Kuştar ketkende

(Türk tilinen kotorgon Taalay Abdiev)
-İ- «Altın jalbırak anonim» firmasınan emnege kettiñ deysiñbi?
Munun tañ kala turgan dele eç nersesi jok. Algan altımış eki lira aylıgım
eç nersege jetçü emes. Moynumda kızıl çiedey eki bir tuuganım, oorukçan
apam bar… Keede apam suuktu, bir tuugandarım kara kursaktı aytıp
kıñkıldaşçu. Men iynimi kuuşurup: «Emne kılayın, bolgonu uşul bolup
atpaybı. Tapkanımı barda, balda içip-jep, silerdi uşintip jaldıratıp
koysom, aytsañar bolot ele. Birok baarın körüp turbaysıñarbı»,- deçümün.
Bul açık akıykattı tüşünüşsö jakşı bolboyt bele. Tüşünbögön soñ:
«Hanımdar, efendiler, bul oteldin dastorkonu jakpasa, akçasın kem
beresiñer. Mından jakşıraagın bilgen biröö bolso, aytsın, daroo oşol
jakka baralı»,- dep kaljıragan eski eşikti kars jaap, çıgıp ketem. Apam,
karıgan kempir… Bir tuugandarım, Kudaydın eki beçarası… Men uşintip
çıgıp ketkenden kiyin müñküröp oturup kalışçu. Birok munu çoñ jindige,
maga kantip tüşündürösüñ? Jaşım otuzga keldi… Deni-kardım soo…
tabiyatıman arsız okşoym... emne körsöm eñseym da turam... tamak körsöm,
jegim kelet, kiyim körsöm, kiygim kelet. Menin da başkalarday ele akım bar
da degen oy ketet... İş uşunday bolgon soñ içimdegi kıyamat-kayımdı oylop
körüñüz.
Kıştın karañgı keçteri teşik tamanımdan ötkön jaandın sızı
öpkömö jetip, karızım bar düköndördün janınan ötpöyün dep köçölördü
aylanıp-tegerenip üygö baratkanda, janımdan jaltıldagan maşinalar ötöt.
İçindegilerdin bir tobun taanıym. Köñül açıp, akça çaçkanı baratışat.
İçim bir küyöt, özümön özüm suraym: Bulardın baarı menden mıktı
nemelerbi? Alar uşintip sayrandap jürgöndö, men emnege it sıyaktuu köçödö
tentip jüröm? Kaalaganımı jep-içip, kiyine albaym? Özüm kaalagan bir
ayaldın koynunda bir jolu jata albaym?
Uşintip jıldar boyu özüm menen özüm alışıp jürüp akırında
uşunday bir çeçimge keldim: Atam ötö namısköy kişi eken... Bir atanın
baldarına kaltıra turgan eñ kımbat murası taza ısım dep kete beriptir...
Taza ısım bir az dünüyö menen bolso jakşı, birok kembagal bülödö aga bir,
boluptur eki gana muun tayana alat. Emi atam baykuş jakşı kılganbı, jaman
kılganbı, al özünçö bir kep... Birok tegerektegi baylardın baarı tuulganda
ele çek kitepçesin koltuguna kısıp tüşkön jok da... Uyat-sıyıttı koyup ele
koluna tiygendin baarın satıp jürüp, eseptep jürüp bayıştı da... Meesi
jok, eşek sıyaktuu neme bolbogondon kiyin koluñdu baylagan eç kim jok da,
tuurabı? Tilemçidey bolup muñkanıp oturgandan körö taalayıñdı bir sınap
kör da... Oñunan çıksa jakşı... Bolboso: «Emne kılalı emi, koldon kelgenin
kılıp kördük, bolbodu»,- dep künöönü kör taalayga jüktöp ötüp ketesiñ.
Munu aytıp atkan neme bir ay murun firmanın buhgalteriyasınan
ketken kara toru, tişi appak jigit ele. Al unutup ketken buyum-tayımın
algança çoguu iştegen eski dostoru menen uçuraşıp ketkeni kelgen eken.
