland, F.V.Poyarkov jana
N.İ.Grodekovdun emgekterin kirgizüügö bolot.
Ç.Valihanovdun kırgızdar tuuraluu jazgan emgekterinde alardın ata-babalarga, jaratılış kubuluştarına, mal-janga, türdüü
oorularga baylanıştuu ırım-jırımdarı, tüşünüktörü, söz kudureti, köz tiyüü, ant berüü sıyaktuu salt jörölgölörün çagıldırgan [42,
43, 44, 45].
Kılmış jasagan je ayrım adep erejelerin buzgan adamdarga
koldonulgan jaza jana ayıptardın türlörü V.V.Radlovdun emgeginde
berilgen. Oşondoy ele al elibizdin diniy işenimderi, çarbası, köçüp konuudagı boz üydü jaygaştıruu ıkması tuuraluu maalımattar5
dı bayandap jana kırgızdardın tili, saltı, kiyimi, urungan buyumdarı, jaşoo-turmuşunun münözü kazaktardan ança dele ayırmalanbay
turgandıgın jazıp ketken [128, 129].
G.S.Zagryajskiy kırgızdardın erteñ menenden tartıp keçke çeyin
kantip kündü ötkörgönün, üy-bülönün ar bir müçösünün mildetin
bayandayt. Boz üydün tüzülüşün, jasalgasın jana içki bölüktörün süröttöp, anda konoktun, üy-bülö müçölörünün kimisi kayda jaylanışaarın jazgan [30: 53-55].
Özgöçö kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatına tieşelüü maanilüü maalımattar N.İ.Grodekovdun emgeginde kamtılgan.
Nikeleşüüdö tıyuu salıngan şarttar, ayal kişinin, anın içinde köp
nikelüü üy-bülödögü ayaldardın ordu, üylönüü saltı, ustukan tartuu
madaniyatı tuuraluu maalımattar keltirilgen [49].
N.L.Zelanddın emgeginde kırgızdardın antropologiyasınan tışkarı, alardın tamak-aş, kiyim-keçe, turak-jayı, çarbası, kol önörçülügü, nike, nike jaşı, bala töröö, ayal-erkektin koomdogu abalı,
muras ukuguna baylanışkan maanilüü maalımattar keltirilgen [69].
F.V.Poyarkovdun çakan işinde avtordun Pişpek uezdinin Jumgal, Suusamır, Narın boluştuktarında jaşagan kırgızdardan çogultkan aybanattarga, kanattuularga, üy janıbarlarına jana ay, jıldız, ot, suu, tuzga j.b. baylanışkan işenimderi, ulamıştarı berilgen [127].
Sovet mezgilindegi tarıhnaama. Sovet biyligi ornogondon
kiyin kırgız etnografiyasın izildöögö kirişken okumuştuulardın
biri – F.A.Fielstrup. Al HH kılımdın 20-jıldarının ortosunda
Talas, Narın, Isık-Köl, Çüy aymaktarında jana Fergana öröönünün
çıgış bölügünö atayın ilimiy-izildöö ekspeditsiyaların uyuşturgan.
Al közünün tirüüsündö bir neçe makalasın gana jarıkka çıgaruuga
ülgürgön. Tilekke karşı izildööçü çogultkan baaluu materialdar,
avtordun stalindik repressiyaga kabılıp, mezgilsiz kaza bolgonduguna
baylanıştuu jarıyalanbay kalgan. 2002-jılı Rossiya Federatsiyasının İlimder Akademiyasının etnologiya jana antropologiya institutu
F.A.Fielstrup çogultkan materialdardı öz aldınça kitep kılıp
jarıkka çıgardı. Kitepte kırgızdardın kudalaşuu, üylönüü saltı,
jaştardın üylönüügö çeyinki mamileleri, markumdu jerge berüüdö,
aza kütüüdö jana eskerüüdö jasaluuçu kaada-salttar jana kırgızdardın mal çarbasında, dıykançılıkta, mergençilikte koldongon işenimderi, balanın törölüşünö, ösüşünö baylanışkan ırım-jırımdarı tuuraluu ilimiy maalımattar jıynalgan [148, 149, 150].
Kırgızdardın üy-bülölük jürüm-turum madaniyatın algaçkılardan bolup iliktöögö algan izildööçü – N.P.Dırenkova [55]. Al ötkön
kılımdın 20-jıldarının ekinçi jarımında Kırgızstanga tieşelüü Tyan-Şan aymagının ayrım rayondorunda izildöö işterin
jürgüzgön. Anın 1927-jılı jarıyalangan «Brak, terminı rodstva i
psihiçeskie zapretı u kırgızov» makalası kırgızdardın salttık üybülölük etiketin izildöögö başat tüptögön emgek bolup eseptelet.
Bul emgekte algaçkı jolu kırgızdardın üy-bülölük mamilelerinde
karmalgan tıyuular atayın iliktöögö alınıp, maanisine karata tömöndögüdöy türlörgö bölüngön: tuugandardın belgilüü bir katmarı
menen joluguuga tıyuu saluu, öñün körüügö, karoogo, denesinin jılañaç bölüktörün körgözüügö, ıgı jok teñtuşsunup mamile kıluuga jana atınan atoogo tıyuu. Al «tıyuu» tüşünügü «ızat kıluu», «uyaluu»
jana «sıyloo» degen maanilerdi bildiret dep körsötkön.
N.P.Dırenkova özgöçö kırgız kelininin kayın jurtu menen bolgon mamilesinde karmalgan tıyuulardı süröttöp, alardı küyöösünün
tuugandarının jaştık, jınıstık özgöçölügünö jaraşa atayın toptorgo bölgön: kayın atasına jana küyöösünün baardık uluu erkek tuugandarına; küyöösünün kiçüü erkek tuugandarına; kayın enesine jana
küyöösünün uluu ayal tuugandarına jana küyöösünün kiçüü ayal tuugandarına karata koldonulgan tıyuular.
Al emi küyöö bala menen kayın jurtunun ortosundagı mamilede
karmalgan tıyuular ayalının uluu erkek jana ayal tuugandarına karata
gana karmaları aytılgan. Anın ayalının kiçüü tuugandarı menen bolgon mamilesinde tıyuular orun algan emes dep körsötkön.
Mından tışkarı atalgan emgekte kırgızdardın tuugandık baylanıştarı, levirat, sororat saltı jana tuugandık terminderi menen
baylanışkan materialdar toptolgon [55: 7-25-b.].

İzildööbüz üçün baaluu etnografiyalık bulak katarı P.İ. Kuşnerdin (Knışev) emgegi koldonuldu. Atalgan emgek avtordun 19251926-jıldarı Kırgızstandın Talas, Narın jana Suusamır aymaktarında jürgüzgön etnografiyalık çalgındoosunun negizinde jazılgan.
Anda kırgız üy-bülösünün kuramı, üy-bülödögü mülktük mamileler,
kalıñ, köp ayal aluuçuluk jana köp nikelüü üy-bülödögü ayaldardın
orduna baylanışkan maalımattar jarıyalangan. Oşondoy ele kırgızdardın salttık tamak-aşın süttön, etten jana undan jasalgan azıktarga bölüp körsötüp, alardın türlörünö jana ayrımdarının jasaluu
ıkmalarına da kayrılıp ketken. Al emi undan jasalgan tamaktardı
esepke albaganda, deerlik ösümdüktördön jasalgan tamaktardı kırgızdar koldonbogondugun basa belgilegen [108].
B.Soltonoevdin kitebinde kırgızdardın jıl esebi, kudalaşuu
rasimi, ar kanday oorularga koldongon salttık meditsinası, ırımjırımdar, kaada-salttarı jazılıp, alardın jılkıga bolgon mamilesi, külük, taygan jana kuş taptoonun ıkmaları tuuraluu maalımattar keltirilgen [140, 141].
XX kılımdın 20-jıldarının ortosunan tartıp ömürünün akırına çeyin kırgız etnografiyasının bardık maselelerin izildöögö
algan S.M.Abramzon kırgız üy-bülösün iliktöögö da özgöçö köñül
burgan. Anın emgekterinde kırgız üy-bülösünün türlörü, tarıhı,
kırgızdardın salttık koomunda öküm sürüp kelgen nikenin türlörü,
içki üy-bülölük jana mülktük mamileleri keñiri izildengen. Mından sırtkarı kırgız elinin uluttuk tamak-aşı, tamaktanuu madaniyatının ayrım maseleleri, diniy işenimderi, ırım-jırımdarı da al
tarabınan iliktöögö alıngan [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11].
A.Jumagulovdun dissertatsiyalık emgegi jana monografiyası Oktyabr revolyutsiyasına çeyinki mezgildegi salttuu jana sovet doorundagı Çüy öröönündö jaşagan kırgızdardın üy-bülösünö arnalgan. Al
alardın kudalaşuu, üylönüü salttarına, içki üy-bülölük mamilelerine, ayaldın üy-bülödögü, koomdogu abalına jana nikenin tıyuu salıngan
türlörünö toktolup, oşondoy ele sovet mezgilindegi kırgız üybülösünün turmuşundagı özgörüülör menen jañılanuulardı analizge
algan [50, 51].
M.T.Aytbaev uluttuk etnografiyada algaçkılardan bolup kırgızdardın uluttuk tamak-aşın toptorgo bölüp, alardın jasaluu ıkmasın, kolgo suu kuyuu, beşbarmaktı bışıruunun jana tartuunun, ustukandardın darajası, tartılgan koydun başın jegendin kee bir erejelerin özünün çakan emgeginde çagıldırıp ketken [15]. Oşondoy
ele, anın emgekterinde kurçap turgan aylana-çöyrögö, janıbarlarga,
kanattuularga, küngö, ay-jıldızdarga baylanışkan işenimder, ulamıştar, ırım-jırımdar berilgen. Mından tışkarı al algaçkılardan bolup kırgızdardın salttık mergençiligine kayrılıp, alardın
añ uuloo mezgilinde jana kural-jarakka jasagan mamilesinde karmalgan tıyuular menen ırım-jırımdarga da toktolup ketken [13, 14, 187].
1963-jılı SSSR İlimder Akademiyasının Etnografiya institutu jarıyalagan düynö elderinin etnografiyalık bayandarının ekinçi
tomu Orto Aziya elderine arnalgan. Atalgan emgekte kırgızdardagı
nike, üy-bülö maseleleri, diniy işenimderi, koomduk jaşoosu tuuraluu maalımat keltirilip, sovet biyligi ornogondon kiyinki özgörüülör taldoogo alıngan [183].
S.İ.Karakeeva özünün emgegin şaardık kırgız üy-bülösün izildöögö arnagan [80].
Birinçilerden bolup Orto Aziya jana Kazakstan elderinin nike
jana üy-bülösünö baylanışkan maalımattardı revolyutsiyaga çeyinki
bulaktardan jana sovettik adabiyattardan toptop, sistemaga keltirgen
okumuştuu – N.A.Kislyakov. Al negizinen öz emgekterin tajikterdin
üy-bülölük jana nikeleşüü salttarın izildöögö arnasa da, köpçülük
emgekterinde Orto Aziya jana Kazakstan elderinin anın içinde kırgızdardın da nikeleşüüsünö jana aga baylanışkan salttarga keñiri
toktolgon. Özgöçö kırgızdardın muras kaltıruu, ençi bölüü sıyaktuu
mülktük mamilesine jana üy-bülödögü tıyuu saluularga, kaçuu saltına
arnalgan bölümü bir top kızıguunu jaratat [87, 88, 89, 90, 91].
Kırgızdardın islamga çeyinki diniy işenimderin jana düynö
taanuusun izildöögö T.Bayalieva körünüktüü salımın koşkon. Anın
emgekterinde alardın janıbarlar, kanattuular, aylana-çöyrö, abaırayı menen baylanışkan jana mal çarbasında, dıykançılıkta koldongon ırım-jırımdarı izildengen [33, 34, 35, 36, 190].
K.Mambetalieva ötkön kılımdın 60-70-jıldarı Kırgızstandın
tüştügündögü kömür kenderinin aylanasında ösüp çıkkan şaarlardagı (Sülüktü, Kızıl-Kıya, Taş-Kömür, Kök-Jañgak) jumuşçulardın
turmuş-tiriçiligin izildegen. Anın emgeginde alardın üy-bülö jana nikeleşüü mamileleri negizgi orundu eeleyt [113, 114]. Belgiley
ketsek, al algaçkılardan bolup kırgız jumuşçularının turmuşun,
üy-bülösün izildöögö algan.
Frantsiyalık okumuştuu Remi Dordun ilimiy izildöölörünün negizgi bagıttarının biri – Oogandık kırgızdardı ar taraptan izildöö
bolgon. Uşul tarmak boyunça köptögön makalalardı jazıp, kitepterin
jarıyalagan. Anın «Oogan Pamirindegi kırgızdar» attuu tarıhıyetnografiyalık bayanında alardın üy-bülölük mamilelerine, tamakaşına, tamaktanuu madaniyatına da toktolup ketken. Oşondoy ele turmuştun türdüü kırdaalında koldonulgan ırım-jırımdarı, işenimderi berilgen [130].
Kırgızdardın koomduk jaşoosu menen salttuu çarbasındagı
jılkının algan ordun birinçilerden bolup izildöögö algan okumuştuu – B.Akmoldoeva. Anın emgekterinde kırgız elinin jılkıga
baylanışkan işenimderi, ırım-jırımdarı jana kaada-salttarı
çagıldırılgan [22, 188].
Kırgız üy-bülösün izildöögö algan okumuştuulardın biri –
A. Köçkünov. Al özünün kandidattık dissertatsiyasın kırgız üy-bülösündögü salttar menen sovet doorundagı jañılanuulardın aykalışın
açıp berüügö arnagan. Özgörüülördün deñgeelin toluk açıp körsötüü
maksatında birinçi baptı XIX kılımdın ayagı – XX kılımdın başındagı kırgız üy-bülösünö tarıhıy-etnografiyalık münözdömö berüügö arnap, oşol mezgilde kırgız koomunda öküm sürgön üy-bülönün
türlörü, anın kuramı, içki üy-bülölük mamileler jana üy-bülödögü
atanın orduna keñiri toktolgon. Al emi sovet doorundagı özgörüülördü
körsötüü üçün avtordun Isık-Köl, Narın, Oş aymaktarınan toptogon
statistikalık jana etnografiyalık talaa materialdarı paydalanılgan.
Sovet mezgilindegi kırgız üy-bülösünün türlörün, üy-bülölük mamilelerin, tuugandık baylanıştarının abalın jana alardın saktalıp
kalışının sebepterin iliktegen. Oşondoy ele kuramı ar uluttun
öküldörünön turgan üy-bülölördü izildep, mınday üy-bülödögü içki
mamilelerdi açıp berüügö arakettengen [100, 103, 197].
Al emi bügünkü kündö A.Köçkünov kırgızdardın tamak-aşın, tamaktanuu madaniyatın izildöögö körünüktüü salımın koşuuda. Al özünün ilimiy makalalarında kırgızdardın uluttuk tamak-aşın kuramına, jasalışına jana münözünö jaraşa türlörgö bölüp, oşondoy ele
bügünkü kündö kırgız üy-bülösünün tamak-aşındagı jana alardın künümdük tamaktanuu uçurunda, konok tosuu mezgilinde koldongon salttık erejeler menen jañılanuulardı analizge algan [101, 102, 104].
Al emi ötkön kılımdın 20-80-jıldar aralıgındagı sotsialdıkekonomikalık özgörüülördün jana etnikalık protsessterdin natıyjasındagı kırgızdardın materialdık madaniyatındagı, anın içinde
uluttuk tamak-aşındagı özgörüülör, jañılanuular Ç.K.Ömürbekovdun
izildöölöründö berilgen [201].
Egemendüülük mezgilindegi tarıhnaama. Kırgızdardın salttuu
mal çarbaçılıgın iliktöögö algan okumuştuulardın biri –
A.Z.Japarov. Al öz emgekterinde kırgızdardın mal baguudagı, karmoodogu ıkmaların jana özgöçölüktörün izildöö menen birge, malga,
mal sööktörünö baylanışkan işenimderge, ırım-jırımdarga da toktolup ketken [59, 60, 61, 62, 63, 64, 193]. Alsak, makalasında kar jilikke baylanışkan ulamıştar, ırım-jırımdar berilip, alardın
ayrımdarının maanisin açıp berüügö arakettengen [60]. Mından
sırtkarı A.Japarov egemendüülük şartındagı kırgız üy-bülösündögü jana içki üy-bülölük mamilelerdegi özgörüülörgö özünün çakan
makalasın arnagan [65].
Ç.İsrailova-Harehuzen öz emgeginde XIX kılımdın ayagı – XX
kılımdın başındagı kırgızdardın köçmön koomun izildöögö alıp,
alardın jer iştetüüsünün türlörünö, sot sistemasına, adat ukuguna,
tuugandık baylanışına jana üy-bülölük mamilelerine toktolgon [74].
İ.V.Staseviçtin kandidattık dissertatsiyası kazak, kırgızdardın köçmön koomundagı jesirdin sotsialdık statusun jana aza kütüü
kaadasındagı anın ordun izildöögö arnalgan. Emgekte jesir ayaldın
aza kütüü kaadası, levirat saltı jana aga tieşelüü muras ukugu sıyaktuu maseleler karalgan. Oşondoy ele köp nikelüü üy-bülödögü ayaldar11
dın küyöösü kaza bolgondon kiyinki abalına jana baybiçe menen tokoldun muras ukuguna kayrılıp ketken. Dissertatsiyalık iş XIX–XX
kılımdın başındagı jazuu bulaktarın analizge aluunun negizinde
jazılgan [202].
Atalgan temanı izildöödö etnograf, önör taanuuçu A.Akmatalievdin salımı zor. Al elibizdin kaada-saltın, ürp-adatın, materialdık jana ruhaniy madaniyatın izildöögö alıp, kırgızdardın
jürüm-turum madaniyatı, tamak-aşı, ustukan tartuu jana tamaktanuu
adebi tuuraluu baa jetkis maalımattardı kaltırıp ketken. Mından
sırtkarı kırgızdardın turmuş-tiriçiliginin ar kanday kırdaaldarında koldonulup kelgen ırım-jırımdarga, tıyuularga tereñ kayrılıp, alardın maani-mañızın açıp berüügö arakettengen [16, 17, 18, 19,
20, 21, 160, 161]. Belgiley ketçü nerse, başka izildööçülördön ayrımalanıp, A.Akmataliev öz emgekterin basma söz karajattarı arkıluu
eldin katmarına jetkiliktüü til menen jetkirip turgan.
M.A.Estebesovdun «Koy soyuunun ıkması» attuu koldonmosun özgöçö belgilep ketsek bolot. Atalgan emgekte kırgızdardagı koy soyuunun, jiliktöönün, et bışıruunun, ustukandoonun jana tabak tartuunun ıkması berilgen. Koydu muuzdagandan tartıp jiliktegenge
çeyinki ıraattuuluk ötö tüşünüktüü til menen jazılıp, koy etin
jiliktep-müçölöönün sheması keltirilgen [154].
Akırkı mezgilde kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatının özögün tüzgön tıyuularga A.Mırzakmetov tarabınan özgöçö köñül
bölünüüdö. Al Kırgızstandın tüştügündö (Oş, Batken, Jalal-Abad
oblustarınan) jıynagan materialdarının negizinde kırgızdardın
turmuşunda koldonulgan tıyuular tuuraluu makalalardı basma söz betterine jarıyalap [167, 168, 169, 170, 171, 172], 2005-jılı kırgızdardagı balanın törölüşünö jana ösüşünö baylanışkan ırım-jırımdar
menen eldik işenimder tuuraluu emgegin jarıkka çıgardı. Atalgan
emgek bala törölgöngö çeyinki, tolgoo, töröt mezgilindegi ırım-jırımdar, egizder jönündögü eldik işenimder, bala toktobogongo, töröböstükkö karşı koldonulgan ırım-jırımdar jana çaç aldıruu, tuşoo
kesüü, sünnötkö oturguzuudagı ırım-jırımdarga arnalgan. Oşondoy
ele bul emgekte avtor kırgızdardagı tamak-aş, kiyim-keçege, kıymılaraket, işaratka baylanışkan tıyuularga toktolup ketken [117, 199].
Bügünkü kıtaylık kırgızdardın üy-bülösü jana içki üy-bülölük
mamileleri tuuraluu maalımat A.Asankanovdun emgeginde berilgen.
Oşondoy ele alardın koomdo, üy-bülödö karmagan jürüm-turum erejeleri, ırım-jırımdarı, tamaktanuu adebi tuuraluu maalımattar
keltirilgen. Emgek Sintszyan-Uygur avtonomiyaluu rayonuna uyuşturulgan etnologiyalık ekspeditsiyadan toptolgon etnografiyalık materialdardın negizinde jazılgan [28].
Türkiyanın Van aymagında jaşagan pamir kırgızdarının tamakaşı, tamaktanuu madaniyatı jana alardın azırkı uçurdagı tamaktanuu sistemasında bolup jatkan özgörüü menen jañılanuular S.Kayıpovdun emgeginde berilgen [194].
Kırgız elinin jürüm-turum jana söz madaniyatına baylanışkan
maalımattar, tüşünüktör belgilüü türkolog K.Karasaevdin emgekterinde [81, 82, 83, 182], K.Yudahindin sözdügündö [158, 159] jana
O.Karataev menen S.Eralievdin kırgız etnografiyası boyunça tüzgön
sözdüktö çagıldırılgan [85].
Azırkı kezde kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatının
ayrım maseleleri ilimdin başka tarmaktarının öküldörü tarabınan
da izildöögö alına baştadı. Misal katarı filolog A.Botobekovanın
«Kırgız ımdoo-jañsooloru» degen emgegin belgilesek bolot. Baarıbızga maalım bolgondoy, kırgızdardın kep madaniyatında, öz ara pikir alışuusunda verbaldık emes (tildik emes) karajattar – ımdoojañsoolor abdan keñiri koldonulgan. Atalgan emgekte avtor kırgız
elinin etiketi tarabınan jol berilgen jana tıyuu salıngan ımdoojañsoolor dep bölüp, alardın ayrımdarının maanisin açıp berüügö
arakettengen (misalı kol alışuu, böyrögün tayanboo, çaç jayboo,
uluunun aldınan kıya ötpöö, üygö kamçı süyröp kirüü j.b.). Al emi
tıyuu salıngan ımdoo-jañsoolordu «tabu ımdoo-jañsooloru» dep
atap, alardı etiket erejelerinen jana diniy işenimden payda bolgon dep eki topko bölgön [39, 97].
Kırgızdardın jürüm-turum madaniyatındagı verbaldık emes karajattardın ordun filosofiya tarmagında J.Niyazova özünün kanditattık dissertatsiyasında izildegen [119, 200].
Bügünkü mezgilde türk tildüü elderdin jürüm-turum madaniyatına ilimiy izildöölör jürgüzülüüdö. Misalı G.A.Meyrmanova kazak13
tardın [198], M.B.Gimbatova nogoylordun [192], R.R.Bayazitova başkırlardın [189] jürüm-turum madaniyatı tuuraluu kandidattık, doktorluk dissertatsiyaların korgogon.
Jogoruda jürgüzülgön tarıhnaamalık taldoo bügünkü küngö çeyin bulaktık jana izildöö bazası bolgonuna karabastan, kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatı atayın etnografiyalık izildöönün predmeti bolbogondugun jana uluttuk etnografiyada kırgız elinin salttık jürüm-turum madaniyatın komplekstüü analizge algan
ilimiy emgekter jokko ese ekendigin tastıktap turat.
Sunuş kılıngan emgektin negizgi bulagı bolup avtor tarabınan
2003-2013-jıldar aralıgında Kırgızstandın Talas oblusunun Talas,
Manas, Bakay-Ata rayondorunan, Isık-Köl aymagının Toñ, JetiÖgüz, Isık-Köl rayondorunan jana Narın oblusunun Koçkor, AtBaşı, Ak-Talaa rayondorunan toptolgon etnografiyalık talaa materialdarı eseptelet. Suramjıloonun jıyıntıgında atalgan oblustar
boyunça 38 ayıldan material çogultulup, 90don aşık kişiden maalımat alıngan.
Mından sırtkarı bulaktık baza katarı XIX kılımdın ayagı - XX
kılımdın başındagı izildööçülördün emgekteri, Kalen Jetimişbaev atındagı Jeti-Ögüz rayonduk tarıh taanuu muzeyindegi kol
jazmalar jana kırgız elinin makal-lakaptarı, frazeologizmderi keñiri paydalanıldı.
Sözübüzdü jıyıntıktasak, sunuş kılıngan emgekte tarıhıy bulaktardın jana etnografiyalık talaa materialdarının negizinde
kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatın komplekstüü ilimiy
analizdöögö araket jasaldı.
Algaçkı iret Kırgızstandın tündük aymagında (Talas, Narın,
Isık-Köl oblustarında) jaşagan kırgızdardın turmuş-tiriçiliginde koldonulgan tıyuular, ırım-jırımdar toptolup, klassifikatsiyaga bölünüp jana semantikası açılıp berildi
Uluttuk etnografiyada çagıldırılbagan kırgızdardın ayrım
salttarı («tasma tartınuu», «kara kumganga nike kıyuu», «beli sındı», «baş alganga baş berbeyt» j.b.) jana tüşünüktörü berildi.
Bul kitepti jogorku okuu jaylardın okutuuçuları, studentteri
etnografiya, etnologiya, etnopedagogika, madaniyat taanuu, Kırgızstan14
dın tarıhı, kırgız filosofiyası sabaktarı boyunça okuu materialdarı katarı paydalansa bolot. Kırgız elinin jürüm-turum madaniyatına tieşelüü keleçekte jürgüzülö turgan izildöölörgö koldonuuga sunuştalat. Baştalgıç jana orto mektepterdin mugalimderi «Iyman»,
«Adep» sabaktarında paydalansa bolot. Oşondoy ele massalık maalımat karajattarında, internet bulaktarında kırgız elinin salttarın taanıtıp, keñiri jayıltuuga kömök bere alat.

I BAP. KIRGIZDARDIN ÜY-BÜLÖLÜK MAMİLELERİNDEGİ
SALTTIK JÜRÜM-TURUM MADANİYaTI
1.1. Üylönüüdö karmaluuçu şarttar
jana nikenin tıyuu salıngan türlörü
Kırgızdardın salttık turmuşunda üylönüü bel kuda (karın kuda
[204: 121-b.]), beşik kuda, kayçı kuda jana boygo jetken kızdardı
kudaloo joldoru arkıluu işke aşıp kelgen. Balası boygo jetken ataene ayıl arasınan, tuugan-tuuşkandarınan suraştırıp balasına
ılayıktuu kız karaştıra baştagan. Alardın koluktu tandoosunda
köpçülük uçurda «katın albay kayın al» degen printsip karmalıp,
mında kızdın jeke sapattarınan tışkarı boloçoktogu kelindin ataenesine, ata-tegine, uruusuna da özgöçö köñül bölüngön. Oşondon ulam
kırgızdarda «ata dañkı menen kız ötöt, soodager dañkı menen böz
ötöt», «kedeydin kızın körk alat, baydın kızın dañk alat» dep aytıp
koyuşkan.
Nikeleşüü köpçülük uçurda «teñ-teñi menen» degen printsipte
bir sotsialdık katmardın içinde, taktap aytkanda, manap menen manaptardın, bay menen baylardın, kedey menen kedeylerdin ortosunda
jürgüzülgön [204: 3, 13, 26, 36-b.]. Sotsialdık jaktan jogoru turgan
adam kedey katmardan kız ala algan, birok özünön tömön turgan adamga
çanda gana uçurda kızın bergen [148: 15-b.]. Mınday körünüş Kırgızstandan sırtkarı aymaktarda jaşagan kırgızdarda da keñiri uçurarı
izildöölördön belgilüü. Misalı, Oogan kırgızdarın izildegen
frantsuz okumuştuusu Remi Dor tömöndögüdöy maalımat keltiret:
«Pamirlik kırgızdarda koluktu tandoodo etnikalık, sotsialdık jana
tuugandık kırdaaldar eske alınat. …Koluktu tandoodo etnikalık
şarttan dagı küçtüüröök sotsialdık şart orun alat. …Kuda kütüüdö
üy-bülölördün sotsialdık abalı jana baylıktarı negizgi roldo turat.
Albette, baarıdan murda tölönö turgan kalıñdın sanına karaşat deñizçi, oşentse da kudalar sotsialdık abalın saktap, «teñ teñi menen
tezek kabı menen» degen printsipti karmoogo araket kılışat» [130:
30-31-b.].

