Kırgız tarıhı: Tarıhıy oçerkter — 1 – kitep

Kırgız elinin çıgaan tarıhçısı, adabiyatçısı Belek Soltonoev koluñuzdardagı bul
emgegin 1895-jıldan baştap jazıp, 1934-jılı ayaktagan. Özü 1938-jılı repressiyaga
duuşar bolup atılıp ketken, 1955-jılı aktalgan.
Kitepte kırgızdın jaralış doorunan baştalıp, 1916-jıldagı kötörülüşkö
çeyinki materialdar kamtılgan. Bul kol jazma köptögön jıldar boyu tuñguyukta jatıp,
jarıkka çıguuga, atügül kenen-kesiri söz boluuga da totalitardık biyliktin tuşunda
tıyuu salınıp kelgen. Bul emgek emi gana kamaktan boşonup, kırgız tarıhında birinçi
jolu jarıkka çıgıp oturat. Birinçi kitepke kırgız menen Kene handın soguşuna
çeyinki materialdar kamtıldı.

KIRGIZ TARIHI
(1895-jıldan baştap jıyıp, 1934-jılı jamdadım)
Kök bolup, kökkö jıldız kuralıp, kün jaralıp, ay çıgıp, jer üstü neçe türgö
aylanıp, kança muz dooru ötüp, taş-mis doorloru jetip, adam balası çıga kelip jer
jüzünö akıl jumşap, anın ar tarabına jayılıp madaniyatka kirişe baştaganda eñ
eski zamanda arasınan «türk» urugu çıga baştagan. Türk (tüküyö) kıtay tili bolup,
«temir tulga, temir kalkan» degen söz. Türk degen el adam balasının en eski urugunun
birinen sanalıp, zamanında adam arasında baatır, taza, kalp aytpay turgan tuura
elden sanalgan. Kırgız oşol türkön sanalgan — fin, gun urugunan, jaki türktöşkön
mogol, jaki ari nasilinen kanı aralaşkan bir uruk kurama el.
Bizdin eranın XIII kılımında gijrattın VII kılımında, özünün tereñ akılı
arkasında dañkı çıkkan arab kemengerinin biri Muhammet kazavnı jer jüzünün
burulup, kubulup turganınan misal keltirip, tömöndögünü jazgan:
«Men bir kezde kalkı eñ köp eski bir çoñ şaardı aralap kele jatıp, aldımdan
çıkkan bir kişiden: «Bul şaar ornolgonuna kança boldu?» — dep suradım. Anın magan
bergen joobu: «Bul eñ bayırkı şaar, kaçan salınganı dayınsız. Bizden murunku el
dagı kaçan salınganın bilbegen», — dep joop berdi. Mından 500-jıldan soñ bayagı
şaarga kelsem al jerde şaardan eç belgi jışaanı kalbagan. Men çöp çaap jürgön bir
kişiden: «Bul ordoluu şaar kaçan oyron bolgon?» — dep suradım. «Çalım! Senin
surooñ anık sonun eken, bul jerde eç bir ubakta şaar bolbogon, kadimden beri uşul
sen körüp turganday talaa bolgon», — dep joop berdi. «Bul jerde eç bir şaar
bolbogonbu?» — degenimde: — «Eç kaçan bolgon emes, kabarın ugup, körgönüm jok jana
şaar bolgon dep, bizdin ata-babalarıbız bizge aytkan emes», — dedi. Jana 500jıldan soñ dagı uşul jerge kelsem, köl bütüp kalgan eken. Köldün jeeginde ar kaysı
jerde birden-ekiden balıkçılardın üyü bar eken, Bayagılardın janında toptoşkon
kişilerdin, balıkçılardın torun oñdop jatkanın körüp, bul jerde köl bütkönünö
kançalık zaman boldu dep surasam, bul köl kadimden bul jerde, ilgerki zamanda dagı
bul jerde uşunday köl bolgon, — dep joop berişti. Jana beş jüz jıldan soñ uşul
jerge kelsem, bayagı körgön da neme jok, uçu-kıyrına köz jetpegen aytalaa, çöl, kündün
kaynagan ısıgınan içerge bir tamçı suu tabalbastan een talaa, erme çöl menen kele
jatsam, bayagı köldön kalgan bir çalçık belgisi bar eken. Anı taptım, oşol jerge bir
çuñkur çakka az oolok jakşı gana çöp çıkkan jaydı meken kılgan bir kişiden kelip,
«suu beriñiz, içeyin» dep suradım. Suu içip, ısıktan esimdi jıyıp algan soñ: «Bul
jer uşunday bolup, kotorulup kubulganına kançalık jıl boldu?» degenimde munun
bergen joobu dagı murunkulardın joobunday boldu. Eñ akırındagı oşonçoluk zaman
ötkön soñ bayagı jerge kelsem murunku eñ birinçide körgön şaardan çoñ şaar ornop,
andan dagı artık güldöp, bayrap-sayrap el jurtunun jırgap-kuunap, telegeyi-tegiz,
temenesi bolup turganın jana kalsa turpatının baştagıdan artıktıgının, üylörünün
jakşılıgın körüp: «Bul şaar bul jerge kaçan tüşkön», — dep suraganımda jurtunun
baarın bir oozdon bergen joobu: «Bul şaar eñ eski zamandan beri bar, kaçan
baştalganı maalim emes, munun kaçan bütkönün kıskası biz bilbeybiz, biz tügül bizdin
babalarıbız dagı bilbegen», — dep joop berişti.
Anın birindey bizdin turgan jeribiz dalay-dalay türünön burulgan. Tabiyattın
kozgoluu mıyzamı boyunça too — talaaga, çöl — kölgö, şaar — çaldıbarga (zilzala
arkıluu) aylangan, kançalık güldögön, madaniyattuu tolgon şaarlar joonun zordugu
menen oyron bolup, jer menen jeksen bolgon: ne türlüü dünüyönü jaypagan el jok
bolup ketip, je başka bir türlüü eldin kol aldına karap kalıp, öz naam-atagın, rasim,
ürp-adatın jogotkon. Kün çıgış, kün bagıttı çaykap, asman-jerdi kızıl kanga boyögon
kan içer elderdin bul kezekte kımınday belgisi, tukumu kalbagan.
Jer jüzündö adam balası saat sanap, jañı önör taap, madaniyatın arttırıp, kündön
küngö ilim-bilim tehnikası ösüp bara jatat. Misalı, Javropa (Evropa — Red.),
Amerika jurtu bilim önör taap, anı maydanga koyuu işine başka elge karaganda
ılaçınday zıpıldap ozup ketkenin körüp turabız. Kün çıgış kalkı köbünçö miñdegen
jıldar karañgılıkta kalgan bizdin kırgız önör, ilim, madaniyattan kabarı bolboston,
japayı katarı kün ötkörüp, başka eldin kol aldında jüzdögön jıldar eñgirep ezilip,
azaptan közü açılbay, kaygıdan kan jutup, mal başına ee bolo albay, kordukta, zordukta
kün ötüp, jañı gana Sovet ökmötünün kasieti menen el katarında bolup boz ulan, boz
kertik, ker murut, kara sakal jana kız-kelinder ilim-bilim, önörgö ıntı-zıntın koyö
baştagan üçün kırgızdın kaydan taralıp, kaysı zamanda tarıhka ilingendigin, kaysı
jerde turgandıgın, sayası, ünöm-jönü kanday bolgondugun, anın rasim, adet, peyli,
kulkun oozeki surap jana Javropa Kıtay, İran, Arab jana eski-jañı türk, tatar
tarıhın, maselen, dünüyögö maalım bolgon tarıhçılar: Biçurin (Yakinf), Bartold,
Radlov, Aristov, Miller, Çjan-Şan, Çançun, Klaprot, Katanov, Fişer, Grigorev,
İslovdev, Mahmud Kaşgarı, Abulgazı, Tumanskiy j.b. tarıhtardan maalımat alıp
jazdım. Bul tarıh kırgız tarıhının sapatı jagınan birinçi darajada bolboso da,
kelerde kırgız tarıhına tübölüktüü material bolor degen talap menen ortogo saldım.
Tarıh mazmunu kırgızdın tarıhka ilingeninen baştap, Öktöbür özgörüşünö; 1917jılga çeyinki tarıhı jazıldı.

KIRGIZDIN TURMUŞU
Kırgızdın eñ bayırkı turgan jeri Enisey dayrası, Altay, Sayan, Tyan Şan, Pamir,
Koton tooloru, uşul aytılgan toolordun araları jana özön-salaaları bolgon.
Jan saktoo kesibi: koy, töö, uy, eçki asırap bagıp, jaydın künü — ayran, süt, kımız,
kıştın künü — et, azoolok dan aralaştırıp, etke jetpegen kedeyleri bay menen
feodaldarda malaylıkta kündörün ötkörüşkön. Köbünçö köçmön bolup ey eski zamanda
handarında oturuk jayları bolgon. Altın, temir, kümüştü iştegendi bilgen. Dini
şaman bolup, ar türlüü jan-janıbar ösümdükkö tabınıp, jookerçilikke ötö baatır
bolgon.
Mogol, kalmak, özbek zamandarında tam salbastan, köbünçö tündük kırgızdarı
jalpı köçmön bolgon, maldın jayıtı takılıp, jaki joodon kıstalsa, kışında bolso
3—4-jaştagı baldarın ayrımaçka kol turmaçtap alıp, je bolboso arkalarına tanıp
alıp, kündür-tündür suuk jaan-çaçınga, boroon-şamalga, ayazga, tereñ karga karabastan
üygö jagdayluu jumuştarın katındardın mildetine koyup, köçüp jürö bergen.
Tam salıştı «tirüülöy körgö kiret» dep jaktırbastan, kalaa turmuşun «uçpas took,
köçpös tam» dep süyböstön ılayık körbögön. Egin aydoonu köp bilbesten (asırese,
tündük kırgızı), aydasa köbünçö taruu aydagan. Buuday, arpanı kemçil aydaşıp,
buurçaktı çanda aydagan. Taruunun başka eginge karaganda emgegi az jana urugu arzan
bolgonduktan, maselen, çeyrek teşe jerge üröngö 10 kadak taruu ketse, andan ortoço
tüşüm menen min kilogramm taruu alat. Çeyrek teşe jerge üç-tört pud buuday ürön
bolso, ortoço esep menen otuz-kırk pud buuday algan. Çeyrek teşege üç-tört pud buuday
ürön bolso, taruuga on kadak gana kerek. Ekinçi sebebi, taruudan bozo salıp içse
kubattuu tamak bolup jana nandı eñsetpegen. Jana da bozodon arak tartıp içken.
Taruunu aktap keje kılıp içip, nan katarında jep jana talkanı № tamak bolgon. Temir
jok bolgonduktan maldın jaagın, müyüzün orok, jılkının tuyagın ketmen kılgan. Çöp
çapkandı bilbesten kıştın künü çöptön takılıp jut bolso, malına betege julup
berip, çöbü bolboso karagan şak jıgaçının bürün, jalbıragın jedirgen. Uyga suu
içindegi balırdı alıp berip jedirgen. Araba kütpögön. Kıştın künü jarma, köjö,
bozo içip, şorpogo külçatay kılıp salıp jegen. Talkandan magzım salgandı bilbegen.
Magzımdı 1856-jılında ölgön Boronbaydın Meke degen katını çıgargan (Boronbay
Bugu kırgızının feodalı). Magzımdı Boronbay baydın katını oylop çıgardıbı,
jaki başkadan üyröndübü, anısı maalimsiz. Kesmeni bilbegen, etti kesmelep jebesten
jalañ jegende. çay içpesten sorpogo suu aralaştırıp «kara döñ» kılıp içip jana
şorpogo kurut, süzmö katıktap iç ken. Egerde suuk tiygen bolso, baylar-feodaldarı
suuga kurut ezip kaynatıp, sarı may salıp, sapırıp içip terdegen. Kıştın künü
sorpogo, jandın künü sütkö süt boorsok kılıp, kalıñdıgı bir eli bolup kamırdan
külçö kılıp jegen. Munu «kekirtek» dep dagı atagan. Kamırdan boorsok kılıp,
kalıñdıgı bir elidey kılıp anı sütkö bışırıp jep, «üzmö» degen. Taruudan je
konokton mayga bışırıp «saksay» kılıp jegen.
Kırgızda tegirmen çanda bolgon. Un-talkan üçün köbünçö jargılçak koldongon. Çoçko
etin jebegen. Çeçek çıksa «uluu tumoo» dep ırım kılıp, kara kiyik dep doñuzdun
mayın, jaki ayuunun etin bergen. Nasbay atkan, kanja tartkan. Jaydın künü maldın
sütünön başka tamaktı, etten başkasın ançalık kerek kılbagan. Süttön bütkül deerlik
tamagın dayardagan. Jılkı sütün kımız kılıp, keede bal kaynatıp içken. Çekendenin
aşınan dagı bal kaynatkan. Töönün sütünön kımız kılgan, jılkı kımızınan arak
tartıp içken, «töö atası Oysul ata» dep terisinen kayış, ultan kılıp, jününön kiyim
kılgan. Töö baguu başka malday köp müşküldük berbegen. Açkalıkka, jumuşka başka
maldan artıkça çıdamduu bolup, jeti-segiz kün çöp jebey, suu içpesten çıdagan. Süttön
bolgon bütkül tamak, araktan başkası ayal tarabınan iştelgen. Jaş baldarı jaydın
künü dan joktugunan jüdöp bara jatsa, tördögü jer eñgilçek (jer kurutu) kuurup,
jargılçakka tartıp talkan kılıp, sütkö, mayga köölöp bergen (munu men — tarıh
jazuuçu 1884-jılında Koçkordo jedim). Dan, jer kurut jok bolso ışkındın
başındagı urugun sütkö salıp bergen. Jörgömüştü baldarga berip kanaattandırgan.
Sooda işin bilbesten, soodager, kızıl kulak dep unutpagan. Kokon zamanında kırgız
feodaldarınan sooda kılganı bolgon. . Uy, eçki, köbünçö koy sütünön juurat, süzmö,
kurut, malta, ejigey, bıştak, neçe türdüü may çıgarılgan. Munun içinde bal kaymak
degeni artıkça bolup jana bışkan may dayardalgan.

ADET, RASİMİ
Oorup kalsa muzdak suu menen uçuktap turup suu bergen. Koton jara, kulguna bolso
keperez menen suu berip, aşınıp ketse jılandı bışırıp, sorposun içip, etin jegen.
Jana çiykiley dagı etin jegen. Uu korgoşun, ak kodol, meñdubana, jalbız kuuray, jadı
kuuray, adıraşman, şıraaljın jana başka mayda ösümdüktördü ar türdüü keselge darı
kılgan. Kee bir ooruga tükürgön, kiyim üçün Anjian, Kaşkardan bul alıp, köbünçö
kıdırıp kelgen soodagerler uygur, özbekten mata çepken, kara kaşka, nıpça, döñkökur,
baçayı, manat, jibek, çaçbak jana başka buldar algan. Taşken, Namangen, Anjian,
Kulja, Kaşkar, Oluya Atadan başka çoñ şaarları bolbogonduktan, şaarga jetişi
kedeylerge ötö oor bolgon. Arası alıs jana een talaa, erme çöldör bolgonduktan jana
al zamandagı el birin biri karaktap turgandıktan, jürüü ötö kıyın bolgon. Özdörü
teriden iştep, ton, şım, tebetey, jündön çepken, kalpak, kementay jamınçu, kiyiz
ötük, türdüü, türsüz kiyiz, kal, arkan, jip-şuu iştegen. Too teke, jaki üy teke, jaki
serkenin terisinen sarı jargak şım jasap, bagalegin keñ jırmaç kılıp, bay-
feodaldarı bolso saymalap, kunduz karmap, «keñ bagalek kelber şım» dep kiyişken.
Kementay tondon başkasın şımdanıp algan. Munday şım beş-altı jılga çıdagan.
Bütkül at jabdık, eer tokumdu özdörü iştegen. Üzöñgünü müyüzdön, köbünçö kayıñdan
iyip kılgan. Beçaranın katını jeti, bay-feodaldıkı toguz orom eleçek orongon.
Eleçek. şañ matadan bolgon. Baarı da köynögünün töşün saymalagan. Anı «öñür» degen.
Beşmanttı kiybesten, çapan kiygen. Beldemçi tartınbagan katın, şım kiybegen erkek
bolbogon. Kız-kelinderi kök şalılap ultarıp, köörçögölötüp, takası biyik ötük
kiygen. Kepiçti kiygen, «kulundu beedey kılıp» dep anı jaktırbagan. Kızdarı kunduz
börk je kunduz karmap, manat makmal menen tıştagan jaki baçay menen tıştalgan kara
körpö tebetey kiygen, Tülkü, suusar börktü kiybegen. Katın-kızdarı başına karkıra
sayınıp, kedey kızdarı ükü tagınıp jürgön. Jañıdan algan kelinderin otko may
salıp jügüntkön. Anı «otko kirdi» deyt. Köçköndö otko may salıp, jakşı iti ölsö dagı
oozuña may salgan. Katın tuuganda al üydön ot berbegen. Tuugandan soñ esi oop, közü
bozorso, «albarstı bastı» jaki «kara bastı» dep anı «kuuçu» degen bakşıga kuudurgan.
Al kişini «közü açık» degen. Eki jagında birdey bala jok bolso da, jaki bir jagınan
balası bolso da «bel kuda» bolgon. Küyöö birinçi üy janına kelip ketip, ekinçide
koluktusun alganı kelgen, Kayınduu kızdı ala kaçıp alsa da, üç-toguz ayıp menen kayta
bergen. Kayını bukara bolup manap alsa, alganı boyunça ketip, kalın malın dagı
berbegen. Algan koluktusunun kız darajası bolboso, köbünçö albastan kalıñ malın
kayta alıp ajıraşkan. Ajıraşpasa ayıbın algan. Ataktuu kişi ölsö, el jıyılgança
beş-on kün saktap turgan. Jaki amanat dep koyup, bir kançalık ubak ötköndön soñ başka
jerge kotorup kömgön. Joodon ölsö, etin şılıp taştap, söögün jerine alıp kelip
kömgön, Ataktuu feodaldarının ölügün köp ubakıtta jaşırıp kömgön. «Egerde kar
jiligin duşman alıp jerge kagıp koyso, anın tukumunan ataktuu kişi çıkpay kalat»
degen saltı bolgon. Ataktuu kişisinin körün jooker kişi içine nayza alıp tegeretse
tiybegendey kılıp ken kazgan. Kedey bolsun, bay-feodal bolsun ölgöngö aş bergen. Aş
berbegendi «aşsız, jıtsız koydu» dep jek körgön. Çoñ aştı at çabış, er sayış,
balban küröş, jambı attırış menen ötkörgön. Kee aşka beçaranın katınına töö
çeçtirgen. Ölükkö katın-kızdarı betin tırmap ıylagan. Ak kiyizge jaki bulgaarıga
salıp, bay-manabın kömgön. Beyit başına barganda betin tırmagan. Katındarı başına
kara kiygen. Kee kişiler balası ölsö, ölügün kapşıtınan çıgargan. Doo bütkörgöndö
çıbıktı tuura kırkıp, söz baylagan. Kara işke jan berbegen, jan berse «jan
bergendin janına turba» dep korkup, başkalarga kaçkan. Açarçılıkta, jookerçilikte
er azamattarga mal alın, kiyik atıp, kuş bürküttü salıp, jalgız ayılın asıraganı
bolgon.

OYuNU
Ordo, toguz korgool, orompoy, dümpüldök, ak çölmök, añkildek, uyum tuudu,
selkinçek, upay jana başka oyundarı köp bolgon, Tündö koroonu kız-kelin kaytarıp,
jıyış kılıp, temir komuz kagıp, «saksakay, bekbekey» dep koroo kaytargan, Köp
ubaktarda selkinçek tebişken. Ayıldı jakalap, çoor tartışıp, jılkıçılar jılkı
kaytargan. Egerde jookerçilik zaman bolso, ayıldın sırtın «jesekçi» jesegen, anın
sırtınan kayguulçu degenderi jol kaygıgan. Kooptuu jerlerge karool koygon. Kök börü
tartuu orus otorçusuna karagandan soñ tündük kırgızına jayılgan. Oyundun içinde
kırgızdın eñ birinçi jakşı körgönü jana köp oynogonu bolgonduktan, «ordo atış»
soguş dartı bolgon sebepten anı toluk körsötüp jazdım.
ORDO
Eski kırgız baldarına tajrıybaluu, örnöktüü işterdi oyun menen körsötüp ketken,
ırçı, komuzçu, kıyakçı, temir komuzçu, çoorçu, sıbızgı, surnayçılar «küü» arkalı köp
tajrıybaluu sözdördü ilgerten ulam kiyinkige ala kelgen. Şulardın biri ordo oyunu
bolup, bul başka elde bolboston jalgız kırgızda bolup, eski zamandagı soguş jönün
körsöt kön, maselen:
1. Tegerete çiyip — kamal, çep, korgon şaar sıyaktuu;
2. Dal ortosu — borbor jaki jıyırmak (tuu tübü);
3. Kalıñ çükönü tigip, ortosuna abıdan bir çoñ çükönü jaki ordodon oñoy menen
atıp çıgara albay turgan kılıp, çükönün sınıgın koyup, anı «kan» degen. Bul anıgında
«kan» jaki tuu tübü;
4. Kandı tegerete koyulgan köp çükö — kandın askeri;
5. Ordo atuuçular eki bet bolup, çükö kalçaşıp, kimisinin çükösü konso, oşol jak
birinçi kezekte atat. Bul küçtüü joo, misalı, küçtüü joo kalaaga çabuul kılganı.
6. Ar bir ordo atuuçu kişige beş çükö tiyiş bolup, üç atkan oyunga ee bolot, misalı,
beş askerdin üçöö soguşka kirgeni;
7. Çiyinden ötpöstön atat-korgon sepilden atışkanı;
8. Egerde atkan çükösü çiyinden çıkpay kalsa, al atkan oyunu ölöt — soguşka
kirgendin ölgönü;
9. Egerde atkan çükösü çiyinden çıgıp tursa, oyunu ölböstön ata beret. Misalı,
betteşken joosun öltürö bergen sıyaktuu;
10. Çiyinge jakın kelgen kazayt (kazaman), jekege çıkkan je karoolgo çıgıp kelgen
joonu öltürgönü;
11. Atılgan çükö çiyinden çıgıp, çiyindin içine eki kadam tompoyu çükögö jakın
jatıp kalsa, bir butun tamandap, çükönü olturup çertet, misalı, atı ölüp, joo menen
jöö soguşuu, jaa menen emes kolmo-kolmo soguşuu;
12. Çertken kişinin sırtında — deñgelinde çükö kalgan bolso oyunu ölöt. Misalı,
joo sırtınan kurçap ketkeni;
13. Bir jakı üç çükö çertken soñ kandı çertişke uruksat-kandın karoolun öltürüp
kanga kol salganı;
14. Çetke, çiyinge jakın kelgen çükönü kayta toorup atıp alat; Munu «toorumak» deyt
— çetke kelgen joonu kayta baylap ketkeni, çettep jalgızdap jürgöndü öltürmögü;
15. Beş çükö üç atkanga jarayt — beş askerdin üçöö soguşta, eköö koşto bolgonu;
16. Üç çükö eki atkanga jarayt — üç askerdin eköö soguşta, biri koşto bolgonu;
17. Bir çükö bir atkanga jarayt — joodon kırılıp, bir kişi kalsa da soguşuu;
18. Bir jaktın teñinen köbünö oyun jetpey kalsa, kalganı çokondoso, jeñilgenge
esep — köbü kırılıp, attan ajırap, jöö kalganda jeñilgeni;
19. Kanı bar jakta bir çükö, bir oyunu bolso da jeñilbesten atışat — kan ölmöyün,
jaki kolgo tüşmöyün jeñilbegenge esep;
20. Tompoyu çükögö tiye jatıp, tompoydu alarda çükö kıymıldap kalsa — joo
ölböstön aman kalıp, atuuçunu öltürgönü;
21. Kan ordodo turganda kanga bet aldıra atat — kaçan bolso kanga. tuuga bet ala
soguşuu kerek;
22. Çekege kelgen çükönü kıygay atıp alat — bu da bolso çekege jalgızdap kelgen
joonu öltürgönü misalında.
Mına uşul sıyaktuu ar bir oyundun ar başka özünçö tajrıybası bar.
DİNİ
Tarıh jazuuçunun tajrıybalap çeçkeni uşul.
Eñ eski kırgız dinin, din baştıgın «kam» degen. Musulman dinine kirgen soñ
köpçülügü «biz musulmanbız» degenden başka, musulmançılık jolun jakşı bilbesten
jürö bergen. Oşentse da, «kudaydın kulu, Mukambettin ümötü, çın musulmanbız»
deşken. Oruska bagınbastan bürün namaz okup, orozo tutkanı miñden biröö bolgon,
balkim andan dagı kem bolgon. Kokustan ayt namazına tüşpöy kalsa, kırk taş oodarıp
koyso bolot eken dep, kırk taş oodarıp koygon. Bakşı, bübü, tölgöçü, dalıçıga abdan
ınangan. Balanı saktay turgan «umay enesi» bar dep bilgen. Umay eneñ koldosun degen
kebi ali da bar. Üylörünö kut kuyup saktagan. Kuttu Korgoşundan kuyup, ak mataga tigip,
betine jeti bermet bastırıp maylap, maldın başın kutu dep üyünö katıp saktagan.
Malı töldögön çakta malı çenemdüü bolso, üyün tumoo? ölüm aralasa, kuttu üyünün
içine körünöö koygon. Ay, kün tutulsa, kan ölöt, jer titirese çoñ alaamat degen. Eginçöp çıkpay, kün Jaabay kurgakçılık bolso, jer-suu tayıp, jalpı talaaga çıgıp, tülöö
kılışkan.

TABIPÇILIGI
Kanday kesel bolso da suu bergen. Oorusu ulgayıp ketse, bul oorunun eesi bar eken
dep, közü açık dep bakşı, bübügö salgan. Kuturgan it kapsa, al ittin meesinen
aralaştırıp talkanga mıkçıp berip kırk üydün kazanının kulagın tiştetken. Kee bir
türlüü ooruga erteñ menen, keçinde muzdak suuga uçuktap, jılañaçtap. Eki-üç çaka suunu
ayak menen urgulap, munun soñunda bir kança künü suu bergen. Jılaan, kara kurt, böy
çaksa, tükürçükkö tükürtüp, tamagın küçtöp bergen. Şoona jipten moynuna «mant» kılıp
baylagan. Ilajı bolso, çakkan jılandın özün otko tirüülöy kaktagan. Jılan menen
dubalaşıp, arbaşkan kişiler köp bolgon. Malı ılañduu bolso, mazarga jaki atababasının, jaki ataktuu kişinin beyitine tünötkön Katın tuubay, tuusa da balası
toktoboy jürsö, kayın ata, kayın enesinin beyitine barıp, mal soyup tünögön. Mazarga
barıp, konup-tünöp sıyıngan. Karı kişinin keşigin jep, batasın algan. Beyit başına
barabız dep bir neçe jılga beyitke barıp turgan. Booz katındar ar türlüü tamakka,
kiyiktin etine, karışkır, jolborstun jürögünö talgak bolgon.
Jez tumşuk albarstı, alp kara kuş, buudayık, ajıdaar deşip, bul zamanda jana
jagrapiyada (tabiyatta — Red.) jok jandardı dastan kılıp süylögön kişiler köp bolgon.
Bul aytılgandardı kançalık çın kılıp aytsa da, ar kimisin öz aldınan uzak ikayalar
süylögöndö eski zamandan beri bulardın birin eç kim bul zamanga çeyin körbögön.

SOGUŞ JÖNÜ
Jookerçiliktin ıgın öz zamanına jaraşa kırgız jakşı bilip, bütkül jan
saktoosu jana oyunu soguş ilimine ılayıktalıp kurulgan. Soguşka ötö ıntık bolup,
jaş baldarın jaş çagınan soguşka dayarloo oyundarın üyrötüp, 1750-jaşka jete uruş
mildetin moynuna algan. 6070-jaşka kelgende soguşka aralaşkandarı bolgon, jekege
çıkkandarın dagı aytışat. 1415-jaştarga kelgende balança kişi joogo attangan dep
aytkandarın tabıştaganda anık söz bolup, soguşta erdik körsötkön. Kırgız
kırkalarınan eki-üç kişi baş bolup kalsa, köbünçö soguş tuuralu süylöşöt. Soguşka
jana alıska jortuulga barganda tamagına et, süzmö jana aktagan taruu algan. Egerde
soguş zaman bolboso, üylörünö tınç jata berbesten, jılkı tiyip, bulap-talap, el çeti,
joo beti toguz joldun toomu, 40-joldun kıyırına alaman karakçılık kılıp jürgön.
Akırı uuruluk kılgandı birinçi önör dep bilgen. Oşondoy zamanda erdik kılgandı
elin saktap, joodon aman alıp kalgandı «baatır» degen.
Baatırdı toodon kulagan taştay, atkan oktoy bolot degen. Atkan ok taştan kaytpayt,
kulagan taş je talkalanat, je talkalayt, baatır joodon jeñilgende joldoştorun
joogo tüşürböstön, anın artınan korgop, joonun aldında bolup, joonu joldoştoruna
jiberbey soguşa - soguşa aman alıp çıgıp, balkim joodon köp zamanda oljosun alıp
çıkkan, oşol sebepten baatırlar «kaçsam da bir at oljom bar» dep aytkan. Joonun
köptügünö karabastan soguşkan, joo kayda degenden başkanı bilbegen, arkasınan
jaralansa, kaçıp bara jatıp jaralanıptır dep, balası bolso da, anı kişi katarında
körbögön. Egerde jara bet aldınan bolso, betteşip jürüp jaraluu boluptur dep ıraazı
bolgon. Joonun az-köbün bilmek üçün «kaçırtkı» salıp, azın-köbün bilip soguşkan;
egerde joo köp bolso «bukturma» koyup soguşkan; maselen, bir top askerin jaşırıp,
joonun keler joluna koyup, kalganı bir az soguşa tüşüp kayta kaçkan joo birinde
artına tüşüp, attarı, özülörü talıgan kezde, tigi jaşırınıp turgan askeri atkan oktoy
bolup kaptaganda joo kayta kaçkan. Joogo betteşeerde je saparga attanıp çıgarda tölgö
açıp, köbünçö dalı küygüzüp, oşogo jaraşa bolgon. Aysız tuman baskan karañgıda,
kıştın künü je jaydın künü bolsun tün içinde bir körgön jolunan adaşpagan,
körbögön jolu bolso «temir kazık jıldızın belgilep jürgön. Bul jıldızdı
«koşoktooluu koş muzoo» dep atagan. Egerde buluttan jıldız körünbösö, jakşı attı
erkine koyup, jol baştatkan. Uruş çagında butu sınıp kalsa, kanjıgaga butun kapta
baylap koyup soguşkan. Joo ötö korkunuçtuu bolso, kündü jaylap jaadırıp turup, izin
bilgizbey kaçıp ketken. Joo menen dayım atçan soguşkan. Aybalta, soyul çapkanga,
nayza sayganga, mıltık atkanga, jaa tartkanga ötö usta bolgon. Kılıçtı köp kerek
kılbagan anı ançeyin bıçak katarında körüp, jabdık dep oylobogon. İçin ok, nayza
aralap ketse, kişinin siydigin içirgen. Başı, tulku boyu köbüröök jaraluu bolso,
semiz tay soyup, iç etine jakşılap toyup, terisine jakşılap oronup jatkan. Joodon,
je alıs sapardan kelgen tünü katındın koynuna jatpagan: içinde mıltıktın, jaanın
ogu kalsa, anı tüşürmök üçün taza katınga attatkan. «Ok attagan taza katın» degen makal
oşondon kalgan. Açka bolup bara jatsa, atının kara sanınan kan alıp bışırıp jegen.
Jatkanda jabdıgın, köbünçö mıntıgın, jaasın töşögünö ala jatkan. Uruşta
mergenderi oozuna toltura «kıldıratma» ok salıp, atçan çaap jürüp, başınan tütün
arıltpay atkan. 40-50 çakırımdan kişinin az-köbün, joo ekenin ajıratıp bilgenderi
bolgon. Tün içinde attın elektegeninen kişinin kele jatkanın bir çakırımday
jerden bilgen. Mal uurdatsa kara jerdegi izin tüştük jerge kubalagan, balança jerden
tañ erteñ menen üröñ-barañda jılkı alıp, kündün murdu too başına çaçıray balança
jerge kelgen eken, degenin tekşergende eñ azında 40-50 çakırımday, oşondo
balançanın atının oozunan kan aralaş ak köbük çıgıp, oozuna alı jetpey, tizgini
koluna karışıp, başın jerge salıp çulgup, aranday oozun açıp jañıdan kızıgan çagı
eken, degen bayırkı sözdör köp.
Köktömdö atı joon san bolso, 1015 küngö jarayt dep jortuulga minip ketken.
Bayırkı zamanda atına jem bergeni çanda bolgon. Tündük kırgızda bolbogon dese da
bolot. İlgerki kırgız azında 50-60 üy bir jerge tegerete konup, eer tokup, attarın
kermege kerip je üyünün janına baylap (abdan ayaluu jakşı atı bolso, jatkan üyünö
kiyirip), nayzasın üydün janına kıstarıp, ay baltasın eerdin kaşına ilip koyup, küntün debey joo kaydan kelet dep, kulagın türüp çakan turgan. Joo abıdan küçögön çagı
bolso, ayıldı çıñ bek jerge kondurup, ayıldan alıs jerden jol toskon «kayguulu»
degen bolgon. Ayıl arasınan jol çalıp turgan «jesekçi» bolgon. Er azamatın bölüp,
ayıldan tışkarı ıñgayluu jerge koyup, joonu kütüp turgan. Bul kişilerdi «jasool»
degen. Soguşka katın-kızdarı köp aralaşkan. Joodon kaçaarda ar kaysı jerge köp ot
jagıp koyup turup kaçkan. Al ottu, «er otu» degen.
Kırgızdın adet, rasim, din, oyun, turuş, soguş jönündö eski jañısınan bir az
maalımat berdim. Emi kırgızdın kaydan çıkkanınan bir az maalımat bereyin.
Öz tarıhın bilip, tarıhtı tuyuu, eldin katarına kiriş, madaniyatın bir körköm
butaktarınan sanalat. Kadimden okumuştuu, madaniyattuu, bilimdüü el bolso da, öz
tarıhın anıktap jazış oñoy emes. Oşol sebepten kırgız sıyaktuu miñdegen jıldan
beri ilim bilim, madaniyattan kuru kalıp, too arasında japayı katarında köçmöndük
menen mal bagıp jürüp, jañıdan gana Öktöbür özgörüşünün kasieti menen közün açıp,
ilgerilep tam-tum baskan baladay obdulup kelatkan ulutka ezelden öz tarıhın jazıp
kelatpagan soñ ölkösün taanıp, tüp jurtunun tarıhın jazış ötö kıyın iş.
1. Tarih jer jüzündögü eldin tarıhçılarının jazuularının taşka, mürzögö jazgan
çiyinden, jerden çıkkan kazınadan alınat.
2. Tarıhı jok bizdin kırgızday el — kıyakçı, çoorçu, komuzçu jana küülöründö
bayırkı sözdör saktala kelgen.
3. Eski karıyalardın sözünön jıynoogo mümkün bolso da, anın mezgili kaysı zaman,
kaysı jılda, kaysı jerde bolgondugun eki jüz jıldan berkisi bolboso, andan
arkısın bilüü ötö kıyın. Uşul sebepten «jetim öz kindigin özü keset» jana «çındap
ıylasa kara közdön jaş çıgat» degen sıyaktuu tarıhka jan-dilin koyup, çındap
tırışuuçular ar bir uruk eldin aksakaldarınan, al özü kaçan tuulgan, anın atasıbabası kaçan tuulup, kaçan ölgön, oşolordun tuşunda başka uruk elden kim bolgon, 11—
13 ataga jete ar uruktun ata-babaları neçe elekten ötkörüp, tekşere - tekşere andan
alıngan tıyanaktı jana da başka uruktardın karıyalarına tekşertip, anıgın jazuu
arkasında tarıh tüzülüşü mümkün.
Jogoruda aytılganday ar uruu eldin ata-babasının tuştaşın anık bilmek üçün uluu
katın, ortonçu katın, tokol katından tuulgandıgın tabıştap bilbese, anın mezgilin
çeçişke çoñ toskool bolot. Sebebi, kanday bolso da, tokoldon taralgan menen
baybiçenin tukumunun arasında (mezgil) jıyırma otuz jıl ilgeri, kiyin bolup ketet.
Kırgızdın oozeki tarıhın jazuuga ar uruk el. din öz-özünün jeti atasın jete
bilgendigi zor jardam beret. Kırgız jeti atasın bilbegendi: «jeti atasın bilbegen
jetesiz» dep, anı kul katarında sanayt. Uşul sıyaktuu jeti atasın bilgendikten al
arkaluu tarıh tüzüş ötö sebep bolot. Oşondoy sebepter menen kırgızdın bir dalay
eski karıyalarınan, söz bilgen çeçenderinen, köptü körgön kösömdörünön, üydö jatkan
dalay karılardan tarıh sözgö 1890-jıldan baştal kulak salıp, 1895—96-jıldardan
baştap, tarıh sözdü taptiştöögö kiriştim. Sözdün çının ılgap jürüp, dal tuura
çıkkandarın terip jürüp, azırkı oñ-sol atalgan kırgızdın tüp tarıhı jazıldı. Eñ
eski kırgız tarıhı bolso, jogoruda aytılganday ar mamlekettin murunku, azırkı
jazgan tarıhtarınan kabar alındı.
Ar uruk eldin tarıhın özünün çıkkan tarıhçısı öz tili menen jazgan bolso jana
tamga, aribi sözdü kubultpastan jazuuga ıñgayluu bolso, al tarıhtın sözdörü buzulbayt
dep aytuuga mümkün, egerde bir eldin tarıhın başka el . jazsa, al tarıh tutkunga tüşkön
kişidey bolup, tili kelbegendikten kişinin atın jana sözdü jazış aribine tuura
kelbegendikten jana eñ eski zamandan kiyinki zamanga karata bir kitepten kiçige
köçürö-köçürö tarıhtın köp sözü öz tüpkü nasilinen özgörö beret.
Maselen, kıtaylar kırgızdı — kıykıs, kalkis, kilkisi, kakas dep jazgan.
Persiyandar kırgızdı — hirhis degen. Moñgoldor kırgızdı — hirhis degen.
Eski türk kırgızdı — kırkız degen. Orustar kırgızdı — kirgiz degen. Mına,
kançalık buzgan.
Türk tilin arab, javropalık, kıtay aribinen köçürgöndö kançalık kalet çıgat.
Kırgızdın eski aribi, tamgası jogolup, özünün jazılgan tarıhı kalbagan. Jakın —
çekteş jana aralaş jürgön üçün eñ eski kırgızdın tarıhı kıtay tarıhında kalgan.
Oşol sebepten tüp tarıhtın köbünçö kabarı kıtay tarıhtarınan alındı.

EÑ ESKİ KIRGIZ
Kırgız — fin, mogol, gun elderinen kuralgan el. Köbünçö bizdin eradan 500-jıl
murun tün jak kıtaydan kelgen «dinlin» urugunan, bir kabarda «dinlindi» eski
zamanda Orto Aziyadan Altay, Orol ortosuna barıp birleşken «arilerdin», eski
karıyalardın: Kırgız — Altay-Kangaydan kelgenbiz, — degen sözü jalgan emes. Eski türk
kırgızdı tuuganım debegen. Kırgızdın tili uygurdukunday bolgon. Bizdin eradan 206jıl murun bolgon kıtaydın Uluu hanı1 degen padışasının tarıhın jazgan Bangu
degen kıtay bolgon. Bangu bizdin eranın 92-jılında ölgön. Bul tarıhçı da kırgız
Gyan-Gun2 atalgan deyt. Bul Gyan-Gundar bizdin eradan 206-jıl murun özünçö mamleket
bolgon. (Al 206-jıl murun özünçö kançalık mamleket kurganı, kanday turmuşta bolgonu
tarıhta kabarı jok).
«Kiggis» degen türk urugunan bolgon el bizdin eradan 2000-jıl murun egipetti
(Misir) karatkan3. Kıtaylar kırgızdı kıykıs dep jazgan. Oygo kelet, balkim «kikis»
kırgız bolbosun dep.
Kıtay tarıhının atası atalgan bizdin eradan 99-jıl murun jazılgan Şiñzi degen
tarıhta4 türktün «Gun» atalgan urugu bizdin eradan 201-jıl murun «Gegun» (Kin-Kin)
degen eldi karatkan dep Sı Ma Tsyanya aytat. Transkrip jazuuga salıp Kin-Kin degen
sözdü tekşergende «kırgız» bolup çıgat. Kin-Kin — Gyan-Gun atalıp ketken. «Gyan-Kim»
degen söz bolup, eski türktör Enesey darıyasın «Kem» degen.
«Gun» — Orhon darıyası bolup, anı kıtaylar Gun degen. Demek, Gyan-Gun, Kem —
Orhon darıyaları — jerdin attarı bolup çıktı.
Kem, Orhon darıyaların eñ eski zamanda fin-mogol jana türk urugunan gun degen el
jerdep turgandıktan, kırgızdı fin-mogol gun uruktarınan kuralgan el dep aytuuga
mümkün, Kırgızdın turgan jerleri: Enesey darıyasının tegeregi, Urankay, Sayan
tooloru, ayagı Altay tooloru Tibet bolup, ortosu Enesey baştarı bolgon, Enesey
dayrasının başında: Kemçik, Sitkem, Bomkemçik, Kukem, Beykem, Ulukem, Kizikem
degen tuura suular bar.
Uranhay dep kıtay mogul atagan. Uranhaylıktar özdörün «töbö» deyt. Bizdin eranın
78 kılımdarında «Döbö» atalgan azırkı Eniseydin başındagı «tavu» — «tuvi»
respublikası — Eniseydin başında «Kem» atalgan suular köp bolgondugun jogoruda
kördük. Ataktuu tarıhçı Abulgazı mınday deyt: «Kırgız öküm gumjut elinin zikiri.
Uguzhandın Kırgız isimli bir neberesi bar ele, şunun nasilinen edi, hamma bul
ubakta kırgız naslinen kişiler azdur. Mogoldon tatardan voy-gayri uruglardan
ayvanların asırmak üçün ot va suu izdap kelip, kırgız jurtuna barıp oturup kırgız
ismini körmüşlardur. Uzlari kaysı uruktan ekenin bilalar; kırgız kinimjut eki
voloyat bolup bir-birine yakinlardur, bir tarabı salangir simli, ikkinçi tarabı
ankara muran isimli, ekisi ham uluk agın suulardu. Abir va Sibir degen eki voloyat
bar, kırgız jurtu añga yakındur. Kırgız eli törösünü «aynal» deer eli, mogol va tajik

Bartold Vas. Vl. Kirgizı. İstoriçeskiy oçerk, 1927 g., str. 6.
Gyan - Gun — po kitayski bolşoy ili glavnıy predvoditel. Monah Biçurin, 1851 g.
Pavlov N. İstoriya Turkestana. Taşkent, 1910 g., str. 137.
Bartold Vas. Vl. Kirgizı, İstoriçeskiy oçerk. 1927 g., str. 5.
padışa degen kebi. Ol ubakıtta törölörü «iris aynal» degen kemsa edi. Çıngıs han
Bura degen nemseni elçi kılıp mañga tabik bolsun dep, kırgız eline jiberdi. «İris
aynal» elçini jakşı sıylap, özü barmay köp bölöksalak ila jakşı kişilerni koşup
jiberip baş saldı. Bölüklördün maşguri bir oyagı va burni, va közü kızil ak şumkar
kuş edi»5.

SİBİR TARIHINDA
Kırgızdar6 ijrattan (musulman erasınan 3400-jıl7) murun çıkkan Oguzhandın
neberesinen taralganına karaganda alar en eski ulut ekendiginde şek jok. Kırgızdar
Kıtay tarıhının körsötüünö karaganda alar eñ eski, bayırkı uluttan. Eski türktör
paygambarların «kam» degen. Azırkı kırgızdar paydaluu kişini kamkor deyt.
Gun menen kırgızdın soguşu Nan-Şan toosu menen Bulungur degen suunun eki
arasında bolup, Gunlyar kırgızdın padışasın öltürüp koygondo, kırgızdı biylep kele
jatkan dinastiyası8 Usun Orto Aziyaga oop kelip, Isık-Köldün kün jürüş başına jakın
jerge, azırkı Juukusuna «Çıguu» deten kalaa salgan9. Çıguu Kızıl-Suuda bolgon dep
Bartold aytat. Menin pikirimçe «Çıguu» Juuku bolso kerek. Arabça «ç» tamgası jok
sebepten «ç» orduna «j» jazıp, «Çıguunu» «juuku» dep buzup jazgan. Çıguu degen söz
kıtayça «jaşıl talaa», «jaşıl özön», «jaki metall» degen söz. Jana jıluu suu degen
söz. Usundu eski kıtay Hausun dep dagı jazgan. Usundun turgan jeri: İle, Isık-Köl, Atbaşı, Narın, Koçkor, Jumgal, Çüy bolgon. Bul aytılgan jerlerdi kıtaylar tegiz jana
çöptüü, jaanduu, suuk bolup, tooloru bütkülü menen çer tokoy degen. Usundun 120 miñ
üyü, 630 miñ janı jana 188 miñ askeri bolgon. Taluu, daruu degen baştıktarı bolup,
bayları 45 miñ jılkı kütkön. Kanı turgan Çıguu şaarı Aksuunun kün batış jagında
bolup, andan 610 li alıstıgında Isık-Köldün jeeginde bolgon Fergananın borbor
şaarınan tün jak kün çıgışında 2000 li alıstıkta bolgon. Kün batış Ganguy elinin
çegine 5000 li bolgon. Bizdin eranın VII kılımında bolgon kıtay marşrutunda
bedelden çıguu 50 li degen. Usundun kanın öltürgöndö anın jaş balasın Gun
padışası bagıp alıp, kiyin baatır bolgondon soñ, özünün eline berip kan kötörüp
koygon. Bizdin eradan 105-jıl murun çamasında kıtay padışasınan Çjan-Tisan
(Çisan-Tsyan) degen kişi usundarga elçi bolup kelip, eki el birleşip Gun menen
uruşalı degen. Usundar kabıl albastan han Gunmu eline jakşı izat kılbagan. Çja
Tsyandı uzatkan kişiden Kıtaydın kubatın, döölötün ukkandan soñ usundar Kıtayga ooy
baştagan. Usundan jolu bolbogon soñ Kıtay padışasının Ferganaga, andan arkı
mamleketterge tartuu menen elçilerin jibergen. Munu usun hanı Gunmu ugup, sıysıpatka kızıgıp jana gundun kündön-küngö alsırap bara jatkanın baykap, Kıtayga
elçi jibergen jana kıtay padışasının kızın suratkan. Kıtay padışası makul alıp,
kulduk urganga miñ at suratkan. Kıtay padışası Gunmunun suraganın bizdin eradan
103-jıl murun büt bergen. Gunmunun baybiçe katını gundun padışası Çan-Yuydun
kızı bolgon. Kıtay padışasının kızı tokol bolup, baybiçeden korduk körgöndö elin
sagınıp ırdagan:
Jer üstündö mendey şorduu jana barbı,
Meni togolok üydö turgan usun degen jabayı eldin

A b u l g a z ı h a n . Tarıh, şejire türk. 1891jıl, 28bet.
Sibir tarihi — Adi-Atlasi. Kazan. 1911jıl, 24bet.
Uşul durus esep emes.
Oşanin L. V. Materialı po antrpologii Sredney Azii. Taşkent, 1927 g.
Bartold Vas. V l . Oçerki istorii Semireçya. Vernıy, 1898 g., str 72.
Karıgan padışasına berdi, jegeni et, içkeni
Kımız, mından başka da nemesi jok.
Usun padışası Lusavmi ölgöndön soñ Santsizu degen neberesi Gunme boldu. Usundun
rasimi boyunça Kıtay padışasının kızı ögöy neberesi Sen Tsizuga tiygen. Sen Tsizunun
bul katından başka eki katını bar eken. Biri Gun padışası Çan-Yuydun kızı, biri
ekinçi Kıtay padışasının kızı bolgon. Sen Tsizudan soñ Lusavminin Unguyme degen
ekinçi neberesi Gunme bolup, akılduu jaanger bolgon.
Bizdin eradan 70-jıl murun Kıtay askerine koşulup, Unguyme Gulyardın bir bölügün
çaap, 40 miñjan, 70 miñ mal algan. Mından 10-jıldan soñ Unguyme ölüp, orduna Sen
Tsizunun Guvan Van degen balası padışa bolgon. Oşondon baştap usundun kasieti kaça
baştagan. Bul Guvan Vanga Unguymeniy, balası. Gun padışasının jeeni Utusutu degen
karşı çıgıp uruş baştagan. Al Guvan Vandı öltürüp koygondo ele karşı bolup
Gunmenin inisi, Kıtay padışasının jeeni, Yuvan Güy han kötörgön. Mından soñ
soguşsuz usundu eki bölüp, Lotusutu 60 miñ algan, Yuvan Guyma 40 miñ üy algan. Eli eki
bölüngön soñ kubatı ketip, barkınan ajırap, usun tömöndöy baştagan. Bizdin eradan 8jıl muruñ Çiçi Çiji degen Gundun Çan Yuy Kandı menen birgeleşip, usundu çaap
alıp, Çıguunu buzgan. Kıtay menen usun bir bet, Gun menen Kanlı bir bet bolup, neçe
jıl soguşup, bizdin eranın 93-jılında Gun jeñilip eki bölünüp, Çiçi Çiji bul
soguşta ölüp ketip, Gunadun köbü Kanlıga barıp koşulgan. 98-jılı Kıtay askeri
baştıgı Bançaur Gundu kubalap barıp Kaspiy deñizinen kaytkan. Gun ketken soñ anın
orun basarı tungus nasilinen Sanbi degen el kıtay jana başka eldi karatıp, 200-jılça
biylep turgan. Bizdin eranın 300-jıldarının başında Yupayji (Jujan) Ak Güllyar
(persiya Aftalit deyt) kötörülüp, Sanbini jok kılgan. Jumandar 500-jılga jete biylep
turup, soñunda uguz türktörünön jeñilip, kaçıp Edil jayıktan narı ötüp ketken. Kiyin
Obur atalıp, orustu çaba bergen. «Arvar» atalık Vizantiyanı çaba bergen. Uşul Jujan
(Yuçejdeler).
Lusavmi ölgöndön soñ, kıtay padışasının kızı neberesine tiybeym degenden soñ
törkünü kıtaylar: tiyiñiz, — dep ötüngöndön soñ tiygen.
Usundar dıykançılık, bagbançılık menen jan saktabastan, mal menen jan saktagan.
Çöp, suu izdep köçüp-konup jürgön. Tiriçiligi gunga okşoş bolgon. Özdörü küçtüükayrattuu, baatır jana kan içer bolgon. Gunday baatır jurt bolgon. Usundar türkkö
okşobogon sarı sakal, közü kök bolgon. Usundardın mınday öñü sarı, közü kök bolmogu
eñ bayırkı zamanda Altay menen Oroldun arasında ari naslinen dinlin degen öñü
sarı, közü kök el turgan; usundar uşul dinlin menen aralaşıp, türk tüsünön buruldu;
kiyin türkkö aralaşıp, türktöşkön. Öñü sarı bolgon üçün bir dalay tarıhçılar usundu
türk emes, Ri naslinen deşet. Bir dalay tarıhçılar: köbünçö Aristov usundu türk degen.
Kee bir tarıhta Altay menen Tyan Şandın arasında, bizdin eradan 300-jıl murun usun
degen el köçüp jürgön deyt. Brokgauz jana Granattın entsiklopediyasında eñ eski elden
sanalgan skifterdin bir urugu «isin» bolgon. Balkim «isin» — usun bolor.
Demek, bizdin eradan 210-jıl murun Gunlyardin zor soguşunda kırgız eki bölünüp,
biri eski jeri Eneseyde kalıp, bizdin eradan 500 jıldan soñ bulardan dayın jok
bolup ketet; keede kırgız kalıp kilkis bolup jazılat. Tarıhtı kıtaylar jazgan alarda
«r» tamgası joktuktan, «r» orduna «l» tamgasın jazgan. Uşul sebepten kırgız — kilkis
bolup jazılgan.
Jogoruda dagı, aytıldı: jerinen oogon kırgızdar Altay menen Tyan Şan
toolorunun eki arasın toktop kalganı kırgız atalıp, jerinen oodarılbaganı usun
ataldı. Bular başka türk baldarın biz jerge jıyıp. usun birligi «usunskiy soyuz»
atalıp turgan. Kiyin bizdin eradan 1000-jıldarında Isık-Kölgö köp kırgızdar oop
kelgen. Granat entsiklopediyasının № 24dö mınday dep jazgan: «Eñ eski zamanda,
bizdin eradan 202-jıl murun (Gyan Gun) mamleketi «hagaz» atalgan», — deyt.
Aristov mınday deyt: «Türktün bir urugu kañ menen usun bolup, usundar bizdin
eradan üç kılı murun Jeti Suudan «Saktı» (Skifti) sürgön. Al zamandagı kırgızdın el
biylegen urugu usun atalgan. Anın tukumu bizdin eranın V kılımında dagı el biylep
turgan». Usundar beş aymakka bölünüp, anın eki aymagı asgi jana guşu atalgan. Azır da
kırgız içinde «asık», «küçük» degen el bar.
1882-jılında Fergana tarıhın jazgan Midendrov mınday deyt: «Bizdin eradan
100-jıldar murun Koton (Kıtayda) şaarının tegereginde usun turgan. Jujandar
Fergananı alganda, anın kolunan usundar Fergananı tartıp algan. Bizdin II kılımdan
murun Ferganada usun attarı jakşılıgınan «asman» attarı atalgan. Daysin Etuçinin
aytuuna karaganda eñ eski zamanda Koton toosunun tegereginde «bulu» degen kırgız
bolup, kıtay menen baylanışıp turgan. Bul kırgızdar bizdin eranın IV kılımında
Tyan Şan toosuna kelgen Grigorev Kıtaydın Sinçi Jan (Kün çıgış Turkistan)
jönündö mınday degen:
«Han padışanın zamanında kıtaylar kançalık asker baştıktı askeri menen
gun jana kırgız-kazakka karşı jibergen. Bizdin eradan eki kılış murun Kotondon
Lupnurga jete ari naslinen ak jüzdüü, koy közdüü usun turgan. Bizdin eradan 49—70
jıldar arasında padışalık kılgan Kıtay padışası Suandı degen kişi usun hanının
kiçi balası Van Nan Yu (Varriruga) çoñ jardam körsötkön. Al Kıtay padışasına
barganda padışasının vazirleon Varniru arkaluu usun, menen jakındaşıp, tün
jagındagı duşmanı gunga karşı turmakka Varniouga elçi koşup, Kotongo uzatkan.
Joldo kele jatkanda Varnirunun jeñil şaykeleñdigi bilinip, handıkka ılayık emes
eken dep bilgen. Varnirunun kiçi inisi Varnirunu kıtay elçisine koşup öltürüp,
başka mamleketter menen, Kıtay menen dos bolgon.
Bizdin eradan 436-jılında kıtaylar usunga elçi jiberip, usundar tartuu menen
kıtayga elçi jiberip turgan. Mından soñ tarıhta usun körünböyt. Kazak içinde usun
degen uruk kalgan. Çulijnikov (24bet. — 1924-j. 24okt.) kırgızdı, usundu türk degen.
Musulman tarıhçıları: «kırgız — kırges, kıruguz» degen sözdün kıskartılganı,
kırgız deyt. Menin bilüümçö «40-jüz» «kırk uguz», «kırk kız» jana «kırk usun» dep
kıskartılganı kırgız bolmogu mümkün.
Kırgız özü kırk kızdan taralganbız deyt. Kırk kızdan taraldı degen söz tarıhta
bar. Özbektin eski dinçil, aldamçı moldolooru — analak-munalak kırk kızdan kırgız
taralıptır dep akılga sıybay turgan ikayalardı aytat.
Radlovdun aytuuna karaganda kırgız özü kırk kızdan taraldık deyt eken. Buga bir
dalil — uşul mogol elinin Yuan uruk padışalıgının tarıhında kırgız demek, «kırk
usun, kır usun, Kıtaydan kırk kız alıp, oşolordon taralgan kırk kız — «kırk ösö»
degen sözdön kırgız atalıp ketti deyt.
Kırgızdın murunku feodaldarı babalarıbızdan kalgan adet dep kırk jigit
jıygan. Maselen, Kokon zamanında solto kırgızının feodalı Kanay, sarbagış
kırgızınan Bekten menen Şabdan, bugu kırgızınan Balbay. Kırk jigit atagı bolgon
menen Şabdandın jigiti on-on beşten ötpögön, eski zamanda Manastın kırk çorosu
bolgon.
Ligetinin sözündö bizdin eranın VIII kılımında mogol uygurdun tarıhında kırgız
bolgon. Uşuga jete kıtay tarıhçılarının bergen kabarınan jazdım. Emi başka eldin
tarıhınan kabar bereyin: urum padışaçılıgının tarıhında (İstoriya Vizantiyskoy
imperii) bizdin eranın 568-jılında Rum padışası ekinçi Yustun türk kanı Dizavulga
(Talasta turgan) Ziv Marh degen elçisin jibergende Dizavul Rum padışasına kırgız
naslinen bir küñ jibergen.
Arab tarıhçılarının kabarı: Maraati Likaynot degen tarıhta — hirkis türktün en
eski uukasınan degen. İstahri havhali jana başkaları hirkis degen. Bizdin II kılımda
bolgon Mahmud Kaşkarı Tyan Şan toolorunun çölkömündö kırgız bar degen. Persiya
tarihçisi Tardizi — kırgız — kırgız dep jazgan. Uşul İran tarıhçısı Gardizi
bizdin kılımdın 1050—1051-jıldarında Gaznaevit sultanı jazdırgan «Zeynal
ahbar» degen tarıhında mınday jazat: «Kırgızdın nasili orus (slavyan) handarının
tukumu, Kogman toosunun narı çeti kündük jerde kırgız turat. Kee kırgız uyga, kee
kırgız şamalga, keesi kirpige, keesi sagızganga, keesi körköm jıgaçka tabınat.
Kırgızda kaşnun degen bar. Alar kelerdegi okuyadan kabar beret. Tüsü ak, çaçı kızıl,
boyu uzun» deyt.
Toguzugudan kırgızga baruuçu jol: Çinanjikentten Kazanga, andan Lukbekke, andan
Kemizartka, andan bir je eki ay köykölgön çöptü basıp, dagı beş kün talaa menen
jürüp, Kemizden Mambekluga too basıp, eki kündük jol, andan tokoygo tüşöt. Andan arı
dalaa baştalat, Mambekluga jete añ uulaşuu ötö ılayık. Bul biyik too. Mında
sülöösün menen ak tıyın köp. Mambekludan soñ Kögmöngö barat, joldo malga jayıt, añ
jana suusu köp, oşondoy jol menen tört kün jürüp Kögmöngö barat. Köçmön eñ çoñ too,
bul tuuralu Orhon jazuularında köp uçurayt. Bul toonun jolu tar, jıgaçı köp, al
toodon kırgızdın borboruna jeti kündük jol. Bul talaa menen jürüp, çöbü ötö mol,
bulagı köp jana jıgaçtan karmap şibe kılıp koygon, oşon üçün joo ötö albayt.
Kırgızdın turagına jete joldun baarı bak sıyaktuu. Kırgızda bul jer jana maktaluu.
Bul jerge üç jol barat. Oşolor menen gana jürüşkö bolot. Mından başka jeri too
bolup, anın arasında tokoy çerdi şibelep toskon. Bul aytılgan üç joldun biri kün
jürüştö Toguz uguzga ketet. Ekinçisi, kün batışka Kıpçaki (Gımakka) jana Karlukka
ketet. Üçünçüsü, talaa menen üç ay kuru degen köp elge jetkençe jüröt. Buga dagı ekinçi
jol ketip, sol jakka jürüp, eki aylık jol, birok bul soñgusu ötö kımbat, dayım tokoy.
biyik kaptal jana tar jılgalar menen jürüü kerek. Joldu kata çoñ suu, dayım jaañ,
kim bul jol menen jürsö, jakşılap tiyiştüü kamın jeşi kerek jana kiymin çıñaş
kerek. Jerdin baarı suu, Jerge nerse koyuu mümkün emes. Uşul sazdak jerden ötkönçö
attın kuyrugun karmap jürüş kerek. Bul sazda eç kimge katışpagan japayı el bar.
Bular başka eldin tilin bilbeyt jana anın tilin kişi bilbeyt. Alardın tilin eç kim
bilbeyt. Bular eñ japayı adam. Bar nersesin arkasına salıp kötörüp jüröt. Alardın
bar mülkü añdın terisi, egerde bulardı oşol sazdan alıp çıgarsañ, alar kolgo tüşkön
balıktay tuylap, bultuldayt. Kiyimderi añdın terisinen, jaası jıgaçtan, tamagı
añdın eti, alardın dini uşul: eç ubakta başka kişinin kiyimi menen mülkünö
tiybeyt. Biröö menen soguşaarda katın-balasın ala barıp soguşat. Duşmanın jeñgen
bolso, alardın mülkünö katışpastan, bir nerse albastan örttöp jiberet. Jalgız temir
jabdıgın alat. Katıkı menen koşularda tört ayaktap turup koşulat. Malın malga, jaki
añ, jıgaçı köp jer beret. Alardan kee biri kırgızdın koluna tüşsö, tamgın içpeyt.
Egerde bir dos kişisinin köñülün kaltırsa, andan kaçıp jogolot. Ölgönün toogo alıp
barıp, çirigençe jıgaçka asıp koyöt. Kırgız jerinen jıpar, jün, teri, kutu alıp kelet.
Kutu degen bir türlüü aybandın müyüzü. Kırgızdar ündügö okşop ölügün örttöp jiberet.
«Ot birinçi taza, neni bolso da, taza kılat. Uşul sebepten ölgöndü künöödön taza kılat
dep bilet». Kırgızdın arasında Faginun degeni bar, ar jılında bir belgilüü kündö
kelip, komuzçu, kıyakçı jana oşondoylordu büt jıyıp alıp toy kılat. Komuzçu, kıyakçı
başkaları oyunga kelişkende Faginundun esi oop kalat. Mından soñ emne bolbosun
uşul jıldagı tarçılık, .kenendik, jaan, kurgakçılık, kooptuuluk, tınçtık joo
bolorun bütkül aytıp beret. Köbünçö Faginunun aytkanı kelet.
Bul zamandagı kırgızdın bakşı bübüsü oynogondo komuzçu je kıyakçı
oynomoyun, bakşı-bübünün jini tüşpöyt, demek kelerkiden kabar söö bere albayt.
Bizdin kılımdan — eradan — üç kılım murun kırgız özünçö zor mamleket
bolgondugun, anı gun kalkı padışalıgınan ajıratıp, bıtıratkandıgın, kiyin
gunlardı kırgız menen kıtay birleşip, bizdin eranın 93-jılında jeñgendigin
jogoruda kördük Emi gunlardın kim ekendigin jana anın sayası jagın bir az
körsötöyün. Gunlardın bizdin eradan üç kılım murunku al-avalı tarıhtarda bir dalay
maalim. andan murunku al-jayınan tarıhtardan uçurata albaysıñ.
Bizdin eradan üç kılım murunku (kırgızdı jeñilgen dooru — ubagı) gunlardin
baştıgı Modahan (kıtay — Çan Yuy, türk —- Uguzhan) deyt. Bütün türk elin kün çıgışta
zor muhit (Velikiy ili Tihiy okean) deñizinen tartıp, kün batışta Edil jayıkka
(Volga), Uralga jete bütkül baarın öz kol aldına karatkan. Tün jak Kıtay, İran, Armyan,
Şam, Egipet. İndustanga çeyin algan. Modahan bütkül elin 24 ölkögö bölüp, elin on, jüz,
miñ, on miñ, jüz miñge ayırıp, baştık koyup, iretke salgan. El jıyıp, kalk
arasındagı adet, rasimdi küçötüp, jalpı elge jaraşa miyzam kuragan. Modahan bizdin
eradan 174 jıl murun ölgön. Bizdin eranın 48-jılında Gun mamleketi — «tün jak»
jana «kün jak» dep eki mamleketke bölüngön. Tyan Şan toosunun tegeregindegi gunlar
jana kün jak mamleketi Kıtaydın sayasatına kirgen. Bir bölügü Altay toosuna kaçıp
korgolop kalgan.
Bizdin eranın 93-jılında Kıtay menen kırgız-dan jeñilgen gunlar Orol too,
Volgadan (Edilden) ötüp, Don darıyasındagı «Alandardı» karatıp, Dondun kün
batışındagı gunlarga çabuul koyup, anın 110 jaştagı karıgan padışası Armanarihti
öltürgön. Ostgutterdin bir bölügü gunlarga baş iyip, bir bölügü kaçıp Vestgut,
Ostuguttarga koşuldu. Vestguttar bolso, Rum mamleketine barıp sıyındı (Ostgot;
Vestgot dep azırkı Germaniyanı aytkan). Javrova eli birinçiden, Gundan ürküp kaçıp,
ekinçiden, özdörü birin-biri kısıp, jalpı baarısına korkutuu tüşüp kaltıragan.
Gunlar Rum mamleketine çabuul kıldı. Elin ürküttü. Tarıhta bul doordu «Eldin zor
kotoruluşu» (Velikaya pereselenie narodov) deyt. Gunlardın Rugil degen hanı bizdin
eranın 433-jıldarında ölüp, anın orduna Atılla degen han bolup, mamleketinin çegi
kün çıgışta Volga (Edil), kün batışta Reyn (Germaniya, Frantsiya ara-sındagı suu), tün
jagı Baltika deñizi, tün jagı Makedoniya bolup, eki ortodogu elge eelik kılıp turgan
Dunay darıyasının boyundagı bütkül şaardı karatıp, keesin talkalap, keesin özünö boy
sundurdu Atılla Daniya jana Vengriya jerlerinde çatırda turdu. Gunlarga orustun tüpkü
babaları slavyandar tabı bolup turdu.