Tüşkü tınıguu maalı ele. Kızmatkerlerdin ak söök çalıştarı
mañdaydagı aşkanadan jumurtka salat, baştın muzdak etin, töö buurçak
jegeni ketip, akçası joktor bıştak, zaytun, jumurtka menen kursaktarın
toyguzgança murunku kesipteşin tıñdap oturuştu. Al bolso üstöldördün
birinin üstünö uzununan tüşüp, tuflisinin ökçösü menen çaçılıp jatkan
kagazdardı teep koyup, sözün ulanta berdi:
- Oşentip, sözsüz bir nerse kıluunu çeçken soñ aylana-çöyrömü karap
kördüm... Attuu-baştuu ele adamdar mektep okuuçuları sıyaktuu birinin
artına biri tizilip, bir tañ kalarlık topko kirip, ordubuzda esepteybiz.
Oturgan jeriñde kançalık köp iştep, araket kılsañ, aldıñdagını,
janıñdagını kançalık türtüp, sürüp çıgarsañ... Bilbeym, kança jıl ötöt da,
aylıgıñ kança tıyınga köböyöt. Biri işten ketet, je ölöt da, eki kadam
ilgerileysiñ. Oşentip, tobokel, emne bolso, oşo bolsun dedim da, bul
katardan, «Altın jalbırak anonim» firmasınan, çıgıp kettim... Arañardan
ketkenime bir ay boldubu? Balkim, bolo dele elek... Daroo ele irdene
tüşüptürmünbü?
Öydö bolup, jibek baypagın, jañı köynögün sıymıktana körsötüp,
külüp turdu:
- Emne, jaman iş kılıp atıpmınbı? Biröönün malına, jaşoosuna,
abiyirine kol salıp atambı? Bolgonu Navyardagı bir komissionerdin
janında işteym... Anın esebine bajıdan tovar alam. Azırınça azıraak bir
aylık, anan da çöntökkö ança-mınça akça tüşüp turat... Birok Alla berekesin
bersin, güldöy jaşap atam...
Bir kök jötöl çal tereñ ulutunup: «Tuura, akıñ bar... ayla jok, bizge keç
bolup kaldı»,- dep koburadı; jıyırma jaştardagı eki bayöo jüzdüü jigit
sport çempionun körgön sıyaktuu bir çeti suktanıp, bir çeti içi küyüp karap
turuştu. Bir jak beti soguşta küygön kırk jaştardagı kızmatkerdin gana
emne oylop oturganı belgisiz ele. Muştumun eegine takap, jep atkan tamagın
jarım-jartılay kaltırgan boydon közün juump oylonup oturat.
Jigit üstöldön tüştü. Meştin oozunan körünö kalıp jatkan jalından
tamekisin küygüzgön soñ, arı-beri basıp, Navyardagılarga, bajıga tieşelüü
oñoy oljo, beker akça tuuraluu kep kıla baştadı. Alardın köpçülügü birge
miñi koşulgan apırtmalar ele. Birok bul kembagaldar alardı aytkanday
kabıl alıp, elder tigintip altındı kürök menen küröp jatkanda, özdörünün
mintip sız bölmödö bir neçe lira üçün jarım aç kuurap oturganına içinen
sızıp turuştu. Bir maalda tigi jigittin közü bölmönün karañgı burçundagı
çoñ üstöldün artınan özün karap turgan çaldın közünö çagılışa tüştü.
Daroo uyalıp, sına tüşköndöy unçukpay kaldı.
Bul Ali Riza bey degen altımıştardagı bir eski kızmatker ele.
Bölmönün bir burçundagı üstölündö çöldö kalıp ketken sıyaktuu dayıma
jalgız, unutta kalgan sıyaktuu iştep oturçu, eç kim menen süylöşçü emes.
Özü abdan jakşı, nuskaluu kişi bolgonduktan, uluu-kiçüünün baarı
anı sıylaşçu.
Ali Riza bey tüşkü tamakka çıkpagan kızmatkerlerden ele. Kalay
idişine alıp kelgen kurgak kotleti menen kök zaytunun jep jatıp, erksizden
bul kepke kulak salıp, ukkan nerseleri tabitin kesken sıyaktuu ayrısın
taştap, başın kötördü.