Kırgızdardın salttuu turmuşunda kız ala kaçuu ötö seyrek kezdeşip, üylönüünün mınday türü koomçuluk tarabınan ötö ters kabıl
alıngan. İnformatorlordun maalımatı boyunça kız ala kaçuu uruktardın je uruulardın ortosundagı katuu kagılışuuga, çabışuuga, keede
er öltürüügö çeyin alıp kelgen [204: 3, 13-b.]. Mınday maalımattı
S.M.Abramzondun tömöndögüdöy bildirüüsü da ırastayt: «Kız ala kaçuunu salıştırmaluu seyrek koldonuşkandıgının negizgi sebebi,
uşunun negizinde kelip çıkkan jañjalga eki taraptın teñ tuugandarının jana tuuşkandarının keñiri çöyrösü tartılıp, keede oor kesepetterge alıp kelgen uruktuk arazdaşuular kelip çıkkan» [3: 161-b.].
Baydın je manaptın kızın ala kaçuu kızdın atasına kemsintüü
katarı katuu tiygen [204: 3-b.]. Oşonduktan mınday jol menen üylönüüdö kız ala kaçkan jigittin tuugandarının sotsialdık baylıgı,
taasirdüülügü maanilüü orundu eelegen. Jigit tuugandarı taasirdüü
bolup, anı koldoy ala turgan uçurda gana kız ala kaçkan [51: 32-b.].
Ala kaçuu köpçülük uçurda kızdın makuldugu menen iş jüzünö
aşırılgan [183: 272-b.]. Ala kaçıp kelgen kızdı tuugandarı kelip
kayra tartıp ketse, ala kaçkan jigit jana anın tuugandarı üçün ötö
uyat iş bolup eseptelgen. Oşonduktan ala kaçıp kelgen kızdı balanın
kadırluu tuugandarının birinin üyünö kiyrigen. Adatta iş eki
jaktın jaraşuusu menen ayaktagan. Mınday uçurda kalıñ bir kıyla
jogoru ölçömdö tölöngön [2: 245-b.].
Etnografiyalık talaa materialdarına tayansak, kırgızdardın
salttık koomunda özgöçö kayındalgan kızdı ala kaçuu kılmış katarı eseptelinip, ala kaçkan tarap oor ölçömdögü ayıp tölögön [204: 3,
27, 73-b.]. Mınday maalımattı izildööçülördün emgekterinde berilgen materialdar tastıktayt. Alsak, K.Karasaev, «ilgeri «açuu basar»
degen salt bolgon emes. Antkeni, kızdardı kiçine kezinen ele kayındap koyö turgan. Kayınduu kızdı ala kaçuu – çoñ çatakka aylangan.
«Eriş buzuu» dep katuu ayıpka jıgılgan. Kayınduu kızdı aldırıp
jiberüü – bütkül uruu üçün çoñ namıs ele. Başka uruulardın aldında
abdan sınıp kalgan. Mınday uçurda arada çoñ çatak çıgıp, er ölüp
kalgan uçurlar bolgon. «Sıngan bugu» degen ataktuu küü dagı uşunday
kayınduu kızdı ala kaçkandan çıkkan deşet. …Kırgızdarda eki
kılmışka çoñ jaza koldonulgan. Biri – kayınduu kızdı ala kaçuu je
nikelüü ayaldı buzuu. Munu «eriş buzuu» degen. Eriş buzgan adam ayabagan çoñ ayıpka jıgılgan. Ekinçisi er (kişi) öltürüü bolgon» dep
belgilegen [82: 66, 81, 268, 494-b.]. Al emi K.Yudahindin sözdügündö
«eriş buz» degen frazeologizmge «naruşit çujoy braçnıy soyuz,
naprimer, uvezti çujuyu jenu, nevestu ili devuşku» degen anıktama
berilip, al emi «eriş buzup, er öltür» degen söz tizmegi misalga keltirilip, aga «eti dva prestupleniya v starom bıtu sçitalis samımi
tyajelımi i çasto veli k bolşim razdoram i krovoprolitiyu» dep tüşündürmö berilgen [158: 961-b.].
Mınday uçurda tölönüüçü ayıptın ölçömü kalıñga salıştırmaluu bir kıyla jogoru bolup, aga kızga tölöngön kalıñdan tışkarı
toguzdap mal kirgen. Bul tuuraluu F.A.Fielstrup mınday maalımattı kaltırgan: kayınduu kızdı ala kaçkandıgı üçün ayıp tölöngön.
Kızdı ala kaça turgandar munu bilgen jana ayıp tölöögö dayardangan.
Ayıptın içine kızga tölöngön kalıñ jana aga koşumça toguz baş mal
kirgen [148: 16-b.]. Al emi B.Soltonoev «kayınduu kızdı ala kaçıp
alsa, üç toguz ayıp menen kayta bergen. Egerde kızdın kayını bukara
bolup, manap alıp kaçsa, alganı boyunça ketip, kalıñ malın da berbegen» dep jazat [140: 9-b.].
Buga çeyinki izildöölördün jana bizdin etnografiyalık talaa
materialdarıbızdın negizinde kız ala kaçuunun sebepteri katarı
tömöndögülördü körsötüügö bolot: kız makul, birok kızdın ata-enesi
bul nikege karşı bolso [90: 101-b., 51: 32-b., 148: 17-b.] je teskerisinçe ata-enesi makul, kız karşı bolso [204: 3-b.]; kuda tüşkön kızga
kalıñ tölöögö karajat jetişpese (mınday uçurda kalıñ bir az tölöngöndön kiyin, kız menen makuldaşıp, anı ala kaçıp ketken) [2: 245b.]; kızdın atası kudalar menen kelişim tüzüp, kalıñdın kandaydır
bir bölügün algandan kiyin, kayradan oylonup, kızın başka adamga
bergisi kelip kalgan uçurda [148: 17-b.] jana başkalar. Keede üylönüünün mınday joluna toygo korotuluuçu iri ölçömdögü çıgımdan
kutuluu üçün barışkan [90: 101-b.].
Kırgızdardagı üylönüünün mınday jolun kee bir izildööçülör
atayın toptorgo bölüügö arakettenişken. Alsak, O.Karataev,
S.Eraliev tarabınan tüzülgön sözdüktö kız ala kaçuu tömöndögüdöy
türlörgö bölünüp körsötülgön: «Kız ala kaçuu – koluktunu ala kaçıp
nikeleşüü saltı. Bul salttın üç türü bar: birinçisi, zordop ala kaçuu, koluktunun jana anın jakındarının erkine koyboy ala kaçuu.
Bul ötö seyrek koldonulgan, antkeni zordop ala kaçuu uruktardın ortosunda jañjaldarga, kan kuup öç aluuga alıp kelgen; ekinçisi, jakın tuugandarının karşılıgına karabastan, koluktunun makuldugu
menen ala kaçuu. Al patriarhat mezgilinde üy-bülödögü zulumduk tartipterge karşı naarazılık bildirüü katarı koldonulgan; üçünçüsü,
jalgan je kalp ala kaçuu (kudalardın aldın-ala makuldaşuusu boyunça, toy çıgımdarın azaytuu üçün jasalat)» [85: 273-b.].
XIX kılımdın ayagı – XX kılımdın başında kırgızdardın
salttık turmuşunda nikeleşüünün ayrım bir türlörünö taptakır
tıyuu salıngan. Alsak, bir uruunun içinde belgilüü bir muun almaşmayınça kız alıp, kız berişken emes. Oşonduktan kırgızdardı «kız
alışkan tuugan», «kız alışpagan tuugan» degen tüşünük bolgon. Adat
boyunça bir uruunun içinde jeti ata ötmöyünçö kız alışkanga tıyuu
salıngan. Birok, bul salt Kırgızstandın tündük aymagındagı uruularda birdey deñgeelde saktalgan emes.
Kırgız üy-bülösündögü içki mamileler jana andagı saktalgan
tıyuulardı izildegen N.P.Dırenkova bul tuuraluu mınday maalımat
beret: Moñol uruusunda bügünkügö çeyin jeti ata ötmöyünçö kız
alışpayt. Al emi çerik uruusunda nike törtünçü muundan ele uruksat
berile beret. Birok murunku ubakta bul uruuda da jeti ata ötmöyünçö
kız alışpagan salt bolgon [55: 12-b.].
Al emi Rossiya imperiyasına kızmat ötögön asker kızmatçısı,
izildööçü N.İ.Grodekov Talas aymagındagı kırgızdar tuuraluu jazganda: Kara kırgızdarda biy Körpötay Döölötkulovdun aytuusu boyunça, beş ata ötköndön kiyin üylönö beret. Birok, azırkı ubakta andan
da jakın, al tursun ekinçi atadan ele üylönüp jatışat. Bul üçün
«sen zañdı buzup jatasıñ» degen söz menen uyatkarışat, birok, nikeni
buzuşpayt je jazalaşpayt. Moldo Asandın aytuusu boyunça, murunku
ubakta kara kırgızdar da kırgızdar (kazaktar – M.D.) sıyaktuu ele jeti ata ötköndön kiyin üylönüşkön. Azır şariatka ılayık üçünçü, al
tursun ekinçi ele muundan üylönüp jatışat. Mında manaptar menen
jönököy el ayırmalanbayt dep körsötöt [49: 27-28-b.]. Bul sıyaktuu
misaldar başka izildööçülördün emgekterinde da keziget [51: 27-b.].
Jogoruda söz kılıngan bir uruunun içinde nikeleşüügö tıyuu
saluunun sebepteri tuuraluu izildööçülördün pikiri ar türdüü.
N.İzraztsovdun belgilöösü boyunça, kırgızdar nikenin mınday türünön nike tukumsuz bolup kalat dep baş tartışkan. Al emi köçmöndün
jaşoosunda üy-bülö müçölörünün jana uruunun sanının köptügü
tışkı duşmandardan korgonuu jana bakıbat jaşoo üçün ötö zarıl
bolgon [70: 70-b.]. Al emi Altınsarindin bildirüüsü boyunça, kazaktar menen kırgızdardagı mınday nike başka uruunün müçösü menen
bolgon nike uruulardın ortosundagı ıntımaktı bekemdöö üçün bolgon [55: 12-b., 70: 71-b.]. Bul tuuraluu A.Jumagulov mınday maalımat
berip ketken: egerde bir uruunun je ayıldın içinde nikeleşse, birinçiden kudalardın biri-birine sıyı jok bolmok, ekinçiden üybülödögü çır-çataktar, kelişpestikter kelindin törkündörünö jetip
turmak, üçünçüdön «törkünü jakındın töşögü jıyılbayt» dep, kelin
törkününö bat-bat bara berip, üy tiriçiligi menen alektenmek emes
[51: 28-b.]. Al emi çogultulgan etnografiyalık maalımattardan, jogorku sebepterden tışkarı «jakın tuugandık nikeden mayıp, akılı
kem bala törölöt» degen maalımattardı kezdeştirdik [204: 64-b.].
Mınday bir uruunun içinde nikeleşüügö tıyuu saluu Borborduk
Aziya kalktarının içinen kırgızdardan sırtkarı, kazaktar menen
karakalpaktarda saktalgan [133: 449-b.].
Mından sırtkarı kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında tömöndögüdöy adamdardın tobuna üylönüügö je turmuşka çıguuga tıyuu salıngan: emçekteşine jana emçek enesine; ögöy enesine
jana anın baldarına je ögöy atası menen anın baldarına; bir ele
uçurda bir tuugan eje-siñdige üylöngöngö je ayalının közü tirüü kezinde bir tuugan baldızına üylöngöngö; atası balası üylöngön kızdın enesine (kudagıyına) üylöngöngö; balası kaza bolgon uçurda kaynatasının kelinine, küyöö balanın kayın enesine nikeleşüüsünö
[49: 28-29-b.]; küyöö balanın kaynejesine üylönüüsünö tıyuu salıngan
[55: 13-b., 85: 204-b.]. Oşondoy ele kırgızdarda asırandı bala anı
asırap algan adamdın kızına üylönö algan emes. Antkeni alar bir
tuugan dep eseptelgen.
Bulardan tışkarı N.İ.Grodekovdun maalımatı boyunça kırgızdarda eki bir tuugandın eki bir tuugan kızga üylöngönünö tıyuu salın20
gan. Bir tuugan abısındardın tuugandık baylanıştarı üç ata je andan
narı boluuga tiyiş [49: 28-29-b.]. Birok, N.P.Dırenkovanın emgeginde
bul pikirge karama-karşı maalımat keltirilgen. Anın oyu boyunça,
kırgızdarda eki bir tuugandın eki bir tuugan kızga üylönüüsünö mümkün bolgon. Birok mınday nikede tömöndögüdöy şart saktaluuga tiyiş:
agası kızdın uluusuna, inisi kiçüüsünö üylöngön [55: 13-b.].
Adat boyunça tıyuu salıngan nikenin dagı bir türü – kayın agasının kelinine üylönüüsü [85: 203-204, 229-b.]. Kırgızdarda kayın
aganın jesir kalgan kelinine – bir tuugan inisinin ayalına üylönüüsünö tıyuu salıngan. Birok, çogultulgan etnografiyalık maalımattarga tayansak, çınıgı turmuşta nikenin mınday türü öküm sürgön.
Alsak, informatorlor «kaynaga kelindi aluu adatta jok, birok turmuşta köp kezdeşken» dep bildirüü menen, köptögön misaldardı keltirişti [204: 71, 82-b.]. Misalı, Jeti-Ögüz rayonunun Boz-Beşik
ayılının turgunu Öskönbaev Karıp bir tuugan inisi kaza bolgondon
kiyin kelinine üylöngön [204: 60-b.]. Atalgan ayıldın jaşooçusu
jesir kalgan Berikbaeva Çüytüktü kayın agası töröbögön ayalının
üstünö nike kıydırıp algan. Andan bir kızduu bolup, erkek bala körbögöndön kiyin kayra tokol algan [204: 61-b.]. Mınday misaldardı
başka aymaktardan da tabuuga bolot.
Jogoruda keltirilgen nikeleşüüdö karmalgan tıyuular Pamirlik kırgızdarda da bekem saktalgan. Remi Dordun maalımatı boyunça
alarda üylönüünün tömöndögüdöy türlörünö tıyuu salıngan: «Birinçiden, atalarının kanı boyunça beş atasına çeyin öz ara tuugan kız-ulan
üylönüügö bolboyt. Ekinçiden, kudalar öz ara üylönüügö tıyuu salınat.
Misalı: kuda kudagıyın aluuga je teskerisinçe boluşu da eç mümkün
emes. Üçünçüdön, emçekteş kız-ulan üylönüügö bolboyt» [130: 32-b.].
Biz karap jatkan mezgildegi kırgızdardın boygo jetüü ubaktısı
köptögön izildööçülördün kızıguusun tuudurgan. Alsak, N.Zelanddın
emgeginde, ayaldar 15 jaşında turmuşka çıgat, birok alardın etek kiri on tört - on beş jaştın aralıgında baştalsa da, keede 14, a tügül
13 jaşında turmuşka çıgışat.Erkekter 18-20 jaşında, al emi kee
birleri şartına jaraşa keçireek üylönüşöt [69: 26-b.] dep körsötülsö, N.Smirnovdun bildirüüsü boyunça kırgız kızdarı üçün ortoço nike
kuragı 12 jaştan 16 jaşka çeyinki aralıktı kuçagına algan [138: 4221
b.]. A.Jumagulovdun belgilöösü boyunça, kırgızdarda boygo jetüü
ubaktısı bolup kızdar üçün 13-15 jaş, baldar üçün 16-18 jaş eseptelingen [51: 33-b.]. Ayrım informatorlordun maalımatı boyunça «ilgerki uçurda kızdı tebetey menen urup, kulabasa ayaldıkka ala bergen.
Mınday uçurda kızdar jıgılıp kaluudan ardanıp, mümkün boluşunça
jıgılboogo arakettengen» [204: 13, 26, 35-b.]. Al emi 17-19 jaşka çıkkan kız turmuşka çıkpasa, al tuuraluu el arasında «atasının töründö
oturup kaldı» dep söz kılışıp, «kara dalı» dep ataşkan [204: 3-b.].
Kırgızdardagı «kara dalı» tüşünügünün kelip çıgışın kee bir
informatorlor kızdardın çaç jasalgası menen baylanıştırat [204:
34-35-b.]. Antkeni, kırgızdardın salttık turmuşunda çaç jasalgası
arkıluu ayal kişinin kaysıl kuraktık topko kire turgandıgın bilüügö
bolgon. Ç.Valihanovdun maalımatı boyunça, kırgızdarda kelin menen
kızdın kiyimindegi, jasalgasındagı ayrımaçılık – alardın baş
kiyiminde jana çaçtarının jasalışında. Ayal kişi çaçın eki örüm
kılıp örüp, kayra alardın uçun biriktirip, aga açkıç, tıyın sıyaktuu
şıldıragan koozduktardı tagıp, koozdop koyso, kızdar çaçın köptögön
mayda örümdörgö örüp, bermet, monçok, şurular menen koozdop koyuşkan [43: 265-b.]. Al emi kızdı küyöögö uzatıp jatkanda, enesi je kız
taraptagı ayaldardın biri kızdın çaçın may je kuyruk may menen
maylap, eki örüm kılıp örgön. Kızdı ala kaçıp algan uçurda munu
kayın enesi jasoogo majbur bolgon. Mintip kızdın çaçın eki örüm
kılıp örüü – kızdın kiyinki kuraktık topko ötüüsünün simvolu bolgon [148: 17, 44, 52, 54]. Demek, kız kişinin mayda örüm çaçı dalısın
köp ubakıtka çeyin jaap jürüp kalışı, başkaça aytkanda turmuşka
köpkö çeyin çıkpay jürüşü «kara dalı» tüşünügünün kelip çıgışına
türtkü bolgon [204: 8, 36-b.]. İnformatorlordun aytkandarın okumuştuulardın emgekterinde keltirilgen maalımattar da ırastayt. Alsak,
H.Karasaev öz emgeginde «sekelek kız – on üç jaşka çeyinkiler. Bular
mañdayına sekele (çaç) koyuşkan. Kara dalı – on altı jaştan jogorulap baratkan kız kişi. Sekelek jaşınan ötköndö kızdardın çaçın eki
jagına, arkasına taram-taram kılıp jabalaktatıp örgön. Saamay menen arka çaçı kırk örümgö çeyin bolgon. Kızdın arkasına örülgön
çaçtarı büt boydon dalısın kapkara kılıp jaap kalgan. Dalısı büt
boydon kararıp körüngön. Mına uşundan ulam «kara dalı kız» degen
sıpat payda boldu go dep oyloybuz» degen köz karaşın jazıp ketken
[82: 195-b.].
Al emi jubaylardın ortosundagı jaştık ayrımaçılıkka kayrıla turgan bolsok, adatta küyöö jaş kuragı boyunça ayalınan uluu
bolgon. Kırgızdarda özünön uluu ayal aluu salıştırmaluu az jolukkan. Mınday nike köbünçö bir tuugandardın uluusu ölüp, anın jesirin kayın inisine nike kıygan uçurda kezdeşken. Al emi al ayaldı el
arasında «jeñe katın», taktap aytkanda «balançanın jeñe katını»
dep atap koyuşkan [204: 3-b.].
Jıyıntıktap aytkanda, HIH kılımdın ayagı – HH kılımdın
başında kırgızdardın salttuu koomunda nikeleşüüdö tömöndögüdöy
şarttar karmalgan:
- nikenin tömöndögüdöy türlörünö tıyuu salıngan: birinçiden,
uruunun içinde belgilüü bir muun almaşmayınça. Al ar uruuda
ar kanday deñgeelde saktalgan. Ekinçiden, emçekteşine jana
asırandı balaga. Alar bir tuugan dep eseptelgen. Üçünçüdön, kuda-kudagıylardın ortosundagı nikege. Törtünçüdön, ögöy ataenesine jana alardın baldarına. Beşinçiden, küyöö balanın bir
tuugan kayın ejesine üylönüüsünö. Salt kelinçegi kaza bolso,
bir tuugan baldızına baş koşuuga uruksat bergen. Birok, bir
tuugan eje-siñdini künülöş kıluuga bolgon emes;
- üylönüü negizinen kudaloo joldoru arkıluu jüzögö aşırılıp,
ala kaçuu ıkması ötö seyrek kezdeşken. Kız ala kaçuu koomçuluk
tarabınan ötö ters kabıl alıngan jana bügünkü kündö ayrım
maalımat karajattarında aytılıp jürgöndöy, al kırgızdardın
saltı bolgon emes;
- kuda kütüüdö «katın albay kayın al» degen printsip saktalgan;
- jubay tandoodo çeçüüçü rol ata-enege taandık bolgon;
- deerlik köpçülük uçurda kudalaşuu birdey sotsialdık katmardagı adamdardın ortosunda işke aşırılgan.
1.2. Jubaylardın ortosundagı mamileler
Ayal menen küyöösünün ortosundagı mamile üy-bülönün sotsialdık
abalına jaraşa ar kanday münözdö bolgon. Ayal kişi öndürüştük emgekke takır katışpagan bay, ookattuu üy-bülölördö jubaylardın orto23
sundagı patriarhaldık mamileler katuuraak saktalgan. Al emi orto,
özgöçö kedey üy-bülölördö üy-bülölük, çarbalık işterdi turmuşka
aşıruuda ayal küyöösünün keñeşçisi, jardamçısı bolgon [51: 20-21-b.].
Küyöö üy-bülönün başçısı bolup eseptelip, köpçülük uçurda üybülölük maselelerdi jeke özü çeçken. Üy-bülönün baardık müçölörü
anın aytkandarın atkarışkan. Küyöösünün közü ötkönçö anın kaaloosu, aytkanı üy-bülödö jaşagandardın baardıgına mıyzam bolgon
[70: 67-b.]. Ayalı kızın küyöögö berüü, uulun üylöntüü sıyaktuu tagdır
çeçüüçü maselelerde da küyöösünün erkine karşı çıga algan emes. Bul
maseleni küyöösü öz kaaloosuna jaraşa çeçken. Küyöösü ölüp, başkaga
turmuşka çıkpagan jesir ayaldar gana öz ıktıyarına jaraşa balasın
üylöntüp, kızın turmuşka bere algan [70: 67-b.].
Al emi üy-bülödö üy eesi kaza bolup kalgan uçurda adat boyunça
anın ordun uluu balası baskan. Oşonu menen birge aga üy-bülönün
baardık mülkün, mençigin jöngö saluu ukugu da ötkön. Keede üybülönün başçısı bolup, atasının ordun basuu ukugu uluusuna emes,
baldarının içinen eñ jöndömdüüsünö ötkörülgön [11: 93-b.].
Kırgız üy-bülösündö ayal menen erkekterdin üy tiriçiliktegi
mildetteri toluk ajıratılgan. Üy-bülönü materialdık jaktan kamsız kıluu, azık-tülügün dayardoo, tigil je bul mal-mülktü satuu je
satıp aluu üy eesinin moynunda bolgon. Baldarın üylöntüp, kızın
turmuşka berüüdö küyöösü çeçüüçü, negizgi roldu oynogon. Tuugandık
keñeşterde, aş, toylordo üydün eesi oşol üy-bülönün atınan süylögön. Üy-bülönün alış-beriş maselelerin, biröölördün jamandık,
jakşılıgına koşo turgan koşumçanı üy eesi çeçken [204: 27-b.].
Ayal üy-tiriçiliktegi baardık işterdi jasagan. Baldarın karoo,
tamak dayardoo, jün, teri iştetüü, kiyim tigüü, mal saap, süt azıktarınan türlüü ookattardı jasoo jana başkalar anın moynunda bolgon.
Erkek talaada, koroodo iş alıp bargan. Üyünö suu taşıp kelüü, tamak
dayardoo jana başka uşul sıyaktuu nerselerdi jasoo erkek üçün uyat iş
bolup sanalgan. Oşonduktan üy-bülönün üy çarbası deerlik ayaldın
işmerdüülügünö köz karandı bolgon [108: 69-b.].
Küyöösün sıyloo, anın kiyim-keçesine, urungan buyumdarına ayar
mamile jasoo kırgız ayalına münözdüü sapattardın biri bolgon. Al
jubayının kiyimin, kural-jaragın jana at jabdıktarın jerge taş24
tagan emes jana alardı tebelep, attap je alardın üstünö olturgan
emes. Oşondoy ele baldarına da uşunday kıluunu talap kılgan.
Egerde küyöösü menen ayalı bir atka minüügö tuura kelse, erkek
kişi mildettüü türdö eerge, al emi ayalı uçkaşuuga tiyiş bolgon.
Jañı bışkan tamaktı kuyganda dayıma birinçi üy eesine – küyöösünö, andan soñ konoktorgo, dastorkondo olturgandarga kuyup bergen.
Egerde küyöösü oşol mezgilde üydö jok bolso, aga birinçi özünçö
idişke kuyup alıp koygondon soñ, başkalarga kuyup bergen.
Köpçülük mezgilde ayaldı «balançanın baybiçesi» deşip, küyöösünün abroyuna jaraşa sıylaşkan. Oşondon ulam kırgızdarda «erden kiyin sıy jok, eneden kiyin törkün jok» dep aytılgan.
Ayal küyöösünün atın anın közünçö, al jokto jana tuugandarının arasında aytkan emes. Anın ısımına okşoş başka kişilerdin
atın atabay, a tügül aga okşoş sözdördü, buyum attarın burup, başka
sözdör menen tergegen.
Ayal küyöösün «atası», «baldardın atası», «bayım», «kojoyun»,
«abışka», «ot eesi», «bizdin kişi», «janagı», «bizdin üydögü», «tigi», «kaynatamdın balası» [204: 35, 44-b.] sıyaktuu sözdör menen atap,
aga «siz» dep kayrılgan. Je balaluu boluşkandan kiyin, anı balasının je kızının atın aytıp, «Balançanın atası» dep kayrılgan [130:
44-b.]. Mında baldarının uluusununbu je kiçüüsününbü, kızının je
balasının atınan aytıp kayrılgandıgının ayrıması jok [55: 15-b.].
N.P.Dırenkovanın aytuusu boyunça ayal kişi küyöösün atınan
eki uçurda gana atay algan: eköö kiçinekey kezinen beri çoguu ösüp,
biri-birin atınan atap könüp kalsa je jesir kalıp kayradan küyöögö
tiygen uçurda [55: 15-b.].
Ayal kişinin küyöösünün ısımın aytpay tergöösü adat boyunça
ayal turmuşka çıkkan kündön tartıp ömürünün akırına çeyin sozulgan. Küyöösünün közü ötköndön kiyin dele anın atın atagan emes [204:
33, 45, 67-b.].
Küyöösünün ayalına kandayça kayrıları jönündö türdüüçö maalımattar bar. N.P.Dırenkovanın bildirüüsü boyunça, erkek ayaldarın
atınan atabayt, alardı «katın», «üy kişi» je «zayıbım» dep çakırat. Birok, başka ayaldın atı ayalının atına okşoş bolso, al anı
atınan ayta bergen [55: 15-b.]. Al emi S.M.Abramzon, küyöösü zayıbın
«janagı», «oy, katın», «bizdin üydögü» dep atagan [2: 277-b.] dep bildirse, A.Jumagulovdun maalımatı boyunça, köpçülük uçurda erkek ayalına oroy, köbünçö «oy, katın» degen söz menen kayrılgan [51: 20-b.].
Al emi A.Köçkünovdun bildirüüsü boyunça küyöösü ayalına «kaynatamdın kızı», «baldardın enesi» sıyaktuu sözdör menen kayrılgan
[197: 43-b.]. Al emi Pamir kırgızdarında Remi Dor «Özünün koluktusun bolso murunkuday atınan çakırbay, erkelete tergep çakırışı
kerek. Adatta «baybiçe» dep kayrıluu ıñgayluuraak. Al emi balaluu
boluşkandan kiyin balasının atın aytıp «balançanın enesi» dep
çakırışat. Keede bul tıyuunun buzulganı da baykalat» [130: 43-b.]
dep körsötöt.
Isık-Köl oblusunun Jeti-Ögüz rayonunun jaşooçusu Tokoeva
İşenkandın aytuusu boyunça, anın ata-enesi közdörü ötkönçö biribirine attarınan aytıp kayrılışkan emes. Apası atasın «abışka»
dep, atası anı «oy» dep çakırgan. Atası kaza bolgondon kiyin apası
közü ötkönçö anın atın aytkan emes [204: 53-b.].
İnformatorlordon toptolgon maalımattarga tayansak, küyöösü ayalına köbünçö atınan aytıp je «baybiçe», «kempir» dep kayrılgan.
«Kempir», «çal», «abışka» – jubaylardın ortosunda gana orto jaşap
je karıp kalgan mezgilde biri-birine kayrılganda paydalanuuçu söz.
Bötön kişiler «kempir» dep kayrılsa, «kemireyip kal» dep jaman
körgön. Kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında bötön
adamdar karılarga «baybiçe», «çoñ apa», «aksakal», «karıya», «çoñ ata»
dep sılık kayrıluuga tiyiş bolgon [204: 46, 60-b.].
Jubaylardın mintip biri-birin atınan ataboosu türk tildüü
elderdin köpçülügündö kezdeşken. Alsak, karakalpaktarda murunku
ubaktarda jubaylardın biri-birinin atın aytuusuna tıyuu salıngan.
Ayal kişi küyöösün «garrı», al emi küyöösü ayalına «kempir» dep kayrılgan [37: 54-b.].
Kırgızdarda küyöösü menen ayalı eldin közünçö biri-birine kaydıger mamile jasoogo tiyiş bolgon, a tügül jubayı alıs sapardan kaytıp kelgende jön gana baş iykeşip uçuraşkan. Mınday körünüş karakalpaktarda da öküm sürgön. Misalı, karakalpaktarda jubaylardın biri alıs jaktan kaytıp kelgende biri-biri menen uçuraşkan emes. Jana

eldin közünçö biri-birin bilbegen çooçun adamday karmanuuga tiyiş
bolgon [37: 55-b.].
Toptolgon etnografiyalık maalımattarga tayansak, kırgızdarda
ayalga kol kötörüü murda keñiri taragan körünüş bolgon. Ayalın köp
urgan erkekterdi el arasında «kızıl kamçı» dep ataşkan [204: 30, 40,
44, 81-b.]. Mınday maalımattı izildööçülördün, okumuştuulardın
jazgandarı da tastıktayt. A.Jumagulovdun bildirüüsü boyunça, murunku ubakta erkekter üygö eki kamçı karmaşkan, alardın biri mingen atı, ekinçisi ayalı üçün bolgon. Munun dalili katarı kırgızdardagı «kamçısı katuu bolso, katın iygi bolot» degen makaldı körsötkön [51: 20-b.].
Al emi K.Yudahindin sözdügünö kayrılsak, anda tömöndögüdöy
misaldar keltirilgen: «kamçısı jakşıga tüşkön» – u nego horoşaya
jena, «kamçısı jamanga tüşkön» – u nego plohaya jena, «anın kamçısınan» – ot ego pleti (t.e. ot pleti muja zavisit harakter i povedenie
jenı) [158: 337-b.].
N.İzraztsovdun emgeginde bul tuuraluu mındayça maalımat berilgen: küyöösü ayalın urat, ötö naçar mamile jasayt, birok baarı bir
ajıraşuu berilbeyt. Ayal küyöösünün uluu agasına naarazıçılıgın
ayta algan, al inisine akıl aytkan, egerde anı ukpasa, agası atasına
aytkan, al da akıl aytkan, keede balasın urgan. Uşu menen alardın
kiyligişüüsü bütkön. Küyöösünün atası, agası jok bolso je alar tarabınan jardam, koldoo körsötülbösö ayal biyge je ayıl aksakalına kayrılgan. Aksakaldar küyöösün uyatkarıp, akıl aytışat, korkutuşat,
egerde mınday ıkma jardam berbese, kamçı menen uruşkan. Akır ayagında alar jubaylardı jaraştıruuga arakettenişet. Egerde okuya kayradan kaytalansa, uşunday iş-araket kaytalanat, birok ajıraşuu berilbeyt. Bay, ookattuu kırgızdar mınday okuyadan kiyin başkaga üylönüp, ayalın özünçö bölüp jiberet, egerde buga materialdık mümkünçülügü jetpese, aga üy kızmatçı ayalday mamile jasayt [70: 93-b.].
Al emi H.Karasaev: «Bir erkek bir neçe katın alıp, alardın töbösünö kamçı oynotkon. «Erkek kayrattuu bolso, katın ıymanduu bolot»
dep, ölö jaman erkekti kökütkön» dep belgilegen [82: 91-b.].
Ajıraşuu. Kırgızdardın salttık turmuşunda nikeden ajıraşuu az kezdeşken. Egerde anday okuya bolup kalsa, bul iş bir jaktuu
jürgüzülüp, taktap aytkanda küyöösünün «talak» degen sözdü aytkandıgı menen çeçilgen. Bul termin kırgız leksikasına arab tilinen
kirgizilip, «ayalın koyö berüü, ayal menen ajıraşuu» degen maanini
tüşündürgön [83: 254-b.]. Ayalının koş boyluu kezinde (al törögöngö
çeyin) je küyöösünün mas, akıl-esin jogotkon abalda talak berüüsü
jaraksız bolup eseptelgen. Küyöösünön ajıraşkan ayal üç ay ötüp,
boyunda jok ekendigi bilingenden kiyin gana başka kişige turmuşka
çıga algan [148: 18-b.].
İnformatorlordun bergen maalımattarına jana izildööçülördün emgekterine tayansak, kırgızdarda talak berüünün «bir talak», «üç
talak», «bayın talak» je «üç bayın talak» sıyaktuu türlörü bolgon
[204: 5-b.].
Ajıraşuu «bir talak» arkıluu işke aşırılgan bolso, ajıraşkan jubaylar kiyin kayradan jaraşuunu kaalagan uçurda nikeleşe
alışkan [148: 18-b.]. Mınday kayradan jaraşuu küyöösünün kaaloosu
menen işke aşkan. Antkeni, küyöösü ayalı menen jaraşuunu kaalasa,
sözün kayra artka alıp, alar üy-bülölük jaşoosun ulantışkan [2:
252-b.].
Jubaylar «üç talak» menen ajıraşkan uçurda, alardın jaraşuusu ayalının jalgan bolso da başka biröögö turmuşka çıgıp, al
küyöösünön ajıraşkandan soñ üç ay ötköndön kiyin gana işke aşırılgan.
Al emi «Bayın talak» je «üç bayın talak» menen ajıraşkandan
kiyin jubaylar kayra jaraşuu mümkünçülügünön taptakır ajıragan
[158: 18-b.].
Oogan Pamirindegi kırgızdarda ajıraşuuga ayal demilgeçi bolso, anda bul masele aksakaldardın kiyligişüüsün talap kılgan [130:
28-b.]. Ayal ötö seyrek uçurda gana bul kadamga bargan, munun başkı
sebebi – küyöösünön ajıraşkan uçurda al üçün tölöngön kalıñdın
kayra küyöösünö kaytarılıp berilişi bolgon. Talas rayonunun Taldı-Bulak ayılının turgunu Mamırbaeva Buruldun maalımatı boyunça, jeti şakısın almayınça küyöösü ayaldın başın boşotkon emes.
«Jeti şakı» – ayalga kız künündö tölöngön kalıñ [204: 16-b.].
Kalıñdı kayradan kaytarıp berüü kee bir uçurda gana mümkün
bolboso, köpçülük uçurda mümkün emes ele [3: 165-b.]. Ayalının tuu28
gandarı ayaldı ar kanday joldor menen ajıraşuudan aynıtuuga arakettenişken, antkeni alarga kalıñdı kayradan küyöösünö kaytarıp
berüü jakkan emes [108: 72-b.]. Oşondoy ele, kırgız ayaldarının köpçülügü «erden çıkkan uyat», «taş tüşkön jerine oor», «çıkkan kız
çiyden tışkarı», «ayuu da bolso erim, üñkür da bolso üyüm bolsun»
degen tüşünük menen küyöösünün köptögön zapkısına çıdap ajıraşuuga bargan emes.
Küyöösü özü kaalagan ubakta, ar kanday sebep menen ayalınan ajıraşa algan [3: 166-b.]. İnformatorlordun maalımatı boyunça, ajıraşuuga tömönkülör sebep bolgon: ayalı şalaakı, kolunan eç nerse kelbese; jürüş-turuşu naçar, «ayagı suyuk» – başka erkekter menen köñüldöş bolso; töröböstügü; ayalı oorukçan bolso. Birok, akırkı eki
uçurda birinçi ayalın ketirbey, köpçülük uçurda ekinçi ayal algan
[204: 53, 59-b.].
Ayal kişi adat boyunça küyöösü jubaylık mildetin atkaruuga
jöndömsüz bolgon uçurda gana ajıraşuunu talap kıla algan. Ayaldın
naarazıçılıgı araçı ayaldar arkıluu biyge, ayıl aksakalına aytılgan. Alar küyöösünön suraşkan, egerde al moynuna alsa, anda ayalı kalıñdın jarımın tölöp jakın tuugandarının koluna ötkön. Küyöösü
moynuna albagan uçurda biy jana aksakaldar andan ajıraşkandın
sebebin dalildöösün talap kılışkan. Ajıraştıruu maselesin çeçkenge kelişken aksakaldar jana biyler işenimdüü adamdı kübö katarı
bul işke katıştırışkan. Katışkan kübönün aytuusu boyunça ajıraşuu berilgen je ajıraştıruudan baş tartışkan [70: 93, 94-b.]. İnformatorlordun maalımatı boyunça kırgızdarda mınday erkekterdi
«uu siydik» je «suu siydik» dep ataşkan [204: 16-b.].
«Suu siydik» – K.K.Yudahindin sözdügündö tukumsuz erkekke karata koldonulaarı körsötülgön [158: 647-b.]. Al emi K.Karasaevdin
emgeginde kırgızdarda boyunda perzenttik urugu jok kişini «akta
kişi» dep da ataşkan. Anın bildirüüsü boyunça ««akta» – farsitajik tilinde «bıçmal», «bıçılgan» degen maanide. Kırgız tilinde
ötmö maanide «urugu jok» bolup aytılıp kalgan. Kırgız ar bir oroy
sözdü jılmalap aytkandı jakşı köröt. Oşonduktan «urugu jok» degen oroy sözdün orduna «akta» degen sözdü koldonup ketken» [82: 28-b.].