GUNLARDIN SOÑU EMNE BOLDU? KATALOUN SOGUŞU
Atilla kan gunlardan, gutlardan jana slavyandardan jıyıp, altı jüz min asker
menen Kün batışka attandı, joldogu bütkül şaardı özünö karatıp jürüp olturup,
Galivaga (Frantsiyaga) kaptap kirip, Parij menen Trva şaarlarınan başkasın aldı;
Frantsiyanın Orlian şaarın kamap turgan kezde, Rum padışasının Aeçyus degen asker
baştıgı Rum askerine Vstagot, Sakson, Burgun, Frank askerlerin biriktirip, köp asker
menen kelip, Atillaga soguş açtı. Atillanın askerinin köbü atçan bolgonduktan, tüz
jer izdep, bir az artka jılıp, Siñ suusunun boyunda Kataloniyaga (Şalon) keldi, bul
jerde oşondoy katuu kırgın soguş boldu, eki jaktan 160 miñden aşa kişi kırıldı.
Kan suuday aktı, eki jakka kayta tarttı, kimisi jeñgeni maalim bolbodu. Köp tarıh
Aeçyus, kee bir tarıhta birin-biri jeñe albay eki ajıradı deyt. Bul kan içerlerdin
soguşu bizdin eranın 451-jılında bolgon.
Kiyinki 452-jılında Atilla zalim balkim, Aeçyustan kek aluuga oylondubu, Alp
toosun aşıp barıp, Rum mamleketi İtaliyaga çabuul koydu. Joldo kezikkendi jeñip
olturup, İtaliyanın borbor şaarı Rimge kirerde, anın padışası (İmperator III
Valentyan) kımbat köp tartuu menen Papa birinçi Leonu Atillanın aldına jiberdi.
Bir mamlekettin uluu kişisi aldıñan kadırlap çıkkan soñ, anı izat kılıp
jaraşıp, kayta jerine kaytardı. Bul soguşta Aeçyus ne sebepten ekeni maalim emes,
jerinen kozgolbodu. Bul soguşta azırkı ugam bul (Vizantiya) Rimge jardam bere albadı.
Sebebi, gunlar 441-jılında Stambul mamleketi menen Uruşup, anın padışası
Fedosey II soguşuuga asker jiberip, jibergen askerin gunlar üç mertem jeñip, tambulga
çeyin çabuul kılıp barganda, Stambul padışası gunlardı Dunay dayrasının kün
jürüş jagına ötüp turuuga uruksat bolsun dep jana ar jılına 210 kadak altın berip
turmakka mildettüü bolgon.
Stambul menen uruşup jatkanda Gundun atçan askerinin bir bölügü 441-jılında
Armeniya, Bagdad, Erusalimdi alıp, Kudus Şamdı (Palestin) alıp İran mamleketin
kaltıratkan. 448-jılında Stambuldagı grek padışası Fedosey II azırkı Vengriyada Tis
suusuna jakın Tokoy degen eki kişisin kılıp, elçi jibergen. Oşol elçilerdin
aytkanına karaganda, Atillanın kızmatında Skif jana Javropa elinen bolgon
Atillanı kurçap turgan kızdar skifçe ır ırdagan. Atilla atçan ketip bara jatkanda
aldınan katındarı tamak alıp çıksa, Atilla tamagın alıp içken. Tamagın alıp
içkenden kiyin Atillanın erdigin aytıp ırdagan. Atillanı öltüröbüz dep elçilerdin
kelgenin Atilla bilip, alardı köpkö jakşılap kütpögön.
Atillanın moynu joon, başı soñ, eki iyini keñ, közü kiçine, jüzü kara toru, sakalı
kiçine, butu kıska bolup, özün teñirdin kılıçı» atagan. Atilla 453—454-jıldarda,
bir nemistin kızın alganı jatkanda añdooston ölgön, Atilla ölgöndön kiyin
gunlardın birligi ketip, mamleketi buzulup batırıp, gunlar bolgar menen vengerlerge
koşulgan. Gunlar köçmön bolup, üylörün körgüsü kelbey kör katarında körüp, dayım at
üstündö bolgon, özülörü kayrattuu baatır bolgon, ömürü at üstündö bolup, at üstündö
uktagan, tamagın içken, soodasın kılgan, arabaları da bolgon, katındarı da soguşka
kirgen.
Gun tarıhı tömönkü tarıhtardan alındı:
1. Vizantiya mamleketinin tarıhı.
2. Türk-tatar tarıhı.
3. Tarıh koomu türk.
Kee bir tarıhçılar kırgızdı gundan taralgan deyt, birok kançalık izdep, men al
tarıhtı koluma tüşürö albadım. Gundun tili türkçö bolgon. VI kılımının ayagına
jakın kırgız özünçö ökmöt tüzüp, mamleketinin keñdiginde, kun batış Aziyada ekinçi
darajada bolgon. Çegi — kün çıgış jagı Baykalga jete, kün jürüşü Tibetke jete, kün
batışı Sintszanga kün batışı Kıtay) jete çoyulgan.
Kün çıgışta dagı Gun mamleketi tarap, alardı Sanbı karattı. Bulardı jeñip,
Juban degen el karattı. Dagı gun mogol manjuulardı biriktirip, ökmöt jürgüzüp
turdu, Bizdin VI kılımdın ortosunan kaytadan Uguz türktörünün koluna öttü. Uşundan
baştap Usun, Gian Gun atagının üstünö «kırgız» degen atak çıga baştagan.
Demek, Gian Gun (Kemorhon) — jerdin atı, Usun — dinastiya, kırgız — «kırk usun»
bolmogu çoñ etimal.
Bizdin eranın 569-jılında Vizantiya (Stambul) imperatoru Yustin ekinçi Talasta
turgan türk padışası Dizabulga (Mukanhan) Zimarha degen elçisin jibergende elçige
bir kırgız kul bergen dedik ele, bul Talasta turgan türktün kim ekendiginen bir az
maalımat bereyin.
Bizdin eranın VI kılımında Orto Aziyada köçmön türk mamleketi kurulgan.
Mamleketti birinçide, Altayda kuragan kanı Tümön han (El han) 553-jılında ölgön.
Tobo degen hanı ölördö mamleketin kün çıgış Zor muhit deñizinen baştalıp, kün
batışı Kara deñiz (Çernoe more) jete bolgon. 581-jılında Tobo kan ölgön soñ
mamleketi kün çıgış, kün batış delip ekige bölünüp ketken. Kün batışı Dizavulga
(Mukan) karap, borboru Talas; birer tarıhta Kiçi Keminde (Tokmoktun kün çıgışı),
Kara Bulakta Suyav degen kalaa bolgon. Bul türktördü VIII kılımdın başında arabdar
karatkan, anın tarıhı kiyinireek aytılat.
425-jılında Tsanbinin padışasına Usun elçi jibergen. 436-jılında kıtay
padışası Usunga elçi jiberip turgan. Mından soñ Usun tarıhta özünçö bolup
körünböyt.
Kırgızdar 648-jıldan baştap, kıtayga elçisin neçen mertem jibergen. 658jılında Kıtayga karap kalıp, al çakta kırgızdın Şıbakay Ajaan degen Baştıgı
bolgon Şıbakay, Ajaan degen azır da kırgızda attar bar. Malovdun kabarı:
Mongoliyada Sedişin dava degen toonun kün jürüş jagında (toosunun) 8-kılımda
beyitke jazılgan taştagı jazuudan alıngan söz:
1. Uygur jerine Jagıla kar kan ata kelipttim.
2. Kırgız uglu men, buyla kutluk jargan.
3. Kutluk baga tarkan üge bujruku men.
4 Kün surugum kün tuguruk — k — a.
Batsık — kaa.
5. Tegdi. Baj bar ertim. Aglim on. jılkım sansız erti.
6. İnim jeti, übüm üç erti, ulıin albadim.
7. Kızımın kalıñsız berdim, malıma yüz er torug b-tım.
8. Jigenmin atimin körtim. Emti oltim...
9. Oglanimin erde marimınça bol kanga tap, katıglan.
10. Uluk ogulim s (ök) ö sökö bardı.
11. Körmedim er... im ogul.
Kırgız tuuralu söz az bolso da maanisi tereñ, tarıh jagınan ötö sabattuu
bolgonduktan, Bilge menen Kültegin kandın beyitterine jazgan10 tarıhı sözdördön
kabar berdim. Tarıhtın arasında başka jadrupa sözdörü uçuragandıktan maanisi
buzulbasın dep özünçö orusçasın jazdım.
Birinçide Kültegin menen Bilge handın tarıhtarınan maalımat berdim. (Mından
arı tarıhçı ar kaysı bulaktardan orusça tekstterdi keltiret — Red.).
Jogoruda 35punktta aytılgan nayza boyu karga jol salıp, köçmön jerine barıp»
kırgız elin kaçırdık degen okuya mınday bolgon. Uşul türkkö karşı kıtay padışası
kün batış türk jana kırgız kanı üçöö birigip turganda Kültegin menen Bilge han köp
asker menen kırgızga doñuz jıdı, 711-jılında soguş açkan. Kırgız añdoosuz jatkanda
bul türktör Kögmön (Sayan) toosun aşıp, bul toodo jalgız jol bolup, jolbaşçılıkka Az
jurtunan bir kişi alıp jürgön. Bul jalgız joldon başka jalgız atçan bastırıp,
çubaşıp jürö turgan jol taap, askerin Ak Termel degen jerge koyup, attı jöö jetelep,
koldoruna tayak alıp, askerdin aldı joldu taptap, jol salıp, artınan çubaşıp askeri
jürgön. Ivar degen beldi aşıp, on kün jol jürüp, aşuunun oozuna çıkkan. Oşondo
bayagı Az jurtunan jolbaşçılık kılgan kişinin kıyanattıgı bilinip kalıp
öltürülgön. Anı degen suuga jetkende asker jalpı atka minip, tuygunt jatkan kırgızga
çabuul koygon. Başka bir jazuuga karaganda soguş Songa degen toodo bolup, türktör
kırgızdın kanın öltürüp, elin karatkan. Bul soguş 711-jılı doñuz jılında bolgon.
Kırgızdın komuzçuları, eñ eski küü «Külteper- Kültegindin küüsü», «Mendirman»
dep çertet. İlgeri eski zamanda Kültegin Külteper degen handın kişi enesinin

Zapiski vostoçn. otdela İmperatorsk. Russk. Arheologi*. Obşestva. SPeterburg, 1899 g., t. XII str. 8.
balasının katını suluu bolup, anı tarçi alamın dep Kültegin kelgende inisi
Mendirman komuzga çertip aytkanı:

Men, men Mendirman,
Men özündöy erdirman.
Toogo torgoy toktotpos,
Turumtay sınduu erdirman.
Dooçu kelse mal berbey,
Jügürüp çeçen erdirman.
Togolok başım tirüümdö,
Men katındı berdirman,
Uşul jogoruda jazılgan Külteginbi jaki başkabı, anısı bizge maalim emes.
Jogoruda Kıtay, Kün batış, türk jana kırgız elderi birigip, Kültegin menen Bilge
hanga karşı boldu dep aytıldı ele. Kırgız menen Kün batış türktün birikmek bir
sebebi, VI-VII kılımdarda Çüy boyuna mamleket kurgan Türgüş türktörünün hanının
katını kırgız kızı bolgon. Türgüş türktörün kırgız bolbosu degen tarıhta bar. Türgüş
Kara Türgöç murun Nuşiybi atalgan. Türgüştün hanı Suluu han VIII kılımdın başında
arabdar menen Suyab (azırkı Tokmok şaarının kün çıgışındagı — köbünçö Kara-Bulak)
şaarında altı ay soguşup, baatırlıgınan Abu Muzakın (süzögön buka) atalgan.
Kara Türgöçtün elinde bir uruk el «asık» bolgon. Azır da kırgızda asık degen uruk
bar. Karıyalardın: «Biz Altay Kangaydan kelgenbiz» degen sözü tüptüü söz. Altaydın
jerin tekşerip körsök, jaografiya (geografiya — red.) boyunça andagı jerdin attarı
Kırgıziyada dagı bar. Maselen, Kırgız Köl, Tekes Koçkor, Narın, Kajırık, Karakol,
Tokmok, Çüy, Ulan, Soñ Köl, Koñur Ölöñ, Dolon, Añırtı, Tırgalañtı, (bizde Jırgalañ)
Belçir, Araşan, Kızıl Kıya, Kara Kujur, Küñgöy, Karkıra, Bugutı çıgkananda Alma Ata
şaarınan 200 kilometr kün kışında İle suusunun kün jürüşündö), Korumstan Narın
köl, Jılañaç, Kalıgut (Kazak Kırgıziya menen Şıbakay Ajaan degen Köñür), (Talasta),
Söök Alay, Kemin, Boom. Uşular bütkül bizde bar. jalgız Kırgız Köldön başkası.
Tamnunun kabarına karaganda, Altaydagı türk, mamleketi bıtırap, 745-jılında
uygurlar bagıntkan soñ kırgızdın al avalı naçarlagan. Uygurlar kırgız menen 75051jılında uruş baştap, 758-jılında bütkül karatkan. Uşul jıldardan baştap, Kıtayga
kırgızdar elçi jibere albay kalgan. Bir kabarda bagınbay kalıp uygur menen uruşu
basılgan. Akırında 808—821-jıldarda 400 miñ asker alıp barıp, kırgızga uygurlar
kayta sogu açkan deyt. Bul soguşta kırgızdın abkeri 80 miñ bolgon. Kırgız eñ katuu
jeñilgen deyt. Bir kabarda kırgız jeñilbesten, 840-jılı uygurdu baş kötörgüs kılıp
jeñip, Orhondogu borboru Haribamız şaarın algan. Bul şaar kırgızdın borborunan
töö jürüş menen alıstıgı 40 kündük bolgon. Bul soguşta uygurdun hanın kırgız
öltürgön. Kırgızga bagınbas üçün uygurlar 841-jılında Ögönü handıkka şaylagan. Bul
847-jılga jete soguşup, akırı öz içinde ölgön. Mından soñ uygurdun jarımı kırgızga
karap, jarımı oop kelip, köönö Turpanda turgan. Oşondo mogoldun biyligi dagı
kırgızga ötüp, oşol sebepten Kün çıgış Aziyada kırgız birinçi köçmön zor mamleket
bolup turgan. .

KIRGIZDIN ZOR MAMLEKETİ11

Bartold Vas. V l. Kirgizı. İstoriçeskiy oçerk. Fr. 1927 g.
Kırgızdın Mogoliyanı karatıp algandıgı tarıh jüzündö kem-kem bolup sanalat
(Orto Aziyada). Sebebi, kün batıştan kün çıgışka karap, el agartuu seyrek bolup,
köbünçö kün çıgıştan kün batışka karata tolkun bolup turgan. Kırgızdın hanı uygurdu
jeñgen soñ anın Orhondogu borboruna turbastan Looşan, jaki Duman degen toonu aşıp
kelip, uygurdun borbor şaarınan alıstıgı atka 15 kündük jerge kelip turgan. Mından
soñ kırgızdın soguşu tuuraluu kabar Kumdak Çöldün kün jagına 70 miñ asker menen
kelip, joosun jeñip, köp uygurdu alıp, hanı kayta özü turgan jerge ketiptir deyt.
Kırgız padışası uygurdu karatıp algan soñ, uygur handarı sıyaktuu jana murunku
Uguz zamanınday bolboston, Kıtaydın al zamandagı Tañ naslinen bolgon handarı
menen jakındaşa baştagan. Kırgızdar uygurdun borbor şaarın karatıp alganda andan
Kıtaydın padışasının Tayhi degen balasın taap algan da, anı kaytadan Kıtayga sakçı
menen jönötkön. Joldo ketip bara jatkanda uygurdun Ögöö degen hanına kabılıp
kalıp, anın kolunan 843-jılında boşongon.
Kırgızdın hanı Kıtaydın Lilin degen dinastiyasınan sanalıp, özün uşul Kıtay
padışasının urugu Tan menen nasildeş dep bilgen. Demek, Tan nasilinen Lilin
taralgan. Kıtay padışaları birinçiden kırgız menen jakındaşıp ketişke umtulsa
da, birok 347—859-jıldarda imperator bolup turgan Suan Tizun: Kırgız özü az jurt,
bular Tan nasli menen sööktöşüügö teñ bolo albayt degende, munu çoñ törölördün keñeş
kollegiyasına tapşırgan. Kollegiya keñeşinde uygurlardın kudurettüü çagında alarga
gramota belgi kat berip turduk. Bizdin baktıbızga alar emi jıgıldı, emi kırgızdı
küç aldırıştın keregi jok dep, keñeşin kubultkan. Oşondoy jaroosuz bütüm çıgarsa
da, kırgızdar Kıtay menen katışıp turgan. İ Taun imperatordun zamanında (860—880jıldar) kırgızdar üç mertem Kıtayga elçi jibergen.
Uygurdu jeñgen kırgızdın hanı özü jeñgen birinçi duşmanı Ögöö ölgön jılı 847jılında ölgön. Tañşu tarıhında kırgızdın oşol ölgön hanınan soñ han bolgondugun
jana anın mansabın aytkan, birok alardın kandayça bolgondugunan kabar berbeyt.
Kırgızdın zor mamleketi jönündö Kıtaydın bergen kabarı ötö az. 1HH kılımdardagı
Orto Aziya kabarın musulman tarıhçıları dagı jazgan. Maselen, İrandın XI
kılımdagı Gardizi degen tarıhçısı Orto Aziyanı aralap, kırgızga ketken joldordu
jazıp körsötkön. Musulman menen kırgızdın katışıp turganın kıtaylar dagı aytat.
Anın aytuunda kırgız mamleketi Daşu (Tajik), Arab, Karlık, Tibet menen jakşı
baylanışıp turgan. Arab jerinen kırgızga ar üç jılda 20 töögö jük, mal kelip turgan.
Maldın baarı altındagan jibek, bul bolgon. Kee bir çakta 24 töögö jük kelüüçü ele
deyt. Tañşu tarıhında kerbendin kaysı jol menen jürgönü aytılbasa kerek. Kırgızdı
arab, tibet, karlık elderi menen baylanışıp turgan degen kabarga karaganda, Orto
Aziyanın kün batış çetinde bolgon soguşka kırgız katışpasa kerek.
Gardizinin XI kılımdagı tarıhınan başka, atı jazılbagan bir tarıhta irança
jazılıp, «Aalam çegi» degen at koyulup, musulmança 372-jılda, bizçe 982—983jıldarda jazılgan. Bul tarıhtı Tumanskiy degen orus 1892»jılında Buharadan taap
alıp bastırıp çıgargan. Uşul sebepten Tumanskiydin kol jazuusu dep atak bergen.
Munun kabarına karaganda kırgızdar Toguz Uguzdun tün jagına gana çetteş bolboston,
kün batıştan körçülöş bolgon. Uşul tarıhta Pençul şaarı tuuralu aytkan. Birok anın
kaysı jerde bolgondugu körsötülbögön.
Kıtay tarıhında Ven Su jerin tekşere kelse, azırkı Üç Turpan bolot. Bul şaar da
Karlık oblastında bolup, andan murun Toguz Uguzga karap turup, emi ayı kırgız eelep
turat degen.
Arabdar Toguz Uguz menen Karluktardın soguşun basat. Murun Toguz Uguzdar jeñip
turup, bular kaçan Maniniy dinine kirgende Karlıktar jeñgen. Jana Tumanskiydin kol
jazuusuna karaganda Toguz Uguzdun bir urugu Yagmadan Kaşkar menen Jeti Suunun
jartısın tartıp alsa kerek (Narındın kün , jürüşü).
Kaşkar tuuralu mınday deyt: Kaşkar şaarı Yagma oblusu Kırgız, Kıtay jana
Tibettin çegi bolgon.
Tumansknydin kol jazuusunda kırgız mamleketinin çegi durus belgilenbegen.
Kırgız tuuralu aytılganı: kırgızdın kün jürüşündö Toguz Uguzdan başka Karluktun
jartısı bolgon. Birok Karluktardı tekşergende anın çekteş elderinin arasında
kırgız aytılbayt. Aytılbasa da kırgız özünö çekteş el Jeti-Suuda turgan (tün jak
Kırgızıya), Toksuu menen Çigeleydin arasında bolgon.
Çigeley Isık Köldün tün jak jeeginde turgan. Türgöç elinin urugunan sanalgan
toksuular Çüy boyunda turgan. Aziler türgöktün bir urugu bolgon.
Oşondoy kabarlarga karaganda kırgızdın zor mamleketi bolup turgan çagında
mamleketin kün çıgış, kün batışka çoyup keñigeni körünöt. Birok. kandayça keñigeni
jana kaysı jıldarda bolgonu eç kabarsız. Tumanskiydin kol jazmasındagı «emi»
degen sözgö karaganda tarıhçının bergen kabarı — kırgız zor mamleketinen
ajırabastan degeni — köp murunku kabardan alsa kerek. Kıskası, kırgızdın başka el
menen kandayça baylanışta bolgondugu aytılbagan. Tanşunun tarıhına karaganda
arabdan kırgızga bargan bul jol Küça menen Beytinden (Beş Balık) barıp turgan, Bul
kabarga karaganda kırgız menen uygurdun arası kelişpese kerek. Kogoruda aytılgan
Gardizinin sözünö karaganda Toguz Uguzdan kırgız hanına bara turgan jol — kırgız
hanı Kögmön jaki Sayan toosunun tün jagında kırgızga bara turgan jol jalgız uşul.
Arabdar Toguz uguz menen Karluktun tün jagında kırgız bolgon dep bilgen, dagı
kırgızdı tün jak kün çıgıştın en çetinde turat dep sanagan. Arabdardın bilüünçö
kırgız mamleketinin kün çıgışı Muhit deñizi bolgon.
İslam mamleketterinen eki jol jürüp, birinçisi Sır dayranın ayagınan, biri
Talastan (Oluya Ata). Bul eki jol Kımak oblusuna karata jürgön. Talastan Kımakka jete
81 kündük jol bolgon. Alardın borboru Ertiştin tün jagında bolgon. Kımaktar
kırgızdın kün batışında bolup, bulardı kıtay tarıhçıları bilgen emes. Oşol
sebepten bular musulman tarıhtarında birinçi bolup uçurayt. Kımaktan kırgızga
karay jol bolgonu jana kırgız menen kımak arası kanday bolup turgandıgı maalim
emes. Kımak tili kırgız tiline okşop, türkçö bolgon. Tumanskiydin bir jazuusunda
kımaktın rasmi kırgızça bolgon. Kebetesi kımaktar kırgızdın zor mamleketinen
murun özdörünün sayası birliginen ajıraganday körünöt. (Tumanskiydin kol
jazmasında arab, iran tarıhçıları Kımak kahanı (padışası) dese da, murun kımaktan
bölüngön kıpçaktar Kımaktın kol aldında sanalgan). XII kılımdagı Mahmud
Kaşkarının sözünö karaganda «Kımak» bolboston, anda Ertişte «Emek» degen el turgan.
Bul emekti Gardizi kıpçaktın arasında turgan kıpçak sıyaktuu el degen. Kıpçaktar
kiyin Türkstandın kün başında, Rossiyanın kün jürüşündö , sayası jagınan birleşe
albastan turup, kiyin mogol doorunan soñ Kazakstan jeri kıpçak atalıp turgan.
Tumanskiydin kol jazmasının kabarı jana başka tarıhçı kabarı:
Kırgızdan jün, jıpar, kayıñ jıgaç (kabıgı oolso kerek), müyüz, kutu bıçakka sap
kılmakka alıp kelip satıp turgan, Kırgızdın hanı Kırgız kahanı atalgan.
Tumanskiydin Jazuusunda kırgızdın münözü azuulu añ katarında bolgon. Özdörü
oroy, sakal murutsuz, adildigi jok. ırayımı az bolgon. Özdör ötö er bolup, çekteş el
menen dayım talaş-tartışta bolup soguşup turgan. Arabası, kayıgı bolup, kaysı
jerde çöp köp bolso dayım koy, uy, jılkı menen köçüp jürgön. Başkı malı bolbogon.
Jana bulardı ak uulaş kesip bolgon. Ottu ıyık körüp, ölügün örttögön. Boz üydö turgan.
Kırgızdın kun çıgışın: da furi degen bir uruk kırgız bolup, başka kırgızga
aralaşpay turgan. Bular kişi jegiç (mıkaaçı) bolup, ötö ayöosuz, ırayımsız bolgon.
Bulardın tilin başka kırgız bilbegen. Bular azuulu japayı añ katarında bolgon.
Kırgızdın kahanı turgan şaardı Kemijket degen, Kırgızdın içinde kesim degen
bir urugu bolgon. Toodo boz üylörü bolgon. Bular jıpar tıbıt, kutu, jün çıgargan.
Kırgız içinde bir urugunun tili karluk tilinde bolgon. Kiyimi kımaktın kiyimindey
bolgon. Kırgız kahanı turgan Kemijket şaarınan başka bütkül kırgızda meyli too,
meyli talaa bolsun, şaarı bolboston baarı da boz üydö turgan.
Tumanskiydin kabarı kırgızdı eñ japayı körsötkön. Birok kıtay tarıhtarında
ıras jerinen körsötülsö kerek. İran tarıhında kırgızdı karşılaş el menen dayım
soguşup turganın körsötöt. Kıtaylar bolso kırgızdı ötö tınç, jan jagındagı el menen
jakşı baylanışta Ölgön deyt. Jana da kırgızdar ölügün örttöp jiberüüçü ele deyt.
Külün bir jıldan kiyin kömöt deyt. Başka türk sıyaktuu ölgönünö betin tırmooçu emes
ele deyt, Kırgızdın içindegi bir urugu furiler ölügün toogo alıp barıp, şaldırap
çirigençe jıgaçka asıp koygon. Jogoruda kırgızdın jalgız Kemijket degen kalaası
bolot dedik ele. Bul şaardı Yakinfdin kabarında Midiçi Kıtaydın tarıhçısı Şutta
mınday degen: Midiçjita degen — soñku jit degen muun, Persiyanın özgörgönü bolso
kerek. Naselen, Aksiket — Penjiket degendey. X kılımdagı tarıhçı Abu Dulef kırgız
jönündö jakşı jazıp ketken. Bul kişi sayakat kılıp jürüp jazgan üçün anda kıyalıy
sözdör bar. Jer jagınan jañılıştarı köp bolgon. Özü kırgızdı aralap körböstön,
körgöndöy kılıp jazgan. Albette, munun kabarında çını dagı bar, maselen, kırgız
töönün etinen başka bütkül etti.
Taruunu, kürüçtü jegen. Bulardın sıyınuuçu üyü jana özünçö katı bolgon. Bular ötö
kıraakı jana : kemenger jurt. Şamın öçürböstön koyöt.
Bularda aşıkpay, kamıkpay, tolkubay. jay akıl meken süylöp ön taza sözü bolup,
anday sözdü tabınganda süylögön.
Bularda jıpar bar. Bir jılda üç mayramı bolot. Tuusu jaşıl, tabınganda kün
jürüştü karayt. Jıldızdardan Saturn menen Çolpon jıldızdı kadırlayt. Marstı
jamandık taan dep kadırlabayt. Bulardın japayı añdarı köp, tündö jarkırap tura
turgan taşı bolot. Oşol üçün jarık kıluuga zarıl emes. Bul taştan nerse çıgaruu
kırgızda gana bolot. Bulardın hanı elinin kamın oyloyt. Oşol sebepten eli hanına
iyiliştüü bolot deyt. Munun tarıhında kırgızdıñ jazuusu tuuraluu kızık süylögön.
Al jönündö Tañşu dagı aytkan.
Munun tarıhında aytkanı kırgızdın jazuusu kana tili uygurdukuna okşoyt degen;
bul jazuu (tamga) uygur arasına jayılıp, kiyin mogolgo taragan. Alipbe jönündö emes,
eñ bayırkı eski jazuu jönündö. Bul jazuunu Orhon aribi tabılganda okup çıgaruu jolu
tabıldı. Uşul aribdin kırgızga maalim ekendigi Eniseydin başınan tabılgan bir
dalay jazuulardan bilindi. Munu balkim Orhon jazuusunan murun bilgen. Birok
Orhon jazuu tabılgan soñ maanisine tüşündü. Bul Orhon jazuu bilimge birinçi
material boldu. Uşul arkaluu maanisi bilbegen, sözün tuyunbagan jazuulardı çeçüü
mümkün boldu. Enisey jazuunu tarjımal kılmakka Radlov dalbasa kıldı. Al jazuunun
baarı da beyit taşına jazılgan ele. Añda tarıhıy sözdör bolup, kırgız uçurabayt.
Birok Eniseyde kırgız turat dep aytkan. Uşul sebepten al jazuular kırgızga tiyiştüü
dep oylogon. Anın kızık jeri — jazuuda mezgil belgisi jok, tim bolboso, kırgızdın
on eki (Dikl) jılının biri aytılbagan. Tañşunun aytuuda kırgızdın on eki türdüü
aybanattan bolgon eki jılı bar degen. Oşonu dalil kılıp, 1820Ilında Abul Remuz
aybanattın jılga kirişin kırgız baştap çıgargan degen. Eniseydegi arib Orhon
aribine karaganda eñ eski zamandagı bolup körünöt. Uşul sebepten Radlov anı VII
kılımdın ayakkı zamanında bolgon dep oylogon. Bir jazuuda markum jeti jaşında
Kıtay elçilikke kirgen degen. Radlovdun pikirinde bul barış 648-jıldan murun emes
deyt, Tañşu tarıhının aytuuna karaganda kırgızdın Kıtayga bargan birinçi elçisi
648-jılında bolgon. Jana da 28-fevralda 1921-jılında Bakuda bolgon türktü bilüü
sezdinde bolgon S. E. Malovdun dokladına karaganda bul anı tay körünöt, Malovdun
dokladında Enisey jazuu Orhon, Silenge jazuusunan 23-jüz jıl murun boşogon deyt.
Eniseydegi beyitke jazgan jazuuga karaganda, da din tuuralu dagı bar. Agan
karaganda kırgızdın dini anık şamanizm bolgon. Anın üstünö Abdu kırgızdın namazı
jana oşogo ılayık tereñ saa barlıgın jazat. Kırgızda bolsun, meyli başı türktördö
bolsun şamanizm, kam degen söz bar. Enisey, Orhon jazuularında anday söz jok. Bul
Tañşukun kırgız tuuralu jazuunda aytkan. Baarıdan uşul sonun: kırgız buddu
dinindegi Tiba jana musulman menen soodası aralaşıp turga bolso da, alardın dini
kırgızga tarabagan.
Musulman mamleketterinde kırgızdan kelgen maldan eñ birinçi barktuusu jıpar
bolgon. Deñi jolu açılgandıktan kırgızdın bul soodası kurgak jol menen
kelgendikten kemçildik bolgon. Bir kezekte jıpar Kıtaydın gavandarı arkaluu,
köbünçö Şanhay basıp jüröt. X kılımda bolgon jaografiyaçı Ban Haukaldin sözündö en
jakşı baası jana sapatı artık jıpar Tibet menen Kırgızdan alet degen. Sıyagı kurgak
jol menen jürsö kerek. Birok mından köp murun 891-jılındagı jaografiya Yakubinin
sözündö eñ baarınan jakşısı Tib jıparı dep jazgan (anda kırgız jıparı aytılbayt).
Mından soñ Sogduda (Zarefşan) üçünçü orundu algan Kıtaydın jıparı degen. Kıtaydan
jakşı jıpar Hanfu Nkonton degen gavandan kelet degen. Kıtaydan Adenge (kün jürüş
Arabat jarım aralının deñiz jeeginde) bargan buldar arasında jıpar dagı aytılat.
Sırtkı soodadan başka kırgızdın öz içinde iştegen temir jana uşul sıyaktuu
nerselerde buyumdarı bolgon. Balkim bul metall işin işteşti Enisey doorunda,
aligiçe kanday uruk el, kaysı zamanda bolgondugu maalim bolbogon, bir başı elden
algan çıgar. Tañşunun aytuunda kırgızda temirden korolduk jabdıktar jasap bergen.
Oşondoy Jabdık Menen Murun türktör alım tölögön. Temirdi kırgızdar Kiysa degen
Şottuu bul sözdü samueldin küös, vese, eyse sözünö okşoşturat jana altaylıktın yas —
«jez» sözü, kumanlıktın (Potoved) yas (sarı jez) degen sözünö okşoşturat. (Menin
bilüümçö — kiasa — jez degen söz emes, «kes» ron-rezat sözünön).
Radlov oşol jerdegi eldin murundan kele jatkan sözünö karaganda Abakan menen
Eniseydegi mololordu kırgızdıkı dep bilet, al mololordon eñ soñku temir
doorundagı nerseler tabılgan. Kırgızdın madaniyatı kün çıgış jana tün jagındagı
elge karaganda jogoru bolgon. Biz mınday kabardı kıtay menen musulman kabarınan
kördük. Jogoruda Tumanskiydin kabarınan, kırgızdın kün çıgışında furi eldin
barlıgın bildik ele. Anın aytuunda, furini adam etin jeyt dep ayttık ele.
Gardizinin sözünö karaganda, kırgız menen furinin arasındagı baylanıştarın
köröbüz jana Gardizinin kabarı boyunça, kırgızdın kanı turgan jerden Furige jete üç
ayçılık jol bolgon. Furini sazda turuuçu japayı el degen. Egerde alardı sazdan
çıgarsañ, misalı suudan çıgargan balık sıyaktuu bolot degen. Egerde alardan biröö
kırgızdın koluna tüşsö, tamak içip-jebesten, işi kılıp eptep kaçıp ketiş kamında
bolot degen. Başka kee bir tarıhçılardın kabarında kırgızdın kün çıgışında kun
jana kay degen el bolgon. Kun orduna kee çaktarda kuri dep okulup ketet, balkim uşul
kuri furi çıgar. Sebep, arabda «k» aribi almaşıla beret. Kıtay tarıhına salıştıra
kelgende kuri dep okuuga ılayık kelet. Tañşunun Orhon jazuusu tuuralu aytkan
jazuunda, Baykalda turuuçu kurihan degen el uçurayt. Kıtaydın eñ eski tarıhında
(mogol tarıhı Yuan şi) Angara janında kül degen el bolgon. XIV kılımdagı İran
tarıhçısı Raşittin aytuunça, Baykalda kuri degen el bolgon. HŞ kılımdagı Aufi
degen tarıh jazuuçunun başkı kabarında kuri jaki kün degen eldi kün çıgıştan özünün
çekteş eli kayi kaptaganda, bular kün batışka oop kelgende, andagı el alardı kısa
baştagan. Al kıskan eldin içinen kırgız aytılbayt.
Aufinin sözünö Marvart zor etibar berip, anın oyunça uşul eldin kozgoluşunda
jogorunda Körsötülgön kımaktardın dagı taraganı bolgon deyt. Bul kabar başka
tarıhtarda jok. Aufinin sözündö bir kırgızdın kayık minip suunun kuygan jerine
barayın dep Enisey menen jürgönün çınday kılıp aytat. Aufininin aytkanı
kırgızdın jerinen tört suu birigip bir suuga kuyup, andan ötköndö too üñkür
karañgılık menen jüröt. Bul kişi kayık minip, suunun agımı menen jürüp, üç kün ay,
kün, jıldız jarık körbögön, akırı bir jayıkka çıgıp jaşınıp olturgan. Bir kezde
boyloru biyik üç kişi eerçitken itterinin çoñdugu uyday bolup jetip kelgen. Bular
kırgızdı körgön soñ ayap, jıgaçtan tüşürüp alıp, kokustan it talap, jep ketet dep
uçkaştırıp, turgan jerine
alıp kelip tamakka
toyguzup, kırgızda boyunun
kiçineligine tañ kalışıp, mınday kişi körbögönbüz dep akırında bul jol menen
jürsö üyüñö barasıñ dep joluna salgan. Bul eldin ket ekendigin kırgız bilbegen. Bul
sözdü tekşergen Eniseydin suusu Minusunge jete too menen agıp, jana Açının çeginen
Kızıl Jarga jete dagı too menen agat.
Uygur jeñilip kalgandan soñ kırgızdın zor mamleketi bir jüz jılga jetpesten
tozgon. X kılımdın başında Orto Aziyanın kün çıgış jat biyligi mogol urugunan
bolgon, muruntan neçe jüz jıldap sayasıy dooruktarga aralaşıp kele jatka kıtaylarga
öttü. Bular VI kılımda neçen mamleket menen birleşip (koalitsiya), baarının zor
duşman uguz türktörünün turguzgan
kahandıgına karşı ayın kün çıgışına kol
salmakçı bolgon. Bul kıtaylardın baştıgı (kıtay jazuusunda A Bas Çis jaki bolboso
Pa Uki bolgon) Kıtaydın tün jagın eelegen. Bular 917-jılında Kıtay imperatorunu
titulun koldonup, jañıdan Lyao dinastiyası dep ata bergen. Al kıtaylardın orto
mamleketin eç ubaktı eelebesten, jalgız gana tün jagın biylep turgan. Jana da munun
naamı ar kaysı elde mogoldon baştap, İndistanga jete, andan kün batış Javropaga
çeyin ar başka atalıp turgan. Alardan alıs kün Çıgış mamleketinin ezelden beri
kele jatkan madaniyatına karap, uşul üçün orustar anı «Kıta atagan.
Lyao nasilin negizdep, mamleket kuragan kıtaylar Kıtaydın madaniyattuu jerlerin
karatıp algandın üstünö 924-jılı mogolgo kol tartıp barı Orhondogu uygurdun eski
borborunun çaldıbarı andagı taştagı jazuulardı tekşerip, özü jañıda kümböz
jasatkan. Balkim oşondon murun kırgızdı jeñip alganday sıyaktanat. Al jönündö
tarıhtarda kabar bolboso da, Mogoliyaga kırgızdan murunku tartipti kayta kuramın
degen araketi tömöndö jazılgandan körünüp turat. Tyan Çjou şaarındagı uygurlardın
uluguna kaytadan Mogoliyaga kaytıñızdar dep aytkanda, uygurdu biylegen ulugu «biz
Mogoliyadan (Orhon) kelgenibizge onunçu muun tukumubuzga jetti» degen. Bul aytkanı
ötö arbıtılgan söz bolup» al kezde uygurdun kırgızdan jeñilgenine 80-jıl bolgon çak
ele. Anday bolso, üç atası ötkön bolso kerek ele. Uşul 80-jıldın içinde albette,
uygurlar dıykançılıkka könüp, jersinip kalgandıktan kaytadan Mogoliyaga ketişti
kaalabagan.
Radlovdun tarıhında kırgızdın hanı özünün murunku Eniseydegi borboruna
Mogoliyadan 970-jılında kaytkan degen. Bul kabardı Radlov Rihterden algan, Rihter
Klaprotton algan. Klaprottun jazganında zor kalet bar. Jaki kalet basılganbı? 670
dep jazılgan tarıhçı Şott öz tarıhında bul talaş mezgildi körsötpögön. Uşul
sebepten Klaprottun kaydan algandıgı bilinbeyt. Kıtaydın Orhongo 924-jılında
barganına karaganda kırgız Mogoliyada 970-jılına jete turbasa da, oşogo jakınırak
turdu dep oyloogo mümkün.
Mogoliyada jurt surap, door sürüp turgan türk jurtunun eñ soñkusu kırgız bolgon.
Kırgız jeñilip taragandan soñ Mogolistanda oşol kezde kim tursa, oşol bolgon.
Kıtaydın uygurlardı kayta jerine kel degenine karaganda, Kıtaydın peyli — türktün
jerin tuugandarı mogolgo alıp berüüdö bolboso kerek. Mogolgo uygurdan başka jakın
türktör kalbagandıktan, türk jerin mogol eelep kaldı. Mogol dep kırgızdın kün
çıgışındagı koñşusu furi, jaki kurini aytuuga bolot. Buga bir dalil: Tumanskiydin
kol jazmasındagı kırgızdın kün çıgışındagı el furinin tilin kırgız bile albayt
degeni, türk tili menen süylöşpögön eldin kabarın Mahmud Kaşkarı dagı aytkan,
birok anın kün çıgışka barganı maalim bolbogonduktan, anın bergen kabarı az.
Mahmud Kaşkarı kırgızdın tili türkçö dep bilip turup jazgan. Jana kırgızdı tün
jak kün çıgıştın eñ çetinde degen. Munun sözündö kırgızdın kün batışında türk emes
jurttan kay menen tatar turgan. Tatardı Ötögön degen jerde turat degen, Bul uzata
sozulgan too bolup, Orhon jazuularında köp aytılgan (tarıh jazgandın pikirinde
oşol jer tura turgan oçogu, olut-jurtu bolgon).
Buga karaganda Hankayga tuura kelet. XI kılımda bul jerde tatarlar Çıngız
zamanında, andan kiyin bolso da al jerdi azırkı mogol jeri degen. Orhon jazuunan
baştap, eldin kotoruluşkanın açık dalilin körsötöt. Eldi ayrıp körsötüügö 12kılımdın ayagı, 13-kılımdın başındagı Çıngızdın zamanı bolot. Bul zamanda
Enisey başında kırgızdın kün jagında mogol urugunan oyrot turgan. Bulardın tili,
dialektilik jagınan çıngış mogolunan az ajıragan.
Kıtaylardın kabarında Oyurdan Kergiske jete (boljolu el ortosun eseptese kerek)
beş kündük jol bolgon deyt, türk menen mogol aralaşıp ketkendigin, anın tilin
tekşerip, Raşidaddin mınday deyt: Enisey başı Segiz Mürön atalgan. Mürön
mongolço suu degen sez bolup, segiz degeni türkçö bolgon. Bul jakta aytılgan jer mogol
taasiryne köbüröök tüşkön menen anda türk turat. Uşul zamandagı kartanı karaganda,
kee bir suular mogolço atalgan, maselen: Ebeuçu, munu Raşidaddin körsötkön.
Kırgızdın zor mamleketi az ubakıt jaşap tursa da. kırgız jönündö kabar mogol
arasında aligiçe saktalıp kalgan, bul zamanga jete saktalbagan sebebi. mogol —
Mogoliyanı eelebesten, murun al jerdi kırgız biylep turgandıktan, kırgızdıkı dep
kün batış mogoldon baştap, Orhongo jete eki ortodogu kerilgen talaadagı molo
beyitter atalat. Al mololordun arasında kırgızga tiyiştüü emes, başka eldiki da bar.
Alar kırgızdan murun turgan uygur jana başka elge tiyiştüü. Silenge menen Orhon
ortosundagı mololordu kırgızdıkı dep Ramstdet aytkan, kümbözgö jakın bir jazuuda
VIII kılımda uygurdun bir kahanı padışalık kılganı aytılgan. Kırgızdın zor
mamleketinen baştap, Çıngızdın zamanına çeyin eki ortodo kırgız tuuraluu kabar
jok, bolso da çekene. Uşul sebepten kırgızdın azırkı turgan jerinen Kırgızstan
tarıhınan bir az maalımat beremin.
Jıl tartibine karaganda arab tarıhı Bilge menen Külteginden murun jazıluu kerek
ele. Tarıhtın ireti oşondoy bolgonduktan jazıldı. Emi
din Kırgızstan jerine Arabdan baştap, Adigine, Tagaydın zamanına (711—1470)
çeyinki eki ortodo bolgon doorlor, kanday el kelip ketkendigin jazamın.

ARABDARDIN KIRGIZİYaNI BAGINTKANI
Maamet ölgöndön soñ arabdar kubattuu padışalık darajasına kirip, zor
padışalıktan sanalgan. Çekteş el İran mamleketin karatkan. İrandın şaası
mamleketin arabdarga aldırıp koyup, özü kaçıp kelip, Orto Aziyadagı türkkö sıyıngan.
Artınan 666-jılında arabdın asker baştıgı Rabgi bin Aris İran şaasın kuup kelip,
türk elinen, Amu darıyanın kün çıgış jagınan kayta ketken. Bul çakta Orto Aziya Kaganga
karagan menen bütkül işi içindegi dıykandardın kolunda bolup, alar öz aralarında
dayım uruştalaşta bolgon. Al kezde Samarkan menen Buhar Sogdi hanı (hanının atı —
Sagan Kudat) en bay jana çoñ han ele12.
Arabdardın amirleri, başka handardın jardamı menen bul handıktın şaarın
alıştı. (Kün batıştan kün çıgışka arabdın kelip, Orto Aziya jartısın (aldınkı kün
batış) Aziyaga sayası jönünön koşkondogu İskender menen Selevkelerden son tarıhta
birinçi doordon sanalat.
Jogoruda aytılgan Sogdiyan şaarınan başka şaarlardı aluuda dagı arabdar
jergiliktüü dıykandardan paydalangan. Arabdar uzakka soguştu. Al jerde dıykandar,
handar 681-jıldan 683-jıldarga çeyin ıntımaktaşıp, arabdarga karşı tursa da, eç
kanday iş çıgara albadı. Sogdinin hanı, özünün duşman handarına arabdardın asker
baştıgı — Kutaybabin Muslimdi çakırıp turdu. Akırı Altaydagı türktör zor kaganı
Moçe han 701-jılında Sogdige keldi. Lekin eç payda çıgara albadı. 712-jılında
Kültegin kelip, arabdın koluna kirgen bütkül Sogdini karattı13. Arabdardın kolunda
jalgız Samarkan kalgan. Bul jerdik handar Külteginge kıyanattık kılgan üçün işti
uzata albayt.
Temir Kapug toosuna barıp, kayta ketti. Mından paydalanıp, 713-jılında arabdar
Taşken menen Fergananı aldı. Kültegin kayta Altayga ketip Taşken menen Fergana
arabdardın koluna ötkön son Suluu han komandasında bolup, Isık Köl menen Çüy
özönün jerdegen türktör Suyab14 şaarın borbor kılıp, arabdar menen altı ay katuu
soguşkan. Suluu handın erdigine kubanıp, arabdar anı Abu Muzahim degen. Süzögön buka
atagın bergen. Akırında arabdar türktü jeñgen soñ ökmötü 738-jılında tamam bütkön.
Arabdar mından paydalanıp, 739-jılında Sırdayra boyun büt alıp, andan , Kaşkarga
ötkön. Çüy menen Isık Köldö turgan tüktör köbünçö karluk bolup, alardın arasında
astı degen el bolgon. Azır da kırgız arasında asık degen uruk bar.
Samarkan hanı 712-jılında jardam surap, Kıtay imperatorloruna kat jazdı dep
aytıp öttük ele. Oşonun sebebi bolmogu kerek (arabdar Orto Aziyada türk baldarı
menen uruşup, türktün kolunan bul jerdi alsa da bul jerdi kıtaydan algan katarında
eseptegen).
Kıtay askeri 748-jılında Isık Köl menen Çüydögü. türktü jeñip, hanı turgan Suyab
şaarın talkalap, andan ilgerilep, bütkül Orto Aziyanı karatıp almakka 200 miñ asker
menen Talaska kelgende Ziyadibin Saling baştıgı bolup, arab askeri azırkı Akçiydegi
Ak Döbö törtkülü, jaki mañday betindegi Kulañ Kuruk bolmogu kerek. Atlat şaarında
iyul ayında 751-jılında arabdar menen soguşup, Kıtaydın 50 miñ askeri kırılıp,
20 miñ askeri kolgo tüşüp, kalganı kaçkan. Mından soñ kıtaylar Orto Aziyaga ayak basa
albagan.
Kolgo tüşkön kıtaydan Samarkandıktar çüpüröktön kagaz jasaganda üyröngön 15.
Bulardın çıgargan kagazı kün batış mamleketterine jayılıp, musulman menen
hristiandardın arasınan murunku pergament papirustan kagaz materialdarın sürüp
salgan.

KIRGIZİYaDA TÜRKTÖR16
VI kılımda Orto Aziyaga köçmön mamleket kuruldu. Bular Altaydan çıkkan türktör
bolup, Çoñ deñizden Kara dayraga jete eelegen. Mamleket kuragan kagan Tuman (Elhan)
553-jılında ölüp, orduna 581-jılında ölgön Tobo kahan bolup turgan çakta mamleket

Munun borbor şaarı Sogdiyan atalıp, bul kezde Dinou kıştagı deyt.
Bartold Vas. Vl. İstoriya Türkestana. Taşkent 1922, g., str. 10.
Tokmok şaarınan kün çıgışta, azırkı Kara Bulak.
Bartold Vas. V l. İstoriya Türkstana. Taşkent, 1922 g.. str. 12.
Svedeniya ob etih tyurkah, mı, krome sobrannıh Yakinf kitayskim ne znaem.
Kün çıgış, Kün batış dep ekige bölüngön. Kün batıştagısının borboru murunku usun
turgan jer, Tündük Kırgıziyada bolgon. Al kezde Kırgıziyaga kün batıştan jana
Kıtaydan bul kelip turgan. Birok on jıldap Ferganada buzuk bolgonduktan, Fergana,
Kaşkar jolu kalıp, jolooçular Samarkandan çıgıp, tün jak jol menen Taşken, Oluya
Atanı basıp, Çüy özönün jeektep, Isık Köldün kün jakkı jeegi menen jürüp, Bedel aşa
Ak Suuga bargan. Bul joldu buddulardın VII kılımdagı ajosu Suan Tsan (Kıtaydın tan
dinastiyasının tarıhında) körsötkön. Kıtay marşrutunda Jeti Suu, tün jak Kırgıziya
menen jürgön joldu anık körsötpösö da, anık dalilderge karaganda, VII kılımda Çüy
özönündö madaniyatı bolgon. Bul madaniyattı madaniyattuu oblusttar Amu darıya, Sır
darıyadan alıp kelgen. Kiyinki zamanda Kokondon (Fergana) algan sıyaktuu. Suan Pan
ötköndö Amu darıya, Sır darıya, Çüy örööndöründö madaniyatı birdey, elinin tili jana
kiyimi, jazuusu dagı birdey bolgon. Jazuu tamgası (balkim Siriyanıkınday boloor) 32
bolgon. Jogorudan tömön jazgan. Tarıh kitepteri bolgon, köbünçö jayılgan dini
manıhaylık bolso kerek17. Eli çoktuk çaçın töbösünö açık koyup, çaçın örüp koygon. Kee
biri çaçın alıp, mañdayın jibek jooluk menen orogon. Elinin jartısı
dıykançılık, jartısı soodaçılık menen kesip kılgan. Borbor şaarı Çüy özönündögü
Suyab şaarı bolgon. Al şaar Kaştektin kün jürüş jagında bolup; azırkı Kara Bulak
kıştagı. VII kılımda Suyabga ar kaysı mamleketten baylar kelip turgan. Bul şaardın
kün batışında ondogon şaarları bolup, alardın kandarı biri-birine baş iybegen,
uluktarı özünçö bolgon. Birok baarısının üstünön türk karap turgan.
Suyabdın tögörögündö Kün batış türktün han tura turgan borboru (ordo) bolgon. Bul
jerde bulardın kanı menen Suan Tsan jolukkan. Kahandın (padışa) kiygeni jalañ
jaşıl çapan bolup, çaçın koygon başı jerdiktüü kişige okşop, uzundugu on nut
kelerlik jibek menen orop algan. Kahanı kiyiz üydö turup, içinde altın nerseleri köp
bolgon. Üydün içinde, kiyizdin üstündö kahanga akıldaş uluktar eki katar olturup,
baarısının kiygeni jibekten bolgon. Alardın artında kahandı saktooçu jeldetter
turgan. Kiyiz üydö turuuçu jabay padışa bolso da, sürdüü bolgonduktan, izat kılbaska
ılajı bolbogon. Jolooçu Suan Tsan üygö 30 kadam kalganda aldınan toso kahan basıp
çıgıp, uçuraşıp, tilmeç arkaluu kançalık sobol berip, Suan Tsan olturuu üçün temir
olturguç alıp kelüugö buyruk kılgan. Jıgaçta ot bar dep, ottu ıyık tutkandıktan
türktördö jıgaç olturguç bolbogon. Kahan turgan boz üydö Kıtaydan (Tau Çan), Uygurdan
(azırkı Ürümçü, Turpan, Kumul turgan jer) elçiler bolgon, zuykeler oynolup, tamak jeş
baştalgan. Jabayı bolso da obozu jakşı ugulup, köñüldü tolkutkan. Meymandar et jep,
arak içken. Suan Tsanga ösümdük tamagı menen süt berilgen. Handın kaaloo boyunça
tamaktan soñ jolooçu budduluktun okuu boyunça nasıyat süylögön. Sözün bütürgön soñ
kahan kolun kötörüp jerge .jügünüp, çını menen nasıyatın tutamın dep maalim kılgan.
Bir neçe kündön soñ Suan Tsan ketişke kamınganda jaş jigit atkoşçu bergen. Çan Añ (Si
San Fzu) şaarında on neçe jıl turgandıktan kıtayça tildi jakşı bilgen. Şabolo
Hiliji (634638) jıldarda kahan bolup turganda Kün batış türk on urukka bölüngön. Beş
urugu Çüydün suusunun kün batışında, beş urugu kün çıgışında turgan. Kün
batışındagı Nuuşu biy, kün çıgışındagı Duulu atalgan. Mından soñ kün batış
türktör İle suusun çek kılıp, eki handıkka bölüngön. Kıtaydın katışuu boyunça
kanzadaları öz aralarınan alalık menen çataktaşıp turgan. Kee bir kahandar eki eldi
biriktirip, ubaktınça bir mamleket kurgan çagı da bolgon. Maselen, 651-jılındagı
kaganı Aşına Hili kün çıgış türktü karatpastan, 25-jıl murun kıtaylar kün batış
türktü karatıp, alardın handarı kıtayça titulun alıp, kıtay kahandarının orun

Zap. Vost. otd. Arh. otd., VIII. 3—5.
basarı bolup eseptelgen18. Kee çakta handarı al kezde kün çıgıştın — Türkestandın
(azırkı Sintsizian) jartısın biylegen Tibet menen birleşip, Kıtayga karşı
kötörülüş jasap turgan. Aşına Kuaydao degen kişi 704-jılında eki bölünüp ketken
türktördü biriktirip, bir kahandık turguzgan. Birok özünön soñ takka olturar balası
Aşinası öltürülgön soñ19, kün batış türktün kahandık nasili 740-jıl çamasında
kesilgen.
Mından murun İle menen Çüy arasında köçüp jürüüçü dulu urugu — türgöştör köçüp
ketti ele. Bulardın çoñ hanı Çüy özönündö, kiçi hanı İle boyunda turgan. Bulardın eñ
küçtüü hanı 738-jılında ölgön Suluu han bolgon. Anıgında anın darajası kahandık
takka olturuşka jakındap, kün batış türktör Kuaydao Aşına sıyaktuu bolgon. Aşına
Kuaydao Suluu hanga kızın bergen. Suluu han mından başka dagı kün çıgış türk
kahandıgı jana Tibet ökmötü menen söök bolgon. Birok 738-jılında Muhe Dagan degen
Türgöçtün hanı tarabınan öltürülgön. Mından kiyin Suluu handın balası kahan bolgon.
Mogdagan Fergana, Taşkenttin handarı menen soyuz bolup, Suluu handın balasının
askerin Suyabdın janında jeñip, özün kolgo tüşürgön.
740-jılında Mogdagan Türköçkö han bolup, kün batış türktün kiyinki hanın
öltürüşkö buyruk kılgan. Birok anın öz ökmötü da uzabastan kargaşa bolup ketken. Sin
Tszyan (Kün çıgış Turkestandagı) kıtaydın namestnigi Van Çşan Siyan 748-jılında
kelip, Suyab şaarın talkalagan. Kiyinki on jıldın içinde türgöçtör bütkül küçünön
ajıradı. Kün batış Kırgıziya Talas şaarına boy sunup, al Taşkentke karap kaldı.
Kıtay tarıhçısına karaganda20 bul jerde dayım uruş-talaş bolup turgandıktan
eginçiler soguş jabdıgı menen kuraldanıp jürüp, bir-birin talap, kişilerin kolgo
tüşürüp bendedikke alıp turgan. Kün batış türk mamleketinin jıgıluu. Mavrenahirde
(Amur, Sır darıyasının arası) arabdardın maksatına jetmegine zor jardam berdi.
Bul arabdardın bizçe 373, musulmança (ijirat) 119-jılında jazgan tarıhtarınan
körünüp turat. Arabdardın sözünö karaganda21 türk tördün soñku kahanı Novaket (çüy
özönü, Tokmok şaarının kün çıgış jagı) şaarında turgan, bu jerde koruk talaa, toosu
bolgon. Al jerge eçki bara albagan. Bul koruktagı mal menen añ soguş ubagında askerge
azık bolgon.
Togarstanda (Amu darıyanın küy jürüşü, Balık şaarının kün çıgışı) bolgon
soguşta türktör arabdardan katuu jeñilgen. Eline kelgende türk kahanın türk hanı
Kursun öltürgön soñ, türktör a kaysı jakka bıtırap ketken. Kursundun jaşı ulgayıp
kalgandıktan, 739-jılında Sır darıyanın jakasında arabdardın koluna tüşüp,
satıkka miñ jılkı, miñ töö berse da, arabdardın namestnigi Nasir öltürüügö buyurgan.
Türktör alıp ketpesin üçün söögün örttöp jibergen. Arab tarıhının sözünö karaganda
Kursundu örttöp jibergendigi — türktörgö öltürgöndön dagı çoñ korduk bolgon.
Kıtaydın VII kılımdagı kabarına karaganda kırgızdar soguşta ötö çıdamduu, eñ
artıkça turuktuu bolgon.
Kırgızdın adeti eç ubakta jabdıgınan ajırabagan köörçölögön, kayıştan kuru
(kise) bolup, agan jabdıgınan başka dagı bıçagı menen bülösün tagına jürgön.
Kışında teriden tebetey kiyip, jayında başına töbösü uçtuu ak kalpak kiygen.
(Kırgızda ak kalpak kiyüü oşol çakta ele rasim bolgon).
Eniseyge madaniyattı Sarı darıya (Kıtayda) orto agımınan bizdin eradan beş
kılım murun sürülgön dinlinder alıp kelgen. Dinlindi Sarı darıyadan oop barbay,
eñ. eski zamanda Orto Aziyadan tün jaktı közdöp sürülüp, Altay menen Ural toolorunun

Ya kinf B. 360—361.
Arh otd. 5 maya 1897 g., str. 7.
Yakinf B. 244—245.
Tavari, Annalis II, 3593—1613, 1689—1691.
eki ortosun jerdep kalgan ari nasilinen dep kee bir tarıhçılar süylöyt. Kee bir
tarıhta uygurdu dinlin naslinen bolgon deyt.
Kırgızdın tili uygur tiline okşoştugu jogoruda jazılıp ötkön. Bul Mongoliya
jerinde Sedişin daba toonun kün jürüş jagınan tabılgan taştagı on bir jolduu
jazuudan anık körünüp turat. Köbünçö uygur sözünö ötö jakındıgı jazuuçunun 7jolunda körsötülgön. «Kızımın. kalıñsız bertim jalıma jüz er toruh» degen sözü
dalil bolup turat.

KIRGIZİYaDA KARLUKTAR22
Kün batış türk mamleketi bıtıragandan kiyin türk uruktarının baş koşo
albagandıgının anık kabarların Kıtay, Arab, Persiya tarıhçıları körsötöt. Mamleket
kuragan türk eli türk atagınan başka kün batış menen kün çıgışta dagı başka atak
alıp, uguz je bolboso toguz uguz delip jürgön. Kıtaydın tarıhçıları Sintsizandın kün
çıgışında Şato aggalıp, mamleket kurgan türktördün nasilinen kün batış türk
mamleketinen kelip, mamleketin kurgan türktör deyt23. Bul türktör arab tarıhtarında
Toguz. Uguz atalgan. Bulardın bir butagı kün batışka barıp, özünçö mamleket kurap,
borboru Sır darıyanın ayagında bolgon. Tün jak Kırgıziyaga uguzdardın kelgendigin
özdörünün iç arasında ayta kelgen. Yafettin uulu türktün turgan jeri Isık Köl bolgon24.
Tün jak Kırgıziyada toksu jana azi uruktarınan sanalgan türgöç türktörü kalgan.
(Aziya — balkim, Orhon jazuundagı «az» çıgar). Tün jak Kırgıziyanın biyligi VIII
kılımdın ayagına jakın karluktarga ötkön. Oşondo bulardın köbü Altaydan kelgen.
Bulardın bir butagı VII kılımdın başında Amu darıyanın jeegine keldi ele, 766jılında karluktar Suyabdı alıp, borborun oşogo köçürüp kelgen. Padışasının
titulun Jabko degen25. Kün batış türk mamleketi jıgılgandan kiyin tün jak Kırgıziya,
başka aytkanda Jeti Suu menen arabdar tarabınan bagındırılbastan, türktördün öz
koldorunda kalgan. 751-jılında arab askerinin baştıgı Siyabdin Salih tarabınan
jeñilgen soñ kıtaydın katışuusu bolgon emes. Arabdar bolso, VIII kılımdın ayagında
Ferganadan karluktardı sürüp çıkkanına kubanıp jata bergen.
Bizge maalim bolgondoy arabdar tün jak kün çıgışta Talastın narı (kün çıgış)
jagına ötpögön. Arabdardın türktör arasına jayılışının taasirinen dagı musulman
madaniyatın soodagerler arkaluu jaygandıgı artıkça bolgon. Mavrenahir kalkı
musulmandar kelbesten murun ele Orto Aziyanın ar kaysı jerine sooda koloniyasın
turguzdu ele. Orto Aziya tügül, kün çıgış Türkestan (Siyatsiziyan) kün çıgış çetinde
turuuçu Toguz Uguz arasında sogdilerdin koloniyaları bolgon26. Tün jak Kırgıziyada
sogdilerdin rol oynogondugu X kılımdagı İran jaografiyaçısının «Beklik», jaki
Beklilik degen Kaştektin aşuusunun tün jagındagı kıştak, sogdi tili menen
«Semekna27» atalgan. Jeke soodager emes bulardan başka Mavrenahirde bolgon ar
kaysı dinderden missioner dagı köp bolgon. Alardın arasında nistoriyan, hristyan
nasaraları dagı bolgon. Musulman tarıhçılarının kabarına karaganda, Or Aziyanın
türlüü şaarlarının arasında nazara çököölörü köp bolgon. Isık Köldün jeeginde köç
4-jürüüçü köçmön kalk jikileydin içinde nazarlar bolgon28. Musulman avtorloru kün
batış Aziyada tün jak Kırgıziyanı basıp, Kıtayga ketken soodagerler jolun anıktap
jazıp, eki ortodo kançalşaarlar bolgondugun jazışat. Birok bulardı okuganda kee bir
Bartold Vas. Vl. İstoriya Semireçya. Vernıy, 1898 g. str. 42.
Yakinf B. 452.
Abulgazı han. Tarıh, şejire türk. 1891-jıl, 7-bet.
Bartold Vas. V l. İstoriya Semireçya. Vernıy,
Rukopis Tumanskogo. L., 17. 2Abdudolfe S. P B. 1872, str. 27—28.
Grigorev. Ob Arabskom puteşestvennike, 1872, str. 27—28.
Rukopis Tumanskogo. L., 18.
jerleri şektüü. Frunzenin (Pişpek janında azırkı Alamüdün turgan jerde jol
balkim, türk tili menen çöl şaarı bolup, uşul jerde (Talas, Oluya Atadan) kelgen jol
menen Aksiken (Namengenden), Karakol aşıp kelgen jol koşul gan4. Tarıh jazuuçu
Soltonoy uulunun pikirinde Çöl şaarı Alamüdün ordunda emes, Sokuluktun agındagı
Çaldıbar, Ak-Döbö törtkülü bolmogu mümkün. Çüy boyunda soodası) köp sanalgan şaar
Nev ket bolgon. Bul şaardan jol ekige ayrılıp, bir Jelargı kapçıgay menen jürüp
Isık Kölgö bargan Ekinçisi tün jagına karap Suyabga ketken. Çöl şaarı Nevakettin
arası 90 kilometr (15 farsah) bolgon da, uşul aytılgan jer karlukka tiyiştüü bolgon.
Isık Köl özönü karluktan bölüngön el jikileyge tiyiştüü bolgon. Nevaket menen
Jelargı kapçıgayının arasında soodaluu Kermenket jaki Künberkent degen kıştak
bolgon, dagı karluktardın laban uruguna tiyiştüü bolgon.
Ulugu Kutegin Labana atalgan29. Bul kapçıgaydı zamanda Jıl dep atagan. Gardizi bul
sözdü «tar» degen söz deyt. Bul tarıhtı jazuuçu Belek Soltonoevdin pikiri Jel
(veterok) degen sözdön bolmogu mümkün. Bul kapçıgaydan kün jürüştö 72 kilometr (12
farsah) jerde Yar degen kalaa bolgon. Anın 3 min askeri bolgon. Bul jer jikiley
urugunun borboru bolup, titulu Teksina atalgan. Bul şaar Isık-Köldün kün jürüş
çetinde bolgon. Sebebi, köl joldun sol jagında boluçu. Belek Soltonoevdin pikiri;
bul şaar Marbulaktagı tört köl. Bul şaardan arı 30 kilometr (5 farsah) jerde Toñ
şaarı bolgon. Bul şaar azırkı Toñdun suusundagı Çaldıbar bolmogu kerek. Toñdon üç
kündük jerde Barskan şaarı bolgon. Bul şaardın eki arasında jikileydin boz üyü köp
boluçu. Barskan demek, Barskoon suusunun atagı bolso kerek: jaografiyaçı Kudamenin
sözündö Barskan şaarı tört çoñ, beş kiçine 9 kıştaktan kurulgan bir çoñ şaarı
bolgon. Ulugunun titulu Manaha bolgon.
Başka bir kabarga karaganda titulu30 Tiban Barskana atalgan. Bul şaardın 6 miñ
askerge küçü kelgen. X kılımdagı Persiyanın jaografiginin sözü: Barskandagı
Manahtın nasili karluktan bolgon. Birok eli kiyin Toguz uguzga ötkön. Kün çıgış, Kün
batış Türkestandın arasında bolgon sooda tuuralu borbor şaarı bolgonduktan, bul
şaar ötö barktuu bolgon. Türktördün çejirelerinde türktün bir balasının atı Barskan
bolgon, Barskanga Ferganadan, Özgön şaarınan jazı aşıp, Arpa, Karakoyun, Atbaşı,
Narın basıp, tüz jol kelgen. Karakoyundun kuyganı Atbaşının döbösündö Atbaşı
şaarı bolgon. Azırkı Koşoy Korgondun çaldıbarının ordu. Azırkı turgan Korgon bul
aytılgandan köp kiyin salıngan. Atbaşı şaarı Ferganadan, Barskandan Kün Çıgış
Türkestandagı Tibet mamleketinin çetinen kelgen joldordun tüyünü bolup, bul
şaardan ar kimisi altı kündük jerleri (kerben jürüşü bolso kerek) bolgon. Atbaşı
menen Barskandın arasında bir kıştak bolbogon. Jeti-Suunun kün jürüşü Toguz
uguzdun aldıñkı tarmaktarınan sanalgan Yagma eline tieşelüü bolgon. Kaşkar şaarı
dagı bulardıkı bolgon. Karluk menen Kaşkardın çek arası Narın bolgon31.
Suyabdan Barskanga dagı bir jol aylanıp kelgen Suyab şaarı Çüy suusunun tün
jagında Nevaketten 18 kilometr (3 farsah) jerde, toonun eteginde, Türgön jerinde
bolgon. Azırkı Kara Bulak, Sogondu Şor Döbönün biri. Ulugu türk kandarının bir
tuuganınan bolup, titulu «Ari titulunça Yalan-Şah» (Baaurlar hanı) dep atalgan. Munun
20 miñ askeri bar ele. Suyab jolunun boyunda Nevaketten altı kilometr jerde
Penjiket degen şaarı bolup, anın 8 miñ askeri bolgon. Suyabdın janında dagı üç
kıştak bolup, ar kimisinin ar başka ulutu bolgon. Kaştek aşuusunun toosun kudaydın
turgan jayı dep, türktör anı aziz tutkan. Aşuunun tün jagında Bekilik je bolboso

Mudjilit L., 273, Labana ne tyurkskogo proishoj
Rukopis Tumanskogo. L., 18.
Rukopis Tumanskogo. L., 17.
Bekligin degen kalaa bolup, ulugunun titulu Yanal-Temina atalgan. Munun 3 miñ askeri
bar ele jana 7 miñ askeri bolgon.
Suyabdan Barskanga kerben 15 kün jol jürgö Türk poçtosu üç kündö bargan. Balkim jol
Kaştek aşıp, Alma Ataga barıp, İle Ala-Toosunun tübü jak etegin boylop jürüp, Kızıl
Kıya, San-Taş, Karakolgo barsa kerek. Arabdardın körsötüüsün Suyabdan çıgıp, Isık
Köldün tün jagın boylo Karakolgo bargan joldun künü artıkça kem, Isık-Köldün tün
jakkı jeeginde, karluktun çetinde jikileyge karagan Sikul degen şaar bolgon. Balkim
Isık Köl çıgar, Biz kiyin Temirdin zamanında köröbüz32
Bütkül türk elinde musulman madaniyatının taa siri köbünçö karluktarda bolgon.
Kabarlarga karaganda karluktun hanı Jabgu Magdi halifanın 785 zamanında islam
dinine kirgen degen sözdö şek bar. Birok kanday da bolso, X kılımda Talastan kün
çıgış jakkı şaarlarda meçitteri bolgon. Madaniyat taasiri karluktardın
tiriçiligine dagı jukkan. Karluktardın
içinde köçmön añçılardan başka
dıykançısı dagı bolgon. Karluktar başka türk elinin, köbünçö Toguz Uguzdun
alamanına köbüröök kiripter bolup turgan. X kılımda toguz uguzdar başka türktörgö
karaganda, küçtüü-kubattuu sanalıp kan baştık, köbünçö elinin dini manıhay bolgon.
Arasında hristian, buddu, musulmandarı baardıgı bolgon. Biz jogoruda dagı kördük
ele, murun karluktar turgan Barskan degen şaar X kılımda Toguz Uguzga ötköndügün jana
da Pençul (jazuuda jaki okuuda şek boluu mümkün) je azırkı Ak Suu şaarı jönündö.
Bul şaar karluktun kol aldında 5olup, anın ulugu Toguz Uguzga tabın bolgon. Kiyin bul
şaardı kırgız eelegen33. Al zamanda kırgız Enisey dayrasının başında turgan. Kıtay
tarıhına karaganda VIII kılımda Kuça şaarınan arab soodagerleri kerben menen ar
bir üç jılda kırgızga jibek alıp barıp turgan.
Arabdar, karluktar, tibettikter menen kırgızdar sooda arkasında jakındaşkan34.
Mümkün bular oguz Uguzdarga karşı kırgız, karluktardın soyuznigi bolup, özünün
azırkı turgan jeri Jeti Suuga kelgen çıgar. Ne da bolso, kırgızdın köpçülügü JetiSuuga eñ kiyin oop kelgen. Egerde Karahaniddin zamanında kırgızdar Jeti Suuda
bolso, anda uşul HH1 kılımdarda musulman dinine kiret ele. Nege deseñiz —
kırgızdın XIV kılımda dinsiz ekenin köröbüz..
Eñ soñunda karluk ökmötünün borborunan sanalgan Çüy özönü duşmandın koluna
ötkön. Toguz jüz kırkınçı jıl çamasında XI jana XII kılımdarda oñ rol oynogon bir
türdüü dinsiz türktör Balasagun35 şaarın karatkan. X kılımdagı jaografiyaçıtardan
jalgız Magdisi bul türktör jönündö kabar beret36. Balasagundun kalkı köp bolup, bay
şaar bolgon. Bir jerde Balasagundu Çüy özönündö bolgon dey aytsa da, anık kaysı
jerde bolgondugunan kabar berbeyt. Bul Çüy özönün karatkat el Karahanidder
dinastiyası çıkkan elge okşoş. Karahanidder X kılım Orto-Aziyanın kün batış
jagının jartısın öz kol aldına karatkan. Bul dinastiyanın tarıhına emi ötöbüz.