Konok bir ayıp iş üstünön karmalganday ıñgaysızdanıp turdu, birok
munusun bildirgisi kelbey, külümsüröp:
- Beyefendi, bul sözdörüm, balkim, sizge jakpas, birok emne kılalı,
akıykat uşul...,- dedi
Ali Riza bey mektep okuuçusunun uyañdıgı menen joop berdi:
- Bilesiz, men başka biröönün işine kirişpeym, özüñüz kaalagan,
özüñüzgö paydaluu bardık nerseni een-erkin jasay beriñiz. Birok, uruksat
berseñiz, başka bir nerseni eskerteyin. Öz burçunda iştep oturgan, balkim,
öz abalına, jaşoosuna ıraazı kişilerdi işke aşkıs kıyalga salıp, jan
düynösün buduñ-çañ kılgan tuurabı? Abiyirdüü jigitsiz... Oylonup
körsöñüz, sizdiki da tuura eken deysiz.
Karı kızmatkerdin köp süylögüsü kelbegeni sezilip turdu, birok konok
anı jayına koygon jok. Abdan tarbiyaluu bir adamdın tarizinde:
- Bul açuu çındıktı aytkan jalgız men bolsom, anda akıñız bar ele,
beyefendi, birok, emne kılalı, jañı zamandın adamdarı bul çındıktı biri
birinen emes, jaşoonun özünön, gezitterdegi jaşoo jagdayı, ekonomikalık
abal degen nerselerden bilip jatışat. Özgöçö soguştan kiyin düynödö tañ
kalarlık bir oygonuş boldu. Azır adamdar sizdin zamanıñızdın adamdarı
emes. Közdördün açılışı menen kaaloolor, eñsöölör arttı. Azır eç kim öz
abalına ıraazı emes. Bul protsesstin natıyjasında eski adep-ahlak
erejelerinin buzulbay, özgörböy kalışı mümkün emes.
Ali Riza bey kubardı, erinderi menen sakalının titirey tüşkönün
bildirgisi kelbey külümsürödü:
- Men eski kişimin. Tüşünüşö albaybız. Adamdardın akçadan başka
nerseler menen da baktıluu boloruna işenip jaşadım. Uşul işenimim
menen ölöm.
Jigit Ali Riza beyge booru ooruganday tür menen joop berdi:
- Sözüñüzdün baarı tuura emes dep ayta albaym. İnsan, maselen, Kudayga
sıyınıp, je bir muzıkalık aspap menen alektenip, jaşılça, gül, je bolboso
bala östürüp da özün jubatışı mümkün. Birok bul üçün da eç bolboso kün
körö turganday bir akça kerek. Gülgö kızıgasız, birok akçañız jok. Kançalık
araket kılsañız da, topuraktan kaalagan tüstö, kaalaganday jıtı bar gül ala
albaysız... Atasız, baldarıñız bar, akçañız jok. Baldarıñız ömürüñüzdün
soñunda kuştar uçup ketkendey jürök oorutkandan başka jırgal berbeyt.
Söz uşunu menen büttü. Ali Riza bey tamaktanuusun ulantmak bolup
kayra başın iydi. Birok alkımınan aş ötpöy kaldı. Aga özgöçö soñku sözdör
katuu tiydi. Özü – beş balanın atası. Baldardın eç kimisi ali öz jolun taba
elek. Janagı jigittin bul açuu çındıktı adamdar jaşoo jagdayınan,
ekonomikalık abaldan bilip jatat degeni jakşı söz emes ele.
Bütün jaşoosun baldarına jakşı köz karaş, jakşı adep-ahlak beriş
üçün sarptadı. Bul jañı zamandın epkini alardı da urup, karıgan ata
ömürdün keç küzündö kuştar ketkenin karap kala berebi?
Ali Riza bey oy bakkan kişilerden ele. Bul korkunuç murun da köp jolu
oyuna kelgen. Birok eç kaçan mınçalık jakın körüngön emes. Özü dinge köp
işenbese da, köktön eç nerse kütpösö da: «Yarabbi, baldarımı koldoy kör!»dep alakan jayıp, duba kılçu.
-İİAli Riza bey Babialiden çıkkan administrativdik kızmatkerdin biri
ele. Otuz jaşına çeyin keñselerdin birinde iştedi. Balkim, ölgöngö çeyin
oşol jerde kalmak. Birok karındaşı menen apası eki ay içinde birinin
artınan biri köz jumgan soñ, Stambuldan köñülü suudu. Bul Siriyadagı bir
rayondun akimi bolup çet jerge ketişine sebep boldu.
Tajrıybasız beytap sıyaktuu adamdın azabı jatkan töşögünön,
aylanasındagı buyumdarınan bolot, andan kutuluunun eñ jakşı çarası jer
kotoruu dep oylogon.