S.M.Abramzondun bildirüüsündö biyler ajıraşuu tuuraluu ayaldın ötünüçün erkektin jubaylık mildetin atkaruuga jöndömsüzdügünön tışkarı, tömöndögüdöy jüyölör bolgondo da kanaattandıra alışkan: eger küyöösü aga 6 ay 13 kün boyu tamak jana kiyim-keçe berbese;
küyöösü aga taşboorduk menen mamile kılsa; ayalının iştöögö mümkünçülük berbegidey dene jagınan kemçiligi bolso; jubaylarının
birinin akıl jagınan mayıptıgı bolso [2: 252-b.]. Bul jüyölörgö koşumça küyöösü 12 aydan aşık dayınsız jok bolgon uçurda da ajıraşuu işke aşırılgan [70: 92-b.].
Ajıraşuuda kalıñ menen sep kaytarılgan, birok, küyöösü ayalın
baga albay je jagımsız jürüm-turumu üçün ayalının başın öz ıktıyarı
menen boşotkon uçurlarda kalıñ kaytarılıp berilgen emes [3: 166-b.].
Kırgızdarda ayal kişinin nikege turuksuzdugu ötö katuu jazalangan. Mınday ayaldı el arasında «ayagı suyuk», «etegi suyuk», «etegi açık»
degen sözdör menen ataşkan. Egerde küyöösü ayalın nike şartın buzup
jatkan uçurda karmap alsa, anda al ayalın urup, çaçın kırkıp, jal,
kuyrugu kesilgen jaydak baytalga teskeri mingizip, ayıl aralatıp
törkününö jetkirip salgan [204: 44, 53-b.]. Kırgızdarda mınday
jazaloonu «çolok baytal mingizüü», «çolok baytal kıluu» dep atagan
[122: 481-b.].
Al emi ayaldın çaçın kırkıp salgandıgının sebebi, kırgızdarda
ayaldın çaçın kırkuu – anı abdan maskara kılıp jazaloo bolup
eseptelgen. Çaç kırkuuga mınday anıktama berüü menen K.K.Yudahin
tömöndögüdöy söz tizmekterin da keltirip ketken: çaçı kırkılgan ayal
(jenşçinı s obrezannoy (v nakazanie) kosoy); çaçı kırkılgan ayaldar
adam katarınan çıguuçu (jenşçinı s otrezannoy kosoy uje ne sçitalis
za lyudey); çaçın kırktırgan şermende (sramnitsa kotoraya doşla do
togo, çto ey kosu otrezali) [158: 852-b.]. Mından sırtkarı kırgızdarda
çaçın kırkuu «ırısın kırkkan menen barabar» dep eseptelgen.
Kee bir informatorlordun maalımatı boyunça «ak nikesin buzgan
ayaldı çıçırkanakka bölöp sabagan». Mınday maalımat H.Karasaevdin
emgeginde da berilgen: «Çıçırkanakka bölöö» – ilgerki zamanda kırgızdın ayıptuu adamga koldongon jazasının bir türü. Bul jazaga ak
nikeni buzup, ayagı suyuktuk kılgan ayaldar, ayıptuu kişiler duuşar
bolgon» [82: 475-b.].
Bay-manaptar ayalının nikege turuksuzdugu üçün köbünçö öltürüp
salışkan [141: 211-b.]. Mınday uçurda ayalın sabap öltürüp salsa – kunu jok, suragı jok [204: 53-b.]. Bul tuuraluu çıgış taanuuçu V.Radlovdun emgeginde mınday maalımat berilgen: «Kırgızdarda kun jüz jılkıga (miñ koygo) barabar. Ayaldı, kızdı jana küñ, kuldardı öltürgöndör kundun jarımın, taktap aytkanda elüü jılkı (beş jüz koy) tölöşkön. Egerde küyöösü ayalın nikelik şarttı buzup jatkanda karmap
öltürsö, eç kanday jazaga tartılbayt. Teskerisinçe, erin öltürgön ayal
je eesin öltürgön kul sözsüz türdö ölüm jazasına tartılgan [129: 324b.]. İnformatorlordun maalımatı boyunça, ayal kişi küyöösü nike şartın buzup jatkan mezgilde karmap alsa, «eri menen uruşup, eki közünö
küç keltirip, ıylap-sıktap gana tim bolgon» [204: 44, 53-b.].
Ayalı je küyöösü ölgöndön kiyinki jesirdin abalı. Kırgızdarda öküm sürgön adat boyunça erkek kişi ayalı ölgöndön kiyin jıl
maalı bolup, aş bergenge çeyin ayal algan emes. Jesir ayal da küyöösünün aşı ötköndön kiyin gana turmuşka çıga algan. Birok, keede kandaydır bir şartka baylanıştuu (bala-çakası jaş, üygö karalaşar eç
kimisi jok bolso) erkek kişige ayalının kırk aşınan kiyin tuugandarı çogulup, töşögün jañırtıp berişken [204: 54, 71-b.]. Al emi
jesir ayaldın tagdırı mildettüü türdö küyöösünün aşı ötkörülgöndön kiyin gana çeçilgen.
Kırgızdarda küyöösü ölgön ayaldı «jesir katın», «jesir ayal»,
«tul katın» dep ataşkan [204: 173-b.]. Jesir küyöösünün aşı ötkönçö
başka biröönün üyünö kirbegenge araket kılgan. Oşol mezgilde başka biröö kaza bolup, bataga baruuga tuura kelse, keçkurun eldin sanı
azayıp kalgan maalda barat. Al emi jakın tuugandarı jesirdi küyöösünün kırk aşı ötköndön kiyin üylörünö tamakka çakırıp, «artı toy
bolsun» dep başına jooluk salışat. Uşundan kiyin gana jesir
alardın üyünö kire algan. Birok, beyçeki bargan emes jana alardın
toyloruna katışkan emes [204: 8-b.].
Jesir erkekke karaganda jesir ayaldın aza kütüü kaadası ötö oor
bolgon. Talas rayonunun Taldı-Bulak ayılının turgunu Osmonkulova
Gülayşanın aytuusu boyunça, apası Jumabü jıyırma toguz jaşında
jesir kalganda, anı «öñü öçpöy kaldı» dep orolgon kıl arkandın üstünö oturguzuşkan [204: 22-b.]. Mınday iş-araketten kiyin jesir
arıktap, öñünön azbasa, anın emçeginen ıldıy jılañaç denesin kıl
arkan menen katuu orop koyuşkan [204: 16, 71-b.].
Al emi Isık-Köl, Narın aymaktarınan toptolgon materialdar
boyunça, jesir ayaldın astına kıl arkan salıp, belin kayış kur menen kurçaşkan. Kayıştı kurçaardan murun suuga salıp jumşartıp,
jibitip alışkan. Andan kiyin kayıştı jesirdin jılañaç beline
katuu baylagan. Kayış kurgagan sayın için tartıp, içine ötüp, arıktatkan. Antkeni, adat boyunça «karaluu katın semirbeş kerek». Mınday salttı kırgızdarda «tasma tartınuu», «tasma tagınuu» dep ataşkan [204: 54, 83-b.].
Jesir ayal küyöösünün aşına çeyin tasma tagıngan. Uşul mezgildin içinde al arıktap, öñü sargarıp, ölö turgan abalga jetken.
Keede uzak mezgilge çeyin çeçilbegen arkan je kayış bittep ketken.
Aşta jesirdin karasın alıp, belindegi kıl arkan je kurdu çeçişken [204: 83-b.].
«Tasma tartınuu» jesir kalgan ayaldın jaş özgöçölügünö jaraşa
bolgon, taktap aytkanda jaş, orto jaştagı jesir ayaldarga tartılgan,
karıgan jesirge mınday tasma tartılgan emes [204: 173-b.].
Jogoruda keltirilgen maalımattardı okumuştuulardın bildirüülörü da ırastayt. Alsak, K.Karasaev mınday dep jazat: «kara kiygen ayal arıktaşı kerek. Eger arıktabay koyso beline kayış tasmanı
katuu baylap, azap tarttırgan. Al gana emes, kara kiygen ayaldın oturgan orduna arıktasın üçün kıl arkandın üstünö olturguzgan. Belin
arkan menen bek baylaganda kıskanına çıdabay jabırkap, jabıgıp,
ayabay arıktagan» [82: 208-b.]. Al emi K.K.Yudahindin sözdügündö «belge tasma tagın» jana «belge tasma çal» degen söz tizmegi keltirilip,
aga mınday tüşündürmö berilgen «(o vdove) prepoyasatsya tesmoy
(podtyanut jivot, çtobı kazatsya pohudevşiy ot gorya; eto stalo çem-to
vrode traurnogo rituala)» [158: 712-b.].
Küyöösü ölgön jesir ayaldın tagdırı anın balasının bardıgına
je joktuguna, alardın kız je erkektigine, ayaldın jaşına jana başka şarttarga jaraşa çeçilgen [8: 58-b.].
Isık-Köl aymagınan toptolgon maalımattar boyunça, kırgızdardın
salttık turmuşunda jesir ayaldı üyündögü kara kumganga, kazan koygon
tüpküçkö, kazan karmagan tutkuçka nike kıyıp koygon uçurlar kezdeşken.
Mınday iş-araket küyöösü ölgön ayaldı alıp berüügö ılayıktuu kişi
jok bolso je al kayradan turmuşka çıguudan baş tartıp koygon
uçurda jasalgan [204: 26, 54, 71-b.]. Jörölgönü jasoogo türlüü sebepter türtkü bolgon. Alsak, jesir ayaldın jasagan tamak-aşı, karmagan
buyumdarı adal bolsun dep jasalgan. Antkeni, kırgızdarda eri jok
ayaldın, jesirdin kolunan tamaktı «aram tamak» dep içişken emes
[204: 54, 71-b.]. Mınday iş-araket kee bir kelindi ketip kalbasın
degen maksattın negizinde işke aşırılgan [204: 26-b.]. Bul salttı
atkaruuda jaştık çektöölör bolgon. Misalı, jaşı altımıştan
aşıp, karıp kalgan jesir ayaldarga mınday jol menen nike kıyçu
emes. Mınday ıkma köbünçö jaşı kırk-elüüdögü ayaldarga tiyiştüü
bolgon. Sebebi, alardın bala-çakası boygo jetkendikten, alar kayradan küyöögö tiyüüdön baş tartışkan [204: 54-b.].
Jogoruda keltirilgen üy buyumdarınan tışkarı jesirdi kamçıga nike kıyıp koygon uçurlar da kezdeşken. Ayal kişi 67 jaşka çeyin
jesir kalsa, anı tuugandarı başka erge tiyüüsün talap kılışkan.
Sebebi, jesir ayaldın üyünö başka erkekterdin kirüüsünö tıyuu salıngan. Egerde jesir ayal «baldarım bar» dep kögörüp bolboy koyso,
anın jakındarı üyünö kirip-çıgıp koluñdan daam tatıp, namaz okup
turuuga mümkünçülük bolsun deşip, üç kübönü çakırışıp, kamçıga
nike kıyıp koyuşkan. Kamçının sabı sözsüz türdö tabılgadan boluşu zarıl. Başka saptuu kamçılarga nike jürgön emes [196: 35-b].
Küyöösü ölgöndön kiyin töröbögön, balası jok ayal eç kanday
mülktü murastap kaluuga ukugu jok bolgon. Egerde karılıgına baylanıştuu kayra turmuşka çıkpasa, küyöösünün baardık mal-mülkü menen
küyöösünün tuugandarının koluna ötkön. Alar jesirge kam körüügö
mildettüü boluşkan. Birok, köpçülük uçurda anı karaşpay, oor abalga,
jaman mamilege tuş bolgonduktan, keede ayaldın bir tuugandarı booru
oorugandıktan anı alıp ketüügö argasız boluşkan [87: 43-b.].
Al emi erkek baldarı jok, jalañ kızdarı bar jesir kempir againileri je jakın tuugandarı bolboso, kızdarının kaysınısının
küyöösü jakşı bolso oşonukunda je ölgön küyöösünün tuugandarının kolunda közü ötköngö çeyin jaşagan [8: 60-b.].
Adat boyunça ayalı ölgöndön kiyin küyöösü, ölgön ayalının kayındala elek siñdisin je jakın tuugandarının kızın aga ayaldıkka be33
rüünü talap kıla algan. Egerde kayın atası küyöö balasına baldızın
aluunu talap kılsa, birok al bul nikeni kaalabasa, kayın atasının sunuşunan baş tarta algan. Küyöö bala mınday iş-araketi üçün kayın
atasına at mingizip, çapan japkan. Egerde baldızının kandaydır bir
kılık-jorugu je kemçiliginin negizinde baş tartkan bolso, al kayın
atasına çapan jaap, at mingizgen emes [49: 30-b.]. Köpçülük mezgilde
jesir erkekke jakın tuugandarı, kaza bolgon ayalının abısındarı
ılayıktuu adam karaştırıp, kayradan töşögün jañırtıp berişken.
Sözübüzdü jıyıntıktasak, HIH kılımdın ayagı – HH kılımdın
başında Kırgızstandın tündük aymaktarında kırgız üy-bülösündögü
jubaylardın ortosundagı içki mamilelerde patriarhaldık mamileler üstömdük kılıp, al adat, şariat normaları menen jöngö salıngan. Üy-bülödö atanın, küyöönün ordu çoñ bolgon. Mülktük, üybülölük içki mamileler tolugu menen atanın makuldugu menen çeçilip, üy-bülö müçölörü al tarabınan jazalangan. Üy-bülö, baldarı
atanın – üy eesinin atın alıp jürgön.
Ayaldın üy-bülödögü, koomdogu abalı jana aga bolgon mamile
anın üy-bülödögü statusunun özgörüşünö jaraşa (kız, kelin, baybiçe,
tokol, ene, kayın ene, jesir ayal) özgörüp turgan. Jubaylardın ortosundagı mamilede alardın ar kimisine tieşelüü bolgon özün-özü
alıp jürüü erejeleri kamtılgan salttık etiket kalıptangan, anda
ayal menen erkektin mamilesinde kıldat subordinatsiya saktalgan. Kırgız üy-bülösündö ayal menen erkektin üy tiriçiligindegi mildetteri
tak ajıratılgan. Nikeden ajıraşuu az kezdeşken jana al negizinen
bir jaktuu işke aşırılgan.
1.3. Kırgızdardagı köp ayal aluuçuluk. Köp nikelüü üy-bülödögü
ayaldardın ordu jana alardın öz ara mamileleri
Kırgızdardın salttuu turmuşunda köp ayal aluuçuluk öküm sürüp, mınday mümkünçülüktü köpçülük uçurda koomdun bay katmarı
gana işke aşıra algan. Bay kırgızdardın jana koomdo kadır-barkka
ee bolgon manaptardın tukumdarının arasında ekiden törtkö çeyin,
keede andan köp ayal algandar kezdeşken. Misalı, N.Smirnov, kırgız
uruularının ak sööktörü bolgon baylarda, manaptarda islam dinindegi erejege ılayık tört ayal emes, andan köp ayalı barlardı da arbın
jolukturduk. Kırgız munu mınday dep tüşündüröt: al beş ayal ala
alat, antkeni beşinçi ayalı atayın kudayga sıyınuu üçün kerek [138:
42-b.] degen maalımat berse, N.P.Dırenkova, kırgızdarda köp ayal
aluuçuluk azırkıga çeyin kezdeşet. Kee bir bay kırgızdın gana eki,
üç je tört ayalı jok. Jeti ayalı bar adamdar da bar, birok alar ötö
çanda. El arasında «kırgız bayısa katın alat, sart bayısa tam salat»
degen makal öküm süröt [55: 15-b.] dep jazıp ketken.
Baylarga salıştırmaluu kolu juka, kedey adamdardın arasında
eki ayalı barlar çanda jolukkan. Antkeni, kırgızdarda da kalıñ başka musulman elderi sıyaktuu nikenin ajıragıs bölügü bolup eseptelinip, alardın kayra-kayra kalıñ tölöögö mümkünçülügü çektelüü
bolgon. Keede kembagaldardın, jaldanma koyçulardın, jersiz, malsız
çayrıkerlerdin kee biri kalıñ tölöögö karajat toptoy albay, boydok
boydon ötüp ketken je köptörü üylönüünü kiyinkige kaltırıp, jaş
kezin boydok ötkörüşkön [3: 155-b.]. Oşonduktan, jakır adamdardın
kayradan nike jañırtıp, ekinçi ayal aluusuna oluttuu sebepter gana
türtkü bolgon. Alsak, birinçi ayalı kaza bolso, töröbösö je kiçinesinde agasının jesirine nike kıyılıp, al er jetkende ayalı («jeñe
katın» – M.D.) kartayıp kalgan uçurda gana ekinçi ayal aluuga majbur
bolgon [204: 5, 15, 52, 112-b.].
Kırgızdardın turmuşunda öküm sürgön nikenin mınday türü
köptögön izildööçülördün köñülün burgan. Alardın kee birleri nikenin mınday türünün öküm sürüüsünün negizgi sebepterin çeçmelöögö arakettenişken [2, 3, 11, 20, 49, 51, 55, 70, 74, 87, 108, 130,138].
S.M.Abramzon kırgızdarda köp ayal aluuçuluktun sebepteri katarı, birinçi ayalının töröböstügü jana levirat saltının jayılgandıgın körsötüü menen birge öz emgeginde «Tokmok uezdindegi karakırgızdardın salttarı» degen kol jazmadan mınday maalımat keltirgen: «Köp ayal aluuga kalıñ tölöödön tartınbastan, özünün içki
sezimin, oşondoy ele çarbalık jaktan paydanı kanaattandıruuga
mümkünçülügü jetken bay adamdar gana jol bere alat. Kembagaldarda
gana biröö (ayalı – S.A.) bolgon. Uruktuk printsipter boyunça ar bir
kırgız tukumun köbüröök taratuuga umtulgan, antkeni uuldarı uruktun sanın jana taasirin arttırat, al emi kızdarı karım-katnaş mamilelerdi keñeytken, mına oşonduktan töröbögön ayal üylönüü üçün
maanilüü şıltoo bolgon. Eñ akırında, ayaldardın emgegi menen gana
karmalıp turgan çarbanı jürgüzüü üçün ayaldar zarıl bolgon. Manaptardın arasında maktanıç üçün gana aşık ayal algan adamdar jolukkan» [3: 178-179-b.].
N.Smirnov kırgızdarda köp ayal aluuçulukka üç negizgi sebep
türtkü bolot dep körsötkön. Birinçisi, ekonomikalık. Bul uçurda ayal
kişinin emgeginin baaluulugu negizgi rol oynoyt. Üy-bülödögü bir
ayal jumuştarga jetişe albayt, aga jardamçı kerek. Ekinçi ayal jardamçı katarında üy-bülögö koşulat. Keede birinçi ayalının jaşı
ötüp, üy tiriçiligindegi jumuştardı jasoogo mümkünçülügü kelbey
kalganda, anın ötünüçü menen küyöösü ekinçi jolu üylöngön. Üy tiriçiligindegi baardık jumuştar ekinçi ayalının moynuna ötüp, baybiçenin jumuşun jeñildetken. Baybiçe üy tiriçiligindegi jumuştardı başkaruuçunun rolunda bolup kalgan. Ekinçisi, sayasiy. Mında
kızdın ata-enesi ataktuu, taasirlüü adam menen jakındaşuu maksatında kızın aga ayaldıkka bergisi kelet. Üçünçü sebebi, ölgön adamdın jesiri, muras katarı anın kiçüü inisine ötkön sıyaktuu kırgızdardın turmuşundagı koldonulgan salttar [138: 47, 48-b.].
Etnograf A.A.Akmatalievdin maalımatı boyunça kırgızdarda
tokol aluuga tömönküdöy içki sebepter türtkü bolgon: «birinçiden,
özünün aldan-küçtön taygandıgına jana erkek menen birge jatuuga,
intimdik katıştan kalgandıgına baylanıştuu baybiçe öz kaaloosu
menen jubayına tokol alıp bergen; ekinçiden, baybiçeden balaluu
bolboso. Mında da baybiçenin uruksatı berilet; üçünçüdön, baybiçesi naçar, jönsüz çıgıp, joldoş-jorolorunun içinde kepke-sözgö kalıp, başka ayaldardın aldında sınıp tursa; törtünçüdön, tokol aluu
baylıkka, bardardıkka baylanışkan. Mal baguuda, mal saaşta, konokayaktı teyleşte, köçüp konuşta, içki-tışkı işterdi jöngö salışta,
aş-toylordu ötkörüştö öz üybülöçülüktün kızmatı ukmuştay zor kelet; beşinçiden, tokol aluu mansapka, biylikke, ak sööktükkö da
şarttalat, biröölör oşondoy jerden kuda-söök kütküsü kelişet.
Mıktı bolo turgan urgaaçılardı mıktı jerge bergisi, eki tarap teñ
salmakta bolgusu, tukumdarın jakşırtıp kalgısı kelet» [20: 132-b.].
Al emi informatorlordun maalımatı boyunça, kırgızdardın
salttuu turmuşunda öküm sürgön nikenin mınday türünö tömöndögü36
döy şarttar sebep bolgon: ayalının töröböstügü, törösö da jalañ kız
töröp, erkek balası jok bolso; birinçi ayalı karı, ooruluu bolup, üy
tiriçiligin jöndöögö mümkünçülügü jok bolso; ayalı üy tiriçiligin
jöndöy albagan şalaakı, boş bolso; ataktuu adamdar birinçi ayalınan
uuldarı jakşı çıkpay kalsa, özünün ordun baskan jakşı muraskorluu boluş üçün kayradan tektüü jerden kız tandap, sınçılarga sındatıp üylönüşkön; baylıgına çirengendiginen; «tukumum össün» dep
algan [204: 5, 15, 52, 53, 58, 61, 64, 112-b.].
Kırgızdarda mınday köp nikelüü üy-bülödögü ayaldardı «kündöş», «künülöş» je «künü» dep ataşkan [204: 33, 47, 52-b.]. Baybiçe –
küyöösünün birinçi ayalı. Kiçüü ayalın el arasında «tokol» je sılık
türdö «kiçi katın» dep da atap koyuşkan [49: 85-b.]. Al emi ekiden köp
ayalduu kişinin eñ akırkı algan zayıbın gana «tokol» dep, aga çeyinki ayaldarın «ekinçi baybiçesi», «üçünçü baybiçesi» dep ataşkan.
Alardı mintip atoo ayaldardın jaştık özgöçölügünö karata emes,
alardın küyöösünö kaysıl mezgilde tiygenine jaraşa bolgon. Taktap
aytkanda, küyöösünün birinçi algan ayalı jaşı jagınan ekinçisinen
kiçüü bolso da, «baybiçe» dep atalıp, anın jolu uluu bolgon [204: 42,
44, 81-b.].
El arasında «baybiçe», «tokol» sıyaktuu tüşünüktör menen birge
«körör közü» degen atalış öküm sürgön. Mınday tüşünük küyöösünün
eñ jakşı körgön ayalına karata aytılgan. Deerlik köpçülük uçurda
bul eñ kiçüü ayalına – tokoluna tieşelüü bolgon [204: 81-b.].
Kırgızdardagı saktalgan adat boyunça küyöösü ekinçi ayaldı baybiçesinin makuldugu menen algan. Anın makuldugun alış üçün küyöösü aga atayın kişi jönötkön. Mınday mildetti küyöösünün «tili
jalpak» jakın tuuganı je dosu atkargan. Keede, al özünün ekinçi ayal
aluu tuuraluu müdöösün baybiçesine özü ele aytkan [204: 20, 81-b.].
Kırgızdarda ayalının üstünö jañırtıp tokol aluunu «tize jılıtuu», al emi ayalı kaza bolup je anı menen ajıraşkandan kiyin
kayradan üylönüünü «töşök jañırtuu», «şeyşep jañırtuu» degen
kaymana sözdör menen ataşkan.
Keede baybiçe öz ıktıyarı menen küyöösünö ekinçi ayal alıp bergen uçurlar kezdeşken. Buga anın töröböstügü, üy tiriçiligin jürgüzgöngö mümkünçülügü jok katuu oorusu, karılıgı je jalañ kız tö37
röp, küyöösünö muraskor töröp bere albagandıgı sıyaktuu oluttuu sebepter türtkü bolgon [204: 5, 11, 15, 52-b.]. Mınday uçurda, baybiçe
köbünçö özü karaştırıp, keede özünün törkün tarabınan kız alıp
bergen. Oşondon ulam keede anın baldarı tokoldu «taeje» dep atap
kalışkan [204: 116-b.].
Bul tuuraluu Remi Dor da mınday dep bayandayt: «Töröbögön ayal
dele özün birotolo baktısız dep eseptep, murdagı ukugunan ajırap
kala berbeyt. Teskerisinçe baybiçesi bayına tokol alıp berip, üy
tiriçilik işterin anın koluna ötkörüp berüügö çın ıklası menen
makul bolot. Adatta, bayı tokol algısı kelse adegende baybiçesi menen keñeşet. Uşul jagday baybiçege özü tokol tandap işti jöngö saluuga şart tüzüp beret. Oşondo baybiçesi atayılap özünö karaganda
teksizireek bülönün işterman kızın tandap bayına tokoldukka alıp
berip, bir top akılduuluk kılat. Birinçiden, erinin sözünön çıkpay
köñülün alıp, ıraazı kılat. Ekinçiden, kızdı özü tandap, özü makuldaştırıp anı da kolgo alat. Üçünçüdön, üy tiriçiliginen kutulat.
Akırı özü baybiçe katarı barkı kötörülöt, teksiz kündöşü munu menen at salışmak kayda» [130: 27-b.].
Tokol baybiçeni «siz» dep, aga «apa», «eje» dep kayrılgan. Keede
mınday kayrıluu mezgildin ötüşü menen özgörüügö duuşar bolgon. Alsak, al jaş kezinde baybiçeni «eje», «apa» dese, kiyinçireek baldarı
çoñoyup, özü da ulgayıp kalgan mezgilde, aga «Sakiştin apası» dep
baldarının atınan atap kayrılıp kalgan [204: 15, 40, 53, 59, 81, 126-b.].
Tokol baybiçenin ısımın atabay, tergegen. Adatta mintip tergöö
anın közü barda da, jokto da karmalgan. Baybiçenin közü jokto atınan aytpay, al tuuraluu «baybiçe», «abışkanın baybiçesi» dep süylögön [204: 53-b.]. Al emi aga ısımı okşoş ayaldardı başka söz menen
je «at teskeri» dep atagan [55: 15-b.]. Mınday kayrıluu ekiden köp
nikelüü üy-bülölörgö da münözdüü bolgon. Mında ayaldarının ar kimisi özünön uluuların «eje» dep, alardı atınan aytpay tergep, alarga «siz» dep kayrılgan [204: 64-b.].
Köp nikelüü üy-bülödö baybiçe menen tokoldun üy tiriçiliktegi
mildetteri toluk ajıratılgan. Üy tiriçiligindegi baardık biylik
kaza bolgonço je küüdön taygança baybiçenin kolunda bolup, üy eesinin başka ayaldarı aga baş iyişken [204: 15-b.]. Baybiçe alardı til
albasa, jalkooluk kılsa uruşkan. Birok, al özü jazalagan emes, üy
eesine aytıp jazalatkan [108: 70-b.]. Al emi baybiçe kaza bolgondon
kiyin, anın ordun kiyinki ayalı baskan [204: 92, 112-b.].
Baybiçe üy-bülönün üy tiriçiligin başkargan, kelinderine jana
kızdarına buyruk bergen, alar atkaruuga tiyiş bolgon üy jumuştarının türlörün belgilegen. Al kız-kelinderine jip iyrüünü, taar
soguunu, arkan eşüünü, kiyim tigüünü, saymanı üyrötüp, alarga tüşündürmö berip turgan. Baybiçe kanday jana kançalık ölçömdö tamak
dayardoo kerektigin aytıp, al üçün azık-tülük bölüp, meymandardı
kabıl aluuga sözsüz katışıp, alar üçün tamak asuuga buyruk bergen.
Kızdardın jana kelinderdin adeptüülügünö köz saluu da baybiçenin
mildetine kirgen. Al jürüş-turuş erejeleri jönündö alarga nasaatın aytıp, üydön köp çıguuga jana çooçun erkekter menen süylöşüügö tıyuu salgan [3: 170-171-b., 11: 92-b.].
Sandık – boz üydögü eñ baaluu buyum bolgon. Anda oşol üybülönün baaluu, ayaluu nerseleri, konok tosordo koyuuluuçu tattuuları, kiyitter saktalgan. Adat boyunça anın açkıçın oşol üy-bülödögü
ayaldardın eñ uluusu, darajaluusu karmagan. Mınday üy-bülödö sandıktın açkıçı dayıma baybiçede bolgon. Egerde darajaluu konok
kelip kalsa, baybiçenin uruksatı menen, andan sandıktın açkıçın
alıp, dastorkon dayardalgan [204: 126-b.].
Baybiçe küyöösünö gana baş iyip, aga küyöösü gana buyruk bere
algan. Aga küyöösünün tuugandarı, kelgen konoktor tarabınan özgöçö
köñül bölünüp, katuu sıylangan. Aga belek berbey turup, kiçüü ayalına
bir nerse belek kıluu abdan çeki iş bolup eseptelgen. Kiçüü ayalına
arnalgan atayın belekter da baybiçe arkıluu berilüügö tiyiş bolgon
[108: 70-b.]. Adat boyunça küyöösü ayaldarına okşoş, birdey belek berüügö mildettüü. Birok, köpçülük uçurda baybiçege berile turgan belek çoñuraak, baaluuraak bolgon [204: 52-b.].
Tamak içüü mezgilinde baybiçe dayıma tördö – küyöösünün sol
tarabınan orun algan. Al emi oşol üy-bülö kelin alganga çeyin, tokol
dayıma çay, tamak kuyup, dastorkondun tömön jagında, ulaga tarapta
olturgan.
Künülöştör ayıl arasında ayılçılaganda, tokolu kötörünçöktü
kötörüp, bargan üyündö dayıma baybiçeden tömön jakta olturgan. Ko39
nok toskondor je kelgen konoktor kiyit kiygizgende da mınday tartip
karmalgan. Kiyit birinçi sözsüz türdö baybiçege kiygizilip, andan
soñ tokolgo kiygizilgen. Egerde anı bir kişi emes, bir neçe kişi
kiygizse, alardın uluusu, darajaluusu baybiçege, andan kiyinkisi
tokolgo kiyit kiygizgen.
Köp nikelüü üy-bülölördö ayaldardın ortosundagı mülktük mamilege özgöçö köñül bölüngön. Kolunda bar bay adamdar ar bir ayalına özözünçö boz üy tigip, baardık mal-mülkün alarga bölüp bergen. Bölüngön mal-mülktün ölçömü ayaldın üy-bülödögü abroyuna (baybiçe, tokol), keede küyöösünün jakşı körgönünö jaraşa bolgon [87: 41-42-b.,
70: 69-b.]. Ayaldarının ar kimisi özünö bölüngön mal-mülktü, çarbanı
közömöldögön [87: 42-b.]. Birok, küyöösünün uruksatısız, makuldugusuz al özünö bölüngön mal-mülktön satıp je biröögö belek kıla algan
emes [70: 69-b.]. Mınday ereje ayaldarının baardıgına baybiçege da,
kiçüü ayaldarına da tieşelüü bolgon. Al emi küyöösü dagı başka ayal
ala turgan bolso, kalıñ murunku ayaldarının mülkünön bölünüp, malmülk ayaldarının ortosunda kayradan bölüştürülgön [87: 41-b.].
Kırgız üy-bülösündögü mınday mülktük mamileni N.İ.Grodekov
öz emgeginde mındayça süröttöyt: ayaldarının ortosunda kelişpestik
bolso, biy üydü, üy içindegi baardık mülktü, jada kalsa maldı kulagına en salıp, ayaldarının sanına karata bölüp bergen. En – maldın
kulagına salınuuçu belgi. Al maldardın içinen töödön başkalarına
salıngan [158: 953-b.].
Egerde ayaldarının biri kaza bolup, anın baldarı jok bolso, anda
aga bölünüp berilgen mal-mülk kayradan kalgan ayaldarına bölüştürülgön [49: 85-b.]. Mınday mülktük mamile çarbanı tuura jürgüzüü üçün
jana ayaldarının ortosundagı çır-çataktı joyuu üçün (özgöçö küyöösü
kaza bolup kalgan uçurda) jasalgan [87: 42-b.].
Köp nikelüü üy-bülödögü ayaldardın – künülöştördün biribirine bolgon mamilesi ötö ısık bolgon emes. Munu elibizdegi «kününün külü da joo», «künülöştördün külü dodo bolboyt» degen makaldar ırastap turat. Al emi alardın ortosunda bolgon ar kanday çırçataktardı, talaş-tartıştardı küyöösü çeçken [108: 70-b.].
Köp nikelüü üy-bülödögü ayaldardın ordu tuuraluu söz kılganda,
koomçulukta dayıma baarın baybiçe bilgen, tokol kordolgon, ezilgen
abalda körsötülgön tüşünük kalıptanıp kalgan. Birok, bizge jetken
maalımattar boyunça dayıma ele mınday bolo bergen emes. Keede baybiçe jooş, üy tiriçilikke naçar çıgıp, al emi kiyinki tokolu tıñ, uz,
bilgiç, mıktı çıksa, üy tiriçilikti oşol biylegen uçurlar kezdeşken
[204: 4, 59, 128-b.]. Bul tuuraluu N.İzraztsov mınday dep jazat: Baybiçe
başkalarının aldında çoñ urmat-sıyga ee, birok bul taptakır anın
kalgan ayaldarına bolgon başçılık kıluusun bildirbeyt. Köçmöndün
jaşoosunda başçılık kıluuga akılduuluk, çıyraktık, zeendüülük,
eptüülük menen jetişet. Uşunday sapattarga ee bolgon tokoldun aytkandarına kalgandarı baş iyişken [70: 92-b.]. Kırgızdardın tarıhına, oozeki çıgarmalarına köz çaptırsak, munun körünüktüü misalı katarı Kanıkey, Ayçürök, Kurmanjan datkanı körsötüügö bolot.
Ayrım uçurda al kızdın ata-enesinin taasirdüülügünö jaraşa
da bolgon. İnformatorlordun maalımatı boyunça «tokoldun darajası
biyik boluş üçün, anın törkün tarabı küçtüü, taasirlüü boluşu kerek. Mınday uçurda baybiçesi sestenip turgan» [204: 82-b.]. Birok,
belgiley ketçü nerse, köpçülük uçurda (ataktuu adamdardın tokoldorun eske albaganda) tokol kolu juka, kedey adamdardın kızı bolgon
[204: 4, 15, 27-b.].
Deerlik köpçülük uçurlarda tokol menen küyöösünün ortosundagı
jaştık ayırma çoñ bolgon [204: 4, 13-b.]. Keede kaynisi agasının
jesirin ayalının üstünö algan uçurlarda gana, tokoldun jaşı küyöösünön uluu bolgon.
Mınday köp nikelüü üy-bülönün baldarının ata-enesine karata
kayrıluusu ıñgayga jaraşa bolgon. Antkeni, baybiçe töröbögön bolso, al tokoldon törölgön baldardı öz baldarınday asırap, tarbiyalap,
alar tuuraluu söz bolgondo dayıma «baldarım» dep söz kılgan. Köpçülük uçurda mınday üy-bülönün baldarı baybiçeni «apa» dep, al emi
tokoldu «jeñe», «eje» deşip je keede atınan aytıp kalışkan. Keede,
kiyinçireek gana, baybiçenin közü ötkön soñ alar tokoldu «apa» deşken [204: 15, 116, 125-b.]. Mınday uçurda baybiçe tokoldon törölgön
baldarının kolunda turgan.
Al emi künülöştördün eköösünün teñ baldarı bar uçurda abal
bir az başkaçaraak bolgon. Mında baybiçenin baldarına atasının
kiçüü ayalın «jeñe» je «eje» dep atoo münözdüü bolgon. Keede uluula41
rı «jeñe», «eje» dese, kiçüülörü «apa» dep kayrılışkan. Al emi kee
bir uçurlarda öz enesin «apa», al emi tokoldu «kiçi apam» dep atap
kalışkan. Isık-Köl, Narın aymaktarında çogultulgan etnografiyalık maalımattarda mınday köp nikelüü üy-bülönün baldarı baybiçeni «ene», tokoldu «apa» dep ataşkan [204: 59, 117-b.]. Al emi baybiçenin uuldarının ayaldarı tokoldu «apa» dep, atın aytpay tergegen
[204: 70-b.].
Tokoldon törölgön baldardın ukugu ençi bölgöndö, muras bölüştürgöndö baybiçenin baldarına salıştırmaluu çektelüü, kemireek
bolgon. Oşonduktan el arasında «tokoldun balası belem», «tokoldun
baldarıbızbı», «biz tokoldon bekenbiz» degen keer sözdör saktalıp
kalgan.
Kırgızdardın salttık koomunda «baybiçe», «tokol» sıyaktuu tüşünüktördön sırtkarı «salbar ayal», «salbar katın» degen tüşünük jaşap kelgen. Kırgızdarda küyöösü çanıp, köñül burbagan ayaldı «salbar
ayalı» dep koyuşkan [204: 80, 173-b.]. Mınday anıktamanı K.Yudahindin,
H.Karasaevdin, A.Akmatalievdin emgekterinde berilgen tüşündürmölör
ırastayt. Alsak, K.K.Yudahin «salbar» degen sözgö «jena, ne polzuyuşçaya
vnimaniem svoego muja, ili devuşka, kotoroy prenebregayut jenihi»
dep tüşündürmö berse [158: 627-b.], H.Karasaevdin emgeginde bul terminge tömöndögüdöy anıktama berilet: «salbar katın boluu» – süyüp
algan eri karabay koygon, künüsü menen teñ bolo albagan, oşol üydün
otun jagıp, suusun taşıp, külün çıgarıp, küñ katarı tiriçilik kılgan
ayal» [82: 361-b.], al emi A.Akmataliev «salbar ayalı – eri çangan, ança
köñül koybogon ayalı» degen anıktama berip ketken [20: 14-b.].
Jıyıntıktap aytsak, XIX kılımdın ayagı – XX kılımdın başında kırgızdardagı köp ayal aluuçuluk kırgız koomunda baylık,
biylikke esirgendikten tışkarı çarbalık, turmuştuk muktajdık,
zarıldık bolup eseptelgen. Nikenin mınday türünö oşol mezgildegi
sotsialdık, çarbalık, sayasiy sebepter, salt (adat), jookerçilik jana
başka şarttar türtkü bolgon:
- ayal kişinin töröböstügü;
- köçüp konuuda, iri mal çarbasın teylöögö, maldardı saaganga
jumuşçu kol ötö zarıl bolgon. Bala-çakaluu adamdın iri çarbanı
jürgüzüügö kenen mümkünçülügü bolgon;
- ayalı kız töröp, erkek balası jok bolso. Kırgızdarda saktalgan
adat boyunça jer, mal, mülk muras katarında erkek balaga kalıp, kız
kişi mınday ukukka ee bolgon emes. Egerde erkek balası jok adam
kaza bolso, anın bardık dünüyösü jakın tuugandarına kalgan. Uulu
atasının atın alıp jürgön tukum ulantuuçu, oşonduktan kırgızdarda «uuluñ jok, muunuñ jok» dep aytılgan. Al emi kız kişi turmuşka
çıkkan taraptın bülösü bolup, al tuuraluu söz bolgondo «balançanın
kızı» debey, köpçülük uçurda «balançanın kelini», «balançanın ayalı» dep aytışkan;
- XIX kılımdın ayagı – XX kılımdın başında üy-bülödögü ayal
menen erkektin mildetteri toluk ajıratılgan. Üy-bülönü materialdık jaktan kamsız kıluu, alış-beriş maseleleri, sooda-satık işteri tolugu menen erkek kişinin mildeti bolgon. Küyöösünön jaş kalgan jesir ayal üy-bülösün kamsız kılıp, baga algan emes. Oşondoy ele
kırgızdarda tukumun başkaga kor kılbay, «jeen el bolboyt» degen
printsip bekem karmalıp, jesir kalgan jeñesin kaynisine nike kıyıp koygon.
- kimdin erkek balası köp bolso, al adam öz uruusunun içinde
taasirdüü bolgon. Erkekterinin sanı köp uruular başka uruulardın
arasında taasirdüü jana küçtüü bolgon. Uruulardın ortosundagı çabıştarda, kançalık erkekterdin sanı köp bolso, korgonuu, duşmandarga karşı turuu ıñgayluu bolgon;
- köçmönçülük turmuşta üy tiriçiligi ayaldın işmerdüülügünö
köz karandı bolgon. Misalı, süt azıktarın iştetüü, tamak jasoo, üy
jıynoo, ot jaguu, otun terip kelüü, kir juugan, mal saagan, kiyim
tikken, juurkan-töşök jasoo, jün-teri iştetüü, suu alıp kelüü, boz
üy kötörüü, baldarının adebine, kiyim-keçesine kam körüü, konoktordu sıylap, jayluu jaygaştıruu, azıktardı ünömdöp paydalanıp,
buzbay saktoo, kızga sep jasoo jana başka mildetterdin baardıgı ayal
kişinin moynuna jüktölgön. Demek, ooruluu, karı ayal bulardın baarın jalgız özü jöndöy almak emes;
- ataktuu adamdar özünün artınan tatıktuu muraskor kaltırış
üçün, birinçi ayalınan baldarı naçar çıksa kayradan üylönüşkön.

1.4. Ata-ene menen baldardın,
bir tuugandardın ortosundagı mamileler
Kırgızdarda bala üy-bülönün mañızın tüzüp, anın törölüüsü üybülönün jaşoosundagı eñ maanilüü okuya bolgon. Elibizdegi balaga
bolgon mınday mamileni «balaluu üy – bazar, balasız üy – mazar»,
«balaluu üy – gülüstön, balasız üy – körüstön» degen makaldar daana
körsötüp turat.
Ayaldın koomdogu, üy-bülödögü ordu anın balaluu, balasızdıgına
jaraşa anıktalgan. Anın töröböstügü özü gana emes, üy-bülösü,
küyöösü üçün da eñ çoñ baktısızdıktı alıp kelgen. Küyöösünün ayalınan ajıraşuusunun je ekinçi ayal aluusunun eñ negizgi sebebi bolup da ayalının töröböstügü eseptelgen. Ayal kişi turmuşka çıkkan
mezgilden tartıp üç jıl aralıgında töröbösö ketirip jibergen je
üstünö nike jañırtıp başka ayal algan [204: 42-b.]. Kırgızdarda mınday ayaldı «kuu şıyrak», «kuu etek» dep ataşıp, «töröbögön ayaldan
ulaktuu eçki artık» dep aytışkan.
Köp balaluu, baldarı ölbögön ayaldarga el arasında özgöçö sıy
körsötülgön. Alarga jañı kelin kelgende ırımdap birinçi jooluktu
saldırışkan, jañı törölgön naristenin kindigin kestirişken. Töröbögön ayaldar alardan bata alıp, keşigin ırımdap içişken.
Ayal kişi töröböstüktön kutuluu üçün ar kanday ırım-jırımdardı jasagan. Misalı, töröbögön ayal töröö mümkünçülügün çakıruu
üçün dayıma aldına ayuunun je muzoonun terisinen jasalgan töşökkö
olturgan. Ayrımdarı uşul janıbarlarday köp töröy turgan kasietke ee
boloyun degen niet menen, urgaaçı ittin üstünön attaşkan [50: 79-b.].
Töröbögön je erkek balası jok ayal balanı sünnötkö olturguzup jatkanda, anın jınıs müçösünön kesilgen terinin bir bölügün alıp,
mayga koşup, özünün tilegin ün çıgarıp aytkandan soñ jutup jibergen [10: 90-b., 50: 79-80-b., 76: 22-b.]. Balasızdıktan kutuluu üçün jubaylar ıyık jerlerge, mazarlarga, kumurskanın uyuguna barıp tünöşkön. «Tülöö», «kuday tamak», «kudayı» ötkörüp, aksakaldardan bata
alışkan.
Narın oblusunun Koçkor rayonunun turgunu Baltabaev Amandın
aytuusu boyunça, al törölgöndö çoñ ata, çoñ enesine «kara kızduu bolduk» dep süyünçülögön. Ayıldaştarına, tuugandarına da «kızduu
bolduk» dep aytışkan. Antkeni aga çeyinki erkek baldarı toktogon
emes. Al boy tartkança jañı kiyim kiygizişken emes, atasının kiçüü inisinin kiyimin kiyip çoñoygon. Jañı kiyim satıp kelgen
kündö da, algaç anı al balaga kiygizip, al bir az kiygenden kiyin gana
Aman agayga kiygizişken. Boy jetkenge çeyin aga öz atınan emes,
başka ısım menen kayrılışkan [204: 79-b.].
Kırgızdarda koş boyluu ayaldın sırtkı kelbetine karap, anın
keleçekte kimdi törörün bojomoldop aytışkan. Egerde betine abdan
sepkil tüşüp ketse, anda kız töröyt. Antkeni kız apasının suluulugun alıp koet degen işenim bolgon. Al emi koş boyluu ayal tüşündö
kamçı, balka, balta körsö – erkek, ükü, şuru, topçu körsö kız töröyt
deşken [204: 9, 10-b.].
Boyunda bar kelinge kapka olturganga tıyuu salıngan. Buga kap
menen koşo tolgoo kelip, tolgoosu kıyın bolup kalat degen işenim
sebep bolgon. A.Mırzakmetovdun maalımatı boyunça Kırgızstandın
tüştügündö da mınday tıyuu öküm sürgön: «jüktüü kelin kapka olturbayt, otursa balası teskeri kelip kalat deşken. Negizinen bala baş
jagı menen kele turgandıgı belgilüü. Eger keede ayak jagı menen kelip kalsa ters tolgoo bolup, törögön kelin da, balası da kıynalıp
kalgan» [199: 23-b.].
Kırgızdarda kızga karaganda erkek balanın törölüşünö özgöçö
köñül burulgan. Antkeni, erkek bala atanın tukumun ulantuuçu, atın
alıp jürüüçü, mal-mülk, jerdin muraskoru bolup sanalgan. Üy-bülödö
erkek balanın köp bolgonduguna üy-bülö gana emes, baardık tuugandarı kızıkdar bolgon. Antkeni uruunun içindegi uruktun küçü, abalı,
algan ordu köpçülük uçurda uruktun erkekterinin (jookerlerdin) sanına jaraşa anıktalgan.
Kelin erkek törösün degen tilek menen ar kanday ırımdar da jasalgan. Adatta kelin alarda uul-kelindin jatar töşögü jañı jasalat.
Al töşöktü kaptap bütköndö, kelindin birinçi balası erkek bolsun
degen niet menen, kiçinekey uul balanı tebeletip, oonatışkan [204:
153-b.]. Al emi kelindin birinçi balası erkek bolup kalsa, kelindin
barkı kötörülgön [130: 43-b.].
Kırgızdarda kız degen ubaktıluu konok, başka üydün bülösü
deşken. Ayalı erkek bala törösö, atası mal soyup, eldi çakırıp çoñ
toy bergen. Bir aksakal kişige artıkça tabak tarttırıp, kolunan kelse çapan kiygizip, at mingizip, balaga at koydurgan. Al emi kız bala
törölgön uçurda mınday ırımdar jasalgan emes [76: 21-b.].
Kırgızdarda balaga at koyuuga özgöçö maani berilgen. Antkeni, at
koygon adam, koyulgan ısım balanın keleçegine taasirin tiygizet dep
işenişken. Egerde törölgön nariste erkek bolso, at koyuu saltanatı
abdan şañduu ötkörülüp, al emi kız bolso – anda üy-bülö çöyrösündö
gana ötkörülöt [130: 45-b.]. Balaga attı ırımdaşıp kadırluu adamga,
aksakalga koyduruşkan. Köpçülük uçurda neberelerinin, özgöçö tununun atın çoñ atası koygon. Bala törölgön mezgilde kelip kalgan konok
ötö kadırluu bolgon, anın urmatına balaga anın ısımın ıygarışkan je aga balaga at koyuu ukugun berişken [204: 9-b.].
Kelinge jañı törölgön erkek balaga da, kızga da at koyduruşkan
emes [204: 28-b.]. Bul tuuraluu Remi Dor mınday dep belgileyt «enesi
ısımdardı tandaşı mümkün, birok at koyuuga akısı jok» [130: 45-b.].
Negizinen neberesine at koyuu ukugu çoñ ata menen çoñ enege taandık
bolgon je alar ılayık körgön adam mınday vazıypanı atkara algan.
Süyünçü berüüdö da ayırmaçılık bolgon, egerde erkek bala törölsö süyünçügö kozu, ulak berişken, kızga aga salıştırmaluu az berişken. Al emi ayalı jalañ kız töröp, erkek bala töröbögön uçurda
küyöösü ekinçi ayal algan [204: 28-b.].
Kırgızdarda bala törölgöndön baştap anın balalık çagı ar kanday kırsıktardan, oorulardan korgoo üçün koldonulgan köp sandagan
ırım-jırımdardı öz kuçagına algan. Antkeni, biz karap jatkan mezgilde kırgızdarda baldardın ölümü öpkösün sezgentüüdön, kızamık,
çeçek, kelte öñdüü oorulardan jana başka sebepterden ulam ötö jogoru bolgon.
Kırgızdarda salttık tarbiyanın negizin ata-enesine baş iyüü,
uluulardı sıyloo, üy-bülösün süyüü tüzgön. Balanı kiçinesinen baştap uluu kişilerge salam aytuuga, tamakka özünön uluudan birinçi
kol salboogo, uluulardın sözünö aralaşpoogo, özünön jaşı uluu
baardık adamdarga «siz» dep kayrılıp, alardı atınan atabay, alardın jaş özgöçölügünö karata «eje», «bayke», «jeñe», «ake», «çoñ ata»,
«çoñ apa» dep kayrıluuga üyrötüşkön.

Kırgız üy-bülösündö balanı karoodo, kam körüüdö jana tarbiyaloodo negizgi rol enege taandık. Oşonduktan, kırgızdarda «enesin
körüp, kızın al, eşigin körüp törünö öt», «enesi jamandın baarı
jaman, atası jamandın biröö jaman», «enesi jaman ezeli oñolboyt»,
«jatını jaman» (Enesi jaman – M.D.) dep aytılgan.
Kırgızdarda ayal kişini «it jatın», «kümüş jatın», «altın
jatın» degen sözdör menen sıpattaşkan. Baldarı naçar çıksa anday
ayaldı «it jatın», al emi çıgaan uuldardı törögön ayaldardı «kümüş
jatın», «altın jatın» dep ataşkan [204: 80-b.]. Alsak, K.K.Yudahin
öz emgeginde «altın jatın enekem» degen söz tizmegin keltirip, aga
«moya mamenka, rodivşaya dostoynıh detey» degen tüşündürmö bergen
[158: 240-b.].
Ayal küyöösün katuu sıylagan jana baldarın da atasın sıyloogo
tarbiyalagan. Atasınan kargış ukkan, anın nazarınan kalgan bala jarıbayt, tübü tüz bolboyt dep eseptelgen. Uşul işenim «ata kargışı
– ok, ene kargışı – bok» degen makalda daana baykalıp turat.
Kırgızdarda «ataluu uul – kojoluu kul» deşken. Atanın aytkanı baldarına mıyzam katarı eseptelgen. Baldarının atasına baş
iyüüsü, atasının közü ötkönçö, al tursun baldarı er jetip toktolup
kalgan mezgilinde da sozulgan [51: 21-b.]. Ata baldarın mümkünçülügünö, jöndömdüülügünö jaraşa mansapka ee boluuga, mal baguuga, dıykançılıkka dayardagan [204: 65-b.]. Baldarın üylöp, kızın turmuşka
berüünü ata-ene öz ılayıgına jaraşa çeçken.
Baldarı es tartkandan baştap, balada atanın, kızda enenin tarbiyası basımduuluk kılgan. Kırgızdarda bala tarbiyaloodo jınıstık
jana jaştık printsip katuu saktalgan, taktap aytkanda bala menen
kızdı jana ar kanday kuraktagı baldardı tarbiyaloodo ayırmaçılıktar bolgon.
Ayrım izildööçülör kırgızdardagı baldardın jaştık kategoriyalarga bölünüşün izildöögö arakettenişken. Misalı, A.Akmataliev erkek baldardı – testier bala; balakatka jetken bala; boz ulanbozoy, jigittik uçur; jaş jigit, al emi kızdardı – sekelek kız, testier kız (topuçan kız), beş kökül kız (biykeç, tebeteyçen kız), selki
degen jaş kuraktarga bölgön [20: 34-35-b.]. S.M.Abramzondun maalımatı boyunça kızdardın balalık mezgili 9-10 jaşındagı «çaç ördü47
rüügö» çeyin sozulgan. Mında kızdın çaçın ırımdaşıp baybiçege
je özünün jakşı kasietteri menen ayrımalangan ayal kişige (uz, kambıl j.b.), anın uşul kasietteri kızga da juksun degen niet menen ördürüşkön. Uşul ubakıttan baştap kız çoñoydu dep eseptelingen [10:
131-132-b.].
Baldarı köpçülük uçurda atasına öz pikirlerin enesi arkıluu
ayttırgan. Özgöçö ata menen boy jetip kalgan kızının ortosundagı
mamile ötö kıldat jana ayar bolgon. Atası kızına ayta turgan sözdü
algaç enesine, enesi kızdın özünö je jakın jeñesine, anan al kızga
aytkan. Ata menen kızının ortosundagı süylöşüü jogorudagıday
jol menen iş jüzünö aşırılgan. Kız kee bir sırlardı jeñesi arkıluu enesine ayttırgan.
Kızdardı es tartkandan baştap boloçoktogu üy-bülölük turmuşka dayarday baştaşkan. «Kızga kırk üydön tıyuu», «Kızdın kızday,
kıştın kıştay bolgonu jakşı» dep kızdın adebine özgöçö köñül
bölüşkön. Alardı üy tiriçiligin jöndöögö, tamak-aş dayardoogo,
azık-tülüktördü ünömdöp paydalanuuga üyrötüşkön.
Kızdı enesi jana jakın jeñesi tarbiyalagan. Kelin kayın siñdisin atın atabay tergegenden tışkarı, abdan sıylagan. Anı dayıma
özünön öydö orunga olturguzup, üygö kirgende birinçi kirgizip, birinçi çıgargan. Sunulgan daamdı algaç aga berip, andan soñ gana özü
algan. Dastorkondogu tamak-aşka özünön murun kol saldırtıp, çay
kuydurgan emes. Oşondoy ele jeñesi kayın siñdisinin jeke mamilesin közömölgö alıp, aga kert başı menen joop bergen.
Ata-ene eç kaçan kızın urup jazalagan emes jana başkalardın da
mınday kıluusuna mümkündük bergen emes. Erkek baldarın «kızga kol
kötörsöñ koluñ kaltırap kalat», «kız – üydögü konok» dep üyrötüşkön
[197: 42-b.].
Özgöçö atanın kızın uruusu, sögüüsü je tildöösü saltta jok iş
bolgon. Mınday kız baktısız, ırısı kem bolup kalat deşken. Kızın
koldorunan kelişinçe azdektep kiyintip, jakşı nerselerdi ırooloşkon.
Kızdı köpçülük uçurda ata-enesi özdörü ılayık körgön kişige
bergen. Oşonduktan kırgızdarda «kız – buylalagan töö» dep aytılgan.
Kırgızdarda «akkan arıktan suu agat» deşip, erkek baldarın
uruusun, jeti atasının, teginin mıktılıgın, kıyındıgın aytıp
tarbiyalaşkan. Alar baldarı es tartkandan baştap senin tukumuñ
mınday bolgon deşip, anı kiçinesinen añ-sezimine taasir etişken.
Baldardı, özgöçö erkek baldardı kiçinesinen tartıp jeti atasın
bilüügö üyrötüşkön. N.Grodekovdun belgilöösü boyunça, kırgızdarda
beytaanış kişiden eñ birinçi anın uruusun, ata-tegin surayt. Ar
kim özünün ata-tegin bilüügö tiyiş. «Jeti atasın bilbegen kul». Bul
suramjıloolor anın kim ekendigin bildirgen kübölük katı katarı
kızmat kılat. Surap-bilingen maalımattardın negizinde konoktun
kimdigine jaraşa jakşı je jaman kabıl alat. Oşondoy ele
N.Grodekov 10-11 jaştagı baldardın jeti atasın tak bilerine kübö
bolduk dep jazıp ketken [49: 27-b.].
Üy-bülödögü bolgon çır-çataktardı üy eesi – atası çeçken. Enenin biyligi atanın biyligine tayangan.
Kırgız koomunda ata-enesin kordoo, karıganda karabay koyuu ötö
ters körünüş katarı eseptelinip, «ata-enege emne kılsañ, öz balañdan
oşonu körösüñ», «agayındın kadırın, jalaluu bolgondo bilesiñ, ataenenin kadırın balaluu bolgondo bilesiñ» dep aytılgan.
N.Grodekovdun maalımatı boyunça, ata-enesin urgandıgı jana
kordogondugu üçün, baldarın el aldında urup jazalaşkan jana maskara kılışkan. Atasın kordogonu üçün bölünüp çıkkan balası atton, taktap aytkanda at jana çapan tölögön. Anı mal soyup, tizelep
keçirim suroogo majbur kılışkan. Aga «jurt köppü je sen köppü»
dep akıl aytışıp, aksakaldar anı öküngöngö çeyin esepsiz uruşup
jazalaşkan [49: 33-b.].
Egerde ata oñolbogon boydok balasınan kutulgusu kelse, bir az
ençi bölüp berip, kalıñdı özü tapsın dep öz erkine koygon. Al emi
üylöngön bolso, özü iştep tapsın dep, ülüş berbey, bölüp jibergen.
Ötö çekten çıgıp ketkende, atası kübölördün közünçö «eger seni biröö öltürsö, sen üçün kun talap kılbaym; sen biröönü öltürsöñ, senin
orduña kun tölöböym» dep, balasınan baş tartkan [49: 33-b.]. Kırgızdarda ata-enesinin balaga teskeri bata berip, balalıktan keçüüsün «ak
kıluu» dep ataşkan [82: 25-b.].