KIRGIZİYaDA KARAHANİDDER
Karahanidder türktün kaysı urugunan ekenin tarıhçılar aça albayt. Oşondo da
dalilderge karaganda, Yalna urugunan bolup, padışasının titulu Bugda han bolgon37.
Karahanidderdin Çüy özönünö kaptap kirişi kün jürüş jagınan bolgon. Çüy özönündö
Otçet, str. 59—60.
İvaan ivk. Badini Kui. 1983. P., 479.
Rukopis Tumanskogo. L., 18.
Otçet, str. 35.
Bibl., geograf. arab III. 275. Otçet, otr. 33—39.
Termin priduman Grigorevım S.P.B. 180—74.
turganda karahanidder tezinen islam dinine kirgen. Bul tuuralu bizde ikaya kabar bar.
İbn Al Alsıriddin38 sözünö karaganda şabuk, jaki şatuk karahan islam dinine kirgen.
Tüşündö bir kişi asmandan tüşüp kelip, türk tili. menen özüñdü bul düynödö jana
akırette saktoo üçün islam dinine kirgen degen. Eski taptiş jana ikayaga karaganda
Jamal Karşının kitebinde39 bul dinastiyada bolgon handan islamdı birinçi kabıl
kılganı Satuk Bugra han Abdulkerim Hibrat (344- ijrat, 955—56-jıldarda) bolgon.
Bul eki tarıhtı körsötkön bir kişi bolgon. Bul eki avtordun aytuuna karaganda da, bul
handın babası İlek bolgon deşet. (Mavrenahrdi büt karatkan türk hanının titulu
Nasir Abd Karimdin neberesi Harundun zamanındagı bir avtordun sözündö titulu
Bugra han bolgon).
Ooru bolgonduktan Mavrenahrdan kaytıp bara jatkanda aytılgan Harun 992jılında ölgön. Munun borbor şaarı Balasagun bolgon40. Mavrenahrdı 999-jılında
bütkül İlek Nasir karatkan. Karahanidder andan narı dagı el karatkanı bara jatkanda
bütkül Afganistanga, Persiyanın kün çıgış jagına, İndustandın jartısına 997-1030jıldarga jeta padışa bolup turgan sultan Mahmud toktotkon41. Bul tuuraluu Utbinin
tarıhında mınday kabar bergen; 4yanvarda, 1008-jılında jalpak bettüü, kiçine közdüü,
kiçine baskak murunduu, çokço sakalduu, kara kiyimdüü, temir kılıçtuu türktör Balık
şaarının janında katuu jeñilip, mından soñ Amu darıyadan ötüp, soguş kılbagan.
XI kılımdın başında Karahanidderdin padışalıgı boşop, mamleketi bölüşkö
tüşüp, ar kaysı ölkögö ar başka han bolup ketken. Zor padışasına moyun sunsa sunup,
sunbasa öz betinen bolgonsuş ketken. Uşunday zamanda bulardın arasınan çatak çıga
baştagan. Köbünçö Satuk Bugra handın nebereleri» Ali menen Nasirdin baldarınan
bolgon. Tarıhka karaganda Jeti Suu kimdin kolunda bolgondugu jaş kaysı zamanda
ekendigi açık maalim emes, bolso da tarıhtın bergen kabarı bir-birine kayçı.
Utbişin sözünö karaganda Kaşkarda han bolup turgan Tuugan han menen bir tuuganı İlek
duşmandaşkan, Sulgam Mahmud menen Tuugan handın katışı bar dep oylogon. İlek
1012— 1013-jıldarda ölgön soñ anın taktısına Tuugan han olturgan42. Tuugan han
Mavrena handı surap turgan degenge işenüü mümkün emes, birok Jeti Suunu anık biylep
turgan jana Sintszyan (Kün çıgış Turkestan) anın ökmötündö bolso kerek. Soñunda,
andan Buga han Harondun balası Kadırhan Yusub akırındap ökmötün koluna algan,
Utbinin aktuunda al azır Kadırhandı Kotondun hanı degen. Andagı akçanın jazuusuna
karaganda 10131014 (ikrat — 404) Yarkendi, 1014—1015-jıldarda (ijarat — 405)
Kaşkardı surap turgan.
1017—1018-jılında (ijrat 408) alıs kün çıgıştan köçmön el kaptagan. Munun
içinde kıtaylar dagı bolgon. Bul el al zamanda Kıtaydın tün jagın, Orto Aziyanın kün
çıgışın biylep turup, özünö «Ortoluk mamleket» dep atak bergen. Dinsizder43
Balasagun şaarına 8 kündük jerge kelgende kabar tiyip, alarga karşı Tuugan han askar
menen çıkkanda alar kaçkan. Artınan han üç ay jürüp, soñunda kuup jetip, bıt-çıt
kılıp jeñgen deyt, Utbinin sözünö karaganda uşul soguştan soñ Tuugan han ölük, orduna
bir tuuganı Arslan han padışa bolgon. Baynakenin sözündö Tuugan han Jeti Suunu 1025jılga çeyin biylep turgan. Arslan han Muhamid binli, munun atına Buharda akça
sogulsa, akçalarının jazuuna karaganda Sır dayranın tün jak kün çıgışın biylep
turgan. 1025-jılı bir jaktan Sultan Mahmud soguşkan üçün Mavrennahirge attanışıp
barışkan. Al çaktan Mavrennahirde biylik kılıp turgan Nasir Tuugan han jana Arslan
Mudjilyat — L., 273. a Ed. Tornverg II. 54.
L., 35-37
Tak u Gardizi.
L. 99.
İstor. Karahanidov, po ibn Alasiru. Radlov, A voprosu ob Uygurah. Str. 122 i 125.
Çislennost i musulmanskiy istoçnik ukazıvaetsya razliçno.
handın bir tuuganı Ali Tegini bolgon. Samarkantka jakın jer- de Karahaniddin
baştıgı menen Sultan eköö joluguşkan, Bul tuuraluu Gardizi toluk jazgan44, Eköönün
betteşkeni, joluguşkanı eki jagı birdey uluktardın kaadasınday toluk orduna
keltirilgen. Musulman hanı Mahmudga karaganda, türktün hanı musulmançılıktuu
bolup, sungan şaraptı içpegen. Eki ortodo kelişim jasalıp, Kadırhandın ekinçi
balası İgan Teminaga Mahmud kızın bermekçi bolgon Mahmuddun Muhamet degen uuluna
Kadırhan kızın bermekçi bolgon. Al Teminaden Mavrennahirdi alıp berişke Mahmud
mildettüü bolgon. İndustan menen uruşamın dep, Mahmud jürüp ketip, kudalaşuu bolboy kalgan. Mavrennahirdi Temina biylep tura bergen. Birok anın bir tuuganı Tuugan
handı Kadırhandın askeri Balasagundan sürüp çıkkan.
Kadırhan Yusuf ölör jılı, 1031—1032-jıldarda anın ökmötü kün batış
Sintsiziandan başka Jeti-Suunun, Sır Darıyadan Oluya Ata, Çimkent rayondorunda
jürüp turgandagı borboru Kaşkar bolgon Sintszyan menen Jeti Suu Arslan han titulun
algan Uluu balası Bugratimin Sulaymandın kol aldında kalgan, azırkı Oluya Ata jana
Safijav Sayramda Bugra han titulunda jürgön ekinçi balası İgan han Timen Muhaiddin
koluna ötkön45. Eki bir tuugan Gaznavid sultanı Mahmuddun balası Masud menen
katışıp turgan Mavrannahirdi Ali. Teminadan tartıp alıp, Bugra hanga berişke plan
dagı kurgan46. Birok planı iş jüzünö çıkpadı. Bakilik şaarın sogdi tili menen
Simekna dep jogoruda ayttık ele balkim uşul şaar bolor. Arslan han menen anın bir
tuuganının katışı solgundap, akırı duşmandıkka aylangan. İbn al Asirdin
tarıhının bir jerinde aytat: Arslan han 1043—1044-jıldarında (ijrat- 435)
mamleketin bir tuugandarına bölüp berip, özünö Kaşkar menen Balasagundu kaltırıp
kalgan. Alardın elderinin üstünön özü karap turgan, Bugra han 1056-jılında Arslan
handı kolgo tüşürüp, anın mamleketin karatıp alıp, 15 aydan soñ anı özünün ayalı uu
berip öltürgön. İbk al Asir Bugra han 1047— 1948-jıldarda (ijrat — 439) ölgön deyt.
Katını uu bergen sebebi Bugra han özünön soñ taktıga özünün uluu balaası Şagrı timen
Kusaindi olturguzmakçı. Katının özünün İbraim degen jaş balasın koymokçu.
İbraim takka minip turgan çagında uruş bolup, Barskan hanı Yamal Timan tarabınan
öltürülgön. Mından kiyin Balasagun menen Kaşkardı 16-jıl (1059—1074) Togrul, Kara
han, Yusuf degen Kadırhandın dagı bir balası Bugra han Haron degen bir tuuganı eköö
biylep turgan .Bular Mañrennahirdin hanı Nasirdin neberesi Şamsil Mulk Nasil
menen soguşkan. Soguş jaraşuu menen bütüp, Mavrennahir menen Türkestandı
biylegen. Karahanderdin çepi Kojent bolgon (Sırdarıyanın suusu bolmogu kerek).
Andan kiyin Togulhandan soñ anın balası Togdul timen eki ay suragan. Mından kiyin
Bugra han Haron 29-jıl surap turgan47. Bul bir tuuganı menen Kaşkardı biylep turganda
anın urmatına Kudatku Bilik dep didaktiçeskiy (poema) ır jazgan. Türk tilinde
adabiyat, munu jazgan avtor Balasagunda tuulgan.
1089-jılında Seljuk sultanı Mulukşa Samarkandı alıp, Özgöntke kelgen.
Kaşkardın hanı Mulukşanın kol aldına kirgen. Mulukşa kayta ketken soñ jikileyden
jaldanıp bargan türktör kötörülüp, Kaşkardagı kandın bir tuuganı, Atbaşının ulugu
Yakub timeneni çakırgan. Yakub Samarkandı algandı ugup, Mulukşaga jakın kelip
kalganda, kayta Atbaşıga kaçıp kelgen. Mında kelgende bir tuuganının askeri taloon
kılıp, kaşkarlıktar tarabınan Atbaşı talanıp, Yakubdu kolgo tüşürgön. Mulukşa
Özgöntke kelip, Yakubdu bergin dep handan suragan. Han sözün keçiktirip çoygon. Munusu
Mulukşaga tuura kelbegen. Soñunda han Mulukşaga balası menen birge Yakubdu

L 153, str. 82, 255, 655.
Beyhaki 525—526, 655—656.
Beyhaki. 418
İbn. Al-Asir IX, 211—213.
jibergen. Yakubdun bir közün oyup taştap, bir korgongo koyup, özüñ bargın deyt. Egerde
Mulukşa buga ıraazı bolboso, balası Yakubdu Özgöntke alıp barmakçı. Bul çakta
Yanalidin Togurul degen balası 500 çakırım (80 farsah) jerden kelip, Kaşkardı kamap
kalgan. Balkim Togurul jogoruda aytılgan Yalandın balası bolup, Barskandın hanı
çıgar. Bul kabar handın balasına, joldoştoruna jetkende Yakub Mulukşa menen
balasın koyö beriñiz dep süylöşköndö koyö berip, Yakubdu Togurul menen soguş dep özü
Özgönttön jürüp ketken48, Bul soguştun soñu kanday bolgonun biz bilbeybiz. Kebetesi,
tutkundan Haron boşoso kerek. XII kılımdın başına jete Kaşkardı surap turganın
köröbüz. 1102-jılında Bugra han Haron ölgön soñ Talas menen Balasagundun handarı
Ormondun balası Kadırhan, Muhamid Bugra handın neberesi Karahan Mavrennahirge
çabuul kıla barışkan. Kadırhandın askeri musulmandan jana dinsizden dagı bolgon.
Eldi Amu darıyaga jete alıp barganda, bul dayranın jakasında Sultan Sanjar menen
soguşup, jeñilip, kolgo tüşüp Kadırhan öltürülgön. Mından soñ Jeti Suunun kabarı
Kara Kıtaydın japırıgına çeyin bilinbeyt.
Karahaniddin zamanındagı iç arasındagı tarıhın biz toluk bile albaybız. Bul
jerde türk tukumunan birinçide musulmançılıktı kabıl algan mamleket bolgonduktan,
karahanidder islam dininin jayılıp ketüügö albette, zor jardamçı bolso kerek.
Oşonduktan bulardın door kılıp turgan zamanı Orto Aziya tarıhında ötö kerektüü.
İbn al Asir 349hijrat — bizçe 960-jılında 200 miñ boz üylüü el islam dinine kirgen
deyt. Bul el Jeti Suuda, jaki bolboso Sintsizianda boluu kerek. Köbünçö Jeti Suuda
boluşu mümkün. Sintsizianda mınçalık köp üylüü el eç ubakta bolgon emes. 1043jılında azırkı kırgız-kazak köçüp jürgön köp tütün türk islam dinine kirgen. İbn al
Asirdin sözündö bul aytılgan el 10 miñ tütün bolup, jayında Bolgar jerine çekteş
jürüp kışında Balasagundun tegereginde köçüp jürgön (Radlov. K voprosu ob uygurah;
str. 125).
Bir jetişpegendigi — uşul tarıhçılar islamdın başka elementter menen
kandayça turganınan kabar berbeyt. Sintsizianda kaçan da bolso Kıtay madaniyatının
taasirinde bolgon. Karahanidderdin Mavrennahirde turuuçu kee bir uluktarında,
Tabgan sandarında jaki bolboso Tabgaç handarı degen titulu bolgon. Bul titul VIII
kılımdagı Orhon jazuusunda da Kıtay padışalarında bolgon. 1067-jılında bolgon
Karahanidderdin akçasınan49 degen jazuusun köröbüz. Bul aytılgan dalil balkim
Kıtaydın madaniyatın jana padışa ordosun avaz körüp, kötörülüp aytkan çıgar. Nege
deseñiz; top Kıtaydın özünö emes, kün çıgış Sintsiziandın kün çıgışındagı Kıtay
menen çekteş jerlerindegi Kami (Kumul), Ürümçü, Turpan şaarları dagı
Karahanidderdin mamleketine ötpösö kerek. Sebep, bul jerlerde musulmançılık
dooru XV kılımga jete jürgön emes. Jana Karahanidderdin akçasındagı jazuularga
karaganda da tigilerge dalildik beret. Alardın mamleketi jalpı mamlekettik arab
tamgasınan başka uygur tamgasın dagı koldogon. Munun nasili siriya tamgası bolup,
mında nestoriyandar arkaluu kelgen dep tarıhçılar oylonuşat. Kutadgu Biliktin
ırındagı kee bir madaniy terminder mongoldun terminine dagı okşoyt. Bul termin
mongoldo bolsun, Karahanide bolsun uygurlardan alıngan. Türk urugunun bul butagı kün
çıgış Türkestandın Kıtayga çekteş jerinde bizdin eranın V kılımında ele
madaniyatı jogorulap ketken. Kiyin biz köröbüz: buddu jana hristian dininde turgan
uygurlar mongol zamanında musulmandın eñ kooptuu talaşuuçularınan bolgon.
Orto Aziyaga oşondoy jol talaşuuçuluk eñ eski zamandan bolgon çıgar. Birok al
tuuraluu bizde dalildüü kabar jok. Karahanidder Kaşkardan çıgıp, Buharga jete aldı
dep jogoruda ayttık ele. Al zamanda Jeti Suuda dinsiz türk urugu bolup, musulmandan

İbn Al-Asir, X 112—116bet.
İbn Al-Asir. VIII, 396.
sınalgan emes. Bulardın kün batış çegi Talas bolgon Andan kün batışka karata
Samanid mamleketi bolup, islam dininde bolgon. Talas şaarın 897-jılı alıp, andagı
hristian çirköösün meçit kılgan. Karahanidder birinçiden Özgönttü borbor kılıp,
anan Samarkantka köçürgön. Özgön munarasın Karahanidder salgan.

KIRGIZ JERİNDE KARA KITAYLAR50
X kılımdın başında tungus nasilinin azınoolak mongol uruktarı koşulup, kün
çıgışı Jumşak okeandan baştap, kün batışı Baykal, Tyan Şanga jete kara kıtaylar
zor mamleket kuragan. Padışaçılık dinastiyası tün jak Kıtay bolgon. Kıtay
tarıhtarında dinastiyası Lyao atalgan. Lyao dinastiyası Kıtayda köp zamandan biylik
kılıp kele jatkandıktan, muruntan kele jatkan başka uruk kalktın dinastiyasına
karaganda alardı Kıtay madaniyatı basıp ketken. Tungus elinen Jürjün degen kün jak
dinastiyası Sun menen soyuzdaşıp turup, Kara Kıtaydın ökmötün 1125-jılında
bütkörgön. Mından kalgan Eluy Daşı baştık eli kün batışka kelip, jañıdan mamleket
kuragan.
Bul kıtaylar kün batışka eki jol menen kelgen. Jartısı Sintsizian arkaluu jürüp,
Kaşkardın hanı Arslan han Ahmed Tapkaç han Hasan uulu, Arslan han Sulaymandın
neberesi tarabınan Jeñilgen51. İbn al Asirdin sözündö bul soguş 1128-jılı bolup,
kara kıtaylardın baştıgı özü da ölgön. Anıgında bul soguş mından dagı kiyinireek
bolgon. Sebebi, Bagdattın uluguna iyul ayında, 1133-jılında Sultan Sanjardın
jazgan katında al soguştu jakında gana bolgondoy körsötkön. Kıtay tarıhçıları
bolso, kara kıtaylardın kün batışka jılıp, jañı mamleket kurganınan başkasın
aytpayt. Uşul sebepten Kıtay tarıhında aytılgan Kara Kıtay mamleketin kurgan Eluy
Daşı anık uşul dep aytuuga bolboyt. Bütkül musulman uluktarınan Kara Kıtayga
birinçiden karaganı Balasagun ulugu bolgon.
İbn al Asirdin aytuunda kara Kıtaydın bir bölügü 16 miñ tütün Arslan handın
(Sulayman bolmogu kerek) Kıtay menen Karahanidderdin çek arasına kelip turup,
toonun joldorun korgop turuuga mildettüü bolgon. Bul kızmatı üçün jer berilip jana
tiyiştüü jalına algan. Bir sapar köp pulduu kalıñ kerbendi toktotup, malga jayluu
jerdi aytıñız degende alar Jeti-Suuga, demek Balasagunga bet aldırgan Kimden kabar
alganı maalim emes, bir komplitatordun XVI kılımdagı kabarına karaganda bul kara
kıtaylar 1041-42-jıldarda (hijrat433) kelgende, bulardı Arslan han dinge kir
degende başka aytkandarının baarısın kabıl algan dagı, dinge kirbey koygondo han
öz jayına koygon. İbn al Asirdin aytsuunda Arslan han bularga dayım kol salıp,
tınçtık berbey korkunuçka kaltırıp turgan. Jeti Suuga sapurılıp kelgende özünün
uruktarı menen birigip turup, Orto Aziyanı karatıp algan.
Juvyaytinin kabarına
karaganda kıtaylar (musulman tarıhçıları kara kıtay
deşet) kırgızdın jerin basıp kelişip, Emilge şaar salgan. Kırgız menen uruşup,
kara kıtay jeñilgen52.
Bul şaardan XIII kılımda izi gana kalgan. Demek, bular birinçiden, Çök Çök
ölkösünö ornoşup, 40 miñ tütün bolgon. Balasagundun kanı Kañlı menen karluktarga
karşı bulardı çakırganda, kara kıtaylar Balasagundu eelep, anda naçar ökmöt
bolgonduktan, ökmötün tüşürüp, özünçö mamleket kurap, jeri Eniseyden Talaska jete
çoyulgan. 1137-jılında Hodjenttin janında Mavrennahirdin padışası Mahmud
handı jeñgen. Samarkandın tün jagı taş köpürö menen Jañı Korgondun arası, Kataban

V. P. Vasilev. «İstoriya i drevnosti vost. çast. Sr. Aziya”, 1857 g.
Tak u Djimila Karşi.
Bartold Vas. Vl. Kirgizı. İstoriçeskiy oçerk. 1923 g., str. 28
talaasında 1141-jılında seljuk sultanı Sultan Sanjardın askeri bıt-çıt kılın
jeñgen. Bir bölüm askerin Horezmdi karatmakka jibergen.
Jeti Suu Turkestan eköö teñ kara kıtaydın kol astına kirdi. Mamleket baştıgının
titulu Gorhan atalgan. Musulman tarıhçıları handardın hanı degen söz deşet.
Javropanın kee bir bilgiçteri Grigorev baştap, mongol tili menen gorhan (küyöö)
degen söz boluu kerek deşet. Maselen, bul titul Amir Temirde dagı bolgon. Kara
kıtaylar kün çıgış Lyao dinastiyasına tuuşkan bolgonduktan, Gorhan titulun alardan
almagı mümkün deşet. Kara kıtaydın tilin dialektilik jaktan tekşergende Gorhan
menen Gorhan ayırması neden ekendigi bilinbedi. İbn al Asirdin sözünö karaganda
kara kıtaylardın birinçi Gorhanı sırttan karaganda suluu bolup, kiyimi kıtay
jibeginen tigilip, handarda rasim bolgonduktan betin parda menen jaap jürgön. Dini
manhay bolgon. El arasında ötö kadırluu bolup, asker tartibinde en katuu bolgon.
Mamleket içinde karaktoo işin abdan tıygan. Egerde şaar karatsa ar tütüngö bir dinar
(tsennost etoy zolotoy monetı priblizitelno okolo 4 r. 50 k.) akça alıp, başkasına
tiybegen. Bul tütün salış adeti eñ murun Kıtayda bolup kele jatkandıktan oşondon
alıp kelgen. Bukaranın katınına askeri jakındık kılgan bolso, jaza berilbese kerek.
Gorhandar özülörünün orunbasarına elçi berbesten jana asker başının ıktıyarınan
bir jüz atçan askerden başka berbegen . (Balkim bul rasim tezinen uruş bolup
turgandıktan bolso kerek). Kol aldına karagan handar Gorhanga karagandık belgi üçün
kuruna kümüştön taktaça tagınıp jürgön. Oşondoyço taktay tagıngan belgilüü ökmöttör
ötö köp bolgon. Gorhandın özünö dayım karaştık, kol aldında sanalgan jerleri: Jeti
Suunun kün jürüşü, Kulja ölkösü, Sır darıya oblastının tün jak, 1 kün çıgışı bolgon.
Handın başkı borboru İlenin kün batışı, Çüydün boyu bolgon. Balasagunga
jakınıraak jerde bolso kerek. Padışasının borborun «Husun» ordo atagan53 (küçtüü
ordo degen söz), jaki bolso Hoto54 (üy degen söz).
Jeti Suunun jartısı İlenin tün jagı karluh handarına tiyiştüü bolup, borboru
Kapaldın kün batış jagında Kayalık şaarı bolgon55. Mavrennahir menen Sintsiziandı
karahanidder eelep turgan. Mogoldun zamanında orustu mogoldor kanday biylep tursa,
bu aytılgan üç ölkönün üstünön karahanidder oşondoy biylep turgan.
Maselen, karluk hanı Samarkandın hanına okşop, anın aldına dayım Gorhan
tarabınan bir ökül bolgon. Horezim şahka bolso belgilüü mezgilde kişi jiberilip
turgan. Buhardın din baştıgı bolso, kee bir çakta düynö ökmöt baştıgı bolgonduktan,
kara kıtaylar üçün elden alımdı jıyıp berişti öz moynuna algan (İbnal Asir XII,
170).
İbn al Asirdin sözünö karaganda kara kıtaydın birinçi Torhanı 1143-jılında
ölgöndö orduna kızı olturgan. Birok bul tezinen ölüp ketip, orduna Torhandın jesir
katını jana anın Muhamet degen balası olturgan. Kıtaylardın kabarına karaganda
kara Kıtaydın mamleketin kurgan Gorhandın balası Eluy İ Le jana anın enesi kızdan
murun padışalık kılgan. Tarıhçı Juveninin kabarına karaganda uşul anık bolot.
Anın aytuunda XII kılımdın 70-jıldarında kara Kıtaydın mamleketinin başında
Gorhandın kızı bolgon deyt. Eluyile bolso öz kol aldın sanak kılganda 84 miñ 500
tütün bolgon56. Bul jalgız Gorhandın öz karamagında bolgon boz üylör bolso kerek.
Kıtay kabarında bul kızdın atı Bu Su Huan bolgon. XIII kılımdagı musulmandın bir
tarıhçisi HanHan dep titul bergen. Juveninin kabarında bul kız Gorhan bolup turgan
çagında ökmöt anın erinde bolgon. Kıtay tarıhına karaganda bul erin öltürüp, oynoşu

Otçet, str. 36.
Zap. vost. otd. IX, str. 302—303.
Vever Rubruks Reyse, Berlin, 1885, str. 44.
Opport, 145.
menen aşkere jürgöndö, ölgön erinin atasının eli arkaluu kötörülüş çıgıp, kalıñ el
katındın ordosun tegerektep kalganda, alardın közünçö katını oynoşun kolu menen
öltürgöndüktön katındın ajalı jetpey kalgan. Juveninin aytuunda katındı oynoşuna
koşup öltürgön. Bu Su Huan ölgöndön soñ Eluy Le Gorhandın ekinçi balası Çje Lu Gu han
bolgon. Juveninin kabarına karaganda bul özünün bir tuugan agasın öltürgön.
Musulmandardın kee bir tarıhçısı kiyinki Gorhandı Manin je bolboso Kumanin
atalgan deyt57. Kara kıtaylardın zamanında hristian dini bolup Nestoriyanın
patrearhı III İliya (1170—90-jıldarda) Kaşkar şaarına mitropoliya kurgan. Kaşkardın
mitropoliti Kaşkar jaka Nevaket mitropoliti titulun algan. Kaşkar mitropolitine
Jeti Suunun kün jürüşü da karagan. Tokmok-Pişpektik nestoriyandık körüstön kara
Kıtay zamanındagı körüstöndör sanalat58. Hristian dininin küç aluuna bir sebep, Orto
Aziyada musulmandardın dini küçöp jana al arkaluu sayasiy işinde kubat taap
baratkandıgı bolgon. Bul musulmançılık kıymılı bolorun başında Gorhan bilgen.
Uşul zaman Kotondun hanı kötörüldü degen kabar bolup, Gorhan özünö jakın turgan
Arslan handan şek alıp, andan jardam asker suragan. Anı sınap jaki kötörülüşkö
koşuların, jaki musulman menen karşı soguşarın bilüü üçün egerde şegi bilinse,
tobu menen jok kılmakka oylogon. Karluk hanı Gorhandın degenin atkargan. Bul handın
kara kıtaylardın içinde jakın dos kişisi Şamur Tabanho degen bolgon. Al Gorhandın
sırın karluk hanına aytıp, egerde Gorhandan baş tartsañ, senin ukum-tukumuñan kişi
koyboy kırat, degen. Egerde tukumum aman kalsın deseñ, özüñ uu içip ölgün, dagı
balañdı orduña koy, — degende Arslan han uu içip ölgöndö, anın balasın Kayalıkka han
kötörüp, janına Gorhandan bir ökül koygon59.
Musulman handarı menen karmaşkanda birinçiden Gorhandın işi maksattuu bolup
çıkkan. Birok kaçan kün çıgış jak çegine Çıngız handan jeñilgen nayman urugunan
Tayan handın balası kün batış mongoldu küçtüü sanagan. Köçmön el Küçlük kelgende
Gorhandın işi başkalangan. 1209-jılında Gorhanga Küçlük özü kelgen. Bir kabarda
kara Kıtaydın askeri Küçluktu kolgo tüşürüp kelgende özünün elinen asker jıyıp,
kötörülgön el menen Gorhanga jardam bermek bolgondo makul algan. Juveninin
kabarında Gorhanga karagan handardın eñ kubattuusunan sanalgan Horezm şah Muhambet
Küçlük ubadalaşkan. Bul kelişimde Gorhandı kim murun talkalasa oşol Sintsizian,
Kulja ölkösü jana Jeti Suunu almakçı, Horezm şahtın han ordosuna jakın turuuçu
jana Muhambettin Küçlükkö jibergen elçisin bilgen tarıhçı Nisevi aytat: Karluk
hanı Mamduhan menen Küçlük jañıdan kelişim jasadı dep, sebebi, Jeti Suudan buzuk
çıgargan musulman menen baylanışıp anı menen Küçlük iaydalangan. Küçlük
Özgönttögü Gorhandın kaznasın talap algan kezde, 1210-jılında Horezim şah
Samarkanddın ulugu menen soyuz bolup, Talastın boyunda (Ilmın degende) talaada kara
Kıtaydın askeri menen soguşkan. Soguş bir jañsıl bolo albagan. Sebebi, oşol eki
jaktagı askerdin oñ jagı talkalangan. Kara Kıtaydın baştıgı Taniki Taras kolgo
tüşüp, askeri kayta japırılgan. Balasagun şaarında turgan el kara Kıtay askeri
jeñildi, Horezim şah artınan kuba kelet dep, kalaanın darbazasıy bekitip, 16 künü
kara Kıtaydın askerin kiyirbegen. Akırı Gorhandın kızmatında bolgon musulman
Mahmud degen bay Balasagundun kişilerin Gorhanga karañız degende 16 kündön soñ kara
Kıtaylar Balasagundu talkalap, talap, 47 miñ musulmandı kırgan. Horezim şahı
tarabınan eç jardam bolbogon. Muhamed bolso Mavrennahirge özü toluk han
bolgonduguna kubanıp, jatıp kalgan. Balasagundun janında Küçlüktün askeri dagı
jeñilgen.

Zap. vost. otd. XIII, 27 str.
Zap. vost. otd. VIII, 26—29.
Djuveyni (rukop, IV, 2—34 l. 25).
Gorhandın kazınasın, kara Kıtaydın askerinin koluna tüşkön akçanı kaytadan
bergile, — dep Gorhan aytsa, askerleri bolboston kötörülüş çıgargan. Mından
paydalanıp Küçlük kötörülüş çıgargan askerdin üstünön karap kalgan. Gorhan amalı
kolgo tüşköndö Küçlük izat kılıp, kaytadan, taktısın bergen. Ölgüçö eki jılı Gorhan
tagında turgan. Anıgında mamlekettin suragı Küçlüktün koluna ötkön. Bul okuya 1212jılında bolup, mından murun 1211-jılında Jeti-Suunun tün jagına Çıngız handın
asker baştıktarınan Kubulay koyön baştık mongol askerleri kelgende Kayadıktagı
karluksardın ulugu Arslan han andagı kara Kıtaydı ulugun öltürüp, özü Çıngız hanga
karap kalgan60. Kulja ölkösündö, musulmandar kıymılında Buzar degen musulman ulugu
çıga kalgan. Bul murun karakçılarga, jılkı algan uruularga baştık bolup. akırı
Almalık şaarına uluk bolup, Togurul han titulun alıp, özü Çıngız hanga karap kalgan.
Mongoldordun umtuluusu kün batışta bir az toktogon. Sebebi, alar 1211-jılında Kıtay
menen soguşkan. Bul sebepten Gorhandın mamleketinin ar kaysı jerine tamır jayıp,
Küçlüktün küçtüü bolup kaluusu dagı etimal bolgon. Murun anı menen paydalansa da,
Küçlükkö birinçiden musulmandardın çıgargan kötörülüşü menen küröşüügö tuura
kelgen. Din jagınan karaganda musulmandar Gorhanga karşı bolgondoy, Küçlükkö dagı
jakşı karabagan. Naymandardın köbü sıyaktuu Küçlük hristian dini Nestariyan
mazabında bolgon. Küçlük kara Kıtaydın ataktuu kızın, Horhandın koluktusun algan 61.
Kiyin bul katın Küçlüktü azgırıp, Buddu dinine kirgizgen. Musulmandar kıymılının
baştagı Horezim şah Muhambet Horezim şahtın eki askerinen teñ paydalanıp, oljo
aldı dep Küçlüktü kektep turgan. Horezm şahtın Küçlükkö jibergen elçisi korkutup söz
aytsa da, natıyja çıkpagan. (Al Asir XII, 179).
Horezim şah Gorhandın kü« çıgış jakkı mamleketin — Küçlüktü kaltırıp, Sır
darıyanın oñ jakasındagı ökmötünön aşa keçip, Küçlükkö kaltırbas üçün kee bir
korgondordu talkalap ketken (kün çıgış Turkestan) Sintsizianda Muhammeddin ökmötü
Küçlükkö toskoolduk bolbosun üçün tınçtık berbegen. Sintsizian ölkösünö asker menen
barıp uruşpastan, üç-tört jıl katarı menen egin alıp jatkan çakta, Küçlük taloon
kılıp turganda, bölüngön el jadap, Küçlükkö karap kalgan. Musulmandar katuu karşı
turgandıktan Küçlük musulmandardı ötö kısıp, hristian, buddizm dinderinin birine
kirgin, bolboso, kıtayça kiyingile degen. Uşul maksatka jetmek üçün HIV kılımda
Lyudovig Gogonet eline kanday çara koldongon bolso, Küçlük dagı oşonu koldongon.
Deyek, askerin üy-üygö jayıp jibergen. Küçlük askerine toluk erkindik berip,
musulmandardın üylörünö taratıp koyup, anda emne iştese ıktıyarı bolgon.
Musulmandar köbünçö namaz okuy albastan, okutuu işinen dagı kaltırgan. Özünün tün
jak, kün jürüş jerinen Küçlük añ uulap jürgöndö Buzardı kolgo tüşürüp, anı öltürgön.
Jana Küçlüktün askeri Almalıktı kamap jatkanda, Mogoldun askeri jakındap
kalganda, Küçlüktün askeri kayta ketken. Mogoldun askeri 1217-jılında kozgolo
baştap, 1218-jılında Küçlükkö karşı Jebe noyöndu baş kılıp, 20 miñ asker jibergen.
Jebe Almalıkka Buzardın balası Suknak Temindi uluk kılıp, Küçlüktün eline kelip,
ar bir kişi öz ata-babasının dininde bolot, — dep jarlık kılgan. Uşul jardıgı
Küçlükkö karşı turuuga elge jol bergen. Jeti Suunun toolorun bir aşuusunda Mongol
menen Küçlük soguşup, karasa da bıt-çıt bolup jeñilip, Küçlük Kaşkarga kaçkan62.
Balasagun uruşpastan, özdörü Mongolgo karasa kerek. Sebebi, al şaardı mongoldor
Gobalık (jakşı şaar) degen, Oşondoy ataktı özü karagan şaarga bergen ele63. Kaşkarda
bolso, musulmandar üylöründö jatkan Küçlüktün askerin kırıp, mongoldordu

Raşid Ed-din. İstoriya Çingiz hana. SPB„ ç. II str. 14.
Tak u Djuveyni (rukop.) IV, 2—34 l. 133.
Opport 160.
Sredn. Aziya, zap. vost. otd. VIII, 20—30.
balaketten kutkargan asker dep jakşı tosup algan. Mongol askeri ötö katuu, jakşı
tartiptüü bolgonduktan, asker tarabınan eç kısımçılık körbögön. Sarkolgo kaçışkan
Küçlüktü mongoldor jetip karmap öltürgön.
Munun soñunan Çıngız han baştık mongoldordun askeri Jeti Suuga kaptap kelgenin
tarıh iretinde jazuu ılayık ele. Birok Karahanidderdin artkı dooruna jakın kara
Kıtaydın keler aldında çıkkan Mahmud Kaşkarinin kıskaça tarıhın körsötüügö
ılayık keldi.

ÇINGIZ HAN ZAMANINDAGI KIRGIZ
«Adam jana jer», («Çelovek i zemlya») degen orus tarıhında Çıngız han64 özü türk
bolgon deyt. Musulman tarıhında65 aytılganı: murunku uguz türk handarı nasilinen
kıyat atalıp, bizdin eranın 794-jılında Kıtay jeri Şamado tiriçilik kılıp jürgön
bir türk uruusu mongoldordun arasına kelip, alardı biylep kelgen. Bul tukumdan kele
jatkandar ar türlüü eldi bölüp alıp surap kelgen. Çıngızdın babası Bartan baatır
menen bir tuugan Hotolo han zamanında, XII kılımdın ortosunda (1150-60-61-jıldarda)
bul mongoldor Kıtay imperatorun korkutup turgan. Çıngızdın atası Esugey baatır
zamanında bul kubatı kemigen. Munun kolunda bir neçe uruu ee gana kalgan. Bulardın
köçüp jürgön jeri Onon suusunun boyu bolgon. 1162-jılında (jılkı jılında) uşul
Onon suusunun boyunda Dilgun Buldak degen jerde Esugeydin katını Olan bir erkek
bala tuup, atın Temuçin koygon. Bul bala 13-jaşında atadan jetim kalıp, ögöy atası
Miñlik menen din baştıgı Kökçönün tarbiyasında çoñoyup, jardılıktan enesi jana üçtört jaş inileri menen balık jep ookat kılıp jürgön. Er jetken çagında munun
kayrattuu ekenin bilip, Kıtay kahanı kolgo tüşürüp ketip, anda 10-jıl çamaluu turup
kalıp, akırı kaçıp kutulgan. Kelgen soñ türk-tatar, mogol elderi menen soguşup baarın
jeñip, 1206-jılı (bars jılı) öz kol aldına 46 uruu elden kurultay çakırıp (mında
kırgız bolboso kerek), Jeñgis han (istinnıy Nepobedimıy, jaki Çın Uguz) atak algan
Çıngız kankor 1207-jılında (koyön jılı) maga karasın dep, kırgızga elçi jibergen66.
Kırgız al kezde Eniseydin başında bolgon. Kırgızdı kahan emes, ulugunun titulu
«inal» bolgon. Ne da bolso inal titulu kagandan tömön, kebetesi al çakta kırgızda eki
inal boluu kerek. Biri — Edi inal, ekinçisi Urus inal, Çıngız kankor bul eki inalga
elçi jibergende alar makul alıp, Çıngız hanga karamakçı bolup elçilerine koşup el
jibergen. Bir kabarda kırgızdın elçileri eki kişi, bir kabarda üç kişi bolgon.
Tartuusunun baştıgı közü ak, ak şumkar bolgon. Yu. Anşenin tarihinde kırgızdın
jerinde ak jana kara şumkar.

KIRGIZ KALKININ EL BOLGONU
Çıngız han Altan menen Turamıştı maga karagın dep elçilikke jibergen. Al
kezekte kırgızdın kanı Rıs aynal degen kişi ele. Kırgız kayta köp tartuu menen
jakşı kişilerin jibergen. Tartuusu — başı, butu, murdu, tumşugu közü kızıl ak
şumkar ele, — deyt. Kırgızdar mongolgo soguşsuz karasa da, 1218-jılında (bars jılı)
kırgız menen Çın handın ortosunda soguş bolgon. Oşondo mongol karşı Baykal
kölündö turuuçu Tumet jana Baylü eli kötörülüş kılgan. Bular kırgızga köröşülöş
turgandıktan kötörülüştü basuu üçün kırgızdan asker suraganda, alar asker bermek
tügül özdörü karşı çıkkanda kırgızga karşı Çıngız han özünün uluu balası Joçunu
baştık kılıp asker jibergen. Bulardın erööl (avangardı) askerinin baştıgı degen
kişi kırgızdı kayta kubalap jiberip, özü segizinçi suunu basıp kelgen. Munun

Çelovek i zemlya, 1907. Elyuze Reklyu.
İstor. Türk-tatar, 1915, str. 32.
Abulgazı han. Tarıh, şejire türk. 1891, str. 56.
soñunan özü kelip, muz baskan suu Kemkemjuttu (Eniseydi) basıp kelip, kırgızdı
karatıp kayta ketken. Mogoldordu kırgızdı karatkanı jönündö alar XIII kılımdagı
baatırdık eposunda: Joçu 1207-jılı kırgızdı karatkan deyt. Bul kabarda Joçu
oyrottu karatıp, andan kırgızga barıp anı karatıp, anın baştıgı Edi inal tartuuga ak
şumkar, ak at, kara bulgun (sobol) alıp kelip Joçuga bagıngan. Kırgızdan 10 min asker
alıp jana başka tokoydogu elden67 miñden asker alıp, atası Çıngız hanga Joçu keldi
degen.
Uşul 1218-jılında bolso kerek, kırgız üçkö bölüngön68. «Jeñilgen Kakas»
mamleketi üçkö bölünüp birinçisi Sayan toosun aşa tün jagına ketken. Ekinçisi kırgız
atalıp, Abakan özönünö tüşkön. Kakas tardın köbüröögü kün jürüştün kün batışı jagın
oop, kün batış Tyan Şandan azırkı tün jak kırgızdın özöndörünön jay algan.
Jogoruda jazılgan Abakan özönünö tüşkön kırgız bolso kerek. Çıngız han Buharanı
algandan soñ 1220-jılında Kırgız handarınan Mamık han uulu Taybuka, Ertiş, Tobol
Eşim tuura suuları boyundagı jerlerdi suraganda kabıl alıp, al tegerektegi jerdi
Taybukaga bagıştagan.
Çıngız kankor zalim bütkül kıtay, manju, koreya, mogol, türk-tatardı karatıp, 1219jılında Orto Aziyaga çabuul kılıp, 1224-jıldarga jete Orto Aziyanı karatıp,
İndustanga kirip, jalgız Orto Aziya menen Kıtaydan 36 million (Kıtaydan 18 million,
Samarkan çölkömünön 11 million, Balık. başka şaarlardan 7 million) kişini
öltürgön. Karaça Jebe noyön baştık askeri Kavkazga aşa barıp, 1223-jılında Kalkada
orustan bir kança knyazdarı baştık bolgon 70 min askerin öltürüp, andan ötüp kıpçak
handıgın kırıp-joyup, elin bıtıratıp taratıp, Volganı (Edil) keçip kayta ketken.
Çıngız zalimdin 13 noyönu, 10 biyi bolup, biylerinin baştıgı Matıgi biy kazak
bolgon. Noyöndorunun baştıgı Sobotoy ömüründö 75 mertem zor soguş kılıp, baarın da
birdey kıyratıp jeñgen. 1220—26-jılga jete kün çıgış Koreyadan tartıp, kün batış
Azov dayrasının tün jagı, kün jürüşü İndustan bolup, eki ortodogu eldi kızıl kanga
boyöp, ört taloon salıp, kan dayraday akkan. Çıngız 17-avgustta 1227-jılında 65jaşında ölgön. Bir kabarda jaşı mından ilgeri, tarıhçı Juveyninin kabarına
karaganda 1251-jılında Tuluydun uluu balası, Çıngızdın neberesi Möñkö han
bolgondo, mogol mamleketinde buzuk bolup, Mögü noyöndu baş kılıp, 20 min askeri
menen kırgızga jibergen. Munun natıyjasınan kabar jok.
Yu. Anşe kabarında kıtayga han bolup turgan Kubulay han uluk kılıp, Muahol degen
Kıtaydı jibergen. Bul kırgızga uluk bolup turganda Kıtaydan önörpoz aldırıp,
kırgızga madaniyat jaygan. Bul Kubulay han 1203-jılı bir dalay köp kırgızdı
Mançjuriyadagı Nayan degen jerge oodarıp jibergen.
XIII kılımda Eniseyden yakuttar Lena suusuna oop ketken. Balkim oşol yakuttar, oşol
oodarılgan kırgız jaki bolboso, kırgız menen koşo oodarılgan el bolmogu kerek.
Çıngız Buhardı alganda meçitine atçan kirip, elge aytkan sözü:69 «Men teñiri
tarabınan
Azov dayrasının tün jagınan Rozen, tom XI. 1899-jıl. jiberilgen balamın» —
degen, Çıngız Kıtan menen uruşkan çakta aytkan sözü: «Kogda Çingiz şel zavoevıvat
Kitay, protivopostavlyal stihiynıy demokratizm koçevıh poryadkov kitayskoy feodalbyurokratiçeskoy tsivilizatsii»,
Çıngız kankordun bir kança katını jana küñdörü bolgon, Beş katının uluusu —
Birtaa Kuçişç ekinçisi — Kıtaydın Altan hanının Gunju dege kızı, üçünçüsü — Nayman

İstor. oçerk. Bartold, str, 30. 2) Entsikl. Granat 24
Sibirskoe tsarstvo Millera, str. 33.
Kıtay tarihi. Safarov, 1933-jıl, 151-betti okuñuz.
hanı Tayan handın Körsün degen kızı, törtünçüsü — Jankabudanın kızı beşinçisi —
Tayırsundun Kulan degen kızı.
Çıngızhan tuuralu tarihten alıngan kabar kıskaça jazıldı. Çıngız jönündö kırgız
arasındagı söz: Çıngız han tuulganda koluna jin aralaş kan uuçtap tüşkön eken. Jerge
tüşköndö kolu karısınan jerge kirip ketken eken. Çıngız han altın menen kümüştün
çaykandısınan, temir menen bolottun şirendisinen bütkön eken deyt. Irçıkomuzçulardın sözündö Çıngız handın balasın kulan tepsep öltürgöndö Buka degen
ırçı Çıngız hanga aytkan eken deyt. Kee biröö Ayhandın jalgız uulu Satıbaldı
ölgöndö aytkan eken deyt.
Altın boluu ak şumkar,
Altın boosun tıtıptır.
Aydı karap sızıptır,
Kümüş boluu kök şumkar
Kümüş boosun tıtıptır,
Kündü karap sızıptır.
Al emine boluçu?
Tuu tübündö kök buka,
Kündü karap öküröt.
Çıngız handın joobu:
Altın boluu ak şumkar,
Altın boosun tıtkanı,
Aydı karap sızganı,
Ak kulunum botom bolgonu.
Kümüş boluu kök şumkar,
Kümüş boosun tıtkanı,
Akçagay müyüz, ak erkeç,
Aydı karap bakırat.
Bul emne şumdugu?

Asmandan bulut sögülöt,
Ayaktap möndür tögülöt.
Köktön kök ala bulut sögülöt
Könöktöp möndür tögülöt.
Bul emne şumdugu?
Kündü karap sızganı,
Bul kulunum botom bolgonu.
Tultuk müyüz kök buka,
Tuu tübündö ökürsö,
Al atası bolgonu.
Alçagay müyüz, ak erkeç,
Aydı karap bakırsa,
Al enesi bolgonu.
Asmandan bulut sögülsö,
Ayaktap möndür tögülsö,
Kök ala bulut sögülsö,
Könöktöp möndür tögülsö,
Közümdün jaşı bolgonu, —
dep Çıngız han açulanıp:
Ket, ket, ket Buka,
Kebi jaman it Buka.
Senin aytar kebiñ bul emes,
Menin ugar kebim bul emes, —

dep Buka ırçını bagıluu arstan, jolborsko taştap jibererde, buka ırçının
aytkanı:
Kızdar sokkon kıyalday,
Kılıgı jakşı ay hanım.
Kelinder saygan keçtedey,
Kebi jakşı ay hanım.
Elçi menen ırçıga,
Han aldında kay ölüm, —
degende Çıngız han açuusunan kaytıp, ırçını öltürgön emes. Çıngız han ölöründö
baldarın, noyöndorun jıyıp alıp aytkanı:
Kulalı taptap kuş kıldım,
Kuyukkan taptap tuş kıldım.
Tel kuş taptap kuş kıldım,
Tentigen taptap jurt kıldım
Egerde men ölgöndön soñ birligiñer bolboso:
Kulalı keter kuşuna,
Kuyukkan keter jurtuna.
Tel kuş keter jerine,
Tentigen keter eline, — Degen bul tuuralu tarıhta1 mınday degen: Juçunun ölgönün
noyöndoru Çıngız hanga ulukma söz menen Uguzuuga Uluk ırçını kaalaganda Uluk ırçı
aytkan:
Deñiz baştan bulgandı,
Kim tundurar ay hanım.
Terekter tuptön jıgıldı,
Kim turguzar ay hanım?
Çıngız:
Deñiz baştan bulgansa,
Tundurar uulum Joçudur.
Terek tüptön jıgılsa,
Turguzar uulum Doçudur.
Közüñdün jaşın tıya tur,
Köñülün toldu bolgomu.
Jerin köñül ürkütör,
Joçu öldü bolgomu.
Uluk ırçı:
Süylömökkö erkim jok,
Sen süylödüñ ay hanım.
Öz jarlıgın özüñö jap,
Iy oyloduñ ay hanım.
Çıngız ıylap:
Kulun algan kudunday,
Kulunumdan ayrıldım.
Ayrılışka añkoodoy,
Er uulumdan ayrıldım — degen. Çıngız han tört balasına (Jooçu, Ögödöy, Jagatay,
Tolu) ençi kılıp bergen. Joçunun Batu degen balasına Rossiyanı sırtınan ele ençilep
koygon, Batu oşol sebepten 1242-jılında Rossiyanı karatıp, andan ötüp azırkı
Vengriyanın borbor (Budapeşt) şaarın alıp, andan Albaniyaga barganda Möñkö kagandın
ölgönün ugup, kayta tartkan. Orto Aziya — Jagatay degen balasının ençisine tiygen.
Enisey kırgızı aylanasındagı başka elge koşulup, kenje uulu Tolunun ençisine
tiygen. 1253-jılında, noyabr ayında Rubrukus Jeti Suunu aralap ötüp bara jatkanda
İle suusun keçkende balçıktan sogulgan, talkalangan korgon körgön. Bul korgondun

Türk-tatar tarıhı, 1915-jıl, 42bet.
janında egin bolgon. Andan arı ötköndö eli farsıça til menen süylögön musulmandın
çoñ şaarı bolgon. Bul şaa İle balık atalsa kerek. Kıtay tarıhında bul şaar köp
aytılat. Armyandın hanı Gayton 1255-jılında kelgende bul şaardı «İlan-Balık» dep
aytkan. Kiyinki künü Rubrukus kiçine toonu aşıp, talaaga tüşköndö toodon Balkaşka
kuygan neçen jakşı suulardı körgön. Kayalık degen çoñ şaardı körgön. Bul jerde
başka dagı köp şaarlar bolgon eken. Mongoldor tarabınan baarı talkalanıp, mal
jayıtına aylangan. Kıskası, dıykançılık madaniyatı bul tegerekten kalıp, jerdin
köbü mal jayıtına ötüp ketken deyt. 1259-jılı Kahandın Alakogo elki bolup bara
jatkan Çando degen kıtay İle menen Çüydü (İdi degen) körüp, bul jerde el köp bolup,
şaardın talkalangan çaldıbaarı ötö köp degen.
Çıngız handın Ögödöy degen balasının Kaydu degen neberesi Orto Aziyada çoñ han
bolup turgan. Raşid Dindin sözünö karaganda1. Kaydu toroy kişi bolup, eeginde 9 kılı
bolgon. Arak menen kımızdı içpesten, askerlik işine artıkça bilimdüü bolgon. Orto
Aziya jana Sintsizianda Çıngız tukumunan bolgon handar arasında eki bettüü
çataktıktan paydalanıp, 1269-jılı köktömdö handar tarabınan Talasta kurultay
kurulup, oşondon soñ Kaydu Sır Darıya menen Jeti Suu ölkösünö han atalgan. Munun
turgan jeri kaysı jer ekeni maalim emes. Birok Kaydunun ölügün İle menen Çüydün
ortosuna kömgönünö karaganda borboru Jeti Suuda bolso kerek. Çıñgız handın jolun
kubalap, Kaydu askerinin başına öz baldarın koygon. Ölör aldında Kaydu baldarına
mamleketinin çek arasın saktoonu dayındagan.
Kıtay çegine Urus degen balasın, Joçu (Batu) tukumunun mamleketinin çegine
Baygeçerdi koygon. Afganstan çegine Sarban degen balasıi koygon. Soñunda Afgan
çeginen Kaydunun askeri Alakonun (Toluydun balası) askerin sürüp çıgargan. Kaydunun
uluu balası Çabardın kanday bolgondugu tarıhta kabarı jok. Kaydunun zamanında Çüy
özönündö kıştak köp bolgon2. Kaydu kahandın askerin jeñip, kayta tartkanda 1301—
1302-jıldarda ölgön. Söögün üyünö alıp kelip, İle menen Çüydün ortosundagı Şivlık
degen biyik toogo koygon. (Kırgızdın içinde Kaydu, Urus, Baykeçer, Sarman, Çabar attuu
kişiler ali da köp).
Bul Kaydudan soñ Orto Aziyada közgö körünörlük handar bolboston, arada uruş-talaş
köp bolup, el-jurt naçarlanıp, kandekterden jadap turganda, anın üstünö kan içer
Temir çıga kelgen. Çıngız handın Kubulay han degen neberesi 1290-jıldarda köp
kırgızdı Manjo jerine — Nayanga sürüp jibergen.

TEMİR KIRGIZİYaDA
Temir zalimdin zamanında kırgız tuuraluu eç bir kabar jok. Birok Kırgıziyaga
Temir neçen mertebe kelip ketkendikten anın kıskaça tarıhı jazıldı. Temir Jeti
Suuga kelgende kırgız emes, başka uruk elden Jeti Suuda kim turgandıgınan eç kabar
jazılbayt. Orus tarıhında Temir, İran tarıhında Temirlan, tatar tarıhında Aksak
Temur, kırgız sözündö Amir Temir Körögön (Amir arabça han degen söz, Temir öz atı,
körögön Gurgan, mongolço — küyöö degen söz, sebebi, Temir mongoldon kız algan (jana
Gorhan — kara Kıtay padışalarının titulu. Mongol askerinin ataktuu uruktarı: Arlat,
Seldur, Barlas, Düglat (Duulat) jana Jalayır bolgon. Bulardan Duglat urugu Jeti Suu
menen Sintsizianda turgan. Bul uruktun baştıgı zmir jolooçu Tugluk Emirdi kan
kötörgön. Tutluk ölgön soñ Jolooçunun inisi Tülöktün uulu Kamaridin Jagataydın
tukumun kuup jiberip Jeti Suu, Si Tsizian jana Kuljanıñ biyligin koluna algan.
Barlas urugunun baştıgı Torgoy, Keş, Nahşab, (Buhara ölkösü) Şaarsibez şaarların
surap kelgen. Bul Torgoydun urugu eski uruk bolup, türk urugunda en ataktuudan sanalgan.

Perevod prof. Berezina, vveden. str. 129.
Otçet. str, 378.
Anın beşinçi babası Karaçar noyön Çıngız kan içerdin ataktuu asker baştıgınan
sanalgan, Jagataydın ubagında anın bütkül askerin baştagan. Bul Karaçar noyöndun
tuuganı Togoçor noyön Çıngız hanga küyöö ele. Oşondon baştap bul nasil Çıngız handın
tukumu menen kudalaşa kelgen. Uşul Şaarsibez kalaasında 1333-jılında bir erkek
bala tuulup, atın Temir koydu.
Bul Temir 36-jaşka çeyin iç aradagı haydar menen soguşa-soguşa, akırı 1369jılı 8-aprelde1 kurultay çakırıp, mongol rasimi menen ak kiyizge salıp kan
kötörgön.
Temir 1379-jılı 84-jıldarga jete Hivanı, Girattı, Hurasan, Mazandarın,
Afganstandı algan. 15-jıldın içinde bütkül İran, Bagdat, kün jürüş Kavkazdı algan.
139496-jıldarda tün jak Kavkazda, Terek suusunun boyunda Altın Ordonun hanı
Toktomuştu jeñip, Krımdı, bütkül Volga boyun alıp, orus jerine kirip, Orlop
guberniyasın Eltsa kalaasınan kayta Volga darıyasın keçe Samarkantka kelgen.
İndustanga attanıp barıp, 1398-jılı dekabr ayında Deli şaarın alıp, ekinçi jılı
Ganga suusunun boyundagı bütkül eldi karatıp, Samarkatka keldi. Mından soñ kün
batışka barıp, Ankaranın (azırkı türk borboru) janında türk askerin jeñip, sultanı
Bayazitti öltürüp, Kiçik Aziyanı bütkül karatıp, Damaskini alıp, Bagdat kalaaların
alıp, 1404-jılında Samarkantka kelgen. 71 jaşka kelgende 200 miñ asker menen
Kıtayga attanıp çıkkanda Oturarga (azırkı Turkestan kalaasına jakın) kelgende 1405jılı 15fevralda ölüp, özünün osuyatı boyunça Samarkandagı azırkı özünün ataktuu
körüstönünö koyulgan.

TEMİRDİN KIRGIZİYaGA KELGENİ
Al zamanda Kırgıziya, İle ölkösü jana Sintsizian üçöö Mogolstan atalgan. Tarıhçı
Musavidin kabarında 1370—71-jıldarda joo joolop kelip, Temir Koçkordon kayta
ketken. 1375-jılında Sayramdan çıgıp, Çaringe bargan. (Alma-Ata şaarının kün
çıgış jagında 200 kilometr jerdegi Çarin bolmogu kerek). Kamaridindin askeri Kök
Döbödö bolgon. Al askerin kayta jıldırıp, bek jer-jerge — Geriyan jılgasına alıp
bargan. Bul jer üç kiçinekey suu bolgon. Uşul jerge Temir jetip jeñse kerek, mından
soñ Temir Baytakka ketse kerek. Temirdin buyrugu boyunça üç Amir joosun İleni boyloy
kubalap ketken. Temir Baytakka 53 kün turgan. Uşul ubakta Temirdin Jaangir degen uulu
Kamaridin menen Sintsizianga karaştuu Ungerman degen toodo askerin jeñip, anın
katın-kızın kolgo tüşürgön. Temir Baytaktan kayta jürüp Karakaştekti aşa Atbaşıga
barıp, andan Arpanın özönünö tüşüp oşondo turup, Kamaridindin kızın algan. Andan
jaz aşıp, Özgöntkö bargan.
1376-jılında Temir Horezmge attanıp ketkende Kamaridin Ferganaga kirip barıp,
Temirdin kele jatkanın ugup, kayta ketken. Temirdin kayta kuup kele jatkanın bilip,
joluna bukma (zasada) koyup soguşsa da, Segiz Agaç degen jerde jeñilip, jaraluu
bolgon. Temir andan Atakum basıp, Sır Darıyaga kelip, andan Samarkantka ketken. 1377jılında Temirdin askeri Kamaridindin askeri menen Korgatının talaasında
soguşup, Temirdin askeri jeñgen. Uşul jılı Temir Jeti Suuga özü kelip, erööl
(avangard) askeri Boomdun kapçıgayında Kamaridindi jeñgen. Temir Koçkorgo barıp,
andan aşıp Özgöntkö bargan, 1383-jılı Temir Jeti Suuga neçe jolu otryad jibergen.
Başka askerleri Atakumga kelgende joosun jeñip, erööl (avangard) askeri alarga kelip
koşulgan. Bular baarısa baş koşuşup, Isık Köl menen jürüp, Kök Döbögö barıp,
Kamaridindin askerin tabalbay kayta Samarkanpsa ketken. İşi ilgerilebey, dayım
Kamaridin küçü ketip turgan. Oşol çakta Kaşkardı biylep turgan Kamaridindi tuuganı

İstor. Buhariya. tom I. str. 192.
Kudaydat Togolok degen Temirdin emçekte kalgan jetim balası Kızır kojonu
Kamiridindin küçöp turgan çagında bilgizbey, Kaşkar menen Badakşandın
ortosundagı bir toogo bagıp östürgön. Andan kotorup, 12-jıl mamlekettin çeti
Lupnurga bakkan. Oşol Kızır Kojonun eli 1389-jılı han kötörgön.
Oşol 1389-jılı Temir dagı Mogolstanga uruş salgan. Temir Hoşit degen jerden
çıgıp, Börübaş, Töpölüş, Karaktı basıp, Ormok, jaki bolboso Oznok orto aşuusuna
kelgen. Andan arı Atkan, Suri, Taçıra, Abılas degen jerler bolgon. Bul jerlerde
jaydın künü kar, muz bolup, suuk bolgon. Andan ötköndö Aygırjaldın talaası bolgon.
Andan Uluk, Çarlık Gapar, Aygır bolup uşul jerde Kızır Kojonun asker
baştıktarınan biri Angır törö baştagan mongoldun atçan askeri jeñilgen. Bul kezde
Angar törö özü Öröñyarda bolgon. Bugan karşı erööl (avangard) asker jiberilgen.
Kiyinki Temirdin askeri joldon adaşkanın bilip, kaytadan Kazini basıp, jolgo
tüşüp, keçinde Köksalga kelip, kiyinki künü Ayögüzgö kelgen. Jol izdep, Temir üç kün
keçikken. Joo bizdi körüp, bıtırap ketti, — dep askerin eki bölüp, özü Şire, Şiber
Too, Koymarak, Kuragan jana Buyurlagunu basıp, Karaküçörgö (Genattın kartasında bul
jer Tayabagatay toosunun kün batış uçu) bargan. Temirdin uulu Omorşayık kayta tartıp,
Ahtadiktur degen jerde Temirge jolukkan. Mından soñ Alaküldün (İt içpestin alaköl)
talaasın.basıp, Kara Kujurga kelgen. Temir al jerde askerin es aldırıp, bir bölük
askerin Ertişke jibergen. Kolgo tüşkön askerdi Samarkantka jiberip, Temir Emil
Kuçurga kelip, han ordosu Saray ordogo turgan. Bul jerde kün jürüş Mogolistanga tuştuşunan kaptap kirgile, — dep Temir askerine buyurgan. Askerinin baarısı Jıldızda
koşulmakçı. Temir özü Jıldızga jürüp kirip ketken. Mongol menen özbektin çetinde
turgan Türkestan asker Ordabandı aşıp, İlenin suusun keçip, Sütölgö (Sayram) jandap,
Çeçkilik jana Balaygaz basıp, andan Jıldızdı közdöp ketip bara jatkanda, bular
Kızır Kojonun askeri menen joluguşup, eki kün soguşup, eki kündön soñ bir-birin
jeñe albastan kelişim jasap taraşkan. Temir Emilden çıgıp, Uluk kol (uşul jerde
Mongol askerinin baş küçü boluu kerek) basıp, andan Çıçkandabanı aşıp, Künözdün
suusun keçip, Jıldızga kelgen. Mında turup Kızır Kojonu Karaşaardan ötö izdeşip,
anan Omorşayıktı Sintsizian basa Fergana jiberip, özü avgustta 1389-jılında
Jıldızdan çıgıp, jakın jol menen 30-avgustta Samarkanda bolgon. Bul jol menen
kerben eki ay jürgön. 1390-jılında Mogolstandı kayrattuu jana kaçkan Kızır Kojonu
izdemek üçün Temir asker menen çıkkan.
Asker Taşkent basıp, Isık-Kölgö kelgen. Andan Kök Döbönün toosuna bargan. Andan
Arpa toonu basa Almalıkka bargan. (Almatı bolso kerek.) Andan İlenin suusun keçip,
Kara Talga bargan. Andan İçni Buçni talaasın basıp, Ürkör Kitçige bargan. Andan
Ertişke barganda Kamaridin ugup, tün jagındagı Talas jerine jetken. Bul jerde
bulgun suusar köp bolgon. Kayta tartkanda askeri altın körgönü Balkaş (Atrak köl)
boylop jürgön.
Mından soñ Mogolstanga Kamaridin kelbegendey körünöt. Mongoldordun kabarında
tarıh Raşid al dindin jazuu boyunça1 içi şişip, tokoydo jatıp, ooru bolup Temirdin
japırıgınan -kaçıp, dayınsız bolup ölgön.
Kün batışka bargandagı soguşu Temirge araljı bolup, Kızır Kojonun Mogolstan
handıgına
abdan
nıgıp
ketüügö
sebep
bolgon.
1397-jılında
Kızır
Kojo özünün uluu balası Şamajaandı elçi kılıp, Temirge jibergen. Temir anı
karındaşı Tobokeldi koluktulukka bergin degende berip, kiçik hanım titulun algan.
Jeti Suuga Temirdin kelgenin dıkat menen tekşergende eldin urugu, bul jerde kim
turgandıgı aytılbayt. Oşol sebepten kırgız Jeti Suuda bolso da

Bartold. Oçerk, Semireç. str. 148.
Petis de lya Çroih, II. 421—427.
aytılbay kalışı mümkün. Balkim Temirdin zamanında kırgız Fergana, Alay, KaşkarTurpan ölkölöründö turgan çıgar.
Temir Kiçi Aziyadan kara nogoy degen eldi alıp kelip, Isık Kölgö jerleştirgen.
Bul el Temir ölgöndön soñ bul jerden kayta kaçıp ketken. Buga karaganda Isık Köldö el
bolso da az körünöt. Kızır Kojonun neberesi Muhamed jan — Muhamed Haydardın
aytuu boyunça öz eline islam Dinin jayuuga çoñ araket kılgan. Atbaşıdagı Taşrabattı
1410- jılı çamasında oşol saldırgan. Temir ölör aldında Taşkentke Ulukbek degen
neberesin koyup, Mogolstandı anın koluna bergen. Sintsizian bolso Ferganaga koygon
ökmötünö karap turgan. 1425-jılında Jeti Suunu japırıp çıga kelgen.1 5-martta
askeri Çüydün başında, Aksuunun kuygan jerinde mongoldun askerin jeñgen. Ulukbek
Çüydün suusun keçip, Çardın suusuna ötköndö mongoldun hanı Kudaydat çıgıp aldına
tüşkön. bşol jerde may ayında Şermukambettin askeri uruşup jeñilgen. Ulukbektin
askeri İlegyö jete kuup bargan, Mogolstanda birinçi jakşı jayloo bolgonduktan
Jıldızga Ulukbek jürüp ketken. Andan kayta bara jatkanda Karşdan aytıluu Kök Taştı
alıp ketken. Kabarda bul taştı alıp ketüügö Temir oylonso dagı ıgı kelbey kalgan.
Mukambet Haydardın kabarına karaganda Şermukambet ölgön soñ orduna 1428-jılı
Isık Köldö öltürülgön Veyskan han bolgon.

MUHAMBETKAYDAR ZAMANINDAGI ISIK KÖLDÜK KIRGIZDAR
Tarıhta körüngönü 1504-jıldan baştalat. Bul kırgızdar tarıhta japayı arstan
atalgan.
Usundardın kelgenin, anın kanday rol oynogonun jogoruda aytıp öttük. Tyan Şanga
kırgız kelgen degenden başka kırgız tuuralu kabar jok ele. Mukambetkaydardın
kabarına karaganda, mongol menen kırgızdın eç ayırması bolboston, öñü tüsü bir
bolgonduktan, mongoldun bir bölügü kırgız bolup, birok mongol musulman dinine
kirip, kırgız dinsiz kalgandıktan, eki arası buzula kelgen.
Halilge anın bir tuuganı Mavrennahirde atasının janında turgan 13-14 jaştagı
Seyit kelip, tezinen koşulgan. Al kee çakta Jetikentte agasının janında turuuçu.
Birok agası naadandık kılıp jurt biyley albagandıktan kapa bolup, kayta
kelüüçü. Tuuşkandarı menen tört jıl birigip turup, kiyin araları çataktaşıp ketken.
Bulardı jaraştıruuga Mogolstanga Mansur kelgen. Biri-biri menen bir tuugandarın
jolukturganda araları jaraş bolso da, soñunan kaytadan çataktaşıp ketken. Mahmud
bir tuugandarınan kıstalıp, baldarı menen Mavrennahirdegi Şibanige kelgende anı»
Sır-Darıyanın boyunda 1508-jılında Şibaninin buyrugu boyunça baldarı menen
kırıp taştagan. Mından soñ Almatının janında, bir kabarda Çarin Çelekte -bir
tuugandarı menen Mansur uruşup, alardı jeñgen. Halil Ferganaga kaçıp barsa,
Janıbekke karaştuu özbektin ulugu öltürgön. Seyit bir neçe ay Narındagı tokoydo
turgan.
Mongoldordun rasiminde er azamat elinen eki-üç ayçılık jerde jalgız jürüp,
añdın etin jep, terisin kiyip, ookat kılgandı jigitçilik dep sanayt. Bul jakta
Atbaşı, Narın ölkölörü Kaşkardın hanı Abubakirdin kaptooluna kiripter bolup
turgan. Joldoştorunun kıstoosu boyunça aylasızdan Mahmud ölgöndön eki aydan kiyin,
Halil ölgöndön bir aydan kiyin Seyit Fergana barıp kalganda, Seyitti da kolgo
tüşürgöndö andan kaçıp - çıgıp, aman-esen Kabuldagı bir tuuganı Babırga 1508jıldın ayagında barıp kızmatına turgan.