Oşol boydon Ali Riza bey Stambulga kayra barbadı, jıyırma beş jıl
ar türdüü kızmattar menen Anadolunun ar kaysı jerlerinde jürdü.
Abdan maalımattuu, emgekçil adam ele. Birok maalımatı da,
emgekçildigi da işke jarabadı.
Arap jana pers tilderinen başka anglisçe menen frantsuzçanı da bilçü.
Jaş kezinde adabiyat menen alektenip, jurnaldarga psevdonim menen bir top
mıktı gazelderi basılgan. Kiyinçereek filosofiya menen tarıhka da kızıgıp
jürdü. Boş ubaktısın ele emes, keede iş ubaktısın da kitep okup ötkörçü.
Bul anın uzun kızmatkerlik jaşoosundagı mamleket kazınasınan kımtıgan
jalgız nersesi ele.
Kejir dey turganday taza, külö turganday sılık jana tartınçaak bir
adam bolçu. Biröönün akısın jep koyömbu, mıyzamga karşı kelip kalabı,
biröönün jürögün oorutup koyömbu dep çoçulap, eç iş kıla alçu emes.
Kolunan çıkkan iştin mıyzamga ele emes, adat-saltka, adamgerçilik
menen adep-ahlakka da ılayık kelişin, başkaça aytkanda, tört tarabı töp
boluşun kaalaçu...
Anı: «Jakşı kişi... Paygambar sıyaktuu adam... Kolun öp... batasın al...
İlimden sura... Ir okut... Emne kılsañ kıl, birok iş kıldıra körbö»,deşçü.
Üylöngöndö kırkka jakındap kalgan ele. Üy-bülö kuruu al üçün jañı
bir mamleket kurganday oluttuu iş bolçu. Uşundan ulam, balkim, üylönböy
da kala bele, birok bir jakın dosu bir künü tuugandarınan bir kızdı aytıp
kaldı. Ali Riza bey da jok degenden uyalıp, makul bolgon.
Koluktusu, baktısına jaraşa, oor basırık, taza ayal çıktı. Jıyırma
jaşta deşkeni menen keminde jıyırma beşterde bar ele. Ali Riza bey
demografiya jagınan mamlekettin başka eç bir kızmatında kılbagan araketti
kıldı. Jeti jıl içinde birinin artınan biri tört nariste jarık düynögö
keldi. Akırında tört jıldık bir tınıguudan kiyin, elüügö karagan künü
baldardın sanı beşke jetti.
Keede boş ubaktısında dagı ele ırlar, gazelder jazgan Ali Riza beydin
bir jakşı körgön salıştıruusu bar ele. Aylanasındagı bolup jatkan
okuyalardı kürüldögön selge, özün bolso bul selge alıstan serep salgan adamga
okşotçu. Ösö turgan kızmatker bolgonuna karabastan, eç ubakta bul selge
koşulbay, jaşoodo dayıma bir serepçi katarı kalmak ele... Anın oyunça, bul
seldi akkan sayınan buruuga araket kıluu boşko kete turgan emgek ele.
Uşunday bolo kelgen, bolo beret da deçü oyunda.
Birok udaama-udaa kelgen bul beş nariste bul jagdaydı özgörtüügö
majbur kıldı. Kızıl çiedey beş balası bar adam jaşoodo kaydıger serepçi
boydon kala almak emes. Oşondon baştap bayagı köpşök, köñülkoş kızmatker
kalıp, baldarı degende janın ayabagan bir araketçil ata çıga keldi.
Baldarı üçün künü-tünü iştöödön çarçabay, teskerisinçe, özün
baktıluu sezçü. Jalgız gana bir oy opkooljutçu: «Ötö keç kalgan jokmunbu?»
Keede çarçap, köñül çökkön sattarda bul oy anın tınçın alçu. Birok
munu köp oyloboy: «Deni-kardım kulanday soo... Bir kırsık ele bolup
ketpese, dagı keminde jıyırma jıl jaşap, işteermin»,- dep özün jubatçu.
Bul jıyırma jıl abdan keñiri alıngan bir esep ele. Çımırkansa,
munun jarımı da aga jetmek. Eñ soñku naristesi Ayşa kütülbögön jerden
kelbedibi. Birok munun da korko turganday eç nersesi jok ele. Kerek bolso öz
mildetin baldardın çoñuna da kılçaktabay taştasa bolot. Baldarı özü
kaalaganday jetilse boldu...