Ata-ene karıganda turmuşka çıkkan kızının kolunda turgan
emes. Mındayga ötö çanda, taktap aytkanda erkek balası jok uçurda
gana barışkan. Kırgızdarda bul tuuraluu mınday dep aytılat: «Kızdın törünö olturgança, uuldun keregesine oltur» [197: 32-b.]. Adat
boyunça ata-ene baldarının kiçüüsü menen kalgan [204: 17, 28-b.].
Üy-bülödö bir tuugandardın ortosunda öz ara tarbiya işteri jürgön. Kiçüüsü uluusun «siz» dep, atınan emes, «bayke», «ake», «aba»,
«eje», «apçe» (aymaktık özgöçölügünö jaraşa) dep kayrılgan. Al emi
öz kezeginde uluuları üçün – inisi, siñdisi, karındaşı.
Uluu bayke, ejelerinin jasagan işteri kiçüülörü üçün ülgü bolup eseptelgen. Oşonduktan kırgızdarda «ejeni körüp siñdi ösöt,
aganı körüp ini ösöt», «uluu köç kayda ketse, kiçüü köç oşol joldo»
dep aytılat. Kırgızdarda uluu agaları üylönö elekte, kiçüüsü alardan ozunup üylöngön emes. Al emi kızdarda köpçülük uçurda mınday
ıraattuuluk karmalgan emes.
Kırgızdarda uuldun baldarın «nebere», kızdın baldarın «jeen»
dep ataşkan. Jeenderi «tayata», «tayene», nebereleri «çoñ ata», «çoñ
apa» dep kayrılışat. Birok, bölünbögön üy-bülölördö nebereleri çoñ
ata, çoñ apasın «ata», «apa» dep, öz ata-enesin «bayke», «jeñe», «ake»,
«aba», «eje» dep atap kalışkan [204: 17, 28, 39-b.].
Nariste törölgöndö kuttuktoolor çoñ ata, çoñ enesine aytılıp,
anı körgönü kelgender tarabınan berilegen köründük çoñ enesine berilgen.
Negizinen neberelerine kam körüü, tarbiyaloo işteri menen çoñ ata,
çoñ enesi alektengen. Bul alar üçün jagımduu tüyşük bolgon. Oşonduktan kırgızdarda «balanın balası baladan tattuu» dep aytılgan.
Ata-enesinin közünçö uul-kelini öz baldarın koluna alıp, erkeletip je öpkön emes. Oşondoy ele tildep je urup jazalagan emes [204:
17, 28, 39-b.]. Köpçülük uçurda koldo kalgan balanın tun balası çoñ
ata, çoñ enesine taandık bolup kalgan.
Kırgızdardın eldik pedagogikasında bata aluu, kargış, ant berüü, keşik içüünün taasiri ötö küçtüü. Keleçekte uşul adamday boloyun degen tilek, işenim menen aksakaldardın, barktuu adamdardın
keşigin içişken, keregine jarap alardın batasın aluuga, alkoo

uguuga arakettenişken. Ata-enesi çeçen, akındarga sözü juksun dep
ırımdatıp, balasının oozuna tükürtüp koygon.
Kırgızdarda sözdün kasietine işenüü küçtüü bolgon. Biröögö
jamandık kılsañ, al adamdın janın katuu keyitseñ al kargayt, anın
kargışı saga tiyet deşken. Özgöçö eldik işenim boyunça «tilinde
söölü bar» adamdardın kargışı katuu tiygen jana üç kargış jaza
ketpeyt: ata-enenin kargışı, musapırdın kargışı, jetim-jesirdin
kargışı.
Kırgızdardın eldik pedagogikasında tıyuulardın, makal-lakaptardın maanisi zor. Ata-ene alar arkıluu baldarın emgekke, jaratılışka ayar mamile jasoogo, adeptüülükkö j.b. tarbiyalaşkan.
1.5. Kelinge tieşelüü jürüm-turum erejeleri
Kız kişi kelin bolgon kündön tartıp, jılañ baş jürböy dayıma başına jooluk salınıp jürüügö tiyiş. Üylönö turgan jigittin
apası kelinge sala turgan birinçi jooluk üçün atayın ırımdap
jakşı jooluk dayardagan. Murun künümdük turmuşta koldonulgan jana jamançılıkta kiyit katarı kiygizilgen jooluktar koldonulgan
emes. Jooluktu köpçülük uçurda atayın arnap satıp alışkan. Keede
jakşılıktan – toydon berilgen jakşı jooluktu ırımdap, kelinime
salam dep saktap koygon. Kelindin başına salıngan algaçkı jooluk
dayıma ak tüstö bolgon. Bul – kelinibiz ak joltoy bolup, ak jolu
açılsın degen ırımdın negizinde jasalgan.
Adat boyunça jañı kelgen kelindi körüü tuugandar, koşunalar
üçün parz bolgon. Oşonduktan kırgızdarda «kelindi kelgende kör»
degen lakap keñiri taragan. Körgönü kelgen ayal kişiler kuru kol
kelbey, aga arnap jooluk je köynöktük kezdeme alıp kelişken.
Mınday jooluktardın tüsü negizinen ak je açık tüstö bolup, kara,
kök tüstögü jooluktardı alıp kelişken emes. Antkeni kırgızdardın
saltında kara, kök – aza kütüünün tüstörü bolup eseptelgen.
Kelin jañı kelgende köpçülük uçurda birinçi jooluktu kayın
enesi je közü tirüü bolso çoñ kayın enesi (üylöngön jigittin çoñ
apası) salgan. Egerde alar başınan köp jamandık ötkörüp, küyöösünön erte ajıragan bolso, jooluktu atayın ırımdap uruusundagı
köp balaluu, bakıbat jaşagan, balası ölbögön, «eleçegi oobogon» ja51
şı uluu ayal kişige saldırgan [204: 14, 56, 122-b.]. At-Başı rayonunun Kazıbek ayılının turgundarı Şermambetov Turdubek menen
İskenova Anipanın maalımattarı boyunça kırgızdarda «eleçegi
oobogon» degen sıpat küyöösü ölbögön, bir nikedegi, küyöösü menen
ajıraşpagan ayal kişige karata aytılgan [204: 122-b.]. Antkeni, baarıbızga maalım bolgondoy, kırgızdardın salttuu turmuşunda eleçek
– turmuşka çıkkan ayal kişinin baş kiyimi bolgon. Anı jayında,
kışında tartınıp jürüşkön. Ayaldın kiygen eleçegine karap anın
jaş özgöçölügün, kaysıl uruuga taandık ekendigin, sotsialdık jana
üy-bülölük abalın bilüügö bolgon [25: 254-257-b.]. Oşondoy ele eleçekti eesinen başka kişi kiygen emes jana eç kaçan belek katarı biröögö tartuulangan emes [20: 249-b.].
Kelinge jooluk salıp, köşögögö kirgizgenden kiyin ar kanday
ırımdar jasalgan. Misalı, At-Başı rayonunun Ak-Jar ayılının
turgunu Alişerova Bübükenin maalımatı boyunça, jañı kelgen
kelinge jooluk salıp, köşögögö olturguzgandan kiyin kayın enesi
aga kebez menen iyik beret. Mınday jörölgö, uşul üygö iyiktey
imerilgen bülö bolsun degen maanini tuyuntkan [204: 104-b.].
Jañı kelin toy tarap, kelin körgönü kelgenderdin ayagı suuganga
çeyin, aga arnalıp tartılgan köşögödö olturgan. Adatta bul üç küngö
çeyin sozulgan. Köşögö şartka ılayık boz üydün epçi tarabına tartılgan. Bul tuuraluu F.A.Fielstrup, boz üydün eeleri dayıma tördün oñ tarabında, al emi üylöngön balası (eger özünün boz üyü jok
bolso) sol jagında, köşögönün artında uktayt dep jazat [148: 38-b.].
Mınday uçurda köşögö uul-kelin öz aldınça bölünüp ketkenge çeyin
ilingen [204: 45, 56-b.]. Balanın ata-enesi jaş jubaylarga özünçö
örgö kötörüp bergen uçurda köşögö jarım jıl, bir jıl je birinçi
balası törölgöngö çeyin tartılıp turgan [148: 40-b.]. Kırgızdardın
saltında boz üygö köşögö tartuu kaadası üç uçurda koldonulgan: kızı
boy tartkanda, kelin alganda jana söök çıgaruuda.
Köşögö jasala turgan kezdemenin tüsünö jana anı tige turgan
adamga da maani berilgen. Alsak, adat boyunça köşögö kök, kara, küröñ,
sarı tüstördö bolboosu kerek. Al emi köşögö jasay turgan uz küyöödön ajıraşpagan, bir nikelüü, balası, eri ölbögön ayal boluuga
tiyiş. Mınday ereje kelin alarda kelin-uuldun jata turgan töşögün
jana sep kamdaganda kız-küyöögö berile turgan astıñkı, üstüñkü
töşöktü dayardoodo karmalgan [204: 45, 56-b.].
Jaş jubaylar jata turgan töşöktün baardık bölüktörü jañı
jasalıp, anı atayın ırımdap, uruunun jakşı kelinine saldırgan
[45-b.]. Kız-küyöönün jatar töşögün salgan jeñelerge atayın belekter berilip, anı «töşök salar» dep ataşkan.
Azırkı mezgilde kelin köşögödö oturgan mezgilde gana jooluktu
aldına salınıp, köşögödön çıgıp kızmat kıla baştagandan baştap
arkasına baylanat. Birok, murunku ubakta kelin jooluktu artına baylanbay, dayıma aldına salınıp jürgön [204: 32, 45, 46, 56, 58-b.].
Oşonduktan kelindin kulagı, alkımı kün körbögöndüktön kubarıp,
al emi kız kişiniki kızarıp turgan [204: 36, 56-b.]. Alsak, Isık-Köl
oblusunun turgunu Sölpieva Jaynagüldün aytuusu boyunça, al kelin
bolup kelgenden kiyin jıyırma jıl joolugun aldına salınıp
jürgön. Kayın atası ölgöndön kiyin gana arkasına salıngan [204: 32b.]. Antkeni, kelindin kayın ata, kayın agalarına körsötüügö tıyuu
salıngan dene bölüktörünö alkımı da kirgen.
Kelgenderdin ayagı suyuulup, kelindin toyu bütköndön kiyin, kelin akırındık menen üy-bülö müçölörünö aralaşa baştagan. Al tañ
atpay elden birinçi turup, ayıldın boz üylörünün tündügün tartuuga
tiyiş bolgon [204: 32-b.; 179: 25-b.]. Anın mınday iş-araketi üç
küngö çeyin sozulgan [76: 51-b.]. Birok, erteñ menen üy-bülö müçölörünön birinçi turup, eldin eñ akırında jatuu kelindin mildeti
bolgon.
Kayın enesi tuugandarının kimisine jügünüü, kimderdin atın
tergöönü aytıp, kelinge mından arı özün kanday alıp jürüü tuuraluu
aytıp beret. Al mından arı kayın enesinin közömölündö bolup, anın
makuldugusuz üydön bir jakka çıguuga ukugu jok bolgon.
Kız kişinin algaç kelin bolup kelgenden kiyinki karmagan
salttarının biri – «kaçuu» saltı. Bul – kelindin kayın atasına,
kayın agalarına, kayın enesinin erkek bir tuugandarına jana küyöösünün baardık uluu erkek tuugandarına joluguudan ar türlüü joldor
menen kaçuusu. Kelinge bul mezgilde alardın bet mañdayınan çıguuga, janınan ötüügö, üylörünö kirüügö, alar menen çoguu olturup tamaktanuuga, janına baruuga jana süylöşüügö tıyuu salıngan.
Kırgız kelinin mınday iş-araketi N.P.Dırenkovanın emgeginde mındayça süröttölöt: egerde kelin-uuldun özünçö boz üyü bolso,
kelinge kayın atasının üyünö kirüügö tıyuu salıngan. Al emi kayın
atası alardın üyünö kirip kalsa, al üyünön kaçıp ketüügö mildettüü.
Egerde kelin kayın atasın köçödön joluktursa je anı alıstan ele
körgöndö, andan kaçuuga tiyiş, antkeni aga kelin jüzün körsötüügö
ukugu jok. Özgöçö kayın atası menen çoguu bir boz üydö turuuga tuura
kelgen kelindin abalı oor bolgon. Mında al kokusunan kayın atası
menen kezigip kalbaş üçün dayıma sak, sergek boluusu kerek. Kayın
atası boz üygö kirip kelgende boz üydön çıgıp ketüügö je köşögönün
artında olturuuga argasız bolgon. Kayın atası kelin jaşırınuuga
ülgürsün dep, boz üygö kirip kele jatkanda dayıma toktop, jötölüp
belgi bergen. Erteñ menen kelin kayın atası tura elekte turup,
sırtka çıgıp ketken. Keçinde kayın atası jok kezde boz üygö kirip,
köşögösünö kirip ketet. Egerde kelin boz üydün içinde kandaydır
bir işterdi atkaruuga tuura kelse, kayın atası sırtka çıgıp ketken.
Al emi kelin kayın atası jokto boz üydün içinde ötö şaşılış
işti jasap jatkanda jana uşul mezgilde kayın atası üygö kirip
kelip kalsa, al tez aranın içinde jasap jatkan işin taştap,
köşögögö kirip ketüügö tiyiş [55: 17-b.].
N.P.Dırenkovanın bildirüüsü boyunça, kaçuu saltı kız kudalangan ubakıttan tartıp baştalgan. Al kayındalgan mezgilde boloçoktogu kayın atası, küyöösünün uluu tuugandarına körüngön emes jana
alar olturgan boz üygö kirgen emes. Egerde kızdı kiçine kezinde
kudalasa, al 12-13 jaşka tolgondon baştap mınday jürüm-turum
erejelerin atkara baştagan [55: 17-b.].
«Kaçuu» saltının uzaktıgı ar kanday ubakıtka çeyin sozulgan.
S.M.Abramzondun maalımatı boyunça jañı kelin uzak ubakıtka çeyin
özünün kayın atasın jana kayın enesin körö algan emes. Al üç-tört
bala törögöngö çeyin jana anı özdörü çakırıp alardan kaçuunu
toktotuuga uruksat bergenge deyre küyöösünün ata-enesinen kaçuusu
kerek bolgon. Al emi kıtaylık kırgızdarda kelin kelgenden kiyin
bir jıl boyu je andan köbüröök ubakıt özünün kayın atasına körünböy kaçıp jürgön [3: 618-b.]. Kelindin kayın atasınan, küyöösünün
uluu tuugandarınan kaçuusu pamirlik kırgızdarda 1-1,5 ayga çeyin
sozulgan. Andan kiyin alardın ar kimisi aga kandaydır bir buyum
belek kılıp, kaçuunu toktotuuga uruksat bergen. A.Jumagulovdun bildirüüsü boyunça kaçuu saltı jıl boyu je birinçi balası törölgöngö
çeyin saktalgan [51: 41-b.].
N.P.Dırenkova kırgızdardagı «kaçuu» saltının uzaktıgı tuuraluu tömöndögüdöy maalımattı keltirgen: azırkı uçurda (makala 1926jılı jayında Jeti-Suu oblusunun Narın rayonunan çogultulgan
etnografiyalık maalımattardın negizinde jazılgan - M.D.) kelindin
kayın atasınan, küyöösünün uluu tuugandarınan kaçuusu adatta birinçi bala törölgöngö çeyin sozulat. Al emi ilgerki ubakta buga ölüm
sebep bolup gana toktotulgan. Birok, azırkı uçurda dele ataktuu üybülölördö bul salt kelin kaza bolgongo çeyin je anın ötö karıgan
kezine çeyin sozulat [55: 19-20-b.].
Kayın aga je kayın atasının közü ötkönçö kaçuu tuuraluu maalımattı etnografiyalık talaa materialdarın toptoo mezgilinde da
jolukturduk. Alsak, Isık-Köl oblusunun turgunu Baygazieva Barpıkandın aytuusu boyunça, al kaynatasının bir tuuganın jüzün takır
körgön emes [204: 45-b.]. Usupova Razgandın aytuusu boyunça, anın bir
tuugan eki jeñesi atasının bir tuugan agasının üstünö kirgen emes
jana anı menen çoguu bir jayda tamak içip körgön emes. Mınday kaçuu al kaza bolgongo çeyin sozulup, kelinderi anın öñün eç kaçan körüşkön emes [204: 66-b.]. Al gana emes kelinder uluu kayındarın tike
karabay, başka jaktı je jerdi karap ıybaa kılıp süylöşkön. Tike
karap süylögöndördü «tikçiñdegen» dep jaktırışkan emes.
N.P.Dırenkovanın oyu boyunça kaçuu saltı kelindi «otko kirgizüüdön» kiyin gana toktotulgan. Kırgızdarda jañı kelgen kelindi
jigittin jakın tuugandarının üyünö çakırıp, eşik-törün körsötüüsü «otko kirgizüü» je «otko kiyirüü» dep atalgan [122: 394-b.]. Otko kirgizüü kelindin kayın atasının, küyöösünün uluu tuugandarının kaaloosuna jaraşa ar kanday mezgilde ötkörülgön. Keede beş jıl
je andan köp mezgilden kiyin, keede kelin kelgenden bir neçe kün
ötköndön kiyin otko kirgizgen [55: 17-18-b.]. Kelin «otko kirgenden»
kiyin, alarga jolugup kalgan uçurda kaçpay, uçuraşuu iretinde iyilip taazim kılıp, jügünüp turgan.

«Kaçuu» saltınan başka tıyuular kelin üçün ömür boyu saktalgan.
Mınday tıyuulardın biri – «tergöö». Kırgızdarda kelin küyöösünün
tuugandarın (ayaldarın, erkekterin), küyöösün özü barda da, jokto da
atınan aytpay, başka söz menen almaştırıp atagan jana küyöösünün
jeti atasına da uşunday mamile kılgan [204: 14, 27-b.].
Bul tuuraluu F.A.Fielstrup tömöndögüdöy maalımat keltiret:
ayaldar üçün aytuuga tıyuu salıngan sözdör – küyöösünün erkek tuugandarının attarı. Azırkıga çeyin karı ayaldar küyöösünün ata-babalarının onunçu atasına çeyin atabayt. Mından sırtkarı, bul attar menen ündöş, okşoş sözdördü da aytuuga ukugu jok bolgon. …Manaptarda
kelin küyöösünün urugun da atabayt, oşondoy ele bul attar menen baylanışkan nerselerdin, janıbarlardın atın aytpayt [148: 48, 49-b.].
Jañı kelgen kelinge uluu abısındarı kimdi kanday at menen
tergeeri tuuraluu aytıp berişken. Antkeni, ar bir uruunun kelinderinin arasında kayın agalarının ar kimisinin kesibine («Usta
akem»), sırtkı kelbetine («Tökör akem»), münözünö («Momun akem»)
j.b. özgöçölüktörünö jaraşa tergelgen atı bolgon. Kelin mından arı
anı el arasında «Balança akem» dep oşol at menen tergöögö tiyiş.
Birok, aga kayrıluu uçurunda antip tergelgen atı menen emes, jön
gana «ake», «aba» dep kayrılgan. Birok, belgiley ketçü nerse, kırgızdardın salttık etiketinde kelin kayın atası, kayın agaları menen
süylöşkön emes, alardın surooloruna gana joop bergen. Egerde bir
nerseni suroogo tuura kelse, biröölör arkıluu kayrılgan.
Oşondoy ele kelinge oşol üygö bülö bolup kelgenge çeyin törölüp kalgan kayın siñdi, kaynilerin atınan atoogo tıyuu salıngan. Al
kelgenden kiyin törölgöndördü gana tergebey öz atınan ayta algan.
Birok alardın arasınan da çoñ ata, çoñ apalarının atınan koyulgandarın tergegen [204: 27-b.].
Kelin kayın siñdilerin «kız», «biykeç», «erke kız», «uluu kız»,
«jana kız» (uluu kayın siñdisin), «ortonçu kız», «kiçi kız» dep tergegen. Mından sırtkarı, keede kayın eje, kayın siñdilerin kaysıl
aymakka turmuşka çıkkandıgına jaraşa tergeşken. Alsak, «Köldögü
ejem», «Çüydögü kız» j.b. [204: 53-b.]. Al emi kaynilerin «bala», «uluu
bala», «ortonçu bala», «kiçine bala», «uul», «kiçine uul», «erke bala»

[204: 3, 45, 81-b.], «marka bala» [82: 31-b.] («marka» – kenje degen maanide [158: 518-b.]), «moldo bala», «ırçı uul» j.b. dep tergegen.
Tergöö kayın siñdisi, kaynisi kartayıp kalgan mezgilde dele karmalıp, adatta jeñesi kaza bolgongo çeyin ulantıla bergen [204: 26-b.].
Oşondoy ele kelin kayın enesinin erkek bir tuugandarın (taekelerin), alardın ayaldarın jana kayın enesinin eje-siñdilerin attarınan aytpay tergegen.
Keede kelinge özünün atasının atın je öz ısımın atoogo tıyuu
salıngan uçurlar kezdeşken. Alsak, A.Kapalovanın Isık-Köl oblusunun Toñ ayılınan toptogon maalımatı boyunça, egerde kelindin
atı kayın enesinin atınday bolso, al turmuşka çıkkandan baştap
ömürünün akırına çeyin öz atın aytkan emes [79: 61-b.]. Abısındarı
da anın atın ayta albay kalgan. İnformatorlordun maalımatı boyunça, mınday uçurda kelindin ısımın özgörtüp koyuşkan [204: 173-b.].
Kayın atası menen öz atasının ısımdarı okşoş bolup kalgan mezgilde, kelin bolup kelgenden tartıp öz atasının atın aytpay kalgan.
Tergöö adat boyunça kelin kaza bolgongo çeyin sozulgan. Al emi al
tergegen kişilerdin közü ötköndö dele alardın atın aytkan emes.
N.P.Dırenkovanın maalımatı boyunça kelindin kayın atasın,
küyöösünün uluu tuugandarın tergöösü anın kayındalgan mezgilinde
ele baştalgan. Egerde kız menen jigitti bala çagında ele kudalap
koygon bolso, kız kiçine kezinde gana boloçoktogu küyöösünün
tuugandarın atınan atagan. Al emi 11-13 jaşınan baştap, al boloçoktogu kayın atası menen küyöösünün uluu tuugandarının eç kimisinin atın atagan emes [55: 17-b.]. Birok, talaa materialdarın toptoo
mezgilinde mınday maalımatka kayçı pikirlerdi jolukturduk.
Taktap aytkanda, informatorlordun maalımattarı boyunça kız
kudalangan mezgilden baştap boloçoktogu kayın jurtuna körünüüdön
jana jolugup kaluudan kaçkan, birok alardı tergegen emes [204: 14-b.].
Bügünkü kündö «tergöö» – el arasında koldonuudan kalıp bara
jatkan tıyuulardın biri, taktap aytkanda ayıl arasında gana bir az
taasirge ee. Ayıl jergesinen kayın atasın je «balança jeñemdin
küyöösü» dep kayın agasın tergegen kelinderdi, azırkıga çeyin kaza
bolup kalgan kayın ata, kayın enesinin atın atabay tergep jürgön
karı adamdardı kezdeştirüügö bolot. Misalı, Talas oblusunun
jaşooçusu İbraimova Jakşılıktın aytuusu boyunça, al kayın ene,
kayın atasının ısımına okşoş attardı atabay, al adamdardı «at
teskeri» dep çakırgan je kayrılgan, oşondoy ele kayın sindisin
«kız», kayın inisi Kamçıbekti «Şapalak» dep tergegen (şapalak –
uzun kamçı). Birok, şaar kalkında, ösüp kele jatkan jaştar arasında
bul salt deerlik koldonuluudan kaluuda.
Dagı bir kelinge münözdüü jürüm-turum erejelerinin biri –
«jügünüü». Kelin kayın ata, kayın ene, küyöösünün uluu erkek jana
ayal tuugandarının bardıgına jana kayın enesinin bir tuugandarına
uçuraşuu iretinde jügüngön. Alarga jolukkan mezgilde kol berip
uçuraşuuga je ünün katuu çıgarıp salamdaşuuga tıyuu salıngan.
Mında kelin salamdaşuu iretinde kolun booruna alıp, tike karabay,
iyilip taazim etken. Jada kalsa küyöösünön «ayak alıp içerlik uluu»
(jaşı jagınan ança-mınça, bir az gana uluu) erkek tuugandarına jügünüügö tiyiş bolgon, birok alar özdörü makulduk berip kelindin
jügünböösün suranışkan uçurda al jügünüüsün toktoto algan. Baybiçenin baldarının ayaldarı tokol apasına jügünüp, atın atabay tergeyt [204: 31-b.]. Kelin top kişige karata bir ele jolu jügüngön.
Oşondoy ele keede kelin ıraazıçılık bildirüü iretinde jügüngön. Alsak, kelinge jogoruda atalgan adamdar ustukan bergen uçurda, ıraazıçılık iretinde al kişige jügünüp koygon.
Kelin kimge bagıştap jügünsö, al kişi buga joop kılıp «köp
jaşa», «ömürlüü bol», «kuday jalgasın», «teñir jalgasın», «alganıñ
menen teñ karı», «bar bol», «örkönüñ össün», «tilegiñe jet», «kuday
tilegiñdi bersin», «etegiñden jalgasın», «ak jooluguñ başıñdan
tüşpösün», «ak eleçegiñ başından tüşpösün», «köşögöñ kögörsün»
[204: 3, 17, 24, 54-b.] degen sıyaktuu alkoolordu aytıp ıraazıçılık bildirüügö tiyiş. Al emi kelindin jügünüüsün joopsuz kaltırıp baykamaksan bolup basıp ketüü, bata berbey je alkabay koyuu kırgızdardın
salttık jürüm-turum madaniyatında ötö çeki iş katarı eseptelgen.
Jügünüü adat boyunça kelin kaza bolgongo je kartayganga çeyin
sozulgan. Keede ayal kişi karıp kalgan uçurda da abışkasının közü
tirüü turup, uruusunda andan uluu kişi kalsa, anda aga murunkuday
ele jügünüüsün ulanta bergen [204: 26-b.]. Birok, kırgızdardın salt-

tık jürüm-turum madaniyatında tömöndögüdöy kee bir uçurlarda kelindin jügünüüsünö tıyuu salınıp, toktotulgan:
 adat boyunça küyöösü kaza bolgon ayaldı «beli sındı» dep jügündürüşkön emes. Mınday küyöösünön ötö jaş kalgan kelinge
da tieşelüü bolgon [204: 8, 26, 46, 51, 54, 66, 70-b.]. Oşonduktan
kırgızdarda jügünböy koygon kelinderge karata «beliñ sıngır» degen açuu söz aytılgan.
Al emi kelindin kayın jurtun tergöösü murunkuday ele ulantıla bergen [204: 46, 51, 54, 70-b.].
 jesir ayal kayradan küyöögö tiygenden kiyin jügüngön emes. Birok, jesir kayra küyöögö tiyip, nike kıyılgandan kiyin, kayın
tarabı tamak, çay kuyulgan ayak sunup, balam, mından kiyin muruñku joluñ menen jügünüp jür dep ötünüç menen kayrılat.
Oşondon baştap kelin murunkusunday jügünö baştagan. Egerde
mınday iş-araket atkarılbasa, al jügüngön emes [204: 54-b.];
 kelin biröö kaza bolup aga bata kıluuga barganda je oşol jerde
kızmat kılıp jürgöndö özünün dayıma jügünüp jürgön adamdarına sööktü jerge berip kelgenge çeyin jügüngön emes. Mınday
işaratka jamandıkka jügüngöndöy, aga bagınganday bolup kalat degen işenim sebep bolgon [204: 8-b.].
Belgiley ketçü nerse, kelin küyöösünün uluu tuugandarına gana
emes, başka uruunun aksakaldarına da salam berüü iretinde jügüngön
[204: 66-b.].
Kelin kayın ata, kayın enesinin, küyöösünün uluu erkek tuugandarının, ulgaygan ayaldardın jana aksakaldardın jolun kesip ötpöyt
[204: 52-b.]. Alardan kançalık aralıkta turgandıgına karabastan alar
ötüp ketkenden kiyin ötüüsü zarıl je bolboso aylanıp ötüşkön. Bul
– al adamdarga bolgon sıy, iymenüü. Egerde karı adamdardı közgö
ilbey, jolun kesip ötüp ketse, alardan «joluñ baylangır» degen
kargış ukkan [204: 15-b.].
Negizinen kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında
jaştık özgöçölügünö karabay ayal kişige uluu adamdardın, aksakaldardın, özgöçö jol jürüp bara jatkan erkek kişinin jolun kesip
ötüügö tıyuu salıngan. Antkeni, kırgızdarda jol jürüp bara jatkan
atçan adamdın jolun ayal kişi, özgöçö boş çaka kötörgön ayal kesip
ötsö, anda al atçandın jolu bolboyt degen işenim jaşap kelgen.
Oşonduktan, keede atçan adam jolun ayal kesip ötsö bara jatkan işinen kayra artka tartıp üyünö kaytkan uçurlar bolgon [204: 172-b.].
Degi ele ayal kişi erkek kişinin jolun tuura kesip ötpöösü zarıl.
Antkeni, «erkektin jolu uluu» [204: 1, 47-b.]. Kırgızdardagı mınday
adat tuuraluu A.A.Divaev mınday dep jazat: jol jürüp bara jatkan
atçan adam jakın je alısıraak aralıktan ayal kişini körsö, ayal
kişi al bara jatkan joldu kesip ötüp ketpese eken dep çooçulayt.
Birok, ayal kişi da jürgünçünün ötüp ketüüsünö mümkündük tüzüp, al
ötüp ketkenden kiyin gana joldu kesip ötöt. Egerde ayal kişi şaşıp
joldu kesip ötüp ketüügö arakettense, jürgünçü «oy, ayal, kütüp tur,
biz ötköngö mümkünçülük ber» dep ayalga kayrılat. Egerde ayal kişi
jürgünçünün jolun kesip ötsö, özgöçö bul mezgilde ayal kişinin etek
kiri kelip jatkan uçuru bolso, anda jürgünçünün jolunda jakşılık
bolboyt. Kırgız ayalı kançalık alıs je jakın aralıkta turgandıgına karabastan, eç kaçan erkek kişinin jolun kesip ötpöyt [54: 484485-b.].
Al emi N.İ.Grodekovdun maalımatı boyunça, jaş ayal uluulardın
aldınan ötpöyt, alardın arkasınan aylanıp ötöt. Ötö zarıl bolup
alardın aldı jagınan je janınan ötüp kalsa, uçuraşuu je sıydın
belgisi katarı alarga taazim etken (jügüngön – M.D.). Egerde ayal kişi erkekterdin jolun kesip ötüp jatsa, anı toktotup, alardın arka
jagınan ötüügö majbur kılışkan [49: 11-b.].
Kelin kayın atasının, kayın agalarının jana kayın enesinin
bir tuugandarının (taekelerinin) üyündö tör jakka olturbayt. Alarga eç kaçan jılañaylak, jılañaç tizeçen, kökürögü açık, jılañbaş
(jooluksuz) körünböyt jana jeñi çolok köynök kiybeyt [204: 32-b.].
Oşondoy ele, alardın közünçö katuu külgöngö, katkırganga tıyuu salıngan [204: 58-b.]. Kelinge karı kişinin, kayın-jurtunun jana özünün ata-enesinin közünçö balasın emizgen emes [204: 28-b.].
Kelin kayın atası oturgan orunga olturbayt, kiyimin tebelebeyt, attabayt, kiybeyt [204: 24, 46-b.]. Al jatkan töşöktü tebelegen
emes jana al uktagan orunga töşök jıyılgan bolso da, al barda, jok
mezgilde da olturuuga tıyuu salıngan [55: 18-19-b.]. Bul – birinçiden
alarga bolgon sıy, ekinçiden kırgızdarda kelin kayın atanın töşö60
gün tebelese kusuru je kaarı urup, kelin oorup kalat degen işenim
bolgon [204:172-b.]. Mınday maalımattı N.İ.Grodekovdun, kelin kayın atası tirüü turganda boz üydün sıyluu jeri – tördü baspayt, antpese, anın butu oorup kalışı mümkün degen bildirüüsü ırastayt [49:
75-b.].
Oşondoy ele, kelin kayın atasının, kayın agalarının minip
jürgön atına minbeyt jana tokunup jürgön eerine olturbayt. A tügül, al eerdi başka atka tokup minüügö da bolboyt [204: 46-b.].
Kelin boz üydö kayın atasınan alısıraak oltursa da, al tarapka
arkasın salıp burulgan emes jana üydön çıgıp bara jatkanda arkası
menen ketençiktep çıguuga tiyiş. Kelinge kayın atası, kaynagaları
menen bir idişten tamak içüügö tıyuu salıngan [204: 46-b.]. Bul tuuraluu N.P. Dırenkova, kelin kayın atası menen bir tabaktan tamak jebeyt. Kayın atası aga tamagının kalganın bergen uçurda gana, al kayın
atasının kaşıgı menen tamaktı jey alat dep jazgan [55: 19-b.].
Kelindin küyöösünün bir tuugandarının je atalaş jakın tuugandarının ayaldarı «abısın» dep atalat [81: 11-b., 83: 13-14-b., 85:
11-b.]. Bir tuugandardın ıntımaktuu jaşoosuna abısındardın rolu
abdan çoñ. Oşonduktan kırgızdarda «abısın jakşı bolso aş köp,
agayın jakşı bolso at köp», «atı naçardın kuuganı ketet, ayalı naçardın tuuganı ketet» dep aytıp koyuşkan. Bul tuuraluu el arasında
ulamış saktalıp kalgan. İlgeri üç bir tuugan bolgon eken. Alar abdan ıntımaktuu jaşaşıp, dayıma «biz ıntımaktuubuz» dep maktanışçu. Bir künü eñ uluu bir tuuganı eki inisin koy soyup konokko
çakırat. Tamak tartılıp jatkanda eki inisinin baldarına şıyrak
berilet. Üylörünö kaytkandan kiyin eki inisinin ayaldarı küyöölörünö «artta kalsın inim dep, artkı şıyragın kesip berdi» dep aytışat. İnileri agasına barıp çatak salat. Ertesi künü abısındar
çay içip olturup, «ıntımak mına bizde» degen eken [204: 55-b.].
Keede abısındardın ortosunda iç ara ataandaştıktar bolup turgan. Munu kırgızdardagı «abısın – añdışkan joo», «abısın agarıp
aldımda jürgönçö, kararıp artımda jürsün» [204: 8-b.], «jakşı abısınıña bargança, jaman sandıgıñdı añtar», «abısınıñ bolso, künüm
jok debe» [158: 19-b.] degen makaldar ırastap turat.

Kelin özünön uluu abısındarın «siz» dep, alarga «jeñe» dep
kayrılgan. Alardın atın aytpay, «uluu jeñem», «ortonçu jeñem»,
«kiçüü jeñem» dep je alardın baldarının atınan aytıp «Jıpardın
apası», «Aydardın apası» dep tergegen [204: 66, 70-b.].
Abısındar jamandık, jakşılıkka barıp kalganda mildettüü
türdö biri-birin eerçitip algan, taktap aytkanda biri-birinin «çaçpagın kötörüp bargan» («çaçpagın kötörüü» – biröönün şıltoosu menen eerçiy kelüü, janday kelüü, anın şarapatı menen birge, koşo
konok boluu [122: 476-b.]).
Bir jakka konokko barganda kiçüüsü kötörünçögün kötörüp, uluusun üygö birinçi kirgizip, özünön öydö oturguzgan. Mında kelindin
emes, alardın küyöölörünün jaşına karata uluulugu anıktalgan. Kiçüüsü jolukkanda uçuraşuu iretinde jügüngön [204: 66, 70-b.].
Sözübüzdü jıyıntıktap kelsek, kırgızdarda kelin aluuga dayardanuu jana kelin aluu mezgilinde jürgüzülgön iş-araketke özgöçö
maani berilip, alardın ar biri jakşı niet menen jasalgan ar kanday
ırım-jırımdar menen koştolgon. Eç bir nerse köz jazdımda kalgan
emes. Mında kelinge salına turgan jooluktan tartıp jaştardın töşögün sala turgan je tige turgan adamga çeyin maani berişken.
Kelin da öz kezeginde mınday köñül buruuga tatıktuu boluuga tiyiş. Kız kişi kelin bolup kelgenden tartıp karıganga je kaza bolgongo çeyin tıyuulardı, jürüm-turum erejelerin katuu saktoogo mildettüü bolgon. Anı sekelek kezinen baştap buga tarbiyalaşkan.
Tergöö saltı kelin kelgenden tartıp al kaza bolgongo çeyin karmalgan. Anda tömöndögüdöy özgöçölüktör eske alıngan:
 sırtkı kelbeti («Uzun but ake»);
 münözü («Momun ake»);
 kesibi je önörü («Moldo bala», «Usta ake», «Irçı uul»);
 jaşagan jerine karata («Köldögü ejem», «Çüydögü ejem»);
 ısımına maanileş sözdör menen (Kamçıbek - Şapalak);
 baldarının atı menen tergegen («Asandın apası»);
 küyöösünün jaşına salıştıra je bir tuugandarının jaş
özgöçölögünö jaraşa («Uluu ejem», «Kiçine bala») tergegen.
Oşondoy ele köpçülük uçurda tergöö katarında «At teskeri»
degen sözdü koldonup kelişken. Al emi azırkı uçurda adamdın ısı62
mın orusçaga kotorup tergöö da öküm sürüp kelet. Misalı, Ak bala –
Belıy malçik, Altımış – Şestdesyat j.b.
Kelindin kayın jurtuna jügünüüsü kelindin özü je küyöösü kaza
bolgongo çeyin sozulgan.
Bügünkü kündö etnografiya iliminde üy-bülölük mamilelerdegi
tıyuulardın tömöndögüdöy türlörü belgilüü: jubaylardın ortosundagı tıyuular; ata-ene menen baldarının ortosundagı tıyuular; kelin
menen küyöösünün tuugandarının jana küyöö bala menen kayın jurtunun ortosundagı tıyuular [55: 7-25-b., 88: 167-205-b., 183: 580-b.].
Kırgızdardın üy-bülölük mamilelerinde jogoruda keltirilgen
tıyuulardın baardık türlörü orun algan. Alardın içinen kelinge
baylanışkan tıyuular özünün köp türdüülügü jana katuu talaptarı
menen ayrımalanat.

II BAP. KIRGIZDARDIN TURMUŞ-TİRİÇİLİGİNDE
KOLDONULGAN SALTTIK JÜRÜM-TURUM MADANİYaTI.
TIYuULAR
2.1. Kırgızdardın tamaktanuu madaniyatı
Kırgızdarda tamak içeer aldında mildettüü türdö dastorkon
(tasmal) salınat. Anı saluuda jana koldonuuda tömöndögüdöy salttık
erejeler saktalgan: jayılgan dastorkongo adam arkasın (dalısın)
salıp je aga karay butun sunup oturbayt, dastorkondu teskeri jagınan salbayt, attabayt, tebelebeyt jana jayılıp turgan dastorkondu
tegerenbeyt [204: 2, 34, 56, 87-b.].
Kırgızdardın salttık tamaktanuu adebine ılayık dastorkondun
baş jagı jana ayak jagı boluuga tiyiş. Anı salıp jatkanda dayıma
baş-ayagına karap salıngan. Mında dastorkondun baş jagı dayıma
tör taraptan baştalıp salınuuga tiyiş [204: 17-b.].
Murunku ubakta dastorkondu kezdemeden jasaşkan. Anı eki tarabınan teñ sala berişken emes, dayıma beti jagınan salışkan. Egerde
dastorkondun kölömü çoñ bolup, büktöögö tuura kelse, anın büktölgön
tuyuk jagın ulaganı karatpayt. Dastorkondu tegerete jer töşöktü saluuda da jogorudagı ereje abdan katuu saktalgan. Antkeni, dastorkondun je jer töşöktün tuyuk jagın bosogonu karatsa, oşol üygö kire
turgan ırıskının, kireşenin jolu tosulat je oşol üydün eesinin
jolu buulat [204: 24, 57-b.].
Kırgızdarda jırtık dastorkondu koldongon emes, sebebi, el arasında saktalgan işenim boyunça ırıskının baardıgı dastorkondun
jırtıgı arkıluu çuurup tüşüp kalat. Oşondoy ele mümkün boluşunça başka biröönün dastorkonun salıp ookat içpegenge arakettenişken, antkeni batanın soobu oşol dastorkondun eesine tiyip kalat degen işenimde boluşkan. Oşondoy ele dastorkon menen koşo ırıskı
ketip kalat dep tüşünüşkön [170: 34-b.].
Kırgızdar dastorkon jasala turgan kezdemenin öñünö maani berişken. Adat boyunça dastorkon ak je açık tüstögü kezdemeden bolgon
[204: 34, 76-b.]. Antkeni, A.Mırzakmetovdun maalımatı boyunça, kara,
kök tüstögü dastorkongo bata jürböyt dep eseptelgen [170: 34-b.].