Abdar-Rezzak. l. 218.
Abubakirdin asker baştıgı Valiydin Jeti Suudagı kırgızga kılgan jabırı ötö
katuu bolgon. Mansur han kayta ketkende özü menen birge Kara şaarga kırgızdı alıp
ketken. Bir dalayın kırıp taştagan. Mogolstanga kayta kaçıp kelgen kırgızdarga Isık
Köldün kün jürüş jagına turuuga Abubakir uruksat kılgan. Kırgızdın uşunçalık
kırılıp, tentigenine karaganda, bir tuugandarı menen Mansur uruşkanda kırgız
Mansur menen uruşup, jeñilgen soñ, alardı bıt-çıt kılsa kerek. Seyittin Narındagı
tokoygo jaşınıp jana kiyin kelip, kırgız han bolgonuna karaganda Seyitke boluşa
kırgızdın uruşmagı zor dalil. Jeti Suunun tün jagında kazaktın hanı 1518-jılında
ölgön Kasımhan turgan. Anın kışında tura turgan jeri Karatalda bolgon. 1510jılında Kasım Şibani handı jeñgen. 1512-jılında Talas menen Sayramdı alıp,
Taşkentti talagan. Muhambet Haydardın tarıhında al kezde kazak bir million jan
bolup, Babırdın aytuuda Kasımhandın 300 miñ askeri bolgon. 1513-jılında küzdün
künü Çüy özönündö Kasımhan menen Babırdın kızmatında turgan Seyit joluguşkan. Al
çakta Kasımhan 65-jaştan ilgeri bolgon. Seyitti jakşılap ızat kılgandıktan, köçmön
eldin hanı uşunçalık izat kılgandı bilet eken dep, anı Seyit ölgöçö unutpagan. 1514jılı Babırdı taştap, Kaşkardı karatıp almakta 4700 kişi (bulardın köbü kırgız
bolmogu kerek Jeti-Suudan çıgıp, Torugart aşa küçtüü, kubattuu Abubakir menen
soguşkan. Seyittin Kaşkar menen Yarkentti karatıp alganı Sintsizian menen eki arasın
toluk tınçıtkan.
1516-jılı Arbatta (Küça menen Aksuunun ortosu) Seyit menen Mansur joluguşup,
araları abdan tınçıgan. Mansurdun ökmötündö Turfan menen Karaşaar kalıp, bütkül
Sintsiziandın üstünön karagan, Bir tuuganı Emilkojo Üç Turpan menen Aksuunu algan.
Babaçak sultan Küça menen Baydı algan. Uşul sebepten Kıtayda Hamidden baştap,
Ferganadan Anjiyanga jete eki ortodo sooda jürüp kalgan. Jana baylardan bajı
alınbagan. Kaşkardın ökmötün Seyit koluna ala, anın üstünö Jeti Suunun kün jürüş
jagına kadırı artıp turgan.
Abubakir menen Seyittin uruşunda kırgızga Muhamet Haydar ötö jardam
kılgandıktan, anı öz eli kırgızga baş kılıp koygon. Mansur menen jolukpastan murun
bir toydo müjesi buzulgandıktan, Mogolstanga Seyit bir jay turup kalgan. 1516-jılı
küzündö Ferganadagı özbek menen uruşmak bolup, Seyit Jeti Suuga kelgen. Çatırköldün
jeeginde bir tuuganı Babaçak menen joluguşup, Mansurdan başka bütkül bir
tuugandarı birigişip, tamaşalap, bir kış an uulap Arpada turup kalışkan. Kebetesi
Seyit Fergana menen uruşuunu unutup koyso kerek. Muhametkaydar baştık kırgızdar
Türkestan, Sayram, Taşkentke dayım taloon kılıp turup, Şibani menen aga-ininin
balası, Turkestandın hanı Abdullanı kolgo tüşürüp alıp, kiyin sıy-sıpat menen
Muhamet koyö bergen. Bul sebepten kırgız Muhametkaydar menen Seyit soguşkan. Başka
bir kabarda kırgızdan musulmandı Seyit korgogon dep aytsa da, 1517-jılı küzündö
Seyit Kaşkardan Sargıdat, Akuru degen beldi aşa jana Aksuudan Emilkojo attanıp
kelip, eki asker Kafiryar degen jerde jolugup (Aksaydın başı bolso kerek), mından
Seyit Barskoon aşıp, Emilkojo Juuku aşıp, Barskoondun kuyganında kırgız
Muhamettin ayılı olturganda apıltapılınan çabuul koygondo Muhametkaydardın
kişileri Muhammetti karmap bergende, anı Sindizianga alıp ketken. Koy, jılkı,
töölörün asker oljogo algan. Kolgo tüşkön bütkül kırgızga azattık berip, kış tüşördö
Seyit Kaşkarga ketken. 1522-jılında kırgızdı birotolo tınçıtuu üçün
(Muhammetkaydardın aytuunda, anıgı Sintsizianda mongoldorgo mal jayıtı tartış
bolgonduktan, kırgızdın jerine kızıkkan deyt), kırgız menen soguşmak üçün 13jaştagı Raşitti (anıgı Abdulraşit) askerge baştık kılıp, munu menen birge
tutkundan boşotup jana kırgızga uluk kılıp, Muhametkaydardı koşup jibergen.
Karıyalardın aytuunda tün jaktagı kırgızdın 1314-muundagı babası (Tagay) Ereşe
hanga elçilikke kirgen deyt. Kırgız tilinde erkeletip aytkanda Raşitti Ereşe deyt.
Oşol Raşit kırgızdın aytkan Ereşe hanı bolup, Tagay elçi bolup, uşul hanga bargan.
Bir tuuganı Adigine menen çataktaşıp, Tagay Anjiandan tün jak kırgızga köçüp
kelgen. Ferganada musulman dini jayılıp kalgandıktan, Tagay musulman dinine kirip,
kojomoldonun taasiri menen Muhametkaydar dep, Tagayga tak bergen çıgar. Balkim
Muhametkaydar Tagay boluu kerek. Tagaydın toluk tarıhın tömöndön körösüz.
Özdörünün ökmötün nıgıtuu üçün mongoldordun dayım tura turgan (ordosu) borboru
Koçkor bolgon. Kee bir kırgızdar alıs jerge kaçıp ketse da, köbü Muhametkaydarga
karagan. Seyit han özü kışında Koçkorgo kelip, anın buyrugu boyunça Raşit menen
Muhammet Mogolstanga bıtırap, tentip ketken kırgızdı jıygan. Mından soñ ar
jılına Seyit balasının kadırın kötörmök üçün Koçkorgo kelip turgan.
1524-jılı Jeti-Suunun tün jagın biylep turgan kazak hanı Kasımdın tukumunan
Tayir Koçkordogu hanga kelip jolukkan. Kelgen sebebi mongol menen jakındaşıp,
içindegi buzuku duşmanı özbek menen nogoygo mañgıs karşı turmak bolgon. Moñgoldor
Tayir handı artıkça izat kılgan. Tayir bir tuugan karındaşın Raşitke bergen. Munun
soñunan özbek menen katışıñ bar dep künöölöp, Kaşkarga Muhametkaydardı alıp
ketken. Seyit ölgönçö Muhammet Kaşkarda turup kalgan. 1533-jılında kırgızdı iretke
salıp tınçıtuuga tarıhçı Muhametkaydarga tapşırgan. Anın aytuunda kırgız köbünçö
kazaktın hanı Tayirge koşulup turgan. 1525-jılı küzgö jakın Isık Köldün jagasına
Raşit kelgende kalmak Mogolstandın çegine keldi dep ugup, (1522-24) Raşit kalmakka
attanıp barıp, uşul saparda «Gazılık» (voditel protiv nevernıh) atagın algan. Katın
balasın Isık Kölgö koyup, kalmaktı joolop, Isık Köldön 10 kündük jerdegi. Kabıl
Kakkıla degen jerge barganda Taşkenttin hanı Süyünçük öldü dep kabar ugup, özbek
menen soguşuunun ıgı keldi dep, Raşit kayta Isık Kölgö kelip, andan Koñur Ölöñ
aşıp, Ferganaga bargan. Andan az-maz maksatına jetip, kayta tartkan. Narındın
Ottuguna kaltırgan katın-balasın algan boyunça Kaşkarga bet algan. Kiyinki jılı
kazak hanı Tayir Koçkorgo köçüp kelgende, kırgızdın jartısı Tayirge koşulgan. Raşit
Atbaşıga ketken. 1526-jılında Raşitke han özü koşulgan. Kazaktın hanı askeri menen
Isık Köldü boyloy çıgıp, andan künözgö çeyin bargan. Tayirge koşula albay kalgan
Jumgal menen Koçkordogu kırgızdı mongoldor Atbaşıga alıp ketken. Tayir menen
süylöşüü üçün anın Kaşkarda turgan ögöy enesi Junus handın kızın jibergen. Sözdün
artı kanday bolgonu belgisiz. Seyithan özü Aksayda turganda kırgızdın jana kazaktın
arası buzuluptur dep alar menen soguşmakka Akkubaş jana Arşlarga kelip, andan
jürüp bara jatkanda bular Küçadagı mongoldun Babaçak kol aldındagı askerinin
kırılıp jatkanın körüp, uşul sebepten mongoldor Jeti Suunu taştap ketişti dep
oylogon kırgızdar 100 miñ koy çaap alıp ketişken. Uşul sebepten tarıhta «koy çerik»
atalgan, 1527-jıdı erte köktömdö Atbaşıga kazaktın hanı Tayir kelip, andagı
kırgızdı mongoldun taştap ketken maldarına koşup, kaytadan alıp ketken.
Mongoldor ketken soñ Jeti Suu kazak menen kırgızdın kolunda kalgan. Birok
eköönün ıntımagı buzulup kalgan. 1526-jılında Tayir özünün bir tuuganı
Abdulkasımdı öltürgön sebepten kazaktar anın kolunan çıgıp ketkende, kırgız
Tayirda kalgan 1529-jılında 2030 miñ kazaktın üstünön Tayir karap turgan. Tayirdin
kaçan ölgönü maalım emes. Birok Muhammedkaydardın aytuusu boyunça Tayir
muktajdıkta ölgön. Muhametkaydar aytkan menen Boydoş han bolboso kerek. Bolso da
Boydoş kazaktı bir oozgo karatkan. Jeti Suudagı mongoldun ökmötü Seyittin balası
Raşitke bir az (1533— 1561 —66-jıldarda) ötkön. Kırgız menen birigip, kazaktın özü
Bekke duşman bolgonun ugup, bularga karşı Raşit Mavrennahirdin hanı menen soyuz
jasagan. (Kazaktar Taşkenge çabuul kılıp turçu ele.) Bir taraptan kün jak, kün
batışına mangitter (nogoy) kazakka kol salıp turuuçu ele. 1537—38-jıldarda bir
soguşta kazaktı Raşit jeñip, Tayirdin bir tuuganı Tugumdu baş kılıp, 37 sultanın
öltürgön. Uşul kırgında alıstagılar Raşit kazaktı tukumsuz kılıp, bütkülü menen
kırıp koyuptur dep uguşkan. Seyitke okşop, Raşit Jeti Suuga Abdulatif degen balasın
koygon. Mongoldor özbek menen ötö jakındaşıp ketken. 1544—45-jıldarda Taşkendin
hanı Norus Ahmet menen Raşit joluguşkan. Buga karabastan, Jeti Suuda kaytadan
kazaktın dooru jürö baştagan. Kasımdın uulu Hakinazar kazak menen kırgız han bolup
turganda soguş bolup, kazaktar Raşittin balası Abdulatifti öltürgön. Jinkusundun
kabarına karaganda 1558-jıl çamasında kazaktar Taşkendi, kırgızdar Kaşkardı
korkutup turgan. Bul eki el Kıtay menen kün batış Aziyanın ortosundagı sooda kolun
baylagan. Bir kabarda (Kaşkardagı bir avtordun sözü) kazak-kırgız Taşken menen
Kaşkardın jolun baylabastan murun Raşit han Taşken hanı Norusahmet menen soyuz
bolup turup, Fatinazardı Ertişte jeñip, altı knyazı menen Fatinazardı öltürgön,
tuuların algan.
Bir kabarda Raşit han kazak-kırgız menen Emil de uruşup jeñip, Fatinazardı bir
kança knyazdarı menen öltürgön jana tuuların algan. Mından soñ kazakta tuu kalbagan.
Mına oşol okuyadan soñ kayta dan baş koşup, Kaşkar, Taşkendi korkutup suraşkan.
Jeke Kaşkar emes, kırgız Fergananı dagı talap turgan. Bir joldo kırgızdar
Namangendin tegeregindegi derbişterge tiyiştüü koylordu talaş alıp, kayta bergen.
Jogoruda kırgızdın talanıp, Sintsizian jana başka jakka tentip ketkenin jana
alardı Muhamet kaydardın jıyganın kördük. Tagaydın zamanında kırgız bıt-çıt
bolup ketken. Tagay özü dagı agası Adigineden bölünüşüp, Ferganaga kelgen. Tagaydın
zamanında başka uruktardan köp kelip, kırgızdın içinde turup kalganı: asık çerik,
mogoldor, sayak koñurat. Bulardın tukumu azırkı Kıtay menen SSSRda bilingeni 40
miñ tütün çamaluu. Tarıhıy tömöndö körösüz.
Jogoruda jazılgan tarıh kabarın bütkül tarıh kitepterden aldım ele. Emi Adigine
— Tagaydan baştalgan kırgızdın tarıhın, eski kabardı tarıhtan kabarı bar
karıyalardan aldık. Tarıh kabarın jayuuga kirişken bir sebebim: 1890-jıldan baştap
tarıhka kulagımdı sala baştap, köñülümdü koyup jürsöm da, 1895-jıldın ayagına
jakın bir kün Frunze kalaasındagı bir düköngö kirsem, jıyılu turgan köp kitep bar
eken. Kitepteriñizdi alıp beriñiz, köröyün desem, dükönçü bir top kitepti aldıma
koydu. Bilüümdö dükönçü özbek bolso kerek ele Kitepterdi karasam «Aptiek»,
«Sopoldiyar» sıyaktuu kitepter eken, jakşı, suluu tıştalgan, Üç-tört kitepti kayta
alganda, al emne kitepter, körsötsöñüz — degende: — bular tarıh kitepter, sizge
ılayıgı jok dep kaytadan alıp koygondo, tarıh kitepter degenine kızıgıp, tarıh
kabarın karıyalardan uga kelgenimden ötö kaadalanıp suray baştadım. Berbedi
Satıñız desem, sagan tarıhtın keregi jok, kırgız kırk kızdı eerçigen bir itten
taralgan, atañar iş eneñer kırk kız, — dedi. Bul sözgö añ-tañ kalıp dükönçünü bir az
karap turup, jaş başım ızalıktan ıylay jazdap, janımdagı joldoşumdan
uyalganımdan arsan basıp kettim. Kırgız anık ele itten taralganbı, — dep köbüröök
oydo kaldım. Oşondon baştap, kırgızdın anık kaydan taralıp çıkkanın bilmekke
orusça, musulmança tarıh kitepterin izdep, taap ala baştadım. Orusçadan bolso
«kirgizı dikokamennıe ordı» degenden başka bir ooz söz taba albadım. Musulmança
kitepter bolso, «Tarıh Anabiy», «Kasas Anabiya». Andan başka kitep uçurabay, al eki
kitepte bolso, kırgız tuuraluu bir ooz söz jok. Jalgız gana Şamaşriptin kitebinde
«kırgızga bardım» degen söz bar, başka kabar jok. Özbek, tatar moldolorunan kırgız
kaydan taralıp çıkkan dep surasam, bergen jooptoru: kırgız Muhambet paygambardın
tuun karmagan Akeşeden taralgan; kee bir biri Muhambet paygambardın azançısı
Bilaldan taralgan deyt. Kee biri Analak Mınalak kırk kızdan taralgan, — deyt. Akırı
kırgız karıyalarınan, söz bilgen kempirleri bolso da tarıh sözün surap jaza
baştadım. Köbünçö 1896-jılında jaydın künü Kötmaldıga (azırkı Rıbaçı), Karakol,
Narın, Tokmok, Frunze kırgızdarı boljolu 30 miñ kişi top kılıp başına aytılgan
rayondordun uezdderi, pristavdarı turup, sezd kılıp, sayak, bugu, solto, sarbagış,
asık, moñoldor, çerik kırgızdarının karıyaları söz kılganda jana sezdge oturgan
biyler söz kılganda, jana alar eskiden kele jatkan nark, ereje, mal kesibi jana
ülgülüktüü makal ayta baştaganda jazıp, oozeki tarıhtı negizi oşol 1896-jıldan
baştap kagaz betine ala baştadım. Mından soñ kırgız, kazaktın çoguluşunda, aş-toy
bergende, jıyılışta, jolooçu jürüp bara jatkanda, bir jerge kongondo, kezikken
karıyadan kabar alıp jaza keldim. Ar eldin jarıyaları öz urugunun tarıhın maktap
süylögönü maga köp toskoolduk kıldı. Anın sözün başka karıyalardan surap, tunuktap
jazışka tuura keldi. Köbünçö araz bolgon eki uruk eldin anık jana jalgan sözün açıp
bere turgan başka kalıs uruk eldin karıyaları boldu. Söz bilgen kempir bolso, kalp
aytpayt. Köbünçö çının aytat. Kalp bolbosun? — deseñiz: — Kalp aytıp kantip kudayga
künökör boloyun, — deyt. Tekşere kelgende dagı kempirdin sözündö kalp bolboyt.
Tarıh kitepterden birinçi koluma tüşkönü (1891-jılı basılıp çıkkan) «Şejire
türk» jana 1899-jılında
(1898-jılı basılga Bartold jazgan «Jeti-Suu tarıhı»
boldu. Oş jıldarda kol jazmadan Ormon Niyazbek uulu kırgızga han bolgondo boljolu
1825—30-jıldarda mangendik moldogo jazdırgan «Joop nama» koluna tüştü. Bul
«Joop namanın» başıñda din tuura jazıp. köbünçö ölgöndö surakçı kelgende, alar
joop berüünü jazgan. Anın bir paydaluusu — Taga tukumun, köbünçö Maynap nasilin,
ata-babaların, soto, bugu, sayak, sarbagış, azık, çerik, koñurat, moñoldor kandayça
taralganın körsötkön. Jazılıp bir karış, uzundugu üç kulaçtan artık bir-biri
jelimdep ulaştırgan sarı kagazda
ele. 1900-jıldan baştap Aristov, Radlov,
Bartolddun Aziya kalkı jönündö jazgan kitepteri koluma kire baştap Mından tömön
arkanın (tün jak kırgızı: saya saruu, asık, çerik» moñoldor, bagış, katagan, koñrat,
bugu, solto jana sarbagış — Tagay baldarının) boljolu 1460—1470-jıldan baştalgan
tarıhın jazdım. Bul tarıhtı jıyıp jazıp jürgönündö kaysı jeriñen kalet keter
eken dep kalemdi barar saat şiltebesten karmap olturgan çagım boldu.

TAGAY TARIHI
Fergana menen arkadagı «oñ» atalgan kırgızdın baarı da deerlik Adigine,
Tagaydan taralgan üçü alardın jana al zamanda jaşap kelgen uruktardı tarıhın
jakşı bilişet. Bütkül tarıh bilgen karılardın kabarına karaganda Tagay Kokon,
Margala kalaasının tegeregindegi İyri Suu, Bılpıldak degen jerde, bir kabarda —
Oş kalaasının toosu Sarı Bel degen jerde boljolu 1460—1470-jıldarda tuulgan.
(1505-jıldarda Kokon menen Kanibadam arasında kırgız barlıgın tömöndö körösüz,
Bartold bolso, azırkı kırgız turgan jerde anın 1504-jılında bilingenin birinçi
mertebe kördük degenin jogoruda ayttık). Al zamanda kırgızdın saruu urugu biylep
turgan. Adigine, Tagay, Muñguş üç bir tuugan bolup jana Naalı, Esmilu ejesi bolgon.
Adigine, Tagay er jetkenden baştap,
köp soguşta bolup, kiyin Adigine biy bolgon
çakta eköö jıyırmadan 40-jigit alıp, eki bet bolup ordo atışkan. Ordo atuuda çegi
Alaydan beri Anjianga jete, eki ortodogu eldin içindegi atkılçı çertmekçini
Adigine algan. Anjiandın tün jagında Namangan, Ketmen-Töbödögü jana eki ortodogu
atkıçıl çertmekçini Tagay algan. Adigine adeyi at çaptırıp, Alaydan Navaytı degen
atkıçıl bir jigitti aldırsa da atış bir ayga sozulup, Navayti jakşılap atalbastan,
Adigine tarabı jeñilgen. Alaydan at çaptırıp aldırgan ordoçu Navaytı atalbastan,
aldı mınday katar bir dep el kordop şıldıñdadı. Adigine tarabı çıday albay
ızalanıp uruşup, Adigine biyge kalıstıkka barsa, al öz jagına tarttı. Kalıstık
kılbadı dep, abdan zor jañjal bolup, aradan köp çıgım bolup, jaradar boluşup, jana
bir kişi öldü degen kabar bar. Adiginenin baldarı köp bolgon üçün Tagay tarabı tayak
jep, korduk kördü. Bul sebepten Tagay taarınıp, Ketmen Töbögö, bir kabarda Toguz
Torogo özün eerçigen eli menen köçüp kelgen. Boljolu, 1505— 10-jıldarda Kaydulat
degen kişi jaraştıramın degende Adigine makul albagan. Tagaydın Adigineden
ajırap köçkön jeri Suusar Suu degen jer bolgon. Ekinçi kabarda — mal-jayıtına
karap Ketmen Töbö, Toguz Torogo kelgen. Bir kabarda özbekter menen kastaşıp çıgıp
kelgen deyt. Köbünçö eldin aytkanı ordo tuuraluu çatak çıgıp, Arkaga kelgen. Tagaydın
Arkaga köçüp kelgenine karaganda muruntan bulardın baylanışı bardıgı bilinet.
Tagay orto jaştan ötüp kalganda 60-jaşında, boljolu 1515—1525-jıldarda Ereşe
hanga ak üylüükö (zalojnik) bargan. Anda 2—3-jıl turup kalıp, Tagaydın kirin juup,
töşögün salıp bersin dep, ordo kızdan (freylina) bir kız alıp bergen. Ereşe han
uruksat berip, Tagay kırgızga kaytmakçı bolgondo ayalına kelip: «Men elime ketmek
boldum, boyuñda bala kaldı, kız bolso özünö teñtuş jerge bergin, egerde erkek bolso,
çoñoygondo uşul kezdikti bergin. Meni taap alar», — dep marek bıçagın berip jürüp
ketken. Tagaydın zamanı menen Ereşe handın zamanın salıştırganda eköönün zamanı
bir bolup çıgat. Tagay öz zamanındagı çaçılgan, tentigen kırgız eldi kuraganına
karaganda Raşit han menen Muhambetkaydardın zamanındagı bolgon doorukka tuura
kelip, tak uşul uçur bolot. Azırkı, 1934-jıldardagı kırgızdın ata-babaların
eseptegende Adigine. Tagayga 13—15 ata menen barat. Orto esep menen 14 ata bolot. Ar
bir atanı 32—33-jıldan çapkanda Tagay tuulgandan beri 460—470-jıl bolot Buga
karaganda Raşit han 1517—1550-jıldarga jete handık kılıp, kırgız menen
baylanışıp turganı 1517—1535-jıldar arası bolup, anık Tagaydın zamanına tuura
kelet, Jeke Tagay tukumu emes, Tagay zamanında kurulgan başka uruulardın maselen,
sayak, asık, moñoldor, çerik, koñurat, bulardın ata-babaların sanaganda 13—15 ataga
barat. (Este bolmogu kerek: ilgeri eki-üç katındı köp algan. Uluu katın, kiçi katındın
baldarının jaşında 25—30-jıl ilgeri kiyin bolot).
Tagay boljolu 1540— 1535-jıldarda ölgön. Kabırı kaysı jerde ekeni belgisiz.
1916-jılı Üç Turpanga kaçıp barganda. andagı uygurlar, üç turpandık kırgızdar,
«Silerdin ata-babanardın kabırı uşul» — dep, Üç Turpandın kün çıgış jagıñ jakın
jerde kabır körsötkön. Kim degen ata-bababız eken desek, Adigine, Tagaydıkı dedi.
Adigineniki degenge bir dalil: jogoruda Muhambetkaydar Seyit ölgönçö anda kalıp
kalgan degen, Seyit 1535-jılı ölgön. Ölör zamat Muhambetkaydardı boşotup jibergen.
Anın kırgızga kelgeni maalim emes, egerde Muhambetkaydar Tagay bolso, Üç Turpan
ölkösünö kelip turup ölmögü mümkün. Tagaydan soñ kırgızdın biyligi Bogorstongo,
andan Eştekke ötkön.

ADİGİNE, TAGAY KİMDİN BALASI?
Adigine, Tagaydın atası kim ekeni talaş. Biri Jankoroz, biri Üyrümçü, biri Sarı,
biri Dolon deyt. Köbünçö, Agul, Dolondun birin aytat. Ormondun joopnamasında Agul
degen köbünçö karıyalardın sözündö dagı Agul, anın atası Satıke, Muragay, Tölgozu,
Erkalpak. Dolon (köp karıyalardın sözündö Dolon Çıngızhandın zamanında Dolongo
kelip turgan. Koçkor menen Narındın arasındagı aşuu). Dolondun atası Dombul,
Mari-ari, Sangin, Şugür, Kılıy munun atası Kırgız AnalakMunalak oluyadan taralgan
dep toktolot. Osmonaalı Sıdık uulu jazgan 1913-jılındagı şejire Kırgıziyada
kırgızdın ata-babaların mınday degen — anı kayda alganı maalimsiz — maselen,
Adigine, Tagaydın atası Agul — atası Dolon biy, Dombul biy, Kalpak biy, Telgozu biy,
Muratay biy, Sarı biy, Sangin biy, Şükür biy, Atan biy, Arslan biy, Temiş biy, Şakur
biy, Arslan handan, Kayırhan, Bargan, Analık, Alak, Sanarşaa, Kırgız.
Kazaktın aytuunda dagı kırgızdı kuldan, küñdön, itten taraldı deyt. Maselen,
kazak içinde siñip ketken Çöjö akın kazak akını Kempirbay menen 1880-jılı
çamasında aytışkan.
Çöjö:
Kara kesek kapkara kündön tuulgan,
Kazı, begi biy bolup, betin juugan.
Jasınan aga sıylap körbögön it,
Kalay-kalay süylöydü bul ant urgan.
Kempirbay:
Bul kul, bir kündön payda bolgon,
Jaralgan kızıl itten sen emespi.
Narkı atamdı surasañ, atam Şanşar,
Ak söök, taza suñkar men emespi.
Kıskası, Adigine, Tagaydan murunku kırgız tarıhın kırgız karıyaları anık bile
albayt: Ata-babaların aytımış bolup jana oñ-soldon taratat. Köbü deerlik atababaların ilgeri kiyin kılıp, almaştırıp aytat.

OÑ-SOL TARIHI
KARIYaLAR KABARI
Satıkeden eki erkek bala tuuldu. Uluusun Agul, kiçüüsün Kuul koydu.
1. Enesi: Agul içte oñ jagımda jatkan, uşul sebepten anın tukumu «oñ» atalsın, Kuul
sol jagımda jatkan, oşol sebepten anın tukumu «sol» atalsın dedi.
2. Agul on emçegimi emgen, «on» atalsın, Kuul sol emçegim emgen, «sol» atalsın
degen.
3. Bir soguşta Agul ok saptagı koldu baştagan üçün «oñ» ataldı. Kuul sol jak koldu
baştagan üçün «sol» ataldı.
4. Arka (tün jak) menen içkerlik (kün jak) kırgızdardın arası ortodogu Ala
Toolordu çek kılışıp, oñ jagındagı eldi «oñ» atadı, (kün jürüş) sol jagındagı eldi
«sol» atadı deyt.
Menin bilüümçö, kırgız azırkı Kırgıziyaga eki jaktan kelip kuralgan el bolot.
Tarıhka karaganda, birinçisi dayım Eniseyden Kırgıziyaga (Tyan Şanga) kelip
turganın köröbüz. Bul kelgender tün jagına ornoşup, oşol sebepten tün jagındagı
Kırgıziya kün batıştı karaganda oñ jaktan kelip jana oñ jakta turgandıktan, «oñ»
ataluu mümkün. Sebep, azırında {Talastagı saruunu esepke albaganda) baarısı birdey
«oñ» kırgızı. Bulardın içinde Kakşaaldagı Kıtayga karagan çerik kırgızdarı dagı
kiret. Ekinçisi — Kotondon, Kaşkardan eñ eski zamanda kelgen bulu kırgızdarı
Kaşkar, Alay Fergana jaktarına ornoşup, kün batışka bet alganda, Kırgıziyanın sol
jagı bolup jana sol jaktan kelgendiktey «sol» atalmagı mümkün. Sol kırgızının
bütkülü deerlik Adigine tukumunan başkası azır da Kırgıziyanın sol jagı — Fergana,
Kaşkar, Kotondo turat.
Dagı bir pikir — kırgız şamaniy dininde turganda tün jaktı karap, kulçuluk
kılıp tabıngan. Oşondo oñ jagın «oñ», sol jagın «sol» atamagı mümkün. Adigine,
Tagay eki bölünüp ketkende saruu urugunan biylik Kataganga ötkön. Karıyalardan
Adigine, Tagaydın baştarı jönündö tarıhtagı bütkül deerlik jazıldı. Emi Adigine,
Tagay zamanındagı kuralgan eldin uruuların körsötömün.
KOÑURAT
Adigine, Tagay atadan jaş kalıp, Naalı ejenin tarbiyasında öskön. Er jetkende
eköö teñ baatır bolup, soguşka çıkkandarı köp bolup, baatırlık kılışkan. Bir çoñ
soguşta Adigine, Tagay — Naalı ejeni algan Dayırdın koñur kula tüstüü atın minip
bargan. (Janındagı jigitterine koştoşo ketken). Soguş Kaşkar menen Taşkendin
birinde bolup, joo menen betteşip, soguşup turganda koştoodogu koñur kula at
jigittin kolunan moynop çıgıp ketip, joogo tüşüp ketken. Joonu jeñip, oljogo kişi,
mal tüşürüp algan. Kayta Ferganaga bet alganda, el oljolorun bölüşüp alganda,
Adigine, Tagay koñur kula attın tölöösü dep bir balanı alışkan. Anı ejesi Naalı
ejege bergende al balanın atın koñur kula attın tölöösü dep Koñurat koygon. Azırkı
kırgız içindegi koñurat oşonun tukumu. Koñurattın uyutkusu Kazakstanda. Tarıh
jüzündö mınday: Çıngız han zamanında koñurat degen mogol urugunan el bolup,
bulardan Togoçor Çıngız handın ataktuu noyöndorunan bolup, Çıngız handın küyöösü
bolgon. Jana Togoçordun jakın tuuganınan sanalgan, Karaçar noyön ataktuu kan içer
Amir Temirdin beşinçi atası jana Çıngız han kankordun asker baştıktarınan
bolgon. Çıngız han ölgön soñ koñurattar Kırgıziyaga oop kelip turup kalgan. Çıngız han
menen Adigine, Tagaydın zamanının eki ortosu 300-jıl çamasında bolot.
ÇERİK
Kaşkar, Kakşaal jagına barıp, Adigine menen Tagay noyguttu joolagan. Noyguttar
ürküp ketip, jurtunda çerdegey bir jetim bala kalıp, anı alıp kelip Tagay asırap
algan. Bir kabarda Naalı eje asırap algan. Çerdeygen jetim bala bolgonduktan Çerik
koygon. Kee bir kabarda Tagaydın ordo kızdan tuulgan balası Karaçoro eerçitip kelgen.
Menin pikirim: bizdin eradan jüz jıldar murun Koton toolorunda kırgız (bulu
atalgan el) Kıtay padışaları menen katışıp turup, kiyin bizdin eranın III-IV
kılımdarında Turpan ölkösünö kelip turgan. Oşolordun kalgan tukumu — çerik boluu
kerek. Ne sebepten çerik atalganı 1526-jılında Raşit han Koçkor menen Jumgaldan
kırgızdı çaap alıp, bir jüz miñ koyun alıp ketkende «koy çerigi» atalganın jogoruda
kördük ele. Mına uşul Adigine, Tagaydın çabuulunda kalgan jetim balanı taap alganı
uşul sapar «koy çerigi» degendey, balanın atın Çerik koygonunun sebebi uşul.
Çerik er jetken soñ er boldu. Dayırdın (Naalı ejenin eri) Aktaman degen kıraan
tayganına karışkır, tülkü, bugu, maral, eçki, teke aldırıp jürçü. Bir at çabışta Çerik
çapkan atın Aktaman dep sürödü. Sebep: attın tüsü, müçösü oşol tayganday bolgon. Jana
taygan sıyaktuu toodon-taştan taygalanbagan. Çerik meken Noygut bir tuugan bolup,
ezelden Turpan, Kakşaal çeginde bolgon. Başka kep kotorulbagan. Egerde Kıtay jagınan
kıstalsa çerikter Kırgıziyaga, Atbaşıga jete kelip, bu jaktan kooptuu bolso Kakşaalga
ketip turgan. Noygut kırgızı bolso, al tuuraluu köp kabar jok, Manastagı Akbaltanın
uulu er Çubak noygut bolgon. 1670—80-jıldarda bolgon Jañıl Mırza noyguttun kızı
bolgon. Azırında noyguttardın kalganı kün batış Sintsizianda bolup, baarı da
uygurlaşıp, oturukka ötkön. Azırkı Tarım darıyası murun Oygut darıyası atalgan. Bay
ölkösündögü uygurlar bütkül özdörün kırgızdan dep bilet. Bulardın aytuunda Tarım
darıyasının kün jagındagı eldi kırgızga jakın deyt. Kırgıziya menen Kıtayda
boljolu 8 min üylüü çerik bar.

MOÑOLDOR
Naalı eje 20-jaşka kelgençe erge tiybesten, inileri Adigine, Tagaydı tarbiyalap,
bagıp östürdü. Kaşkar jagınan Opol toodon mongol degen elder er öltürüp kaçıp, Kökö,
Dayır degen eki jigit Adigine, Tagayga turup kalgan. Kökönün ünü joon, balban jana
baatır bolgon. Adigine, Tagay er jetip atangan çagında araga kişi salıp, bizdi
mınçalık tarbiyalap, ata bolup asırap, ene bolup saktadı. Süygön jerine bereli
degende Naalı eje: — Men kaydan alıstan bay izdep jüröyün, Dayırga bersin, —
degende Adigine, Tagay, Kökö bolup Dayırdan jeti atasın suraganda aytıp berişken.
Jeti atasın surap, kız bermek al kezekte rasim bolgon. Oşonu menen Naalı ejeni
Dayırga bergen. Dayırdın tukumu azırkı kırgız içindegi moñoldor degen el. Kökönü
joon baatır bolgonu üçün Kök Buka dep koygon. Bir uruşka oljogo taarınıp, Adigine,
Tagaydan bölünüp, koñurat kazagına oop ketken. Dayırdan bir erkek bala tuulup, uruubuz
moñol ele. naamıbız öçpösün dep atın Moñol koygon. Oşol sebepten anın moñoldor
atalıp kalgan.
Tarıhta moñoldor. Moñol urugu XIII kılımdın başında Çıngız han zamanında jer
jüzün algan.
Bulardan surak ketkende turgan jerindegi elge sinip ketip, alardın rasim, dinine
ötüp, öz tili, rasmisinen ajıragan. Moñoldordun azırında tüp uyutkusu azırkı
Mongoliya respublikası, çaçırandısı SSSRde, Afganstanda, Kırgıziyada bir ır bar
moñoldor tuuralu aytılgan. Kaysı zamanda aytılganın köp taptıştadım. Birok
zamanın belgiley albadım.
Kökürögün kişke bölögön,
Köçügün tamga jölögön.
Moñoldordun Samansur»
Kunun argamjı menen tölögön.
Ar tütündön bir argamjı çıgarıp, bir kişinin kununan kutulgan, demek kırgız
içindegi moñoldor başta çaçırap jürüp, 1882—1885-jıldarda çogulgan. Demek,
bizdin Kırgıziyadagı moñoldor emes, başka jaki murunku eski moñoldor jönündö
aytılsa kerek. Kırgıziyada moñoldor tört miñ tütün.

ASIK
Tagay Ereşe hanga ak üylüü bolup turganda karabagış kırgızınan han ordosunda
turgan ordo kızdan bir kız alıp bergen. Ereşe handan uruksat alıp, Tagay kırgızga
ketkende katın kaşkarda kalıp, bir erkek bala tuugan. Balanı çoñoygon çakta teñtuş
baldarı: — Sen kırgız Tagaydın balası bolosuñ, — degende enesinen anıgın bilip,
Tagaydın amanat berip ketken kezdigin alıp, atası Tagaydı izdep kele jatsa, joldon
bir kişi kezigip, men azıp jürgön kırgızmın, Tagayga bara jatamın degende, azıgın
al kişige kötörtüp, eerçitip algan. Joldon dagı bir kişi kezigip, kayda barasıñ? —
degende: — Men jürgön selsayak kişimin, balası jokko bala, botosu jokko boto boloyun
dep jürömün,
— degende anı dagı eerçitip alıp, dagı bir bala jigit eerçitip, törtöö birge
jürüp, Atbaşı, Narın, Koçkordun birinde Tagaydın ayılına kelgen.
Çaması 80-jaşka jakındap kalgan atası Tagayga uçuraşıp olturganda, Tagay
baldardın jayın suraganda: — Men Ordo kızdan tuulgan balañızmın,
— degende, Tagay: — Men ar jerden katındı köp aldım. Egerde menin balam bolsoñ
kolunda emne belgiñ bar? — dep suraganda bayagı kezdik bıçaktı aldına taştaganda,
Tagay anık menin balam eken dep, atı Oroz eken, Jankoroz koygon. Janındagı jigit
balasının öñü kara eken, uşul sebepten atın Karaçoro koygon. Bul kim dep Asıktı
suraganda: bul azıp jürgön Asık eken dep jana azık kötörtüp, aksakal kılıp, aldıbızga
salıp, jol baştatıp keldik degende, emese munun atı Asık bolsun degen. Jana aksakal
bolup silerge jol baştap kelgen eken, oşol sebepten Tagaydın tukumu Asıktı oşol
zamandan baştap, bul zamanga jete oljo agası kılgan. Demek, joogo çıkkanda
jortuulga barsa, başka da bir sebepten oljo tabılsa, Asıkka oljonu artıkça çıgarıp
bergen.
Köp karıyalardın sözü: Asıktın nasil tegi kıpçak-kırgız, Altay, Kankaydan kelgende
birge kelgen deyt.
Tarıh kabarı. Bizdin eranın VIII kılımında Enisey dayrasının başında «az»
degen el bolgon. Javropa tarıhçıları oşol «azdı» azırkı kırgız içindegi Asık
urugunun tüpkü tegi deşet. UPUŞ kılımdarda Çüy boyunda, Tokmoktun tegereginde
arabdar menen altı ay soguşkan Suluu handın eli — duulat menen kara türgöçtördün
içinde asık, küçük degen uruktar bolgon. Azırkı asıktın içinde küçük degen bir uruu
bar. Bir kabarda Asıktın atası Kürtük degen kıpçak bolgon. Azır da asık urugu
Kırgıziyada 3 miñ tütün çamaluu.

SAYaK
Sayak, Asık, Karaçoro, Jankoroz törtöönün kandayça bolup kelgen tarıhın jogoruda
kördük ele. Sayak urugu azır da Kırgıziyada jıyırma miñ tütün çamaluu bolup, Karaçoro,
Kurmankojo, Kuljıgaç, Iman, Tünkatar delip altı çoñ uruuga bölünöt. Sayak er
jetkenden baştap, Adigine, Tagaydın tukumunan konuşun bölüp, kee zamanda alardı
biyley kelgen... Azırında sayak uruusun tarıh jüzündö tekşerip körölü.
Jankoroz Tagaydın ordo kızdan tuulgan balası, enesinin törkünü köbüröök kabarda
karabagış. Çala-çapırt kabarda kazak kızı. (Sayakka kezikken jerde: — Siz kimsiz? —
degende: — Urugum sayak, elimdi tabalbay, selsayak bolup jürömün, — degen).
Emi sayak urugu tarıhta bolgonbu?
Tarıhtarga karaganda İran, Turan dep tarıhka jazılgan. Turanda orustar skiv, grek
menen türk skivi, kıtay «se» jana «sak» dep atagan. Aytılgan el bizdin eradan murun en
eski zamanda kün çıgış Altaydan kün batış Dunan darıyasına jete jayılıp, Aziya,
Javropanın köbün karatıp, İran, Kavkaz, Şam, Egipetke (Misir) jete algan. Bizdin
eradan 490-jılı murun Kara darıyanın tün jagında İran şaası Dara (Ardaşar)
skivderdin Sarmak degen bir urugun (70 miñ), askerin katuu jeñgen.
Sarmaktın bir urugu Masayıttın katın padışası Tomris, İran padışası
Kikasirovdun askerin Amudariya, Sırdariyanın arasında jeñip, padışa Kirdin başın
kesip alıp, kanın çanaçka kuyup, başın kanga salıp, «tirüü kezinde kanga toygon jok
eleñ, ölgöndö dagı kan içip jat», dep başka teep jibergen. Oşol Masayıttın bir urugu
sayak atalgan. Kıtaylar «r» tamgasın jazbayt. Oşol sebepten sayrak orduna sayak
jazılgan.
Bir kabarda sayaktardın usunga aralaşıp ketkeni sayak ataldı deyt. Skivderdin
içinde «isin» degen el bolgon. İsin balkim usun çıgar. Mongoldor tabıptı sayrak
deyt.
Ataktuu İskender padışa küñ batış (Gretsiyadan çıgıp kelip) İran mamleketin
talkalap, karatıp bizdin eradan çaması 300330-jıl murun Samarkant (Marakan)
kalaasın algan . Samarkant eli (baktırıylar) kapiletten İskenderdin 2 miñ jöö
askerin kırıp taştaganda, İskender kaardanıp, attanıp kelip, Sırdariyanın kün
çıgışında saktar menen soguşup jeñgen.

SKİVDER KANDAy EL?1
İliadada eski Gretsiya skivderdi bee saaçular degen. Murunku tarıhçılar Gerodot,
Dyun, Hristoston, Strabun, Ptolomey, Tatsit jana başkalardın aytkanı. Skivder koy, uy,
jılkı urunup, çoçko asırabagan Köbünçö kün batıştagı skivder bal çelek bakkan.
Ptolomeydin aytuunda Aziya skivderi İmaydan narı jakta turat degen. İmay dep
Orol, bular Gimalay, köbünçö Tyan Şan toolorun aytkan çegi Miotedi (azırkı Azov

Entsiklopediya. Brokgauz i Efron, № 59.
kölü), Iraa (Volga) suusunan tartıp, kün çıgış Mongol, Tibet jana Kıtay, Çerikke çeyin
bolgon. Kün jürüşü Sogdiyan menen İndige jete bolup, tün jagı kişi körbögön jerge
jete bolgon. Al zamanda Iraa (Volga), Oksa (Sırdarıya), Paronomis, balkim (Ob) Yaik
(türk tukumu Jayık deyt) atalgan.
Skiv bir kançalık eldin jañı atagı, bulardın jarımı Aziyada kalıp, jartısı
Evropaga, Dunay darıyasına jete ketken dep grekter jazgan. İranilar (parsılar) skivdi
sak degen, skiv özdörün iskulyat degen, Rumdar skivdi sarmat dep jazgan. Gerodot
jazuusunda tireget, yazık, bastarno, rukslan jana başka dagı uruktar bolgon. Kiyinki eñ
soñku variantka karaganda Sırdarıyanın narı jagı Masagetter kıstaganda skivder
murunku gimarizder turgan jerge kelip ornogon.
Dara (Ardaşer) jeti jüz miñ asker alıp, skivdi joolop barganda, skizderdin
Edentris degen padışası bolgon. Skivderdin jüzü karatoru, karasur, etkeel, sakalsız,
toroy bolgon. Oşonduktan erkekteri katarında körüngön. Soguşta öltürgön duşmanı
bolso başın kesip kelip, handarına tartkan. Baarı da atçan asker bolup, jaa tartkan.
Bütkül tamagın maldan algan. Skivdin kol aldında kança türlüü el bolup, padışası
orol altaylık uruudan bolgon. Skivge karagan kee bir eldin katındarı ortodo bolup,
bir kişige mençiktüü bolbogon. Boz üydö turup, tamagı et menen süt bolgon. Süttön
ejigey, kurut kılgan. Bee sütün içken, kiyizden jasagan töbösü uçtuu uzun kalpagı
bolgon. Egin aydagan, dayım köçüp jürgön. Merget, Matıget, Isın jana başka uruktarı
bolup, Maduy, Eşköz, Bartay degen handarı bolgon. Soormat skivdverinin kızdarı
joonu öltürüp, başın kesip kelmeyin erge tiybegen. Artıkça tamagı kımız bolup,
dindi İrandan algan. Teriden kalkanı bolup, askeri atçan bolgon. Kün batıştagı
javropalıktar birinçi körgöndö (kentavra) at kişi degen. Javropalık murun şımdı
bilbegen. Şımdı skivden körgön. Töbösünö jogdor koyup, çaçtarık aldırgan. Urum eli
skivdi sarmat, soormat dep dagı aytkan.
Kırgız elinde kıyırınan azıp jürgön kişini, maldı selsayak dep dagı aytat.
Balkim sayak selsayak degen söz bolot.

KARAÇORO TUKUMU
Jankorozdun özü menen birinçide eerçip çıkkan Karaçoro ele. Birok tüsü kara
bolgonduktan, Karaçoro koygon. Bul kişinin tukumu suu murun atalıp, köbünçö uyutkusu
Frunze menen Tokmok şaarının arasında turat.
Tagaydın uluu katınınan Bogorston, Koylon, Kıljır degen üç bala bolgon. Azırkı
tün jak Kırgıziyadagı kırgızdın uyutkusu oşol üçöönün tukumu bolup, solto, bugu,
sarbagış, jediger uruktarı, bulardın kandayça bolup taralgan tarıhı kiyinireek
aytılat. Jedigerdin tukumu tün jak Kırgıziyada az bolup, alardın uyutkusu kün jak
Kırgıziyada turat.

JANKOROZ
(Ordo kızdan tuulgan bala)
Ereşe hanga ak üylüü bolup Tagay barganda ordo kızdan tuulgan balanın atı Oroz.
Taza kiyinñp, taza jürgön üçün Jankoroz atalgan. Tagayga Asık, Sayak, Karaçoro törtöö
kelgende uluu katındın baldarı Bogorston, Koylon, Kıljır eerçip kelgen üçöönö
katın alıp berişken. Jankorozgo katın alıp bereli dese süygön jerimden özüm
tandap alamın dep, Jankoroz bolboy koygon. Jankoroz joo betinde ötö er bolup,
baatırlıkka çıkkan. Oljo ülöşö kelgende Jankorozgo az tiyip kalganda agalarına
taarınıp, Talaska ketken, Munun tukumunan aytıluu baatırlar Tülkü, Kanteyiş,
Akkoçkorkankı, Kököm, Kürjüü çıkkan. Bulardın tarıhtarı öz zamanında aytılat.
(Mına Tagaydın toguz uulu, sanay kelse on eki degen.). Tömöndö jazılgan Keldike
Baarın menen on eki bolot, demek, birinçi Koñurat, ekinçi (K, üçünçü Moñoldor,
törtünçü Asık, beşinçi Sayak, altınçı Karaçoro, jetinçi Bogorston, segizinçi Koylon,
toguzunçu Jediger, onunçu Jankoroz, on birinçi Keldike on ekinçi Baarın.

KELDİKE BAARIN
Ataktuu kan içer Çıngız baarın urugunan bolgon. (Bul Baarış al uruktan emes).
Tagay ketken soñ Kaşkarda kalgan ordo kız katındı dagı bir er algan. Öz attarın
başka izdep kelgen üçün uluusunun atın Keldike koygon. Kiçüüsünün atın kırgız menen
uygurdan katışkan bala dep Baarın koygon. Şumkarlıgı az bolup, itelgi menen
ılaçındın ortosunan tuulgandı Baarın deyt.
Kaysı jılda ekeni maalim. emes, Tagaydan soñ Talas, je bolboso Isık-Köldün
Barskoon degen tuura suusunda İlbirs han, Jolbors han degender turup, alardın
zamanında Agış, Kojoş degen baatırlar bolgon. Bulardın elindegi Karabörk degen
suluu kızdı handın Sarık degen balası menen Agış, Kojoş talaşıp, men alamın, men
alamın deşip, sınakka tüşkön. Aradagı eldin tıyanagı: kımız kuyup sungan ayaktan
kızdın kimdi kaalaganın bilmek bolgon.
Agışka keldi mis ayak,
Kojoşko keldi sır ayak.
Kabaydın uulu han Sarıkka Kara ayak,
Eki çeti köktöölüü ayak,
Eki elisi böksö ayak.
Karabörk suluu handın uulu Sarıkka tiybesten, Agışka tiygen. Kiyin Agış menen
ıgı kelişpegen üçün Karabörk suluunun ırdaganı:
Ak takıya jaman dep, Tıyın börk kiygen bul
başım. Han Sarıktı jaman dep, Agışka tiygen bul başım.
Tagay zamanında kırgızdar Kokon, Alañ Hojent, Isık Köl, Koçkordo bolup,
kalmaktar Anjiyan, Alayga kaçkança köçmön çarba bolup, az-azdap buuday, arpa aydap,
köbünçö taruu aydagan. Temir tapçı az bolgonduktan, jılkının tuyagın ketmen kılıp,
too tekenin müyüzünön orok jasagan. Attın oozdugun, üzöñgülörün müyüzdön jasagan.
Kiyimderi kementay, jamınçı, taar bolup, üy nerselerinin bardıgın özdörü iştegen.

MANAP TARIHI
Tün jak Kırgıziyanın suragı çaması 300-jıldan beri kan içer manaptın kolunda
bolgonduktan, anın tukumun, meyli başka uruu el bolsun, al zalimdin tukumun anık
bilet. Murunku eski zamanda kırgızdın handarı, feodaldarı kembagal kedeydi ayöosuz
ezgendigi tarıh jüzündö körünbösö da, alardın kul, küñ tutkandarınan zalimdigi, kan
içerdigi aygine körünüp turat, Tagaydın baş feodal ekendigine anın tarjımalı anık
dalil. Tagaydan murun ökmöt saruunun kolunda bolup, Adigine, Tagay ekige ajıraganda
saruudan Kataganga ötkön. Oşondo da kırgız kalmakka iyiliştüü bolgon. El biyligi
Tagaydan Bogorston degen balasına ötüp, anan anın Eştek. degen balası feodaldın
çoñunan sanalıp, anın zamanında Bogorston degen uyalaş kenje inisi Döölös Kıljır
uulu kalmaktın uluguna barsa, anın Kökmonçok degen kızı Döölöstü körüp, sınap
jaktırıp, andan bir ötkür bala tuuların bilip tiemin degende, Döölös elime barıp,
kamınıp mal alıp. kelip, atañdan uruksat surayın, kalıñdıkka bere turgan malımdın
çegin ugayın dep jürüp ketken. Döölöstün üyündö çabuuldan tüşkön kıpçaktın, bir
kabarında kalmaktın Jezbiyke degen küñü bolgon. Köbünçö manaptardın aytuunda
Jezbiykenin jatkan jerine jarık tüşüüçü eken. Döölös uşul saparda al küñ menen boy
koşkon.
Kalmaktın kızı Kökmonçokko kılgan ubadası boyunça kızıñızdı beriñiz dep,
kalmaktın ulugunan uruksat surap barganda anı Kökmonçok körüp, sözgö turbagan burut,
kılgan antıñdan janıpsıñ, sen jansañ da men janbaymın dep Döölöskö tiygen. Andan
tuulgan azırkı sarbagış kırgızında tazdar degen uruk. Döölöstün birinçi katını
Meñşek tuubas bolgon. Ekinçi katını Bakdöölöttön Toko, Jantay degen eki uulu bolgon.
Üyündögü küñ Jezbiykenin boyuna bala bütkönün tuubas katını Meñşek bilip,
jalgandan menin boyuma bala büttü dep, körsötpöy içinen kursagına kiyiz tañıp algan.
Küñdün içi çoñoygon sayın Meñşek dagı kiyizin çoñoyto bergen. Oşol misalında
akırı, boljolu 1595—1600-jıldarda Jezbiyke törögöndö anın aldınan balanı
Meñşek alıp üstünö olturup, men bala törödüm dep elge jarıya kılgan. Elge aytpagın,
aytsañ öltürömün Dep Jezbiyke kündü korkutup, keketip koygon. Tuu
bas katındın öz atı Meñşek içişe kiyiz baylagandan soñ kiyiz kursak Meñşek
atalgan.
Toko, Jantay, Bogorston, Koylon, Sayak, Asık, Çerik, Moñoldor, Bagış, Koñurat jana
Tagayga karaştuu eldin kız-kelinderi jyöntek menen kelip, balanın beşigin manat
menen orop, karıganda Meñşek enebiz bala törödü dep, beşik orooçun dagı manattan
jasagan. Oşol sebepten munun baarı manat bolup ketti dep, balanın atı Manat bolsun
degen. Jürö-jürö Manat, Manap atalıp ketken. Bir kabarda Jezbiykennn törkünü
kojonun tukumunan bolup, menin balamdı tartıp aldıñız, anıñızga ıraazımın,
balanın atın men özüm koyöyun dep Meñşekten tilenip, uruksat bergende Jezbiyke
törkününö tarta atı Manat bolsun degen. Manaf arab ısmı bolup, Mukambettin
atalarının birinin atı Abdulmanaf bolgon. Sonku kabarda tukumun kötörüp aytuuçu
köbünçö dinçil, ulutçul tabınan bolgonduktan, ilgerten anın el içinde eti barı
bolbogon. Sebep: Manaptar öz tukumun Mukambet paygambardın nasili menen barabar
kılıp sanagan deşet. Menin pikirimde:
1. Musulman tarıhçılarının kabarına karaganda X kılımda Isık-Köl ölkösündö
köçmön karluk türktörünün içinde jikiley urugunun arasında hristiandar bolgon.
Bulardın Barskoon şaarında turgan ulugunun titulu Manah bolgon. Kırgız tilinde «X»
tamgada jok bolgonduktan, «X» orduna «K» jazıp Manak dep, bara-bara Manap bolgon.
Manap tuulgan zamanga jete bul titul el arasında azırkı han degendey artıkça
abazaluu ardaktuu bolso kerek.
2. Kırgız toluk, çımır bettüü (plotnıy), semiz kişini manek dep aytat. Maselen,
manektey eken, manektey bolup dep aytat. Manap tuulgandan çımır, toluk betüü,
manektey bolgon üçüñ Manap atasa kerek.
Manap atka mingenden uuru, karakçı, taloonçu bolup, meyli başka, meyli jakın
tuugandarı bolsun, anın malın tartıp alıp paydalangan. Banditterdi jıyıp alıp,
içten-tıştan jol tosup, basmaçılık kılgan. Naçar çarba kedeylerdin malın talap
algan. Uuru, karakçı, banditterdi joldoş kılgan. Başka jaktan er öltürüp kaçıp
kelgen bolso da manapka kelip, bandittik kılıp turup kalgan. Maselen, Abıla uulu
katındın balası Toko dagı taloonçunun biri bolup, manap menen birgeleşip, manap
katarı bandit bolgon. Eki ata manaptın jakın tuuganı Koylondun uulu Jediger bay
bolgon. Koylondun uulu kooz Jediger degen bayırtan beri kele jatkan makal bar. Kooz
demek — ookattuu bolgon üçün kiyimdin tazasın kiyip, attın jakşısın mingen. Munun
malın Manap tartıp alıp paydalana bergende çıday albastan, Oluya Atadagı
Jankorozdun üstünö köçüp ketken. Kedeydi ezip, kul, küñ kılıp, küçünön paydalangan.
Manaptın zamanındagı kazak jana özbek handarı menen baylanışıp, Jankorozdun
uulu Köküm kırgızda birinçi feodaldan sanalgan. Kırgız arasında birinçi bay sayak
urugunan Tügöl bolgon. Manap mal kütpöstön, kedey, bukara, beçaranın malı menen ookat
kılın, künün ötkörgön. Kazak kırgızdın kanı eñçer boyluu Er Eşim kalmak menen
jooloşkondo arka kırgızının asker baştıgının biri Manap bolup, soguşta İle
boyunda ölgön. Toko menen Manap bir ubakta ölsö kerek. Boljolu 1638—1635-jıldar
çamasında Manap menen Toko öldü dep beçaralar, kedeyler, bukaralar Manaptın
baştagı tartıp alganın doolap kelip, aga-inisinen jana baldarınan tölötüp alıp
jatkanda alar jakşı maldarın berbey koygondo kedeylerdin ırdap aytkanı:
Kara Toko, Manap ay,
Jediñ ele Kanap ay.
Emi bere bergin tim ele,
Baş-başınan sanabay.
Manap ölgöndön baştap, anın tukumu bolsun jana Manaptı jaktagan zalimder
bolsun, el-jurttu talap beçaranın kanın sorgon, kul, küñ kılıp jumşagan, kalıñga
bergen kedey bukaranı öltürsö suragı jok bolup, kedey menen bukarada mal emes,
başına eelik kılganı bolbogon. Katın algan jerine kalıñga bergen, baygege saygan.
Manaptın üstünön kalmak, özbek, Nikolay uluktarına barıp, arız ayta albagan. Aytkan
menen ukpagan. Egerde arızdanganın ugup kalsa, malın talap alıp, özün jalçı kılıp
koygon. Manaptın tukumunan kan içerler köp çıgıp, el-jurttu talagan. İçkenjegen,
kiygen bütkül ookatı emgekçilerdin moynunda bolgon. Bulardın Rarıhı öz zamanında
aytılat. Manap tukumunan tigil zalim han içerlerdey bolo albaganı çala manap
atalgan Alardın kesibi uuruluk, karaktoo, tala alış, aldap alış, kaçan bolso uruştalaş, çatak menen bolup, kedeydi ezgen, urgan, jegen. Alar tuuralu kankor Manapka
dattansañ: el içinde bir tentek jürsö ne bolor deysiñ, — degenden başka joobu
bolbogon. Kırgızdın Manap tarabınan ezile baş taganı boljolu 1615-jıldan
baştalıp, Kızıl jıldız çıragı jer jüzünö çıga kelgende,
demek Oktyabr
revolyutsiyasına jete sozulgan. Manap sarbagış tukumunan tuulup, başka oñ, sol kırgız
uruularına biz dagı manapbız deşip, tigil zalim Manaptın turmuşu jakkandıktan,
Manaptın kesibine kirip, men dagı Manapmın dep, manap atalıp ketken;
Orusta knyaz, kazakta törö, arabda amir, Kıtayda vañ, özbekte han kanday bolso,
kırgızda manaptın darajası oşondoy bolgon. Birok kan içer kedeydi talap.. küñ-kul
jumşap, alardı kalıñga berip, baygege saygandıgı jana başka zalimdigi
tigilerdikinen artık bolgom Manap ölgöndön soñ anın Sütöy Jarbañ degen
baldarının jana Sütöydün Sarseyit, Tügür degen baldarının zamanında tün jak
kırgızdın toluk biyligi karabagış, bagış kırgızınan Kalmatay jana Tülkünün uulu
Teyişte bolgon. Bagış, karabagış urugu kırgızdı kalmaktan jeñilip, Ferganaga
kaçkanga çeyin, boljolu 1685-jılga çeyin biylegen.

BUGU KIRGIZI EMNE ÜÇÜN BUGU ATALDI?
Eñ eski zamanda Koton toolorunda bulu degen kırgız barlıgı jogoruda aytıldı ele.
Kara Kıtay sapırıgında bugu degen kırgız urugu bolgon. Birok azırkı bugu atalgan
kırgız menen kara Kıtay doorunun eki arası 600-jıl çamasında bolot. Bugu
kırgızının enesi Bugudan taralıptır dese, ukkandın baarı işenbesten, ançeyin
jaltan söz dep bilet. Bugunun bugu atalgan sebebi bütkül arka kırgızının aytuunda
ilgerki zamandan beri tömönkü:
Tagay Ferganadan Arkaga kelgende Ketmen-Töbögö bir-eki jıl turup, soñunda
Atbaşı, Narındı jerdep turgan. Anın Kıljır degen balasının Döölös, Orozbak degen
eki uulu bolup, Orozbaktın Asan, Asık, Karamırza. Mırzakul degen çeçekeydi jara
atkan tört mergen uulu bolgon. Asan menen Karamırza Toguz Torodon, bir kabarda
Maystandan (Narındın kun jak ayagı) salbırınga çıgıp jürüp olturup, bir kezde
Atbaşı menen Narındın arası Alamışktın toosunan bir suluuçuraak buguga kezigişet.
Ak bugunu atpayt deçü ele, atpaylı, başka kiyik tabılar dep, Asan aytkanda Karamırza
bolboston öñüp barıp, bugunu atkanda jıgılıp kalgan. Oşol çakta 1213-jaşar sekelek
kız bala: «balañdı at, botoñdu at» dep çurkap kelip bugunu çıñırıp kuçaktap kalganda
tigiler kızdı karmap kalgan. Kızdı üylörünö alıp kele jatkanda Mırzakul jolunan
tosup turup, soogalap Akjelge degen aygırın üyürü menen berip, kızdı Alımseyit
degen balasına alıp bergen. Al kızdan tuulgan (ealdardın tukumu azırkı tınımseyit,
arık tukumu — karamırzadan başka bütkül bugu urugu. El içinde ayıñ söz: Karamırza
bugunu atkan üçün kızdın kargışına kalıp, tukumu az boldu deyt. Kızdın başında ekiüç eli müyüzü bolup, ar jılına bugunun müyüzü kuuragan çakta kubargansıp, köktömdö
jaşarıp turgan. Kız ölgönçö başındagı müyüzün köp elden jaşırgan. Bütkül tün jak
kırgızı bul okuyanın anık ekendigine oşol zamandan uşul zamanga jete talaşsız,
anık közü jetip, çın ekendigine işengen. Bugu menen sarbagış boljolu 1720 — 30 jıldardan baştap orus kolonizatoruna karagança, eki ortosu dayım buzulup kelgen.
Çataktaşıp turgan zamanında bolso da bugu tuuralu jogoruda aytılgan okuyaga anık dep
talaşsız ınangan.
Menin pikirim: al zamanda bir taraptan uygur, bir jaktan kalmak, bir taraptan
kazak, Fergana, Taşken jagınan bolso özbekterdin jookerçilik zamanı bolup, bir
bülünçülüktö çabılgan-çaçılgan kırgızdan bir üylüü, jarım üylüü balkim, aska-zoonun
booz maralın jaraluu kılıp karmap alıp, kolgo bagıp östürüp, sütün içip paydalanıp,
jan saktap jürsö kerek. Tigi atılgan bugu albette, bakma maraldan tuulgan boluu kerek.
Jaki bolboso dagı japayı bügünkü jañıdan tuulganda bagıp almagı mümkün. Buga
karaganda toodogu bekingen kişinin kızı bolmogu etimal. Bugu atılıp, kız karmalgan
çakta, egerde üyündö erkek kişi bolso, añ uulap ketken çıgar, balkim jabdıgı jok
bolso, korkup bekinip kaluu etimal. Salbırınga çıkkan kişiler kadimkidey eki-üç ay
alıska jortup ketüüçü. Balkim, alıs jerden ala kaçıp, jaki uruşup kolgo kızdı
tüşürüp algan çıgar. Bugu degen atak el eski zamandan kırgızda bolo kelgen. Oşol
bugulardın nasili azırkı kırgız dep aytuuga eç mümkün emes. Nege deseñiz azırkı
kırgız bugu kadiksiz Kıljırdın tukumu ekendigi taşka tamga baskanday, kündün
çıkkanı menen batkanınday, arka kırgızının bardıgına birdey anık.

KIRGIZİYaDA KALMAK JAPIRIGI
Jogoruda mongol zamanında aytılgan Çıngız zalimdin Jagatay degen uulunun
nasilinen Tukuluk Temirdin Junus han degen balası han bolup turgan dep körsöttük ele.
Oşol Junus handın Veyis han degen balası (kabırı Korgoştun kün çıgışında, Kıtay
jerinde) Mogolistanda han bolup turganda, kün çıgış jagına mongol elderinin
çabuuluna kiripter bolo baştagan. XIV kılımdın ayagında mongoldordun aralınan
çoros, koşot, turgut jana huyun degen uruuları soyuz bolup, küçöy baştagan. 1399jılında oyrottun baştıgı Özgöçö Haşim (kee bir tarıhta Özgöçö Haşimdi kırgız
deyt) mongoldun Elbek degen hanın öltürgön. Oşondon tarta oyrottun üstömdügü
baştalat, dep tarıhçılar esepteşet. 1408-jılında muruntan mongoldun çañdarı uşul
şaarda takka minip kele jatkan adeti boyunça Beş-Balık şaarında takka mingen
Muhambet han oyrot (musulmandar kalmak deyt) menen soguşuuga dayardana kelgen.
Kıtaydın tarıhına karaganda jogoruda aytılgan Veyis han oyrottordon sıgılıp,
ordosun Sintsiziandan İle boyuna köçürüp kelgen. Al Kıtaydın kabarında XV kılımda
kiyimine karaganda İle boyundagı eldin jartısı musulman, jartısı oyrot bolup, boz
üy tigip, baarı da köçmön bolup, tamagı kımız menen et bolgon1. İlenin boyunda

V. Bartold. İstor. Semir. str. 151
oyrottun hanı Togondun asker baştıgı menen Veyis han 61 mertem soguşup, başkasında
jeñilip, birinde jeñip, eki mertebe kolgo tüşüp, oşol sebepten bir tuugan
karındaşın Esentayçıga berip tutkunduktan boşongon.
1430-jılında kalmaktar Isık Kölgö kelip, 1447—55-jılga çeyin Sırdariyaga çeyin
barıp, özbekti jeñip, 1459-jılı kalmaktın elçisi Gerattın padışası Abuseyitke
bargan.
1472-jılında İlede turgan Mogolstandın hanı Junus menen kalmaktar soguşup,
jeñip kaytkan. Mından soñ 1582-jılga jete kalmaktın dayını Jeti Suuda bilinbey
kalat.
Uşul zamanga jete kabarı bilinbegen, 1582-jılında türkçö jazılgan, atı-jönü
aytılbagan, azırında Leyden universitetinin kitepkanasında (kıraat-kasımda)
saktalgan kol jazuuga karaganda Orto Aziyada kalmaktardın jeñiştüü çabuuldarı bolup,
anın hanı töömöt urugunan Altan han bolgon. Bul kalmaktar 1552-jılında oyrottordu
karatkan.
Döölöstün kalmak urugunun Kökmonçok degen kızın alganı oşol 1582-jılındagı
kalmaktın Jeti Suudagı japırıgına tuura kelet.
Kırgız, kazak jönündö al türkçö jazılgan kol jazma mınday degen: kırgızdar
mongoldun tuuşkanı bolup, hanı jok, bekteri gana bolup, al bekterin «kaşka» degen.
Kırgızdar kapır dagı, musulman dagı emes, aşuusu bar toolordun eñ bek jerlerine
turuşat. Anı menen joo soguşa turgan bolso, katın-baldarın toonun eñ bek çıñına
jiberip, joonun keler jolun tosup turup, kündü jaylap jaadırat. Joonun kolu-butu
tomukkanda kaptap kirip, kırıp taştayt. Ölgön ölügün kömböstön tabıtka salıp turup
biyik jıgaçka söögü şaldıragança asıp koyöt. Kazaktar musulman bolup, eki jüz miñ
tütünü bar. Bulardın soodası dayım Buhar menen bolot. Jündön kiyim iştetkenge al
ötö ustat bolup, al jündön iştelgen kiyimdi kiygende kiyimge jaan ötpöyt.