Birok oşentip jürgöndö, üç uktasa tüşkö kirbegen bir okuya Ali Riza
beydin bul esepterin astın-üstün kılıp, elüü beş jaşında mamleket
kızmatınan ketüügö majbur kıldı.
Al kezde Trabzon rayondorunun birinde akim ele. Bir künü bir kelin
kaçıruu okuyası bolup, anda kelindin küyöösü menen kelindi ala kaçmak
bolgon jigit bıçaktaşa ketişiptir.
Kelindin küyöösü bir beçara dıykan, tigi bolso bütün şaarçanın eli
sıylagan belgilüü bir kişinin uulu ele. Oşonduktan çınıgı
kılmışkerdin sayrandap jürüşünö köz juump, namısına doo ketken adamdı
kökürögündögü jaraatı menen kamaş kerek ele. Adatta beytarap turçu Ali
Riza bey bul maselede köjölüp, özün işten alganga çeyin turdu. Emne
kılsın? Bul bir adilettik, abiyir jana namıs işi ele. Öz mildetine köz
jumsa, anı Alla taala baldarı arkıluu jazalamak.
Ali Riza bey Stambulda bir topko işsiz jürdü. Jıynagan akçası dele
jok ele. Beş balaluu akimde kaydan aşık akça bolsun? Kuday jalgap
Baglarbaşında atasınan kalgan eski üyü bar bolçu. Ayalının söyköşakekterinen satıp, remont jasattı da, bala-çakasın baş kalkalattı.
Ali Riza bey jañıdan kızmat alış üçün Babiali koridorlorun keze
baştadı. Bir künü içki işter ministrinin kabinetinen çıkkan uzun boyluu
bir jigit kelip, kolunan ööp:
- Meni taanıbadıñızbı, agay? Men okuuçuñuz Muzaffermin da,- dedi.
Ali Riza bey jakşılap karap turup estedi: bir kezde vilayetterdin
birinde jürgöndö, beş-altı ay oorup kalgan tarıh mugaliminin ordunda
iştegen ele. Uşul Muzaffer al kezde okuuçu bolçu. Abdan zirek, emgekçil
bolgonduktan, Ali Riza beyde jakşı taasir kalgan. İçki işter ministrinin
kabinetinen een-erkin çıgıp, koridordo tartınbay külüp süylögönünö
karaganda, bul bala bir top jogorulap kalsa kerek. Bir azdan kiyin Ali Riza
beydin bul bojomolu tuura bolup çıktı.
Muzaffer eki çoñ firmanın başkaruu keñeşinin müçösü jana «Altın
jalbırak anonim» firmasının direktoru eken. Agayının jagdayın añdagan
soñ bir iş sunuş kılıp kaldı. Uşul jaşında kayra çet elge ketiş tuura
emes ele. Negizinen, Egipet jana Angliya menen iştegen firmanın arapça
menen anglisçeni bilgen kızmatkerge muktajdıgı bar ele. Agayının baaluu
kişi ekenin bilçü. Al kaalasa mamleketten ala turgan akçanı, al tursun andan
da köbüröögün firmadan da ala almak. Ali Riza bey bul sunuştu abdan süyünüp
kabıl aldı. Firma mamleketten ala turgan aylıgınan köbüröök emes, azıraak
berse da jan-dili menen makul bolmok.
Emi Stambuldan ketkisi kelbey kalgan ele. Baldarı da çoñoyup kaldı.
Emi alardı eerçitip alıp aymaktan aymakka köçüp jürö almak emes.
Murunku sanjak1 akimi uşintip beş jıldan beri «Altın jalbırak
anonim» firmasının eñ mıktı kızmatkeri bolup kelet. Erteden keçke
tınımsız iştep, üç kişinin işin jasayt. Munun eki negizgi sebebi bar ele:
birinçisi, Muzafferdin kılgan jakşılıgın aktoo, ekinçisi, kılgan
işinin elçilikten tınımsız kelgen kotormo boluşu, sözdön başka eç
kimdin akısına tiybegeni…

Eski administrativdik birdik, boljol menen oblastka tuura kelet.
-İİİKarıgan kurer Ali Riza beyge kelip:
- Bey, saga bir ayal keldi, Leman hanımdın apası eken,- dedi.