Kırgızdardın salttuu çarbaçılıgına ılayık mal kaytaruuda,
dıykançılık kıluuda, añçılık jasoodo tamaktanuuga tuura kelse,
dastorkondun orduna kurjun, belge baylooçu oromol, baştık paydalanılgan. Egerde at üstündögü adamga kımız, ayran, maksım, bozo je
başka suusunduktardın türü sunulsa, al adam suusunduk kuyulgan
idişti adegende at jalına tiygizip, andan kiyin içken [20: 73-75-b.].
Kabıl alıngan ereje boyunça dastorkon salıngandan kiyin tamaktardın içinen adegende dastorkondun ortosuna nan koyuulup, andan
kiyin kalgan tamak-aştardın türlörü jaygaştırılat. Kırgızdarda
«jayılgan dastorkondu jaldıratpayt, bışkan tamaktı küttürböyt»
[204: 5-b.] dep, dastorkon jayılıp, tamak dayar bolup kalganda üy-bülö
müçölörü jasap jatkan baardık işterin taştap, tamaktanuuga olturuuga tiyiş bolgon.
Kırgızdarda üy-bülö müçölörünün, konoktordun dastorkongo olturuusunda, jaşına, jınısına, jek-jaattık katışına jana mansabına jaraşa jaylanışıp olturuu tartibi saktalgan. Olturuunun
mınday tartibi baardık jerde aş-toydo, jamandık, jakşılıkta, üybülö tamaktanıp jatkanda jana talaa-tüzdö tamaktanganda karmalat.
Saltka ılayık, kırgızdarda eñ kadırluu orunga – törgö üydün
eesi olturgan. Anın sol jak tarabına – baybiçesi, anın janına kızdarı, alardan kiyinki boş orunga, bosogonu karay kelinderi olturuşkan. Mında kelinder öz jaşına emes, alardın küyöölörünün jaşına karata uluulata olturuşkan. Üy eesinin oñ jagına baldarı
uluulata olturuşkan. Tamak içilip jatkanda konok kelip kalsa, üy
eesi tördögü ordun konoktordun eñ uluusuna boşotup, özü, baybiçesi
anın sol jagına olturgan. Kalgan konoktor tördün oñ jagına – üy
eesinin uuldarının orduna olturuşkan. Konoktor jaygaşıp bütköndön kiyin üy-bülönün kalgan müçölörü bosogonu karay murunkuday ele
jaygaşışkan [3: 171, 172-b.].
Mından tışkarı dastorkongo jaygaşuuda tömöndögüdöy printsipter katuu saktalgan: ayal kişi küyöösünön jogoru olturbayt; turmuşka çıkkan kız törkün tarabına – ata-enesinikine, bir tuugandarınıkına, ayıldagı tuugandarının üyünö kelgende bosogo tarapka
olturbayt, dayıma törgö olturat. İşenim boyunça, kızdı ulagaga olturguzgan törkünü kedey bolup kalat; kuda-kudagıylar jaş özgöçölü65
günö karabay tör jakka olturat; kelin kayın atasının, küyöösünün
uluu erkek, ayal tuugandarının jana kayın enesinin bir tuugandarının üyündö törgö olturbayt; konok jaş özgöçölügünö karabay tör taraptan orun alat [204: 24-b.]. Oşondoy ele küyöö balanın kayın ata,
kayın agasının üyündö törgö olturuusuna tıyuu salıngan [204: 27-b.].
Birok, mınday ereje anın jaş kezinde karmalgan. Al emi jaşı jogorulap je ulgayıp kalganda «küyöö karısa jeen bolot» dep törgö olturgan.
Dastorkongo jaygaşuu uçurunda saktalgan adat boyunça ayaldar
üydün epçi tarabına – boz üydün kire berişinin oñ tarabı, erkekter
er jakka – kire beriştin sol tarabına olturgan. Üygö kirip tör tarapka olturuuga ötüp jatkanda da erkek kişiler boz üydün «er jagınan», ayaldar «epçi» tarabınan ötüü erejesi saktalgan [20: 84-b.].
Kırgızdarda olturuunun formasının jaştık, jınıstık özgöçölüktörü bolgon. Aksakaldar, ulgaygan kişiler jana orto jaştagı
erkekterge «mandaş urup», «mandaş tokunup» olturuu münözdüü bolgon. Jaş jigit aksakaldardın janında mandaş tokunup olturgan
emes. Alardı arı-beri teylegenge ılayıktaşıp, çök tüşüp olturgan.
Ayal kişi mandaş urbayt jana erkek kişige, dastorkongo karay
butun sunup olturbayt, aga sıñar tizelep olturuu münözdüü bolgon.
Kırgızdarda ayal zatının mandaş tokunup olturuusuna ötö katuu
tıyuu salıngan. Küyöösü bar ayaldın mınday kalıpta olturuusu, üydün
eesin sıylabagandık jana üy eesinin erte jok boluşun kaalagan belgi bolup eseptelgen [204: 29, 32, 46, 57-b.].
Dastorkongo elder jaylanışıp olturgandan kiyin dastorkondu
aylanta olturgandardın eñ kiçüüsü (adatta erkek bala) je üydün eesi
ortodogu nandı tuurayt. Nandı sındırganda tegeretip sındırbay,
ortosunan teñ bölüp sındırat. Adat boyunça nan bıçak menen kesilbeşi kerek. Oturgandar dastorkongo koyulgan tamaktardın içinen adegende nandan ooz tiyişet. Antkeni, kırgızdarda nan tamak-aştın eñ
ulugu, ıyıgı bolup eseptelinip, turmuş-tiriçiliginde aga baylanışkan köptögön tıyuular menen ırım-jırımdardı koldonup kelgen.
Üy-bülö müçölörü tamaktanıp jatkan uçurda dastorkongo koyulgan tamaktardın içinen birinçi bolup üy eesi ooz tiyet, andan kiyin
kalgan üy-bülö müçölörü uluulata tamaktan alışat. Al emi konok ke66
lip kalgan uçurda tamaktan birinçi bolup üy eesi, andan soñ konoktordun eñ uluusu, andan kiyin gana dastorkondo olturgandar jaşına
karata uluulata tamaktana baştaşat. Üy eesinin daamdan birinçi ooz
tiyişi kırgızdardın salttık turmuşunda katuu karmalgan. Alsak,
jañı bışırılgan nandı, tamaktı, kımızdı üy eesi birinçi ooz
tiymeyinçe, başkalarga berilgen emes. Egerde tamaktanuu mezgilinde
üy eesi üydö jok bolup kalsa, jañı bışkan tamaktan birinçi aga bir
idişke kuyup koyup, andan soñ başkaları tamaktanuuga ötüşkön.
Oşondoy ele, erteñ menenki nasipti üy eesi je üy eesinin ayalı ooz
tiymeyinçe başkaları aruulap kalat deşip, ooz tiygizişken emes
[204: 133-b.]. Karın maydı buzganda algaç üy-bülödögü karı adamdar,
üy eesi jana üy eesinin ayalı ooz tiygenden kiyin gana dastorkongo
konoktorgo salıngan [20: 69-b.].
Kuyulgan tamak, suusunduk je çay dayıma uluulata berilgen.
Atalgan tamaktardı barmagın tiygizbey jana çaypaltpay oñ kol menen sunuşkan. Al emi sol kolu oñ kolunun astında, çıkanaktın tuşunda bolgon.
Egerde sol kol menen sunulsa, anda adamga köñül burbagandık,
sıylabagandık, jaktırbagandıktı bildirgen. Sunulgan tamak je suusunduk dastorkondun üstünö koyulbastan, koldon-kolgo ötkörülüü menen dastorkondun tör jagında olturgan uluusuna sunulgan. Kuyulgan
suusunduktardı koldon-kolgo ötkörüp sunup jatkanda, uzatkanda oñ
kol menen alınıp, oñ kol menen uzatılat. Çınıdagı suusunduk je çay
tügönüp, kayra kuyup jatkan adamga uzatkanda da jalañ oñ kol menen
işke aşırılat.
Suusunduk kuyup jatkan adam boşogon idişterdi küttürböy, tögüp-çaçpay kuyuusu zarıl jana çömüç menen idişti dostorkondo olturgandarga idiş boşogondugun bilgizip uguza kıra kuyup je kaldıratpaşı kerek.
Keede suusunduk kuyganda kuyup jatkan adam birinçi kuyulgan
çınını özü içip, andan soñ gana konoktorgo kuyup bergen. Konoktordon murun suusunduktu içüü – ak sööktördün, handardın saltanattuu
kabıl aluularının uçurunda saktalgan kaadanın biri bolgon. Munu
menen üy eesinin konoktorgo bolgon sıyın jana sunulgan suusunduk
uulandırılbagandıgın körsötkön [42: 37, 346-b.]. Oşondoy ele, kır67
gızdarda kelgen konokko tamak je suusunduktu «içesizbi» dep surap
kuyup bergen emes, mintip suroo ötö adepsizdik katarı karalıp, «surap bergençe, urup ber» dep aytılgan.
Kırgızdardın salttık tamaktanuu adebinde üygö kelgen adamga,
meymanga je beytaanış insanga çeti ketik je tulkusunan jaraka ketken idişke tamak, suusunduk kuyup berüügö tıyuu salıngan. Sebebi,
kırgızdarda mınday idişten içken adamdın ırısı kem je ömürü az
bolup kalat degen işenim bolgon [204: 24-b.].
İçip jatkan idiştegi tamak je suusunduk ayagına çeyin içilüügö
tiyiş, idiştin tübünö tamaktı, suusunduktu kaltıruu menen ırıskı
koşo kalıp kalat.
Tamaktanıp jatkan uçurda dastorkondo olturgandar köp süylöböyt, tamaktı çalpıldatıp çaynabayt, sunulgan suusunduktu şoruldatıp uurtabayt jana oozun tamakka tolturup alıp süylöböyt, külböyt. Bıçaktı koluna alıp jañdap süylöböyt. Tartılıp kelgen tabaktagı tamaktan başka biröönün aldına kol sozboy, öz aldınan gana jegen [204: 17-b.].
Kırgızdarda boloçoktogu jubayının murdu çoñ bolup kalat degen işenim menen, baldarga, kızdarga çömüç menen tamak, suusunduk
içüügö tıyuu salışkan. Al emi koş boyluu ayal çömüç menen tamak içse, boyundagı balasının murdu çömüçtöy bolup kalat deşken. Oşondoy ele tamaktanıp jatkan mezgilde jep jatkan nasibiñden jerge
tüşüp ketse, anı kaltırıp koyboy je ırgıtıp jiberbey, kayradan
alıp tazalap jep koyuş kerek dep esepteşken. Antkeni senin ırıskıñ
kaçıp jatat [204: 5-b.].
Oşondoy ele tamaktanuu uçurunda jatıp alıp je arı-beri basıp
jürüp tamaktanuuga jana tamak içip bütör zamat tamakka toyup alıp
dastorkondun jeegine jatuuga uruksat berilgen emes. Mınday uçurda
kırgızdar jatıp algan adamdı «opkok katın attap ketet» dep koyuşkan [204: 7-b.].
Tamak içilip jatkan mezgilde üygö kişi kelip kalsa, anı üy eesi
sözsüz türdö dastorkongo çakırgan. Sırttan kelgen kişi darajasının
jana jaşının özgöçölügünö karabay, üydö oturup tamak içip jatkandarga kiçüü bolso da, uluu bolso da salam aytıp kirüügö tiyiş. Al emi
dastorkondo tamak içip jatkandardın kelgen kişiden jaşı kiçüülörü
ordularınan turuşup, orun boşotuşup, al olturgandan kiyin oturuşkan. Egerde kelgen kişi ötö şaşıp jürsö, nandan ooz tiyip, dastorkongo özünçö bata berip, jumuştarın çeçip ketken. Birok, kırgızdarda
«bışkan tamaktı taştaganga bolboyt, egerde taştasa jolu bolboy kalat
je kırsıkka uçurayt» degen uñguluu sözdü eske alışıp, bışkan tamaktı taştap ketpöögö arakettenişken [204: 172-b.].
Al emi jol jürüp bara jatkan jürgünçü mınday dayar tamaktın
üstünön çıgıp kalsa, jolu şıdır bolot dep eseptelingen. Mınday
uçurda al sözsüz türdö attan tüşüp, tamaktanıp algandan kiyin gana
kayradan jolun ulantkan [54: 284-b.]. Kündölük turmuşta üygö kişi
bir nerse surap je jumuştap kelip kalsa, anı üygö kirip çay içüüsün
ötünüşkön, egerde al ıraazıçılıgın bildirip, baş tartsa, sözsüz
nan ooz tiygizişken.
Belgiley ketçü nerse, kırgızdarda konok je kimdir biröö üybülö tamaktanıp jatkan uçurda je bışırılgan tamak jañı ele dastorkongo koyulganda kelip kalsa «peyiliñ tüz eken», «nieti ak eken»
dep jakşı kabıl alışkan. Al emi dastorkondo tamak tügönüp je olturgandar tamaktanıp bütüp, turuuga kamınıp kalgan uçurda kelip
kalsa, «bizdi uşaktap keliptirsiñ» dep tamaşalap koyuşkan.
Üygö konok kelgende üy eeleri baldarın urbayt, ıylatpayt. Kelgen meymandı süybögöndüktü, jaktırbagandıktı bildirgen. Oşondoy
ele iti ulusa «ket» debey, nan taştap koyuşkan [204: 172-b.].
Kelgen konok nandan tışkarı, dastorkongo koyulgan sarı maydan
sözsüz türdö ooz tiyüügö mildettüü. Antkeni informatorlordun maalımattarı boyunça el arasında sarı maydan ooz tiybey koyso, «sen da
mendey bolup sargarıp kal» dep jaman tilek tileyt degen işenim
öküm sürgön [204: 3-b.].
Kırgızstandın başka aymaktarınan ayrımalanıp, Isık-Köl
aymagında ar bir tamaktanardın aldında algaç tamakka bata kılıp,
andan kiyin gana dastorkondogu tamaktan alışat. Tamaktanıp jatkanda kelip kalgan je keçigip kelgender öz aldınça bata kılıp, andan
soñ gana tamaktanuunu baştaşat. Biröönükünö barıp nandan ooz tiygende da algaç bata kılıp, andan soñ nandan ooz tiyet [204: 24-b.].
Uluttuk tamaktın katarına kirgen beşbarmaktı jeer aldında
jana anı jep bütköndön kiyin sözsüz türdö oturgandardın koluna suu
kuyulgan. Kolgo kuyuluuçu suu oturgandardın kaysıl tarabınan baştalıp kuyuları tuuraluu izildööçülördün arasında bügünkü küngö
çeyin türlüü maalımattar aytılıp kelet [15: 17-b., 16: 20-b., 102: 220b., 76: 246-b.].
M.Aytbaevdin bildirüüsü boyunça, tamaktın aldında kolgo suunu
tördö olturgandardan baştap, ulaganı karay kuyuşkan. Mınday tartip
koldon juulgan kir, baardık ıpılastık boz üydün eşigi arkıluu çıgıp ketsin degen maanini bildirgen. Tamaktan kiyin kolgo suu ulagadan tördü karay kuyulgan. Mınday adat may boz üydö kalıp, uşul üy ar
dayım barçılıkta jaşasın degendi tüşündürgön [15: 17-b.].
A.Akmatalievdin maalımatı boyunça «et jeerde soldon oñdu közdöy kolgo suu bölüp-bölüp çaçıratpay kuyuşu zarıl… Et jelip, bata
tilenip bütköndön soñ ıkçamdatılgan (kol küybögöndöy) suu oñdon
solgo kuyulat» [16: 20-b.]. A.Köçkünovdun kırgızdardagı kolgo suu
kuyuu tartibi tuuraluu bergen maalımatı boyunça, Kırgızstandın Oş
oblusunda, Talas, Çüy örööndöründö kolgo suu tamak aldında boz üydün kire berişinin sol jagınan baştalıp oñgo karay, tamaktan
kiyin teskerisinçe tartipte kuyulgan [102: 220-b.].
Özgöçö Remi Dordun pamirlik kırgızdardagı suu kuyuu saltı
jönündögü maalımatı kızıguunu tuudurat. Al bul tuuraluu mındayça
jazat: «meymandardın koluna kumgan (aptaba) menen suu kuyuşat jana
bözdön kol arçu berişet. Bul kızmat meymandardı kim teylese tamaktın ayagına çeyin oşogo jüktölöt. Kol juugan uçurda üygö kirer aldındagıday ele kiçipeyildik, sıy-urmat körsötüşöt: suu kuygan kumgandı eñ aldı menen meymandın koluna suu kuyuu üçün alıp kelet. Birok meyman eñ aldı menen üy eesinin koluna suu kuyuşun ötünöt. Aga
karabastan, suu adegende oşol meymandın kolunan kuyulup baştalat»
[130: 90-b.].
Etnografiyalık maalımattardı toptoo mezgilinde el arasında ar
kanday maalımattardı uçurattık. Kee bir informatorlordun aytuusu
boyunça kolgo suu dastorkondo olturgandardın tamak aldında oñ jagınan baştalıp kuyulup, tamaktan soñ soldon oñdu – çıgdan taraptı
karay kuyulgan [204: 2-b.]. Kee bir maalımat berüüçülördün pikiri
boyunça suunun kaysıl taraptan baştap kuyularının tak erejesi koldonulbayt, kaysı taraptan baştap kuysa, tamaktan kiyin karama70
karşı taraptan kuyulat. Taktap aytkanda tamakka çeyin oñdon baştalıp kuyulsa, tamaktan kiyin soldon baştalıp kuyulgan je teskerisinçe tamakka çeyin soldon baştalsa, tamaktan kiyin oñ taraptan kuyup
baştaşkan. Toktogul rayonunun Özgörüş ayılınan alıngan maalımattarga tayansak, tamak aldında kolgo suu olturgandardın oñ tarabınan baştalıp kuyulup, tamaktan kiyin da kayradan ele oñ taraptan
kuyulat [204: 168-b.].
Suu kuyardın aldında kol aarçıgan çüpürök, çılapçın jana kumganga suu dayardalgan. Kolgo kuyula turgan suu ötö ısık emes, may ketire turgan, kolgo jagımduu boluuga tiyiş. Belgiley ketçü nerse Narın, Isık-Köl aymagında kol aarçıgan çüpüröktör «maylık», «suuluk», «suu jooluk» dep bölünüp aytılıp, türlüü ubakıttarda koldonulat. «Suuluk», «suu jooluk» – tamak aldında jana tamaktan kiyin
suu kuyulgan uçurda berilgen kol aarçıgan çüpürök. Tamaktan kiyin
suu kuyulganda kayra jañı suuluk berilet. «Maylık» – tamak jep jatkan mezgilde gana koldonulgan çüpürök [204: 24-b.]. Al emi Talas
öröönündö kol aarçı üçün koldonulgan çüpüröktör suu kuyulup jatkanda, tamaktanuu uçurunda koldonulganı dep ajıratılbay ele, jalpı «kol aarçı» je «maylık» dep atalat. Tamak aldında kolgo suu
kuyulgan mezgilde koldonulgan kol aarçı tamaktanuu uçurunda da koldonula beret. Tamaktan kiyin suu kuyulganda kol aarçı jañırtılıp
berilet [204: 8-b.].
Toptolungan etnografiyalık maalımattarga karaganda suunu jaş
ulandar, baldar kuyuşkan. Ayaldar olturgan jayda kolgo suunu kelinkesek kuyganga uruksat berilgen, birok erkek kişilerge erkek baldar
gana kuygan. Suu kuyup jatkan ulan oturgandarga arkasın salbay, kuyulup jatkan suu çaçırap ketpes üçün kiçine eñkeyip öz işin tıkandık
menen jürgüzgön. Al emi kolun juugan adam, juulup bütkön kolun eç
ubakta silkken emes. Egerde kolun silkse, anda kele turgan ırıskısın
çaçıp jibergendik bolup sanalgan. Ar bir kolun juugan adam suu
kuygan ulanga «köp jaşa», «örkönüñ össün», «tilegiñe jet», «bar
bol», «ömürlüü bol», «kuday tilegiñdi bersin» degen sözdör arkıluu
öz tilegin, batasın, ıraazıçılıgın bildirgen. Suu kuygan ulanga je
jigitke öz ıraazıçılıgın bildirip, batasın aytpoo narksızdıktın,
tarbiyasızdıktın belgisi bolgon.
Dastorkondo olturgandar kolun juup jatkan mezgilde makilerin
koşo juuşkan. Adat boyunça orto jaştagı jana karı adamdar dayıma
jandarına maki salıp jürüşkön. Alar makini taza jana dayıma kurç
karmoogo arakettenişken. Egerde kelgen konoktun bıçagı jok bolup
kalsa, üy eesi je janında olturgan adamdar bıçagın berip turgan. Al
kişi bıçaktı iştetip bolgon soñ, bıçaktın eesine bereerde bıçaktın
uçuna bir kesim et sayıp beret. Mınday uçurda bıçaktı tik karmap
(uçun jogoru, sabın tömön) sunat. Bul «bıçaktın öbölgösü» dep atalat.
Mınday iş-araketti kiçüülördün bıçagın algan uluular jasagan.
Egerde uluu adamdın bıçagın kiçüü adam alsa, al bıçaktı jakşılap
sürtüp, tazalap, maki bolso jaap, bıçak bolso sabın eesi jakka, uçun
özü jakka karatıp turup eki koldop bergen [115: 452-b., 76: 118-119].
Kırgızdar tamak aldında jana andan kiyin kolgo kuyulgan suunu
sırtka çaçıp je tebelendige tökpögöngö araket kılışkan. Antkeni, al
suu menen koşo eldin bergen batası çaçılıp ketet degen işenim öküm
sürgön. Oşonduktan, al suunu eldin batası uşul üydö kalsın, kol juugan adamdardın ırıskısı juksun degen niette kolomtonun, oçoktun
jeegine tegerete çaçıp koyuşkan [204: 43-b.] je bata tiyip, baktay össün degen tilek menen ösüp turgan baktın tübünö kuyuşkan [204: 33-b.].
Keede al suunu tamdın booruna çaçışkan. Al emi talaa-tüzdö al suunu
el baspagan, daarat uşatpagan jerge tögüşkön [204: 2-b.].
Adatta tuuralgan et, narın kol menen jelingen. Tamak jep jatkan
uçurda kolun jaloogo tıyuu salıngan. Kerektüü ölçömdögü tamak jelingenden kiyin kolun jaloogo, maylık menen arçuuga uruksat bolgon.
Kırgızdardın salttık tamaktanuu madaniyatında ustukan tartuu
erejesi belgilüü orundu eelegen. Ustukan tartuu – adamga je kelgen
konokko körsötülgön sıydın eñ negizgi bölügü jana mınday adat bügünkü küngö çeyin katuu saktalgan. Ustukan adamdardın jaşına, jınısına jana jek-jaattık katışına (kuda, kudagıy j.b.) jaraşa tartılgan.
Bügünkü kündö kırgızdarda ustukan tartuuda aymaktık özgöçölüktör saktalgan. Birok ustukan tartuunun ayrım şarttarı ölköbüzdün
baardık aymaktarında birdey. Misalı, baş, uça eç kaçan ayal kişige
tartılbayt; küñ jilikti konokko, erkekke ustukan kılıp tartpayt, ke-

lin-kesekke tieşelüü jilik; soyulgan koydun ooz omurtkasın üy eesi
je anın erkek balası jegen, töş kızga tartılat [204: 29, 40-b.] j.b.
Tabakka et tartılgandan kiyin ar bir tabakka müçölöş bolgondordun eñ kiçüüsü tabakka salıngan ustukandardı darajasına jaraşa
oturgan adamdarga bölüştürüp, etti tuuroogo, tuuralgan etti aralaştırıp, tabaktaştarın teylöögö mildettüü.
Tuuralgan et üçün bölüngön etti tabakta oturgandardın jaşıraak kuraktagıları tez jana mayda tuurap berüügö tiyiş. Etti tuurap
jatkandar etti keskilep köp jese, karılar «nısabı jok» dep jaman
körüşkön. Etti jakşı tuuragan jigitti «ata bakkan bala eken» dep
alkaşkan. Oşonduktan et tuuragandı, jilikterdin darajasın jaş
muundagı jigitter kiçine kezinen üyrönüügö tiyiş bolgon.
Kırgızdarda adamdın tamaktanuu uçurunda özün alıp olturganınan, etti jegeninen anın darajasın bilüügö bolot dep esepteşken.
Misalı, kırgızdarda kuday konok kelgende, keler zamat anın tekjayın suragan emes. Al adamdın darajasın tamaktanuu uçurunda bilüügö mümkün bolgon [204: 91-b.].
Iygarılgan ustukandın etin tiş menen üzüp-julkup emes, bıçak
menen juka, kıya kesip jegen. Mınday ereje özgöçö karjilikti jep
jatkanda katuu karmalgan. Antkeni kırgızdarda atalgan jilikti tiş
menen müljügöngö tıyuu salıngan. Anı tiş tiygizbey bıçak menen gana
taza müljüp jegen [204: 5-b.]. Mınday maalımat F.A.Fielstrup,
S.M.Abramzondun emgekterinde da berilgen [148: 185-b., 2: 316-b.]. Al
emi baldar berilgen ustukanın taza müljübösö, «ayalıñdın türü suuk
bolup kalat» dep jilikti taza jegenge uluular üyrötüşkön [204: 10-b.].
Uluu jana orto jaşka jetken adamdar ustukanınan ooz tiyişip,
özdörü kaalagan kiçüü adamga ustukan katarı berişken. Aksakaldan,
kadırluu adamdan ustukan aluu, ustukan algan adam üçün ötö barktuu
bolgon. Antkeni, ustukan berüü uluu adamdın kiçüü adamga bolgon köñül buruusu, sıyı, urmatı bolup sanalgan. Mından sırtkarı kadırluu adamdan algan ustukandın keşigi, taasiri tiyip, anın da adamdık zobolosu jogorku deñgeelge kötörülgön.
Uluu adam ustukan sunganda kiçüüsü sözsüz ooz tiyip, «ırakmat»
dep ıraazıçılıgın bildirüügö tiyiş. Uluular tarabınan sunulgan
ustukandı albay je algandan kiyin ooz tiybey dastorkongo koyup koyuu
ustukan algan adamdın tarbiya körbögöndügü bolup sanalgan. Egerde
jaş kelinderge ustukan berilse, alar ustukan bergen adamga jügünüp
ıraazıçılıgın bildirişken.
Jaşı kiçüü adam abroyu jogoru bolso da özünön uluu adamga ustukan bere algan emes. Oşonu menen birge berilgen ustukan kayra başka
biröögö ustukan katarı berilgen emes. Ustukandı algan gana adam jegen. Ustukandardın içinen koydun başı, uçadan başkası ustukan katarı karama-karşı jınıstagı adamdarga berile beret, taktap aytkanda
baş menen uça biröödön ustukan katarı ayal kişige berilbeyt.
Salt boyunça koy etinin kee bir müçölörü dastorkondo oturgan
adamdardın kee bir katmarına berilgen emes. Misalı, karıgança atasının töründö oturup kalat dep, kızdarga dalı, kar jilik tartılgan
emes. Mından sırtkarı, eç kim menen jaaktaşıp uruşpasın, köp
süylöp, uşak-ayıñga jakın bolbosun degen işenim menen kız kişige,
kelinge jaak, til berilgen emes. Adatta tildi tirikarak bolsun dep
erkek balaga je tili çıga elek kiçine balaga beret [204: 40-b.]. Mından sırtkarı kız balaga münözü kök bolup kalat dep, kök boordu berişken emes. Kırgızdarda «erkektin kögü er bolot, ayaldın kögü jer
bolot» dep koyuşkan [204: 25-b.]. Oşondoy ele, tayakesi kaza bolup kalışı mümkün degen işenim menen dalının kemirçegin, jiliktin
tomugun baldarga jedirbeyt, tiş tiygizbeyt [204: 172-b.].
Kırgızdardın salttuu turmuşunda keşik tüp içüü erejesi keñiri taragan. Keşik tüp içüü – karı, kadır-barktuu adamdar tamak
içip bütköndön kiyin, alardın tabagında kalgan tamaktan uşul adamdarday boloyun dep ırımdap içüü.
Kadırluu adamdardın keşigin içüü – içken adam üçün ötö sıymıktuu bolgon. Al adam özünün kiyinki turmuşunda men al adamdın
«keşigin içkem» dep sıymıktanıp belgileşken. Kee bir mezgilde jaşap kalgan adamdardan «tiginin keşigin içken, oşonduktan uşunday»
degen kepti uguuga bolot. Ata-eneler atayı ırımdap ataktuu adamdardın keşigin baldarına içirişken [204: 25-b.]. Oşonduktan karı, darajaluu adamdar üçün «tabak tüp» kaltıruu mildettüü iş bolgon.
Kırgızdardın mınday saltı köptögön izildööçülördün köñülün
burdurup, emgekterinde çagıldırılgan. Alsak, N.İ.Grodekov bul tuuraluu mınday dep jazat: tabaktarga salınıp kelgen tamak birinçi eñ
sıyluu kişilerge berilet. …Alar tamaktanıp bütüşköndön kiyin
tamaktın kalganın alardan ıldıy olturgan adamdarga berişken. Konok üy eesinin kızı je kelinine, alar jok bolso üy eesinin ayalı
üçün tabagına tamak (sarkıt) kaltırat [49: 9-b.].
Al emi S.M.Abramzon kırgızdardagı «tabak tüp» saltı jönündö
tömöndögüdöy jazıp ketken: «katuu saktalgan rasım boyunça, çalkempirdin tabagında tamaktın artkanı (tabak tüp) kaltırılıp, al
sözsüz kelinderge berilgen. Mınday erejeni saktoo meymandardın da
mildetine kirgen, anın üstünö kempir-çalga je meymandarga sunuş
kılıngan tamaktın sanına karabastan tabak tüp kaltıruu zarıl bolgon. Jogorudagıday erejeni saktabagandardı kelinder jaktırbay,
alardın arasında «tübü toybogon» je «kunu ketkir» degen kübürşıbır payda bolgon» [3: 71-72-b.]. K.Karasaev öz emgeginde, karıyalar
tamak jegende kelinge dep «tabak tüp» kaltırgan. «Tabak tüp» – kelinge tieşelüü ülüş dep jazıp ketken [82: 31-b.].
Belgiley ketçü nerse, informatorlordun maalımattarı boyunça
kırgızdarda kız kişige kazandın tübündö kalgan tamak berilbeyt.
Mınday tıyuuga oşol üydün kızının turmuşka çıkpay kalışı mümkün degen işenim sebep bolgon. Al emi kelin tabaktın tübündö kaltırılgan tabak tüptü sözsüz kolu menen şıpırıp, kaltırbay jep koyuusu
kerek. Tabaktın tübündögü ırıskı, nasiptin eesi bolot [204: 2-b.].
Adat boyunça dastorkongo bata kılınmayınça eç kim ordunan turup ketpeyt jana dastorkon jıynalbayt. Konok tamak jep bütmöyün,
üy eesi kolun aarçuuga, «toydum» dep olturup aluuga bolboyt. Konok
tolugu menen tamak içsin dep, tabakka kol salıp, konoktu «alıñız»
dep sıylap olturgan [20: 65-b.].
Tabaktagılar tamak jep bütköndön kiyin, alardı teylep jatkan eñ
kiçüüsü tabaktın tegeregindegi tamaktı şıpırıp, idiştin ortosuna
çogultup, andan ooz tiyip çaranı uzatkan. Birok, mınday ereje jamandık bolgon mezgilderde – ölüm, üçülük, jetilik, kırkı, aş bolgondo
koldonulbayt (özgöçö jaş adam kaza bolgondo) [204: 24, 62-b.].
Kırgızdarda tamak içkenden kiyin kol aarçıgan maylık je dastorkondun uçu menen ooz aarçıganga tıyuu salıngan. Buga al adamdın
oozu açık, sözünün eç kimge ötümü jok bolup kalat degen işenim sebep
bolgon.
Dastorkondo olturgandar tamaktı toluk jep bütköndön kiyin bata suralat. Adatta batanı üy eesinin balası surayt. Bata suroonun
özgöçölüktörü bolgon. Bata suragan adam dastorkondun tömön jagına olturgandarga bet mañday turup, jüzünö karşı eki alakanın açıp,
«oomiyin» degen ün çıgarat. Olturgandar koldorun jayıp, alardın
içinen eñ uluusu je konoktordun uluusu bata suragan adamga, konoktogon üygö jakşı tilek aytıp, «oomiyin» dep alakandarın jüzdörünö
sürtüşöt. Bata suragan adam akırkı bolup bata kılat.
Dastorkondu jıynap jatkanda idiş-ayaktı kaldıratpayt. Egerde
kaldırap ketse, üy eesinin konoktordu jaktırbagandıgı je murun
konok sıylap körbögöndügü bolup sanalat. Oşondoy ele kırgızdarda
idiş-ayaktı kaldıratsa «üydögü ırıskı, döölöt kaçıp ketet» degen oy
üstömdük kılgan.
Dastorkondo müljünüp kaltırılgan jilikterdi bütün boydon ırgıtpayt. Kar jilikten başkasın çuçugun çagıp jegenden kiyin gana
itke bergen. Egerde jilikti çagıp jatkanda söögü katuu bolup oñoyluk
menen çagılbasa, mal eesinin je üy eesinin kolu katuu eken dep koyuşkan [204: 7-b.]. Al emi jakşılıkka, toygo arnalıp jazılgan dastorkondu jıynap bütköndön kiyin, dastorkon karañgıda eşikke kübülgön emes.
Konoktor üydön çıkkanda uluulata çıgışkan. Kiçüülör ordunan
turuşup, alardın biri eşik açıp, uluular çıgıp ketkençe kütüp turup, alar çıkkandan kiyin çıgışkan. Kırgızdarda üygö kirüüdö je
çıguuda uluuluk printsip katuu saktalgan. Birok, mınday ereje kee
bir uçurlarda özgörgön. Alsak, konoktu, kudanı jaş özgöçölügünö karabay, üygö birinçi kirgizip, üydön çıguuda da birinçi çıgargan.
Konoktor ketip, dastorkon jıyılgandan kiyin üydü şıpırbaganga arakettenişken. Buga kırgızdarda «kança but kirse, oşonço kut
kiret», kut, ırıskının baardıgı şıpırındı menen ketip kalat degen işenim sebep bolgon. Şıpırgan kündö da şıpırındını kolomtodogu otko tögüp koyuşkan [204: 39, 168-b.]. İnformatorlordun maalımattarı boyunça jamandıkta – ölüm-jitimde gana üy şıpırılgan.
Egerde konok «jata konok» (konup kaluuçu, tünöp ketüüçü konok)
bolso, keçinde tamak içilip bütüp, jatar mezgil bolgondo, konokko,
üy-bülögö ılayıktaştırıp töşök saluu kerek bolgon. Oşondo konok
alarga mümkünçülük tüzüp, üy eesi menen sırtka çıkkan. Munu kır76
gızdarda «konok kaadası», «konok kaadasın kıluu» dep atagan. «Konok
kaadasın kıluu» – eşikke çıguu, boy jazuu, daarat sındıruu, jay saluu üçün orun boşotuu degen maanilerdi içine kamtıgan [82: 239-b.].
Sözübüzdü jıyıntıktasak, kırgızdardın salttık tamaktanuu
madaniyatı – tamak-aş dayardoodo, idiş-ayaktardı urunuuda, olturgandardı teylöödö jana tamaktanuu uçurunda koldonuluuçu köp sandagan
tıyuulardı, işenimderdi öz içine kamtıgan.
Elibizdin salttık tamaktanuu adebinde kuraktık, jınıstık jana jek jaattık printsipter bekem karmalgan.
2.2. Mal soyuuda, ustukan tartuuda karmalgan salttık erejeler,
tıyuular jana işenimder
Köçmön kırgızdardın tamak ratsionunun negizgi bölügün kara
maldın, mayda jandıktın eti tüzgöndüktön, kırgızdardın tamaktanuu madaniyatında mal soyuuga, mal etine baylanışkan salttık erejeler ötö arbın. Kırgız balasına kiçinesinen tartıp maldın arıksemizin tandoogo, mal soyuuga, soyulgan maldın jilikterin belgilüü
ölçömdögü eti menen çıgarıp jiliktep-müçölöögö, jilikterdi darajasına karata ustukandoonu bilüügö üyrötüşkön.
Aş-toylordo soyula turgan kara maldı uruunun kasapçıları soygon. Kırgızdarda «tarançını soyso da kasapçı soysun» dep, kasapçılık önörgö özgöçö baa berişken. Adat boyunça kasapçı je mal soygon
adam bodo maldı (jılkı, uy, topoz) soyup jatkan uçurda soyuştun etinen özünö ülüş çıgarıp algan je maldı soyup bütköndön kiyin aga
eesi tarabınan belgilüü ölçömdögü et berilgen. Mınday etti kırgızdarda «kol keser» [158: 396-b., 122: 271, 85: 243-b.], «kolustuk» [204: 3,
7-b.] dep ataşkan. İnformatorlordun maalımatı boyunça «kolustuk»
sözü «kol» jana «ustukan» degen sözdördün koşulmasınan kelip çıkkan, taktap aytkanda koldun şıbagası degen maanide.
El arasında kasapçıga berilüüçü mınday ettin jalpıga belgilüü bolup kalgan atayın bir ölçömü bolgon. Talas rayonunun jaşooçusu Süyörkulov Jusuptun aytuusu boyunça, kolustuk maldın
moyun etinen jana arka-moyundun arasındagı omurtkalardan turgan
[204: 1-b.]. Dagı bir maalımat boyunça, kol keserge bokono kabırgaga

bekigen arka omurtkası jana moyundun üçtön bir bölügü berilgen
[204: 3-b.].
Etnograf A.A.Akmatalievdin bildirüüsü boyunça «erkekterdin
kol keseri jetim arka, moyun, boor etten bolot» [20: 77-b.]. Al emi biz
jıynagan maalımattar boyunça, kasapçıga berilüüçü et - moyun etten,
1-2 moyun omurtkadan jana bokono kabırgadan (je bülküldök dep da
atap koyuşat) turat [204: 7-b.]. Negizi bodo maldı 2-3 kasapçı soet.
Alar kol keserdi je kolustuktu öz ara bölüşüp alat.
Belgiley ketçü nerse, kırgızdarda adam ölgöndö, kırk aş jana
başka jamandıktarga arnalıp soyulgan bodo maldan kolustuk je kol
keser alınbayt. Kasapçının ülüşü toygo, sogumga soyulgan kara maldan alınat [204: 3-b].
Mından tışkarı soyulgan maldın etin köpçülükkö ılayıktaştırıp jetkirip tartuu üçün atayın adamdar dayındalgan. Mınday
mildetti uruunun ar bir müçösü atkara algan emes. Kırgızdarda ar
bir uruunun jamandık-jakşılıkta, aş-toylordo soyulgan maldın
etin köpçülükkö jetkirgen, et jiliktegendi, ustukandagandı jana
jilikterdin darajasın jakşı bilgen atayın adamdarı bolgon.
Mınday adamdardı kırgızdarda aymaktık özgöçölügünö jaraşa
«çıgdançı» [204: 3, 7, 61-b. ], «tabakçı» [204: 164-b.], «bökööl» [158:
151-b., 85: 111-b., 104: 8-b.], «bököl» [204: 167-b.], «bökölçü» [204: 167-b.]
dep ataşkan. Bul önörgö kırgızdar özgöçö maani berişken. Murunku
ubakta kagandardın, bekterdin, asker başçılardın, kiyinçireek uruular menen ayıldardın atayın öz bökööldörü bolgon. Alar özünö çeyinki bökööldördün tajrıybasın gana jakşı bilbesten, öz zamanının alabalın, zamandaştarının martabasın, uruulardın sanjırasın da
jakşı bilişken [85: 111-112-b.]. Egerde kelgen konoktorgo jilikter
darajasına jaraşa tuura emes tartılıp, kata ketirilse, kırgızdardagı adat boyunça et tartkan adam joopkerçilikti alıp, jaza katarında
ayıp tölögön [104: 8-b.]. Al emi aş-toy ayaktap, kelgen konoktor üylörünö taragandan kiyin üy eesi sözsüz türdö et tartkan adamga ıraazıçılık bildirip, kolunan kelgen nersesin ıroologon [204: 8-b.]
Adatta kırgızdarda koydu aş-toylordo, konok kelgende, tülöö ötkörgöndö, ölüm-jitimde, maanilüü okuyalardı belgilegende je künümdük ısık tamak üçün soyuşat. Soyula turgan mayda jandıktın je bodo
maldın ettüülügü ortodon jogoru çıgıp, egerde urgaaçı mal bolso
booz bolboşu kerek. Al emi erkek mal bıçılgan boluuga tiyiş. Mınday maldı aktalgan dep atap koyuşkan. Kırgızdarda tuulgandan baştap altı ay tolo elek mayda jandıktı da, bodo maldı da soygon emes.
Anın eti balır, jaş jana künöö bolot dep eseptelingen [204: 7-b.].
Keede bodo malı oorup, çöpkö uulanıp, bir jeri sınıp je başka
sebepter menen kırsıktap ölgöndö, mal eesi anın etin tuugandarga,
koşunalarga taratkan. Alar anın arık-semizine jaraşa baalap, öz ara
bölüşüp alışkan. Mınday maldın etin taratuu Kırgızstandın tündük aymagında «kızıl batırış», «elçilik», «tuugançılık» [204: 11,
15, 19, 56-b.], al emi tüştügündö «dengene» [204: 44, 91-b.] dep atalgan.
Anın akısı oşol zamat berilgen emes, köbünçö «kızıl kozuga» (kızıl kozu – tuula elek kozu) baalangan. Köpçülük uçurda kızıl batırıştı albaym dep baş tartışkan emes.
Kırgızdarda saktalgan adat boyunça eç kaçan ayal kişige mal soydurgan emes, antkeni «ayal soygon mal aram bolup eseptelgen» [204: 28,
47-b.]. Mınday pikirdi okumuştuulardın emgekterinde keltirilgen
maalımattar tastıktayt. Misalı, K.Karasaevdin maalımatı boyunça
«ayal koy muuzdasa aram bolup kalgan» [82: 208-b.].
Maldı muuzdoo, soyuu jana etin jiliktöö mildeti erkek kişige
taandık bolgon. Birok, kee bir argasız uçurlarda mınday iş-araketti
ayal kişinin işke aşıruusuna salt uruksat bergen. Egerde mal katuu
oorup, bir jeri sınıp je çöpkö uulanıp kırsıktagan mezgilde maldı
muuzdap adaldoogo tuura kelip kalsa, jana al işti atkaruuga üy eesi
üydö jok bolso je jakın arada erkek kişi tabılbasa, al işti ayal kişi iş jüzünö aşırgan. Antkeni, kırgızdar mal janı çıga elekte
muuzdalbay, kan çıgarılbay ölsö, etin aram dep tamak-aşka paydalangan emes. Oşonduktan mınday ısırapçılıktan kutuluu üçün tömöndögüdöy erejelerdi karmoo menen ayal kişi maldı muuzday algan:
 karı baybiçe kamır jaygan übölükkö minip, kelme keltirüü menen maldı muuzdayt [204: 164-b.];
 eki erkek törögön ayal boz üydün tündügün kötörgön bakandı minip
maldı muuzday algan [204: 17-b.];
 üy-bülödögü ulgayıp kalgan ayal erkek bala menen bıçaktı çoguu
karmap muuzdap koygon [204: 17-b.];
 erkek balaga maldan bir az kan çıgartıp kestirtip, kalganın ayal
muuzdagan [204: 1-b.].
 kee bir uçurlarda erkek balaga maldın kulagının uçunan kestirip, kan çıgarıp adaldap koygon da, «koroom adal» dep al maldın
etin tamak-aşka paydalana berişken [204: 7-b.].
Birok, ayal maldı muuzdagandan kiyin andan arı ulantıp soyboyt.
Anın iş-araketi maldı muuzdap adaldagandan kiyin gana toktoluuga
tiyiş. Andan arı maldı tolugu menen soyup, jiliktöö iş-araketteri
erkek kişi kelgenge çeyin toktotulup turat.
Koy soerdun aldında, anı jip menen jetelep kelip, kıbıla taraptı karatıp, bata suralat. Mınday bata kıluu jörölgösünö üy-bülö
müçölörü tolugu menen katışuusu şart bolgon. Egerde kelgen konokko
arnap koy soyuuga tuura kelse, konok mildettüü türdö soyulçu malga
bata suroogo katışuusu kerek.
Bata kılgandan kiyin koydun moynundagı jipti çeçip, anı menen koydun tört butun biri-birine kayçılaştırıp bekem baylayt.
Koy soyö turgan adam sol kolu menen koydun başın iye karmap, oñ kolundagı kurç bıçak menen muuzdayt. Koydu muuzdaganda adegende küröö tamırdı jana kekirtekti kulaktın tübün tuştap keset. Bıçaktın
mizi moyun omurtkaga çeyin jetiş kerek. Akkan kan bir az jerge agıp,
andan kiyin atayın idişke çogultulat. Sızılıp çıkkan kan toktogondo moyun omurtkanı ajıratıp, jülündöyt (jülündü bıçaktın uçu
menen keset) [154: 4-5-b.]. Kırgızdarda mal soygon adamdın muuzdagan
malının janı tez çıkkan adamdı – «kolu oor», al emi maldı muuzdasa, janı köpkö çıkpay tursa «kolu jeñil» dep koyuşkan [204: 3-b.,
158: 396-b., 122: 276-277-b.]. Maldı muuzdap jatkanda bet mañdayına
adam turbayt [204: 25-b.].
Pamir kırgızdarında maldı soyuu üçün dayardoogo çoñ maani berişken. Mal soyular aldında anın janında turup bıçak kayragan
emes. Soyula turgan malga oroy mamile kılıp, kuyrugu, kulagı sıyaktuu taluu jerlerinen karmap tartuu, süyröö, bir jagınan mal kadırın bilbegendiktin belgisi bolso, ekinçi jagınan, anday mamilege
duuşar bolgon maldın eti jagımsız, daamı naçar bolot dep işenişken [194: 29-b.].