KIRGIZDIN ISSAR, KÖLÖPKÖ1 KİRGENİ
(Azırkı Tajikstandagı Issar, Kulyap şaarları)
Kazak kayıñ saap, mında kalıp, kırgız Issar, Kölöpkö kirgen. «Issarda bulu
bardın köñülü tok» degen makal aligiçe unutulgan jok. Kazak kayın saadı, demek
açkaçılıktan kayıñdın betin jalpak kılıp çaap iygende andan ak suu çıgıp, anı
açıtıp içken. Kırgız Issarga ne sebepten kirgeni belgisiz. Bir dalay karıyalardın
aytuuna karaganda kalmak menen uruşup, jeñilip kaçıp kirgen deyt. Kee bir karıyalar
neçen jılı egin, çöp çıkpay el buzulup, Anjian, Alaydan ötüp, köbü Issar, Kölöpkö
çeyin bargan deyt. Ne da bolso, 1635-jılında Issar, Kölöpkö jete bargan. Birok anda
köp turbastan kaytkan. 1625-jılında kırgız Eşimhan komandasında İle boyunda
kalmak menen uruşkanına karaganda kalmaktın kaçkanı anık söz.
Bogorstondun baldarınan Eştek menen Kosor bir tuugan bolup, birinçi kaçıp
barganda Kosordun baldarı Issarda kalgan. Kiyin 1689-95-jıldarda kırgız bütkül
deerlik kaçıp barganda, Issardan izdep taba albagan. Köp tapkıçtan soñ Kosordun
baldarının Afganstanga ötüp ketkeni maalim bolgon. Kosordun Erçegiş jana Begiş
degen baatırları mından kaçıp bara jatkanda Anjianda çeçek çıgıp ölgön. Baatır
baldarım ölüp kaldı, emi eldin-jerdin betin kantip körömün dep, Kosor kayta
kelbesten anda kalgan. Anda kalgan sebebi uşul bolgon. Bir kabarda Erçegiş, Begiş
Talkandın baldarı bolup, Anjianga kiyin barganda ölgön. Kırgız Issar, Kölöpkö
kirgen tuuraluu tarihte mınday degen2. XVII- kılımda farsıça jazgan özbek tarıhçisi
Mahmuddin Vali kırgızdı kafır dep jazgan, 12 miñ üylüü bul kırgızdar rajap

Azırşça Gissar, Kulyab — Red.
V. Bartold. Kirgizı, istor. oçerk. str. 39.
ayında Hijrattın 1045-jılında, bizçe 11-dekabrdın 1635-jılında Karategindi
basıp, 1 isarga kelgen. Bulardın 12 baştıgı bolup, (kebetesi miñ üydö biröö bolorgo
kerek) kiyin Şaaban ayında alardı Balka şaarındagı özbektin hanı uçuraşuuga özünö
kabıl algan. Bular avalında dinsizdikte, adaşuuda jana naadandıkta bolup, kebetesi
uşul özbektin jerine barganda musulmançılıkka ötsö kerek (Kırgızdın Karateginge
barışı oşol doordo boluu kerek). Karategin kırgızdıkı bolup, anı tajikter kiyin
algan degen söz bar.

KIRGIZ MENEN KATAGANDIN SOGUŞU
Karıyalardın bergen kabarında: «Eñçer boyluu Er Eşim, katagandın han Tursundu
öltürdü» dep, al tuuraluu tömöndö jazılgan bir dalay kabarlardı bilet. Birok anın
kaysı jıldarda bolgonun bile albayt. Tarıhçılarga karaganda bul soguş 1625— 26jıldarda bolgon. Kırgız, kazaktın hanı kalmak menen İle özönünö kırgız, kazaktı
baştap (al zamanda kazakka kırgız karap turgan şaarı bolgon), soguşup jürgöndö
Taşkende han bolup turgan katagandın han Tursunu kelip, Talas menen Çüydön kırgızdı
çaap, malın talap, kız-katını oljogo ketkende İlede kalmak menen soguşup jürgön Er
Eşimge kabar bergende, Er Eşim kalmaktın betine asker koyup (kabarda al askerdin
baştıgı Manap bolgon), özü kayra tartıp, jarım askeri menen toktoosuz kündöp-tündöp
jürüp olturup, Isık Köldün ayagı Toru Aygırda toru aygırın öltürüp, Sırtta üç sur atın
öltürüp, Jorgonun beline jakın jerde jorgosun öltürüp, özü sayak kırgızı Tügöldön
algan Şartkula degen külük atı menen Sayramda, bir kabarda Taşkenge jakın kalganda,
han Tursundun askerine jakın jetip kalganda, askerdin artınan mal aydap bara jatkan
oljogo tüşkön kırgızdın katın-kızdarına jetkende alardın içinen jaşı 12—13degi
kırgızdın kızı mınday dep ıylap, zarlap, ün salıp ırdagan:
Koy aydagan bizdin kız,
Uy aydagan bizdin kız,
Eñçer boyluu er Eşim,
Esen bolup soo kelse,
Bolor beken, katagan,
Bizdin kızday sizdin kız? — dep aytkanın Eşim han ugup, «çeçbegin» dep oñ
saamayın tüyüp joo kançalık jerde dep suraganda: bizden azır ele bölündü, köp uzagan
jok degende, mal aydagan katın-kızdardı toktotup koyup, askerinin aldı-artın jıyıp,
kün batkan soñ tamak içip jatkan kezde han Tursunga jetip, Eşim han soguşup askerin
kırıp, han Tursundu öltürüp, Taşkenge Jankorozdun uulu, Tagaydın neberesi Kökümdü
uluk kılıp, kançalık kız-katın, mal oljolop kaytkan.
Bayagı ırdagan kızdı Eşim öz kızı katarında bagıp jürgöndö bir-eki jıldan soñ
Eşim han ölüp, sayak kırgızınan Şartkulanı bergen Tügöldün uulu Mangıt barsa,
atıñdın kolkosu dep bayagı çaçı tüyülgön kızdı öz kızı katarında jabdık, sebi menen
bergen. Mañgıt alıp,. andan tuulgan sayak içindegi azırkı katagan degen uruk. Bul
soguştan murun jayçılıkta Tügöl menen Eşim han dos bolgonduktan, al Tügöldükünö
barsa, añın eki miñ sarı-kızıl jılkısı bar eken. Jılkıdan tandagan külük atıñız
jana jorgoñuz bolobu, alıñız, degende malçı minip jürgön arıkça kulabıştını
jaktırıp, Eşim han algan. Kiyin artıkça külük bolup, Şartkula atalgan: Eşim han
menen birge jürüp, Tursundu joologon saruu kırgızınan Murataalı jana Toñdurt degen
kişiler. Katagandan. oljo bolup kolgo tüşkön tört jaşar bala Alakçın bolgon, özü
Çemeydin balası. Bul tört jaşar bala Alakçındı oljogo Murataalı algan. Kolgo
tüşkön bir booz katındı Toñdurat algan. Anın tukumu kolpoç degen el uşul çabuuldan
Nakay degen kişini kolgo tüşürüp alıp kelgen. Alakçın, kolpoş, Nakay degen uruktar
azırında Talasta turat. Alakay degen bir uruu oturukçu el azır da Tajikstanda.
Alakçındın tukumunan Ajıbek Alçiken uulu Talas kırgızının baş feodalı
bolgonduktan, 1800-jıldardın arasında talastık kırgızında balkim tün jak
kırgızında birinçi bolup Kokon handıgına karagan. Ajıbek 1832-jılında ölüp,
Kapkaga koyulgan.
Azır da kırgızda «katagandın han Tursun, han Tursun, han Tursundu ant ursun» degen
makal bar. Bul makalga karaganda Eşim han kalmaktı joolordo han Tursun kırgız
menen kazakka tiybes bolup anttaşsa kerek. Anttan tayıp, kırgız menen kazakka çabuul
kılgandıktan aytsa kerek. Jana bir makal: İleden çıgıp, Taşkenge künü-tünü segiz
kündö jet ken Şartkula kündördün künü bolgondo, baası kulunduu beege çıkkan jok. Bul
makalga karaganda Eşim han ölgön soñ tezinen kazaktardın açarçılıkka uçuraganı
körünüp turat. Al tuuralu jogoruda «kazak kayıñ saagan, kırgız Issar, Kölöpkö kirgen»
degen temada aytılgan.
Er Eşim İlede kalmak menen uruşkanda jana han Tursun menen soguşkanda, bütkül
kırgızdın askerin baştaganda Köküm bolgon. Anın tarıhına tömöndö azıraak
maalımat beremin.
Tagaydın jogoruda ordo kız katınınan tuulgan Jankoroz tuugandarı Bogorston,
Koylon, Kıljırga taarınıp, Talaska oop ketken dep ayttık ele. Jankorozdun baldarı
Köküm menen Korçu baatır çıgıp, bütün kırgızdı biylegen. Korçunun balası Tulkü,
anın balası Kanteyiş Eşim handın karındaşın, bir kabarda kızın algan. Andan
tuulgan Akkoçkorkankı. Bulardın tarihi kiyin aytılat. Kökümdün balası Kuttukseyit
jana İman.
Eşim han Tursundu öltürüp, Taşkenge Kökümdü uluk kılgan. Kiyin Kökümdü kazaktar
öltürgön soñ kırgızdar kdzaktı Taşkenden aydap çıgıp, Buhardın hanının uruksatı
boyunça Kürjünün neberesi, Tülkünün balası Teyişti han kötörgön. Oşol katagan je
Abılaydın soguşunda bolmogu kerek. Bagış kırgızında Kabay jana Beyşim degen
baatırlar bolgon. Eştektin Ça degen balasının balası (eski Altay türktöründö Ça
degen kişinin atı bolgon) oşol katagan soguşunda baatırlık kılıp, oljogo bir suluu
kız algan. Andan tuulgan Jooçalış, bir kabarda Bogorstondun Eştegi kızıl börük
kazak menen soguşup jeñip, oljogo bir kız algan. Andan tuulgan Jooçalış, Jeesalış
deyt. Bul soguşta Eştek menen birge bargan soltonun baatırları: Balta, Tüytö, Kaydool.
Soñkusu Kokondon kelip, Eştekke jigit bolup turup kalgan.

JADIL MIRZA
Manaptın Sütöy jana Jarban degen eki uulu bolgon. Sütöydün balası Sarseyit jana
Tukur. Sarseyit bilgiliktüü jana er kişi bolgon. Anın Üçükö degen balası akılman
jana el bilgiç bolup Tülkü degen balası aldıñkı baatırlardın birinen sanalgan. 20jaşka kelgende Kötmaldıdan Soñ Kölgö karay köçüp bara jatkanda Tülkünün enesi
kelinine ötö kas eken, açuulanıp Tülkünün katını Derkendi Koçkordun ayagına erteñ
menen el köçüp jatkanda koyö berdirgen. Kelindin beşikte Tınay degen erkek balası
bolgon. Oşol sebepten katın attanıp ketip bara jatıp, beşiktegi balasın açıp,
betinen süyüp ıylap aytkan
Üçukökün üç uulu,
Üç Üçükö bolor da.
Jalgız Tınay kulunum,
Senin ayın ne bolor?
Koyö berilgen kelin Derkendi saruu kırgızı algan. Kıtayga karagan Aksuu şaarının
çölkömündö turgan noygut kırgızının ulugunun Jañıl Mırza degen jalgız kızı bolup,
anın baatırlıgı bilinip, elge dañkı çıgıp kalgan kezi eken. Üçükö, Tülkü jana
moñoldordon Atakozu, Çabak degen baatırlar baş bolup, kalıñ kol barıp, Jañıl
Mırzanı Tülkügö alıp bermekçi bolup, attanışıp barışat. Al kezde Jañıl Mırza
elinde jok eken. Kalmak menen uruşkanı, boljolu 1670-jıl çamasında Jetiter Çemen
degen jerge ketken çagı eken. Bir kabarda añ uulap ketken deyt. Üçükö, Tülkü, Atakozu,
Çabak noyguttu çaap alıp, köp mal alıp, kayta kele jatıp, Turpandın başı Kakşaaldın
içine kelip, jatıp kalgan. Uşul kezde Jañıl Mırza eline kelse, eli çabılıp,
çaçılıp jatkan, Anı körüp kalıñ kişi alıp, joonu kubalay kelip, tün içinde el jata
elekte Jañıl Mırza kuup jetken. Joo kalıñ maldı tuyuk jardın aldındagı imeriliş
tokoyluu buluñga toktotup koyup, bir kançalık jılkı soyup, kanduu buloon boluşup, jan
kazandarına salışıp, bışırıp jatkan çakta üstünön çıgat. Üçükö, Tülkü, Atakozu, Çabak
otton alısıraak jerde olturuşkanda alardı Jañıl Mırza sınap, Tülkünü mınday dep
sınagan:
Somdogondoy bilektüü, som kara taş jüröktüü. Atakozu, Çabak üçöö birdey kök jal
börü eken. Tülkügö tiyse tiyip alar er eken, — dep atuuga kıybay turganda atası: —
«Atkın, balam, — degen. Oşondo da atpastan, sorogoy taştan artılıp karap turgan.
Jañıl Mırzanı jarıkta olturgan kişiler körö albagan. Jana da atası: — Atkın
balam, — degende jaanı iyininen alıp, atuuga köñüldönböy turganda atası: — «Kız
bala oñbosun, erkeñ bolso eli-jurtumdu talkalap, çaap alıp, oljolop bara jatkan
duşmandı ayap turat bele, — degende Jañıl Mırza saadagın sundurup taptap, kayta
tartıp, jana taptap, atpaska peyildenip turganda Jañıl Mırzanın dayım alıp
jürüüçü kertayganı tigiler olturgan ottun janına joylop kirip barganda Tülkü körüp,
«bayagı sur kançıktın ker kançıgı eken» dep, jaasına obdulup alganı jatkanda Jañıl
Mırza Tülkügö tiygenim menen menin sur kançık atım kalbayt eken, Tülkünü atsam agası
Üçükö basa kalganda anı atarmın, Atakozu, Çabak kamınıp uruşka çıkkança alardı
atarmın dep, jaanı tartıp jibergende Tülkü oñkosunan kulagan. Anı Üçükö basıp
kalganda anı öltürö atkan. Atakozu, Çabak tüyülüp attarına minerde eköönü eki jerge
atıp taştagan. Kalıñ kol bıt-çıt bolup ürküp atka mine turgan bolup, kamoodogu jılkı
çatırap ürkö turgan bolgondo Jañıl Mırza atına minip turup: «Men Jañıl
Mırzamın, janıñardan ümüt kılıp, elibizge esen keteli deseñer, jatkan jeriñerden
bılk etpey, jay-jayıñarga jata bergile» del, kalıñ eldin üstünön jaanı on çaktı
zırkırata atkanda, zırkırap ötkön oktun dobuşunan el korkkonunan bılk etpesten, dirdir etip jatıp kalgan. Jañıldın artınan kolu kelgende kişilerine tiybesten,
beşaltı jılkını soygula dep, Jañıl özü jatıp kalgan. Erteñ menen Üçükö, Tülkü,
Atakozu, Çabakka jer kazdırıp kömdürüp, Tülkünün kadırı dep alardın joldoştoruna
tiybesten, attondoru menen aman-esen uzatıp, Jañıl üyünö kaytkan.
Kaytkan koldon bir kişi ilgeri kelip, bul okuyanı bildirmekke Isık Köldün
Ulakolunda töö bagıp jürgön karıgan Sarseyitke kez kelip: — Üçükö, Tülkü balañız
Jañıl Mırzanın ogunan kaza taptı, — degende: — Üçükö, Tülkü ölsö Atakozu, Çabak bar,
— degen. — Atakozu, Çabak da öldü degende; — Kan uuçtap tüşkön han kuya balam bar, —
dep teskeri karap turup, konçunan çakçasın suurup alıp, oozuna toltura nasıbay salıp:
Üçükö, Tülkü balam ay,
Arstan tuugan Atakozu,
Çabak ay
Ajalına kez kelgen,
Jañıl Mırza jalap ay,
— dep bakırıp jiberip, töösün közdöy bastırıp ketken.
Al kezektegi kırgızdın hanınan sanalgan Tülkünün han Teyiştin ayılıña el
çogulup, keñeş kılıp, Tülkü, Üçükö, Atakozu, Çabak tört baatırdın kunun noyguttan
kantip alabız dep süylöşüp olturup, noygutka attanıp baruuga bütüm kılıp, kazaktın
hanı eñçer boyluu er Eşimdin. uulu Tooke hanga kelip akıl salganda Tooke hrn makul
alın, kazak, kırgızdan başçısı Karbagış, Kalmatay, Bagıştan Seyittin uulu Akkoçkor
kañkı, Aşıra, Kalça (bir kabarda Şırdakbek da bolgon) neçe miñ kişi barıp soguşta,
bir kabarda — añ uulap kele jatkanda kalıñ çer tokoydon añdıp tosup turup Janıl
Mırzanı kolgo tüşürgön. Bir kabarda soguşta jürgöndö Akkoçkor menen Jañıl Mırza
betme-bet jeke betteşip soguşkanda Akkoçkordu attın üstünön eñip alıp tüşürö turgan
bolup, Akkoçkordu körüp jaktırıp, jayın surap, men Akkoçkormun, Teyiş handın
balasımın degende tiyüügö peyildenip, ubada baylap, Janıl Mırza bura tartıp
ketken deyt.
Kolgo tüşköndö kol başı bolgon üçün Jañıl Mırzan Kalmatayga bergen. Birok
Kalmatay özü albastan, inisi Ormotoygo alıp bergende Jañıl Mırza meni Akkoçkor
kañkı albadı, je karısa da Kalmatay özü albadı dep, taarınıp kalgan. Jañıl
Mırzanı Ormotoy algandan kiyin anı oljo katın, oljogo tüşkön küñ katın dep,
köpçülüktö uyaltıp ayta bergen. Bul sözgö abdan kapalanıp, Jañıl Mırza içinen sıza
kelgen. Erteñ bürsügünü el jayloogo köçöt degende ayıldagı kız-kelinder jıyılıp
kelip, Jañıl Mırzaga jalınıp, sizdi jaanı abdan jakşı atat dep el-jurttun baarı
maktayt. Bizge el köçköndö tamaşa kılıp, jaa tartıp beriñiz degende Jañıl Mırza
biz emi bayga tiyip kopol bolup kaldık. Emi jaa tartış bizge abdan ötö uyat degende,
kız-kelinder jalınıp ayta bergende, Jañıl Mırza anday bolso. Kalmataydıkında
menin saadagım oktoru menen jana kara atım dagı oşondo. Başka at, başka jaa maga
tuura kelbeyt. Oşonu surap bergile degende kız-kelinder -barıp, Kalmataydan surasa
berbegen. Kızdarı bolboston ekinçi surap barıp, arañ algan. Attı Jañıl Mırza
koluna alıp, bir-eki tañ aşırıp alganda el Atbaşıdan Arpaga köçkön. Köç jönöp
ketken soñ Jañıl Mırza soguş kiyimin kiyinip, çaçın töbösünö tüyüp, üstünön basa
soguş tebeteyin kiyip, atın bekem tokunup, saadagın baylanıp, oktorun asınıp, arıberi atırıltıp çuu koyup, kara attan ak köbük çıgıp terdegen kezde biriñer börküñördü
asmanga ırgıtkıla dep kızdarga aytkanda, bir kız tebeteyin kökkö ırgıtkan. Jañıl
Mırza jerge tüşürböy atıp turup, tebeteydi jük kılıp tüşürgön. Atkan ogun jerge
tüşürböstön ulam ilip alıp, kayta atıp turgan, Oşondo Jañıl Mırza kız-kelinderge
karap: «Elin sagınbas er bolbos, üyürün sagınbas at bolbos, men urgaaçı bolsom da
erkekten artık elem. men elimdi sagındım, atım üyürün sagındı, koş, aman bolgula»,
— dep bura tartkanda kız-kelinder çurkurap jalınıp, aylanayın jeñe, bizdi ataenebiz öltüröt degende, anday bolso talaadan kaçıp ketpeyin, silerdi jemeden
kutkarayın dep, 70—80 kız-kelindi eerçitip alıp, köçtün artınan jete kelip,
Maseyildin belinde Maseyildi atıp öltürüp, (Atbaşı, Arpanın arasındagı bel)
Kalmatay jüz çamaluu kişi menen köç aldı bolup ketip bara jatkanda jetip barıp:
«Karısañız da özüñüz albadıñız, tetigi nemeñ meni kor kılıp, oljo katın
atıktırdıñız, elin sagınbas er bolbos, üyürün sagınbas at bolbos, el jakşısı koşto
bar, koş aman boluñuz» dep, attın oozun koyö bergende atı anda-mında bir tiyip köz
ileşpey kalgan. Kalmatay kuugan emes, küyöösü Ormotoy 3040 kişi menen artınan kuup
kalganda Jañıl Mırza küyöösü ekenin taanıp, tura kalıp: «Meni kubalaba, kokustan
ölüp kalasıñ», — degende Ormotoy bolboston jakındap jetkende: «Oy, baykuş jaman
bolso da bir jıl koynuña jattım ele, kanıña zabın bolboyun», — dep atın atıp
taştagan. At kotorup dagı kubalaganda öz ubalıñ özüñö dep Ormotoydu atıp öltürgöndö,
el kubalabay toktop kalgan. Jañıl Mırza attın oozun koyö berip uçkan kuştay bolup,
kaydasıñ Kakşaal, kaydasıñ noygut dep jürüp ketken. Kakşaaldı basıp, esen-aman
eline bargan.
Jañıl Mırza uzun boyluu, şırıktay, eki iyni keñ, kara sur kız bolup, Ormotoygo
tiygende 24-jaşta bolgon. Mından soñ noyguttar kırgızdan jaltanıp, Bay şaarının
üstünö ketken. 1916-jılında kırgız buzulup, Kıtayga kaçıp barganda Bay ölkösündö
köbünçö Karabakta kırgız bardıgı maalı boldu. Alar özdörünün kırgız ekendigin
bilse da kaysı zamanda bargandıgın, kaysı kırgız ekendigin bilişpeyt. Baarı da
oturuk bolgon. Oturuk bolso da ar tütüngö çarbası, uy, koy, jılkı, töölörü bar. Alardın
aytuunda al jerden köp el Lupka köçüp ketken. Bul kabarga karaganda balkim noyguttun
Kölöpkö ketmegi mümkün. Ne da bolso kün batış Kıtayda noygut kırgızı kalbastan.
baarı da uygurlaşıp oturuk bolgon.

KALMAK JAPIRIGI JANA KIRGIZDIN ANJİAN, ALAYGA KAÇKANI
Bütkül kırgızda, meyli ayaldarı bolsun bul zamanga çeyin unutulbay kele jatkan
sözdör: kırgız
menen kalmak uruşuptur, kalmaktan mal alıp, oljogo kişi tüşüptür, kalmak
kaptaganda kalmakka kırgız karagan eken. Kalmaktın koluna kişi tüşüp ketiptir.
Balança kırgız kalmaktan ölüptür. Kalmakka tüşkön kul, küñ jana uşul sıyaktuu sözdör
eñ köp. Uşul sebeptüü kalmak degen kanday el? Kaydan kelgen? Kaçan kelgen? Sayasiy
jagı kanday bolgon? Uşulardan bir az kabar berilet.
Jogoruda kalmak tuuralu XVI kılımdın başınan tartıp, bir dalay jazıldı. Emi
kalmaktın kırgız jerine soñku kelgenin soñunda anın Kıtaydan kırılganın jana
alardın kırgız jerinen jana bütkül Orto Aziyadan sürülüp ketkenin, birinçide tarıh1
boyunça kabar beremin. Anan soñ kırgız karıyalarının kabarın jazıp körsötöm.
Tarıh boyunça kalmak tuuralu. Kalmaktın hanı — töömöt urugunan, küçtüü, kubattuu
— altın han 1552-jılı oyrottu karatıp, Orto Aziyada çoñ mamleketten sanalgan
kazaktın hanı Şıgaydın uulu Tobokel kalmak jerine alaman kılgan. Bul sebepten
kazaktar kalmaktın japırıgına kiripter bolgon. Tobokel Taşkenge kaçıp barıp, 1556jılında ölgön Norusahmedke kalmakka karşı soyuz bololu dese, bizdey on han bolso
da, kalmakka eç ılajı kıla albaybız, — dep joop bergen. 1594-jılı Tobokel han
Moskvanın padışası Fedorgo karamakçı bolup elçi jibergen. Bul elçilikte Tobokel
özün kazak jana kalmaktın hanımın dep körsötkön. Bul kabarga karaganda Tobokelge
kalmaktın kee bir uruuları karap tursa kerek. Tobokel 1598-jılı özü ölördö Turkestan
menen Taşkendi karatkan. Bul şaarlar kazak kol aldında 1723-jılga jete karap turgan.
Velamin Zornovdun bilüündö kazaktar oşondon baştap çaçırap, 3-jüzgö bölüngön.
Turkestan menen Taşken XVII kılımda kazaktın kubattuu borborlorunan sanalsa da, anı
JetnSuudan kalmaktar kısa baştagan. Kalmaktar XVII kılımdın başında Horezmge
taloon kılgan. Andan ötüp, Volganın (Edil) jeegine jete barıp kaytkan. Uşul çakta
Çorostun Karakula degen hanı öz kol aldına bütkül oyrot soyuzdugun karatuuga araket
kılgan. Başka handar (tayçılar) karşı tursa da, ölör aldında maksatına jetken.
Munun soñunda 1634-jılı Batur Koñtaajı han bolgon. Munun kol aldında turgan çakta
oyrot mamleketi başka kurulgan. 1640-jılı anın ordosuna kurultay çakırılıp, bul
kurultayga oruska karagan kalmaktar dagı kelgen. Bul kurultayda kalmaktın kadimki
dalaa nizami jazılgan. Koñtajı birinçi mezgilinde Ertiştin başına köçüp jürgön
(Zaysandan suu boyloy bir dalay jogoru). Tobokel handın jakın tuuganı kazak hanı
Eşimkan (kırgız, kazak hanı katagan menen soguşkan eñçer boyluu er Eşim uşul) menen
Koñtajı jatuu soguşup turgan. Kalmak hanı Batur Koñtajı 1653-jılında ölgön. Bul

V. Bartold. Oçerk Semireç., str. 163—70.
ölgöndö oyrot mamleketinde ökmöttün birligi boşoy tüşkön. Anın uluu balası Çeçen
han Ertiştin başkı agımında köçüp jürgön. Koñtajı ölgön soñ anın Senge degen
balası han bolup, al 1671-jılında öltürülgön. Anın bir tuuganı Galdañ Boşokto han
Tibetten kelip, çeçen han menen soguşkan. 1676-jılında Çeçen han Sayram kölünün
janında Talkuu degen aşuuda jeñilip, Galdange karap kalgan. Andan soñ Galdan kazak,
kırgız menen soguşkan. 1681—83-jıldarda Sayramga jete bargan. 1684—85-jıldarda
kırgız jana ferganalık menen soguşkan. (Mına uşul saparda kırgız jeñilip, Anjian,
Alayga kaçkanı baştalat). 1684-jılı Sayramdı kalmaktın asker baştıgı alıp
talkalagan. Oşondon baştap, Jeti Suu kalmaktın kol aldına kirip, kazaktar,
mongoldor, kıtaylar kalmak menen uruşsa da, anın taasiri Jeti Suuga tiybegen. Galdan
İle boyunda köçüp jürüp, kee zamanda Ertiştin boyuna kıştap kaluuçu. Unkovskiydin
kübölügünö karaganda 18kılımda türk nasilinen burut (kırgız) Isık Köldün boyunda
turgan. Galdan 1696—97-jılı özün-özü öltürgön. Galdan ölgön soñ Tsevan Raptan han
bolup turgan. Bulardan kıtaylar ötö köp şek kıluuçu ele. Tseyan 1714-jılı kıtayga
karaştuu Hami (Kumul) şaarına taloon kılgandıktan, kıtaylar jaraş tüzgön. Uşul
1714-jılı Kıtay padışası Ganey amir çıgarıp, al amir boyunça Tsevan Raptan
oyrotton algan ukuktarın kayta kaytarıp jiberip, Ala Too ölkösü Kayuttarga berilsin,
— dep aytıp jana da bul tuuraluu Kıtay mamleketinen delegattar çakırıp seyim açkan.
Tsevan Raptanga Ertiş boyunan bir az jer kaltırılgan. Albette, mınday amirge Tsevan
Raptan ıraazı bolboston soguş açmagı belgilüü ele. Kıtaylar kalmaktın kazak burut
(kırgız) menen tattuu emestigi bilip turgan. Bul sebepten kalmaktar kazak menen
kırgızdın çegine köp asker koyörun baykap, küçünün çaçıların baykap turgan. Kıtay
konsuldarı kalmaktar kıtay menen soguş bolorun bilip, İle suusunan tömön karay
boylop, köçüp jatışat dep padışasın bildirip turgan. Kalmaktın oşondoy
kıyınçılık tüşkönünön paydalanıp, orus padışası kalmaktı özünö karatıp aluu üçün
süylöşmökkö 1719-jılı elçi kılıp İvan Çeredov degen kazak orustu jibergen.
Mından murun 1717-jılında Tsevan Raptanga Muzarttın jana Karkıra degen jerde ak
söök orus tardan tobolduk Velyanov kelip, kiyinki jılı Korgoştu kıştap turgan
jerinde Koñtajı menen koştoşup, Taldı degen toonun alkımınan kayta kaytkan;
Artıkça durus kabardı biz Unkovskiydñn elçiliginen bilebiz. Unkovskiy 1722jılında, noyabr ayında İlenin kün jürüş jagınan Çarindin kün çıgış jagına bir
kançalık çakırım jerde kalmak) padışasının ordosuna kelip turup, 1723-jıldın
sentyabr ayına jete turup kalgan. Unkovskiy handın ordosu menen köçköndö koşo
jürüp, Isık Köldün kün çıgış başı Tüp jana Jırgalañga çeyin birge kelgen.
Unkovskiy sayasiy jagınan eç bir tıyanaktuu sözdü ala albagan. Munun kabarında 5 miñ
üylüü) kırgız Isık Köldö bolup, 3 miñ askeri bolgon. Kıtaydın padışası 1722jılında ölgön. Kalmaktar 1723-jılı kazak menen soguşup, Sayram, Taşken, jana
Türkestandı algan. Unkovskiydin bergen kabarında kalmak hanı soguş maydanına 100
miñ asker koyuuga kubatı kelgen. Koñtajı öz mamleketinde
kadırluu bolup,
Zaysandarının (uruk baştıktarı): keñeşinen tışkarı eç bir iş kılbagan. Alardın;
içinde Koñtajının eki ata jakın tuuganı Tserey Dunduk eñ bilimdüü zaysanı bolup, al
Kara-Tal, Legsi boylorunda köçüp jürgön. Mından 30-jıl murun kalmakta eç bir
dıykançılık bolgon emes. Bul kezde tutkun sarttar (buharalık) emes, kalmak özdörü
dagı dıykançılık kılıp, anı jıldan jılga küçöt kön. Korgoştun çatına jakın jerde
özbekterdin kiçine kalaaçası bolgon. Kalmaktardın orus menen katışıp jana
jaraşıp turgan çagında Kıtay menen Tangıt (Tibet) İndustan jana Mavrennahirge Amu
dayra, Sır dayra aralıgı menen soodası bolup turgan. Soguş jana madaniyatı jagınan
kalmaktarga şibet unter ofitseri Renat zor jardam körsötkön. Bul unter ofitserdi
kalmaktar konvoy kişileri menen 1715-jana 16-jıldarda kışında Buhgoltstin
ekspeditsiyası menen Ertiş suusunun jogoru agımına karata boylop ketip bara jatkanda
kolgo tüşürgön. Ofitser Renat kalmaktın içinde 1733-jılga jete turup kalıp, alarga ar
türdüü önör jana zambirek kuyuunu jana süröt tartuunu üyrötkön. Renat eline kaytarda
Zunhariya (kalmak mamleketi) jerinin kartasın tartıp algan. Al kartada kalmaktın
hanının tura turgan jayı körsötülgön. Alardın baarı da suunun başındagı too
etekterinde bolgon.

JETİ-SUUDAGI TURA TURGAN JERLERİ TÖMÖNKÜLÖR
1. Balkaş kölünö kuya turgan suulardın başındagı kırka Ala Toodo bolgon.
2. Altın Emi jana Koybunda bolgon. İlenin tün jagı, Kök Tal menen Kök-Terektin
ortosunda bolgon.
3. Isık Köldün kün çıgış tarabı, Kegendin tün jagı, Çarındın kün çıgışı, Ketmen
toosunun tün jakkı kırın boyloy turgan.
4. Çelektin başı menen anın tuura suularında bolgon.
5. Tüptün boyunda, Isık Köldün tün jakkı jeeginde Ketmaldı çölkömündö jana Isık
Köldün tün jakkı Aksuu menen Koysuunun ortosunda bolgon.
6. Çoñ Kemindin özönündö, suu başında Kemindin çatı, Karakatıga çeyin
Koñtajının ordosun Renat Taldı aşuusunun kün jürüş, kün çıgışında Kuljaga jakın
jerden körsötöt. Tsevan Raptandan soñ anın Kaldan-Seren degen uulu 1727—45-jıldarga
jete han bolup turup, kün çıgışta Kıtay menen soguşup, 1739-jılda tüzgön jaraş
boyunça mamleketinin jartısınan deerlik ajıragan. Antken menen kün batışta oruska
nominalduu (tabı) bolup sanalgan kazaktardı karatkan. Kazaktar tuuralu orus
padışasınan kalmak kanına bir dalay elçiler kele baştagan. Bulardın biri 1732—
33-jıldarda kelgen Mayor Ugryumov bolgon. Bul Kaldan Seren menen koşo köçüp,
aprel-may aylarında Köjüger suusunan ıldıy İle boylop köçkön. May ayının ayagı
menen Jayloo aylarında Temirlik, Kegen, Karkıra, Tekeste bolup, sentyabr ayınan
baştap, kıştın altı ayı boyu İle jakasında bol bolup, andan jogoru jürüp may ayına
çeyin bolgon.
Galdan Serenden soñ anın uulu 1745—50-jıldarga çeyin. Mından kiyin kalmak
mamleketinde buzuku bolo baştagan. Uşul çakta Galdan Serendin jakın tuugandarı
Amursan öödölöp ketken. Kazaktardın jardamı menen Amursan Emil boyu menen
Ertiştin başın eelep ketken. 1754-jılı özünün duşmanına jardam surap, Kıtayga
karagan. 1755-jılı Kıtaylar kün batışka karay köp asker jibergen.

KALMAK JÖNÜNDÖ KIRGIZDIN KABARI
Kalmak menen kırgız Almata çölkömündö 1685-jılında uruşup, kalmaktı kayta
sürgön. Kalmaktar ekinçide küçöp kelgende kırgız menen kazak birleşip soguşsa da
katuu jeñilgen. Kırgız japırt kaçıp kayta betteşip, soguşup jürüp olturgan.
Kırgızdan neçen azamattar kırılıp ketken. Anın için de ataktuu baatırları: bagış
kırgızınan Akkoçkor menen Kañkı jana Çobotoy, Semetey degen baatırlar bolgon.
Akırı kırgız japırt ürküp, Anjiandı bet ala kaçıp kalganda, Koçkordun kün jürüşü
Dolondun kün batışı, Tölöktün çatında 300 kişi çamaluu köçtün artı bolup, kalmaktı
tosup jatkanda maktar kaptap kelip, karabagış Tölök baatışıp turganda, Tölök 200
çamaluu kişini kırgan. «Akkoçkor balañız kalmaktan öldü» — degende, atası:
«Akkoçkor ölsö, Kankım bar — degen. «Kankıñ dagı öldü» — degende: «Kankım ölsö
kanteyin, Kanteyiştey dañkım bar», — dep olturup kalgan. Kanteyiş arka kırgızına
han bolup turup, mından soñ tömöndöy baştap, arka kırgızı boyunça sarbagış kırgızı
Kudayandı han kötörgön. Kırgızdın köbü Anjianga kirip, bir azı köçpöstön kalmaktın
kolunda kalıp, anın malına bakmaçı bolup ketken. Çerik kırgızının köbü Kakşaalga
kaçıp kirgen. Kırgızdar Ketmen Töbögö barganda jogoruda ölgön Çobotoy menen
Semeteydin Karagul degen jeeni tayakelerinin kayın kubalap, kançalık jigitter menen
kalmakka attanıp kele jatkanda aldınan çukul jerden Ferganaga kol tartıp bara
jatkan kalmaktın kalıñ askeri çıgıp, baarın kırgan. Bul tuuraluu enesinin koşkon
koşogu:
Kuurap kalgan enekeñ
Çoñ toru mingen Çobotoy botom!
Kulunum kaçan kelet dep,
Çoyulgan kıraan Semetey botom!
Kündö üç ubak jol saktayt.
Çın jolborsum Karagul botom,
Karıp kalgan beeden
Keñ koldun başı keñ şiber
Kayguulga miner at tuubas,
Kerilip jatkan Karagul botom.
Kapıganda enekeñ,
Çoñ tördün başı kök şiber,
Karagulday er tuubas.
Çoyulup jatkan Karagul botom.
Toktolgon tugur beeden
Karkıldap kazdar köl saktayt,
Too ulga miner at tuubas,
Kara ılaçın çöl saktayt,
Toksondogu enekeñ,
Karıp kalgan enekeñ
Çobotoy menen Semetey,
Kabılan kaçan kelet dep,
Eki arstanday er tuubas.
Karay-karay jol saktayt.
Esilimden ayrılıp,
Kurkuldap kuular köl saktayt,
Esten taydım men kuu baş...
Kalmaktar kaptap bara jatkanda sol kırgızınan Kojojaş, sayak, jaki bagış
urugunan Tabıldı degen eki jigit baştık, dagı bir dalay azamattar Ketmen-Töbödögü
kalmak menen soguşup jürüp kırılgan, Bir kabarda Özgönttö soguşkan deyt.
Uşul 1670—90-jıldarda kalmak menen orus ökmötü birleşip turup, 10-jıldap
tınçtık berbegen üçün tört miñ tütün kırgızdı Ertiş, Altaydan sürüp köçürüp kelip,
İlenin tün jak ayagınan jerleştirip kelgen. Bular al jerde çıday albastan, köbü kayta
kaçıp jerine bargan Köpçülügü ar kaysı elge, köbünçö kazakka tentip kirip ketken.
Kırgızga kelgeni Anjian, Alayga jete albastan, mında kalmakka karap, köbünçö malçı
bolup turgan kırgız menen birleşip, siñip ketken. Talaska barganı da bolgon.
Anjianga kırgız kaçardın aldında sarbagış urugunan jantay degen el Tokmok
şaarının töşü, Kızıl Suunun başın jerdep turgan. Sayak kırgızının köbü Jumgal,
Narın, Toguz Toronun ayagı bek, çıñ jerlerge bekinip kalıp, kiyin kalmaktın çabuulu
toktogondo çıga kelgen.
Anjianga kırgız kelgende köbü şaarga, kıştakka, özbekke tentip kirip bekingen.
Açarçılık bolup, jaman katındar egerde özbekter terezeden iyiktey nan körsötsö,
erin taştap tiyip ketken. Jakşı katındar baldarın özbekke satıp, egerde albasa,
Sırdarıyaga ırgıtıp jiberip, erine emçegin emizip bagıp ketken. Kırgızdar uuru
bolup, eldi kara kanat kılıp jibergende, alarga jer bergen. Jantay kırgızınan
Bokturbay degen kişi Asekege jakın turup kalıp, alış alıp, dıykançılık menen
turgan. Üçükönün Mamatkul degen uulunun katını Sırdarıyadan ötö çıkkanda erkek
töröp, atın Bolot koygon.
Bugu kırgızının jarımı deerlik Belek baştık bolup, Ketmen Töbögö bir neçe jıl
turup kalıp, maldan jüdöp, köbü tentip ketkende kırgızdarın andagı tünkatar
sayaktarına jana başkaga arzanga satkanı üçün «Belekterdin beken kızı» dep makal
bolgon. Belek başka kaçkan kırgızdan murun kalmaktın ulugu menen katışıp, jakşı
süylöşüp, kayta köçüp kelip, Narın özönündögü Ottuktun ayagı Kazan Kuyganga turgan.
Uşul sebepten kalmaktın hanı çakırıp alıp, Belekti uluk kılıp, kırgızdı sen
suragın dep, taş saygan. Al kezde kalmak egin aydabagan. El kaçıp ketken üçün egin jok
bolgonduktan, bolso da az bolup, egin tabılbay, açarçılıktan aştıktın: uuçu-ulak,
çeñgeli çebiç, karuusu koy, tabagı-tay bolgon deyt. Belektin kırgızdık üstünön uluk
boldu degenin ugup, bir kançalık tütün menen tört ata tuuganı solto kırgızınan Talkan
kayta köçüp kelip, kalmaktın ulugunun üstündö Belektin barlıgın ugup jolukkanı kelse,
hanın tegerektep ordosunun tışınan atçan asker, içinen jöö asker kaytarıp turgan.
Hanga jügünüp salam berip kirgende Talkan ekenin bilip. Belektin butunan öpkün dep
aytkanda Belek menin butumdu öpbögün dep aytpadı. «Tört-beş ata tuugan, baarıbız bir
Tagaydın kulunu elek, kanteyin, arbakka koydum», — dep içinen taarınıp kalgan.
Bir köpçülük çoguluşta Talkandın Baybolot degen balasın Koñtajının balbanı
menen küröştürgöndö, Baybolot öltürö jıkkan, Bir kabarda jıgıp, başınan attap
ketken. Bul sebepten Koñtajı Baybolotko kekenip kalganda anı Talkan bilip,
Baybolottu alıp, eli menen Anjianga kündöp-tündöp kaçıp bara jatkanda bir aşuuda
Baybolottun atı jürböy kalıp, anı Baybolot belge jete kötörüp çıkkan,
Namangendin tegeregi Aydıñ Köl degen jerde Talkan ölüp, oşondo koygon. Baybolot
dagı oşol çakta ölgön. Birin-serin kırgızdar Anjianga çıdap tura albastan, kaytadan
eline kelip, bugu Belektin üstünö jaylanıp turgan. Köbü Belek arkaluu kalmaktın
malın bagıp, malay bolup ketken. Maselen, Isık Köldün kün çıgışı Karkıra
ölkösündö Kaşaanın beli degen jerge kalmaktın 800 serkesin kırgızdar bagıp turgan.
Kalmak bizdin tayakebiz dep sarbagış kırgızınan, tazdar urugunan köbüröök kişiler
kalmakka aralaşıp ketken. Bul tuuralu kiyinireek aytılat.

ENİSEY KIRGIZDARI (Azırkı hakastar)
1399-jılında mongoldun Elbek degen hanın öltürüp, zor han bolgon oyrot hanı
Ögööçü Haşimdi kee bir tarıhçılar kırgız deyt. Kırgız karıyaları oyrot menen
kalmaktı eki uruk el dep, kalmak menen dayım soguşa kelgenin bildirip, oyrot menen
soguşpastan jakın jürgönün aytat. Jana anı kötörüp süylöyt. Maseleñ, «oyrotto jok
suluu — suluu eken», «oñ dalısı keñ eken, oyrotto jok er eken» jana başkalar. Aytıluu
«Manas» eposunda dagı oyrot degen duşman emes ekendigin körsötöt. Buga karaganda
kırgız menen oyrot nasil jakındıgı je sayasıy taraptan eski zamanda birleşip
turgandıgın körsötöt. Ertiş darıyasının eki jagın birdey eelep, el-jurtka ökmöt
jürgüzüp turgandıgı bilinet. Jogoruda aytıldı ele: kan içer Çıngız han zamanında
kırgız üçkö bölünüp biri Sayan toosun aşa, azırkı Abakan jana Minusunskiyge barıp
turup, Çıngız han zalim Orto Aziyanı 1219 — 24-jıldar arasında, Han darıyasına
aylantkanda kırgızdan Mamık handın uulu Taybuka Han kelip, kırgızga han bolup
turmak üçün Çıngız handan jardık alıp ketken dep. Anıgı uşul kırgızdardan boluu
kerek. Alardın XVII kılımdagı tarıhı tömöndö körsötüldü.
Enisey kırgızının tarıhına Sibir arhivderinde jakşı maalımat berilgen.
Orus menen oyrottun arasındagı sayasiy kabarlardı ayta kelgende anda kırgız
soktukmayın koyboyt. Soñku zamanda al tuuralu orus professoru Kotviç 1921-jılında
taptıştaganı bar. Sibir tarıhın birinçiden 1750-jılı tekşergen G. Miller bolgon.
Jana kırgız tuuraluu en soñku taptıştagan 1925-jılındagı N. N. Kuzmin bolgon.
Kuzmindin aytuusuna karaganda1 Tobo, Ezer, Altır jana Altısar delip, kırgız tört
handıkka bölüngön Turgan jeri Enisey jakaları bolgon. 1618-jılındagı orus elçisi
İvan Petlindin sözünö karaganda Homskiyden kırgız jerine jete tez jürüş menen on
kündük jol bolgon. Kırgız jerinen Avakan jerine jete altı kündük jol bolgon.
Avakandan Kemçikke Eniseydin başı 9 kündük jol bolgon. Kemçikten Omskiy kölünö üç
kündük bolgon. Petlinden murun kırgız jerin aralap jürgön orustardan: Vasilid
Tumanets jana İvan Petrov bolgon. Bütkül kırgızdın başına karagan kanı Nemek

V. Bartold. Kirrizı, istor. oçerk. str. 41.
bolgon (Petlin Nemeney deyt). Nemekke handık atasınan kalgan. Anın aldında Nançu
jana Koru degen eki han bolgon. Kırgızdın jerinen narı tabın eli bolgon. Tumanetstii
aytuuna karaganda bul dagı kırgız jeri. Birok bölök turup, çöp oozun kırgız hanına
jana Altan hanga Tölöp turat degen. Petlin kırgızdın hanı Nemektin Turgan ordunan
çıgıp, Altan handın jerinin çegine bir jarım kündö jetken. Tumaneñtin sözünö
karaganda Tobo kırgızdarının koyu jana uyu bolbosto Jılkısı gana bolgon. Orustun
aytuuna karaganda Altır handıgı bolgon. Enisey şaarı (1618-jıl) Kızıl Jar şaarı
(1627-jılı) salınbastan murun orus menen süylöşmök üçün 1608-jılında salınga
Tomsk şaarına kelgen. Bir kabarda 1604-jılıñda Tomskiyge kırgız knyazdarı
Nomçu menen Köçübay kızmatçıların ala kelgen. Tomskiyge Nomçunun katını menen
Köçübaydın balası ak üylüü kaltırıp, alardan kasam alıp jibergen. Oşol kezde
Nomçunun katını Köçübayga künülük kıla baştap, oşon üçün Nomçu Altın han menen
Kıtay padışasına ketmek bolgon. Birok kete albay kalgan. Köçübay kırgızdın
baştıktarı noyön Komko jana Obroydu jiberip, orus padışasına karamakçı bolgon.
Kiyin eki ortosu buzulup, Tomskiydegi orustun ulugu Nomçunun katınının bulgun içigin
tartıp algan. Uşul üçün Nomçu orus menen joolaşıp, oruska karagan gülüm tatarlarına
çabuul kıla baştagan. Jana kırgız menen soguş kıla baştagan. Millerdin sözünö
karaganda orustar kırgızdardı karatuuga eç küçü kelbegen.
1614-jılında kırgızdar Tom şaarına çabuul kılgan. 1615-jılında orustar
kırgızga uruş salıp, maksatına jetpegen. V. Tumanskiy jana İ. Petrov 1616-jılında,
İvan Petlii 1618-jılında kırgız jerin aralap, eç zalalsız Mongoliya jerine ötüp
ketken. Kırgız hanı Nemek Petlindin tapşıruusu boyunça orus padışasına baş iymek
bolgon.
Murun, 1613-jılında Tom voevodası kırgızga Vasiliy Ananiyin degen köpöstü Luka
degen tilmeçi menen jibergen. Ananiyin kırgız knyazi Koronu Altan hanga jibergen.
Tumanets menen Petrov kayta ketip bara jatkanda Koronu Altan handın elçisine koşup,
Moskvaga jana öz elçisine jibergen. Uşul kezde Altan han kırgızdın sözün albastan,
tınçı jok kırgızdı basıp beremin, — dep oruska ubada bergen. Uşul sebepten oruska
karamakçı bolup, Altan handın elçisi menen öz elçisin jibergen. Alar 1619-jılı
Tobolskiyge kelip, andan 1620-jılı Moskvaga kelgen. 1620-jılı oktyabr ayında
kırgızdın elçilerin kaytarıp, Tomskiyden kırgız çegine jete kaytadan uzatıp
jibergen. Mından oyrottu jeñip algandan kiyin Altan han kötörülüp, orus menen
süylöşkönün koyup, kırgızdı kol aldına karatkan. Oşondon baştap, kırgızdar
kaytadan oruska4 alaman kıla baştagan. Orus menen kırgızdın arasındagı söz öz
betinçe jürüp turgan. Oyrottor Altan handı jeñip algandıgı üçün 1630-jılında küçü
abalkıdan küçögön. 1634-jılında Altan han Sayan toosunan aşa oruska karamakçı bolup,
anın çegiñe ötüp, orus jerine bargan. Orustun aytuusu boyunça
Altan han orus menen kırgızdı keliştirmekçi bolgon. Birok 1635-jılında oşol
tuuralu kelgen Lama eç bir iş çıgara algan emes. Kırgızdar oyrottun ıgına kirgen. Al
kezde oyrottun baştıgı 1635-jılında Koñtajı titulun algan Batur bolgon. Oyrottor
1633—34-jıldarda orus şaarı Kuznetskiyge kol salgan. Kırgız Altınsarı knyazına
karagan.
Kırgızdar oyrotko işenip turup kiyin ökünüçtö kalgan. 1641—43-jıldarda Batur
kırgızdı öz kol aldındagı elden sanagan. Kiyin Altan handın işi ilgerilep, kırgızga
çöp ooz salganda Batur jardam bere algan emes.
1648-jılında oşol Bekteney orustun kol aldına karagan 1652-jılında Altan han
menen anın balası Lojan kırgızga çabuul kılgan. Uşul jolu kırgızdar jardam surap
Kızıl Jardagı. oruska kelgen. Orustar söz menen jardam berse da, Altan han kayta
ketken. Lojan atasının tirüü çagında ökmöttü koluna alıp, orus jana kırgız menen
soguşun jañırtkan, Avalında maksatına jetip, Tomskiyge bargan çakta Altan handın
atası (han atası) ölgöndügün ugul, öz ökmötünön ajırabas üçün kayta kelgen. 1660jılında zamandın türü orus paydasına özgörö baştagan. 1653-jılında Batur ölgön soñ
sayası jagınan oyrottor boşoy baştagan. 1666-jılında Sençe koñtajı oruska
karamakçı bolup, oşol jılı jardam surap. özünün kişisin Tomskiyge jibergen. Birok
uşul çakta kırgızdan birinçi jana eñ soñku kubattuu er Nomçununn neberesi Ernek
çıga kelgen. Bul Ernek 20-jılı üzülböstön Kızıl Jar, Aça, Kuznetskiy, Tomskiy,
Kanskiy, Eniseyskiy şaarlarınn korkunuçka tüşürüp turgan. Bul 1680-jıldarda ölgön.
(Demek, Küçumhandan soñ orus otorçusuna kayrat kılgan Şiberde kırgızdar bolgon).
Ernek avalında Lojandın kol aldında sanalıp turganda, orustar andan Ernekti bergin
dep tilegen. Oyrottor Lojandı kolgo tüşürgöndö murun kırgızdar 1671-jılında ölgön
koñtajı Sençege karap turup, andan kiyin anın tuuganı Talkanga karap turgan. Munun
doorunda oyrottor köçmön . mamlekettin birinçisi bolgon. Enisey jana Tyan Şan
kırgızı menen tutkaktaşıp jürgön oyrottor bolgon. Uşul zamanga jete oyrottor
bolsun, jana tarıhçı orustar, javropetster bul eki jerdegi kırgızdardın arasın
salıştırıp tekşergen emes.
Bul eki jerdegi kırgızdar arasında katış mamile bolgon emes. Galdan 1680jıldarda kırgız menen soguşkan bolso, 1670-jılı özünün duşmanınan kaçıp,
Eniseyden kırgızga korgologon. Kalmaktın andan kiyinki kontajısının baş ordosu
Tyan Şandagı kırgızga çekteş, İlenin boyunda bolgon. Galdan orus menen tıt turup,
Tomskiy, Kızıl Jardagı orustardan kırgızdı tınç koyuñuz, men kırgızdı sizderge
karşı alamandan tıyamın degen.
Oyrottun jardamı arkasında 1673—74-jıldarda kırgızdar orus menen soguşkan.
Ernek 1678—80-jıldarda orustun elçisine kabıl kılgan. 1684-jılında Tomskiy,
Enisey, Kızıl Jardagı oruska soguş açmakçı bolgon. Birok bul çakta anın Moskvadagı
elçisi kelip kalıp, soguş toktogon. Eñ soñku uruşu (Şandık degen baştıgının) 1691—
92-jıldarda bolup), al özü Ernektin soyuzunan eseptelet orus menen Ernek katışıp
turganda oyrotço jazuu, (özünçö jazuu bolbogon) jibergen.
1703-jılında oruska mınday kabar bolgon: «2500 kalmak kırgız jerine kelip,
bütkül kırgızdı aydap ketken. Jerinde bir da kırgız kalgan jok». Bul kabarga
avalında işenbesten, akırı ırastıgına közü jetken. Uşul üçün XIX kılımdagı Radlov
bolsun, XVIII kılımdagı Miller bolsun, «kırgız jalpı ketti, jaki az-az jerinde
kalıp,. anın jerin jañı kelgen orustar menen koşo biröö eelep ketken», dep oyloyt.
Millerdin pikiri: kırgız uşul çakta Sibirden bir jolu ketken. Kuzmindin oyu
boyunça kırgızdın jartısı ketip, andan dagı çaçırap, birin-serin kelgeni bolgon.
Kiyin al jerdegi el Minusinskiy tatarı jana hakas ataldı.
Kanday bolso da Enisey kırgızı oşonu menen bütkön. Al jerdegi eldin aytuunda
dagı kırgız elinin bütün ketkenin kep kılışat. Sagay arasındagı kırgız urugu albette
murunku kırgızdın kalganı. Radlov al jerdegi elden mınday kabar tapkan: kırgızga
alım alabız dep. 300 asker kelse, bir jılga jete eç kabar bolbogon soñ Kontajı kazak
menen uruttan (kırgız) miñ asker jibergen. Al askerdin baştıktarı kim künökör
ekendigin tekşerbesten, kırgızdı bütkülü menen Koñtajıga alıp bargan. Az gana kişi
jaşınıp kalıp kutulgan. Ombulagı arhivdin kabarı boyunça Valihanov mınday
1746-jılında Ust Kamenotorskiy şaarına katın-balası menen kırgız-kalmaktan
12 kişi kelip, (anın sözü — mından 50-jıl murun) bir kabarda 3 min tütün, bir
kabarda 25 miñ tütün kırgızdardı kalmaktın Duhar, Sandık, Çınban degen zaysandarı
500 kişi menen kelip, küç menen alıp ketken dep. Andagı turgun el jerindegi
körüstöndü kırgızdıkı deşet. Jana alarda ezelden kele jatkan sözü: kırgız degen
baatır jurt turup, soguşta ölgönün kömgön deyt. Radlovdun şakirti Maynekişevdin
bergen kabarında Avakan suusunun tömönkü agımında kaçı, elinin arasında kırgız
barlıgın aytkan. Jana murun kırgızdın jakşı jayılıp ketkenin aytıp, mınday ır
çıgargan deyt:
Kırk kelişimdüü çuñkurçak (özön)
Kırgızdın söögü jatpagan özön bar beken?
Toogo çıkkan kırk kayında,
Kırgızdın baltası tiybegen
Kayıñ bar beken, — deyt.
Bul ırga karaganda açıktan-açık bir küçtüü eldin karan-kaygı kündör menen
kırılıp bütköndügün körsötöt.
Bul tarıhtı jazgan Belektin pikiri:
Bul aytılgan 3 miñ tütündü oyrottor aydap kelip, Balkaş kölünö taştaganda andan
köbü tuş-tuşka tarap ketken. Al jönündö jogoruda jazılgan. Bul sürülüp kelgen
kırgızdardan Tyan Şan kırgızdarı al kezde Anjian, Alayga kaçıp ketse da, arkadagı
çaçırap kalgan kırgızdarga koşulgandarı bar. Maselen, azırkı kırgız arasında
kalmak degen el törtkö bölünöt.
1. Kalmak menen kırgız soguşkanda kırgız jeñilgen. Kalmaktar kırgızdın kelinkızdarın, baldarın oljolop alıp ketken. 20—30-jıldan soñ alardan kayta kaçıp
kelgendin tukumu.
2. Kırgız Anjian, Alayga kaçıp kelgende kalmaktın malın bagıp, ookat kılıp
jürgön, Kırgızdan kee birleri kalmak, kırgız jerinen sürülüp ketkende eriksizden
kalmak ala ketken. Köbü anda kalıp, kee birleri kaytadan kaçıp kelgendin tukumu.
Mından tuugandarı izdep taap, kayta alıp kelgendin tukumu.
3. Kalmak menen soguşup jürgöndö attan tüşürüp kalgandardın tukumu.
4. Kırgız kaytadan bul jerde Alaydan kelip ornoşup turup, kalmaktın artınan kuba
barıp, jılkı tiyip. Kız-kelinin alıp, erkekterin oljolop kelgen, Oşolordun tukumu.
5. Ertiş, Eneseyden oodarılıp. kelgen neçe miñ tütün kırgızdar murun İle, Talas
boyunda turup, köbü tuş-tuşka tarap ketken. Birin-serin kırgız kelip turup kalganı da
köp. Mına oşolordun tukumu. a) Kalmak menen kırgız köp zaman aralaşıp jana
sööktöşüp, katışıp ketken tuuralu, alardın bir dalay rasimi kırgızda azırında köp.
Maselen, kut koyup aluu, çırak jaguu, otko may saluu, mazarga çüpürök bayloo, arak
tartuu, kelindi jügüntüü, zampırtaş kıluu, kalmak alış, kalmak küüsü j.b. Kırgızda
attarın kalmakça koygonu bar. Maselen, Aşrahan kalmaktarı Ertiştin boyuna IV
kılımda köçüp bargan. Alardın Monçok degen hanı 1646-jılında tuulup, 1724jılında ölgön. Ayuke degen hanı bul çaktagı kalmakka kelip ketken. Oşol çakta tuulgan
üçün sarbagış urugunan Börüçöktün katını erkek bala tuup, atın Ayuke koygon. Azır da
70 tütün çamaluu el Çüy rayonunda turat. Jana köbögön, tayçı başkalar.
Azırınça hakas adabiyatı (Oktyabr revolyutsiyasınan murunku) orus otorçusuna
karabas üçün soguşup jürüp, ölgön Kaznabektin ırı: (Tögöygöç, Kakdıgas, Kaznabek degen
üç bir tuugan bolup, eki agası otorçuga karap ketip, Kaznabek karabastan uruşup jürüp,
orustun koluna tüşköndö darga tartkan).
Kazak jaman jurt bolup,
Kaştap turup agıtkan,
Kanzanı tuttum degeyle.
Kanzanın at baş aldı.
Kazak tikken tuurası.
Handı İlepke jeterbi, »
Orçok baştuu boluptur.
Kazan atı baş urdu,
Orustu biylegen Kanzabek,
Kuzgun jaman kuş bolup,
Orus kolunda jaynaydı.
Kuudu teptim degeyle,
Kazaktın sodu baltası,
Ösma algaçtı ötkörgön.
Orustun aytkan dilderei,
Omurtkam türün öyköydü.
Altı tölüktöp oy kesken,
Aymaktımız küç emter.
Altın aymak onaytkan,
Almatıga bir küç ömtör.
Kunduz jılap, kum kazıp,
Kubalap çıgar kün kayda,
Kalbı kulun bek tartıp.
Kanza yanar kün kayda,
Torusu biyik ar boyön.
İnetom közdöp jelber.
Adam tuuralu tüştasa,
Esep-salam ayta ber.
Algaçtan yangız çıkpasın,
Anadan yangız sızbasın.

Emilde yangız öspösün,
Eneden yañgız tuubasın.
Ak karçıgam bar bolso,
Şañşıgay edi keynimden.
Ata türlüü bar bolso,
Suragay edi yurtumdan.
Arkamdagı ak jargak,
Alga urular bolsoçu.
Altı karındaş bar bolup,
Arkamdan kelur bolsoçu.
Altı booluu sırgamırga,
Kel abazı tartalı.
Ay jol men çıkkança,
Köl abazı kaytalı.
Kanza mingen kerkaltar,
Kazaktı yapa kaytkaylı,
Kazaktı biylegen Kanzabiy,
Kazak kolunda yatkaylı.

Terminder:
Kaş — Too; kazak — orus, tura — şaar, sodu — kurç, gabi — kuyuşkan.

URANHAYLAR ADABİYaTI1 TABIŞMAKTAR
Pri vıhode — skif, pri vhode skrip. Dver.
Azır da kırgızda: Arı şalp, beri şalp — kunan koydun kuyrugu şalp (eşik).
İz otvesnoy skalı vıros odin kryuk (pup).
Kırgızda: Tört sart bir orogo siyet. (Uydun emçegi).
U zolotogo topolya 12 vetvey i 360 listev (Jıl, 12 ay).
Altın terek, al terekte 12 butak, 360-jalbırak
(Jıl, 12 ay, 360 kün).

Poslovitsı — makaldar:
Hotya budet toşçiy, tı tseni kak jirnogo,
Hotya budet malo, tı tseni kak mnogoe,
Arık bolso semizdey kör, az bolso köptöy kör.
Puşçennaya strela, ne vernetsya ot kamnya,
Otpravlennıy poslannik, ne boitsya knyazya.
Atkan ok taştan kaytpayt,
Elçi handan tilin tartpayt.

Zagadki — tabışmaktar
Ya stal razvertıvat golıy kover, no ne mog razvernut. Stal razvertıvat şerstyanoy
kover, no ne mog (Nebo i zemlya).

Radlov. «Yubraziı narodnoy lyateratury tyurkskih plemen. çast IH-ya. Peterburg, 1907g.
Jıydım-jıydım bir kilem, jıya albadım bir kilem,
Terdim-terdim bir kilem, tere albadım bir kilem. (Kök, jer).
Bala jañıdan "törölgöndö aytkanı: Pust verovoçka molki budut krepki.
Beşik booñ berik bolsun.
Mal dalısın küygüzüp bal açkan. Maldı çakırgan rasimi, ölük kömgöndön kiyin
beyit başına barganı, kuda-söök atagı, bütkül kırgızça ırlar kırgızdıkınday jeti
muundan bolup, söz başı okşoş arib menen baarı da kırgızdıkınday.
Radlov Enisey kırgızı jana Tyan Şan kırgızın salıştırıp tömöndögü pikirge
kelgen: Oyrottun içinde, Koş Agaç rayonundagı kabarga karaganda, kırgız barlıgı
bilindi. Birok alardın kançalık ekendigi maalim emes. Buga karaganda oyrottun
içinde kırgızdar tarap ketkendigi körünöt. Bir kabarda Eniseyden 1703-jılı kuulup
kelgen 4 miñ üylüü kırgızdın Talaska ornoşulganı, 1755-jılı Kıtay askeri
tarabınan çabılıp, kalganı Altay Eniseyge bargan. 1756-jılı Kıtay tarabınan ekinçi
çabılgan.

KITAY KIRGIZI
Bizdin eradan neçen kılım murun Sintsizianda (künbatış Kıtayda) Koton
şaarının toolorunda bulu degen kırgızdar turgan. Bul kırgızdar sayası jagınan
jakşı alga jetken. Kıtay padışaları menen katışıp turup, bizdin eranın III
kılımdarında Tyan Şange azırkı Turpan şaarının çenine kelip turgan. Enisey
kırgızı zor mamleket kurap turgan çagında X kılımda azırkı Kıtayga karagan Aksuu,
Turpan şaarları kırgızdın kol aldında bolgon. Bul kabarga karaganda X kılımda anda
kırgız barlıgı bilinet. XV kılımdın başında Isık-Köldögü kırgız hanı
Muhambetkaydar zamanında kırgızdar çabılıp, çaçılıp, kolgo tüşüp, bir dalay
kırgızdı Mogolstandın handarı Aksuu, Turpan, Kuça, Karaşaarga alıp barıp taratkan.
Andan kaytadan Isık Kölgö çaçırap kelgeni dagı bolgon. 1744-jılında1 İle boyunan
kıpçak kırgızdarı kalmaktan sıgılıp, Kuça şaarın basıp (Kuçanın toosunda Kırgız
Art degen askanın booruna jıgaç töşöp, kazıp jol kılgan aşuu bar. 1916-jılında öz
közüm menen kördüm). Koton şaarının kün jürüş jagına ötkön. Kuça, Saya
şaarlarındagı uygur karıyalarının aytuunda 200-jıl çamaluu boldu. Tarım darıyasın
keçip, Koton darıyasın boylop, Kotongo bet ala köp kırgız köçüp ketken. Bul kırgızdar
Tarım darıyasın Saya şaarının tuşunan keçken. Uşul sebepten al keçüünü bul küngö
jete uygurlar Kırgız Keçüü deyt. Azır da Koton şaarı menen Yarken şaarının
arasındagı toolordo: teyit, kesek, kıpçak degen kırgız uruuları bar. Kıpçaktı toru
aygır kıpçak dep dagı aytat. Bul köçüp bargan kıpçak kırgızdardı kayta köçürüp bergin
dep, kalmaktın hanı Dabaçı 1750-jılında2 Kaşkardın hanına aytsa, makul albagan.
1864-jılında Kolpakovskiy jandıralı Isık Kölgö kelgende Kıtayga karagan çerik
kırgızının manabı Turdukeden kat alıp, orus karaybız dep, eki kişi kelgende azırkı
kezde kar tüşüp, bel bekilip kaldı, Kaşkarga asker jiberüü mümkün emes dep joop
bergen. Azırkı Mongoliyada neçe miñ tütün kırgız barlıgı 1916-jılı Kıtayga kaçıp
barganında bilindi. Birok alardın anık turgan jeri kançalık ekendiginen toluk
kabar aluu mümkün bolbodu. 1916-jılı Kıtayga bargandagı algan kabarına karaganda
anık körgön, barıp kelgen, kire tartkan soodager kaşkarlıktın aytuunda Tibette eñ
azında 30—40 miñ çamaluu tütün kırgız bar. Tili buzulbagan, taza, arab sözdü
katıştırbagan, dini kalmakça, musulmança bata kılbastan, özünçö bata kılat. Turgan
jeri Koton şaarının kün çıgış jagı, Sunju menen Çerçen şaarların kün jürüş

Entsiklop., Brokgauz i Efron.
V. Bartold, Kirgizı, istor. oçerk, str. 47.
jakkı toolorunda turat. Çarba malga ötö bay, jaa tartkanga ötö usta, bul kabardın
çındıgına bir öjöt: «Nastolnıy slovar», «Raboçe izdatelstvo», Priboy, Lenizdat,
1926, str. 293. «Tibet».
Aytılgan Tibet jerindegi el mongol, kırgız, kıtay jana indus degen. Kün batış
kıtayda menin esebimçe en köbündö köçmönü 20 miñ, oturuktuusu 5 miñ çamaluu bolup
turgan jeri Koton toosunun Sarı belinen baştap, Yarken. Kaşkar, Maral Başı, Kelpin
jana Turpan şaarlarının bütkül toolorunda turat, Uruktarı teyit. nayman, kesek,
kıpçak, karabagış, çoñbagış jana çerik. Bul esepten tışkarı İle boyunda miñ tütün
çamaluu bugu, sayak kırgızdarı bar. Kıştak bolgondoru: kuşçu, saruu munduz, noygut j.b.
Şaya ölkösündö kıştak bolgon kırgızdar özdörünün kaysıl uruktan ekenin bilbeyt.
Bilgeni ele kırgızbız deyt. Bay aylandıgına karagan Karabek jana oşol çölkömdögü
uygurlardı bütkül kırgız dep aytuuga mümkün. Alar özdörünçö dagı kırgızbız deşet.