Leman firmanın sekretarı ele. Ali Riza bey mından 10-12 jılday
murun iştegen vilayetterdin birindegi tokoy çarba müdürünün kızı ele. Al
kezde 7-8 jaşar kız bolçu. Keede kızdarı menen oynogonu kelip kalçu.
Bir jıl murun Üsküdar pristanında Ali Riza beyge tatınakay bir jaş
kız kelip: «Men kızdarıñızdın kurbusu Lemanmın, aba»,- dep tartınbastan
kolun öpkön ele. Leman beş jıl murun atasınan ayrılıptır. Emi bolso
apası eköö Fındıklıda turuşat eken. Turmuştan abdan kıynalışıptır.
Jaş kızdın al-abalın açık aytışı Ali Riza beydin zeenin keyitti.
Çındıgında atası eköönün köp dele jakındıgı jok bolçu, birok öz baldarı
menen jaştaş Lemandın mintip jetim kalganın körüp, jardam bergisi
keldi. Leman jakşı bilim albaptır, birok okup jaza alat eken, anan da
maşinka baskandı bir az bilet eken. Ali Riza bey eptep jürüp anı 45 lira
aylık menen firmaga aldırdı.
Karıgan adamdın bul jaş kızga kılayın degen jakşılıgı bul ele emes
bolçu. Lemanga ata orduna ata bolgusu, bul jaştagı eç kimisi jok jaş
kızdardı toorugan korkunuçtardan anı korugusu kelçü. Bügün bul kızdın
başına kelgen nerseler erteñ öz baldarının başına kelip kalışı mümkün
da.
Ali Riza bey atalık jana korgooçuluk mildetine çındap kirişti.
Birok bir neçe juma ötkön soñ, tilekke karşı, abdan keç kalganına közü
jetti.
Leman, balkim, jakşı kız ele, birok abdan jeñil oyluu, anan da
türköyüröök bolçu. Özün alıp jürgöndü bilbey, firmadagı kızmatkerler
menen ıgı jok tamaşalaşa berçü.
Ali Riza bey bir neçe jolu aga nasaat okudu. Jaş kız anı tıñdap
jatkanda sizdiki tuura degendey, öz kılık-jorugunan uyalganday tür körsötçü.
Birok jarım saat ötüp ötpöy bayagı jönü jok tamaşaların baştaçu.
Ali Riza bey bir künü çıday albay anı uruşmak boldu. Jaş kızdın
daroo kıjırı kelip, eç kimdin kirişüüsünö çıday albasın ayttı. Ali Riza
bey anı firmaga aldırıp, Alla ıraazı bolsun, jakşı iş kıldı, birok munu
dayıma esine salıp, kılgan-etkeninin baarına kirişe berüü tuura emes.
Çal başın iyip, aylasız külümsüröp: «Özüñüz biliñiz, kızım,
taarınbañız»,- degen ele. Oşondon baştap Lemandın atın da atabay, jüzünö
da bakpay kaldı. Keede gana anın uyatsız şaykeleñdigin körgöndö: «Kaydan
dagı munu bul jakka aldırdım ele?»- dep özünö jini kelçü.
Leman segiz-on kündön beri firmada körünböy kalgan. Sıyagı, oorup
jürsö kerek. Birok emnegedir anı izdep, suraştıruunu kaalagan emes.
eken?

Lemandın apası, uşu küngö çeyin jüzün körbögön ayal, emnege keldi

Ali Riza bey koridordon eski çoñ kara joolugun çümköy salıngan,
kıska boyluu ayaldı kördü. Abal jüzünö karay albay:
- Koş kelipsiz, eje, bir nerse aytayın dedeñiz bele?- dep suradı.
Ayal daroo joop bergen jok. Bütkön boyu, koldoru bezgek bolgondoy
titirep turdu. Çal tañ kalıp öydö karadı. Ayaldın ıydan şişigen közdörün,
müñkürögön jüzün kördü. Oyuna jamandık keldi. Lemandı jek körüp
jerigenin unutup:
- Kız kanday?- dedi. Ayal ezilip ıylap:
- Leman jerge kirsin, uşundan körö ölüp kalsaçı!- dep jiberdi.
Ali Riza bey bir azdan kiyin bolgon işti ukkan soñ karıgan enenin
sözün tuura kördü: ooba, Leman bul balaketke kabılgandan körö namısı menen
ölsöçü.