Kırgızdarda mal soygondo, soyulgan maldın etinen üy eeleri ooz
tiymeyinçe, kanın itke bergen emes. Maldı muuzdaganda algaç akkan
kandı bir jaman idişke tosup, andan soñ bıjı jasaganga dep bir
idişke kan tosup alışkan. Bügünkü kündö kandı algandan kiyin ele
itke berip koyuşat. Murun soyulgan maldın etinen üy eesi tamak jasap
jegenden kiyin gana, itke berişken. Bul nasipti adamdan murun it jep
jatat degen işenim jogolup baratkandıgının kübösü [204: 29-b.].
Koydu soyup bütköndön kiyin, soyulgan koydun başın, şıyraktarın otko küygüzböy, tegiz kuykalaşkan. Egerde al jündüü bolso, algaç
anın jünün kayçı menen kırkıp algan. Baştı jıgaçka, şıyraktardı
ayrının (beş ilik) baştarına sayıp kuykalaşkan. Kuykalangan baş,
şıyraktar jıluu suuga juulgan. Andan soñ baştın kuykasın oozunan
eki kulagının tübünö çeyin bıçak menen kesip, jaagın ajıratışkan.
Ajıratılgan baştı, jaaktı tazalap ısık suuga juuşkan.
Kırgızdarda etti kazanga asuunun salttık erejesi bolgon. Algaç
kazanga toltura emes, belgilüü ölçömdö muzdak suu kuyulgan. Etti
ısık suuga salgan emes, ısık suuga salınıp bışırılgan et, bışkanda kızarıp, daamın jogotup koygon [204: 196-b.].
Kazanga bölünüp, dayardalgan jilikterdin içinen adegende kar
jilik salıngan [204: 5-b.]. Kee bir informatorlor kar jiliktin kazanga birinçi salınışının sebebin jandık törölüp jatkanda birinçi bolup jarık düynögö kar jiliginin çıgışı menen baylanıştırat [204: 25-b.].
Negizinen köçmön kırgızdar jilikterdin içinen kar jilikke
«uluu jilik», «karoolçu jilik», «jiliktin jiligi» dep özgöçö maani berişken. Misalı, çakkan adamdın jolu katuu bolup kalat dep, kar
jilikti çagıp çuçugun jegenge tıyuu salıngan. Taza müljüp maljandı, koroo-jaydı uuru-keskiden saktasın dep malkanaga je üydün
kire berişinin oñ jagına ilip koyuşkan [204: 47-b.].
Kar jilik eç ubakta ırgıtılbagan jana itke berilbegen. Etnograf A.Z.Japarovdun belgilöösü boyunça, atalgan jilikti boz üydün
jabık başına, keregesine kıstarıp koyso bosogodon kire turgan «oyu
jamandardın» mizin kaytargan. Al emi jigitter alıskı saparga
çıkkanda, betteşken joo menen çabışkanda kar jilikti öz jandarına ala jürüşkön [60: 46-b.]. Mından sırtkarı kırgızdarda ataktuu
adam ölgöndö anın kar jiligin duşman alıp jerge kagıp koyso, anın
tukumunan ataktuu kişi çıkpay kalat degen işenim öküm sürgön [158:
254-b., 140: 9-b.].
Kar jilik kazaktarda da ıyık dep eseptelinip, aga baylanışkan
köptögön işenim, ulamıştar öküm sürüp kelgen. Uuru, börü jolobosun degen niet menen üylörünö, töönün moynuna kar jilik ilip
koyuşkan [26: 201].
Kar jilik kazanga salıngandan kiyin kalgan jilikter ireeti
menen salınat. Kee bir informatorlordun maalımatı boyunça koydun
başın kazanga salganda sözsüz türdö çalkasınan emes, kömkörösünön
salat [204: 25-b.]. Et bışırganda eç kaçan koydun başı menen jaagın
bölüp salbayt, taktap aytkanda baş menen jaaktı çoguu bir kazanga
salışat. Bügünkü kündö el arasında bul tıyuunun maanisi, çeçmelöösü unutulgan. Birok, kırgız tilindegi saktalıp kalgan frazeologizmder arkıluu anın maanisin tüşünüügö bolot. Alsak, kırgızdardagı
«jaaktan baştı ayrıganday kıluu» degen frazeologizm «jakın
adamdardın ırkın buzup, biri-birinen alıstatıp, ajıratıp koyuu,
bölüp jiberüü» degen maanini tüşündüröt [110: 82-b., 122: 137-b.].
Kırgızdardın salttık tamaktanuu madaniyatında koydun başı eñ
uluu, darajaluu ustukan bolup eseptelgen. Bügünkü kündö mınday salt
Kırgızstandın Talas, Çüy aymaktarında saktalıp kalgan. Al emi Narın, Isık-Köl aymaktarında koydun başı ustukan katarı dastorkondo olturgandardın eñ kiçüüsünö tartılat. Etnografiyalık talaa materialdarına tayansak, murunku ubakta Kırgızstandın başka aymaktarı
sıyaktuu ele Narın, Isık-Köl aymaktarında baş eñ sıyluu, darajaluu ustukan bolup eseptelgen. Birok, baştın eti az, kuykası karı
adamdar üçün jegenge katuuluk kılıp, anı müljüü ıñgaysız bolgonduktan, algaç alar ooz tiyip ele jaştarga ustukan kılıp berip
koyuşkan. Kiyin mınday jörölgö bara-bara adatka aylanıp, baş jaştarga berile baştagan [204: 139-b.]. Bul maalımattı ayrım izildööçülördün bildirüülörü ırastayt. Alsak, M.Aytbaevdin 1963-jılı
jazgan makalasında, Isık-Köl oblusunda koydun başı uluuga je
sıyluu konokko tartılat degen maalımat berilgen [15: 18-b.].
Algaçkı mezgilde koydun başı tabakka tartılsa, anı tabaktagı
jaştardın içinen mıktı çıga turgan erkek balaga keleçekte elge baş
bolsun dep ırımdap berişken. Azır baş aluunun mınday maanisi jogolup, dastorkondo oturgandardın içinen kim kiçüü bolso baş oşogo
berilet [204: 91-b.]. Üy-bülö tamaktanıp jatkan uçurda baş boy jetip
kalgan baldarının je neberelerinin uluusuna berilet [204: 97-b.].
Birok, jogoruda keltirilgen aymaktarda da koydun başı uluu ustukan katarı tartılgan uçurlar kezdeşet. Alsak, kee bir uçurlarda
Talas, Çüy taraptan konoktor kelse je jogorku kızmattagı adamga
(gubernator, akim j.b.) jambaş menen çoguu baştı tartışat [204: 66,
84, 139-b.].
Narın aymagında tabaktarga jilikterdi ustukandap jatkanda üy
eesi baştın bir kulagın balasına kesip kalıp, baş dastorkongo bir
kulagı menen tartılat. Mınday adat uşul oblustun At-Başı, Koçkor
rayondoruna münözdüü. Al emi Ak-Talaa rayonunda dastorkongo koydun başı eki kulagı menen bütün tartılat.
Dastorkongo tartıluuçu tabaktar darajasına jaraşa «sakalduu
tabak» je «uluu tabak», «ortoñku tabak» jana «kiçüü tabak» bolup
bölüngön [204: 113-b.]. Koydun başı dayıma «kiçüü tabakka» tartılıp, al oşol tabaktın eñ kiçüüsünö ıygarılgan [204: 86-b.]. Al emi
Ak-Talaa rayonunun şartında bölmödö kança kişi bolso, et bir ele
tabak menen tartılat. Koydun başı dastorkongo oşol tabaktagı et
menen koşo kelet [204: 136-137, 142-b.]. Başka bir kabırga je bir kesim et koşulup tartılat [204: 25-b.].
Et tartılıp, ustukandar ıygarılgandan kiyin ustukan katarı
baş algan adam algaç baştın uurtunan kesip ooz tiyip, andan soñ
baştın kuykasın töbösünön murduna karay bıçak menen teñ ortosunan
bölöt. Kulagı kesilip kelgen jagının terisin bıçak menen sıyrıp
alat. Anı şorpo kuygan çınıga ötö mayda emes ortoço tuurayt. Al
baştın kuykasınan olturgandarga ooz tiygizüügö tiyiş. Kuyka tuuralgan çınını oñ kolu menen oñ jaktagı adamga sunat. Al adam ooz
tiyip, çını andan arı uzatılat. Baştın kuykası tuuralgan çını
dastorkondo olturgandarga tegeretilip, akırında kayra eesine aylanıp kelet [204: 87, 91, 97-b.].
Adatta baştın ekinçi kulagı dastorkondo olturgan kiçine balaga je suu kuygan balaga berilet je baş algan adam üydögü balasına
alıp ketet. Al emi tañdayın baştan ajıratıp, tañdaylaştırıp say83
ma saysın, kolu jöndömdüü, çeber, uz bolsun degen maanide kızdarga
je kelinderge bergen. Tañday erkek baldarga berilbeyt [204: 97-b.].
Baştın kuykası sıyrılgan jagındagı köz baş tartılgan adamga
tieşelüü. Al baştın közün çukup albayt. Algaç baştı müljüp, közdün tegeregin tazalayt. Moyun etterin tazalap jegenden kiyin, sööktün içki tarabınan közdü tutaştırıp turgan etterdi jeyt. Baştın
içki bölügün tazalagandan soñ köz boşop kalat. Baştın içki tarabınan boşop kalgan közdü akırın türtöt. Baştın bir közün alıp, anı
bıçak menen teñ ekige bölüp, ortosundagı karegin alat. Oñ koluna
közdün bölüngön eki bölügün teñ alıp, anı janında olturgan adamdardın içinen jakkan adamına «közdöşüp jürölü» dep sunat. Al
adam kesiktin bir bölügün alıp jegenden kiyin, közdü sungan adam
kolunda kalgan közdün ekinçi bölügün özü jeyt. Birok, kırgızdarda
közdü karama-karşı jınıstagı adamga bergen emes, taktap aytkanda
ayal kişige berilbeyt. Mınday uçurda maanisi tuura emes bolup kalat.
Al emi baştın kalgan jartısın bir közü menen özünön kiçüü balaga ustukan kılıp bergen. Belgiley ketçü nerse, ustukandardın içinen baştan başkası ustukan katarı karama-karşı jınıstagı adamdarga berile beret. Taktap aytkanda koydun başı ustukan katarı ıygarılgan adam, anı (baştı) ustukan katarı ayal kişige berbeyt. Öküm
sürgön salt boyunça baştı ustukan katarı erkekke gana berüügö tiyiş
bolgon. Oşondoy ele baştı uluu adamdan ustukan katarı algan adam
anı kayra başka biröögö ustukan katarı bergen emes.
Köpçülük uçurda kozunun başı ustukan katarı başka biröögö berilbeyt. Anı toluk elge ooz tiygizip, buzup, meesin sorpogo ezip, olturgandardın makuldugunun negizinde tuuragan etke koşup jiberet.
Egerde dastorkondo olturgandardın arasınan buga karşı kişi bolso,
mee salıngan çınını ortogo koyup koet. Kaalagandar çınıdagı meeden
tuuralgan etke koşup jeşet [204: 86-87, 91, 97-98-b.].
Kırgızdarda aş-toylordo tartılgan tamak jelip bütköndön
kiyin, ayal kişiler ar kim özünö ıygarılgan jilikti üyünö «orop
ketken». Jamandık bolgondo, özgöçö jaş adam kaza bolgondo dastorkondon eç nerse alıp ketpeyt. Bir adam jakşı jaşap, abdan karıp
kaza bolso «bul kişiniki toy» deşip dastorkongo koyulgan nerselerden atayın ırımdap alışkan.
Kırgızdarda ıygarılgan ustukandın kalganın orop ketüü ayaldarga gana münözdüü bolgon. Erkek kişiler özünö tartılgan jilikti
başka biröögö ustukan kılıp berişken je jilik jelgenden kiyin
dastorkondo kaltırılgan. Birok, informatorlordun maalımattarı
boyunça akırkı mezgilde «ustukan berüü» saltı azayıp bara jatat.
Tamaktan kiyin erkek kişiler ıygarılgan ustukanın orop je başka
bölmödö olturgan ayalına jönötüşöt [204: 200-b.].
Kırgızdardagı adat boyunça ustukan kılıp baş tartılgan je
baştı biröödön ustukan kılıp algan adam anı öz üyünö kötörüp ketpeyt. Soyulgan koydun başı oşol üydö kaltırılgan. Antkeni kırgızdarda soyulgan maldın başın başka biröö alıp ketse, oşol üydün
ırıskısı, mal-jandıgı koşo oop ketet degen işenim öküm sürgön
[204: 200-b.].
Sogum soygondo da, maldın başı soyulgan üydö kalgan. Üy eesi
ertesi al baştı salıp, tuugandarın je koñşuların çakırıp tamak
bergen – «Baş salgan». Baştı özü jep algan bolgon emes, mındaydı el
arasında jaman körüşkön.
Kırgızdardın saltında eç kaçan ayal kişige baş tartılbayt.
Egerde kelgen sıyluu konoktor öñçöy ayal kişiler bolso, koydun başı
tabaktarga tartılıp, dastorkongo koşo kelbeyt [34-b.].
Kabıl alıngan ereje boyunça kuda-söökkö, jakın tuugandarga jana jek-jaatka eç kaçan jaak tartpayt. Alardın jamandık-jakşılıgına koy soyup barganda da, koydun jaagı üydö kaltırılgan. Mınday
tıyuuga alar menen jaaktaşıp, ıntımagıbız ketip kalbasın degen
işenim sebep bolgon [204: 8, 22-b.].
Kırgızstandın başka aymaktarınan ayırmalanıp, Narın, IsıkKöl aymagındagı kırgızdardın ustukan tartuu saltında «baş alganga
baş berbeyt» degen ereje katuu saktalgan. Bul ereje boyunça konok bolup kelgen küyöö balaga jana küyöö bala taraptagı kuda-söökkö ustukan
katarı eç kaçan koydun başı tartılbayt. Mınday ereje kudalar biribirinin jamandık-jakşılıgına kattaşıp koy soyup kelgen uçurda da
saktalat. Mında kızın algan tarapka koy soyup bargan kündö da koydun
başı alıp barılbayt, üydö kaltırılat [204: 40, 41, 83, 115-b.].
Jıyıntıktap aytkanda koydun başı Narın, Isık-Köl aymagında Kırgızstandın başka aymaktarındagıday eñ sıyluu, darajaluu
ustukan katarı sıyluulugun jogotup baratsa da, konok tosup jatkanda
mildettüü türdö dastorkongo tartılgan et menen koşo kelet.
Ustukan katarı tartılgan koydun başın jegen mezgilde koldonulgan salttık erejeler Kırgızstandın başka aymaktarına salıştırmaluu Narın aymagında bügünkü küngö çeyin jakşı saktalgan.
2.3. Malga baylanışkan tıyuular, işenimder
Kırgızdar jılkı, uy, töö, koy, eçki, topoz sıyaktuu çarbasında
urunuşkan janıbarlardı jalpı jonunan «mal», «tört tülük» dep
atap, anı öz kezeginde «kara mal» je «bodo mal» jana «mayda jandıkka» bölüşkön. Mında jılkı, uy, töö, topozdu «kara», «bodo» je «bodo
mal», «kara mal» dep ataşıp, mayda jandıkka koy, eçkini kirgizişken. Birok, belgiley ketçü nerse, K.Yudahindin sözdügündö kara malga
iri müyüzdüü maldar jana töölör, bodo malga iri maldardın baardık
türü kirgen [158: 513-b.].
Turmuş-tiriçiligi deerlik mal çarbaçılıgına köz karandı bolgon köçmön kırgızdarda «mal», «ırıskı» tüşünüktörü köbünçö bir
maanide karalgan. Bul malga karata koldonulgan tıyuulardan daana
baykalat. Misalı, kırgızdarda maldı tepkenge, başka çapkanga jana
katuu sabaganga tıyuu salıngan. Maldı tepken adam ırıskısın tebet,
tomayak bolup kalat degen işenim jaşagan [204: 4, 27, 45-b.]. A tügül
kırgızdar biri-biri menen jolukkanda birinçi irette «mal-baş
amanbı», «mal-jan amanbı» dep, birinçi sözdü maldan baştaşkan.
Jılkıga baylanışkan tıyuular. Tört tülüktün içinen kırgızdar jılkıga özgöçö köñül bölüp, aga başka maldarga salıştırmaluu ötö ayar mamile jasagan. Jılkı – kırgızdardın turmuşunda eñ
baaluu janıbar bolup eseptelip, alardın jaşoosunun baardık baskıçtarında – törölüü, tarbiyaloo, üylönüüdö jana kaza bolgon mezgilde ötkörülüüçü kaada-salttardın, ırım-jırımdardın ajıragıs katışuuçusu bolgon [22: 55-b.]. Kırgızdardın jılkıga bolgon mınday
jakındıgın, N.Smirnov öz emgeginde, atsız kırgız bolboyt, taktap
aytkanda, anday boluşu mümkün emes, anda al – kırgız emes dep belgilep ketken [138: 20-b.].
Kırgızdardın jılkıga bolgon mamilesi eldik makal-lakaptarda
keñiri çagıldırılgan. Misalı: «At – adamdın kanatı», «Akır zaman
kayda – attan ajıragan jerde», «Atıñ barda jer taanı, atañ barda el
taanı», «Argımaktın jakşısı çapsa – külük, satsa – pul», «At, attan
kiyin jat», «At sıylagan jöö baspas, er sıylagan eşikte kalbas»,
«Atı joktun butu jok», «Jılkı – beren, jılkını bakkan – eren»,
«At muratka jetkiret», «Jakşı attın jalın sakta, jakşı erdin kadırın sakta», «Erdin atı erge teñ» [141: 187-b., 158: 77-b., 82: 315-b.,
126: 23, 25, 26, 29, 30, 80-b.] jana başkalar.
Kırgızdardın jaşoosunda jılkıga baylanışkan köp sandagan
ırım-jırımdar, tıyuular jana işenimder koldonulgan. Alar başka
maldarga salıştırmaluu arbındıgı jana köp türdüülügü menen ayrımalanat. Munu da elibizdin jılkıga bolgon özgöçö mamilesinin
dagı bir misalı katarı karasak bolot.
Kırgızdarda jılkını kamçı menen başka çabuuga tıyuu salıngan. Al emi bötön biröönün atın başka çabuu, anın eesin çapkanga
tete bolgon [204: 1, 23, 42-b.]. Oşondoy ele, at minip turgan adamga
jılkının jalına butun koyuuga uruksat berilgen emes. Antkeni,
jılkının jalı ıyık, anda perişteler jüröt degen eldik işenim
sebep bolgon [204: 1, 44, 72-b.].
Saktalgan adat boyunça, kırgızdarda ayal kişi atka jaydak minbey, sözsüz türdö eer tokulgan attı minüüsü kerek [204: 29-b.]. Antkeni, elibizdin salttık adebinde ayal kişinin jaydak atka minişi jürüm-turum normalarına karşı kelgen. Taktap aytkanda, kırgızdarda
nike şartın buzgan ayaldı jazaloonun biri – atka jaydak mingizip
törkününö jetkirip saluu eseptelgen [104: 44, 53-b.].
Kırgızdarda minip kele jatkan atının basıgı arkıluu köp nerse tüşündürülgön. Misalı, kudalaşkan kızın körgönü kelgen jigit
ekinçi je üçünçü jolku kelgeninde kızdın ayılına atın taskaktatıp jakındasa, anda anın bir nersege naarazı je kızdın ata-enesine
açuuluu je kudalıktı üzüügö kelgendigin tüşündürgön [22: 56-b.].
Konok ayılga kirip kele jatkanda minip kele jatkan atınan tüşüp,
jöö basıp kirgen. Ayılga attı çapkan boyunça je çuu koyup kirip baruu adepsizdikti, tarbiyasızdıktı körsötkön. Özgöçö uçurlarda, köbünçö jaman kabar menen kele jatkanda gana attı çaap kirip kelişken [22: 56-b.].

Kırgızda külük at – üy-bülönün gana emes, uruunun baylıgı bolup eseptelinip, uruuluk çataktar, kalıñ, kun sıyaktuu maseleler külük at tartuuloo arkıluu çeçilip kelgen. Çabılıp jürgön külük atka
ayaldı mingizgenge, ölük jüktögöngö, jük artkanga jana kişi uçkaştırganga tıyuu salıngan [76: 157-b.]. Negizinen kırgızdarda çaap jürgön ayaluu külükkö ar bir ele adamdı mingize bergen emes. Özgöçö at
suutulup jatkan mezgilde anı attın eesi, çaap jürgön çabandes jana
suutkan sayapkeri gana minüügö ukuktuu bolgon [204: 42-b.].
Mal eesi külüktün jeke özünö gana emes, anı karmagan koroojayga da özgöçö maani bergen. Taptalıp jatkan külük attı karmagan
jaydı taza karmap, beyçeki kişini kirgizgen emes. Köz tiyüüdön saktayt degen işenim menen, anın jalına je kuyruguna adam körbögöndöy kılıp, köz monçok, tumar tagıp koyuşkan [204: 4, 23, 64, 81-b.].
Çabıluuçu külüktü çabılar aldında tokup jatkanda mañdayına
adam turguzgan emes. Al emi bagı, jolu kesilip kalat degen işenim
menen, külük attı çabıluuçu jaydı közdöy jetelep je minip kele
jatkanda aldınan adam je janıbardı kıya ötközbögöngö araket kılışkan [20: 257-b.]. Mından sırtkarı külük attı tuşagan emes.
Külük attın eesi jana sayapkeri attı taptap jatkan mezgilde jürüm-turum erejelerin katuu karmoogo tiyiş. Alar bul mezgilde kalp
aytkanga, içimdik içkenge, biröönü aldaganga, akısın jegenge jana
biröögö karasanataylık jasaganga tıyuu salıngan. At eesinin ayalı,
üy-bülö müçölörü da jogoruda keltirilgen adep erejelerin saktoosu
zarıl bolgon [204: 8-b.].
Kırgızdarda jañıdan satıp algan külük attın tuñguç baygesinen, jañı algan mıltık menen atıp algan birinçi oljodon jana jañı algan bürküttün tuñguç añınan janındagılarga bergen emes [115:
450-b.]. Antkeni adat boyunça külüktün utup algan baygesinen at eesi
jakın tuugandarı menen katışuuçularga bir az taratıp bergen.
Maalımat toptoo mezgilinde el arasınan «seter jılkı» degen
tüşünüktü kezdeştirdik. «Seter jılkı» – aşka soyuuluuga arnalıp,
kuyruk-jalı kırkılıp, jayloogo een koe berilgen jılkı. Anı üyürdögü başka jılkılardan ayrımalantıp, kökülün ak çüpürök menen
tüyüp koygon. Seter jılkıga köpçülük uçurda kaza bolgon adamdın
közü tirüüsündö minip jürgön atı je jakşı körgön jılkısı tan88
dalgan. Anı minip je çarbaga urunuuga jana uurdaganga tıyuu salıngan. Kırgızdarda anı uurdagan adamga jamandıgı jugat, kırsık bolot degen işenim öküm sürgön [204: 81-b.]. Al emi sözdün jeke maanisine köñül bölsök, K.Yudahindin sözdügündö «seter» degen söz «ıyık»
degen maanini bildirse [158: 647-b.], K.Karasaev «Seter – ıyık kılıp
erkin koyö berilgen mal, munun etin da jebeyt, jünün da albayt» [83:
244-b.] degen maalımat bergen.
Kırgızdar jılkını asıraganga, mingenge gana özgöçö maani berbesten, atka minüüdö kerektelüüçü buyumdar – at jabdıktarga (atka minip jürüügö kerektelüüçü buyumdar jana şaymandar) da ötö etiyat mamile jasaşkan. Kırgızdın at jabdıktarına – eer, üzöñgü, kanjıga,
jügön, nokto, çılbır, kömöldürük, basmayıl, kuyuşkan, jeldik, terdik,
içmek, körpöçö, at jabuu, ürtük jana kamçı kiret [21: 6-b., 85: 64-b.].
Alardı attaganga, tebelegenge jana but menen teep jıldırganga
tıyuu salışkan. Ayrıkça «koynuñda jatıp bilinbeyt, ayaldan ötkön
duşman jok, koluñda jürüp bilinbeyt, kamçıdan ötkön joldoş jok»
dep kamçıga abdan maani berişken. Anı attabayt, tebelendige taştabayt jana ar bir üydö, özgöçö erkek adam jok üy-bülönün töründö dayıma kamçı ilinip turuusu kerek dep eseptelgen [204: 2-b.].
Kamçını üydö da, sırtta da büktöp karmayt. Eç ubakta tıştan
kirgen adam üygö kamçısın koşo süyröp kirbeyt. Kamçını süyröp
kirüü – duşmandıktın, kektin belgisi. Üygö kirip kelgen adam kamçısın büktöp karmap, boz üydün kire berişinin sol tarabındagı keregege kıstarıp je keregenin başına ilip koygon. Je attan tüşüp,
üygö jakındap kele jatkanda ötügünün konçuna salıp koygon. Al emi
adamdın kamçını üydön büktöböy karmap çıgıp ketüüsü naarazıçılıktı bildirgen [204: 2-b.]. Bul boyunça K.Yudahin sözdügündö «kamçısın koşo süyröp kirdi» degen söz tizmegin misal katarı keltirip,
aga mındayça tüşündürmö bergen «eto znaçilo, çto voşedşiy ne primirilsya s hozyainom, zatail protiv nego zlobu. Obıçay treboval, çtobı
pri vhode v yurtu voşedşiy povesil svoyu plet na levoy ot vhoda storone yurtı» [158: 337-b.].
Uzak jolgo attanıp jatıp, koluñdan kamçıñdı tüşürüp aluu –
kırgızdarda jamandıktın belgisi katarı karalgan. Mınday uçurda
kamçının eesi atınan tüşüp, kamçını özü alış kerek. Egerde andan
murun kamçıga başka biröönün kolu tiyip ketse je alıp berip koyso,
anda kamdangan jolgo attanbay, üydö kaluu kerek dep esepteşken [130:
74-b.]. Al emi kimdir biröö kamçı taap alsa, anın jolu bolot je işi
oñolot dep jakşılıkka joruşkan.
Kımız – jılkının sütünön jasalgan barktuu suusunduk. Kırgızdarda öküm sürgön adat boyunça bee baylagan adam kelgen kişiden
kımızın bekitpeyt jana sunulgan kımızdı içpeym dep baş tartpayt.
Egerde bee saap, kımız jasagan üygö kişi kelip, al uçurda kımız jok
bolup kalsa, üy eesi mildettüü türdö sabanın tübündö kalgan kımızdın köröñgösünön bir az kuyup kelip kelgen kişige ooz tiygizet [204:
163-b.]. P.Kuşner kırgızdardın kımızga bolgon mamilesi tuuraluu
tömöndögüdöy jazıp ketken: kırgızdar kımızdın bir tamçısın jerge tamızbay ötö etiyattap içişken. Alarda kımızdı ayagına çeyin içpey kaltırıp koyuu eñ çeki iş dep eseptelinip, al emi anı içip bütköndön kiyin, idiştin tübündö kalgan kaldıgın tögüp saluu eñ çoñ
künöö bolup sanalgan [108: 33-b.].
Uyga baylanışkan işenimder, tıyuular. Talas rayonunun KaraOy ayılının turgunu Jantelieva Törökandın maalımatı boyunça, kırgızdarda uydun üydön kaçıp ketişi jaman belgi bolup sanalgan. Misalı, üy-bülö koşumça, kalıñ je süt akı katarı uy alsa, al kelgen jerine
kayra kaçıp ketse, ayabay jaman jışaan bolup sanalıp, munu üydön biröönün kaza tabışı mümkün dep jamandıkka joruşkan. Al emi kaçıp
bargan uydu birinçi eesi kayradan kaytarıp berböögö tiyiş.
Uydu jelinge urbayt, teppeyt jana ıpılas kol menen karmabayt
[204: 9, 45-b.]. Saay turgan adam uy saardan murun sözsüz türdö kolun
juup, andan soñ «bısmılla» degen sözdü aytuu menen saandı baştoogo
tiyiş.
Kırgızdarda sütü çatırap tolup turgan uydun jelinine suktanıp, köz artuuga tıyuu salıngan. Buga adamdın közü tiyip, uydun jelini sezgenip kalat je maldın özünö, boloçoktogu tölünö zıyan kelet
degen işenim sebep bolgon. Antkeni, köpçülük uçurda süttüü uylar
tuuy turgan maalına jakındap kalganda, süt tolgon jelinin kölömü
adattagıga karaganda salıştırmaluu çoñuraak bolgon.

Al emi uy jañı tuuganda özünün çöbün jep alsa, sütü az bolup kalat je sütü kaytıp ketet dep, anı el baspagan jerge kömüp je itke berip koyuşkan. Mınday ırım kazaktarda da jasalgan [26: 199-b.].
Jogorudagıday uydun jelini sezgenip kalat degen işenimdin negizinde, sütkö uruna turgan idiş-ayaktardı bulganıç, kir karmabaganga
jana süt azıktarın ısırap kılbaganga araket kılışkan [204: 9, 45-b.].
Egerde uydun jelini sezgenip kalsa, el arasında andan arıluunun ar kanday ıkmaları öküm sürgön. Misalı, kırgızdarda kaza
bolgon kişini juugan ak çüpüröktü atayın juup saktap koyuşup, anı
ırımdap, ar kanday uçurlarda paydalangan. Özgöçö al çüpürök uydun
jelini sezgenip kalgan uçurda keñiri koldonulgan. Anı oñ kolgo
alıp, çüpürök menen uydun emçegin «menin kolum emes, Umay enenin,
Batma, Zuuranın kolu» dep üç jolu sılayt. Mınday iş-araket uydun
emçeginin şişigi tegiz taragança kaytalangan [204: 7, 46-b.]. Ayrım
informatorlordun maalımatı boyunça, mınday ırımdı bala emizgen
ayalga da koldonuşkan.
Dagı bir keñiri jayılgan ıkmalardın biri – muzdak suu menen
sezgendirüü. İdişke kuyuulup kelgen muzdak suudan oñ koluna koçuştap, uydun jelinine üç jolu çaçışkan. Adatta mintip ırımdoo üç
küngö sozulgan. Sezgendirüü kırgızdardın salttık turmuşunda adam
ooruganda da keñiri koldonulgan.
Jogoruda keltirilgen ıkmalardan tışkarı, uydun jelini sezgengende, kırgızdar tömöndögüdöy ırımdı koldonup kelişken. Uy
saagan ayal uydun saala turgan tarabına turup, oñ butun algaç uydun
jelinine, andan soñ jerge tiygizgen. Bul kıymıldı üç jolu kaytalagan. Mınday ırımdoo üç küngö sozulup, erteñ menenki jana keçki
saandan kiyin jasaşkan. Bul ırım jer oorunu, jaman nerselerdi
tartıp alat degen işenimdin negizinde atkarılgan [204: 7-b.].
Töögö baylanışkan tıyuular. Kırgızdar çarbasında töönü az
paydalanışkandıktan, jılkı jana uyga salıştırmaluu anı menen
baylanışkan tıyuular az kezdeşet. Töö deerlik baylardın gana çarbasında kezdeşken [108: 25-b.]. Aga baylanışkan el arasında keñiri
jayılgan tıyuulardın biri – boyunda bar ayalga töönün etin jegenge
tıyuu saluu. Buga el arasında töö etin jegen koş boyluu ayal balasın
adattagıday toguz ay emes, andan uzak, on eki ayga çeyin kötörüp kalat
degen işenim sebep bolgon. Oşonduktan, boyundagı balasın möönötünön aşıgıraak kötörüp kalgan ayal kişige «töönün etin jedi bele»
dep aytıp koyuşkan [204: 13, 45, 87-b.].
Mınday tıyuu kazak, özbek elderinde da katuu saktalgan. Kazaktarda törötü möönötünön keçikken ayaldar, törötün tezdetüü maksatında jatkan töönün moynunan attaşkan. Özbekterde mınday uçurda töönün jolun kesip ötkön je aldınan soylop ötüşkön [26: 196-b.]
Al emi A.Mırzakmetovdun maalımatı boyunça «egerde anı küyöösü eköö teñ jese zıyanı jok delet. Oşonduktan üy eesi ayalı jüktüü
kezinde kaysı bir jerden töönün etin jese, bir kesimdi sözsüz türdö
üyünö ala kelgen. Degele anı ayrım uçurlarda gana jeşken. Adam töönün etin bir jılda bir jolkudan aşık jebeş kerek degen çektöö bolgon.Kırgızdar töönü özgöçö maanilüü uçurlarda – Mekege zıyarat
kılganı jönögöndö, çogulup tülöö ötkörgöndö je handı takka oturguzganda gana soyuşkan» [199: 25-26-b., 33: 30-31-b.].
Kırgızdarda töö tuuganda kindigi tüşsün dep jeti küngö çeyin
eç kimge ot berbey, al emi oozandırıp emizmeyinçe üy eesi eç kimdi
taylak menen töönün ortosunan ötkörgön emes [76: 157-b.]. Mal eesinin
mınday iş-araketine F.A.Fielstruptun emgeginde tömöndögüdöy
tüşündürmö berilgen «töö tuugandan kiyin üç küngö çeyin iñgen menen taylaktın ortosunan ötüügö bolboyt. Antpese enesi balasın jerip, emizbey koyuşu mümkün» [148: 191-b.]. Al emi enesinin jügü jeñildep kalsın degen işenim menen, töö urgaaçı tuusa da erkek tuudu
dep aytışkan [76: 158-b.].
Mal töldöp jatkan mezgilde jana jaş tölgö baylanışkan
tıyuular. Kırgızdarda mal töldöp jatkan uçurda ötö köp ırımjırımdar jana tıyuular koldonulgan. Bul mezgilde mal soyulbayt jana
tuz, süt, et azıktarın, özgöçö maldan alıngan je malga berile turgan
azıktardı «töldün kindigi katsın» dep eç kimge bergen emes. Mal töldöp jatkan mezgilde mal eeleri kirinbegenge, kir juubaganga, aktı (süt
azıktarın) eşikke çıgarbaganga araket kılışkan [204: 3, 14, 45-b.].
Mal töldöp jatkan mezgilde mal eesi koroosunun çekesin tegerete
ala arkan taştap koyup, koroogo beyçeki kişini kirgizgen emes. Negizinen kırgızdarda keçinde mal jayıttan kelip koroodo turganda, üy
eesi başka kişini koroogo kirgizbegenge araket kılgan [204: 8-b.].
Jaş töldü sanabayt, suktanbayt jana bötön kişige körsötpöyt
[204: 9, 43, 56-b.]. Biröönün malı töldöp jatkan mezgilde, eesinen
uruksatsız aralabayt. Mınday tıyuularga kırgızdardagı «biröönün
sözündö bar, biröönün közündö bar», közü tiyip ketet degen işenim
sebep bolgon.
Kırgızdardın salttık turmuşunda koy-eçki sıyaktuu mayda jandıktın egiz tuuşu könümüş adat katarı kabıl alınsa, bodo maldın –
jılkı, uydun egiz tuuşu jamandıktın, kırsıktın belgisi katarı
eseptelgen. Beesi je uyu egiz tuugan mal eesi tuulgan töldün eköön teñ
bakkan emes. Mınday uçurda boloçokto bolo turgan kırsıktan arıluunun jolun izdep, ar kanday ırım-jırımdardı jasaşkan.
El arasında koldonulgan ırımdardın biri tuulgan töldün sıñarın (alardın birin) biröögö ençilep koyuu eseptelet. Köpçülük uçurda mal eesi egizdin birin jakın tuugandarının biröösünö ençilep
koygon. Keede ayıldagı bey-beçaraga berip koygon uçurlar kezdeşken
[204: 15, 53-b.]. Mınday uçurda tuulgan töl bir az torolgondon kiyin
ençilengen adamga berilgen. Maalımat toptoo mezgilinde bul tıyuunun bügünkü kündö da turmuşta koldonulgandıgına kübö bolduk.
Kee bir aymaktarda tuulgan egizdin eköön teñ mal eesi bakpay,
alardı sözsüz türdö jakın tuugandarının belgilüü bir katmarına
(kız tarapka je tayake tarapka) ençilep berüü erejesi saktalgan. Misalı, Jumgal rayonunun Doskulu ayılının turgunu Bakenov Bekboonun uyu egiz tuuganda, al birin kızına, ekinçisin ejesinin kızına ençilegen [204: 42, 75-b.].
Koçkor rayonunun Koçkor ayılının turgundarı Şapaev Rasabek
menen Aliaskarova Nurbübünün aytuusu boyunça, uy egiz tuusa muzoolordun birinin oñ kulagın, ekinçisinin sol kulagın kesip salgan
je birinin oñ kulagın, ekinçisinini sol kulagın közöp koygon [204:
173-b.].
Al emi Kırgızstandın tüştük aymagında A.Mırzakmetovdun maalımatı boyunça «uydun egiz tuuşu jamandıktın belgisi katarı karalgan. Anday uçurda bul kabardı eç kimge uguzbay, egiz muzoolordu çooçun
közgö körsötpöy, sırtka biröösün gana alıp çıgıp baylagan. Zeñgi Babaga atadım dep, torolgondon kiyin biröösün soyup, etin elge taratkan. Kee