KIRGIZ TYaN ŞANGA AZIRKI TURGAN JERİNEKAÇAN KELGEN?
Tarıhtarga karaganda el karatıp, jer karatamın degen küçtüü elden kaçıp, türkmogol elderi Orhon, Altaydan Orto Aziyaga neçen mertebe sapırılıp kelgen. Oşol
kelgen elder sıyaktuu Enisey darıyasının özönünün Tyan Şanga mezgil-mezgili menen
kelip turganı tarıh boyunça maalim boldu. Maselen:
1. Bizdin eradan 200-jıl murun gunlar menen soguşup jeñilip, Tyan Şanga kelip,
Isık-Köldü ordo kılıp turgan usun kırgızdarın jogoruda kördük. Bul 120 miñ üylüü
usundar kelbesten murun, bul jerde «sak» eli turup, alardı usundar kün batışka sürüp
jibergen. Saktın kalgan sarkındısı azırkı kırgız arasındagı sayak urugu. Usundar
kırgızdın el biylegen urugunan bolup, mamleketi Kırgız mamleketi bolup atalgan.
2. Koton toolorunda «bulu» degen kırgızdar turup, kiyin bizdin eradan III
kılımında Aksuu, Turpan çölkömünö kelip ornoşkon. Bulardın kelgenine karaganda,
Aksuu, Turpan ölkösündö muruntan kırgız bardıgı etimal, egerde jok bolso usun
kırgızınan çetteş turmak üçün kelse kerek.
3. VIII kılımda Çüy boyunda karluk türktörünün içinde asık, küçük degen el turgan.
Azır da kırgız içinde asık degen uruk bar. Anın içinde mayda uruusu küçük degen bar.
Az urugu kırgız bolboso da kırgız menen jakındaşıp birleşip turganı VIII kılımdın başındagı orhon türktörünün kırgızga çabuul kılganınan köründü. Karluk
menen Enisey kırgızı ötö katıştuu bolup, handarı kız alışı sööktöşüp turgan.
4. IX kılımdagı «Divani türktün» avtoru Mahmud Kaşkarının aytuunda kırgız TyanŞan çölkömündö bolgon.
5. Orhon, Altaydan bütkül türk tukumu Orto Aziyaga X—XI kılımdarda kelgen.
Radlovdun kabarında uşular menen koşo kırgızdar dagı kelgen. Buga bir dalil;
Eniseydegi kırgızdın uluk mamleket anıgı — kırgız degen söz. Çıngız handın
zamanına jete bilinbey kalat.
Kırgızdın uluk mamleketinin doorunda kün batış Kıtaydın Üç-Turpan, Aksuu
ölkölörü kırgızga tiyiştüü bolgon. Demek, al jerde kırgızdın barlıgı bilinet.
6. XII kılımda Ferganaga kelgen arab tarıhçısı İdristin jazuunda «Kilkiz» bar
dep jazgan. Jana Ferganadagı kıpçak jana bolgarlar bar degen. Midendrovdun
aytuunda al çakta kırgızdın turgan jeri Balkaş menen Aral köldörünün arasında
turgan deyt jana Özgön (Azarkent) menen Kaşkar ortosundagı toolordogu eldin
baatırlıgın aytıp, anda kırgız bar degen.
7. Çıngız han zamanında Enisey kırgızının üç bölügü Tyan-Şaanga kelip turgan.
8. Kıtay kabarıñda 1259-jılı kün batış Tyan-Şanda (azırkı turgan jerinde)
kırgız barlıgı bilinet. Amir Temir zamanında Tyan-Şanda, Ferganada jana
Sintsizianda kırgız barlıgı bilinbeyt. Kebetesi, kırgız al kezde sayası jagınan ötö
küçsüz bolup, başka eldin kol aldında tursa kerek. Amir Temir zamanında jalgız gana
kırgız emes, jogoruda aytılgan ölkölördö «el atagu» eç bir aytılbayt. Aytılgandan
han, bek, amir gana aytılat. Başka uruk atagına eç söz jok.
9. Egerde oyrottun hanı Özgöçü Kaşın anık kırgız bolso, oyrottor Orto Aziyaga
çabuul jasaganda (1408-jıl) kırgız koşo köçüp kelmegi etimal. Birok ançalık tarıhta
körünböyt. Bartold 1506-jılındagı Isık Köldö turgan Muhambetkaydar baştık
kırgızdı gana aytıp, Orto Aziyadagı başka kırgızdan kabar berbeyt. Maselen, 1505jılında Ferganada Kojent menen Kokon aylanasında kırgız, kıpçak jana miñ elderi
köçüp jürgön, Demek, Tyan Şanda kırgız bir saparda gana kelbesten, bizdin eradan 200jıl muruntan baştalıp, etimal 1408-jılga çeyin eki ortodo mezgil-mezgil menen
kelip turgan. (1700-jılı kalmaktardın aydap kelip taştagan kırgızdardan çaçırap
koşulgandıgı esepke alınbayt).
Anıgı: tarıhtar boyunça kırgızdın Tyan-Şanga eñ soñku kelgeni Çıngız han zamanı
(1207-jıl) dep aytuuga mümkün.
Tyan şan kırgızdarı sayası jagınan jalgız XVI kılımdın başındagı Isık
Köldögü Muhambetkaydar bolboso, eñ kubatsız bolup, başka eldin kol aldında tursa
kerek. Anday bolgon çakta bukara bolup başkaga karap turgan eldin atagı tarıh jüzündö
köp ubakta jazılbay kalat.

KIRGIZ KAÇAN MUSULMAN BOLGON?
Tarıhta kırgızdın kaçan musulman bolgonu anık emes. Musulmançılıktı Orto
Aziyaga arabdar eerçite kelip, eldi, jerdi, şaardı karatkanına ıraazı bolboston,
musulmançılıktı taratuuga araket kılışkan. VIII kılımdın ortosunda Amir Temir
Kaşkarga jete bargan. Oşol çakta andagı el musulman dinine kirbese da,
musulmançılıktın taasirine ötkön dep aytuuga mümkün. Tarıhtın kabarına karaganda
960-jıldagı Kaşkardagı karahanilerdin padışası bütkül Orto Aziyanı Hivaga çeyin
alıp, Özgön şaarın borbor kılıp turgan. Satık, Bugra han zamanında Orto Aziyada 200
miñ üylüü kişi musulman bolgon. Satık, Bugra han özü tüşündö Muhambetti kördüm dep,
özü dinge kirgen. Kün çıgış kalkındagı rasim — egerde padışası dinge kirse, kol
aldındagı eldi küç menen birge kirgizgeni köbüröök uçurayt. Orto Aziyada 1044-jılı
10 miñ üylüü türk musulman bolgon.
X kılımda Buharadan Kıtayga sayakat kılgan Sayam (Jaan kezüüçü) Nebadulevdin
kabarı «musulman bolbogon kırgızdardın öz dininçe tizmeler (tespe) okuganın
kördüm» degen musulman bolbogon kırgız degenine karaganda al zamanda kırgızdan
musulman dininde barlıgın körsötöt. Buga dagı bir dalil — bir kabarda mınday
degen: arabdar kün çıgış Javropanın soodasın öz koluna algan soñ, uygur mamleketin
boyloy Kıtay menen sooda jürgüzgön. Oşol çakta kırgızdar arab soodagerlerine
jardam körsötüp, arab kerbenine karşı çıkkan uygur jana başka köçmön elden alardı
saktap turgan. Kırgızga arabdar ayırbaş soodasın jana musulmançılıktı ala kelgen
deyt. Çıngız handın Jagatay degen balasının tukumunan Toktuk Temir 1348-jılı Orto
Aziyaga padışa bolgon. Köbünçö Jeti Suunun kün çıgışı menen Sintsizianga özü murun
şamaniy dininde bolup, soñunda 24-jaşında musulman dinine kirgen. Jogoruda aytıp
ötköndöy, bul kabarga karaganda egerde padışası musulman dinine kirse, anın bukara
eli dagı dinge kirbeske çara jok. Oşonun misalı, kırgız dagı anın zamanında dinge
kirmegi mümkün.
Kıtay kabarına karaganda, 1408-jılında Jeti Suuda oyrot jana musulman köçmön
tikkeni boz üy, içkeni kımız, jegeni et türk eli turat degen. Tokluk Temirdin
balasının balası Mogolstandın 1416-jılında ölgön Muhambet degen hanı öz kol
aldındagı eldi musulmançılıkka küç menen kirgizgen. Başına selde salınbagan kişi
bolso başına mık kakkan. Azırkı tün jak Kırgızıyanın jeri anın kol aldında bolgon.
Atbaşıdagı Taşrabattı uşul Muhammet saldırgan. 1505-jılındagı Isık-Köldögü
kırgız hanının atı Muhambetkaydar bolgonuna karaganda, anın özün jana elin
musulman bolgon dep aytuuga mümkün. Birok tarıhçılar al kırgızdı musulman bolbogon
deşet. Egerde Isık-Köldögü kırgız şamani dininde bolso, Tagay musulman bolo turup,
şamani bolgon kırgızga köçüp kelbese kerek ele. Jana musulman bolboso musulman
hanı Raşit kız berbeyt ele. Azırkı Leyden universitetinde saktalgan kol jazmada
1582-jılında kırgızdı kafır emes, musulman degen. Buga karaganda alardı anık
musulman bolgon dep aytuuga mümkün. Birok köpçülügünön eski şamanilik taasiri
kalbagan.
Stambul türkü Sayhi degen 1582-jıl jazgan kitebinde: «Kazak musulman bolup,
anapiya mazabınan sanalıp, kırgız kafır dagı emes, musulman dagı emes», — dep
jazgan. 1635-jılında Tajikstanga (Issar) Karategindi basıp bargan 12 miñ tütün
kırgızdı özbek tarıhçısı Mahmud Valiyinin aytuunda kafır degen. Munun bilbey
jazgan sebebi, egerde al kırgızdar kafır bolso, şamanilik dindeşi kalmaktan kaçıp,
musulman mamleketine barbas ele. .
Karıyalardın kabarına karaganda, kırgızdar murun musulmanbız dep eseptelse da,
Anjian, Alayga kaçıp barganda (1685—90) musulmançılıktın joluna çındap tüşkön, —
deyt. Munun çındıgı — kırgızda arab attarı birin-serin oşondon baştalat.
Menin pikirimde, kırgızdın musulman dinine kirgeni X kılımdan baştalıp,
musulmanbız dep aytkan menen abıdan musulman bolboston, köbünçö şamanilik
taasirinde bolgon.
Kırgızdın musulman dinin küçötüp ketpeske sebebi:
1) Kırgız köbünçö mogol-kalmaka karap, bukara bolup turup, alar menen ötö aralaş
turup jana sööktöşüp ketkendigi.
2) Köçmön bolgonduktan meçit, mediresesi jok bolup, baldarının din tuuralu
tarbiya albagandıgı.
3) Musulman mamleketteri menen dayım joo bolup, alardan musulmandık taasirin
albagandıgı.
4) Kanday gana bolbosun dinge kırgızdın salkın köz menen karagandıgı.
5) Eniseyden, Altaydan birindep kelip turgan kırgızdar şamanilikte
bolgonduktan, anın taasiri mındagı kırgızga tiygendigi.
6) Orus otorçusu kelbesten murun tün jak Kırgıziyada jazuu bilgen bir dagı kırgız
bolbogon.
Namaz okuganı miñden biri bolgon. Ayt namazdarına tüşpöy kalsa, 40 kara taş
oodarıp koyso, namaz okugança bolot eken dep, kırk kara taştı oodarıp jürüp ketken.
Orus otorçusuna karagan soñ Kazandan tatar moldosu, Kaşkardan uygur moldosu, Taşken,
Ferganadan özbek moldosu kelip, kırgızga din jolun bildire baştagan (orozo, namaz,
üşür, zeket, janaza, dooron, nike). Orozonu aç paygambar çıgargan eken deşip, küngö
körünböy tamak içse, şarşat buyrat eken deşip, kündüz tündügün çılk çümköp alıp,
tamagın içe bergen kırgız köp bolgon. Bir kançalık kişi namaz okusa, İhmam bolor
kişisi bolboston, jarıya okuy turgan jerinde kupuya okugan. Emne üçün jarıya
okubadıñız dese, açık okugan maktançılık deyt, uşul sebepten içimden kupuya okudum
degeni köp bolgon. Kırgız musulman dinine boşoñ ekenin bilip, padışa zamanındagı
missionerler:
Ostoroumov, Çervenskiy j.b. kırgızdı şamani dininde dep jazgan. Uygurlardın
moldoloru kırgız arasında dindi jetiştirerlik araket kılgandıgı oşondon körünüp
turat. Maselen, sarbagış kırgızının Tülkü Nıyazbek uulu jayloogo, Tekeske köçüp
barganda 1875-jılı katın balasına, el-jurtuna koştoşposton, üyündö sooda kılıp
jürgön uygur, moldosu menen ajıga jürüp ketken. Kırgızda mından murun ajıga ketken
kişi bolboston, bul okuya birinçi bolup eseptelgen. Kaşkarga jakın turgan üçün tün jak
Kırgıziyada, Atbaşı rayonunda çerik urugu kırgızda Kaşkarlık moldolorunun taasiri
menen kişilerinin 40 protsent attarında atı Ahun koyulup ketken. Demek, kırgız
mından neçe jüz jıldar murun (X kılımdan baştap), anıgı Adigine, Tagay tuulgandan
(146070) baştap musulman dinine kirse da, alarda 1870—80-jıldar çamasında
şamanidik, kutka tabınuuluk ötö zor bolgon. Oşondo da özdörün çın musulman dep
bilgen.
1880-jıldarda kutka tabınuu rasimi kırgız arasında jana kuttun barlıgı 10
protsent bar ekenin men öz közüm menen kördüm.

KIRGIZ MENEN KALMAK ARASI
Kalmaktan kaçıp Anjian, Alayga kırgızdın ketkenine bir dalay zaman boldu. Anda
barıp turganda sarbagış kırgızı başkalarga karaganda ötö azıp ketti. Sebep:
kaçpastan bir az jıl murun Üçükö, Tülkü Jañıl Mırzadan ölüp, alardın kenje inisi
Kudayan (han Hudayan) Anjianga barganda açkalıktan tentip jürüp belde ölgön üçün
baştık kişileri kalbagan. Uşul sebepten kaçıp bargan elge solto urugunan Koşoy biy
bolup turgan. Koşoy ölgön soñ soltolor bugu, sayak, sarbagışka teñ bolo albay, bukarası
katarında bolup kalgan. Bugu, sayak, sarbagıştın alasası, jaki doosu bolso, bir jigit
jiberse, ak bolso da, kara bolso da soltolor unçukpastan işin bütkörüp turgan. Uşul
sebepten «soltoçuk» atagın algan. Kiyin solto, sarbagış arası XIX kılımdın başında
katuu soguş bolup, sarbagış talkalanıp jeñilip, bıt-çıt bolup, baş-ayagına karabastan
kaçkan. Solto mından soñ bugu, sayak, sarbagışka teñ ata bolgon,
Belektin tört ata tuuganı Mamatkul (sarbagış) Narında turgan Belekke kelip jan
saktap turgan. Mamatkuldun ikayası tömöndö aytılat. (Bugu, sarbagıştın buzugunun
başı).

«AY TAMGA SOLTO» KAÇAN ATALGAN?
Kalmagı, kokon handarı menen solto tınç turup, alarga aytkanı: men elime
süylöşüp, jılkıbızga «ay tamga » salabız, joo, jaki uuru alsa, tamgadan taanıp
salabız, egerde sizderge karaştuu elde bolso, tamgadan taanıp, közün karmasak
beresizder degende tigiler kabıl alışkan. Solto eline kelip, elin jıyıp alıp,
jılkısına ay tamga saldırdı. Bir kabarda soltonun «çaa» (VII kılımda Altay türkündö
«ça» degen titul bolgon) kalmaktan Alayga kaçpastan murun Boomdun (Boroldoydun
mañday jagı) suusunan alış aldı (Ak Bekettegi Çoñ Alış). Al alış ilgeri Ça Alışı
atalgan. Kırgız Alaydan kayta kelgende (anda Koşoy jok) Çaanın algan alışına özübüz
turabız dep soltolor aytkanda, sarbagış berbesten al jerdi eelep ketken. Uşul
sebepten sarbagışka soltolor taarınıp kalıp, jılkısına ay tamga salgan.
Çaaga bir kabarda çoñ atası Eştekke kokonduk bir jigit kelip turup kalgan. Atı
Kaydool bolgon. Andan taralgan azırkı solto içindegi kaydool degen uruk.

MAAKE URUGU
Çaa bir kezekte Narınga kelip jerdep turganda (60-jaşında) baziz urugu el menen
çektep jürgöndö bir jaş jigit kalmaktan bir kız, bir kelin ala kaçıp kele jatsa, bir
baziz jigit jolugup Çaa biyge alıp kelgen. Anı Çaa taptıştap surasa, Çaanın katını
kolpoç kırgızınan Kurman degendin karındaşı bolup, al Talastı jerdep turganda
kalmak çaap alıp ketken. Mal-mülkün oljologon. Andan bir erkek bala çoñoyup, er
jetkende özünün kojoyun kalmagının bir kız, bir kelinin ayılga alıp baramın dep
ala kaçkandıgı bilingen. «Elin sagınbas er bolbos, üyürün sagınbas at bolbos» degen.
Elimdi-jerimdi sagındım, oşol sebepten uşunday bolup, kalmaktın kolunan kaçıp
çıktım, degen. Bul sözdü Çaa biy eşitip elge:
— Oy, el-jurt! Kalmaktın koluna oljo bolup tüşüp ketken kırgız kaytıp kalmaktan
kız-kelin ala kaçıp, el-jurtun taap aluuga kelse, anda emne künöö? — dep jigitti kızkelin menen üygö alıp kelgen.
Çaa biydin uluu katınınan Karakçı menen Talkan. Talkandın er jetip kalgan çagı
eken (bul kalmaktın birinçi japırıgı, XVII kılımdın başındagı door). Kalmak kelin
ötö suluu bolgonduktan Talkanga alıp bergen. Kelindin atı Ürümçü eken. Kırgızdar
Urumjan koydu. Talkandın murunku ala turgan koluktusu saruu (Kuu bilektin kızı eken)
— anı algan jok. Kız menen kelindi ala kaçıp kelgen jigitti Çaa balam dep bagıp
jürüp, katın alıp berdi. Andan törölgön el Maake ataldı. Üçööñ karmap kelgen baziz
jigitke kızdı alın berdi. Kız menen kelindi alıp kelgen jigit saruuga barbastan
turup kaldı. Anın tukumu da Maake atalıp, soltonun içinde kaldı. Demek, Maake urugu
saruu kırgızınan bolup, sol.

Tölök
Kokondon kelip, Kaydool degen bir baatır jigit Eştek menen Çaanın birine jigit
bolup turup kaldı. Çaa menen Eştektin birinde külük küröñ at bolup, anı minip jekege
çıgıp, köp erdik körsöttü. Bir kezde Eştek menen Çaanın biri Balta, Tüytö, Kaydooldu
baş kılıp, asker menen barıp, Türkstanga jakın jerden kazak koñurattı çaptı. Köp
mal, jetim-jesirdi oljogo aldı. Andan bir suluu kelindi Eştek alıp, andan bir erkek
bala tuulup, atın Tölök koydu. Sokuluk elinde.

JOOÇALIŞ
Eştek köp kişige baş bolup, Balta, Tüytö, Kaydool menen Kızay, Kızıl Börük
kazagına attanıp bardı. Alardı çaptı, köp mal, katın-kızdı oljolodu. Bir suluu
kelindi Eştek aldı. Andan bir erkek bala tuulup, atın Jooçalış koydu. Jana da bir
kız tuulup, al öldü. Azırkı jooçalış degen el anın tukumu. Solto içinde turuşat.

AKBUURA URUUSU
Eştek, Balta, Tüytö, Kaydool baş bolup köp kişi menen Kaşkarga attanıp çıktı.
Joldo bara jatkanda azık artkan kölüktörünön bir ak buura aksap, joldo jürböy
kalgan. Kaşkarga barıp, el çaap, köp oljo alıp kaytkan. Joldo kele jatkanda açkasınan
atının eki kulagın kesip jep, soorusunan kan çegip içken. Atı dagı, özü dagı arık,
kolunda nayza-kılıçı bar jigitti Kaydool tapkan. Bul jigit öz elinen bir biydi
öltürüp kaçıp kele jatkan eken. Ilayıktuu kişi bolso bir jolu turup kalamın degende
anı Eştekke alıp kelgen. Eştek anı jigit kılın alıp, atın Akbuura koydu. Akbuura
baatır jana akılduu jigit eken. Eştekti bütkül joldoşu jana eli menen bilip ketti.
Jurtuna kadırluu boldu.

ASILBAŞ
Akbuura jolooçulap jürüp, bir erkek bala taap aldı dagı bul menin bir tuugan
inim, atı Asılbaş dedi. Bir künü Akbuuranın katın algan balası öldü. Anın jesir
koluktusun Asılbaşka alıp berdi. Andan tuulup taralgandın tukumu azırkı asılbaş
degen uruk. Asılbaştın tukumunan baatır köp çıkkan. Asılbaştın bel balası Nışa
baatır kalmak hanına barıp, başına taş sayıngan. Akbuura menen asılbaştın tukumu
Sokuluk elinde.
SOLTO KIRGIZININ KALMAK MENEN ÇARPIŞIP TURGANI
Koşoy biy Ketmen Töbönün Koñur Ögüz degen jerinde turgan. Uşul çaktan kutçu
urugunan Nışa, Atansart, Dörbaş, Koykoñ, Nazar degen kişiler, bölökbaydan Barat,
Baymat degen baatırlardı Çüygö jumşal, İlege ketken Koñtajıdan bölüp kalgan.
Margaşka kaluakka uluk bolgonun ugup, anın jılkısın tiydirip alıp turgan. İlede
jatkan Koñtajının jılkısı bir saparda Soltonoy tiyip kele jatkanda kalmaktın
Döñgönöy degen baatırı mınday ırdagan:
Jaysañ sarı jonunan,
Basıp ketpe, Soltonoy,
Kara Balta, Kayındı,
Aşıp ketpe, Soltonoy,
Tokto, tokto, Soltonoy.
Soltonoy :
Kara Kıştak, Merkiden,
Köçürgömün jeriñden,
Kalmak kanı Koñtajı,
Jılkıñdı aldım eliñden,
Kelseñ kelgin Dönkönöy.
Soltonoy kırk kişi menen attanıp kelip, Sokuluktun jarında jatkan Döñkönöydün
elin çaap; malın, katın-kızın alıp kele jatkanda Soltonoydu Döñkönöy körüp, uruşa
albay kaçkanda Soltonoy çabdar atı menen kubalap jetip, jaraluu kılıp koygondo,
Döñkönöy Sokuluktun suusun keçe kaçkanda Soltonoy toktop kalgan.
Çabdar attuu Soltonoy, Buurul attuu Döñkönöy, Talastan Berdike baatır baş beren
attanıp çıgıp, Aksuuda katkan Margaşkanın . jılkısın alabız dep kelip, atınan ne
sebepten ekeni bilinbey ajırap kalganda Margaşka körüp, «ekööbüz dos elek, seni
kırgızdın baatırı desem, uurusu ekensiñ», — dep bir arık at berip, eline koyö bergen.
Berdike ızalıktan Talastan kol. jıyıp kelip, Margaşka menen soguştu. Margaşkaña ok
tiydi. Oşondo Berdike: — Jatasıñbı, Margaşka? — degende, Margaşka: — Jatpaganda
kanteyin Atıp kettiñ janbaşka, — degen,
Margaşka ölgön soñ kalmaktar keñeşip. jaraşıp turalı dep Koşoy biyge elçi
jiberip, ak üylüü suraganda Koşoy makul alıp, Soltonoydun İtayak degen uulun
jibergen. Soltonoy 60-jaşka kelgende Tınaydın 13-jaştagı Atake degen uulun,
soltodon 13-jaşar Momokondu alıp, 200 kişi menen kelip, Kara Balta, Aksuuda jatkan
kalmak menen uruşup köp mal alıp, Kara-Balta aşıp, jılkını 100 kişi menen
jönötüp, Soltonoy Atake menen Momokokdu janına alıp kalıp, Kızıl Belesten tosup
jatkanda, beşim ubakta Alarça, Jılamıştan Döñkönöy baştık köp kalmak uruşka
çıgıp, uruşta Soltoonoy baştap 30 kişi ölüp, kalganı kaçıp Koşoygo Saargan. Kış
tüşüp kalıp Koşoy kalmak menen uruşa albay kalgan. Sebep: Koñur Ögüzdün jolu bekip
kalıp, kıştın künü Çüygö kişi kele albay kalat. Mından soñ kalmaktar kırgızdan
korkup, Köldü közdöy jıljıy baştagan.
Soltonoy ölgöndön kiyin kiyinki jılı soltodoy Nışa, sayaktan Kaçıke,
sarbagıştan Tınay içinde bolup, köp kişi jasanıp barıp Isık Köldö turgan Akkuyruk
degen kalmaktı talkalay çaptı. Mından soñ kalmaktar bir bet bolup turalı dep
Çüñdön, Sırttan sürdügüp, ayagın Boomdun kapçıgayı kılıp, Isık Kölgö çoguluşutu.

SARBAGIŞ KIRGIZININ ÇÜYDÖN KABAR ALA BAŞTAGANI
Tınay Tülkü uulu Kabakta kara çüylüü Karman Tuz degen jerde turup, jeti üylüü kişi
jayında bir kara nardın sütü menen jandarın bagıp turgan. Küzgö jakın konokko anın
botosun soyup bergen. Kışında bir çüylünü taptap alıp, kekilik, çil aldırıp, oşonu
menen jan saktap çıkkan. Çıday albastan Talaska oop ketişken. Anda barganda Berdike
baatırdın Janıbek degen balası menen Atake Tınay uulu bel kuda bolup, andan tuulgan
altı agayıñ Karabek jana başkaları.
Mamatkul menen Tınay Talasta, bir kabarda Ketmen-Töbödö turganda Çüydö kalmak
bar beken dep jer çaldırıp, üç jöö kişi jibergen. Bul üç jöö kişi Kerkol menen
Kızıl - Ompolgo bir neçe künü jaşınıp jatıp, el tabalbay arman kılıp ırdagandarı:
Elkin toogo biz çıksak,
El karaanı körünböyt.
Köldö jatkan köp ördök,
Ilaçın tiyse bölünböyt, —
deşip zarlaşıp ırdaşkan.
Bul uç kişi suu keçpesten. kaytadan Koçkor menen Suusamırdı boylop ketken,
Namangandin ulugu Temir Mamatkul uulun (sarbagış) çakırıp alıp, İledegi
Kontajının tulparın ala kaçıp kelip berseñ, suraganıñdı beremin. — degen. Temir
jalgız kelip, Jelargının kün jak Karaça degen jılgaga bekinip jatkanda, uluu şaşke
kezde kalıñ jılkı japırılıp, oyun salıp, aldı Boroldoydun kün çıgış jagınan Çoñ
Suuga kirip suu içkeñde, artı Koñurdun jolunda bolgon. Oşol çakta Kontajının 12 miñ
jılkısı bar eken. Jıltırdan suu içip, 300—400 çamaluu jılkını baştap, jünü jok
jarkanat sıyaktuu terisi bar bir kara sur at arı-beri oynop, al çöptün başın bir
çalıp, bul çöptün başın bir çalıp, kulagın tikçiytip, eki jaktı karap eleñdep
turganın körüp, tulpar jat kişiden kaçpayt deçü ele dep, jügönün kurçanıp jılga
ıldıy çurkap kelip, tulparga kolun sozgondo kaçpastan tura kalgan. Ölöm ata moynunan
kuçaktay kalıp, jügönün kata koyup ırgıp minip, üç buttap otko koygon. Atın közdöp
jürüp ketkende jılkıçılar körüp kalıp 12 kalmak kubalagan. Temir öz atın koştop çü
dep jürüp ketkende kalmaktar artınan tüşüp kubalap kelip, Temir Ketmen Töbönün
suusunan süzdürüp çıgıp ketkende, kalmaktar suudan keçe albay kañta tartkan. Ekinçi
künü namaz bagımdatka azan aytıp jatkanda Namangendin şaarına kirgen. Namangendin
ulugu Temir ıraazı bolup, emne suraysıñ, suraganıñdı bereyin degende Temir:
sarbagış degen eldi jıyıp beriñiz, jerime keteyin, uruksat beriñiz, — degende
makul alıp, sarbagıştı jıyıp bergen. Andan soñ sarbagıştar Ketmen Töbönü bet algan.

ESENKUL FEODALDIN TUULGANI
Mamatkul Belekke taarınıp, akırı uruş menen bütköndün soñunda Mamatkul
bugudan bölünüp, sarbagışka koşulganda anın Bolot degen balası kan içer zulumdun
biri bolup, el biylep ketken. Al 40-jaşka jakındaganda Sançı Sınçı degen kişini
çakırıp alıp, menin baldarım jooş bolup kaldı, elden sınap jakşı kız alıp ber
degende, Sançı Sınçı makul alıp, el köçköndö köçtün aldına kelip,
Bolot menen birge bir kaşatta olturup, köçkön eldin katın-kızın sınagan. Kançalık
jakşı kız-kelin ötsö da jaktırbagan. Köçtün baarı ötüp, artınan attanıp jürördö
uyga jügön artkan, dalkıldagan bir kara katın jöö köçün aydap kele jatkanın körüp,
sınçı attanganı jatkan Bolottu joldoştoru menen toktotup, «uşul katındı alıñız» —
degende Bolot: «kalıñ elden sınap, al degen katınıñ uşul bolso, albadım!» — dep
bastırarda katın zaara kılgan. Oşondo Sançı-Sınçı: «İşenbeseñ barıp karagın, bul
katındın siydigi uu, karış jerge siydigi kirip ketti. Barıp siydigin karagıla» —
degende barıp karasa, aytkanday siydigi karış jerge kirip ketken. Oşondo SançıSınçı: «Bul katından, birinçide baş Koykoñ tuulat (Esenkul), andan Kabaktın kara
barçını tuulat. Andan kanjıgaluu kara señsel at, kaçırbas boz aygır tuulat, andan içse
toybos, kuysa tolbos kızıl meş tuulat, andan çabalay baştuu, çap jaaktuu tuulat, andan
arkısı oruska aralaşıp ketip, közüm jetpey kaldı» — degen. Jogoruda aytılgan
Kabaktın kara barçın degeni al katındın tukumunan tuulbastan, kıyır tuugandan çıgat
degen. Bul aytılgan Kabaktın kara barçını (bürkütü) dep aytıluu Törögeldini aytkan
dep, karıyalar ayıñ kılışkan. Kıyır demek, Törögeldi Esenkulga üç ata tuugan bolgon.
Bul Sançı-Sınçı solto feodalınan Tülöberdinin jana anın tukumunun kan sorguç
bolorun sınap aytıp ketken. Esenkul 1730—31-jıldar çamasında tuulup, 73-jaşında
ölgön. Anın ömür bayanı öz tuşunda aytılat.

BELEK MENEN MAMATKULDUN BUZUGU
(Bugu, sarbagıştın joo bolmogunun sebebi)
Belek kaytadan kelgende bütkül arka kırgızınday kalmakka Belekten kadırluusu
bolbogon. Belekti eerçigen bugular bolsun, başkalar bolsun tezinen bayıp ketken.
Munu ugup, Alaydan, Anjiandan, Ketmen Töbödön jana başka jerdegi tentip jürgön,
kaçıp bargan kırgızdar Belektin üstünö kelip, janın bagıp turuşkan. Oşonun biri
bolup, tört ata tuuganı Mamatkul Üçükö uulu Belekke köçüp kelgen, Mamatkul bir jıl,
jarım jıl turgan kezde katını tuup, Belektin katınınan aş katıktap içüügö may
suratsa, Belektin katını: «beçaranın katını beçaraday ele bolboybu, may emes suu
içip ele turup ketpeybi», dep may berbey koygon.
Belektikine bozo salıp, kününö el çogulup, bozo içil, el kotolop jatuuçu. El
katarında kününö Mamatkul dagı kelip, bozo içip turuuçu. Bir künü kar jaap kalganda
jaydak ögüz minip, bozo içeyin dep Belektikine kele jatkanda eşiktegi çogulup turgan
bugunun boz baldarı turup: «Mamatkul kele jatat! Mamatkul kele jatat!» — deşip üygö
kirişip ketkende, Mamatkul kelip ögüzün kırçoogo baylap jatkanda üydögü mas bolgon
bugunun baldarı: «Mamatkul emes, anık ele Meenetkul eken» dep aytkanda, Mamatkul
ugup kalıp, üygö kirgende Belek: «törgö öt» degen. Mamatkul bosogogo oltura kalganda
bir bugu «Mamatkul ake, tebeteyiñizdi kagıñız» — degen. Mamatkul: «kagılar çakta
kagılar» dep sungan bir ayak bozonu tartıp jiberip, kayta üyünö ketken.
Mamatkul atına minip alıp, Ketmen Töbödögü Koşoygo barıp kol çakırgan. «Atam
Talkandı izat kılbay, butunan öptürgön» — dep taarınıp jürgön Koşoy Mamatkulga
asker berüügö ubada bergen. Andan saruuga barıp kol çakırganda Belektin kalmakka
kadırluu bolup ketkenine künülük kılıp jürgön saruular jana Ketmen Töbödögü
karabagış, sayak kol berüügö ubada bergen.
Mamatkul Tınaydıkına kıştap kalıp, el jayloogo çıgarda koldu jıynap kelip, On
Arçanın boyunda butunu tuygunt jatkanda çapkan. Akırı bugular malın ajıratıp,
toguzbaydan toguz kız tartuuga berip tıngan: al toguz kızdı — 1-Oljo agası dep Asık; 2Karabagış; Z-Jediger; 4-Saruu Kuşçu; 5-Bagış; 6-Sayak; 7-Solto; 8-Çoñ bagış, bir
kabarda Tınay Tülkü uulu; 9-Toguzbaydın Suykana kızık. Munu Mamatkul Temir degen
balasına alıp bergen. Anın üçünçü muunundagı balası ataktuu kan içer Törögeldi
baatır. Mından soñ Mamatkul Belekten ajıray köçüp, kaytadan barıp Ketmen Töbödögü
sarbagışka koşulgan.
Belek Narından köçüp kelip, Koçkor, Küñgöy, Teskeydin köçügü Kötmaldı, köbünçö
Semiz Bel, Ulakolgo kelip turgan.

KALMAKTAN KAÇKAN SARUU
«Kıtaydan kalıñ asker kaptap kelip, kalmaktın çekesin kırıp jatat», — dep
kalmaktar kaçuuga kamınıp, belendenip süylöşüp jürgön çakta talastık uç jaş jigit
üç külük attın tilin kıl menen bir neçe künü buup koyup, attar içterin tartıp, etteri
jeñilip, bir neçe künçülük bir çoñ suuga kelgen kezde kalmaktar kuup jetken çakta
keçüüsüz jerden suuga kirip ketken. Bulardın bir atı jana bir joldoşu atı menen
suuga agıp ölgön. Eki jigit suudan aman barda (bugu kırgızınan Teñizbay urugunan
Otorbay ajının 1905-jılındagı dekabr ayındagı sözündö) Talastagı köp saruuga
ketpesten, anın tukumu azırkı bugunun içindegi saruuda, birok tukumu az degen.

SOLTO KOŞOY BİYDİN ÇÜYDÖN KABAR ALGANI
Koşoy biy baatırların çakırıp alıp, «kalmaktar Çüydü een taştap, Kölgö karay
köçtü degen kabar bar» dep, asılbaş urugunan Dorbaş, Kököy jana Koykoñ - Nazar degen
kiyikti jöö kubalap jürüp çarçatıp karmap aluuçu «jöö külüktörün» jiberip, bul eki
jöö külük Çüygö kelip, bekinip jatıp, tün içinde ot kaydan çıgar eken dep karap
jatıştı. Ançalık jagılgan köp ot jok. Mına keldi Makmaldan tömön Kara Kıştaktın
toosunan jıltıragan ot körüp, kaytadan barıp Ketmen Töbödö Koñur Ögüzdü jerdep
turgan Koşoygo körgöndörün aytıştı, al otton başka keñ Çüydö bir dagı ot körö
albadık deşti. Koşoy biy: «eki kızı menen bir mıltıgı bar, bir jan kazanı bar, bir
kişi Çüydö kaldı ele, kiyik atıp jep ookat kılıp jürsö kerek» dep, barıp alıp
kelişke kayta kişi jumşagan. Eki jöö külük kelip añdıp jatıp, tün içinde çöp
alaçıkta çaldı kızdarı menen basa kalıp «biz Koykoñ- Nazarbız» degende, çal
tuylaganın koygon. «Kalmak barbı» degende: «Kalmaktar Çüydön oop ketti, ketkenine
13-jıl boldu», — degen. Bul kişinin eki kızı menen alıp barıp, Koşoygo tapşırgan.
Ayuunun jana başka türlüü kiyiktin etin jep jürüp, jandarın saktagan üçün al kişinin
tukumu «ayuukor» atalgan. Bul ayuukordun tukumu azırında çılpak içinde turat. Jana
özünün urugu dagı çılpak bolgon. Bul kişi añ uulaganda eki kızın dayım eerçitip
jürgön. Arçanı jaap koyup, arçanın tübün kazıp, jer üy kılıp alıp kündüz ot
jakpastan, dayım tün içinde ot jagıp, ookat kılgan.
Kırgız Alayga kaçkanda kalmakka jalınıp, birin-serin kalgan kırgız köp bolgon.
Jaki Anjian, Alayga kaçıp barganda jan saktay albay kaytadan tezinen kelip, kalmakka
karap jan saktap turgan. Uşul sıyaktuu bolgon sarbagış kırgızınan, tazdar urugunan
Rayımbek bugu Belekti jamınıp, kalmakka turup kalgan. Rayımbektin Şayıbek degen
inisi tayakesine barıp, toguz baytal berse albastan, bir buulum köşögö algan. Alıp
kelip keçinde kün jaap turganda anı üydögülörü körüp jatkanda buulum köşögödön
çıkkan jıltıraktı muzoo izdep kele jatkan kalmaktın bir katını jaanda kap
jamınıp olturup korgolop, körüp koyup, kalmaktın uluguna aytıp bargan. Kalmaktın
ulugu çakırıp alıp abdan kıynap, urup suraganda Rayımbek aytpagan, aytpagandın
azabınan ölörçö jaraluu bolgon. Rayımbekte mınday asıl buyumdun jok ekeni ıras
eken go dep kalmaktın ulugu anı eki boz beenin sütü menen juudurup bakkan. Rayımbek
ayıkkan künü kalmaktın ulugu jol jürüp bara jatıp, Rayımbekti koşo jürsün degende
Rayımbek: «oorumun» dep, töşökkö jatıp kalgan. Kalmaktın ulugu kele jatkanda
Rayımbek börü karagattın kurgatkanın oozuna sala koyup, kalmak kelgende kan
tükürümüş bolup börü karagattı tükürgön. Kalmaktın ulugu Rayımbek anık ooru eken
dep: «emi sen kalgın, başka kişileriñdi koşup bergin» degende: «men ölsöm kerek,
jakın tuuganımdı kaltırıñız» degende kalmak makul alıp, jakın tuugandarın
kaltırıp, Rayımbektin bir balasın ala ketken. Mından soñ Rayımbek balasına
karabastan, tuugandarın büt alıp, Toguz Torodo jatkan bugu sarbagışka kirip ketken.
Balası kelbesten oşol kalmakta kalıp kalgan.
Kalmaktın ulugu baş bolup, bürkütçülördü neçen mertebe salıp, birok bürkütkö
tülkünü aldıra albaganda Rayımbektin Dayır degen bir tuugan inisi bir saparda
kalmaktın ulugun kançalık kişiler menen eerçitip çıgıp, tülkünü kalmakka kaktırıp,
tülkü kaçkanda (ürküt üç talpınıp, törtünçü talpınganda Dayır bürküttü koyö bergen.
Kalmaktın ulugu: «emne üçün talpıngança bürküttü tülkügö koyö berbediñ?» degende,
Dayır aytkan: «Egerde birinçide koyö bersem, bul künü bürküt ilgen boyunça bir
künçülük jerge kep ele» — degende ulugu, baştık kalmaktar Dayırga ıraazı bolup, bir
neçe jılkı bergen uşul sebepten kalmaktın ulugu uruştan kayta kelgende kayran
Dayır dep, kaçkan kırgızdın başkasına keyibesten, Dayırdın kaçıp ketkenine köp
kapa bolgon.

KIRGIZDIN KALMAKKA KILGAN ÇABUULU
Kalmak Çüydö kalk jok degen kabar anık bolup, bütkül kırgızdın közü jetken soñ
jalpı kırgızdan jabdıktuu, jaşı attuu beş miñ kişi jıyılıp attanıp çıgıp
Talastın başı Ala-Bel, Ötmök degen jerge kelip, kalmaktın mol jeri Boom
kapçıgayının kün batış Kök-Jarda jaylap jatat degen kabardı algan, saruu
kırgızınan Berdike baatır menen sarbagış kırgızınan Tınaydın uulu Atake baş
bolup tañkulansak bolgondo 3 miñ kişi Aşmardan çabuul koygon. Kün batkanda Kök
Jardagı kalmaktın ulugu jatkan üygö kelip, Berdike atçan turup, Atake üygö kirip
kelip, kalmaktın ulugu kerebette mas bolup jatkanda jara tartıp taştagan.
Kalmaktın boygo jetken eki kızı jana katını Atakeni biri moynuna, biri eki
butunan, biri koldon alıp jıga turgan bolgondo. Berdike kirip, al üçöönün başın kıya
çay taştagan. Bul kelişte Berdike jaydak kunan minip kelgen. Munun soñunan çabuul
koygon kırgızda jetişip, kalmaktın mal-mülkün jana köp katış kızın oljologon.
Kalmaktar kündöp-tündöp ürküp kaçıp, köldün başına ketken. Uşul çabuulda tüşkön
kalmaktan taragan tukumunun biri azır Şamşı elindegi alma küçük urugundagı
beşkalmakkı deşet.
Eski tarıhtardı tekşersek, el-jurt bir kalıpta bolboston, tolu-tögülüp, birde
jetilip, kaytadan ketilip, birde jırgay birde kuurap, oodarılgan tabiygat min
kubulup, türlönüp. El-jurt dalay-dalay kan içerlerdin azabınan kakşap, kan
dayrasına batıp, kırılıp, azayıp, kaytadan el-jurt bolup kuralıp turgan Baarısının
tarıhın bul jerde aytıp ötüü ajat emes tarıhka işenip jazgan menen anda dagı toluk
bolboston, kemçiligi köp. Tarıh bildim degender tört-beş min jıldan narkı
okuyalardı toluk aytıp bere albayt. Oşonun birindey, eñ bayırkı eski zamandan beri
kırgız dalay talanıp, kırılıp, kaytadan kuralıp, jurt bolo kelgen.
Tarıhka karaganda anda-sanda ottuktun otunday kabarın körüp, bütkül bolgon
okuyalardın anık kabarın bilbeybiz. Anık çın kübö: ay, kün, asman, jer. Ay menen kün
bolso jarkırap jaynap, karasañ köz uyaltıp, kök bolso kögörüp, jer bolso jımırayıp,
eçteme körgönüm jok, bilbedim degensip, akıl bilim menen özüñ ötkön kündögü
tarıhıñdı taap al degensip turgandan başka jalınsañ da joop berbeyt. Amalıñ jok,
argañ ketip, kagaz üstündö jok, tim bolboso 300—400-jıldan berki kabardı kaydan
taap alamın dep akırı tam süzgön sokur uyday bolup, karıyalarga kelip soktugasıñ.
Karıyalardın köbü okuusu joktuktan bir az kabardı bilgeni bolso, murunku kiyinki
okuyalardı aralaştırıp jiberet. Jana ar eldin karıyası öz urugun maktap aytat. Uşul
sebepten tarıhka umtulgan kişi ar uruk eldin karıyalarınan surap, alardan algan
kabardı başkalardın bergen kabarları menen urunuşturup, tekşerip, alardın içinen
anık ıras bolgon kabardı tekşerip jazuuga tuura jelet. Kedeyjalçı kembagal bolso
ilgerteden zalim, manap, baylardın kızmatında bolup, tarıh sözün bilmek tügül, tamak
kaygısı bolgonduktan ömüründö jokçuluk kököyün keskendikten, tarıhınan adaşıp
kalgan. Bilgenderi ötö az. Oşonduktan kırgızdın tarıhın bilgen, köbünçö öz tarıhın
kötörüp, jaktap süylööçü manap; biy, baylardın nasilinen bolgon.
Mına eptep-septep jıyıp algan tarıh sözün eki aça kılıp adaştıruuçu dagı bayagı
özüñ kötörüp maktagan zulumdar, bay-manaptar, biyler bolgon.
KIRGIZ ALAY, ANJİANDAN KAYTA ARKADAGI ÖZ JERİNE KELİP
ORNOŞKONU
Kırgız Anjian, Alayga ketkende Isık Köl, Çüy, Koçkor, Jumgal, Atbaşı, Narın,
Talasta kalmaktın uluktarın bayların jamınıp, koñşu bolup je bolboso Tuyuk, Çıñ,
Koñulda, Narındagı ayagı Kabak sıyaktuu bek jerlerde kalmaktan aybıgıp, korgolop
körünböstön birin-serin kalgan, köbünçö sayak kırgızdarınan janın bagıp jürgön
azınoolok çarba malı köbünçö uy-eçki bolup, artıkça añçılık menen ookattanıp turgan
Jogoruda aytılgan jerlerde kalmak çekene bolup, jer bayı bolgonduktan çıkkan çöp,
karagan badal talaanı basın ketken Bir top çiydin tübün bir at . je bir uy 15—20 kün
ottoso da çöbü tügönbögön. Ermen, kara kuuray, süttügön, mıyadan atçan kişi bastırsa
töbösü körünbögön. Tokmok menen Çoñ Keminge çıkkan jılgındın biyiktiginen töö
jaşınıp, jolsuz jerden kişi jürö albagan. Talaaga çıkkan betege attın omuroosunan
çıgıp, anda elik balalagan. Kamıştı kaman, jolbors eelep, anı birin-serin
jabdıksız kişi aralap jürüşkö ötö korkunuçtuu bolgon. Talas, Çüy özöndöründö
jolbors köp bolgon. Talaada kuuray, çöptün kalıñdıgınan küz kezekte şamal bolgondo
kamgak uça albastan, ar kaysı jerdin jırasına döbödöy bolup üyülgön. Zaarduu jılan
jana başka böyön-çayan köp bolgon. Çüydün kün jürüşü Kara Baltadan tömönkü kumdarda
kulan köp bolgon. Anın tuşma-tuş teskeyinde bökön bolgon. Tuura suulardı boylogon
tünt tokoy, kayıñ-tal, sögöt, çıçırkanak, sarjıgaçtan çıçkandın kurdu ötküs bolgon.
Oşol tokoydo bugu, maral, kaman jana jolbors köp bolgon. Toodak jayılgan koydoy
bolup, talaanı berbesten, betege, şıbak, jıltırkandın tübünö jumurtkalagan.
Köktömdögü , kek çöp, çirik kuuraydan ozup çıga albastan, el jayloogo kark çıkkan
mezgilde kök şiberden talaa arañ boz ala bolup körüngön. Ar kaysı tuura suulardı
boylop çıkkan çıtırman tokoy alkımdan tartıp. Sırttın, Isık Köldün, Çüydün,
Kemindin suularının kuygan çatına jete sozulgan. Tülkü köp bolup, talaaga küçüktöp,
koyöndun tukumun üzüp jibergen. Birin-serin jürgön kişini karışkır köp jegen.
Kammak ketip, kırgız kelbesten murun karışkır jeerine mal tabalbay, kör açıp jep,
kör-kör bolup ketken.
Taşken, Kulja, Anjian, Kaşkar, Oluya-Atadan başka aralarında şaar jok bolup,
kalmak çetteş kazak arasına kirgen (azınoolak belek baştık bugu bolboso) birin-serin
kırgız bolgon. Açkalıktan kişi etin jep, aralarınan mıkaaçı bolgonu dagı ugulat.
İledegi kazaktan Çüy özönünö, Isık Köldün tün jagına kelip az-az jerdegenderi
bolgon. Anjiandan jöö kelip, üstündö üy jok, aç-jılañaç kelgen el kazaktı uurday
baştagan. Kazak İlege tüşüp ketse dagı, artınan kuup barıp kırgızdın uurdaganı
tıyılbagan. Uşul sebepten kazak, kırgızdın arası çoñ buzuluuga sebep bolgon. Al
tuuralu kiyin aytılat.
Anjian, Alayga jete tamak üçün ar kaysı şaardagı, kıştaktagı özbekke, kıpçakka
tentip ketken kırgızdın bir kança jıldan soñ maldanıp, ookattanganı bolup oñolo
baştaganda kaytadan arkadagı öz jerine kelüü ümüt menen Özgön, Ketmen Töbö jana
Namangendin tün jagına kele baştap, Atbaşı, Narın, Koçkor, Jumgal, Talas, Isık Köl,
Çüygö atçan jana jöö külük dep, attan kalışpagan kişilerin 1745-jana 50-jıldar
çamasında jaşırın jiberip, jer çaldırıp, kalmaktın emne bolgondugunan jana
kayda turgandıgınan kabar bilip kel dep, ar kaysı uruk el bet-betinen jumşap,
jiberip turganın jogoruda kördük ele.

ÖZ JERLERİNE ORNOŞUU
1758—60-jıldarda solto, sayak, sarbagış, saruu kırgızdarının köpçülügü Ketmen
Töbögö çoguluşup keñeşip, kalmaktın bütkülü menen Çüy boorunan çıgıp, kökürögünö
çogulganı bilindi. Alar kaytadan tömöndöp kele albayt, emi bütkülübüz menen barıp,
ata-bababızdın kir juup, kindik kesip, tuulup öskön jerine barıp, öz-öz konuşubuzdu
eeleyli dep, baarı japırt Arkanı bet ala köçkön.
Kuşçu, saruu, kıtay uruktarı murunku babalarıbızdın konuşu dep kün batışı
Talas, Kün çıgışı Merkege çeyin (ayagı Çakmak) ornoşup turgan. El baştıgı kuşçu
Bürgönün atası Jetim baatır bolgon. Soltolor Merkenin kün çıgışınan tartıp, kün
çıgış Isık-Ataga çeyin turup. 85-jaşında Ketmen-Töbödö Koşoş biy ölüp kalıp, el
başçısı balası Jamansart bolgon. Jayıl degen balası baatır bolgon.
Sayaktar Ketmen Töbödö turganda arası buzulup, uşul sebepten arka sayagın alıp
kelgen Murat Aldakorgon degen kişi bolup, Tünkatardan bölüp çıgıp, Jumgalga,
Narışga ornoşturgan.
Sarbagıştar kün batış Çüydün, Isık Atanın kün çıgışınan tartıp, Çüydün
kökürögü, Isık Köldün köçügü Koçkor jana Narındın tün jak toosuna turgan. Baştıgı
Tınay menen Mamatkul bolgon.
Bugular Narınga kelgende keñeşip, kalmaktar Isık Köldün kökürögünön ketpese
kerek. Başka jerdi solto, sarbagış, sayak, saruu, kuşçu eelep ketti. Kalmaktın çeti
kaysı jerde eken dep bilip kelüügö bugu kırgızı bapa nasilinen Sadık baatır degen
jigitti baştık kılıp, bir kança jigitti çalgınçılıkka jibergen. Bular Sırt menen
Kara Kujurga kelip, andan Teskey basıp jürüp, köldün başı Kızıl Kıya, Santaşka jete
barıp, kalmaktı taba albay, Karkıraga çıgıp barıp, köçüp bara jatkan kalmaktın
artınan bir neçe jılkı uurdap alıp kayta kelip, küñgöylöp jürüp, Kötmaldını basıp,
Teskeyde een jaktan Barskoongo Kırkmaçker degen külük atı menen jana eki jigit alıp
kalıp, kayta joldoştorun jibergende, alardın bergen kabarı boyunça butular bütkülü
menen kelip, küñgöy-teskey köl baştarına kelip ornoşkon Jana köl başında kalgan.
Kırgız Anjian, Alay, Ketmen Töbödön Arkanı közdöp köçköndö bir-birin uurdap,
karaktap alışıp, tınçsız bolgon. Çökkön töösü bolso üstünö minip alıp, koluna tayak
alıp, tañ atkança kaytarıp turgan. Eldin baarı tekşi öz-öz jerine ornoşkondo
balança jerde ata-bababızdın beyiti bar deçü ele deşip, toptoşup beyit başına
barışıp, bir neçe künü tabıngan.
Balança suudagı zoo taşka, çapka, jarga atalarıbız salık saldık deçü ele dep,
salıgın izdep tapkandar bolup, tappay kalganı da köp bolgon. Eldin baarı birdey atabababızdın jerine keldik dep jer-suuga tabınıp, tülöö kılgan. Kalmaktar jer-suunun
atın burup, özünçö at koyup alışkan. Kötmaldının talaasına, toosuna kar tüşpögön kara
bolup, jana da küñgöy-teskey Koçkor, Çüydün urunt jeri bolup. Arkar-kulja, eçki-teke.
Kök Oyrokto bolso bugu-maral. Kötmaldıda koyön-kekilik, çil, suu kanattuuları köp
bolgonduktan. Köbünçö balıgı menen otununa karap. büt sayak. sarbagıştan köp kişi
jerdep turup. teziñen es alıp, maldanıp ketken üçün Kutmanduu koyuşkan. Al zamanda
Kötmaldının çiyi menen tokoyu eñ düpkür bolgon. Köl jeeginde tokoydun
kalıñdıgınan kişi aralap jürö albagan. Janın baguu üçün itelgi. şumkar, kuş, bürküt
taptaşıp, añ aldırıp. ookat kılıp turgan. Bir kabarda köp malduu bir kalmak
Kötmaldını jay kılıp turgan deyt, Uşul sebepten Köp malduu, Kötmaldı atalgan. Bir
kabarda Teskey, Küñgöy, Koçkor, Çüy jana too aşa Keminden al arkaluu İleden kelgen
algı jolduk urunt toomu bolgonduktan, al zamanda uurdap, karaktap alıp turgan zamanı
bolgon üçün Kötmaldıdagı turgan elge Kötmaldı ataldı deyt.
Çüy özönünö kalmaktar ketse da, kazaktar birin-serin kelip jerdep turgan. Anı
jañıdan kelgen kırgızdar uurdap. malın tiye kaçıp, tınçın ketirgen. Mına
oşonduktan kazaktar İlege oop ketken. Anda da kırgızdar artınan barıp malın uurdap
turgaş Akırı kazaktar köpçülügünö salıp, kırgız menen Jalduu Barak kelip soguşkan.
Anın tarıhı tömöndö kelet.
OŞOL ZAMANDAGI KIRGIZDIN KOLDONGON TAMGALARI
Kırgız eñ eski zamandan beri bütkül malına en tamga jana sırga sala kelgen.
Egerde malı jogolso, oşol en tamgalarına karap, taanıp algan. En menen sırganı
kulagına salsa, koy-eçki, uydun kulagına en salıp, jılkının kulagına en menen sırga
jana da sanına tamga salgan. Töönün kulagına salgan endi «söykö» degen. Töö jañıdan
tuuganda al tuulgan botosunun kulagına söykö salıp, enesinin 6aşçın jañı tuulgan
katındıkınday ak eleçek menen orop, özün kom menen jaap, anın üstünön dagı ala
kiyiz menen orop çulgap belinen bekem kurçap; koygon. Egerde botosu ölsö, enesi
közünün jaşın köldöy bozdoyt, töönün bozdogonu başka bütkül jan-janıbardan.
adamzattan dagı muñduu bolgonduktan,
anı lakap kılıp, «botosu ölüp bozdogon dagı ünü muñduu eken» degen söz bar.
Jılkının kulagına en-sırga salgandan başka artıkça kılıp sanına tamga saluu
sebebi: 1) Kırgızdın bütkül ookatı at üstündö jürgöndüktön jana da soguşuu bolso da
jalañ gana atçan bolgonduktan attın kadırı ötö artıkçılıgı; 2) Kımız menen eti
joodo jaraluu: bolso jana bir türlüü keselge jılkının jalañ iç etin jep jana
terisine töşönsö ayıgıp ketüü jana da katuu suukta jılkı mayının başka maydan
ötkür bolup, içkende kişinin üşütpögöndügü; 3) Başka malga karaganda jılkı özünçö
bolso da, uurdalıp bolso da tez ubaktan jayıtınan öz örüşünön alıstap uzap
ketkendigi, anısı jogolup ketişke sebep bolgondugu; 4) Köçmöndük sebebinen bütkül
kırgızdın tiriçiliginde jılkının birinçi darajada rol oynogondugu, uşul
sebepten ar uruu-uruk malına özünçö tamga salgan.
Kırgızdın koldonup kele jatkan tamgaları eñ eski zamandan koldonup kele jatsa
da. Anjian- Alayga barganda özdörü tentip ketip, maldarın joktugunan tamgaları
kalıp kalgan, arkaga kelgende ar uruk atıray köçüp ata-babasının eski konuştarına
konup, bir birine alıstap jana mal ösüp, anın üstünö kırgızçılıgın karmatıp birbirinin malın uurday baştaganda eski tamgalardı kaytadan salgan, al tamgaları
tömönkü:
Bütkül tamgalardın süröttörün tekşere kelgende ezelki kırgızdın Eniseyde turgan
zamanındagı jazuu tamgaları bolup, al jazuu tamgalar köbünçö eski türktün tamga,
aripterine dagı okşop, bul tamgalardı ilim eeleri Enisey aribi, Orhon aribi dep
termin bergen. Bul tamgalardın köbünçö jazılganı eski türk handarı Bilge han jana
Kültegin handın beyitterine taşka oyulup bütülgön üçün al tamgalardı tömöndö
jazdım.
Munu tapkan, tarjımalagan Tomsen.

KIRGIZDIN KALMAKTAN JILKI ALIP, AYILIN ÇAAP TURGANI
Kırgızdar içte kazak menen çataktaşıp tursa, külük attuu, iderdüü jigitteri eñ
azında jüz kişiden bolup kuralıp, kalmaktan jılkı tiyip, ayılın çaap, başın
oljolop turgan.
Bolottun Esenkul degen sorguç balası (sarbagış) 300-jigit alıp attanıp barıp
kalmaktı Tarbagatay degen jerden elin çaap, jılkısın tiyip alıp kele jatkanda,
artınan köp kalmak jıyılıp kuba çıgıp, İlennn kün jakkı toosunda katuu soguş bolup,
soguşta Esenkuldun Kojomşükür degen inisi ölüp kalıp, anın söögün arık tukumunun
(bugu) İtala degen külük atı menen soguş üstündö kalıñ kalmaktın arasınan Esenkul
eñip alıp, kaçıp kutulgan. Bul uruşta bugu, sarbagıştan 37 kişi ölgön. Keçke jakın
kaçıp bara jatkan jigitterden bir jüz çamaluu jaralanbagan er jigitterden ılgap
alıp, joldun tuurasınan bugup turup, kalmaktın bir dalayı kaçkan kırgızdı kubalap
ötköndö Esenkul baştık bugu, sarbagış kaçırıp çıgıp kalmaktı kırıp taştagan. Köp
karıyanın toktolgon kabarında 370 kalmak ölgön. Kırgızdar kaytadan kalmaktı eline
jete sayıp barıp, köp mal alıp, 20—25 suluu kız-kelindi oljolop alıp, «men
alamın», «men alamın» dep jañjal çıgarganda, Esenkul «kamçı karmatkıla, kızkelindin karmaganı kimdin kamçısına tüşsö, uşul alsın» degen, Kamçısı tüşkön kızkelindi alıp taraşkan. Uşul kolgo tüşkön kızdın birin algan bugu kırgızınan arık
tukumu Kıdırdın çoñ atasının atası Oljobay baatır. Bul kız artıkça koşokçu bolup.
Esenkul ölgöndö anın koşkon koşogu:
Jöldüsünö jüzdü algan,
Oljosuna kızdı algan.
Okton kayra tartpastan,
Öbölgügö uzdu algan.
Oyrot menen kıyraşıp,
Erdigine bizdi algan.
Ajal çirkin atkan ok,
Akırı soktu bu jalgan.
Bul uzak koşok bolup, zamandın ozuu boyunça köbü unutulup ketken. Esenkul
zamanında arka kırgının (kabarlardan kan Sadır bolboso) birinçi kişisinen
sanalgan, munun kılgan baatırlıgı tömöndö körsötülöt. Özünö teñtuş moloy urugu
sarbagıştan Ray degen baatırı bolgon.
Kırgızda makal bar: «egerde katını jaş bolso,. kamçısı jakşıga tüşkön» eken
degen. Uşul makal boyunça Esenkul kamçı karmatsa kerek. Sarbagış kırgızınan, jantay
urugunan Ajıgul, Beşkempir jana Boktubay üçöö bir neçe jıl Tekes, Jıldız, Künöz.
Tarbagatay jana Altaydagı kalmaktan İbike, İnjim, Jakam, Senkiltay, Madıhan degen
tuuşkandarın izdep jürüp tabalbagan. Kalmaktın hanın kötörgöndö tüşüp ketken
kişilerin izdep, mından bargan kırgızdar anda barıp kolgo tüşkön kırgızdın bir
dalayın taap alganda alardın özdörü jana katın-baldarı ıylaşıp körüşköndö
kalmaktın uluktarı körüp, ırayım kılışıp, bulardı azat kılgan. Munun içinde
jogoruda aytılgan İbike, İnjim, Jakam, Senkiltay, Madıhan dagı bolgon. Jana da
bugu kırgızınan Tınımseyit urugunan Şopok birge bolup, bulardı alıp kelip, solto
kırgızı Ükü bagıp turganda (sıyagı, kalmakka bargan kırgızdardın baştıgı soltodon
bolso kerek) İbike baştık jakın tuuganın, jogoruda aytılgan Boktubay taanıp, bul
kişiler menin bir tuuganım dep kasam berip, eline eerçitip ketken. Bul beş agayıñ
kişilerdin tukumu azırında beşkalmakı atalıp Çüy rayonu, Çoñ Keminde turuşat.
Jogoruda aytılgan Boktubay, Beşkempir degen bir tuugan inisin, dagı bar dalay
joldoş alıp. eki bir tuuganın kalmaktan dagı bir dalay jılı izdep jürüp
tabalbastan kayta kele jatıp, kalmaktan jılkı alıp, kalmaktar uruşa çıgıp, kırgız
jeñilip kalıp, başka joldoştoru ölüp ketip Boktubay, Beşkempir jana bir joldoşu
üçöö bir at menen kaçıp kutulgan. Bir kança künü açka jürüp batkak jep, Kökçolok degen
atının eki kulagın bışırıp jep, kara sanınan kan alıp bışırıp jep, üçöö bir attı
almak-salmak minip jürüp oturup, akırı Bokturbay menen Beşkempir joldoşun
öltürüp etin jep, oşonu menen eline jetişken.
Bugu kırgızınan, bapa urugunan Sadık baatır degen bugu sarbagıştan 200 jigit
alıp, kalmakka attanıp barıp, İlenin tün jak toosunan ötüp, narı barganda kün jagı
biyik too, tün jagı köz jetkis talaa bolup kalganda tor başına joldoştorun taştap,
özü Kırkmaçker degen külük atı menen keçinde jer çalıp ketip, kün çıgarda kelip,
mından arı jol een eken dep, künü-tünü jol jürüşüp, kalmaktın ayılına jetip min
jılkı jana bir dalay kız-kelin alıp kaytkan, Oşol oljogo tüşkön kızdan bir kızdı
bugu Birnazarga bergende anı Jılkı aydar degen jılkıçısına alıp berip, andan
Tilekmat tuulup, andan ataktuu manap Çınıbay jana başkalar tuulgan. Uşul çabuulda
kolgo tüşkön kalmaktar kırgız bolup, kalganının tukumu 30 tütündön, artık bolup,
anın köbü 1916-jılındagı buzukta kırıldı.
Sarbagış kırgızı, jantay urugunan Közökönün Tınıbek degen uulunun Ajıgul
baştık beş bir tuugan baldarı kalmaktın koluna ketip, anın malın. bagıp, jan saktap
jürgön. Kalmakka tüşkön kırgızdar astırtan kabarlaşıp, ar jerden joluguşup kaçıp
jatkanda başka jerde kalmakta kızmat kılıp jürgön eki inisi kabarsız kalıp,
Ajıgul eki inisi, bir karındaşı menen kaçıp kele jatıp, tün içinde jaşınıp ot
jagıp tamak kılıp jatkanda kalmaktın karoolçuları ot ulap kelip, Ajıguldun inisin
atıp öltürgöndö Ajıgul mıltıgın ala koyup atışuuga kamınganda, karındaşı
baarıbızdı kırat dep çırkırap karmap kalıp, ottu daroo öçürö sala kaçıp çıkkan.
Karañgıda kayda ketkenin kalmaktar bilbey kalgan. Ajıgul kalgan bir inisi jana
karındaşı menen bir dalay jerge kelgende inisine çeçek çıgıp, anı bagışıp, bir
tuyuk çerdin arasına jatıp kalışkan. Bir neçe kündön soñ inisi: «Kokustan tukumsuz
bolup kalabız, suuk tüşö elekte elge ketüügö kamıngıla, suunun jeegine çöp alaçık
kılıp berip, janına köp otun koyup, ottuk bıçagımdı taştap jana çöp taş üyüp koyup,
özüñör ketkile, egerde izdep kelip kalsañar ölgön bolsom, taş üyülgön boyunça kalar,
tirüü bolsom taştı çaçıp keteyin, oşondon bilersiñer» — dep, tigile aytkanınday
kılıp, Ajıgul karındaşın eerçitip kırgızga bet alıp jürüp ketken.
Ajıgul kırgızga kelip, karındaşın soltonun ayrıkkom uruguna berip, özü saruudan
katın alıp, andan İtigul jañıdan tuulganda jantay urugu Berdike degen balaga katınbalasın tapşırıp, menin aytkanım — balaga mıltık atkandı üyrötkün dep, özü çeçek
çıgıp kalgan bir tuuganı jana kalmakka kalgan eki bir tuuganın izdep jürüp ketken.
Çeçek çıkkan inisine kelse, üyülgön taştan biri kalbastan çaçılgan. Andan arı
kalmakka barıp, üç inisin Altayga jete toguz jıl izdep jürüp tabalbastan, eç kabarın
bilbesten kayta kelgen. Kelse Ajıgul ölgön eken dep tüñülüp, katının Berdike bala
algan. Öz balañızdı taanıp alıñız dep, İtiguldu köp baldardın arasına aralaştıra
koygondo, öz balası İtiguldu taanıp algan. Oşondo İtigul 9-jaşta eken.
Bul Ajıguldun tukumu Çüy rayonu, Çoñ Keminde bolup, bir jüz çamaluu tütün
azırında VKP(b)nın partiyasında Termeçikov, Jumabaev. Frunzedegi kızmatçıdan
jana sovet kırgızının birinçi sovet akını bolup taanılgan Aalı Tokombaev.
Bir kabarda mından soñ dagı Ajıgul kalmaktan tuuşkandarın izdep barıp
tabalbastan, agayın-tuugandarı jogoruda aytılgan İbike, İnjim, Jakam, Senkiltay,
Madıhandı taap eerçitip kelgen. Oşol uygu-tuygu alaman zamanında Altaydan kalmak
sürüp kelgen 4000 tütün kırgızdın İle menen Talastagı çaçırandısınan Ala-Toodogu
kırgızga kelip turup kalgandarı dagı bolgon. Birok alardın tukumu balança; dep eç kim
bilbegendikten aytalbayt. Alıs joldon kalmaktan tentip kelgen oñ-sol kırgızdan üç
jüz kişini solto kırgızının ükü urugunan Nogoy degen kişi Karabaltanın başına bir
jıl çamaluu bagıp turgan.
Kazak, karategin jana özbekke siñip ketken kırgızdın bütkülü deerlik kelbesten
anda turup kalgan. Kaşkar menen Turpanga ketkenderi dagı bolgon. Kaysı elden bolsun
kaytadan elin-jerin izdep, birin-serin kele jatkandın köbü joldo aç-jılañaç bolup
köp ölgön, sendelip jalgızdap kele jatkanda karışkır jegeni da köp bolgon
Sarbagış kırgızınan jantay urugunan Karatermeçik (Ayuke) baş bolup köp kişi
İlenin başına barıp, kalmaktan jılkı tiygende kalmak uruşa çıgıp, kırgızdar:
«Erteden keçke çeyin kara jer kaçsa da, Karatermeçik kaçpayt» — dep, Karatermeçiktin
joldoştoru kaçkanda özü atışıp jatkanda Karatermeçikke ok tiyip ölgön.
Joldoştoru kelip İtiybas degen agasına uguzganda, al «özüm bolsom öltüröt belem» —
dep sakal-murutun julup jatıp ökürgön. Çaması 1770—75-jıldarga bolgon.
Kalmak menen kırgızdın. köbünçö bugunun ortosu orus otorçusuna kırgız karaganga
jete buzulup jürüp, tınbastan jılkı alıp. ayıl çabış, katın-kız oljolop aluu bolup,
muñun artı 1865—66-jıldarda tıyıldı. Mından soñ dagı bugu, sayak kırgızdarının
birin-serin barıp, kalmaktan jılkı uurda aluu, 1916-jılındagı kırgız buzuguna
jete bolup turdu. Uşul sebepten kaçıp bargan kırgızdın malın-mülkün, katın-kızın
Tekes kalmagı talay baştadı.