İş mınday eken: müdür Muzaffer bey başın aylandırıptır... Leman
on kün murun: «Araldagı bir kurbum toyuna çakırdı, üç-tört kün kelbeym»,dep apasınan uruksat alıptır... Bir oorukanada boyunan aldırıptır! Keçee
terisi menen ele söögü kalgan nemeni üygö taştap ketişiptir... Apasına
bardıgın bolgonun bolgondoy aytıp beriptir...
Ali Riza bey şal tiygendey boldu. Turgan jerinde kolu-butu çımırap,
kızdı özü joldon çıgarganday korkup, uyalıp, jüzün jaap alıp: «Vah, vah,
vah...»,-dey berdi.
Karıgan ayal anın ayagına jıgılçuday bolup jalbarıp turdu:
- Sizden başka eç kimibiz jok. Bizdin körgön künübüz emne bolot? Bizge
bir akıl beriñiz. Sizdin da baldarıñız bar go...
Ali Riza beydin kaygısı bir katınpozdun kızdı oyron kılışınan
ulam emes, bul işke özünün sebepker boluşunan ulam bolup jatpaybı.
Oşondoy da, bu kızdı firmaga aldırbasa, bul balaket kaydan bolmok
ele? Karıgan ayal başka eç kimdi taanıbagandıktan, eski üy-bülö dosu dep aga
çurkap kelgen ele. Birok Ali Riza bey anın sözün: «Kılgılıktı kıldıñ, emi
joop ber»,- degendey tüşündü. Çal bir az özünö kelgen soñ ayaldı jubattı:
- Eje... Sizge kıjalat bolboñuz dep ayta albaym. İştin kanday bolorun
da azır bilbeym. Birok kolumdan kelgendi kılam. Men taanıgan Muzaffer
bey adamgerçiliktüü bala. Bir jaş kızdın köz aldında oyron boluşuna
abiyiri çıdabas. Lemandı nikelep alat go dep oyloym. Öz ayıbın juuyt...
Kıjalat bolboñuz… Adamdar negizi jakşı.
Buga çeyin tört dubalınan başkanı körbögön bul bayöo, arı sabatsız ayal
adamdar negizi jakşı ekenine emnegedir bul köptü körgön, attuu-baştuu,
biylikte jürgön kişi sıyaktuu işengen jok, ezilip ıylagan boydon ketti.
-İV-
İş emi mintip öz başına tüştü. Ubakıttı ötkörböy Muzaffer beyge
jolugup, bul baykuş adamdar menen birge öz abiyirin da tazalaş kerek ele.
Ali Riza beydin oyu boyunça, özü alıp kelip, kalkalap jürgön bir kızga
asılgan kişi anın namısına da doo ketirdi. Bir neçe ay murun aylıgına
toguz-on lira koşulgan ele. Oşondo firmanın bir mas, adep-ahlaksız
kızmatkeri: «Albette, koldooçuları barlar turganda, alardıkına emes bizdin
aylıgıbızga koşulmak bele!»- dep aytkanın kulagı çalgan.
Ali Riza bey anda bul sözgö köp dele maani bergen emes; birok azır oşol
esine tüşköndö, maanisi taptakır başka tuyulup, aza boyu dürkürödü. Bardıgı
ele özü sıyaktuu kaydıger emes ele. Alar müdür menen Lemandın mamilesin
murun ele bilişip, buga anın da tieşesi bar dep jok jerden künöösün
kötörüp jürüşkön.
Sırtınan ali da sıylamış bolup jürgön bul kişiler arkasınan emne
dep jürüşkönün kim bilsin.
Uşunday taza jaşap jürüp, uşul jaşka kelgende başına uşunday iş
tüşmök bele?
Bir turup Muzafferge jolukpay ele ketip kalgısı keldi. Eñ jakşı
jolu uşul ele. Birok bul oyunan tez ele aynıdı. Eski üydögü bala-çakası bar
ele. Anın üstünö müdür bul işti namısı bar adam katarı çeçet go dep oylodu.
Öçöşköndöy al künü firmada iş abdan köp ele. Müdürdün kabineti
aarının uyugunday küüldöp iştep jattı. Ali Riza bey Muzafferge kirbey
kalıp, kayratıman janıp ketembi dep korkup turdu. Anan olku-solku bolup
turup, tünü kanday azap çegerin elestetti da, kerek bolso karañgı kirgenge
çeyin kütöyün dep çeçti.