bir mezgilde daroo ele biröögö, adatta taga jurtka ençilep berip iygen.
Keede moldogo alıp barıp bergen uçurlar da kezdeşken» [171: 41-b.].
Köpçülük maalımat berüüçülör, bodo maldardın içinen bul körünüş uy balasında kezigeerin, al emi jılkının egiz tuuşu ötö çanda körünüş ekendigin jana alardın eç kimisi anı körbögöndügün aytıştı. Al emi biz jogoruda söz kılgan ırımdar negizinen uy egiz
tuuganda koldonulgan. Al emi jılkıdan tuulgan egiz tölgö uyga salıştırmaluu kataal ırımdar koldonulgan.
Isık-Köl oblusunun Toñ rayonunun turgunu Alieva Tursunbünün
maalımattı boyunça, egerde jılkı egiz tuugan bolso, egizdin sıñarın
tuuları menen jamandıktın belgisi katarı kabıl alıp, kejigesinen
muuzdap, jerge kömüp salışkan [204: 49-b.]. Al emi adatta mal tamak
aldınan muuzdaları belgilüü.
Kırgızdardın salttık turmuşunda egiz kulundun tügöyün muuzdap saluudan tışkarı, tömöndögüdöy ıkmanı koldonuşkan. Talas oblusunun Manas rayonunan alıngan maalımattar boyunça, şar akkan
çoñ suudan egiz tuugan beeni minip je jetelep ötüşkön. Enesin eerçigen kulundar agın suuga koşo kirgen. Köpçülük uçurda jañı tuulgan alsız kulundardı suu agızıp ketken, al emi aman kalganın asırap
alışkan [204: 4, 62-b.].
Kırgızdar maldan tışkarı mal karmagan koroo-jayga jana malga
urungan «jele» (kulun bayloogo ılayıktalıp tartılgan joon arkan)
[85: 168-b., 158: 245-b.], «kögön» (kozu-ulak je koy-eçki tizilip baylanuuçu kerme jip) [85: 249-b., 158: 414-b.], «nokto» sıyaktuu buyumdarga
özgöçö mamile jasaşkan. Alsak, mal oorup kalat je mal tukumu, ırıskı oop ketet degen işenim menen mal koroogo daarat uşatkanga, akırçikir, jaman nerse tökköngö tıyuu salışkan. Oşondoy ele mal baylagan kögöndü, jeleni attap je kırkkan emes. Özgöçö, boyundagı balasının moynuna kindigi orolup kalat degen işenim menen koş boyluu
ayaldın arkan, jip, kögön, jeleni attoosuna tıyuu salışkan [204: 1-b.].
Kırgızdardın mınday buyumdarga bolgon mamilesin K.Karasaev öz emgeginde tömöndögüdöy belgileyt: «kırgızdar jip, arkan menen mal baylagan, at arkandagan, kögön jasap kozu, jele jasap kulun baylagan. Köçköndö arkan, jip menen unaaga jük artkan. Kırgızdar oşol mal baylagan jipti attagan emes. Antkeni, al kasiettüü bolup sanalgan. Uurular
gana mal uurdaganda oşol ala jipti kırkıp, anı attap, tebelep jürüp
uurdagan. Iyık nerseni kordogon» [82: 34-b.].
Kazaktarda da atalgan buyumdar ıyık dep eseptelinip, mal eesi eç
kaçan öz erki menen alardı başka biröögö bergen emes. Kedeylikke
alıp kelet degen işenim menen, özgöçö ayal kişige jeleni jana ukuruktu attoogo tıyuu salışkan [26: 200-b.]
Kırgızdarda ençi, koşumça, kalıñ, süyünçü, süt akı1 sıyaktuu
alış-beriş mamileleri dayıma mal menen işke aşırılıp, emgek
akı köpçülük uçurda mal menen tölöngön. Malın başka biröögö berip
jatkan uçurda je satıp jatkanda anın noktosun, moynundagı jibin
koşo berbey, mal eesi sözsüz türdö özünö alıp kalgan. Mınday tıyuu
mal tukumu, ırıskı oop ketet degen işenim menen baylanışkan [204:
29-b.]. Talaa maalımattarın toptoo mezgilinde, bul tıyuunun bügünkü
kündö da ayıl jergesinde katuu karmalarına kübö bolduk.
Kırgızdardın salttık turmuşunda ar bir üy-bülönün mal tukumunun başı dep eseptelgen malı bolgon. Al adatta bodo mal, köpçülük
uçurda jılkı bolgon. Anı üy eesi, üy-bülö müçölörü başka maldarga
salıştırmaluu azdekteşip, mal tukumu, ırıskı, kut oop ketet degen
işenim menen, al maldı satpaganga, biröögö berbegenge jana soybogongo arakettenişken. Egerde al mal bir jerin sındırıp je çöpkö
uulanuu sıyaktuu kokustuktar bolup, anı soyuuga tuura kelse, soer aldında üy eesi je anın ayalı atayın ar kanday ırım jasagan. Misalı,
maldın kuyrugunan, jalınan je jününön bir tutam julup koroonun
kömüskö jerine katıp koyuşkan je maldın şilekeyin alıp mal eesi
je anın ayalı kiyiminin oñ, sol jakasına sıypap ırımdaşkan. Keede
al maldın şilekeyin başka maldarının başına sürtüp koyuşkan
[204: 152, 74, 131-b.]. Mınday iş-araketter başka jakşı malın sataarda, biröögö bererde je soerdo da tukumu üzülbösün degen niet menen jasalgan.
Mınday ırım kırgızdardan tışkarı türk tildüü elderdin köpçülügündö öküm sürgön. Alsak, karakalpaktarda üydögü malın satıp

Süt akı – kızın turmuşka uzatkan enege kudası taraptan kalıñdan
sırtkarı berile turgan mal. Adat boyunça süt akı katarı bir bodo mal (jılkı, uy), köpçülük uçurda uy balası berilgen (M.D.).

jatkanda, satılgan mal menen koşo kut, bakıt ketip kalbasın dep,
mal eesi anın jününön bir az alıp kalgan [177].
Kırgızdarda «mal boor et menen teñ» dep aytılgan. Birok, malı
ölgöndö eesinin ötö kaygıruusu naçar kasiet katarı karalıp, mınday
uçurda «jakşı mal ölsö janga sep», «çıgaşa bolmoyun, kireşe bolboyt», «jakşı mal janga araljı», «baştan-közdön sadaga», «malga
körünüptür» dep jootkotup koyuşkan [204: 2, 7, 73-b.]. Antkeni ölgön
mal menen koşo bardık jamandık, kırsıktar çıgıp ketsin degen tüşünük, işenim bolgon.
Jut, jaratılış kırsıktarı, ar kanday oorular sıyaktuu karışkırlar mal başına abdan korkunuç keltirişken. Köçmön kırgızdarda karışkır tuuraluu söz kılganda, anı atalışınan aytpay, «kaşabañ», «şümşük», «it-kuş», «körkoo» sıyaktuu attar menen atap kelişken. Buga karışkır ugup koyup, malga kol salat degen korkunuç sebep
bolgon [204: 1-b.]. Etnografiyalık maalımattardı toptoo mezgilinde
bul tıyuunun bügünkü kündö mal çarbası menen alektengen tooluu
ayıldarda jaşagan kırgızdarda saktalıp kalgandıgına kübö bolduk.
Kırgızdarda mınday bir nersenin atın aytuuga tıyuu saluu keñiri karmalgan. Misalı, kee bir oorulardın jana keçinde jañı törölgön naristenin atın aytpoo sıyaktuu işenimderdi keltirsek bolot. Oşondoy ele, jayıttagı malga karışkır tiybesin, it-kuştun
jaagı karışıp kalsın degen işenim menen, keçinde jatarda baldardın çeçken kiyiminin jeñin uçunan buup koyuşkan [204: 1-b.].
Jıyıntıktap aytsak, mal çarbaçılık menen alektengen köçmön
kırgızdarda mal baguu, andan alıngan azıktardı iştetüü, jaratılıştın ar kanday şarttarında maldı asıroo jana türlüü oorulardan
mal başın aman saktap kaluunun ar kanday ıkmaları kılımdar boyu
iştelip çıgıp, alar muundan-muunga berilip kelgen. Al ıkmalar öz
içine köp sandagan tıyuulardın, işenimderdin jana ırımjırımdardın tobun kamtıp, kırgızdardın künümdük turmuştiriçiliginde katuu karmalgan jana bara-bara alardın mal menen
aralaşuuda koldonulgan jürüm-turum madaniyatının iştelip çıgışına negiz bolgon.
Birok, bügünkü kündö alardın basımduu köpçülügü kırgızdardın
jaşoo obrazının özgörüşü menen, düynölük madaniyattın taasiri
astında kırgızdardın başka uluttuk baaluuluktarı sıyaktuu unutulup, koldonuudan çıguuda. Al emi saktalıp kalgan tıyuulardın,
ırımdardın tüpkü maanisi unutulgan.
2.4. Tıyuular
Kırgızdardın künümdük turmuş-tiriçiliginde köp sandagan
tıyuular koldonulgan. Alardı koldonuluşuna karata tömöndögüdöy
toptorgo ajıratıp karadık:
İdiş-ayakka, üy jana añçılık buyumdarına tieşelüü tıyuular. Arkandı, ala bakandı, kapkandı jana suu kötörgön bakandı attabayt. Koçkor rayonunun turgunu Tokbaev Akmatbektin jana At-Başı
rayonunun jaşooçusu Borbaşova Kenjenin maalımatı boyunça kırgızdarda jogoruday kuramında «kan» degen söz katışkan buyumdardı
attagan emes [204: 93, 101-b.]. Al emi A.Mırzakmetovdun maalımatı
boyunça, «teskeri tolgoodon korkup, kelinder bakandı attagan emes»
[199: 23-b.].
Mınday tıyuu başka türk elderinin künümdük turmuş-tiriçiliginde kezdeşken. Misalı karakalpaktarda bakan ıyık dep eseptelinip, andan attap je sekirip ötüügö tıyuu salıngan, antkeni mınday
iş-araket adamdın den-sooluguna zıyan alıp kelişi mümkün dep eseptelgen [177].
Biröö iyne surap kelse, saptalıp turgan uçugu (jibi) menen koşo
berbeyt, antkeni oşol iynenin eesi bolgon ayaldın uzdugu koşo ketip
kalat. Oşondoy ele kırgızdarda kız iynege jipti uzun saptasa alıs
jakka, kıska saptasa jakın jerge turmuşka çıgat dep koyuşkan [204:
51-b.].
Kazandı kömkörböyt. Bul tıyuunun el arasında ar kanday çeçmelöösü bar. Ayrım maalımattar boyunça, kazan kömkörülüp turganda, betine ırıskı tüşpöy, ırısıñ kem bolup kalat [204: 57-b.]. Al emi
kırgızdarda «kazanı kömkörülüp otton tüşüp kalıptır» degen söz
aykaşı «açka kalıptır» degen maanini bildirgen.
Kazandı teppeyt, jogotpoyt. Degi ele tamak-aşka koldonulgan
idiş-ayaktı tepkenge jana ırgıtkanga tıyuu salışkan. Buga oşol üydün kutu, ırıskısı kaçat degen işenim sebepker bolgon. Al emi idişti başına kiybeyt, mındayda kımbatçılık bolot dep joruşkan.
Tamaktanuu mezgilinde çay içken çınını, tamak kuyulgan idişti
koldun sırtı menen türtüp jıldırbayt, mınday josun ırıskıñdı
türtköngö barabar.
Tüñküsün kir idişterdi juubay kaltırbaş kerek, şaytan aralayt; idişti arıktagı agıp jatkan suuga juubayt, ırıskı suu menen
agıp ketet; idiş-ayaktı tamaktın kaldıgı menen koşo juubayt. Algaç
anı başka idişke kol menen şıpırıp alıp, andan kiyin idiş-ayaktı
juu zarıl, kesir bolot [204: 51-b.].
Kokusunan idiş sınıp kalsa, kimdir biröö şaşıp kele jatat
dep joruşkan. Adatta anın sınıktarın çogultup, aga üy-bülönün bir
müçösünö, köpçülük uçurda jaş balaga üç tükürtüp, başınan üç jolu
tegeretip «baardık kırsık uşu menen ketsin» dep ırgıtıp jiberet.
Şıpırgını tik turguzup koyboyt. Maalımat toptoo mezgilinde
bul tıyuunun bir neçe çeçmelöölörün jolukturduk: antkeni, anın tilegi jaman bolot, başkaça aytkanda uşul üydö kız-kelin bolbosun,
men süzülüp ele burçta turayın dep tileyt [204: 13-b.]; üy eesinin ayalının ölümün tileyt; oşol üy-bülögö jamandık tileyt; üy eesinin
duşmanı köböyöt, kötörülüp, başına çıgat.
Şıpırındını çogultkan boydon taştap koyboy, oşol zamat tögüü kerek. Antkeni, oşol üy-bülö tuuraluu uşak-ayıñ köböyöt jana al
– jin-şaytandardın tünögü, uyası. Oşondoy ele aga olturbayt, «meni
şıpırıp tazaladı ele, kayra çakırdı» dep, şaytan üyür alat [204:
57-b.]. Şıpırındı menen ottun külün çoguu çıgarbayt, jamandık
menen jakşılık, taktap aytkanda ölüm menen toy bir kelip kalat.
Şıpırgıga olturbayt, attabayt jana üydün törünö çıgarbayt.
Anı menen kişini urbayt, suu çaçpayt, kişige dart jugat.
Törgö jana kişige karay şıpırbayt. Irıskını şıpırıp salat
degen işenim menen karañgıda üydü, koroo-jaydı şıpıruuga tıyuu
salışkan jana oşol maalda şıpırındını eşikke tökkön emes [204:
39-b.].
Kuran okulup jatkan mezgilde dastorkondo bıçak turbaş kerek,
antkeni bagıştalgan kişige uşul bıçak tiyip kalat [204: 57-b.] je
batanı kesip ketet degen işenim öküm sürgön.
Kuuruguçtun (arpa, buuday kuurugan) başın öydö karatıp koyboyt, kımbatçılık bolot; kıçkaçtı attabayt, anı menen kişini çap98
payt; moyunga kur, jip salbayt, antı bolot; kösöö menen tap berbeyt,
mal kaytarbayt; ketmendi tebelebeyt; tulga, tutkuç, tüpküçtü attabayt,
tebelebeyt, teep jıldırbayt; temirdi attabayt, aga zaara kılbayt;
tamak-aşka koldongon çömüç menen itke aş kuybayt; sınık küzgügö
körünböyt; kayçını eşiktin başına ilbeyt.
Üydün eşigin kulaçtabayt, teppeyt. Eşikten kire turgan ırıskını teep, üydün kutu ketet; üydün dubalın teppeyt.
Bosogodo turup uçuraşpayt, koştoşpoyt. Üygö kirbey turup, bosogodon süylöböyt. Bosogogo turbayt, oturbayt jana anı baspayt. Bosogonu duşman kişi basat [204: 32, 51, 57-b.].
Jıluu kerçilik mezgilde boz üydün eşigi dayıma açılıp turgan.
Al emi üydön kimdir biröö kaza bolup anı akırkı saparga uzatuu kaadası bolup jatkanda boz üydün eşigi dayıma jabılıp turat. Kadimki
kündörü boz üydün eşigi jabık tursa kiçüülörü eşik açıp, uluular
kirgen. Üydön çıgıp jatkanda da kiçüülör eşikti açıp, uluulardı
çıgargan. Al emi mınday jamandık bolgon uçurda boz üydün eşigin ar
kim özü açıp kirip, açıp çıkkan [204: 2, 76-b.]. A.P.Smirnovdun maalımatı boyunça, egerde kırgızdarda boz üydün eşigi açık tursa, demek
üy eesi üyündö, üygö kirüünü kaalagan ar bir adam kire bergen. Al emi
jabık bolso, üy eesi üyündö jok je uktap jatkan bolot je jön ele konok kabıl algısı kelgen jok. Al emi eşigi jabılıp turgan boz üygö
kirip baruu adepsizdik bolup eseptelgen [137: 9-b.].
Aş taktanı biyikke koyboyt; suparanı ulagaga ilbeyt; takta,
übölüktü tike koyboyt, jamançılak bolot je ayalga zıyan kelet; übölük
menen kişini urbayt, tap berbeyt; jaynamazdı, suparanı tebelebeyt.
Küügüm talaş, karañgı menen jarıktın ortosunda, üydön bir
nerse çıgarıp eç kimge berbeyt, antkeni üydögü ırıskını talaşat,
alıp ketet.
Baltanın mizin jogoru karatıp koyboyt; bıçaktı çalkasınan
koyboyt, kapısınan mal soyulat, malı ölümdüü bolot; ketmendi çalkasınan karatıp koyboyt, tüşüm naçar bolup kalat.
Adamga bıçaktı jana ogu jok bolso da mıltıktı kezebeyt, antı
bolot. Mıltıktı attabayt, tebelebeyt, but menen teep jıldırbayt
jana körüngön kişige karmatpayt. Anın üydö dayıma ilinip turgan
ordu bolot.
Jıyılgan jüktün üstünö olturbayt; jüktü kulabaganday, tüz kılıp, jakşı jıyuu kerek. Kırgızdar jük kulasa «jamançılık bolboso eken» dep kooptongon [204: 75-b.]. Bul tıyuunun maanisi boyunça
kayçı pikirler kezdeşet. Kee bir maalımattar boyunça, jük kulasa
oşol üydün kızı küyöögö ketet.
Juurkandın baş jagı jana ayak jagı bolot. Baş jagın tebelebeyt, ayagın bükpöyt [204: 9-b.]. Jazdıktı ırgıtpayt, attabayt, tebelebeyt. Keçinde jatuuga salıngan töşöktü erteñ menen jıybay koyboyt. İşenim boyunça, salıngan töşöktün tilegi jaman bolot. Al
«dayıma jayılıp tursam, üstümdö ooruluu adam ontop jatsa» dep
tileyt deyt [169: 40-b.].
Komuzdu attabayt, teppeyt jana kömkörösünön koyboyt.
Tamak-aşka baylanışkan tıyuular. Kırgızdardın tamaktanuu
madaniyatında tamaktardın eñ ulugu, ıyıgı bolup nan eseptelgen.
Alardın turmuş-tiriçiliginde nanga baylanışkan köptögön tıyuular jana ırım-jırımdar koldonulgan. Alsak, nandı teskerisinen
koyboyt, bir koldop sındırbayt, salaalap karmabayt jana nandın
üstünö eç nerse koyboyt. Nandı, nandın kükümün, kamırdı jana suparanı attabayt, tebelebeyt. Kuran okutuuga arnalıp jasalgan nanga
bıçak tüşürböyt, betin çekpeyt [204: 40-b.].
Mınday tıyuular Van aymagında jaşagan pamir kırgızdarında
da saktalgan. Misalı, nandı ısırap koldonuuga, dastorkongo ırgıtıp koyuuga, üstünön attap je tepsep ketüügö, kömkörösünön koyuuga,
nan kükümdörün jerge tüşürüügö jol berilgen emes. Mınday kemçilikter adamdardı jokçulukka alıp barat dep işenişken [194: 38-b.].
Nandı küygüzböy, jegiliktüü kılıp jakşı jasoogo arakettenişken. Antkeni kırgızdarda «nanı oñolmoyunça, işi oñolboyt» dep
koyuşkan.
Keçinde bütün nandı sındırboogo arakettenişken. Buga nan tünü
menen Mekege barıp kelet, sınık nan jetpey orto joldo kalat degen
işenim sebepker bolgon [204: 153-b.].
Kırgızdarda nan kırsıktan, jamandıktan korgooçu kasietke ee
degen işenim jaşagan. Misalı, uzak jolgo çıkkan adamdı böödö kırsıktan, jaman nerselerden saktasın, jolu şıdır bolsun dep janına
nan salıp berişken. Jaş balanı üygö jalgız kaltırganda je al tün
içinde korkup tınç uktay albagan uçurda jazdıgının aldına nan je
bıçak jazdap koygon. Keede adam alıs saparga ketip jatkanda atayın
nan jasap, andan ketip jatkan adamga ooz tiygizip, kayra al saparınan kaytıp kelgençe «nasip kütöt» dep katıp koygon. Alsak, Narın
oblusunun Koçkor rayonunun turgunu Baltabaev Amandın aytuusu
boyunça, al askerge keterde apası atayın aga arnap bir tokoç bışırıp, anın çekesinen balasına ooz tiygizip, alıp kalgan. Aman agay üç
jıl Ukrainada askerdik kızmat ötöp kelgenge çeyin nandı saktap
jürgön. Birok, balası kaytıp kelgende kayra al nandan ooz tiygizgen
emes [204: 76-b.]. Al emi kee bir maalımattar boyunça kayra saparınan
aman-esen kaytıp kelgen adamga saktalgan nandı mildettüü türdö
şorpogo je çayga jumşartıp berişken.
Mından sırtkarı adamdar özünün aktıgın dalildeş üçün nan
karmap karganışkan.
Kırgızdarda kandaydır bir kırsıktan, jaman okuyadan kutulganda, je köptön kütkön işi orundalganda jeti je toguz tokoç jasap taratışkan. Anı taanış emes kişige berbeyt. Sebebi, al kişinin
jakşı je jaman ekendigin bilbeyt. Antkeni, jasagan adam nieti buzuk kişige berböösü zarıl dep eseptelgen. Jegen adam tokoçtu sözsüz
tügötüşü kerek jana jakşı tilegin bildirüügö tiyiş [204: 125-b.] .
Tuz surabayt, tuz – şor, biröönün şorun surap alıp jatasıñ. Algan kündö da kaytarıp berüü kerek. Oşonduktan, kırgızdar başka
jurtka köçüp jatkanda, baardık şorubuz uşul jerde kalsın degen
maanide, eski jurtuna, kolomtonun jeegine tuzun taştap ketken. «Ak
bolup köçtüm, ak bolup barayın» dep, eski jurtuna taştandı kaltırbay jakşılap tazalap ketişken [204: 149-b.].
Tuzdu tökpöyt, tebelebeyt, çaçpayt. İşenim boyunça, tuz tögülsö
oşol üydö uruş je pikir kelişpestik bolot. Oşondoy ele kırgızdar
ayrım uçurlarda özünün aktıgın dalildöö üçün tuzdan attaşkan. Bul
tuuraluu K.Yudahin mınday maalımat keltiret: «tuz atta» – odin iz
vidov klyatvı, çtobı dokazat svoyu pravotu, «tuzga siy» – klyastsya v
pravote svoey, svoey nevinnosti. Eta klyatva yavlyalas samoy silnoy,
samoy straşnoy [158: 762-b.].

Kürüçtü jerge tüşürböyt, tebelendige taştabayt, antkeni kürüç
– «beyiştin tamagı». Oşondoy ele anı juugan suunu el baspagan
jerge tögüşkön.
Tañkı nasipti taştabayt, oşol künü joluñ bolboy je işiñ
jakşı jürböy kalat.
Tünküsün nandın, tamaktın, suunun oozun açık kaltırbayt, şaytan aralayt; çaydın tübün tökpöy iç, ırıskıñdan ayrılasıñ; çaydın
çamasın bulganıç jerge tökpöyt.
Kırgızdarda süttön jasalgan azıktarga ötö ayar mamile jasap,
süttü jana süt azıktarın jalpı jonunan «ak» dep ataşkan [158: 37-b.,
85: 25-b.]. Uydun jelini çooçup kalat je sütü kaytıp ketet dep aktı
koldon kelişinçe tögüp alboogo arakettenişken. Egerde süt, ayran je
kımızdı kokusunan jerge tögüp alsa, tögülgön aktan üç jolu alıp
kiyiminin jakasına «ak jalgasın» dep süyköp koyuşkan. Kişinin
kiyimine kokusunan ak tögülüp ketse, jakşı jışaan bolup eseptelinip, mınday uçurda da «ak jalgasın» dep aytışkan [158: 220-b.].
Egerde irigen süttün kök suusun tögüügö tuura kelse el baspagan
jerge je agın suuga tögüp jibergen. Al emi ayran, süt, kımız kuyulgan idişti juuganda, suusun körüngön jerge tökpöy itke kuygan je
agıp jatkan suuga çaçıp jibergen je kolomtonun jeegine çaçıp koygon [204: 29-b.]. Mından tışkarı kırgızdarda süttü – «köktün suusu»
dep atap koyuşkan [110: 69-b.]. K.Karasaevdin bildirüüsü boyunça,
«jayındagı süttü kırgız bekerinen tabılganday körüp, anı «köktün
suusu» dep koer ele. Köktün suusun adamdardan ayagan emes» [82: 252-b.].
Karañgıda sırtka ak alıp çıkkan emes jana keç kirgenden kiyin
biröögö ak berilgen emes. Ötö zarıl je kıybas adamı bolup, berüügö
tuura kelip kalsa, süttün üstünö ottun külünön çımçıp salıp je suu
tamızıp je üstünö nan salıp jana sözsüz türdö betin jaap bergen.
Konok bolgon jerden tünü keşik alıp çıkkanda da tamaktın betin
jaap je jogorkuday ırımdardı jasaşkan [204: 2, 29, 46-b.].
Kırgızdarda ar kanday sebepter menen tülöö ötkörüşkön. Alardın biri bir adam alıs sapardan kaytıp kelgende, katuu oorudan
ayıkkanda, kırsık bolgondo aga arnap ötkörüşkön. Tülöö kimge arnalıp ötkörülsö, al adam soyulgan jandıktın etinen ooz tiybeyt, şor-