KAZAK MENEN KIRGIZDIN BUZULUŞUNUN BAŞI
Birinçide kazak tarıhınan anın kim ekendigine maalımat beremin
Elhan1 Magul eline padışa boldu. Jogoruda aytkan elek: tatar sandarının
toguzunçusu Süyünüç han dep. Elhan menen Süyünüç han eköö zamandaş ediler. Ar ubakıt
eköö biri-biri menen uruşup jana talaşıp turuuçu ele. Köp ubakta Elhan üstün bolor
ele, Uşul sebepten Süyünüç han kırgız, kazak hanına elçi jiberip, köp nerseler belek
berip jana başkalarına köp nerseler ubada kılıp, anı özünö jakın jana el kıldı.
Al jerlerde el köp ele. Mongol al elderdin baardıgınan köbüröök ele. Ar ubakıt uruş
jana talaştarı bolgondo bir urukka mongoldor üstömdük kılar ele. Al türk elderinde

Tarıh, şejire Türk, 20-bet.
mongoldun ogu ötpögön jana kolu tiybegen el jok ele. Bul sebepten bütkül elder
mongolgo kas bolup, ay, seni dep kaytışçu ele.
Süyünüç han kırgız-kazak hanının özünö taandık kılgan üçün elderdin baarı elçi
jiberip, özünö kubat jıyıp, balança aydın 10künündö balança jerden tabışıp,
mongoldon öçübüzdü alalık dep, uşul dayındagan jerlerinde baarı birge koşulup,
mongol elinin üstünö jürüştü. Mongol üylörün jana baldarın bir jerge jıyın,
askeri üylörünün janınan or kazıp olturuştu Süyünüç han barıp uruştu, ar kündö
mongol üstöm boldu. Bir künü sarasker Süyünüç han bütkül elderdin handarı jana
bekteri menen oboçodo keñeşti jana aytıştı: mongolgo ayla kılbasak, işibiz jaman
bolot dep, Ekinçi künü erteñ menen kaçkan askerge okşop. oor jüktü jana maldardı
taştap köçüp ketişti. Mongoldor al uruşka turuştuk bere albay kaçtı dep, artınan
kuba barıp jetişti. Tatar kalkı mongoldu körüp, oşol zamat kaytadan katuu uruştu.
Soguşta tatarlar mongoldu jeñdi. Öltür-öltürö üylörünö jetti. Bardık mongoldun
üylörü bir jerde ele. Üylörün jana maldarın oşonçoluk taladı. Mongoldun bir, üyü
da esen kalbadı. Uluktarının bardıgın kılıçtan ötkörüp jana kiçinekeylerin kul
kılıp, ar kim birden alıp ketti. Jana mongoldon kişi kalbadı. Kalganı bolso ar
kimdin eşiginde pende boldu. Kojoyunu kanday el bolso. oşonun naamında jürdü.
Duşman bolgon mongol kalbadı. Kaşkar menen Çıngızdın 22babası bir teçene bolup,
orto esep menen eki arası 600-jıl. Çıngızdın ömürü 73-jaş, ölgönü 1227-jıl,
mogoldordun erkine kulda turup kalganı 250-jıl. Bul kabarga karaganda mogol, tatar,
kazak, kırgızdın soguşu bizdin erada jüzünçü jıldar çamasında kazaktın (kırgız
menen bir bolso da) özünçö mamleketi bardıgı bilinet.
Dublitskoy jazgan tarıhta kazaktı bizdin eradan murun «Kamçıt» degen handık ele
deyt. Zubnun Zaripnin: Kalidun, Fergana, Şaş mamleketinde kazlak degen el bar degen.
«Maratil gaynatta» kazaktı baatır asker degen. Eski zamandagı kanlı türktörün kazak
degen tarıhçılar bar. Harıh Kamsada kıpçaktın kıskartılganı «kazak» degen skiv,
sarmat, masagıt, alañdardın kalgan sarkındısı kasuh degen bir uruk ele bolup,
Kavkazdın tün jagında turgan. Bizdin eranın X kılımında azırkı çerkesti kazak
degen. İran padışası Kaznali (XI kılımda bolgon kul türk sultanı) Firdousi jazgan
«Şahnamada» kazak hanı, kazak degen söz bar. 960-jılında (Karamzin kabarı) orustun
Svyatoslav degen baatırı Kuban çölkömünön Kasekti çapkan. Everis degen tarıhçının
aytuunda 956-jılında ölgön arab tarıhçısı Maksudi Kasek dep jerdi jazgan.
Nykondun jazuunda 1223-jılında Çıngız askeri Kavkaz toosuna aşıp kelip, Kasah
jerin basıp ötüp kıpçaktı kıyratkan.
Juuçunun kiçi katınınan tuulgandın biri Jogol degen kişi bolup, anın Nogoy
degen neberesi Batıydan soñku mıktı padışa bolup, 1306-jılında ölgön. Oşol Nogoy
padışanın zamanında Kavkazda çerkesti çakırıp kelip, Rınsık degen kalanın
kaşına ornotkon. Alar özdörün kazakpız degen.
1397—1410-jıldarda krım tatarlarının bir azı litva eline oop bargan. Litva
korolunun kat taşıgıç jigiti tatar-kazak atalgan. Al kezde orustun kazak orusu çıkpagan
kezi. 1470-jılında Krım hanı Menlikerey, orus knyazı İvanga «seni çapmakka uulumdu,
kazagımdı jiberem» degen. Morozov degen orus türk sultanına «senin kazaktarıñ
bizge tiye beret» degen.
Kazak içindegi azırkı kazak atalgan uruktardın (plemya) başka ulut respublikalarda
jürgönü
1. Kırgız içinde nayman. Tarıhka karaganda nayman ezelki jurt bolup, özünçö
mamleket bolup turganda Çıngız anın Tayan degen padışasın öltürüp, elin karatkan.
Anın Küçlük degen balası İle boyunda ökmöt jürgüzüp turganda Çıngızdın Jebe degen
noyönu kubalap kelip, elin karatıp, kaçkan Küçlüktü Pamir toolorunda (Sarkoldo) jetip,
1218- jılında öltürgön. Kün jak kün jürüş kazaktın köbü usun atalat. Usundun kırgız
ekendigin jogoruda kördük.
2) Azırkı kazak arasındagı alçın urugu 1300-jıldarda Kavkaz, Kara Denizden köçup
kelip.. Volgaga (Edil) ornogon.
3) Krım tatarlarının arasında: argın, kıpçak, koñurat, nayman, alçın, bay uulu,
jagalbaylı, tama, kereyit, kañlı, şirin, dürmöt, alaşa, alaş degen uruktar bar. 4)
Astrahanda: nayman, baganalı, jagalbaylı, koñurat, kıpçak. kete uruktarı bar. 5)
Başkurtta: tabın, tama, kıpçak, kerey, taz, bay uulu bar. 6). Kavkazda: argın. 7)1
Karakalpakta: nayman, kıpçak, koñurat, alım, çomon, tama, jagalbaylı, usun, balkalı,
kayçılı, kañlı, karamayın, baganalı, teris, tamgalı, karagerey, sadır, baybaktı bar.
8—9) Volganın orto agımında kazan tatarında: argın, kıpçak, alçın bar. 10)
Türkmöndö: usun, gerey, argın, kıpçak, alçın bar. 11) Özbekte: usun, kanlı, jalayır,
şirgeli, oçoktu, kıpçak. nayman, koñurat, açamaylı, alçın bar.
Aytılıp ötkön uruulardan kırgız içinde sun, naymandan başkası maselen: koñurat,
kıpçak, argın, alçın, karakesek, kanlı, tamak uruktarı dagı bar. Azırkı Kazakstandın
içindegi iri çoñ uruktarı jogoruda aytılıp ötkön uruulardan kuralgan. Al uruktardı
tarıhtardan tekşere kelsek, en eski jana zamanında ar kimisi bir başka mamleket
karap turgandıgı körünöt. Maselen: 1. Argın Altaydagı türk mamleketin 745-jılında
taratıp, özünö karatkan el uygur menen basmul bolgon. Basmulduk bul çaktagı tukumu —
argın. 2. Nayman. Anın Çıngız arabınan bıt-çıt bolup, padışası Tayan, anın balası
Küçlüktün öltürülgönü jogoruda körüldü. Kee bir tarıhçı, maselen, Klaport naymandı
kırgız degen. 3. Usundun tarıhın jogoruda kördük. 4. Çıngız zamanında kereyit degen
el bolup, Çıngız menen katuu soguşup jeñilgenden kiyin karagan. 5. Koñurat ezelki
jurt bolup, Çıngızdın Börtö degen baybiçesi koñurattın kızı bolgon. Koñurat özünçö
el bolup, Çıngızga karagan. Mogol nasili. 6. Jalayır mogol nasili, Çıngızdın
askerinin köbü jalayırdan kuralgan. 7. Duulat – nasilii mogol. Ataktuu kann içer
Temirdin urugu Duulat bolgon. VIII kılımdın başında arab menen Çüy boyu, Azırkı
Tokmok janında altı ay soguşkan, Karatürgöçtördün bir urugu duulat bolgon. Bul
duulattın arasında asıgı- küçügü degen uruktar bolup, anın tarıhı jogoruda asık
temasında aytılıp öttü.
Kazak karıyalarının kabarı: Baydıbek baatırdın uluu katınınan 9 uulu bolup,
anın tukumu azırkı İle boyundagı sarı üysün. Usundan Maykı biy, Çıngız handın
birinçi biyi bolgon Baydıbektin ekinçi katını Tomolok Çeçenden Jargılçak, anın
baldarı azırkı bütkül duulat atalgan kazak (Alma Ata, Çimkent, Okuya Ata, Merki
arasında) Baydıbektin üçünçü katını Mamıraştıdan çapıraştı kazagı, eñ kiçüü
tokol katınnı Sılan, andan eşte kagazı.
Usundun baldarı: Alban, Suban, Duulat, Çapıraştı, Sarıusun. Koñurberk, Eşte dep
aytışat. 8. Alçın. Kee bir tarıhçılar findin tukumu deyt. 9. Kıpçak — bul kıpçaktı
1055-jılında orustar bile baştap, anı polovtsı atadı. Abulgazı tarıhçı (şejire
türk) kıpçaktı «çapçak» degen sözdön bolup, Uguzhandın vazirinin balası degen.
Klaport kırgızdın bir butagı kıpçak degen. Bul sözdün çın bolup çıguuna zor dalil —
kırgızdın eski tarıh bilgen karıyaları: kıpçak, kazak, kırgız, oyrot bul törtöö bir
uyadan uçkan balapan degen.
Kıpçaktın eñ eski turgan jeri maalim emes. VI—VII kılımdan baştap, Altaydan
tömön Ertiştin boyu Sarı Arka, (azırkı Kazakstan jeri) Volga, Jayık, Don, Kavkaz
arasında bolgon. Togurul han, Keten han, Küntuudu han, Künişberdi han degender bolup,
artıkça baatır jurt bolgon. Aylanasındagı elge tınçtık berbey çaba bergen. Köbünçö
oruska 150-jıl çamaluu tınçtık berbesten, maydan soguştu esepke albaganda orus
menen zor soguşu 50 mertebe bolgon. Kıpçak mamleketin Çıngız kan içerdin Sobotoy
degen noyönu Kalkada (Azov kölünün tün jagına kuya turgan kiçine suu) 1223-jılı may
ayında orustu jeñip, uşunu menen katar kıpçaktı kırıp, elin tuş-tuşka tarattı.
Çıngız zalimdin Batu degen neberesi Volga boyuna kuran Altın Ordosu kiyin daşt
kıpçak ataldı.
Kırgız karıyalarının sözündö: eski kazaktar jaanıñ oguna kazdın kanatın
jabıştırıp alıp atkan sebepten «kaz-ok», kiyin kazak ataldı deyt. Jana da bir
kabarda jaasının ogunun uzundugu bir kez bolup. «kez-ok» kiyin kazak ataldı deyt.
Üçünçüsü: bir kazakta bir mıltık jana bir jaa bolup «koşok» bara-bara kazak dep
ataldı deyt.
Menin pikirim: arabdar kıpçaktı kıvşak dep jazgan. Okuusuz kalk tili kelbesten
kıvşaktı jürö-jürö kazak dep ketüügö mümkün. Arabda «ç» tamgası jok sebepten anın
orduna «ş» tamgasın jazat. Maselen, «kıpçak» degen «kıpşak» dep jazat. Kazak «ş»
tamgasın «sı» ga aylantıp süylöyt. Maselen, «kıpçaktı» kıpsak dep aytat. Kırgız
tilinin zakonunda «kıpsak» dep aytpayt. Uşul sebepten kıpçaktın arab jazuu menen
buzuluu arkasında bara-bara kazak atalmagı mümkün.
Ekinçi: jogoruda kazaktın arasında kançalık eski ulut bardıgı köründü. Ar uruk
bolgon sebeptüü dayım arasınan soguş çıgıp, jeñilgeni kaçıp başka jerge barıp el
bolup, kaytadan kuralıp kaçıp kelgen jurt bolgonduktan «kaçak» atalıp, «kaçak» arab
taasiri menen «kasak» jana da tilinin zakonu boyunça dagı «kaçak», «kaşak», «kasak»
soñunda «kazak» ataluu mümkün. Ne da bolso azırkı kazak içinen murunku zamanda
özünçö zor mamleket kurap turgan köp eldi köröbüz.
«Kaçak» degen sözdün kazak atagı tuuldu dep aytışka bir dalil tömönkü:

KAZAKTIN VOLGADAN (EDİL) BALKAŞ KÖLÜNÜN ÇÖLKÖMÜNÖ KELİP,
MAMLEKETİN KURGANI
Janıbek han 1456-jılı
Janıbek menen Kerey 1456-jılı Abılkayır menen taarınışıp, özün eerçigen
nogoyluu (jogoruda aytılgan Nogoy handın eli) menen azırkı Balkaşka jakın Kan
toosuna köçüp kelgen. Kelgen nogoyluu uruktarı: argın, kerey, kıpçak, bir azı alçın,
jalayır bolup, bular «kazak» atalgan. Demek, kün batışkan köçüp kelgen kazaktın
uyutkusu oşolor bolgon. Bular Balkaş kölünün çölkömündö 1456-jılı kazak mamleketin
uyuşturgan. Janıbek menen Kerey Barak handın baldarı bolup, Barak han Orus handın
neberesi, Orus han Juuçu handın neberesi, Tokoy Temir nasilinen, Juuçu kan içer,
zalım Çıngızdın uluu balası. Mogol tarıhında Çıngız handın uluu katının joonun
koluna tüşköndö içinde kelgen deyt.
Janıbek handı kırgız azır Janıbek han deyt. Janıbek handın üçünçü balası
Kasımhan (1518-jılı ölgön), Kırgızga kol jabuu bolup, mogol menen çataktaşkanı
jogoruda körsötüldü. Janıbektin törtünçü Ediktin Tayır degen uuluna 1526-jılında
usun kazagı menen kırgız karap turgan.
Mına uşul tarıh kabarına karap, kazaktın birinçi kuragan mamleketin tekşere
kelgende «kazak degen söz «kaçak» degen sözdön bolmogu mümkün bolor dep ar kim
oyloogo jol beret.

ALAŞ ATAGI NEDEN BOLDU?
Kazak menen kırgız bir alaştın balasıbız deşet. Kırgız norus ayında eşikke
arça aralaş ot jagıp, alas-alas dep aytışıp, otton arı-beri sekirişet. Altayda Kıtay
çeginen, Karakol kölünön Alaş degen suu çıgıp Kemçikke, andan Eniseyge kuyat. Kırgız
Eniseydin başında turgan üçün balkim alaş termini eñ eski termin boluuga mümkün.
Şejire türktö tatar-mongoldun atası Alete han deyt. Alençe bara-bara Aleniş, andan
Alaş atalıp tuulmagı til miyzamına karaganda mümkün.
1916-jıldagı kırgız buzugu. sebepten 1917-jıl aprel ayında Kuça toosu, Kırgız
aşuunu aşa Jıldızga barıp, andagı Torgoot menen süylöşüp, söz arasında kalmaktar
«sizder alaçsızdar» dedi. «Alaç» degen emne söz desem «alaç» dep sizderdey taloonçu
eldi aytabız dedi.
XVI kılımdın ortosu çamansında Mogolstandın Akmet degen hanı kalmaktı eki
mertebe jeñgen. Oşondo kalmak hanı tayçı Esen korkkonunan Akmetti Alaç dep aytkan.
Alaç demek — kalmakça taloonçu, karakçı degen söz.

KAZAKTIN ÜÇ JÜZGÖ AYRILUU
Kazak-kırgız karıyaları uluu jüz, orto jüz,. kiçüü jüz dep atak algan sebebi bir uluk
jüzdön kişini üç mertebe jiberip, andan taralgan uç jüz boldu deşet. Bütkül
baarısının bergen kabarı uşul maanige kelet.
Tarıhka karaganda XVI kılımdın ayagında kazaktan Aknazar degen han çıgıp. bir
mamleketin sayası jana jerinin ıñgayına karata «kiçi jizi», «orto jizi», «uluu
jizi» dep üç bölgön. Jız termini arab sözündö belek degen söz bolup jeñ — jüz, suz,
jüz degenge aylanıp («Tarıh kamsa» kabarı) ketken. Demek uluu jız — uluu jüz, orto
jız — orto jüz, kiçi jız — kiçüü jüz delip ketti.

KÖKJAL BARAK SOGUŞU
(Kökjarlı barak, Kökjalduu barak, sanbarak dep dagı aytat)
Tarıh boyunça 1510-jılı Kasımhandın kırgızdı karatpasa da kalkanç bolgonu
körünöt. 1526-jılı anın Tayır degen balasına kırgızdın karap turganın kördük.
1628-jılında kazak hanı eñçer boyluu er Eşimge kırgızdın karap turgandıgı anın
balası 1717-jılında ölgön Tooke hanga kırgız Anjian, Alayga jete kalmaktan kaçkanga
çeyin (1684—85) karap turgan. Demek kırgız 1510—1685-jıldarda karap turgan. Buga
karaganda kırgız 170-jıl çamaluu kazakka karap turgan dep aytuuga mümkün bolso kerek.
Kırgızdı bukara kılıp üyrönüp kalgan kazak kırgızdın Anjian, Alaydan kelip
jerine ornoşkondo kazakka körsötkön korduguna çıday albay, 1770— 71-jıldarda
kazaktan jogoruda aytılgan Kökjal Barak kelip, kırgız menen soguşkan.

KIRGIZ KAZAKTIN BUZULUŞUNUN BAŞTALGANI
Nayman kazagınan Kökjal Barak kırgızdı karatıp aluu oyu menen kırgızdın tınçın
alıp, bir kança jıl çataktaşkan buzukka sebep, kırgızdın tınçı ketip, İlege oop
bargan kazaktardın zarloosu bolgon.
1770—71-jıldarda kazaktan 5 miñ asker alıp kelip, Kökjal Zarak Çüy menen
İlenin ortosundagı Koñurdun jolunan sapırılıp, Çüydün baş jagın kaptay kele
jatkanın Börübaydın toosunan turup sarbagış kırgızınan Esenkul körüp, joo keldi,
kaçkıl degende jurt jalpı kızıl uuk bolup, bütkül menen köçüp jönögön. Solto,
sarbagış kırgızdın köpçülügünö jakın barıp uruşalı dep, köçtün artına jasoo koyup,
jalpı baarı Koçkorgo tüşkön. Kazaktar bir neçe künü soguşup, kırgızdın küçün
ketirgende, kırgızdar jaraşalı dep araga kişi salıp, eki jaktagı kırgızdın kolu
kelgençe amal kılıp turuşkan Bugu, solto, sayak, sarbagış emne kıların bile al bay.
malı semire elek üçün attarı arık bolup, akırı mındayça tün boyunça tokoydon
çıçırkanak kıyıp tanıp alıp, ar kimisi birden kün çıkkan mezgilde Kızarttın beli
jaktan bizdi közdöy katuu çaap, süyrötüp jürüp oltursun. Biz ayla kılıp Sanbarak
menen jaraşalı dep, betme-bet bolup bir kançabız süylöşüp turgan kezde «kırgızdın
biz çakırtkan kalın kolu kelip kalat» dep bizge şaşıp çaap kelip kabar bersin, baarı
bir oozdon bul işke jaray turgan jalgız oşol dep, al mildetti saya kırgızınan
Jepketerge tapşırgan dagı özdörü tarap ketken. Kırgızdın jibergen kabarı boyunça
kün şaşke bolgon kezde kazaktın tigilgen tuusunan bir neçe baatırları ak tayakçı
askeri menen Sanbarak kelip, Esenkul baştık kırgızdın baatırları menen janıdan
sözgö kirişkende bir azdan soñ Kızarttın, beli jaktan şamal bolup, (dayım dep
aytarlık şamal jürüp turat) şamalga aralaş bir uçu asmanda, bir uçu jerde kalıñ çal
çıgıp, aldı Koçkordun tokoyunun başına aralaşıp, tokoydun baarı; Koçkordun özünö
bütkülü menen çañ bolup ketken. Bul emne çañ bolup ketti, biz jaraşalı dep jatkanda
balkim kalıñ kırgızdan kol kelip kaldıbı dep, Esenkul bul sözdü aytıp oozun jıyıp
ala elekte on çaktuu kişi menen attarın kara terge çömültüp, çuu koyup kelip, salam
aytpastan Jepketer baatır aytkan:
Köptügü ala kargaday arık
tukumunun kolu kelip kaldı.
Sayaktın san kolu kele jatat.
Çegirtkedey kaptap çeriktin kolu kele jatat.
Buudandarın julkuntup,
bugunun kolu kele jatat.
Soltonun soloondoru kele jatat.
Koldun aldı tokoygo tüşüp, tamak-aş menen kamınıp kaldı. Artı Kızarttın
belinen üzülgön jok. Kokustan soyuş üçün kalın kol eldi talap ketpesin, sözüñdü toktot,
koldun soyuşunun kamın kılalı, attangıla dep, Esenkul başka baatırlar menen
toktoboston attanıp ketken. Bular tokoydogu çañdı. karap jürüp ketkende Kökjal Barak
tezinen koşuuna kelip, uruşa albastan kaçkan. Bul soguşta kazaktar kaçpastan murun
soguşup turgan kezinde sarbagış kırgızınan Çerikçi Temir uulu ötö kayrat körsötüp,
baatırlıgı bilingen. Kaçkan kazakka kırgızdar jalpı çabuul kılıp, kazaktı köp
öltürüp, attonun oljolop, Koçkordun kün jagı Joon Arıktagı çapta kazaktın Aytak
degen baatırın öltürüp, bul kezde al jer Aytaktın çabı atalat. Kazaktın Arzı degen
baatırın öltürüp, al jer Arzı ataldı. Kürjü degen kazaktın baatırı öltürülgön jer
azırında Kürjü ataldı. Kökjal Barak özü Kesken Taşta karmalıp öltürüldü. Kazaktar
bıt-çıt bolup, bet-betinen kaçıp, birin-serin bolup jürgöndö köp öltürüldü. Kaçkan
kazaktı Çüygö jete kubalap, andan İlenin suusuna çeyin kuba barıp jürüp öltürgön
çapıraştı kazagınan Japekti öltürgöndö, anın söögün dos bolgon sebepten sarbagış
kırgızınan Atake Tınay uulu kara buuraga kara kilem jaap, bir tuugandarı Bayteli,
Kooman, Döölötkö jetkirgen.
Bul soguştan soñ kırgızdar kazaktan mal alıp, jılkı tiyip, köbüröök jabırlıgı
öttü. «Baraktın çabuulunda at semirtkendey» degen kazakta makal bar. Esenkul Bolot
uulunun boyu uzun bolgon üçün kırgızda «çoñdugu Esenkulday» degen makal bar.
Kırgızdın basırıgı bul jerdegi (İle menen Çüy) kazakka abdan ötkön üçün kazaktar
çıday albay akırı Kökçö-toodogu turgan Abılay hanga kişi jiberip çakırıp, anı
kırgız menen soguşturgan. Kırgızda: «joonu — köp kaçırat, jakşı atı — barakka
kalat» degen makal bar.

ABILAY HAN SOGUŞU 1775-76-jILDARDA BOLGON
Orto Aziyada Sarı Arka, Türkestandı jerdegen kırgız, kazakta alardın kanınan
sanalgan er Eşimden soñ (1620—30-jıldar) ataktuu dañkı taş jarıp, çoñ bolgon
Abılay han dep aytuuga mümkün. Abılay handın tüp nasili kadimki kan içer Çıngız
hanga takalıp, kazaktaşıp ketken mogol urugunan. Orus, Kıtay padışaları menen
baylanışı bolup, kalmaktı jeñip, kazak jurtu 1733-jıldan baştap orustun kol
aldında sanalsa da, jeri Sarı Arkanın keñdiginen ar çaçırap, kazaktın alıs
turgandıgınan Abılay kazaktı özünçö mamleket dep bilip, özün anık han sanagan. Jana
başka uluttar dagı uşundayça oylogon. Abılay 1772-jılında bütkül kazakka han bolup
şaylanıp, 1775—76-jıldarda kırgızdı karatıp , 1781-jılında ölüp, Türkestan
kalaasında Türkestan atalgan Kojoakmat İsunın (Yasavi bolso kerek — Red.) korgon
kümbözünö koyulgan.
Tarıh kamsadan:
Asan atanın sözü dep, Abılay handın bir vaziri aytkan1.
Mından soñ kıyla-kıyla zaman bolor,
Zaman azın, zañ tozup, jaman bolor.
Karagaydın başıka çorton çıgıp,
Balalardın daureni tamam bolor.
O kündö karındastan kayır keter
Kandan küç, karagaydan çayır keter
Uul, kızıñ oruska bodan bolup
Kayran el, esil jurtum, sonda neter
Abılay handın laşker baştıktarı: 1. Kamanbay 2. Berdikojo. 3. Aktanberdi. 4.
Altıbay. 5. Eşmambet. 6. Matay. 7. Aytmambet. 8. Çönköy 9. Buura Kabantay. 10.
Kanjıgaluu Bökönbay.
Kırgız menen kazaktın arası Sanbarak jeñilgen soñ katuu buzulup, kırgızdın
kökürögü ösüp, kazaktı baştagıdan beter uurdaptalap, jıgıp alıp ka raktap, çoñ korduk
körsötüp, köbünçö sayak kırgızınan: Çakır, Uman, Jamanak (kabarlardın han Sadırdın
küçögön çagı, oşogo süyönüp) tınçın alganda çıday albastan kazaktar keneşip, Sarı Ar
kada jatkan Abılay handı çakırıp kelüügö Oluya-Ata şaarına tün jakkı kıyçalış, kün
çıgışında
Eki-üç künçülük jerde turgan korooloş urugunan Jogaç baatırdı jibergen.
Abılayga barıp Jogaçtın aytkanı: — Aldayar taksır Ala Toonu jerdegen makoo kırgız
köbünçö Kökjal Baraktın soguşunan soñ bizdi tınçıtpastan korduk körsöttü.
Malıbızdı uurdadı, özübüzdü karaktadı, kırgızdın baştıktarına, köbünçö Kaba
Arzımattın uulu han Sadırga kişi kiyirsek anın bergen joobu: Çapıraştı, Japekti
öltürdüm. Abak, Taraktı aldım, Kökjal Baraktı aldım. Çolok Korgon, Sozuktu aldım.
Sor ayak Abılay han sartıñdı aluuga az kaldım, — degen.
Abılay: — Kazak-kırgız ürkördöy bolgon el ele. Kalmaktan jañı kutulduk, başayagıbızdan baskınçılar ajıdaarday op tartıp, soruuga oozun açıp turat, — dep başın
çaykap joop aytpagan. Joop berbegen soñ kazaktın baştıktarı, biyleri jana asker
baştıktarı keñeşip, handın akununa tamak içip jatkanda ölöñ menen ayttırganda,
köptön soñ Abılay han «köbüñ bolboduñ, kayır, emi barayın, birok eñ murun
jakşılıkça süylöşölü, kırgızga barıp menin sözümdü ayt» dep Jogaçtı kayta
jumşagan. Jogaç kırgızdın çeti soltonun baştıgı Momokan menen Jayılga kelip,
Abılay handın sözün aytıp kayta ketken.
Oşol jılı Abılay han Sarı Arkadan attanıp kelip, Taşkendi karatıp, anda janış
(duulat) kazagınan Baytikti uluk kılıp, özü Taşkende kıştap kalgan. Kırgızdan elçi
barıp, köpke jatıp kalıp, kırgızdın köpçülügü menen keñeşip, joop berüügö
ubadalaşıp kaytkan. Köktömdö Abılay Taşkenden kelip, Merkenin tün jakkı Korgotu
özönündö Tüyüşkön degen jerde kolu menen jatıp kalıp, kırgızdın joobun alıp kel
deyt. Jogaç kelip, solto kırgızı Jayıl menen Momkanga süylöşüp, ıgı kelişe albay
buzuluşup kaytkan.

Kırgız karıyalarının aytkanı: Aziz Janıbek kandın Asan kaygı degen bilimdüü kişisi bolgon eken.
Jogaçtın aytkan sözün jana Abılaydın köp askeri menen kelip jatkanı tuuralu
soltolor başka kırgızdarga kabar berbesten jana Abılay handan eç bir koop
kılbastan, kamınbay beykut jata bergen. Jogaç kırgızdın kelişpegendigin barıp
aytkan soñ Abılay Merkenin janındagı Möñkönün Ak Çiyine tuusun tigip, soltogo
çabuul kılgan. Tuygunt jatkan soltolor jan ayabay soguşsa da jeñilip, soguşup turgan
çagında Jayıl baatır Üsön, Teke jana İtike degen üç balası menen kazaktın koluna
tüşkön. Jayıl baatır Jogaç menen dos bolgon sebepten: «Menin Üsön, Teke eki
balamdan tukum kaldı, kiçi katınımdın balası İtikeden tukum kalgan jok. Anan bir
tamçı kanın surap algın» degende Jogaç İtikeni öltürtpöy surap algan. Jayıl, Üsön,
Teke jana Jeenbek törtööñ öltürgön. Momokandı Jogaç kepilge algan. Saruu
kırgızınan kolpoç urugunun kolu kelip, soltonun kolu eken dep jañılıştan kazaktın
askerine kabılıp kalıp, anın köbün kazak kırıp taştagan. Bul sebepten aligiçe el
arasında kele jatkan makal: «Erdiginen solto kırıldı, enöölüktön kolpoç kırıldı»
degen. Abılay ilgerilep Çüy booruna kelip, Çulu beketine jakın jerden bölökbay
urugu kançalık erdik körsötüp, azıraak kişi köp joo menen atışıp jatsa da, anı
jeñip, joldoştoru menen kırgan (Jolunun tukumu azır Isık-Atada 3040 tütün).
Soltodon ötüp, Kiçi-Keminge barganda Beyşeke degen jerde beş agayın kırgızdı
ayılı menen kırıp, kelin-kızın oljologon. Kiçi Keminde alış kazıp jatkan
kırgızdan 4050 kişini öltürgön. Bul alış azırında Kandarık Arık (Kanduu arık
degenden kıskartılganı) atalat.
Jol Bulaktın oozu, bir kabarda Kötmaldıda sarbagış kırgızı menen soguşup,
kırgızdan jantay urugu kalmakka tüşüp ketip, kayta kelgen: İbike, İnjim, Jakam,
Senkiltay. Madıhandın İbikesi jekege çıgıp, kazaktı ırgıta sayıp ketkende, kazak
bütkülü menen kaptap ketip, İbike kolgo tüşkön. Kolgo tüşkön kişilerdi Kökala attuu
Abak degen kazak moyundarınan kögöndöp turup kırıp jatkanda, kolgo tüşkön kişini
öltürgönün toktotsun dep Abılaydan buyruk bolgondo baktısına İbike baştık bolgon
jeti kişi öltürülböstön kutulgan. Bütkül sarbagış koşup soguşpastan, birindep
uruşkan. Uşul sebeñten kırgız earbagıştın feodalınan sanalgan Esenkul uruşka
katışpagan. Abılay Isık Kölgö barıp, Çolpon Atanın köl jeeginde bıtkılında çep
jasap, malbaşı menen bekinip jatkan. Munduz kırgızı tatalay urugunun baştıgı
Tınıbek menen soguşup, tört kündön soñ kazaktar japırıp kirip çebin talkalap, 150
tütün kişinin köbün kırgan. Tınıbektin Kanışbek degen kızı jana 16 kız oljogo
tüşkön. Oşondo kazaktın kolunda Soñ Köldü közdöp kazak askeri bara jatkanda
Kanışbektin ıylaganı:
Altı koroo tatalay,
Altı aylanıp çapkıday
Asili buzuk Abılay,
Atañdın öçü bar bele, ay.
Jeti koroo tatalay,
Jeti aylanıp çapkıday,
Jetesi jok Abılay,
Jeteñdin öçü bar bele, ay.
Korgolottuñ bıtkılga,
Korduk kıldıñ kuday ay,
Abılayday it kulga.
Karsak jürbös karañ jol,
Karañgıda baratam,
Kaparda jok Abılay,
Karmoosunda baratam.
Tülkü jürbös tülöy jol,
Tündö ketip baratam,
Tüşkö kirbes Abılay,
Tutkununda baratam.
Kanışbektin kayını saruu kırgızınan, kırk uulu urugunan Kanabay degen küyöösü
bolup, küyöösünö aytkan salamı:
Tatalay munduz törösü,
Oyron munduz törösü,
Orçun munduz törösü,
Körpöçönün köbösü.
Köñkül munduz törösü,
Jaman da bolso Jabayga ayt.
Köp saruudan Beşimge ayt.
Abılay Soñ Kölgö kelip, attarın semirtiş üçün bir ay turgan çakta Kanışbektin
Abılayga kılgan arızı: — Ata-ene, el-jurtubuzdan ajırap, 17 kız oljolonup, sizderge
bülö bolduk. Sizderden başka barar jeribiz, basar toobuz kalgan jok. Tutkunda kele
jatıp zorduk, basımçılıkka kiripter bolup, kirdep kettik. Kir-kogubuzdu juup
tazalanıp aluuga uruksat beriñiz, — degende Abılay makul algan, Suuga 17 kızdı
Kanışbek eerçitip kelip alarga aytkanı: — Biz ata-ene, el-jurt, bir tuugandarıbızdan
ajırap, ömür boyu kazakka küñ bolup, oljo katın atıgıp kul bolup jürgöndön körö
ölgönübüz artık, — dep 17 kız bir-birinin çaçın tüyüştürüp turup, suuga tüşüp
ketkende köldön añır kazdın jumurtkaların izdep jürgön kazaktar körüp, Kanışbek
baştap bir neçe kızdı karmap kalgan. Kiyin kırgızdı bütkül karatkanda Kanışbekti
azat kılganda anın jüyöösü Kabay algan. Bir kabarda Kanışbek dagı suuta tüşüp ölgön.
Abılay kırgızdın köbü Anjian, Namangenge jana Kıtay jerine jakındap kaça
turgan bolgondo Soñ Köldön Talaska barıp, anı ordo kılıp turgan. Kırgız menen
Abılaydın soguşunda kazakka maalim bolup, közgö körünüp, neçen jerde baatırdık
körsötüp, erdik kılgan solto kırgızının talkan urugu
Tatalay munduz törösü, Oyron munduz törösü, Orçun munduz törösü Körpöçönün
köbösü.
Köñkül munduz törösü, Jaman da bolso Jabayga ayt, Çaar attuu Kabayga ayt. Köp
saruudan Beşimge aytkan Jamansarttın uulu 18-jaşar Tülöberdi bolgon. Sarbagıştan
Esenkul, sayaktan Kaçıke menen Sadır, saruudan Tuma biy askerleri menen attanıp kele
jatıp, soltonun jeñilgenin, birin-serin sarbagıştın jana Tınıbektin
oyrondolgonun uguzup, joldon kayta ketişken.
Abılay Talaska, bir kabarda Kum Arıktın başı jer-suu Makmalga kıştap kalıp,
kiyinki jılkı soguşta (bul soguşka sarbagış, bugunun katışkanı bilinbeyt) sayak
Sadırdı Doskulu degen balası menen karmap barganda Abılay kırgız menen jaraşıp,
el bolmokçu oy menen anı esen-soo eline kayta jibermekçi bolgondo, kazaktın baştık
bir kişisi mınday degen:
— Munu balası menen öltürbösöñüz (bir kabarda Jogaç aytkan) siz dagı tınbaysız,
kazak da tınç bolo albayt, atası Sadırdın jürögünün başında eki eli jeri kara,
balası Doskulunun jürögündö kara jok, baarı da may eken. Balasının erdigin ali
tündö et bergende etti başı menen tartıp sınasañız, — degen.
Koydun eti kelgende Doskulu baştın eki kulagın kesip, mañdayın jara tilip,
tumşugunan tuura tilip, eki közün. çukup alıp, baştı balja-bulja kılıp buzup, meesin
başka alıp taştap koygon. Munu kaytartıp koygon sakçılar Abılayga aytıp barganda
bayagı kazak mınday dep çeçken: 1) Baştı mañdayınan uzata tilgeni — jolum açık
şıdır bolup, esen-aman üyümö barsam degeni. 2) Tumşugun tuura tilgeni — jolumdan
tuura çıkkan duşmanım, joom Abılaydı aman bolup jıksam, soguşta jeñip tuurasam
degeni. 3) Eki kulagın kesip, közün çukup alganı, baştı balja-bulja buzganı — ölbösöm
Abılay senin eki közüñdü çukup, eki kulagıñdı kesip, çunaytıp turup öltürsöm degeni.
4) Baştı balja-bulja kılganı — esen-aman ölböstön çıksam, baş kişileriñdi
talkandap kırsam degeni. 5) Meesin alıp dastorkongo taştap koygonu
— meeñdi alıp, tamak katarında çiykiley jesem degeni, — dep tajrıyba bergende
Abılay kan sorguç bul aytkanga işenip etti jep bolboston öltürtkön. Sayak menen saruu,
kuşçu söögün surap alıp, Oluya Ata menen Talastın ortosundagı kapkanın Üç Korgonuna
koygon.
Sadırga bütkül arka kırgızı moyun iyip, aytkanınan çıkpagan. Demek, bütkül arka
kırgızında zamanında Sadırdan ozgon kişi bolbogon. Uşul sebepten sayak kırgızının
kadırı başka kırgızga karaganda arkalıkta üstün bolup, anın dooru jürgön. Uşul
sebepten al ubaktan bul zamanga çeyin kele jatkan makal «Kabanın atı kaçsa karmaba»
degen. kaba demek — sayaktın bir urugu. Kabanın atı kaçıp baratsa karmap alıp kelip,
eesine bergende eesi menin atımdı uurdap bara jatkan ekensiñ dep toguz jılkı ayıp
algan. Jaş çagında Sadır murdunun çimkirigin tarta albagan, süyrölgön enöö jaman
bala bolgon. Ar kim jaman Sadır dep tildegende, enesi tantık kişi eken:
«Sadıyımdın han boloyun kim bildi, bek boloyun kim bildi» degen. Sadırga solto,
sarbagış, bugu, sayak, saruu, kuşçu iyiliştüü bolup, aytkan buyrugunan çıkpagan. Oşogo
bir misal: Anjiandan Arkaga kelip ornoşkondo solto kırgızının baştıgı
Jamansarttın aylın elik atıp berip bakkan üçün elikçi Jamansart atalgan.
(Jamansart dep at koyulmagı Anjianda jürgön çakta Jamansart törölüp, tuulganda
ayılında bir jaman sart jürgön üçün uşul sarttay bolsun dep, Jamansart koygon).
Sadırdın jeti baytalı jogolup Jamansartka kelgende Jamansarttın Börübay degen
balası çatırdın türkügü menen Sadırdı çaap jibergen. Anda Tülöberdi 17-jaşta
bolgon. Ekinçi kabarda Börübaydı karmap kalıp, Sadırdı ajıratkan. Sayak Sadır
öltürülüp, Esenkul Kıtay menen Fergananın çegine köçüp, bugu Tekesti közdöy bet
alganda kırgızdın baş kötörö albastıgın Abılay bilip, kırgızga salık salıp
sınagan. Bütkül salgan salıgın birin kaltırbastan solto kırgızınan bölökbay
urugunan Kebek biy orundatıp, bütkörüp bergende añı Abılay çakırtıp ıraazı bolup,
bütkül kırgızga biy kötörgön. Abılay ar tütüngö bir-birden çıgım alıp, kolgo tüşkön
kırgız başına beçara bolso bir jılkı, ookattuu bolso toguz jılkıdan satuu algan
deşet. Abılaydın jaraktuu 8 miñ, andan mından eerçitken 2 miñ, çaması 10 miñ
kişisi bolgon.
Talastı borbor kılıp, anda surakçı kişilerin koyup, özü Sarı Arkaga ketkende
birge kırgızdan bir miñ tütün, bir kabarda altı jüz tütün köçürüp ketken. Kırgızdın
soguşunan bir az murun kalmaktın hanının Oloñ bayır degen kızı kaçıp barıp
Abılayga tiygen. Abılay jerine ketken Añ anın asker
baştıktarınan sanalgan Karagerey Kamanbay baatır Kulja şaarının kün çıgış
janındagı toolordun biri Eren kabırgadan kelip, Koçkordon jılkı tiyip ketkende
sarbagış kırgızınan Atake art jagınan kuup barıp, Korgoşto jetip katuu soguştan soñ
jılkısın ajıratkan. Kee bir kabarda bul okuyanı Abılaydın çabuulunan murun bolgon
deyt, anıgı kiyin bolso kerek. Sebep — soguş bolup jatkanda Kamanbayga Atake: «senin
işengen piriñ Abılay jok» deyt. Abılay bütkül kırgızdın üstünön ak üylüü kılıp,
solto Jamansarttın uulu Tülöberdini. alıp ketken, anda barganda tuulgan bala Kanay.
Abılay 1787-jılında ölgön dep. Bartold kata jazgan, anıgı 1781-jılında ölgön.
Kırgız Anjian, Alaydan kaytkanda özbekke iyiliştüü bolup kaytsa da, Abılaydın kan
jürgüzgön soguşunan soñ baştagıdan artılıp, özbekke jakından baştagan.
Abılaydın öldü kabarı ugulgan soñ, kırgızdar İle menen Çüy ayagındagı kazaktı
kısa baştagan. Akırı kazaktar çıday albay soguşup ketken. Al tömöndögü Çançkulu
Berdikojo baatırdın soguşu. Abılaydan bir az murun, bir kabarda bir-eki jıldan
kiyin bugu, sarbagış kırgızı İlenin suusun keçe turgan bagıtınan barıp, köp jılkı
tiyip alıp, İle suusunan keçip ötköndö sarbagış kırgızının baatırlarınan sınalgan
Atake jaman tüş körüp, eski kırgızçılık karañgılık rasimi boyunça al tüştön
korkkonduktan «jaki atım, jaki men özüm ölbösöm» dep, Kerkulun degen zamanında
ataktuu birinçi külük atı menen İlenin jakası, Handın toosunun deñgeelinen erteñ
menen joldoştorun kaltırıp özü jalgız çıgıp, Çüy boyuna tüşüp, Toru Aygır aşıp,
Çolpon Atadagı üyünö el orunga oltura bargan. Attı tañatırıp, erteñ menen katının
"jumşap at kantip turat, körüp kel degende katını çıgıp, at mamının başın kemirip,
julkunup turat degende Atake: «aram ölgürdü agıta ber» degende katın agıta bergen. At
daroo barıp köldön içip jibergende çıçkaktap ölgön. Atakenin bul jürgön jolun
çamalap tekşergende orto esep menen eñ azında 350400 kilometr jer. Bul kabardı men
sarbagış, sayak, bugu, solto, saruunun karıyalarınan köp mertebe taptış kıldım.
Tıyanagında bütkül barısının kabarı taşka tamga baskanday tuura çıkkan.
Berdikojo öltürülgöndön soñ 1846-jılı (Kenensarının doorunda) jete kazaktar
çekenesinen esep albaganda kırgız menen közgö körünöörlük ataktuu çoñ soguş
kılbagan.
Oşol zamanda kırgız feodalının küçöp Anjian, Alaydagı tentip jürgön kezdegi
jardılıgı unutulgan çagı bolup, sayaktan Sadır, Janbolot, Kaçıke, bugudan Birnazar,
Meñmurat, soltodon Tülöberdi, sarbagıştan Atake menen Esenkul aytılgandın baarı
da bay manap, el jegiç, feodaldardan bolup, kedeydin kanın sorup turgan. Manap,
bukara dep eldi ekige bölgön. Kıskası, Esenkul tuuralu karıyalar sözü: jogoruda
aytılgan Sançı-Sınçını sını boyunça Bolot Çagaldaktın jesiri Talakeni alganda
andan tuulganı uşul Esenkul bolgon. Sançı-Sınçının baş koykon tuulat degeni uşul.
Bir köçöttö Bolottun uluu katını künülük menen jurtta kalsın degen oydo bolup, köç
jönöy turgan çakta Talakege üyürdögü aygırdı karmatıp bergen. Köç jönöp kalganda
katın bir kolu menen aygırdın çılbırınan karmap, bir kolu menen eer tokumun tokup,
atına mine salıp, beşikti aluuga küçü kelbesin bilip (bul köç ürkündün köçü eken),
kokustan balam joogo tüşüp ketebi degen kıyal menen beşiktegi balanı karagandın
tübünö koyö sala köç artınan çu dep jürüp ketken. Bul ürküp köçkön jer Jumgal, bir
kabarda Toguz Torodo (menin pikirimde Toguz Toro) bolgon. Köç barıp kongon jerde üy
tigip jatkanda balanı jurtka taştaganı bilinip, Bolot üç-tört jigitti çaptırgan.
Bular kelse beşiktin üstünön bir arkar kaçıp çıkkan. Balanın oozunan süt agıp jatkan.
Uşul okuyanı ırım kılıp Esenkul dep (Esen kaldı degen söz) at koygon. Esenkul 50jaşka jete özü joodo jekege çıgıp jürgön. Jana ötö uzun boyluu bolgonduktan çoñdugu
Esenkulday degen makal bar.
Oşol aytılgan feodaldardın içinde arka kırgızında ataktuu zulumu Sadır bolup,
anı Abılay öltürgöndön soñ arka kırgızında birinçilik darajasın algan köbünçö
uşul Eseñkul bolgon. Bütkül karıyalardın aytuunda Manas oşolordun zamanında dagı
aytıla baştagan. Bulardın zamanınan murun Manastın aytılganı eç bilinbeyt. Bütkül
kabarda Manastın aytılmagı oşolordun karıgan kezinde bolgon.

KOKON HANDIGI MENEN KIRGIZ ARASI
Abılaydın çabuulunan kiyin kokonduk menen kırgız katışa baştadı dep jogoruda
aytıldı ele. Kırgızdın bul birinçi katışı bolboston andan murun da katışa kelgen.
Kokon handıgı hijirattın 919-jılı (bizçe 1501-jıldan) kuralıp, Altınbeşik
Ayböböktön baştalat. 1500530-jılga jete Teskeyde (Isık-Köldö) kırgızga han bolup
turgan Muhambetkaydar özün özünçö handık dep turgan üçün Kokon handıgına çabuul
koyup turgan. Tarıhtarda bolsun, karıyalardın aytuunda bolsun kokonduk menen
arazdaşpastan, anı menen katışıp turgan. Bul jakındıktın sebepteri: 1) Fergana
kırgızı kokonduk menen aralaşıp, birde özünçö ökümöt tüsünö kirip turgandıgı; 2)
arka kırgızı kalmak, kazaktan kısımçılık körsö Ferganaga kaçıp barıp? baş
kalkalagan; 3) eginden kıstalañ bolso Ferganadan algan: 4) sooda-satıgı boyunça
köbünçö Fergana menen bolgon; 5) kırgızda kee bir ataktuu kişileri ölsö, boljolu
182025-jıldar çamasına jete arka kırgızınan bolso da anı alıp barıp, Anjian
şaarındagı Arstanbapka koyup turgan.
Kırgız Anjian, Alaydan kaytkanda toluk bukara bolup karabasa dagı 1758-68jıldarda karamakka ubada bergen. Maselen. sarıbagış kırgızınan Tınaydın uulu
Atake karamakka çındap ubada bergende aga bir möör bergen, Andagı jazuu «Layla
Tulkadırda tuulgan Atakenin Tınay uruşta Ürüstömdik Joomarttıkta atımtay» Jana
başka kırgızdan ar uruk öz betinen kişi jiberip turgan. Oşolordun biri 1791jılında sarıbagış kırgızınan Esenkuldun uulu Erkubat degen jana jantay urugunan
Asan baş bolup, eki toguz at, bir toguz kuş, kuşunun baştıgı bir küykö bolgon, (Kırgız
adetinde küykönü kuştuk aksakalınan sılayt). Talastın kırgızınan karamakçı bolup,
saruu Ajıbek elçi jibergen.4-jana sayak, bugu, soltodon karaybız degen toluk ubada
algan soñ Konok hanı miñbaşı Kuşbegi degen uluktarın 1807—10-jıldar çamasında
arka kırgızına jiberip, kırgız, kazak jerine korgon
Arkadagı kırgız jerine jana kazak arasına saldırgan korgondoru: 1) Talasta, 2)
Koçkordo, Karakol, Sööktün boyu, tokoydun başında, 3) Şamşının boyu, Orto talaada.
Bul aytılgan eki korgondun eki arası 10 çakırımçalık bolgon. Murunku aytılgan
Kızartka ketken jolgo jakın bolgon. 4) Narında. Narın suusunun ayagı, tün jagınan
kelip kuygan tuura suu, Kurtkanın oozu kün batış bosogosunda bolgon. 5) Jumgalda
suunun tün jagında Karoydo bolgon. 6) Kara küñgöy Kırçında bolgon. Jumgaldın
başında özbek termini «Bazar Turuk» degen jer bar. Sözdün özbekçe bolgondugunan bul
jerde kokonduktun korgonu bolboso da, saray bolbosun dep köp suraştırdım. Anda
kokonduktun turganınan eç bir kabar tabalbadım. 7) Suusamırda, Aksuunun boyu. Bul
jerde Kokon Handıgı jıgılar çakta. Köldöy jana Mankabek degen ulugu bolgon. 8) Toguz
Torodo. Soñku ubaktarda Narın kırgızınak Kurmankojo uluk bolup turgan. Anın Çoluk
degen balası Öktöbür revolyutsiyası baştalganda, 1918-jılında Narın kalaasında
kolonizatorlor tarabınan öltürüldü. Çüy boyunda; 9) Merki; 10) Aşmara; 11) Pişpek —
kırgız tarabınan öltürülgön Rahmatildadan murun Atabek uluk bolgon; 12) Tokmok
şaarında jakın jerde, Pokrovka kıştagının kün batış jagında bir kilometr jerde
kaşattın üstündö, bolup, anın kün batışı koo bolgon: 13) Ak-Bette (azırkı Atayke
kıştagında). Çüydün suusunun çoñ kaşatına tiye bolgon; 14) Kara Balta, Ak Suuda; 15;
Isık-Köldö, tün jagı Karoydun Börü Körbösündö bolgon; 16) Kün jürüş Jargılçak
menen Tamgada; 17) Barskoondo.
Kazakta: 18) Almatı şaarının kün çıgışında bolgon. Anda Tuçubek degen ulugu
turgan. 19) İle boyunda; 20) Çüy suusunun özönü Kalıgıtuda, mınday saray bolgon.
Bul aytılgandardın içinen Merke, Kurtka, Pişpekte asker köbüröök turup,
başkalarında az bolgon. Merkeki miñbaşı Kuşbegiden murun saldırgan deyt,
Kokonduk kırgızga soodasın köbüröök taratıp, alaça, korgoşko, torko, töö kekirtek,
baçayı, atlas şayı, basma, çıt, jibek, şuru, çaçbak jana türlüü darıların sata turgan.
Kırgızdan kayrat kılıp, karşı kişi çıksa, uu berip öltürüp koygon. Kokonduktun
zulumdugu artıp ketkendigi üçün eki ortosu salkındaşkan.
Soltonun bir balban jigiti menen özbektin beginin bir balbanı küröşüp, özbek
balbanı jıgılıp kalıp, ölüp ketip, al sebepten solto menen kokonduk buzuluşup
kalgan. Talastık saruu kuşçu menen tömönkü solto kokondukka toluk karap kalıp. kalgan
soltodon Kanay, Karboz, esenamandan Sake, jayıldan Ürüstöm, Tınıstan baştı küç jüz
çıñalu tütün kokondukka karabas üçün köçköndö kokonduktun askeri kuba barıp, Isık
Atadan jetip soguşkan. Jangaraç menen Kanaydı özbekter kolgo tüşürüp, meyman tutkun
kılgan. Köçkön köçkö özbekti aralatpastan, Ürüstöm, Tınıstan, Sake üçöö ötö mergen
bolgonduktan atışıp, akırı soltolor kokonduktu japırgan. Özbekter Kanaydın közün
jooluk menen tañıp alıp, jıñaylak atka mingizip, eki kolun baylap ketip bara
jatkanda janın ayabay soltolor soguş salganda, özbekter çıday albastan kaçkan.
Bayloodo bara jatkan Kanay eñkeyip, jügöndün şilisinen tiştep şıpırıp
jibergende, kaçıp bara jatkan özbekter Kanayga kayrıla albastan jönögön, Kanaydın
koldorun, közdörün soltolor çeçken Kanay soltonu baştap özbekti kaptaganda, özbekter
baştagıdan beter bıt-çıt bolup kaçkan. Soltolor özbektin aldın tosup soguşkan.
Özbektin aekeri menen koşo kelgen bir saruu jigit Satılgan degen kıykırıp; «Sarttın
aldın tosposton, artınan sürö uruşup Oluya Ataga jetkire Merkiden ötkürö saygıla!» —
dep bakırganda al aytkanga bolboston, soltolor aldı-artın kurçap, askerdin
zamanasın kuurup, 2530 askerdi öltürö baştaganda özbekter japırt attan tüşüp, tuusun
tigip, attarın tegerete baylap atışkanda soltolor toktop kalgan. Keçke atışıp,
keçinde soltolor kayta kaytkanda, özbekter iştep ketken. Bul soguşta özbektin askeri
toluk 400 kişi bolgon. Bul boljolu 181415-jıldarda bolgon. Anda ulugu Narmat
kuşbegi eken. Kiyin 183840-jıldarda özbektin ulugu Kanayga uu berip öltürgön degen
kabar bar,
Boljolu uşul jıldarda bolso kerek: Jumgal, Narındın birinde kokondukka
karagan kıpçak menen kırgız soguşkan. Kıpçaktan argımak atına ayabay ürtük salgan,
başın kızıl jooluk menen buugan bir jigit jekege çıgıp kelgende kırgızdan
Jantay urugunan, sarbagış tukumunan Karaçolok İtiybas uulu kaçırıp çıgıp, tigil
jalañ kılıç menen soguşkandı nayza menen ırgıta saygan. Munu körüp bütkül kelgen
kıpçaktar baarı da kızıl kiyinip, başına kızıl jooluk orop, at koyup atışıp çıga
kelgende kırgızdar kaçkan.
Azır da Çüy boyundagı Atayke kıştagındagı (eski Tokmok) korgondon 150 çamaluu
özbektin askeri (sarboz) suunun tün jagındagı tınay kırgızı Taştanbektin ayılına
uruş salgan.
Kokonduktun jekege çıgıp kelgen sarbozun kırgızdar attan ırgıta sayıp tüşürüp,
oşol zamat nayzalap öltürüp jiberişken. Munu körüp, kaptap kele jatkan sarbozdor
toktop kalıp, köçkö batına albay kayta ketken.
Oşentip, solto menen özbektin ortosu katuu buzulup, akırı saruudan dagı el
koşulup, bular sartka karabaybız dep, İlege japırt köçkön, eldi baştagan Kanay bolup,
oşol çakta Törögeldi Abayılda uulu 1920-jaştarda bolgon (balkim 1617-jaşta bolor).
İlege barganda kırgız menen kazaktın arası buzula baştaganda, mında kalgan
kırgızdar solto menen saruunu jamınıp barıp, kazaktın malın köbüröök uurdagan.
Kazaktar jadaganda soltonu jeriñerge ketkile dese bolbogon. Akırı kazaktar
kırgızdın tegirmenge salgan aştıgına çeçektin kagın koşo saldırıp, akırı oşondon
bayagı kokonduk balbandı jıgıp öltürgön. Jigitke çeçek çıgıp ölgöndö eki-tört
jıldan soñ solto, saruu kayta köçkön.
Kazaktar tegirmenge çeçektin kagın koşo salıp oşondon öldü dep, kırgız, kazak
arası eñ katuu buzulgan. Oşol buzuluştanbı, jaki mından bir dalay murunbu sarbagış
kırgızınan jantay urugunan İtiybas, Koytiybes, soltodon deydi Şapak degen
baatırları baştık 80100 kişi kazaktın çer tokoyluu jana kıştın altı ay jep tursa
da, çöbün tügötpögön jerge barıp, 34 atın kaltırıp, kalgan attarın bütkül soyup,
kıştın altı ayı etti jep, terilerin kayış nokto, jügön, kuyuşkan boo kılıp, saba,
çanaç jasap da dayardap alışıp, özdörü kamıştan, jıgaçtan üy jasap alışkan. Jazgan
jakın «it jatak» boldu dep, (karargan jerdin çoñdugu it jatarday bolup, kar kete
baştagan çaktı aytat) bayagı baylap koygon attarına minip, eki jaktı çalıp turgan Jer
abıdan kararıp kalganda çan emi körünö baştadı dep abdan tigilip karap turuşkan.
Çañdın aldı tuura tuşubuz deñgeelibizden öttü, emi çan ortosu bizdin tuşubuzga keldi
dep kalgan. 34 attarına 34 kişi minip barıp, orto çañdan neçe jüzdöp, miñdegen tubar
beelerdi alıp kelişip, koşun tartıp, birden-birden minip, miñdegen booz beeni
aydaşıp, bayagı ötüp ketken aldıñkı çañga kelip, andan tuu bee tukur at jana umaları
kalpaktay bolgon sarı taman, üstünö çımın konbogon kelişimdüü attardı tandap
minişip, bir kançasın aydap jönögön. Bul mal kazaktın subay beeleri jana attarı
jana tubar beeleri bolup, subayın minip, booz beeleri joldo turganda kımız kılıp,
bir jerge konup, bir jerge örgüp, jay jürüp, artınan kuugun sürgün jok el jayloogo
kark çıkkanda eline kelip koşulup turgan. Uşunday jortuulga neçen mertem attanıp
bargan.
İtiybas tuuraluu el oozunda ar türlüü ikaya sözdör köp. Maselen, bir sapar İtiybas
köp jılkı alıp kele jatsa, bir jerden ökürüp ıy çıkkan. Kelse, bir jigit bir suluu
kızdın ölügün kuçaktap bakırıp jatat. Janında ortosunan kıya çabılıp ölüp jatkan
joondugu, uzundugu bakanday kara jılaandın jatkanın körgön. Bul jigitten okuyanın
mazmunun suraganda aytkanı: — Bul kız menin jakın karındaşım ele, suluuluguna
kızıgıp, ala kaçıp alıs, kulak ukpas, köz körbös jerge keteyin dep jürüp olturup, uşul
jerge keçe keçinde kelip, çöp alaçık kıla koyup attarımdı tañaşırıp jatıp kalsam,
tañga jakın attarım koşkurup ürktü, çıga kalıp, ürküp ketken attarımdı alıp kelsem
kız jok. Bir ötügü kalıp, şiber jayırılıp, iz ketiptir. Kılıçımdı ala iz menen
çurkap kelsem, ajıdaar kızdı juta albay jatkanda kılıç menen bölö çaap, kızdı
oozunan suurup ala koysom, çaçı jıdıp, ölüp kaldı, — deyt. Jigitti eliñe jürgün dese
bolbogon soñ 45 at berip, kayda barsañ joluñ bolsun dep, jürüp ketişken.
İtiybastın bargan jeri Balkaştın kün batışı bolgon. İtiybas tuuralu başka sözdü
ötö apırtıp aytkandıktan anı jazbadım. İtiybas, Koytiybes, deydi Şapak degen
baatırlar bir zamanda bolgon. Emi aldıñızda jazılgan solto, sarbagıştın soguşunda
İtiybas 60-jaştan ötüp kalıp, anın balası Karaçolok kançalık baatırlık körsötkön,
Jogoruda aytılgan küntüü urugunan Şapak Kök çolok degen külük atı menen Kan toosunan
narkı jagının kazagınan küzündö köp jılkı alıp kutkarıp, Kan toosunan beri ötköndö
jılkını aydap kele bergile dep, joldoştoruna tapşırıp, özü kulasın minip, Kök
çoloktu koştop alıp jürüp olturup, köp jerge kelgende anı koştop, Kök çoloktu minip
olturup, Sokuluktun boyundagı Jalgız dolonogo kelgende kula bıştı jürböy kalıp, öz
atı menen keçki koydu saap jatkanda Alarçaga kelgen. Kula bıştı kiyin çoñ külük
bolgon. Bu aralık eñ azında 300 kilometr jer.

KIRGIZİYaDA ESKİ ŞAARLAR, TÖRTKÜLDÖR
Men bütkül deerlik tün jak Kırgıziyada törtküldördü tekşerip kördüm. Alardın
baarı da sazga tiye salıngan. Emne sebepten sazga tiye salıngan degen suroogo menin
pikirim bul:
1) Kaysı jerde bolso da, eski şaarlar bir jagınan biyik kaşat, jar jana uluu
suunu paanalap, bir tarapta sazga tayö ornogon. Munusu duşmandın çabuulunan şaardı
korgogondugun körsötöt. Bul araketi joo kalaanı kamagan çakta jer aldınan or kazıp,
kalaaga kirgenge sazdak jer batkak suuluu bolgonduktan, ötö müşküldük keltiret; 2)
Kalaasının sırtın biyik kalıñ sepil menen aylantıp, anın sırtınan aylanta or
kazıp, köbünçö sazdan alıp tegerete suu jürgüzgön. Mınday suu jürgüzülgöndügü
birinçide "joonun kaptap kirmegine, ekinçiden uuru karakçılardın jürmögünö ötö
oorduk keltirgen; 3) Joo körbös üçün jerdin aldı menen kazıp barıp, sazdan suu alıp,
fantan menen agızıp, talaanın içinen kuduktar çıgargan; 4) Sazdak jer tıgılma,
batkak, ar kaysı jeri kara suunun orguştap çıkkan bulakça çabırluu, jekendüü,
kamıştuu bolgonduktan joonun çabuul koyup kirgenine çoñ toskoolduk bergen; 5) Sazdak
jerden çım köñ, karagan, badal, tokoyunan otun jana başka keregin algan; 6) Sazdın
çöbü boz kıroogo jete kubarbastan kök boyunça turup, mal bagıp östürüügö artıkça
ıylayıktuu bolgonduktan jana söz çöbü eç tügönböstön kançalık köp mal ottoso da,
kaytadan ösüp turgandıgınan; 7) Sazdın jakın jerinen jer kazıp, koşo ornotup, joodon bekemdenip turuuna ılayık bolbogonduktan; 8) Sazdak jerde salmoorgo salıp,
kalaaga ata turgan taştın jok bolgondugunan.
Talastagı şaarlar. Birinçiden, tarıh boyunça emes, andagı törtküldördün turgan
jerlerinen maalımat beremin. Oluya Ata şaarınan kün jürüşkö bet alıp, Taraska
karap kete bergende, Nemçi kıştagının tün jagınan dubaldın nugu bolup, anın kün
çıgışka ketken uçu Talastın suusuna takalat. Kün batışı kiçi Kapkaga jete barat.
Mından Talaska ketken kara joldun Çoñ Suusu jagındagı jeekte joldon bir jüz
sarjan çamaluu jerde Çoñ Döbö törtkülü bar. Anın kün batışında 4—5 çakırım
jerde, Mayda Döbö törtkülü bar. Kapkaga jakın jerde Talastın suusunun boyunda eski
Çaldıbar törtkülü bar. Kapkadan ötüp, Aleksandrovka kıştagındagı Kızıl Belesti
aşıp, Talastın çatına tüşköndö kara joldun aldı suuga tiye jerde Çoñ Törtkül bar.
Tarıhta jazılgan türk padışası, Mukandın (Dizaboldun) VI kılımdagı borbor şaarı
Taraz (Talas) uşul bolmogu kerek. Bütkül Talas boyunda mından çoñ törtkül jok. Üyür
Maraldın kün çıgışında jana Orlovka kıştagının kün çıgışında Kara joldun
üstündö 200 sarjançalık jerde Ak Döbö törtkülü bar. Beş Taştın tuşunan tömön beş
çakırımçalık talaada suunun kün batışında aylanası eki teşe kelerdik törtkül bar.
Ak Çiydin (Dimitrovkanın) kün batışında eki çakırım jerde zım jolgo tiye, kün
jürüştö kiçine törtkül bar. Ak Çiydin tuşu Talas suusunun tün jagı töşkö tayöo jerde.
çoñ sepil sıyaktuu Kulañ Koruk degen dubal bar. Munun Çüy bagıtı tuşunda Kulan Başı,
Kulan Koruktun tuşunda suunun kün jürüş jagındagı jeekte Ak Döbö degen çoñ törtkül
bar. Munun sırtınan aylanası 30 çakırım kelerlik Dimitrovkanı aralap ketken
jalça dubal bar. Kebetesi mañday teskeyindegi Çaldıbar birigip, bir dubaldın
sırtınan alıngan Talastın baş jagınan kelgen Çoñ Alıştın nugunda bir çoñ şaar
bolorgo kerek. Menin pikirim Atlat şaarı balkim uşul bolorgo kerek. Anın tarihi
Manas temasında aytılgan üçün mında jazıştı ılayık körbödüm. Bul Ak Döbödön on
çakırımçalık, kün çıgış Keñ Koldun oozunda Manastın kümbözü bar. Kümüştaktın bir
çakırım kün çıgışında eki kara suunun ortosundagı bıtkıldın arasında Çaldıbar
degen çoñ törtkül bar. Çatbazardan jogoru bir jarım çakırımçalık aralda törtkül
bar. Talas özönündö bütkül törtkül baarısı 10. Tarıh boyunça dagı 10 şaar bolgon...
Tarıh kabarı boyunça bolgon şaarlar menen azırkı Talastagı törtküldördü
salıştırganda dagı sanatı birdey bolup çıgat. Talas şaarın kıtaylar «Daduse»
degen.
Ak-Döbö Aksuu kıştagınan suu boyloy tömön 30 çakırımçalık çöldögü Japırık
degen jerde, suunun kün çıgışında Ak Döbö törtkülü bar. Döbönü tegerektey üç şaar
bolup, biri Japırıktın koktusunun içinde Ak Döbödön çıkkan çoñ dubal Sokulukka
barıp, andan imerilip, kara joldun üstünön çıgıp, andan ot arabanın jolu menen Kara
Baltaga barıp, andan imerilip, kara joldun aldı menen Ak Döbögö kelet. Kara suunun
kırka ayagı menen jol jürüp, Buranaga barat. Boljolu 90 çakırım jol. Ak Döbödön
Pişpekke 40 çakırım jol. Ak Döbönün tegeregindegi Törtküldün çoñu — too jagındagı
Törtkül üç törtkül bolup birikkende aylanası tört çakırımçalık kelet. Dubaldın tüp
jagı Kara Baltanın oozuna jakın barat. Ak Döbönün biyiktigi 15 sarjan, kölömü 40
sarjan. Ak Döbönü 191112-jıldarda Aksuudagı mujuktar kazıp, ar türlüü nerseler taap
algan.
Menin oyumça tarıhtagı şaarı uşul Ak Döbö bolmogu kerek. Sebep, Nam kelgenden
Talas basıp, jana Sırttan Kara Balta aşıp kele turgan joldun nugu jana Taşkenden
kelgen joldun üstü bolup, suusuz çöl jerge salgan... Tarıhta Çöl, jaki Jol şaarı
tuuraluu kabar tömönkü:
Pişpek toolorunan Namangenden kelüüçülörgö aşuu tabılbayt. Namangenden jana
Sırttan jayıkışı birdey aşa turgan belder Kara-Balta menen Merkinin aşuusu.
Bular Ak Döbönün öpkö tuşunda jana Karakol basıp kelgen joldun tutumudagı Kara
Baltanı aşarda Merkenin aşuularına tuş Talastın başı. Pişpektin aldında toguz
çakırımçalık Kara Molo degen jerde Çıbırdom, Çu jakkı açıkka çıga bererde eski
törtkül bar. Pişpek şaarının kün batışında üç çakırımçalık jerde, kara joldun
üstündö jolgo tiye çoñ törtkül bar. Sokuluktun suusunan üç çakırımdık kün batışında
kara joldun too jagındagı eki çakırımçalık jerde törtkül bar. Mından altı
çakırımçalık kün batışında jana Sokuluk dungandarının kün batışında kara
joldun aldında bir çakırımçalık jerde çoñ törtkül bar. Tarıhtarga karaganda bul
törtküldördün attarı bilinbeyt. Birok çöl menen Nabakettin (Burana) arasında on
çaktı kıştak bolgon. Azırkı Frunze şaarının tak öz ordunda ilgeri eski zamanda
şaar bolgon emes...