posun içpeyt. Tülöögö arnalıp soyulgan maldın etinen üygö eç nerse
kaltırbayt, terisin bey-beçaraga je suragan adamga beret [204: 3-b.].
Jaş balaga baylanışkan tıyuular. Balanı başka çappayt.
Baştı kor tutsañ, başka çukak bolup kalasıñ. Başka çukak – taptakır
baldarı jok je kızdarı bar, birok erkek balası jok adamga karata
aytılgan söz [158: 874-b.].
Naristeni kirintken suunu tebelendige jana karañgıda sırtka
tökpöyt. Anı el baspagan jerge je tamdın booruna çaçıp jiberet.
Naristenin çaçın algandan kiyin tebelendige taştabayt, çogultup jazdıktın içine salıp je mömölüü daraktın tübünö kömüp koet.
Beşik kırgızdardın eñ ıyık, azdektep paydalangan buyumdarının biri. Beşik satıp alıp jatkan adam satuuçu menen soodalaşpay,
satuuçunun suragan akçasın beret. Satuuçu da baasın aşırbay öz narkın aytuusu kerek.
Beşikti kir karmabayt, antkeni bulganıç, ıpılas jerge «albarstı» orun alat [10: 117-b.]; beşikti kuru termetpeyt, jaman tilek,
bala toktoboy kalat; anı but menen jıldırbayt, attap ötpöyt jana
ırgıtpayt; beşikti öböktöböyt, balaga salmagıñ tüşöt.
Beşiktin başı jana ayak jagı bolot. Anı üygö kirgizgende başı
menen kirgizip, ayak jagı menen çıgarat. Oşondoy ele bir uçurda beşikti eki kişi kötörböyt, tabıttı kötörgöndöy bolup kalat.
Bala çoñoyup, beşikten çıkkanda, oroo-çulgoolorun tazalap,
alardı ordu-ordu menen koyup, balanı bölögöndöy kılıp bölöp koygon. Bul – mından narı da bala üzülbösün degen ırım.
Beşikti karañgıda eşikke kaltırbayt. Antkeni, birinçiden,
jıldız körüp koet, ekinçiden, karañgıdan paydalanıp beşikke şaytan
orun alat. Al balanı tınç uktatpay kıynap, oşondon ulam bala ıylayt
je oorup kalışı mümkün [10: 117-b.]. Kırgızdar arçadan jasalgan beşikke özgöçö maani berişken. Sebebi arçaga ooru-sırkoo, kurt-kumurska jana başka bakteriyalar jakındagan emes [85: 100-101-b. ].
Egerde beşiktegi bala çarçap kalsa, beşikti köpçülük uçurda
saktabayt. Anı örttöp jiberet je sındırıp bala menen çoguu kömöt.
Keede balanın mürzösünün janına şırgıyga ilip koet [10: 117-b.].
Jaş balanın kiyimin tüñküsün sırtka kaltırbayt; balanın
boyun kol menen karıştabayt, salmagın salmaktabayt, tatınakay dep
baa berbeyt; jaş bala jiliktin çuçugun jebeyt, jese kiyin ataenesine kayrımsız bolup kalat [204: 47-b.]; jaş bala jer tayanıp olturbayt, antip tayanar eç kimisi jok jetimder gana olturat; kız naristeni atası kötönünön öppöyt, kız bala kiyin baktısız, ırısı kem
bolup kalat; tili çıga elek balanı küzgügö körsötpöyt, tili çıkpay
je keç çıgıp kalat; tili çıgıp, çoñoyup kalgan bala köp ıylasa, ataenesin erte ele jutat dep koet. Oşonduktan anın oozuna kölöçtü üç
jolu tiygizip ırımdap koet.
Oorugan balanı emdetip kele jatıp, joldon başka üygö kayrılbay, üyünö tüz kelet, sebebi balaga em tüşpöy kalat. Jañı törölgön
balanın ayın, jaşın tak aytpay, kemitip je köböytüp aytat. Al emi
murunku mezgilde kırgızdarda, kazaktarda baldarının, malının sanın aytkan emes [49: 101-b.]. Mınday ırım köz tiyüüdön saktoo maksatında jasalgan.
Törölö elek balaga aldın-ala eç nerse (kiyim, jalayak, oyunçuk
j.b.) kamdabayt. Jarık düynögö kele elek naristege arnap kiyim
alınbayt, at izdep koyboyt. Antkeni, törölö elek bala adamdın koluna
ötköngö çeyin kudaydın balası dep eseptelgen [199: 27-b.]. Beymaal
ubakta bala körüp barbayt.
Arkan, jip çıyratıp jatkanda, bala aldınan ötpöyt, boyu öspöy
kalat. Butu baskan bala jörmölösö, jer sıypalagan kedey bolup kalasıñ dep uruşuşkan [167: 36-b.]. Kiçinekey bala eñkeyip «jol karasa», çayga çama tüşsö je jeleden jörgömüş tüşsö üygö konok kelet
eken dep joruşkan [204: 10-b.].
Jaş bala kuru üşkürböyt. Kırgızdarda jaş bala ulutunsa, üşkürsö, anı jakşılıktın belgisi emes dep eseptep, aga kaguu iretinde
«köynögüñdü uy jesin» dep aytıp koyuşkan.
Tili çıga elek naristenin karañgıda atın aytpay «aldey», «bala» jana başka sözdör menen atayt. Bolboso albarstı ugup koet [204:
9-b.].
Naristeni tamanınan öppöyt, kejir, jalkoo bolup kalat je
ayılçı bolup ösüp, jumşagan jakka emes, teskeri basıp kalat [167:
36-b.]. Oşondoy ele balanı tamanınan kıtıgılabayt.
Kiyim-keçege baylanışkan tıyuular. Baş kiyimdi başka biröögö belekke berbeyt, satpayt, tebelebeyt, ırgıtpayt, teppeyt jana
jogotpoyt. Kırgızdarda baş kiyimin jogotuu jaman jışaan katarı
eseptelgen. Egerde baş kiyim eskirip baratsa, jaş balaga jırtılgança kiygizdirip koyuşat, andan soñ örttöp salışkan.
But kiyimdi kömkörösünön taştabayt, köktü (asmandı) teep kalat
je eesine zıyan bolot. Anı törgö je jogoru jakka koyboyt, duşmanıñ
kötörülöt.
Şımdı başına koyup jatpayt. Keçinde jatarda baş kiyimdi,
üstüñkü kiyimdi töşögünün baş jagına, maası, baypagın ıldıy jagına koet.
Tebeteydi tegeretpeyt jana baş kiyimdi tetiri karatıp kiybeyt
[204: 63-b.]. Erkek baş kiyimi menen üy-bülö müçölörün (ayalın, baldarın) çappayt [204: 46-b.]; erkek adamdın üstünön, kiyiminen jana
mingen atının eerinen attabayt, tebelebeyt; kamır açıtkanda üstün
üy eesinin kiyimi menen jappayt [204: 9-b.].
Kız kişi beldemçi tagınbayt. Al – turmuşka çıkkan ayal zatının kiyimi bolgon [2: 137-b., 25: 243-b.]. Beldemçi – ayaldardın belden
ıldıy tartınuuçu kiyimi. Anı jazda, küzdö, ayrıkça kışta tartınat
[85: 99-b.].
Biröönün eski kiyimin kiygende, sözsüz juup kiyiş kerek, anın
ileşken jaman nerseleri jugat. Kiyimdi kiyip turgan uçurda topçu
kadabayt, ayrılgan jerin tikpeyt.
Kirdi juugandan kiyin üç jolu silkip jayat. Antkeni üç jolu
silkkende juulgan kir: «meni tazartkan senin köñülüñ da mendey tazarsın» dep batasın beret eken [204: 2-b.].
Otko, suuga baylanışkan tıyuular. Karañgıda, beymaal ubakta
ot berbeyt [204: 46-b.]. Antkeni kırgızdarda ot üy-jaydın koldooçusu, üydün ıyıgı bolup eseptelinip, anı menen koşo başka üygö kut,
ırıskı ötüp ketet dep eseptelgen [23: 24-b.]. Jaşay albay ajıraşıp
ketken üy-bülölördü «otu küyüşpöy kaldı» dep koyuşkan.
Otko tükürböyt, suu çaçpayt jana egerde kolomtodogu ottu öçürüügö tuura kelse suu kuyup öçürböyt. Ottu but menen içkertpeyt, taktap aytkanda ot jagıp jatıp, otto küyüp jatkan jıgaçtı but menen
emes, kol menen jıldırış kerek [204: 72-b.].
Ottu çaçpayt, ırıskının baarı – ot, kolomto, kazanda; ottu teppeyt, şamaldı sökpöyt; tün içinde, karañgıda jana beymaal ubakta
kül tökpöyt; küldü çıgargandan kiyin eşiktin aldına koyup koyboyt,
şaytan oynoyt; küldü, kül döbönü tebelebeyt, but ooruluu bolup kalat
[204: 57-b.].
Ottu, kolomtonu tegerenbeyt. Kolomtogo tükürböyt, anı attabayt.
Kolomtonun tegeregin taza karmayt, şaytan oynoyt. Keçinde kolomtonun tegeregin tazalap jatat.
Suunu ısırap kılba, suunun da suragı bolot; agın suuga kol, bet,
kir juubayt, tükürböyt; agın suunu çaçıp oynoboyt; baş juugan suunu tebelendige tökpöyt, el baspay turgan jerge je tamdın booruna çaçıp jiberet; tündösü suu kuyulgan idişti açık koyboyt; jolgo, tebelendige kirdin suusun tögüügö bolboyt; koluñdu juugandan kiyin
silkpe, ırıskıñı silkip salasıñ; koluñdu tamçıga juuba, tamçı –
suunun beçarası; suuga zaara kılba; kız kişi karañgıda suuga barbayt.
Kırgızdardagı janıbarlarga jana kanattuularga baylanışkan tıyuular. Kırgızdardın salttık turmuşunda itti türdüü
oorulardan, ar kanday kokustuktardan, kırsıktardan saktooçu kasietke ee degen işenim jaşap jana aga baylanışkan köptögön tıyuulardı
karmanıp kelişken.
İtti urbayt, teppeyt. İtti sabap-kordogon adamdın balası tubasa
itiy oorusu menen törölöt degen tüşünük bolgon [85: 80-b.]. İtayaktı
teep jıldırbayt jana anı menen adamdı urbayt. Antkeni kırgızdarda itayak tiygen adam soo kalbayt, ölüp je mayıp bolup kalat degen
işenim bolgon [168: 34-b.]. Köz tiybesin, jin-şaytandardı özünö
burdurbasın degen işenim menen jaş balanı it ayaktan attatışkan.
Bul anı naçar, biröönün sugu tüşörlük, közgö urunarlık eçtemesi
jok, it ayaktan aş içken neme dep körsötüügö bagıttalgan ırım bolgon
[158: 87-b., 110: 123-b.].
Köçmön kırgızdardın turmuşunda it bir nerseni aldın-ala bile
turgan kasietke ee degen işenim bekem jaşagan. Özgöçö it ulugan ötö
jaman belgi bolup eseptelgen. Mında al oşol üydön bolo turgan ölümdü je kandaydır bir kırsıktı, jamandıktı aldın-ala sezip jatat
deşken. Mınday uçurda aga sarı may je nan berip koyuşkan. Keçinde
jatarda itti dayıma toyguzuşkan [204: 1-b.]. İtti urup öltürböyt. Anı
öltürgön adamdı kırsık tooruyt dep işenişken [168: 34-b.].
Eç ubakta biröönün ürgön itin jat adam çapkan emes. İtti çapkanı üy eesin çapkanga tete bolgon. İçinde kegi bar adamdar gana biröönün itin çaap jibergen. Oşon üçün el arasında «it çapkandın
keeri bar» degen makal jaralgan. Bul – içinde oylop jürgön, saktap
jürgön kegi bar degen maanini tüşündürgön [82: 164-b.].
Tuuganına, jek-jaatına jana jakşı sanaalaş adamına it, bıçak
berbeyt, kiyin ittey ırıldaşıp je bıçaktaşıp kalat degen işenim
bolgon. Adatta mınday uçurda küçüktü uurdap je ırımdap satıp
alışkan.
Mışıktı urbayt, öltürböyt. Mışıktın kargışı jaman bolot.
El arasında «mışık paygambardın kelini boluptur» degen işenim
jaşap kelgen.
Sagızgandın şakıldaşı jaman belgi bolup eseptelgen. Bul kişinin ölümün bildiret dep işenişip, egerde bir üydün janınan
şakıldasa, oşol üydön ölük çıgat dep joruşkan [204: 172-b.]
Karga uçup baratıp zañdaganda je daraktın başında olturganda
karganın zañı adamdın bir jerine tüşsö, anı oljo, kireşe bolot
dep jakşılıkka joruşkan [82: 316-b.]. Kırgızdardın anı mintip
kireşe menen baylanıştırganın tömöndögüdöy söz tizmeginen baykasak bolot. Misalı, «menin da koluma karga çıçar» degen frazeologizm «menin da kolum kur bolboy, tabılgası bar je akçaluu abalga
jetermin» degen maanini bildiret [110: 61-b.].
Kırgızdarda çabalekey ıyık dep eseptelgen kanattuulardın katarına kirip, anı öltürüügö, uyasın buzuuga katuu tıyuu salıngan. Bul
tuuraluu F.Poyarkov öz emgeginde mınday dep jazgan: kara kırgızdar
eç kaçan çabalekeydi öltürüşpöyt, alardın uyasın buzbayt, alardı
karmabayt jana uyasınan jumurtkasın albayt. Oşondoy ele baldarınan anday kılboonu katuu talap kılışat. Al emi baldarının mınday
işi üçün katuu jazalaşkan. Jada kalsa bardık nerseni jegenge bolot
dep eseptelgen açarçılık mezgilinde da çabalekeylerdi jeşken emes
[127: 10-b.]. F.Poyarkov kırgızdardın çabalekeyge baylanışkan mınday tıyuuların, kırgızdardagı çabalekey adamdı jılandın çaguusunan saktap kalgan degen işenim menen baylanıştırıp jana al tuuraluu kırgızdardın arasında öküm sürgön ulamıştı tolugu menen jazıp ketken [127: 9-10-b.].
Kırgızdar eçki, teke, arkar, kulja, elik sıyaktuu janıbarlardı
jalpı jonunan «kiyik» je «kayıp» dep ataşıp, kiyik – kudaydın
malı dep esepteşken. Eldik işenim boyunça mergender miñ kiyik atkandan kiyin kiyikterge añçılıktı toktotuşu kerek. Miñ birinçi
kiyik mergenge artkı eki butunan tike turup belgi beret je tüşündö
ayan beret. Mınday eskertüülörgö köñül burbagan mergen kargışka
kalgan – közü kör, kulagı dülöy bolup kalat je kaygıluu ölümgö duuşar bolgon [35: 183-185-b.].
Ooru, ölümgö baylanışkan tıyuular. Beymaal ubakta ooru
adamdın abalın surap barbayt. Negizinen tüş oogondon kiyin ooruluunu körüp barbayt, tüşkö çeyin baruu kerek [204: 72-b.]. Oşondoy
ele azaga je bataga barganda ooruluu adamdın al-akıbalın surabayt.
Ayıldan söök çıkkan künü kir juubayt jana juunbayt.
Kırgızdar adam kaza bolgondon kiyin koyuluuçu jayga – beyitke
özgöçö mamile jasaşkan. Anı kol menen körsötpöyt. Egerde kokusunanan körsötüp alsa, anda söömöyünün uçun üç jolu tiştep je anı üç
jolu butu menen tebelep ırımdap koet. Mürzönü karay jügürböyt.
Beyittin janınan ötüp bara jatkanda sözsüz türdö toktop, arbaktarga
bagıştap kuran okup ötüü parz. Egerde kuran bilbegen adam bolso öz
aldınça bata kılıp ötöt. Jolooçu atçan bolso minip kele jatkan
atınan tüşüp, kuran okugan soñ jolun ulantkan. Mürzönün janınan
ötüp bara jatkanda külböyt, al jayda daarat uşatpayt jana bulgabayt.
Bayırkı ubakta beyitti akarat kılgan adamdı ölüm jazasına tartışkan [183].
Azadan je biröögö kuran okutup kayra kaytıp kelgende tüz üygö
kirbeyt. Algaç daaratkanaga barıp, andan soñ gana üygö kirüü zarıl.
Bul – al jaktan ileştirip kelgen jaman nerseler sen menen koşo üygö kirbesin degen ırım. Oşondoy ele joldon kele jatıp başka biröönün üyünö kayrılboo kerek.
Ölgöndön kele jatkanda baldarı aldınan çurkap tosup çıkpayt.
Egerde jaş baldar tosup çıksa, koldoruna jerden taş alıp karmatıp
koet. Ölgöngö barıp, kayra kaytkanda bargan jolu menen kelet, tegerenbeyt.
Sööktü beyitti közdöy alıp bara jatkanda aldınan karşı adam
çıkpayt. Kokusunan çıgıp kalsa, al kelme keltirip, ordunda baspay
toktop turuusu zarıl jana söök uzap ketkenden kiyin jolun ulantat
je başka jaktı karay burulup ketişi kerek.
Kişi ölgön üygö at çaap barbayt. Kişi kaza bolgon jerge ayal kişi da, erkek kişi da baş kiyimsiz barbayt. Bul kündögüdöy körünböy,
aza kütüünün, küyütün tartuunun belgisi katarı eseptelet. Antkeni
ilgeri markumdun küyütün koşo tartuuçular baş kiyimdi basa kiyip,
jooluktu çümkönö salınışkan [160: 10-b.]. Mından tışkarı kişi
ölgön jerge ayaldar, erkekter jılañaylak barbayt. Baypakçan baruuga
tiyiş [204: 51-b.]. Künümdük turmuşta markumdarga bagıştalıp kuran okulup jatkanda baş kiyimsiz olturbayt.
Kandaydır bir sebepter menen, kaza bolgon adamdın zıynatına
katışpay kalgan adamdar kaçan bolbosun köñül aytıp, üy-bülösünö
köz körsötüü eskirbeyt, keç bolso da barıp jubatuuga bolot. Oşonduktan kırgızdarda «asa karıbayt, altın çiribeyt» dep aytılgan
[81: 13-b., 82: 54-b.].
Kırgızdarda ayrım bir oorulardı tergep, çınıgı atalışın
aytkan emes. Misalı, juguştuu jana baldar ooruganda köbünçö ölümgö alıp kelüüçü çeçek oorusun atınan aytpay «uluu tumoo», «çoñ jarıktık», «bayagı jarıktık» je «bayagı» dep tergep koyuşkan [158:
859-b., 140: 7-b., 122: 293-b.]. Mınday tıyuu bügünkü kündö el arasında
özünün mañızın jogoto elek. Alsak, «rak», «sızdook» sıyaktuu oorulardın atalışın aytpay, «jaman ooru», «jaman jara», «atı jaman»
dep aytıp koyuşat.
Oşondoy ele elibizde «öldü» degen sözdü köpçülük uçurda tike
aytkan emes. Bul sözdün orduna «düynödön kayttı», «kazası jetti»,
«kaza boldu», «kaza taptı», «köz jumdu», «jan berdi», «kaytış
boldu», «ajalı jetti», «akka moynun sundu», «düynödön öttü»,
«jan taslim boldu», «jer jazdandı», «janı üzüldü», «közü öttü»,
«eesine berdik», «nabıt boldu», «şeyit ketti», «oo düynö ketti»,
«kelbes saparga ketti», «mayıp boldu», «kurman boldu», «kırdanıp
ketti», «üzülüp ketti», «jürüp ketti», «içer suusu tügöndü» sıyaktuu kaymana sözdördü koldonuşkan. Eger jaş bala (nariste) ölsö
«çarçadı», «çarçap kaldı», «uçup ketti» dep koyuşkan.
Kişi kaza bolgondo ayal kişi bolso söögü boz üydün epçi tarabına, erkek bolso er jagına jaygaştırılat. Öspürüm baldar kaza bol109
gondo alardın söögü da jogorudagıday jınıstık özgöçölügünö jaraşa boz üygö jaygaştırılgan [204: 8, 172-b.].
Adamdın kıymıl-araketine, jurum-turumuna baylanışkan
tıyuular. Biröönü karay etek kakpayt, biröönü kemsintüü, kaguu katarı eseptelinet. Böyrök tayanbayt. Tügöyü, ata-enesi je jakın tuuganı
ölgön adam eki kolun böyrögünö tayanıp ıylagan. Öz üyüñdö teskeri
karap olturba, antkeni biröö ölgöndö tetiri karap olturat.
Ooz kesir süylöbö; adamga arkañdı salba; biröönün betine tükürbö jana biröönü karap çüçkürbö; ışkırgan jaman bolot; koluñdu artıña alıp baspa, eki koluñdu booruña alba; Eki kişinin ortosunan
ötpö; Jaagıñdı koluñ menen tayanba, kapaçılıktı çakırasıñ; Eki
koluñ menen tizeñdi tartınıp olturba, eki koluñdu töböñö alba,
boyuñdu karıştaba [204: 72-b.]; Üydö ışkırba, üydü aylanıp çurkaba;
Namaz şamda jatpa; Beymaal ubakta ıylaba; Jer tayanıp olturba; Karañgıda küzgügö körünbö; Koluñdu oozuña salba; Kişini karap estebeyt, kerilbeyt; Kıbılanı teep ıylaba; Buttu uçkaştırba; Jaş kişi jelbegey jamınbayt; İyiniñdi kuuşurbay jür; Salaañdı kayçılaştırba; Jer karıştaba; Jatıp tamak içpe; Sınık küzgügö körünbö; Tañdayıñdı takıldatpa; Koluñdu kejigege jazdap jatpa; Beymaal
ubakta uktabayt; kıbılanı teep jatpayt; Tayak tayanbayt, jakını ölgön
adam tayak tayanıp ıylayt; Jaş adam obu jok üşkürböyt.
Aydı, kün çıgıştı jana kıbılanı karap zaara kılbayt; daaratkananın eşigin kıbılanı karatpayt [204: 62-b.]; beyit, mazar sıyaktuu aziz jerlerge daarat uşatpayt.
Tüşkö çeyin uktabayt, ırıskıdan kuru kalasın. Aydı, kündü
köpkö karoogo tıyuu salıngan. Ay jana kündün tutuluşunun sebebi –
padışa, handardın ölümü, bolo turgan soguş, kırsık eseptelgen [13:
66-b.];
Jıldız sanabayt. Kırgızdar jıldızdar adamdın tagdırına taasirin tiygizet dep işenişken. Egerde jıldız uçkanın körsö kelme
keltirip, «menin jıldızım jogoru» dep aytışkan. Ar bir jıldız
kandaydır bir adamdın janına tuura kelet, al emi adam ölgöndö anın
jıldızı jerge uçup tüşöt deşken [204: 76-b.]. Kırgızdardagı mınday işenim katuu saktalıp kelgendigin okumuştuulardın jazgandarı dalildeyt [13: 64-b., 23: 28-b.]. Oşondoy ele adamdın münözün, iç110
ki düynösünün abalın jıldız menen baylanıştırıp sıpattaşkan.
Misalga alsak, «jıldızı jarık», «jıldızı tüştü», «jıldızı
karşı», «jıldızı öçtü».
Üydün janındagı kuurap kalgan daraktı je kuuragan şaktı kıyıp salat. Tilegi jaman bolot. Ösüp turgan kök çöptü maksatsız julbayt, köktöyüñdön soolup kalasıñ. Birok jañı jaz kelgen mezgilde
birinçi jolu bayçeçekeydi körgöndö «senden birinçi jazdı men kördüm» degen sözdü aytıp, julup koet [204: 3, 58-b.].
Salamdaşpay söz baştabayt jana aytılgan salamdı joopsuz kaltırbayt. Kırgızdar baldarın kiçinesinen baştap sözsüz türdö özünön uluularga salamdaşuuga üyrötüşkön. Bügünkü kündö baarıbızga
maalım bolgondoy erkek kişiler uçuraşkanda mildettüü türdö kol
alışıp uçuraşat. Etnografiyalık talaa materialdarına tayansak,
kırgızdardın salttık turmuşunda kol alışıp uçuraşuu adebi jok
bolgon. Köpkö körüşpögön, jakın adamdar gana kol alışıp, töş tiygizişip uçuraşkan [204: 77, 82-b.]. K.Karasaevdin bildirüüsü boyunça
«kırgız murda eç ubakta kol alışıp körüşkön emes. Kol alışuu, kol
berip körüşüü – ötö ele seyrek uçurda bolgon. Kol berüü – ajıga bargan je aalım adam menen jolukkanda gana bolo turgan. Kol dayıma ele
taza bolo berbeyt. Oşonduktan kol alışuu ters körünüş katarı sanalçu. Elibizde «kotur koldon jugat, joor jondon jugat» degen
makal bar. Ötö ele kasiettüü karıya menen körüşköndö, anın baş barmagın oroy karmagan. Antkeni, Kızırdın baş barmagının söögü jok
imiş. Salamdaşkan adam, balkim Kızırga jolugarmın degen oydo
bolgon. Sebebi Kızırga jolukkan adamdın tilegi orundalbay koyboyt degen işenim bolup kelgen» [182: 68-69-b.].
Oşondoy ele kol alışuu – anttaşkanda gana bolgon. Biri-biri
menen katuu ubadalaşkanda gana kol alışkan. Kol alışkan ubadadan
kırgız kaytkan emes. Oşonduktan kol karmaşıp anttaşuunu, ubadalaşuunu kırgız «kudaydın mööründöy» körüp, «kol – kudaydın möörü»
dep aytışkan [82: 236-b.].
Kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında salamdaşuunun atayın erejeleri, jol-jobosu saktalgan:
 kiçüü kişi özünön uluuga birinçi uçuraşat jana uluu kişi
sözsüz türdö alik alıp, salamdı joopsuz kaltırbaşı kerek.
Aytılgan salamdı joopsuz kaltırıp, alik albay koyuu abdan
çeki iş bolup eseptelgen. Mınday adamdı «salamdan sadaga
ketkir» dep jaman körüşkön;
 üygö sırttan kirip kelgen kişi jaşına, darajasına karabay
mildettüü türdö olturgandarga salam aytıp kirüügö tiyiş;
 teñ kuraktuu jaştaş erkek, ayal kezigip kalsa, erkek kişi birinçi uçuraşat [204: 42, 77-b.];
 jaş jigit döñdö çogulup oturgan adamdarga at menen bastırıp barıp, at üstünön amandaşkan emes. Al adepsizdikke jatkan. Oşonduktan, topko jakındaganda attan tüşüp, jöö basıp
kelip, eki kolun booruna alıp salam bergen [182: 70-b.];
 jaş kişi atçan ketip bara jatıp, jöö bara jatkan karı adamga joluksa, atınan tüşüp uçuraşkan jana egerde al adam menen bir bagıtka karay jol tartsa, anın jetken jerine çeyin
aga atınan tüşüp beret [204: 33-b.];
 jol jürüp kele jatkan eki atçan joluksa, kün çıgış taraptan
kele jatkanı birinçi salam uzatat. At üstünön biri-birine
kol alışıp uçuraşkan [20: 195-b.].
 joldon ötüp bara jatkandar, jol jeeginde oturgandarga salamdaşkan [204: 77-b.];
 jogoru jaktan kele jatkan uluu bolso da, kiçüü bolso da tömön jaktan kele jatkan adamga birinçi uçuraşat [204: 8, 77,
82-b.];
 az kişi köp kişige kayrılıp kelip, alıs bolso kolun booruna alıp salamdaşat [204: 82-b.];
 oorup jatkan adamga soo kişi kelip uçuraşıp, al-jayın surayt.
Kırgızdarda salamdaşkandan kiyin, kırdaalga jaraşa uçuraşkan adamına karata kuttuktoo, jakşı tilek söz aytkan. İştep jatkan
adamga «iş ilgeri bolsun», köç üstündö jolukkanda «köç baysalduu
bolsun», kelin algan adamga «kelin kut bolsun», jañı üylöngön adamga
«kuş booñ bek bolsun», kızı turmuşka çıkkan adamga «kuda kuttuu
bolsun», kırman bastırganga «kızılga bereke», sogum soyup jatkan
adamga «sogum çüygün bolsun», toy berip jatkan adamga «toy maareke
bolsun», «toyuuñar maarek bolsun», bala törölsö «beşik boo bek bol112
sun», koy kırkıp jatkan adamdarga joluksa «kırkaar köböysün», tülöö ötkörüp jatkan adamga «tülöö kabıl bolsun», saparga çıkkan
adamga «joluñuz şıdır bolsun», töldöp jatkan maldın üstünön çıksa
«tölgö bereke», «tubar köböysün», külük çapkan sayapkerdi körsö «at
baygelüü bolsun», egin orup jatkanga «orok mokosun», konuş oodargan
je jañı üylüü bolgon adamga «konuş jayluu bolsun», bazarga mal aydap bara jatkan adamga «mal bazarluu bolsun», uy saap jatkanga «saan
süttüü bolsun», «saar köböysün», ayt künü jolukkan adamga «aytıñızdar maarek bolsun», uul-kelinin özünçö bölüp, örgöö tigip bölüp
çıgarganga «koñşu kut bolsun» sıyaktuu sözdör aytılgan, uuga bara
jatkan mergençige jolukkanda «joluñ bolsun», «oljoluu kayt», al
emi kaytıp kele jatkanda «şıralga» suragan. Mında mergençi atıp
kele jatkan oljosunan bir nerse sözsüz ırooloş kerek [204: 1, 173-b.,
82: 239-240-b., 122: 55-b.]. Mınday tilekter mildettüü türdö algaç salam aytıp, andan soñ aytılgan.
Mınday uçurda al adamdın tilegin joopsuz kaltırbay alik alıp
jatkan adam «aytsın», «aytkanıñ kelsin», «rakmat», «kulduk» sıyaktuu ıraazıçılık sözdörün aytkan. İştep jatkan adamga karata aytılgan «iş ilgeri bolsun» degen sözgö «aytsın» je «ilgeriletmek sizden
bolsun» dep joop aytışkan.
Al emi jakını ölgön adam menen jolukkanda «kayrat kıl», «artın bersin», «artı kayırluu bolsun», «jatkan jeri jayluu bolsun», «artı toy bolsun», «kuday tübün oñdosun» degen sözdör menen
kayrat aytışkan.
Saparga çıkkanda koldonuluuçu tıyuular. Uzak saparga çıgardın aldında açuulanbayt. Alıs jolgo çıkkanda bir nerseni unutsa,
kayra artına kayrılbayt jana alıs saparga çıgıp bara jatıp kiyiminin ayrılgan jerin tikpeyt, üzülgön topçunu kadabayt [204: 4-b.].
Bir adamdı soguşka je uzak saparga uzatıp jatkanda jakın adamı ıylabayt. Egerde eçkirip katuu ıylasa kayra kayrılıp kelbey
kalat dep koyuşat [204: 76, 77-b.]. Alıs saparga jol tartayın dep üydön çıkkanda, artın karap kılçaktabayt [204: 1-b.].
Juma künü jolgo çıkpayt, kir juubayt jana juunbayt [204: 58-b.].
Kırgızdarda juma kün «oor kün» dep eseptelgen.

Jogoruda maalım bolgondoy kırgızdar uzak jolgo çıgarda je
jol jürüp bara jatkanda ayrım ırımdardı, tıyuulardı karmanışkan. Al emi köçmön kırgızdın uzak sapardagı ajıragıs unaası jılkı bolgonduktan, minip bara jatkan atının kıymıl-araketine baylanışkan ırımdar bolgon. Alsak, jolgo çıgar aldında, oşol saparga
minip jönööçü at oozun açsa, demek, bul anın külgönü, jakşılıktın,
joldun bolorunun jışaanası [130: 74-b.]. Egerde jürgünçülör jol
jürüp bara jatkan uçurda, alardın içinen biröösünün atı siyip toktop kalsa, başka joldoştoru da attarının tizginderin tartıp, tigi
jolooçunun atı siyip bütkönçö toktop turuşkan. Egerde alardın
içinen kimdir biröö toktoboy jolun ulantıp kete berse, anda mınday
adam işeniçsiz joldoş dep eseptelgen. Antkeni joldon uuru-keskige
jolugup kala turgan bolso, al öz joldoştorun taştap kaçıp ketet
deşken [54: 484-b.].
Alıskı sapardan kaytıp kelgen adamdı üygö kirgizüüdön murun
anın başınan çınıga kuyulgan suunu üç jolu tegeretip, tükürtkön.
Al emi suunu sırtka çaçıp jiberip, idişin bosogogo kömkörüp koet.
Adamdın dene-müçösünö baylanışkan tıyuular. Ayal zatı
çaçın jayıp jürböyt, antkeni kırgızdarda küyöösü ölüp jesir
kalgan ayaldardın belgilüü bir ubakıtka çeyin çaçın jayıp, kara
kiyindirip koyuşkan [148: 123-128-b.].
Çaçtı tebelendige taştabayt, başı ooruyt. Anı el baspagan jerge kömüp koet je örttöp jiberet [204: 48-b.]; adamdın çaçın alganda
tebelendige taştabayt, mömölüü daraktın tübünö kömüp koet; karañgıda küzgügö karanbayt, çaç tarabayt.
Ayal kişi çaç kırkpayt, özgöçö boyunda bar kelinge çaçın kırkuuga katuu tıyuu salıngan, bul boydogu balanın ömürün keskenge barabar joruk bolup sanalgan.
Bir üydö bir ele ubakta eki adam kolu menen butunun tırmagın
albayt; tırmaktı otko salbayt [204: 48-b.]; karañgıda tırmak albayt,
kündüz alıp el baspagan jerge kömüp koet; tamak içip jatkanda, tamak-aş turgan jayda tırmak albayt.
Kırgızdarda alıngan çaç, tırmaktarın körüngön jerge kaltırgan emes, alardı kıldattık menen katıp koyuşkan. Alardın mınday
iş-araketin T.Bayalieva öz emgeginde mındayça tüşündürgön: çaçtı,
tırmaktı, tişti jana adam balasının başka dene müçölörünün bölüktörün katuu, alardın eesine kara sanap jürgön adamdın alardın
jardamı menen zıyan keltirip, okutup salbasın degen korkunuçtun
negizinde jasalgan [36: 123-b.].
Mından tışkarı kırgızdarda naristenin birinçi tırmagın
aluuga da maani berişken. Adatta erkek balanıkın usta adamga, kızdıkın çeber, uz ayaldarga aldırışkan. Bul arkıluu balanın kolu tırmagın algan adamdıkınday uz, usta, iştüü bolsun dep ırım kılışkan. İşenim boyunça çeberge aldırgan tırmak tüz, suluu bolup ösöt
eken [170: 35-b.].

Korutundu
Kırgızdın salttık jürüm-turum madaniyatı – elibizdin kılımdap çogultkan etikalık, pedagogikalık tajrıybasının jıyındısı.
Al kırgızdardın uluttuk añ-sezimi, düynö taanımı, diniy işenimderi jana tarıhıy jaşoo-şartının negizinde iştelip çıkkan.
Kırgızdın salttık jürüm-turum madaniyatında adamdın törölüp
markum bolgongo çeyinki ömürü, anın ar kanday turmuştuk jagdaylardagı iş-araketi ıraattuu jöngö salıngan.
Kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında jalpı türk
düynösünö jana musulman madaniyatına taandık özgöçölüktör kamtılgan. Anda elibizdin bayırtadan beri koldonup kele jatkan tıyuuları
menen islam dini arkıluu kirgen tıyuulardın sintezin baykasa bolot.
Kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında kuraktık,
jınıstık, tuugandık jana jek-jaattık printsipter bekem karmalgan. Bul printsipter orunga jaygaşuu, tamaktanuu sıyaktuu turmuştun ar kanday jagdaylarında karmalgan.
Tıyuular kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatının negizin tüzöt jana kırgız balasının törölgöndön tartıp ölgöngö çeyinki ar bir iş-araketi tıyuular, ırım-jırımdar menen koştolgon.
Tıyuular ar bir kırgız balası es tartkandan baştap, anın añsezimine siñip, bara-bara el arasında jazılbagan mıyzam katarı saktalıp kalgan. Alar kırgız üy-bülöcünün içki jaşoosunda, turmuştiriçiliginde köp koldonulgandıktan, alardın köpçülügü kadimki
özün-özü alıp jürüü normalarına aylanıp, salttık jürüm-turum madaniyatının negizin tüzüp kalgan.
Kırgızdardın turmuşunda koldonulgan tıyuulardı koldonuu
jagdayına jaraşa tömöndögüdöy toptorgo bölüp karoogo bolot: içki
üy-bülölük mamilelerde karmalgan tıyuular; adamdın dene-müçösünö
baylanışkan tıyuular; adamdın kıymıl-araketine baylanışkan
tıyuular; tamak-aşka baylanışkan tıyuular; idiş-ayakka, üy buyumdarına jana añçılık buyumdarına tieşelüü tıyuular; kiyim-keçege
baylanışkan tıyuular; malga baylanışkan tıyuular; janıbarlarga
jana kanattuularga baylanışkan tıyuular; otko, suuga baylanışkan
tıyuular; ooru, ölümgö baylanışkan tıyuular; saparga çıkkanda koldonuluuçu tıyuular; jaş balaga baylanışkan tıyuular j.b.
Kırgızstandın Narın, Talas, Isık-Köl aymagında jaşagan
kırgızdardın üy-bülölük mamilelerinde jana turmuş-tiriçiliginde koldonulgan tıyuuları jana alardın maanileri okşoş (ayrım gana jergiliktüü özgöçölüktördü eske albaganda).
Kırgızdardın salttık koomunda nike ekzogamduu bolup jana nikenin tömönküdöy türlörünö tıyuu salıngan: emçekteşine je asıradı
balaga, ögöy ata-enesine je alardın baldarına, kuda-kudagıylardın
ortosundagı nikege jana küyöö balanın bir tuugan kayın ejesine
üylönüüsünö katuu tıyuu salıngan. Üylönüü kudalaşuu arkıluu işke
aşırılıp, kuda kütüüdö köpçülük uçurda «katın albay kayın al»,
«teñ-teñi menen» degen printsipter karmalgan. Boloçoktogu jubayın
tandoodo çeçüüçü rol ata-enege taandık bolup, kız ala kaçuu ötö çanda kezdeşken.
Üy-bülö kuruuga kırgızdar ötö joopkerçiliktüü mamile kılıp,
nikeden ajıraşuu az jolukkan. Al emi üy-bülödö üy-bülö müçölörünün ar kimisinin öz ordu, mildeti tak anıktalıp, içki mamilelerinde subordinatsiya saktalgan. Kırgız üy-bülösündögü içki mamileler
köp sandagan tıyuulardın negizinde jöngö salınıp, al öz kezeginde
üy-bülödögü beykuttuktu, joopkerçilikti kamsız kılgan.
XIX kılımdın ayagı – XX kılımdın başında kırgızdardın içki üy-bülölük mamilelerinde tıyuulardın tömönküdöy türlörü öküm
sürgön:
 jubaylardın ortosundagı tıyuular;
 köp nikelüü üy-bülödögü ayaldardın (künülöştördün) ortosundagı tıyuular;
 ata-ene menen baldarının ortosundagı tıyuular;
 kelin menen küyöösünün tuugandarının jana küyöö bala menen kayın jurtunun ortosundagı tıyuular.
Bul tıyuulardın içinen kelinge tieşelüü tıyuular özünün köp
türdüülügü jana katuu talaptarı menen menen ayırmalanat.
Kırgız üy-bülösündö ayal menen erkektin koomdogu, üy tiriçiliktegi mildetteri tak ajıratılgan. Atanın, küyöönün ordu çoñ bol117
gon. Alış-beriş maseleleri, mülktük, üy-bülölük içki mamileler
tolugu menen anın makuldugu menen çeçilgen. Üy-bülö müçölörü al
tarabınan jazalangan. Ayaldın üy-bülödögü, koomdogu abalı jana aga
bolgon mamile anın üy-bülödögü statusunun özgörüşünö jaraşa (kız,
kelin, baybiçe, tokol, ene, kayın ene, jesir ayal) özgörüp turgan. Jubaylardın eldin közünçö özdörün erkin karmap, kuçaktaşuu, kol karmaşuu sıyaktuu iş-araketke taptakır jol berilgen emes. Al ötö uyat
bolup eseptelgen.
Kırgız etnografiyasında kelinge münözdüü «kaçuu» saltı «otko
kirgizüü» ırasımı ötkörülgöndön kiyin toktotulat degen pikir jaşap kelet. Birok, biz toptogon etnografiyalık maalımattarga tayansak,
al ayrım bir adamdarga karata ömür boyu saktalıp kala bergen. Misal
katarı, çoñ kayın atasın (küyöösünün çoñ atası), kayın atasının
erkek bir tuugandarın, oşol uruunun eñ barktuu, taasirlüü aksakaldarın aytsak bolot. Bul uçurda kaçuu saltı oşol kişi je kelin kaza
bolgongo çeyin karmalgan.
Jügünüü kelin bolup kelgenden tartıp küyöösü je kelindin özü
kaza bolgongo çeyin karmalgan. Küyöösü kaza bolgon kelindi «beli
sındı» dep jügündürüşkön emes. Oşondoy ele ayrım bir uçurlarda
kelindin jügünüüsünö tıyuu salışkan: jesir ayal kayradan turmuşka
çıkkanda jana kişi kaza bolgon üydö sööktü jerge berip kelgenge
çeyin kelinder eç kimge jügüngön emes.
Tergöö saltı kelin kelgenden tartıp kaza bolgongo çeyin karmalgan. Tergöödö sırtkı kelbeti, münözü, kesibi, önörü, jaşagan jerine
karata je ısımına maanileş sözdör menen je baldarının atı menen
tergegen. Oşondoy ele küyöösünün jaşına salıştıra je bir tuugandarının jaş özgöçölögünö jaraşa («uluu ejem», «kiçine bala») tergegen.
XIX kılımdın ayagı – XX kılımdın başında kırgız koomunda
poliginiya çarbalık, turmuştuk muktajdık, zarıldık bolup eseptelgen. Taktap aytkanda, nikenin mınday türünö oşol mezgildegi sotsialdık-ekonomikalık, sayasiy sebepter, salt (adat), jookerçilik
sıyaktuu şarttar türtkü bolgon.

Kırgız koomunda uluulardı özgöçö sıylaşkan. Alarga jolukkanda birinçi amandaşıp, jol boşotuşkan, jolun kesip ötüşkön
emes, üygö kirip kelgende orundarınan turup, törgö ötközüşkön.
Oşondoy ele kırgızdardın salttık jürüm-turum madaniyatında «jolu uluu» degen tüşünük öküm sürgön. Mında adamdın jaşına jaraşa
emes, anın üy-bülödögü statusuna je başka jagdayına karata aytılgan. Misalı, kelin kayın agasının ayalı – abısını andan jaşı jagınan kiçüü bolso da, özünön öydö olturguzup sıylagan. Antkeni,
anın jolu uluu. Mınday mamile köp nikelüü üy-bülödögü ayaldarda da
saktalgan. Kırgızdarda kelgen meymandın jolu uluu bolgon.
Kırgızdardın salttık tamaktanuu madaniyatı öz içine köp sandagan tıyuulardı, ırım-jırımdardı kamtıgan. Alardı öz kezeginde
koldonuluu ıñgayına karap
 tamak-aş dayardoo mezgilinde koldonulgan tıyuular
 dastorkon saluuda jana idiş-ayaktardı urunuuda karmalgan
tıyuular
 olturgandardı teylöödö karmalgan tıyuular
 tamaktanuu uçurunda koldonuluuçu tıyuular dep bölsök bolot.
Kırgızdar malga baylanışkan köp sandagan tıyuulardı koldonuşkan. Alardı tömöndögüdöy türlörgö ajıratsak bolot: jılkıga;
uyga; töögö; mayda jandıkka; mal töldöp jatkan mezgilde jana jaş
tölgö baylanışkan tıyuular; mal karmagan koroo-jayga jana alarga
urungan buyumdarga (jele, kögön, at jabdıktarı) baylanışkan tıyuular.

TÜŞÜNDÜRMÖ SÖZDÜK
1. «Baş alganga baş berbeyt» – Kırgızstandın başka aymaktarınan ayırmalanıp, Narın, Isık-Köl aymagındagı kırgızdardın
ustukan tartuu saltında saktalgan ereje. Bul ereje boyunça konok
bolup kelgen küyöö balaga jana küyöö bala taraptagı kuda-söökkö
ustukan katarı koydun başı tartılbayt. Mınday ereje kudalar
biri-birinin jamandık, jakşılıgına kattaşıp koy soyup kelgen
uçurda da saktalgan. Mında kızın algan tarapka koy soyup barganda
koydun başı alıp barılbayt, üydö kaltırılat.
2. «Baş salgan» – bodo mal soygon adam ertesi maldın başın salıp,
tuugandarın je koñşuların çakırıp tamak bergen. Baştı özü jep
algan bolgon emes, mındaydı el arasında jaman körüşkön.
3. Bodo mal (bodo), kara mal (kara) – jılkı, uy, töö, topoz.
4. «Bıçaktın öbölgösü» – egerde kelgen konoktun bıçagı jok bolso,
üy eesi je janında olturgan adamdar bıçagın berip turgan. Al
kişi bıçaktı iştetip bolgon soñ bıçaktın eesine bereerde bıçaktın uçuna bir kesim et sayıp bergen. Mınday uçurda bıçaktı
tik karmap (uçun jogoru, sabın tömön) sungan. Bul «bıçaktın
öbölgösü» dep atalgan.
5. «İt jatın», «kümüş jatın», «altın jatın» – ayaldı törögön baldarına jaraşa sıpattap aytkan sözdör. Baldarı naçar törölüp, naçar çıksa anday ayaldı «it jatın», al emi çıgaan uuldardı törögön ayaldardı «kümüş jatın», «altın jatın» dep
ataşkan.
6. «Kaçuu» saltı – kelindin kayın atasına, kayın agalarına
joluguudan ar türlüü joldor menen kaçuusu. Kelinge alardın bet
mañdayınan çıguuga, janınan ötüügö, üylörünö kirüügö, alar
menen çoguu olturup tamaktanuuga, janına baruuga jana
süylöşüügö tıyuu salıngan. Kaçuu saltı kelindi otko kirgizgenden kiyin toktotulgan. Birok, ayrım adamdarga karata kaçuu saltı
kelindin je al adamdın közü ötkönçö karmalgan. Mınday katmarga
- kayın atasının erkek bir tuugandarı kiret.
7. «Kol keser», «kolustuk» – kasapçı je mal soygon adam bodo maldı
(jılkı, uy, topoz) soyup jatkan uçurda soyup jatkan maldın etinen
özünö ülüş çıgarıp algan je maldı soyup bütköndön kiyin aga eesi
tarabınan belgilüü ölçömdögü et berilgen.
8. Kolu jeñil – maldı muuzdasa, janı köpkö çıkpay turgan.
9. Kolu oor – muuzdagan malının janı tez çıkkan.
10. «Köynögüñdü uy jesin» – kırgızdarda jaş bala ulutunsa, üşkürsö, anı jakşılıktın belgisi emes dep eseptep, aga kaguu iretinde
aytılgan söz.
11. «Köktün suusu» – süt.
12. «Kızıl batırış», «elçilik», «tuugançılık» – bodo malı
oorup, çöpkö uulanıp, bir jeri sınıp je başka sebepter menen
kırsıktap ölgöndö, mal eesi anın etin tuugandarga, koşunalarga
taratkan. Alar anın arık-semizine jaraşa baalap, öz ara bölüşüp
alışkan. Mınday maldın etin taratuu Kırgızstandın tündük aymagında «kızıl batırış», «elçilik», «tuugançılık», al emi
tüştügündö «dengene» dep atalgan.
13. «Maylık», «suuluk», «suu jooluk» – Narın, Isık-Köl aymaktarında kol aarçıgan çüpüröktördün atalışı. «Suuluk», «suu jooluk» – tamak aldında jana tamaktan kiyin suu kuyulgan uçurda berilgen kol aarçıgan çüpürök. «Maylık» – tamak jep jatkan mezgilde gana koldonulgan çüpürök. Al emi Talas öröönündö kol aarçı
üçün koldonulgan çüpüröktör suu kuyuulup jatkanda, tamaktanuu
uçurunda koldonulganı dep ajıratılbay ele, jalpı «kol aarçı»
je «maylık» dep atalat.
14. «Mandaş uruu», «mandaş tokunuu» – erkek kişige münözdüü oturuunun forması.
15. «Seter jılkı» – aşka soyuuluuga arnalıp, kuyruk-jalı kırkılıp, jayloogo een koe berilgen jılkı. Anı üyürdögü başka jılkılardan ayrımalantıp, kökülün ak çüpürök menen tüyüp koygon.
Seter jılkıga köpçülük uçurda kaza bolgon adamdın közü tirüüsündö minip jürgön atı je jakşı körgön jılkısı tandalgan.
Anı minip je çarbaga urunuuga jana uurdaganga tıyuu salıngan.
Kırgızdarda anı uurdagan adamga jamandıgı jugat, kırsık bolot
degen işenim öküm sürgön.
16. «Uluu tabak» («sakalduu tabak»), «ortoñku tabak», «kiçüü tabak» – et salınıp, dastorkongo tartıluuçu tabaktardın darajasına jaraşa bölünüşü.
17. «Ustukan berüü» – uluu jana orto jaşka kelgen adamdar özünö
tartılgan ustukandan ooz tiyip, özdörü kaalagan kiçüü adamga ustukan katarı berüü saltı.
18. «Çıgdançı», «tabakçı», «bökööl», «bököl», «bökölçü» – kırgızdarda ar bir uruunun jamandıkta, jakşılıkta, aş-toylordo soyulgan maldın etin köpçülükkö jetkirip ustukandap bergen, et jiliktegendi, jilikterdi ustukandagandı jana jilikterdin darajasın ötö jakşı bilgen adamı bolgon. Mınday adamdı kırgızdarda
aymaktık özgöçölügünö jaraşa jogorudagıday attar menen atagan.
19. «Ekinçi baybiçesi», «üçünçü baybiçesi» – köp nikelüü üy-bülödögü erkek kişinin baybiçe menen tokoldun ortosundagı ayaldarının atalışı.
20. «Etegi suyuk», «etegi açık» – jürüm-turumu naçar, küyöösünön
başka adam menen jürgön ayal kişige karata aytılgan söz.
21. Ak kıluu – balaga teskeri bata berip, balalıktan keçüü.
22. At teskeri – tergöö saltında keñiri koldonulgan söz. Taktap aytkanda kelinder atın aytuuga tıyuu salıngan kee bir adamdardı «at
teskeri» dep atap koygon.
23. Baybiçe – köp nikelüü üy-bülödö küyöösünün birinçi, uluu ayalı.
24. Bayın talak je üç bayın talak – ajıraşuunun mınday türünön
kiyin jubaylar kayra jaraşuu mümkünçülügünön taptakır ajıragan.
25. Beli sındı – küyöösü kaza bolgon ayaldı «beli sındı» dep jügündürüşkön emes.
26. Bir talak – ajıraşuu mınday jol arkıluu işke aşırılgan bolso, ajıraşkan jubaylar kiyin kayra jaraşuunu kaalagan uçurunda
kayradan nikeleşe alışkan. Kayradan jaraşuu küyöösünün kaaloosu menen işke aşkan.
27. Jana kız – kelindin uluu kayın siñdisin tergep aytkan sözdördün
biri.
28. Jata konok – konup kaluuçu, tünöp ketüüçü konok.
29. Jeñe katın – bir tuugandardın uluusu ölüp, anın jesirin kayın
inisine nike kıygan uçurda, al ayaldı el arasında «jeñe katın»,
taktap aytkanda «balançanın jeñe katını» dep atap koyuşkan.
30. Jesir katın (jesir ayal, tul katın) – küyöösü ölgön ayal.
31. Jeti şakı – ayalga tölöngön kalıñ.
32. Kara dalı – köpkö çeyin turmuşka çıkpay, atasının töründö olturup kalgan kızga karata aytılgan söz.
33. Karın kuda – bel kuda.
34. Keşik tüp içüü – karı, kadır-barktuu adamdar tamak içip bütköndön kiyin, alardın tabagında kalgan tamaktan uşul adamdarday
boloyun dep ırımdap içüü. Oşonduktan karı, darajaluu adamdar
üçün «tabak tüp» kaltıruu mildettüü iş bolgon.
35. Kiçi katın – tokoldu sılık türdö atoo.
36. Körör közü – köp nikelüü üy-bülödö küyöösünün eñ jakşı körgön
ayalına karata aytılgan. Köpçülük uçurda bul eñ kiçüü ayalına – tokoluna tieşelüü bolgon.
37. Kuday tamak, kudayı – tülöönün aymaktardagı atalışı.
38. Kündöş (künülöş, künü) – köp ayalduu kişinin ayaldarı.
39. Kuu şıyrak, kuu etek – töröbögön ayalga karata aytılgan söz.
40. Kızıl kamçı – ayalın köp urgan erkekke karata aytılgan söz.
41. Marka bala – kelindin kiçüü kayın inisin tergegen at.
42. Otko kirgizüü (otko kiyirüü) – jañı kelgen kelindi jigittin
jakın tuugandarının üyünö çakırıp, eşik-törün körsötüüsü.
43. Salbar ayal (salbar katın) – küyöösü çanıp, köñül burbagan ayal.
44. Tamır – oynoş.
45. Tasma tartınuu (tasma tagınuu) – jesir ayaldın aza kütüü mezgilinde karmagan salttarının biri. Mında anı öñünön azdırıp,
arıktatuu maksatında orolgon kıl arkandın üstünö olturguzup,
belin kıl arkan je kayış kur menen kurçagan.
46. Tergöö – kelindin küyöösünün tuugandarının belgilüü bir tobunun atın aytpay başka söz menen atoosu.
47. Tize jılıtuu – ayalının üstünö jañırtıp tokol aluu.
48. Tokol – köp ayalduu erkektin kiçüü ayalı.
49. Töşök jañırtuu (şeyşep jañırtuu) – ayalı kaza bolup je anı
menen ajıraşkandan kiyin kayradan üylönüü.
50. Töşök salar – kız-küyöönün jatar töşögün salgan jeñelerge
berilgen belek.
51. Uu siydik,suu siydik – tukumsuz erkek.
52. Üç talak – mınday jol menen ajıraşkan uçurda, alardın jaraşuusu ayalının kayradan jalgan bolso da başka biröögö turmuşka
çıgıp, al küyöösünön kayradan ajıraşkandan kiyin üç ay ötköndön soñ gana işke aşırılgan.
53. Çolok baytal mingizüü (çolok baytal kıluu) – egerde küyöösü
ayalın nike şartın buzup jatkan uçurda karmap alsa, anda al ayalın
urup, çaçın kırkıp, jal-kuyrugu kesilgen baytalga jaydak teskeri
mingizip, ayıl aralatıp törkününö jetkirip salgan. Kırgızdarda
mınday jazaloonu – «çolok baytal mingizüü», «çolok baytal
kıluu» dep atagan.
54. Çıçırkanakka bölöö – ayıptuu adamga koldongon jazanın bir
türü. Bul jazaga ak nikeni buzup, ayagı suyuktuk kılgan ayaldar,
ayıptuu kişiler duuşar bolgon.
55. Eleçegi oobogon – küyöösü ölbögön, bir nikedegi, küyöösü menen
ajıraşpagan ayal kişige karata aytılgan.
56. Emçek enesi – törölgön naristenin enesi oorup je anı toyguza
albasa, anda anı tuugandarının je koşunalarının emçegin emizip, toroltuşkan. Al ayal aga «emçek ene» bolup kalgan. Al emi
alardın baldarı emçekteş bolgon.
57. Eriş buzuu – kayınduu kızdı ala kaçuu je nikelüü ayaldı buzuu.