SOLTO JANA SARIBAGIŞ KIRGIZDARININ ÖZ ARA SOGUŞU
(1819— 1820-jıldarda bolgon)
Döölöstün Toko jana Manap degen baldarı kederdi ezgen feodal bolgonduktan
bulardın zulumduk kılıp, malı menen başına eelik kılbagan üçün zalimdigine çıday
albastan, jakın tuuganı jediger Talas menen Namangenge oop ketip (anda Jankorozdun
baldarı bolgon), kiyin sayak, bugu, sarıbagıştın feodaldarı birleşip bukaranı,
kedeydi ezip turuşkan. Bulardın solto kırgızınan ala turgan alasası bolso,
keçikpesten tiygen. Oşol sebepten «soltoçok» dep atagan. «Çok» degen söz eçteme
kalbastan, büt kolgo tiydi degen söz,
Kırgızda özbektin soodası bolup, anı menen kırgızdın baş feodaldarı
paydalanıp, kedeydin kanın sorup turgan. Namangen şaarınan bir soodager özbek
muruntan Esenkuldun ayılına barı sooda kılıp jürgön üçün Namengenden Talas basıp,
andan Çüy özönündögü solto kırgızının manabı Jamansart biydikine kelip tüşkön.
Soodager Esenkuldukuna jürgönü jatkanda, bir kabar Jamansarttıkına tüşpöstön, jol
menen bara jatkan Jamansarttın Börübay degen er jetip kalgan balası soodagerdin
malına kızıgıp, anı Jamansart biydikine eerçitip kelip, toktotup koygon. Bul
kabardı Esenkul ugup, Almabaş degen külük atın mingizip, Kürökö degen jigitin
menikine kele jatkan soodagerdi toktotposton bizdikine jibersin dep, Jamansart
biyge jibergen. Kürökö kelip sözün Jamansartka aytkanda anın Börübay degen balası
bıçagı suurup ala Kürökönü öltürmökçü bolup umtulganda saydırbastan Jamansart
karmap kalgan. Kurökö atına mine sala kaçıp jönögöndö Börübay
kubalap jetpey kalgan. Bul sebepten, menin soodagerimdi jiberbey joldon
toktotup jana jibergen kişimdi öltürmökçü bolgonu duşmandın işi dep,
Jamansartka ötö namıstanıp, içi abdan kararıp, kekenip kalgan. Bul aradan bir
kançalık jıl ötüp ketken soñ, jogoruda Kokon handıgı menen kırgız arası degen
temede aytılgan çeçekten ölgön balban solto jigit Baybolottun (bul tuuraluu koşok:
baldagı altın bay bolot, emi sendey kim bolot) kunun kubalap, bölökbay menen
talkandan jıyıp Küröñköy Tülöberdi uulu baştık bolup 300 kişi attanıp barıp
çagatay urugu kazaktan 400-jılkı tiyip kele jatkanda, çagataydan Kapsalañ degen bir
baatır jigit baş bolup, kançalık kazak menen kubalap kelip, soltolor menen
sayışkanda kazaktı jeñip, bir dalay attarın kolgo tüşürüp, kazak Kapsalañ baatır
öltürgön. Jana da bir kabardagı söz: soltolor eki mertebe kazakka barıp, çagatay
Dıykanbaydın jakın tuuganınan bir kişi öltürgön dagı, jılkı tiyip kele jatkanda
sarıbagış Esenkuldun baldarı birinçide kazak çagatay menen el bolgonduktan,
ekinçisi solto menen duşman bolup kele jatkandıktan solto menen sayışa ketip,
bölökbay Adıl degen jigitti tüşürüp kalıp, kazakka berip jibergende anı kazak
Kapsalañ menen Dıykanbaydı tuugandarı öltürgön. Bir kabarda jogorudagı kapsalañ
öltürülgönü mındayça: soltolor kazaktan jılkı tiyip kelatkanda Niyazbek Esenkul uulu
solto menen anı kuup kele jatkan kazaktı toktotup, eki jagın süylöştürüp jatkanda
soltolor kazak baştıgı Küröñköydü bıçak menen sayıp, bir kazaktı öltürgön. Jogoruda
öltürülgön Adıldın kunun bersin dep soltolor Esenkuldun baldarına kişi
jibergende, bul işti kanday kılabız dep sarbagıştar keñeşip, akırı Esenkul:
«karatıp mal bergençe, kızartıp jan bergile» degen. Bul joop menen kaytkan solto:
«sarıbagıştın joobu uşunday boldu, kanday akıl aytasız» — dep mırzaga kelgende:
«karatıp mal algança, er öltürüp kun bergile» — degen. Oşol keñeşti ukkandan kiyin
sarıbagıştın kılgan korduguna çıday albay turgan soltolordon bir kança jigit
barıp, Koçkordu kıştap jatkan sarıbagıştın jılkısınan jılkı tiyip algan.
Kışında çoguu Çüygö köçüp kele albastan, sarıbagıştar japırt erte köktömdö Çüygö
köçüp, mal tekşi semirgen kezde 1819—20-jıldarda Isık Ata menen Kegetinin
alkımında soguş baştalgan. Bul soguşta solto menen arazdaşıp, kazaktar sarbagışka
at berip, jardamçı bolgon. Soguşka eki jagı kamınıp, üylörün çök kılıp kondurup
kalgan kezde Kanay, Eşkojo, Bala Ajıbek, Sake, Atay, Bekten, Çıngız mırza baştık
soltonun feodaldarı, manaptarı soguştu kanday kılabız dep keñeşip, jıyıntıgında
mırza: «Koldu kana baştasın, bütkül soltonun soyul çabar, nayza sayar, mıltık atar,
saadak tartar er azamatı anın aytkanınan çıkpasın, sarıbagışka Koşoy ölgöndön
beri karata «soltoçok» atalıp, akırı Adıldı öltürüp, körbögön korduktu körüp
jatabız, bul soguşta sarıbagış jeñip teñ bolobuz, jaki, birotolo bılk etpes
bukarası bolobuz, sarıbagıştan kılça janıñardı ayabagıla», degende, bütkül solto
tura kalıp çurkurap, Ay tamga soltonun arbagına dep bir jılkı muuzdap, anı tüktüü san
kılıp keskilep ketken.
Soguş 5—6 küngö çoyulup, jantay sarıbagışınan ataktuu Kara Çolok İtiybas uulu 23jaş çamasında bir kündö jekege üç mertebe çıgıp sayıp algan. Jana temirbolot,
nadırbek, tınay üç uruk sarıbagıştın boz baldarın baştap, alardın aldına tüşüp
soguşkan. Soltolordun küçünün ketkenin bilip, bir künkü soguşta tınay manabınan
Taştanbek Atake uulu soltonu mıltıktap japırıp, ayılına çeyin kaptap barıp, atkan
okton üzük tuurdugu teşilip, katın-baldar çurkurap, solto ayılın taştap, kaça turgan
bolgondo Bekten baatır kayrat kılıp, 300 çamaluu jigit menen tuurasınan kaçırıp
çıgıp, sarıbagıştın japırıgın toktotkon. Jana da sarıbagıştar kaptap, soltolor
ayılınan ötö kaça turgan bolgondo Kanay feodaldın baybiçe katını bütkül ayıldın
ortosuna arkan kerip, küñdördün, katındardın dambalın arkanga ilip, erkek bolsoñ
soguş, katın bolsoñ dambaldı başıñarga kiye kaçkıla, biz bütkül katın silerdin
tebeteyiñerdi kiye soguşabız degende, soltolor kayrattanıp, kayra bura tartın,
bılçıldaşkanda solto, sarıbagıştan soltonun ayılının üstündö jüzdöp azamat
kırılıp ketken. Jana da küçü ketip bara jatkanda soltolor keñeş kılıp kuşçu,
saruudan jardamga kol surap, Talastagı kuşçu Jetim baatırdın balası Bürgögö koş at
menen jigit çaptırgan. Bargan jigit Bürgögö mınday degen: — Bayakı sarıbagış
ulumdugun, zordugun koybodu. Adıl degen baatır jigitibizdi kazakka karmap berip
öltürttü, al üçün sarıbagışka kişi jibersek joop berbedi. Akırı bizdin baldar
barıp, bir top jılkısın alıp kelse bütkül sarıbagış köçö kelip, elibizge soguş
salıp jatat, oşol üçün bütkül Ay tamga solto tuuganıñız jarda asker surap, meni
çaptırdı — degende Bürgö: «solto, sarıbagış bir Tagaydın baldarı ele, biz bolso
«sol» tuuganıñar elek, eki agayındın arasında buzukka katışıp, bir jagıñarga
boluşup baralbaybız» degende, soltonun feodal jana manaptarının tapşıruu boyunça
bargan jigit eşikke çurkap çıga öz atının kuyrugun çartasının tuura kırka turgan
bolgondo, «barayın», — dep Bürgö karmap kalgan. Kırgızdın eski adetinde attın kökül
kuyrugun kırkuu — ukum-tukumubuz ömür boyu kırkılışıp jürölü degen rasim
ilgerteden bolo kelgen. Bürgö 400 tandalma jigit menen kelip, ak çatır, kök çatırın
Isık Atanın kün çıgış alkımına soltonun aylına janaşa tikkenin sarıbagıştar
erteñ menen körö sala, Bürgögö kelip aytkan:. «kuşçu menen saruu anayın «oñgo» kalıs
tuugansızdar, mınçalık kelip kalıpsızdar, bizden dagı soyuşuñuzdardı jep jatkıla»
dep aytkanda, soltodon Kanay toguz at jeteletip kelip, bizge koşulup soguşuñuzdar
degende Bürgö unçukpay kalgan. Sarıbagıştar saruu menen kuşçu kalıs turup bermekçi
boldu dep, soltonu kaptaganda soltonun koluna Bürgö menen koşo kelgen kuşçudan,
sabatar urugunan Tukal jana kaysı uruktan ekeni bilinbeyt — Bukar baatır degen baş
bolup koşuluşup, «Aytamga solto!» jana «Karatal!» dep uraan çakırıp kaptaganda
Bürgönün boluşkanıñ sarıbagıştar bilgen soñ kaçkan. Bir dalay malına, ayılına
karabastan ketken. Jeñil üylöp köçö kelgen sarıbagıştar köbü mal başı menen kaçkan.
Kaçkan sarıbagıştın artınan kuba kelgen soltolor Burananın başına çıgıp
Karataldap uraan çakırganda, bütkül saruu, kuşçunun kolu kelip kalgan eken dep,
sarıbagıştar andan beter baş-ayagına karabastan kaçkan. Sarıbagış tımtırakay bolup
jeñilip, bat aldı bıt-çıt bolup kaçıp bara jatkanda Burananın kün çıgışında
jaydak kara at mingen solto körüngön sarıbagıştı nayza menen ilip taştap kele
jatkanda, Dayırbek degen agasın sala berip, jogoruda aytılgan jantay Karaçolok
baatır soltonun kaptalınan kaçırıp, ırgıta sayıp, kara atın ilip alıp, agasına
mingizip atın koştoy jönögön. Bul kara at, at emes, bee eken. Anın kunu kırk beege
çıgıp, solto, sarıbagış jaraşkanda kaytadan alıp ketken. Soltodon bayagı Börübay
Jamansart uulu sarıbagış Jelargıdagı Börübayga çeyin sayın bargan degen kabar bar.
Bul uruştan kiyin soltoçok degen sözdü sarıbagıştar ayta albay kalgan. Soltolor
köbünçö Taştanbekti közüp kubalap, kolgo tiyse öltürmökçü bolup, birok tabalbay
kalgan. Mınçalık kek kılgan sebebin tömöndö körsötömün.
Taştanbekti asırap algan Joobasar Taştanbektin 18-jaşar çagında kalmakka
attanıp bara jatıp, köp kişi Karagayda konup jatkanda, tün içinde ot jagıp jatkan
kemegenin janında jatkan Taştanbektin kıraan itin jolbors «küp» dep basıp
kalganda, eldin köbü çoçup çalkasınan ketişkende Taştanbek ottogu taş tulganı ala
koyup, jolborstu başka urup jibergen. Jolbors itti taştap jiberip jürüp bara
jatkanda Taştanbek kuyruktan ala turgan bolgondo atası Joobasar «ay, balam, itke
teñelbe» dep, karmap kalgan. Erteñ menen kandagan izin kuup barsa, jakın jerge
jolborstun ölüp kalganın körüp soyup alışkan. Oşol sapar kalmaktan köp jılkı tiyip
alıp, Taştanbektin şıbagasına tiygen beeden bir ker erkek kulun tuulup, anı
Taştanbek koldon çıgarbay bagıp jürgöndö, kiyin aşkere külük bolgon. Bul ker kulun
ötö karıp kalgan kezde sarıbagıştan korduk körüp, Taştanbek soltogo kire kaçıp, men
sarıbagış emesmin, solto bolomun dep köçüp barıp jana Kerkulun degen atına
soltonun aytamgasın salgan. Oşondon baştap, tınay urugu sarıbagıştın ıntımagı
solto içinde bölökbay menen bolup ketken. Bölökbay, Tınay bir tuugan degen söz
oşondon kalgan. Sarıbagış menen soltonun arası Adıl tuuralu buzula baştaganda
Taştanbekke soltolor kelip, sen kanday kılasıñ, kokustan tuuganıña boor oorusañ
emiten aytkın degende, Taştanbek men ölsöm dagı soltodon ajırabaymın dep joop
bergen. Sarıbagıştar baarıbız bir döölöstön taragan Manaptın balası elek, çındap
bizdi taştap ketesiñbi degende, Taştanbek uşul soguşaar köktömdö tuuganı
sarıbagışka koşulup ketkende soltolor Taştanbekke köptön-köp kastarın tigip kalgan.
Bürgö ölgöndö Kanay bir dalay kişi menen barsa, Bürgönün Akşerbet degen kızı
mınday dep koşkon:
Karagaydın kak butak,
Tolgop algan han atam.
Kayırıp algan han atam.
Dolononun top butak,
Sarıbagıştan soltonu,
Sarbagıştan soltonu,
Ayırıp algan han atam.
Korgop algan, han atam.
den koşkondo Kanay feodal Bürgönün magan kanday paydası tiygen eken dep
aldındagı şırdaktı bıçak menen karşı-terşi tilip, kamçısıñ alıp, attanmakçı
bolgondo Akşerbet kaytadan:
Sarıbagıştın baldarı,
Solto kelet degende,
Jalbırakka eçki saasa
Sarbagıştın kızdarı iybegen,
Içkırın çeçip siybegen, —
degende Kanay külümsüröp, ee... basa oşondoy emespi, dep oturup kalgan.
Sarıbagıştın ayılın çaap, kazan-ayaktan tukuljurap kalganda kee biröölörü
jalbırakka eçki, koy saagan. Soltolor sarıbagıştın kee bir kızdarın basımçılap
ketken. Bul uruştan soñ solto kırgızı özbekke abdan jakındaşıp ketkende, bugu, sayak,
sarı-bagıştın küçü ketken.

KOKON HANDIGI KAZAKTI EZGENDİGİ
Solto, sarıbagış arası katuu buzulgandan jana solto menen kazaktın arasınan bir
neçe. kişi ölüp ketip, duşmandaşıp ketkendiginen paydalanıp, kokonduktun kırgızdı
toluk karatkan çagı ele. Andan ötüp kazaktı dagı baş iydirgen Kazaktın törölörünö,"
baylarına koşulup, kedeylerin ezgen. Anın ezgendigine bir misalı: Nikeley
zamanında ölgön alban kazagınan Asan akundun tömönkü ırınan körünüp turat.
Çoñ murun degen moldosu bar,
Assaleymaleykum,
Bizdin elde jüz bay bar,
Jüz baydın jürgön jerinde
Tölögön degen jorgosu bar,
Aldayar taksır kanıñmız
Atına jemdi saluuga,
Jılan menen oybay bar
Aldıña keldi karakçıñ,
Altı enden kılgan dorbosu bar.
Keli bübüm dep aladı,
Jana munun joldosu,
Arızdı kabıl alıñız,
Otura zeket dep aladı,
Arkadan kelgen Surnayman,
Kara temir dadam bar
Añtañ bolup kaladı.
Ötürük bolso arızım,
Aytayın dese uradı.,
Erip jürgön soñuñda
Urmak tügül kıradı.
Mınakey sizge janımız.
Amalayla taba albay,
Kırk otuzça adam bar,
Karaydı da, turadı.
Özüñ koskon zaketçi,
Kızkatındı koymaydı.
Jakşılardı tögödü,
At üstünön tebedi.
Jüröksünüp ötörmün
Aytar sözüm köp edi.

Aldına salıp aydaydı
Açuulansa baylaydı.
Ökümü jok kazakka,
Teñdik jok dep oylaydı.
Alsa malga toymaydı,
Biz jılasak oynaydı,
El içinde ajarlı

Bir kezde kokondun el beginen biri 100 asker alıp, zeket-uşur jana başka
çıgımdarın almak üçün İle boyundagı kazakka bargan, Kazaktardan zeket-uşur jana
başka alık-salıgın alıp, alban kazagına ötkön. Andan jumuşun bütkörüp, jüz töögö jük
artıp jana bodo mal koyu menen kele jatıp, Kaşkeley kargalının toosu Üç Koñur degen
jayloodogu: duulat kazaktarına kelip kongon. Kazaktı jıgıp alıp, zeket, alık-salık
beresiñer degende, kazaktar berebiz dep taraşıp ketip, ekinçi künü jañış kazagınan
Boobek baştık karakazak 45 kün atışıp jatkan özbekter jüz töösün tegerete çögörüp,
arasına attarın kermelep, kişendep koyup atışıp jatkanda Boobektin 16-jaştagı
Niyazbek degen balası añdıp jatıp, özbektin bir çıgaan mergenin atıp öltürgöndö,
özbekter atalbay, at töölörün çeçip kaçuuga kamınganda kazaktar kaptap kirip, malmülkün bütkülü menen talap alıp, 99 özbekti kırıp taştagan. İçinen bir kişi men
kırgız kıpçagımın dep bakırganda sözü özbekçe bolboston jana jüzü dagı okşobogon
üçün öltürböstön attonun jana başka tiyiştüü nerselerin berip koyö bergen. Al
zamandagı Kokondogu handın atı Madali han eken. Janış kazagı bul okuyadan soñ
kokonduktan çoçup, kıtay menen kalmakka karamakçı bolup, Kuljaga köçüp barıp
jeribi İle menen Çüy boyun Kıtayga karatıp berebiz dep, 700 asker alıp kele jatkanda
Kordoydo katuu şamal, boroon jürüp ketip kalmak, köbünçö kıtay suuktan ökürö albay
kalganda kaytadan ketip bara jatkanda alardın birin-serin artta kalgandarın
çapıraştı kazagı karaktap, kee birin öltürgön. Bul kabardı kıtayga kaçıp bargan
Janış ugup; bizdi emi kıtay menen kalmak çaap alat dep, kaytadan japırılıp
kündöp-tündöp köçüp kelip, Türgön menen Çelekke ornoşkon. Boljolu bul okuya 1824jılında bolgon.

ÖZÜBEK
Azırkı özübek degen eldi ilgeri azırkı kırgız menen kazak sart dep atagan. Tarıh
Kamzada 92 boluu özübek atalıp, al uruktuu degen. Oktyabr revolyutsiyasına jete Hivada
turgan koñurat, nayman, kıpçak, kanlı, toksun jana tama degen 200 miñden artık jan
eldi özbek atagan. Samarkanga karagan özbekter da bolgon. Eski kırgız Fergana,
Taşkent, Samarkan, Buhardagı eldi sart dep atap, egerde al jakta kırgız bolso, Kaşkar
ölkösünön başkasın «içkilik» degen. Jeti Suu, Talas, İleni Arka dep, Akmola, Semey,
Orol, Torgoydu Sarı arka degen. Volga — Edil, Orol Jayık, Hiva menen Teke Türktü —
Çambıl bel, Persiyanı — Kızıl Baş, Oogandı — Oogan degen. Pamirdi — Sarkol,
Anjian toosun — Kerme Too, Tyan Şandı — Uluu Too, Isık Köl Toosun — Erkin Too,
Talas toosun — Kerme Too degen. Çüydü — Sarı Özön, Hamini — Kumul, Kıtay paytaktı,
Pekindi — Bejin degen.

TAYLAK MENEN KITAY SOGUŞU
Boljolu 1825-jıldarda jayloo kezinde bir kabarda 600, bir kabarda 1000 kıtay
(soñkusun apırtıp aytsa kerek) kelip, Narın özönünön sayak kırgızı çoro urugunan
Taylaktın ayılın tün içinde kapılette jatkanda tegerektep kalgan. Taylaktın Böbötay,
bir kabarda Nooruzbay degen jigiti üyünö kirgizip koygon Taylaktın Buurul at degen
külük atın jetelep çıgıp minip, jöö kalgan Taylaktı attın kuyrugun karmatıp, süzö
kaçıp, kalıñ kıtaydı jara kaçıp kutulgan (Taylaktın katını jaş balasın arkasına
sala çurkap kele jatkanda jigit katındın kolunan kıtaylar jabışıp, balanı julup
kalgan kabar bar.) Tün boyunça tuş-tuştagı sayaktın külük attuu baatır jigitteri jaa
tartkan, mışık atkan mergenderin jıyıp, kara jurttuu ayılga kaltırbay, abışka,
jaş balanı koyboston çogultup, alardın karaanın körsötüp, körünöö Jerge koyup,
andan jasoosun ılgap, ayırıp çıgıp, kıtayga körünböy kaçırıp çıgar jerden bugup,
tañdın atışın kütüp turgan. Tañ appak atkanda kalıñ kıtaydın kapkara bolup kotolop
ayıldı basıp jatkanın körüp, katın-bala, kalgan el-jurttu kırıp taştagan eken dep,
Taylaktap uraan çakırıp, bütkül er-azamatı urgan taştay bolup kaçırıp çıkkanda,
kıtaydın köbü attarına mine albay, dalayın sayaktar öltürüp jibergen. Kıtaylardı
ayıldın üstünön süröp çıgıp uruşup jatkanda sayak Baybagıştın ayılında at
semirtüügö jaylap, Narındın boyunda Kurtka Korgondo jatkan özübektin jüz sarbozu,
bir kabarda kıtay kelet dep kooptonup jatkan askerine kabar jetip kalıp, alar
soguşup jatkanda üstünön çıgıp, kıtaylar çıday albay kaçkan. Kırgızdar üç kün soguş
kılıp, Arpa menen Narındın ortosundagı Karoo degen kapçıgayga kamap algan.
Kıtaylar tün içinde arçanın tübünö ot jagıp tamak bışırıp jatkanda, kırgızdar
jaşınıp barıp, çekesinen süyröp kaçıp, öltürüp turgan. Kündüz japırık, tündö tuştuştan tegerektep kıykırık menen kamap alganına çıday albastan, çap menen öydö
çıga kaçıp, murun bütkül kiyimderin örttöp, anan soñ birin-biri kılıçtaşıp
öltürüşkön. Özün-özü dagı öltürgön. Beline ok tiyip, arçada jatkan kıtay jaa menen
Noruzbaydı atıp jibergende tiybey kalıp kıtaydı öltürgön. Oşonçoluk jüzdögön
kıtaydan sarala atçan bir kıtay kaçıp kutulgan. Kırgızdar kıtaydın ayıl üstünön
suurup çıkkanda kıtaydan korkup, Taylaktın üyünö kamalgan kalıñ katın-kızdın
jakşıların kıtaylar bölüp, jamandarın (öñü sertin) bir başka bölüp, çekesinen
öltürö baştaganda kırgızdardın jemirip kirgen çagı bolgon. Kıtaylar öltürö
baştagan dalay katın-erkek baldarın dambaldın arasına katıp algan. Taylak 42-jaşta
ölgön. Bul soguş tuuraluu el arasındagı ır:
Tutkuy tolgon el degen —
tuygun Taylak er degen.
Maystan tolgon el degen —
baatır Taylak er degen.
Taylak mindi buuruldu —
tamandarı tuuruldu.
Tatalagan kıtaylar baarı
bütkül kırıldı.

SOLTO MENEN TALASTIK BAGIŞ KIRGIZININ SOGUŞU
Solto-Sarıbagıştın uruşunan kiyin arka kırgızı çındap bir ooz bolo albastan, iç
aralarınan dagı buzuktaşıp, jılkı tiyişip jana mal uurdaşıp turgan. Bugu kırgızı
arkadagı başka kırgızdan çette turgan üçün özünçö bolgonsup, Kokon handıgına tigi
kırgızçalık moyun iybesten, kün çıgışındagı kalmak, kazak jana kıtayga karagan
Kakşaaldagı kırgız jana Turpandagı uygurdan jılkı tiyip alıp, buzuktaşıp turgan.
Talastagı kuşçu, saruu, bagış, karabagış, kolpoç kırgızdarının feodaldarı kokonduk
menen jakındaşıp, kün çıgışında turgan soltolor menen çırdaşıp, mal uurdaşıp
turgan. Jerine soltonun mal barsa karmap alıp berbesten, bir kançalıkka minip jürüp
bergen. Çatagı küçöp, arası abdan buzulup, akırı 1840—42-jıldarda soltonun feodalı
Jangaraç baştık köp kişi Talasta Beş Taş degen jerde bagış menen soguşkan. Soguş
erteñki koydu saap jatkanda baştalıp, birinçi betteşkende soltolor japırılıp
kaçıp kalıp, oşondo jaş, boz bala Kuljan Jangaraç uulu bizdin saydırganıbız uşul
eken dep, jogoruda aytılgan Bekinin külük kızıl atı menen elge kabar bereyin dep,
atının oozun koyö berip, çuu dep jürüp ketken. Joldo soltonun artınan bara jatkan 15
solto jigitter körüp, «bul emne şaşıp çapkan kişi — elbi, joobu, kabar alalı» dep,
tuurasınan çaap kelişip jete albay kalgan. Kuljandın atının çurkaganı uçkan kuştay
bolup, anda-mında bir tiyip, uçkan ılaçınday zıpıldap bara jatkan üçün jakın
jerden kaçırıp çıksa da taanıy albastan kalgan. Keçki koydu saap jatkanda Sokuluktun
Jılamışındagı ayılga kabar bergen. Soltolor tün boyunça jürüp, ertesi beşimde
Talastın kırında köp mal alıp, çaap kaytıp kele jatkan soltonun koluna jolukkan.
Tıyanagında birinçi betteşkende soltolor kayta kaçsa da talastık jeñilip kaçkan soñ
köp mal alıp kaytkan.

SAYaK KIRGIZINAN KABA URUGU ALIBEK BAATIRDIN NARINDIN
BOYuNDAGI ÖZBEKTİN KURTKA KORGONUN BUZGANI
Sarıbagış kırgızı 1830—31-jıldarda Ormondu ak kiyizge salıp, han kötörgöndö
kazaktan, bugu, solto, sayak, Talastan kişi çakırganda başka dan kelip, Narın boyunda
Kurtka korgondo turgan kokonduktun beginen kişi kelbegen. Ormondu han kötörüp, el
tarap ketken soñ anın asker başçılarınan sanalgan sayak kırgızınan Ketirekeydin
uulu Alıbek baş bolup asker alıp barıp, Kurtkadagı kokonduktun askeri menen
soguşup, bir neçe kündön soñ jeñip, dalay sarbozun öltürüp, köp mıltık, kılıç alıp
kaytkan. Al mıltık, kılıçtı taratpastan Ormon askerine arnap koygon. Mından soñ
kokonduktar sayak kırgızına kastarın tigip, duşmandaşıp kalgan. Sayak kırgızınan
ulam urugu Karalaköz degen baatır bala jigit Atbaşıdagı çerikten, jaki Narındagı
tınımseyitten bolorgo kerek. Jılkı uurdap almak üçün barıp kolgo tüşüp kalganda
anı alıp kelip, Kurtkanın begine bergen. Özbekten Karalaközdü erteñ şaşkede darga
tartıp öltüröbüz dep jatkanda Karalaköz tün boyunça kirişip, kolundagı kayış
kündönü tişi menen kıyıp taştap, tañ atarda keregedegi çot kerkini alıp, butundagı
kişendi çabuuga ıñgaylanıp, kokusunan kişi oygonup kalabı dep turganda darbazanı
açıp kirip, özbektin moldosu erteñki namazga azan aytkan. «Aldooakpar» dep eki
aytkanda eki çaap, butundagı kişendi tüşürgön. Üçünçü «aldooakpar» degende çot
kerkini ala eşikke tüyülüp çıkkan. Bayloodo turgan eki argımaktı çeçip, birine
minip, birin koştop alganda moldo «Assaladu kayrım» degende Karalaköz atañdın
başı, emi eki argımaktan ayrıldıñ dep darbazdan çıkkan. Moldo azandın ayagına
şaşkanınan çıga albastan joo ketti dep kıykırganda Karalaköz çot kerkinin sabı
menen argımaktı sanga bir salıp kaçıp jönögön. Narındın suusunan keçe Atbaşının
toosun bet alıp, alkım menen jönögön. Artınan 40—50 sarboz kuugan. Atbaşının
toosuna jakındaganda sarbozdor jetip: «Kaçpa, dos bololu, azamat ekensiñ, senin bir
kaşık kanıñdı bekten surap alalı, makul deseñ sarboz kılalı, bolbosoñ ıraazılık
menen attap-tondop kaytaralı», — degende, Karalaköz atınan ırgıp tüşüp, çot kerkisin
tayanıp, kubalagan sarbozdorgo ulam-ulam taştı kulata-kulata biyikke çıgıp ketkende
eki argımagın alıp sarbozdor kayta ketken. Karalaköz özün karmap bergen ayılga
barıp, koyçudan tamak içip, uşul tünü ayıldın bir top jılkısın tiyip alıp, eline
ketken.

ORMON ZAMANINDAGI KIRGIZ
Bütkül arka kırgızı başka kırgızdan sarıbagış kırgızın ötö kuu jana zalim dep
oyloyt. Çındıgında bul pikir tuura. Birok bütkül sarıbagış urugu baarı da jooptuu
emes. Bayırkı kırgızdın feodaldarı kedeydi eze kelse da, alardın tarıhıy
kabarların biz uga albadık. Kanday ezgendigi bizge karañgı. Sarıbagıştı kuu jana
zalim degenge sebep bolup, al jamanattuuga baş künöökörlörü: birinçiden, sarbagış
atalgan Döölöstün uulu Manap, ekinçi, anın altınçı muundagı balası Esenkul, üçünçü
Ormon, törtünçü Şabdal. Bütkül zulumduk menen kedeydi ezgen, kişi öltürgön, külküñ
jumşagan, kişini baygege saygan, talap, karaktap aldap algan oşol tukumdan çıgıp,
birinçiden, manap tukumu emes başka sarıbagıştı ezip, ekinçiden, başka uruktu da
ezgen. Atı aytılgan tört feodaldın içinen üstünön başka ökmöt karabagan üçün özü
toluk, özü oylogondoy ökmöt kılın, ar türlüü zulumduk menen iş jürgüzgönünö
karaganda Ormon çoñ bolgon. Ormondu bütkül arka kırgızı han kötörgön. Manap Esenkul
jana Şabdandı kırgızga han kötörgön emes. Ormondun öz atası Niyazbek feodal, çoñ
atası Esenkul feodal jana anın atası Bolot biy, anın atası Mamatkul (bugu,
sarıbagıştın birinçi soguşuna sebep bolgon), anın atası Üçükö kan sorguç manap, anın
atası Sarseyit manap jana bay bolgon. Anın atası Sütöy bay bolgon. Anın atası ataktuu
zalim manaptın özü Ormon.
Ormon 1791—92-jıldarda tuulup, 18-jaşınan joogo attanıp, erdik körsötüp, 25jaşınan el biylöögö kirişip, 3739-jaştarında bütkül arka kırgızdan öküldör
çakırılıp, Koçkordun ayagı Orto Tokoydo jıyın kılıp, elge Ormondun aytkanı:
«kırgız mınday bet aldı başalaman bolup jürböylü, kırgızda bir kişi ele kızıl
tebetey bolsun, uşul kızıl tebetey kim bolsun, atın atagıla» degende," el keñeşpesten
japırt: siz boluñuz, — dep başına kızıl tebetey kiygizip, ak kiyizge salıp, han
kötörgöndö Ormondun aytkanı: «mal başı burulbastan uuru jogolsun, kişenge at
salınbasın, kokus mal uurdalsa, birge toguz tölösün, erdin kunu çañ. tiybes baştagan
300-jılkı bolsun, — dep eldi taratkan. Ayıl asker baştıgına sayak kırgızı, kaba
urugunan Ketirekeydin Alıbek dayındalıp, joo betine Törögeldi belgilengen.
Aldındagı dayım akıldaş kişileri Meñnazar, Sergeyan, Mederbek, Jaman jeen
belgilenip, çoñ keñeşine Jantay Karabek uulu belgilengen. Jigit katarında Saza
bolgon. Kokon, Kaşkar handıktarınan elçiler kelip turgan. Kelgen elçilerge jana
kazaktan kişi kelse, iç arasında bolsun silerdi anday-mınday kılamın, — dep
opuzalap söz aytkan. Al sözdü «Ormon okuu» atagan. Bul tuuraluu tömöndö jazılat.
Bütkül sarbagışka soodager kelse, Ormondon uruksat alıp, malına baa koydurup, anan
soñ eldi aralap soodasın kılgan. Demek soodanın bajısı bütkülü menen Ormondun
paydasında bolgon. Sarıbagıştın jeri arka kırgızında ortodo bolgonu üçün egerde
Kaşkardan kırgızga soodager kelse, jaki Ferganadan Kölgö soodager ötsö, jaki
Kuljadan Ferganaga, jaki Taşkenge soodager ötsö, sarıbagış basıp. ötkön üçün alar
Ormongo iyiliştüü bolup, Ormondun özü, meyli kişileri bolsun suraganın algan.
Ormondun aldında dayım 30—40 mıltıkçan mergeni bolup (mıltıktarın çampan
atagan), dayım baldarın, jigitterin mergendikke bışıktırıp turgan. Bir kezde bul
mergenderinin baştıgı sayak kırgızınan, kazak tukumunun urugunan Dada menen
Berdibek bolgon. Bular ötö mergen jana balban bolgon Ayuunu jalgız jıgıp öltürüp,
kulja-tekeni ekiden kötörüp jürö bergen. Kırgızdın köbüröök ayıñ algan kebi «bul
eki balban jez tumşuk atkan» deyt.
Ormon mal baguuga ötö berilip, mal tuulganda kozunu özü alıp, özü salıp, muzoo,
kulun, botonu dagı oşondoy başkargan. Namaz okubagan, kışında dayım bozo içip,
andan arak tarttırıp içip, jayında kımızdan arak tarttırıp içken. Kançalık konok
kelse, alardın tañaşkan attarın boko köbünçö özü koygon. 4—5 miñ koy, 2 miñ jılkısı
bolgon. Babaları Esenkul, Niyazbekten beri karata saktap kelgen altın, kümüş, asıl, ton,
buyum mülkü köp bolgon. Kelip turgan soodagerler neçen töönün jügü boldu, mal albastan
bekerinen tañgagın çeçpesten berip turgan. Kedeyden, bukaradan alık-salıktı ayöosuz,
esepsiz algan. Üyünö bargan kişi soyuşsuz, tim bolboso çanaçtagan bozo, köökördö
araksız bara albagan. Ar bir surak-doodon meyli başka iş bolsun handık öbölgösün
alıp turgan. Kee çakta elden bolsun, meyli bir kişinin başınan bolsun mal algısı
kelse biremeni şıltoolop algan. Maselen, bir jıldarda Soñ Kölgö barıp, sayaktın
bay-manabının biröönün kötörgön üyündö olturup: «Ee sayagım, Soñ Köldü maga
körsötpöy, uurdap jeke jaylap jürüpsüñ», — dep eki tizesin mıkçıp-mıkçıp koygondo
jakşı 70 semiz at zamatta eşigine baylanıp kalgan. Köbünçö sayak içinde kurmankojo,
kuljıgaç urugun ezgen Al tuuraluu el arasındagı ır:
Ormon degen, döö degen
Kaysı jakka barsa da,
Başında Tınay joo degen.
Kurmankojo, Kuljıgaç,
Buylalagan töö degen.
Uşul saparında Ormon kerneyçi Orozbaktı ala kelgen. Ormon han bolup turganda
solto, sayak, bugu, talastık kırgızdarının arasında uuruluk, maydalap jılkı alışın
eske albaganda eç çatak bolgon emes. Kazak menen bolso da uruş kılbastan, Kenensarı
özü kelip uruşkan üçün anı menen soguşup, çoñ uruş bolbogon. Al zamanda soltodon
Jangaraç, bugudan Boronbay, sayaktan Çını kan sorguçtar biri-biri menen kudalaşıp,
dostoşup (Ormon menen Boronbay kuda, Jangaraç menen Boronbay dos), araları ötö
jakın bolup, kembagal-kedeydi kul, küñ kılıp abdan ezgen. Kedey-jardılar
tigilerdin babaları: Tülöberdi, Esenkul, Meñmurat, Jambolot, Ajıbektin zamanında
az kayaşa berse da, Ormondun zamanında kedey jalçı bılk ete albastan ötö ezilgen.
Bukara kedeylerdin arasınan az-az baş kötörsö da, akırı manaptar alardı bölüp
algan. Al jönündö tömöndö kedey menen manaptar küröşü degen temada jazılgan.
Boronbaydın Ömürzak degen balasına Ormon özünün Kulan degen kızın bermekçi
bolup kudalaşıp, Boronbay menen birleşip, bugunun kedeylerin jep turgan. Jangaraç
solto kedeylerin jeke jep, Ormondun kişilerin köp aralatpastan, ançeyin sırttan
gana Ormondu han katarında (formalno) sanagan. Jangaraç Kokondun begine
sarbagışka karaganda abdan jakın bolup, anın ıgınan çıga albaganın Ormon ugup:
«Jangaraç Kokon menen köbürök baylanış kılıp, anın katını katarında andak başın
bura albayt» — dep jaktırbaganın utuuga akırı Ormongo kişi jiberip, konokko
çakırıp, kedeyden neçe toguz at alın berip, Jangaraç astırtan Kokondun Pişpekke
koygon begi menen keñeşip, bekten kişi jiberttirip, Ormondu çakırtıp, bektikine
alıp barat. Bek 1—2 künü jakşılap konok kılıp, altın selde orop, altın kımkap
kiygizip, dilde jabdık salgan argımak mingizip çıgarganda Jangaraç Ormongo at
üstünön bara jatıp, mınday degen: «Baatır aga, (Ormondon Jangaraç 10-jaş kiçüü)
tokolduguñuz kuttuu bolsun» degende, Ormon mukaktanıp, «el arasında bir söz bar ele»
dep, jürüp ketken. Demek, egerde men özübektin beginin murunku algan katını bolsom,
siz menin kol aldındagı kolum boluñuz degen.
Ormondun zalimdiginin birinen: Ormondun çoñ atası Esenkuldun Anar degen
katınınan kenje uulu Şooruk üyündö jürgön kazaktan jumşatılıp kelgen küñ Bayan
degendi algan. Andan tuulgan Nuralı menen Muradil degender er bolgon. Bugu,
sarıbagıştın uruşunda artıkça erdik körsötkön. Muradil konuş çalıp kelip, (Kuü
Tokoy) Kötmaldının künbatışı Keñ Buluñdagı tokoygo mıltıgın ilip koyup ketip,
ertesinde köçüp kelip konoyun dese, al jerge Ormondun baylarınan kabarda sayak
urugunan Çerkursak jana Çorgo degen eki bir tuugan jügün tüşürüp jatkanda Muradil
bul konuşka men konmokçu bolup, keçee konuş çalıp kelip mıltıgımdı ilip ketkemin
dep mıltıgın körsötköndö, Çerkursak menen Çorgo: «Kul, men senden murun konup
kaldım», — degen. Muradil meni kul deysiñ, atıp öltüröyünbü dep, mıltıgın
sundurganda Çerkursak töşün aça bergende atıp jiberse, eköönü ok tiyip, Çerkursak
ölüp, Çorgo jaradar bolup kalgan. Ormongo Muradil men atıp öltürdüm dep barganda,
Ormon: «Bukaranın, kedeydin jürögün oşentip aluu kerek, antmeyin manapka teñelip
ketişet, bali, jakşı atıpsıñ», — dep bir jakşı çepken kiygizip, tiginin kunun,
jarasının ayıbın ürööl kılgan.
Nuralı Muradildi kul demegi alardın enesi küñ bolgon emespi, Ormondun
agayındarı elge ötö zulumdun körsötüp, kedeydi ezip, mal başına ee kılbagan.
Maselen, Ormondun Mande degen inisi (bir tuuganının balası) ötkön ketken
jolooçunu urup-sogup, karaktap, or kazıp, alardı orgo salıp, tayagının uçuna jezden
çoçmor kadap, anı menen kedeylerdi urup, malın alıp turgan üçün anı jez çaçmor
Mande atagan. Birok da Mandege bir temir temene tartuu kılıp kelse, bir kedeydin
jalgız töösün tartıp alıp bergen.
Tıñaylardı jöö tınay. kedey tınay dep korduk körsötüp, alardan Jantay feodal
bolso da anı tootposton kedeylerin ezip turgan. Mınday plumduguna çıday albastan
Jantay özübektin bekteri menen jakındaşıp, anın degeninen çıkpay turgan uçun
kokonduktar Ormondon Jantaydı artık körüp. anın sözün taştabagan. Misalı, 1840—
42-jıldar çamasında, Jantay jaguu jana ötünüü sebeptüü Lkbekettegi ezbektin begi
konok kılamın dep aldap Ormondu çakırıp alıp, üç künü Korgondun içindegi boz üygö
meyman tutkun kılıp, Ormon keteyin dese ketirbey koygon. Uu salıp beret dep özbektin
bergen tamagın içpegende tazdar tukumunan sarıbagış nasilinen Kojomşükür tamak
alıp kelse anın tazdarlıgın bilip içip turgan. Üç kündön soñ Ormondun jibergen
kişisi arkaluu Jantay kelgende añın ötünüü boyunça Ormondu bek nzat menen jönötkön.
Mından soñ Ormon Jantaysız tınay kedeylerin eze albastan, Jantay menen keñeşip
kembagal, kedey tınaylardı jep turgan. Ormon menen Boronbay kuda bolgonu üçün
Ormondun, bugunun kedeylerine kılgan zalimdigine çıday albastan, bugu Balbay
baatır sarıbagış menen sayaktın jılkısın tiyip alıp turganda bir taraptan kazak
menen çataktaşıp turgan üçün Balbaydı karmap alıp Ormon bireki jıl orgo salıp
koygon. Balbaydı boşotuñuz dep bugudan bir neçe mertem kişi kelse bolboston, akırı
Ormondun kıdık urugu bugunun içinde bir tamırı çıngış külük kara at jetelep
kelgende Ormon Balbaydı çıgarmakçı bolup, andan: «Çunagım, atka çapsañ çenep
çabarsıñ, emi tınç jürösüñbü?» — degende, Balbay: «El tınç jürsö, men dagı tınç
jürörmün, egerde el tınç jürbösö, aldın toroy çaap jürörmün», — degen. Ormon bir
sıyra kiyimin berip, jönötüp jibergen.

ORMON OKUU
(Ormon opuza dep da aytat)
1) Ormondu han kötörgöndö bugunun bir manabı çakırıkka kelbey jatıp, üçünçüdö
kelgende Ormon: Tetetigi Açarstandı (Törögeldi) oozunan noktolop alıp jürböymünbü,
moynundagı çınjırın alıp koyö bersem on eki ayrı bugu seni İleden ötközüp
jiberbeybi, — dep tizesin mıkçıp turganda tigi manap olturalbay tikesinen titirep
turgan. 2) Soñ Köldü murda jaylap jürüpsüñ dep 70 at alganı jogoruda aytıldı. 3)
Kıtayga (Kaşkar) karagan çoñ bagış, çerik kırgızdarınan elçilikke kişi kelgende
senin işengeniñ Kaşkarbı, sölpöör menen ırgıta koyömun dep, tizesin mıkçıp alganda
alar köp tartuusun berip, ıntımaktaşıp turgan.4) Tınay sarıbagışınan uuru, karakçı
köp bolup, jeke Jantaydın tilin albay koygondo, uurumdu tıyıp beriñiz dep Isık
Köldö jatkan Ormondu Jantay köçürüp kelip, Boroldoydun üstünö kondurgan tünü
tınaydın uuruları kelip, bir neçe jılkısın uurdap ketken. Munu ugup, «attan
tüşpöstön turup, Jantaydı ayagınan üyünö kagıp jiber, uşul jerge kelip degende
bolbogon. Ekinçi aytkanda attan ırgıp tüşüp, çılbırın karmay kirip, tizesin
bükpöstön turup, bozonu içip jiberip, Jantaydı alıp ketken. Jantay kelse Ormon
koyuunun çekesinde jürgön eken. Salam aytsa albagan. Ekinçi aytkanda Ormon: «Ee
Jantay, jay jatkan jerimen tınç koyboy köçürüp kelip, uuruñdu jaap jiberdiñ. Seni
emne kılayın, Jantay?» degende Jantay: «Uşul uuru telip tentegimdi tıyıp berer
beken dep sizdi köçürüp kelbedimbi, özüm tıya alsam sizge barambı, tıyıp beriñiz» —
degende Ormon:
— Ez kep uşul emespi, — dep uurulardı çakırtıp, manaptın uuruların otkez kılıp,
bukaradan bolgon, kedeyden kelgen uurularga bir malga bir toguz alıp, malı jetpese
jakın tuuganınan alıp, tuganının malı jetpese kedeydin katın-kızın algan. Katınkızı jok bolso özdörün alıp barıp kul kılgan. 5) Atası Niyazbektin aşın Ormon
bererde Kokondun hanına kırk kılçak, kırk bıçak bersin, atamdın aşına et
tuuratamın dep aldırgan. 6) Kokon hanınan, Kaşkar urugunan elçi kelgende alardın
jolunan beş-altı jerden 4050-jabdıktuu jigitterdi tosturup, alardı öltüröbüz dep
kubalatıp, esin eki kılıp, Ormondukuna kelgençe katuu jürgüzüp, kayta keterde dagı
oşondoy ele kılıp jönötkön. 7) Talastan, bugudan, soltodon, kazaktan kişiler kelip,
çoñuraak iş bolso alardın közünçö Törögeldi baatırdı çakırıp, açuulanış, seni
darga asayınbı dep, kara alaçıkka kamap koyup turgan. Törögeldi ötö baatırlık kılgan
kişi bolgonduktan anın baatırlık dañkı içke-tışka çoñ bolgon. 8) Ormon İlege
tüşüp, kazaktı bir jılça surap, akırı kazaktar Ormondu talap ala turgan bolgondo
kazaktın baş kötörgön jakşıların çakırtıp, alar kelbesten murun 5060-jigitke selde
orop, ak kiygizip. kılıç baylatıp, mıltık asıntıp, kuçmaç eer tokutup, bir neçe atka
çatır, çaydoos arttırıp dayardap, bir jılgaga jaşırıp koyup, kazaktan çakırılgan
baş kişileri kelgende alar kelip, Ormondun ayılının janına ak çatır, kök çatır
tige sala bir-eki seldeçen kişisin Ormongo jibergende, Ormondun jigitteri kirip,
bul kelgen kişiler Kokon hanının sarbozdoru eken, arttan bir-eki kündön soñ bekteri
menen dagı askeri kelet eken, sizge uçuraşıp, oşolordun jayın aytuuga uruksat surap,
bir-eki kişisi kelip turat degende: Ormon «Ee bul kokondogon kokonduktu men
çakırgan jok elem go, alarsız dagı mındagı kazak, kırgızdın işi tolup jatat, aytar
sözü bolso kiyin aytar», — dep tizesin mıkçıp-mıkçıp koygondo, kazaktın manaptarı:
«Baatır, biz bul meymandarıbızdın soyuşun dayardap, eki-üç kündö keleli», — dep
Ormondon uruksat ala jönögön. Ayıldarına barışıp, Ormon bizdi on kılmaydı,
Kokondun kolu keliptir dep, baarı japırt köçüp, İlenin jakasına tün boyu malı menen
ürküp ketkende Ormon kaytadan şaşpastan jay köçüp kelip jerine kongon. 9)
Kenensarıga kelgende anın jibergen kişilerinin közünçö Ormon: «Bügün tınç jayjayıñarga jata bergile. Soguşuñardı koygula, ertege kazaktın kançası bolso da teñ
bölüp beremin», — dep eldi taratkan. Ormondun başka opuza kılgan okuuları eñ köp.
Baarın jazuuga mümkündük tappadım.

ABILAY HAN UULU KENE HANDIN KIRGIZ MENEN SOGUŞU
(Jılkı jılı) 1846-jılında
Kenensarıdan kança jıl ilgeri atası Kasım eldeşip turalı dep, Ormondun
jañıdan atagı çıkkan kezde el bolup turalı dep, kişi jibergen. Ormon aksakaldarına
keñeşip, ata-babası Abılaydan jakşılık körbögön balasınan jakşılık köröbüzbü
dep, konogun berip gana uzatıp jibergen. Mından soñ Kasım asker alıp kele jatıp,
kırgızga jetpey, orto joldon kayta ketken. Kabarda özbekten duşman çıgıp, Kasım
menen uruşmak bolgondo ketken deyt. Kazakta oruska bagına baştaganda Kün batış
Sibirde törölördön başka kara kazaktan bagıngandarı tömönkülör bolgon: atıgaydan
Ezilkara, kereyden Türlübek, karjagastan Musa, kıpçaktan Ibıray, atıgay bagıştan
Kojogul. Bular padışaga karap turuştu. Çındap jaktırdı dagı jalpı elge muruntuk
bolgon Kökçötoogo karagan argındın içinde «karool» degen el padışaga karap turuştu.
Ötö süygön emes, mınçalıgın bilip turgan Kenehañ oruska bagınbagıla, — dep karoolgo
kişi jibergen. Oşondon kiyin karool içinen Bögönbay, Amaldık, Kenjebay. Arlan
Şamay Çaapkel uulu, Boobek, Moldo, Elüübay, Köböö degen belgilüü baatırlar baştık
Kenensarının tilin alışat. Bularga koşulup kojom urugunan Baltabyök, Çolokköt degen
kişiler birgeleşet. Bular Kenensarıga koşulgan soñ anın askeri duulat elin çaap
karatıp, başka dagı bir kançalık eldi karatat.
Karooldun eli Kenesarını közdöy köçköndö anın birin serin ayılı jarılıp
kalıp kalat. Kenensarı kırgızdı bet ala köçköndö mal çöptön jutap, karool baştık
kazaktın bir dalayı joldon kayta ketken. Kenensarı 1840—45-jıldarda AlaToodogu
kırgızga çettek kazakka Çüy ayagı Kızıl Talkan degen toogo kelgen. Kırgızga bet ala kele
jatın, Talas kırgızınan kuşçu Bürgönün uulu Kalça kırman bastırıp jatkanda kolgo
tüşürüp, üç-tört aydan soñ koyö bergen. Abılag1 handın askerinen bir tobu 1845-jılı
solto kırgızı jayıl urugu menen uruşup, jeñe albay ketken. «Kırgız degen kalay jurt
eken, baatırı kim? Joogo kayrat kıları kim? Çettegi turgan el kanday eken barıp
bilip, sınap kel» — dep sınçısına jaman kiyim kiygizip, dubana katarında astırtan
jibergen. Sınçı eldi kıdırıp jürüp, İle jakkı kazaktan kelgensi, Isık Köl basıp
Ormongo kelip: «Jalduu Barak hanga ılayık kişi eken», — degen, Jangaraçtı sınap,
«baatırlıgı jana sıpaylıgı, akılı birdey eken» degen. Bölökbay, tınay, çerikçi
uruktarın aralay körüp: «atına eeri katkan, eerine kötü katkan, kıskaça jeñil kiygen,
joodon başkanı oylobogon, uruşkan duşmanı tirüü kaytpagan, joo börüsü jurt eken»,
dep bul sözdü Kenensarıga aytıp barganda Kenensarı: «Bılay sözdü ne üçün aytasıñ», —
dep öltürüp taştagan.
Kırgız menen eldeşip turuuga kişi jibereli, egerde bolboso küç menen karatalı
dep, 1846-jılı erte köktömdö Kenensarı köçüp, Çüydün tün jagı, Kalıgutu Kayka Taşka
konup, kırgızdın feodalı Jangaraç, Jantay, Tınalı, Törögeldige elçi jibergen.
Elçinin bularga aytkan sözü: «Orus degen köp el, betteşken joosun talkalap jeñip,,
kaptagan seldey bolup, Edil Jayıktı keçip, Oroldon ötüp, Sararkada sansıp jatkan
kalıñ kazaktı alıp, Ertişten çıga İlege jakındap kaldı. Arkadagı AlaToo, İle, Çu
boyloruna tezinen at kaldı. Aranı eñ kattı, askeri ötö mol, kırgız-kazak ezelden el
çetinde, joo betinde köbünçö süyünçübüz, jakşılık-jamandıgıbız, jırgalkubançıbız teñ, mal-janıbız aralas el edik. Birigip joogo karşı kütünölü, kazakkırgız birgeleşsek Taşken, Kokon, Samarkan bizdin ıktan köp alıs ketmeydi, men
elçimin, handın buyrugun ayttım, egerde birleşmeseñer senderge köp küç keler,
Kenenhandın tapsırganı osı söz», — dep sözün toktotkondo kırgızdar: biz başayagıbızdı çogultup, keñeşip joop aytalı — dep, elçini jönötüp jibergen. Kırgızdar
keneşip tıyanagında: «Ne da bolso kazak menen birde el, birde joo bolo kelsek da
azap-asılıbız aralaş jurt elek, kanday bolso da el bolup turalı», — dep, çaar atka
jolborstun terisin jaap, tartuu kıla Tınaalı menen Bayterek, Ükü Biy uulun jibergen.
Bular bargan tünü bölökbay kırgızı tököldöş urugunan İlip degen barıp, Kenenhandın
toguz kısır ak çaar baytaldarın uurdap kelip, semizin soyup, arıktarın ötkörüp
jibergen. Kenenhandın kişisi suroo salıp kelse, bölök baydın boz baldarı mında
kazaktın jılkıçısı jok» dep külüşüp joop berbegen. İzdegen kazak jılkıdan ümüt
üzgön soñ hanına kırgızdın kılgan mazagın aytıp barat. Kırgız menen uruşuuga
şıltoo tappay turgan Kenenhan askerin bölüp, ayılın Kalıgutunun toosuna karata
köçürüp jiberip, kün bataarda elçi Tınaalını jolbaşçı kılıp, Çunun tün bagıtı,
tömönüröök jagınan attanıp, küügümdö köçüp çıgıp, Pronza kalaasının kün çıgış
jakı tünbagıt kıynalışında azırkı Pokrovka kıştagınan tömön üç çakırımçalık
jer mazarluu Karasuunun kün çıgış jeeginde olturgan tınay kırgızınan 12 tütün
Kalpaktın ayılın kaptagan, Kırgızdın çırak ayılı dep, kazaktın askeri adayi
tınaalı, bölökbay, tınay, çerikçi uruktarına bet aldırıp jiberip, özü Kalpaktın
ayılına jakın jerde han menen koştoşup, ayılına bura tartkan. Mazarluu Karasuunun
çölkömündö tört jüz üy çamaluu kırgız bolup, alarga kazak çabuul koygon. Mından bir
kün murun kazaktan koop kılıp, Kalpaktın Ajıbek baştık tuugandarı köçüp ketip,
köçüşkö Kalpaktın ıgı kelbey kalganda kazaktan şektenip, oşol jılı Talastan er
öltürüp kaçıp kelgen saruu kırgızınan Karatay degen baatır mergen jigit menen
Kalpak 500 çamaluu ok kuygan çakta Karatay: «Egerde kazak kaptap kele kalsa, uşul ok
menen atışpas tan, katın-balanı taştap, çıga berer belek», — de gende Kalpak: kantip
ele kaçalı degen. Kazaktar Kalpaktın ayılın basıp alganda Otunçu degen kazaktan
tüşürgön Kalpaktın külük toru atın katını tokuy sala, atka minip «katın karga, bala
sagızgan, kayda kalbagan katın-bala, joo kalıñ körünöt» degende Kalpak nayza-kılıçın
karmay üzöñgügö butun sala zamat Karatay mıltıgın koluna karmap, jelbegen öñköyüp
çurkap kelip: «Ay baatır, Kalpak katın-bala, mal mülkün, ayılın joogo taştap, özü
karmaşpastan kaçıp çıgıptır dep erteñki künü el aytkanda betin kantip köröbüz jana
akırette ata babanın jüzün kantip köröbüz, kazaktan kırılgan katın-balanın ubalı
bizdin moynubuzga ketpeybi, — je degende Kalpak attan tüşüp, ayıldagı katın-balanı
öz üyünö jıyıp, bütkül töönü tögörötö çögörüp tizdep koyup, Kalpak bosogodon japsardı
açıp, Karatay tördön atışıp turgan Aylanasındagı ayılı darga kazaktar çabuul koyup,
Kenenhan tuusun tiktirip, Kalpaktın ayılında bolgon. 18-jaştagı inisi Mambetti tuu
karmagan kazaktı at dep Kalpak aytkanda, üç mertebe atsa dagı tuu karmaganga tiybesten
başkaga tiygen. Tün ortosu oogon çakta Kalpaktın Tülögabıl degen inisi Kalpaktın
ayılının üstünön kazaktı az çegindirgen. Tülögabıl kazaktı adep bettegende anın 37joldoşu ölgön. Ekinçi kaptaganda Mambet ölgön. Kalpaktı: attan, attan, ayıl
üstünön çıga betteşebiz dep Tülögabıl kıykırganda, Kalpak til albastan atışa bergen.
Tülögabıl üçünçü kaçırıp kirgende kazaktar kulagın şıpıra çapkan soñ kazaktı süzö
kaçırıp kutulgan. Mından soñ kazaktar jan-jagasındagı ayıldarga japırt at koygon.
Tañga jakın kalmaktın 28 er bülösü okko uçkan. Burunku dayardagan 500 okton kalbagan
soñ katındardın arkasına takkan kök monçok menen Kalpak atkanda kazaktın betine
jabışıp kalıp, kırgızdın ogu kalbagan eken dep kazaktar kaptap kirip, Kalpaktı
öltürgön. Anın on toguz jerinde ok tiygen jarası bolgon. Jaş balanı jana booz
katındın için jarıp, balasın muuzdap, keregenin başına ilip, suluu kelin-kızdı
oljogo alabız dep, bir başka bölgön. Üç jerine ok tiyip jaraluu bolup jatkan
Kalpaktın bir inisin bekerinen kayış kanjıga menen baylap turup, jan jerin suurup
öltürgön. Ayıldı bölök, başka jerdegi Subanbek kögöndögön kozunun arasına bekinip
jatkanda jürögün jarıp suurup alıp, oozuna katıp ketken, Tañ appak atkanda Abılay
handın ak iyin degen tandalma askerden 300-jigit Tölöngöt menen Noruzbay
tuurasındagı Kürköñdöy degen jerdegi ataktuu Törögeldi baatırdın ayılın karap
çabuul koyup çıkkanda joo kelip kalbasın, ne da bolso ertereek atka mineyin dep,
janına bir kişi alıp Törögeldi talaanı bet alıp kele jatkanda kapıletten kazaktın
eröölgö kele jatkan toguz kişisine kaptalıp kalıp, alar ortogo alıp, Törögeldi bir
kazaktı sayganda nayzası belinen üzülüp ketip, kazak jıgılbay kalgan. Üç kazak
Törögeldinin üç jagınan sayın, attan tüşürö albay jatkan kezde artınan akmalap kele
jatkan çerikçi elinen bir dalay kişi at koyup kelip, Törögeldinin üstünön kazaktı
sürüp ketken. Artkı kazaktar betteşip, soguşkan. Törögeldi baştık çerikçiler 100
kişi, bir kabarda 180 kişi kazak menen bılçıldaşkanda, bir azdan soñ kazaktar kayta
japırılgan.
Ortodo dalaada bet-betinen soguşup bara jatkanda Şerboto on kazaktın ortosunda
kalıp, kazaktar ay baltalap, nayzalap jatkanda jügöndün töñölögünö kolun ilip ala
attın tört ayagına korgolop, «janagı ant atkandın (Törögeldi) özü menen arbagı birge
çıkkan at ele, ölsöm dagı attı berbeymin» dep jantalaşıp attın arı jak, beri jagına
kaçıp, attı koyö berbey jatkan kezde kazaktar kılıç menen beş manjasın kırça çapkan
çakta soguşup birindep jürgön çerikçiler körüp ajıratkan. Noruzbaydın Törögeldi
baştık çerikçiler tuuga japırıl bargan çakta soltonu bet alıp bargan Erjan törönü
soltolor tuuga aydap kirgen. Kulagın şıpırta çaptırıp, ar kaysı ayıldan kutulup
çıkkan kişiler menen ara talaada ayıldı jılaanga baykoosuzdan bastırıp koyduk
dep, sakal murutun julup, ökürüp jürgön Kalpak baştık kança azamattı kırganın
ukkanda jana Tülögabıldı körgön söz solto, sarbagıştın kaptap bargan azamattarı
çıdap karap turalbastan, Kalpaktın ayılındagı tigilgen tuunu bet ala at koyuşkan.
Kazaktar tuusun jıyıp, al ayıldan çıga kırgız menen betteşken. Aralaşıp ketip,
nayza kalıp, kılıç, ay balta, çoyunbaş menen soguşkan. Soguş çagında Noruzbay nayza
menen Törögeldini kaçırıp kalgan. Törögeldi dagı nayza menen jibere bergende,
Noruzbay bura tartıp kazaktın içine kirip ketken. Kazak, kırgız Karasuunu arıktay
attatıp jürüp soguşkan. Jöö tuman kaptap çıgıp kelgende kazaktar japırt kaçkan.
Tuman basıp kalgandıktan kırgızdar kubalagan emes. Bul soguşta kazaktan kırgız
köbüröök bolup, 3 miñçelik er-azamat soguşka katışıp, köpçülügü solto bolgon.
Kalpaktın jakın tuugandarınan Ormonbek soguşta jürüp, bütkül boyu kızıl kanga
boyölup üyünö kelse, kögöndün arasında ölüp jatkan agası Subanbekti körüp, tamak
içpesten Taştanbektin bolotun koluna ala4 Nayza kızılga kaytadan minip, tumanda
kaçkan kazaktın sürdönü menen soñuna tüşkön. Ormonbek, Jolçubay birindep bara
jatkan köp kazaktarga burulbastan ötüp, Irgañtının kolotunda (Çulunun tün jakkı too
etegi) Kenenhanga jetip, «kara bolsoñ jürö ber, kan bolsoñ tokto» dep, çakırganda
kayrılıp körüp, Kenenhan kılıçın suurup ala burulup karap turgan Ormonbek kılıç
menen şiltep jibergende Kenenhanga tiybesten, terdigin taarıp ketken. Kenenhandın
şiltegen kılıçı Ormonbektin çekesine tiyip, esi oop bara jatkanda attın jalına
süyönö, kayta «çu» dep tumanda adaştırıp ketip, Çüydün boyundagı kamışta jatkanda
attan tüşüp kansırap, kazaktın kaçkındarı Ormonbekti öltürüp, Nayza kızıl menen
Taştanbektin bolotun alıp ketken. Uşul tuuralu ır:
Ormonbektin kolunda,
Taştanbektin bolotu,
Kenensarı kezikken,
Irgaytının kolotu.
Karasuunun boyunan,
Baatır Kalpak çabıldı.
Alamandı köp alıp,
Tököldöşkö tuu jabıldı.
Kenenhan üyünö barganda muruntan kolunda jatkan kırgız (tınay Tınaalı menen
bargan) elçileri Atansart (Abıla) Çoronu (Moloy) öltür dep buyurganda Tokjan degen
kazak boşotup, kaçırıp jibergen. Çoro menen Atansart kelip, kırgızdın koluna
tüşkön Tokjandın eki inisin jakşılıkka jakşılık dep öltürtpöy boşotup alıp,
jakşılap izattap uzatkan. Soltodon Karboz menen Eşkojonu karmap barıp, Eşkojo
kaçıp kelip, bir neçe aydan soñ duulat kazagı Karbozdu boşotturgan. Soguştan kiyin
kazakkırgızdın ortosuna elçi jürüp, jaraştırabız dep Çapıraştı, Şooruk baatır
araket kılganda soltodon Bölökbay, Jamankara baatır menen Bolottu baş kılıp, 15
kişini jibergen. Jamankaranın ketkenin agası Çıngış baatır bilbey kalıp,
jiberbeske artınan kuup barıp jete albay kalgan. Bulardı Kenensarı öltürüügö oop
kalganda, kazaktan Ekey, Sarıbay bul kırgızdardı men kütüp turayın dep barganda
Kenensarı: men özüm kütömün dep Sarıbaydı ınandırıp kayta jibergen. Sarıbay
ketken tünü Jamankaranı çök tüşürüp olturguzup koyup, bir böyrögün suurup alganda
Jamankara bılk etken emes. Ekinçi böyrögün suurup alganda çalkasınan ketip, agañ
koşo Tursun degendi dagı öltürüp, kalgan joldoştorun koyö bergen. Ölüktörün jurtka
taştap, özü köçüp ketken. Kenensarı han toosunda olturganda tınay kırgızı Jantay
Kenensarıga Kalıguldu elçilikke jibergen. Kalıgul barsa Kenensarı jüz çamaluu kişi
menen ayıldan oboço çıgıp, bir döñgö olturup, aldına ak kiyiz salıp, töönün jününön
boz taar çepken, başına kara menen kıyuulagan şuştuguy ak kalpak kiyip, dilde kemer
kurçanıp, kılıçın kınınan suurubastan, çatına karmap tayanıp Kenensarı olturgan
çakta Kalıgul attan tüşüp, joldoşuna atın berip, eki kolun booruna alıp «atsalomu
aleykum, ayaldar taksır» degende Kenensarı unçukpay jaldırap karap oltura bergen.
Aldında üyülüü jatkan 500 çamaluu kılıç bolgon. 1000 çamaluu jigitke mıltıkçanın,
atçan çu koydurup bara jatıp attırıp jana kılıççanın bir başka bölüp, kılıç
çaptırıl, nayzaker kişilerin bir bölüp nayza saydırıp jatkan eken. — «Sen
kimsiñ?» — dep bir kazak suraganda Dalıgul: «Kırgızdan elçilikke keldim», — degen.
Han aldınan biri «kırgızdan elçilikke kelgen bolsoñ, mına nayza, kılıçtı sender
üçün dayarlattık», — dep aldındagı üyülgön kılıç menen aylanasında atışıp,
çabışıp jatkan askerin körsötkön. Kalıgul: «Ögünü kırgızga attanıp barganda bul
nayza kılıçıñar üydö kalganbı?» — degen. «Makoo, naadan kırgız, han aldında
oozuñdu basa, közüñdü açıp süylö», — degende, Kalıgul: «Kırgız meni elçilikke
jibergende kazaktın etin jep, kımızın içip beker kaytıp kel degen emes, kezektüü
sözüñdü jiberbey aytıp kel degen», — dep aytkanda kızıl-ala baçayı kürmö kiygen,
kiyimderi taza uzun boyluu içke şıptay bolgon ak çekir sıyaktuu sakal-murutu çıga elek
jaş jigit «bizdikine konok boluñuz» dep alıp ketken. Oşondogunça Kenensarı eç söz
aytpagan. Bul jigit bayagı, aytıluu Noruzbay törö eken. Kalıgul bir neçe kün jatıp
«kırgız kazak el bolup turalı, Kenenhandın keñeşinen köp alıstap ketpeyli» degen
ubadanı bergen. Kenenhan elçinin surap bargan Nayza kızılı menen Taştanbektin
bolotun berip kaytargan. Adegende bolot emes, başka kılıçtı alıp kelgende, bolot bul
emes dep albagan. Maktagan kılıçıñ osımu dep, bolottu taştap jibergende bul bolot
emey emne dep taş tulganı tartıp jibergende kıyıp tüşkön. Taştanbektin bolotu
demek, atası Atake boz bala çagında neçe töödö jügü bar kerbendi karaktap bolottu
kolgo tüşürgön.
Kalıgul abıdan karıgan kezde 1899-jılında öldü. Bul sözdün baarın 1895-jılında
Kalıguldun üyündö olturup elge aytıp berip jatkanda oozmo-ooz jazdım. Kubat uulu
Kalıgul özü ötö çeçen, toktoo, jalgan süylöbös, kayrattuu kişi bolgon. Ookatı orto
çarbadan tömön bolgon. Orus kolonizatorunun zamanında eç bir kızmatka şaylanbastan
jürgön. Birok Kenensarının başın alıp barganda algan altın medaldarı bar eken.
Tüştönüp olturgan eldin ötünüü boyunça körsöttü. Başka karıyalar jana Kalıgul öz
sözündö bul saparda bergen ubadası anıgı mınday bolgon: kazak, kırgızdın joosu
bolso birgeleşip joolaylı, özübüz el bolup turalı, çoñ keñeşibizdi Kenenhanga
salıp anın aytkanınan çıkpaylı, — degen.