Çal al künü keçke çeyin iştegen jok; oturgan jerinde Muzafferge ayta
turgan sözdörün kamdap jattı. Akılına kelgenderdin taasirine özü da çıday
albay ıylap iyip, betaarçısının uçu menen közün sürtüp koyup oturdu.
Ali Riza bey jayı-kışı işi bolso da, bolboso da ar kün saat toguzda
iştin başında bolor ele. Anan da keçinde başkalar menen çoguu ketip
kalbastan, kün batkança işteçü.
Müdür anı körüp:
- Agay, dagı ele oturasızbı,- dedi. - Özüñüzdü eç ayabaysız... İşiñiz
bolso erteñkige kaltıralı.
Muzaffer bey karı kızmatkerdin kançalık sıy körsö da kötörülbögön
adam ekenin bilgendikten, aga başkaça mamile jasaçu. Azır da adatınça
sıylap ordunan turup, janına oturguzdu da, sigaret berdi.
Ali Riza bey bir neçe saattan beri dayardagan sözdörün daroo unutup
kaldı.
Esi eñgirep turdu. Buga karabastan sözsüz süylöşüş kerek dep
kıpıldap, bir nerselerdi süylömüş bolup jattı.
Muzaffer bey anın emne dep, emneni aytkısı kelip atkanın daroo
añday algan jok. Aldındagı konverttin çetine bir tsifralardı jazgança
külümsüröp anı tıñdap oturdu. Birok bir azdan kiyin sözdün kayakka
baratkanın añdap, daroo jıyrıla tüştü, türü da özgörö baştadı.
Çal anı kızarıp-tatarıp uyalat go dep oylogon. Al bolso teskerisinçe
kagılışa turgan adamday bolup, Ali Riza beydi teşe tiktep, uşundan ulam
beçara çal emne kıların taptakır bilbey kaldı.
Bir çeti jürögü sızdap kaygırıp, bir çeti tañ kalıp turganı menen
daroo añdadı: mañdayındagı adam kança jıldan beri oylop jürgöndöy neme
emes eken; buga çeyinki jıluu mamile akkan suu menen çıkkan çöptön başkaga
zıyanı jok bir momun çal dep eseptelgendiginen ulam bolgon turbaybı.
Ooba, bul korkunuçtuu aldanuu ele. Baykuş çal mañdayındagı askaga
alıstan kıykırıp, andan kelgen jagımduu jooptordun özünün jumşak, nazik
dobuşunun jañırıgı ele ekenin añdabay jürüptür. Emi bolso al askanı kolu
menen karmap körüp, anın emneden ekenin tuydu.
Utulganına şek jok ele.
Muzaffer öz işine, jaşoosu menen paydasına başkalardın
kirişüüsünö jol bere turgan adamdardan emes eken. Ali Riza bey munu
añdagan soñ çıday albay, aylampaga kirip ketip, andan çıga albay jatkan
sıyaktuu bir ele dayranın içinde çabalaktap jattı.
Müdür bir az kütüp turup, sözdü çort kesti:
- Tüşündüm, uruksat berseñiz, men da bir az süylöyün,- dedi. - Sizdi
urmattaganımdan, jakşı körgönümdön şek sanabassız. Siz ötö asıl, bul
kılımda, bul düynödö tabılbay turganday başka bir insansız. Jalgan
aytpaym, Lemandın okuyası tuura. Bul iş bolboşu kerek ele! Men da kaalagan
jok elem. Birok emne kılalı, boldu. Anday degen menen işenip koyuñuz, bul
iş siz oylogondoy abdan özgöçö bir nerse emes. Menin tüşüngönüm boyunça,
siz meni bul kızga üylön degeni turasız. Açık aytayın, bul mümkün emes.
Antkeni Leman hanımdı birinçi joldon çıgargan kişi men emesmin.
Bul söz Ali Riza beyge kamçı menen başka çapkanday tiydi. Çal ordunan
obdulup:
- Beyefendi uulum… künöö bolot… Leman kanday bolgondo da barmaktay
bir kiçinekey kız da… ,- dep bir nerse aytmak boldu. Birok Muzaffer
kayradan anın sözün jırıp, çaldın mañırooluguna küldü:
- Beyfendi, işenseñiz, men sizge jalgan aytkan jokmun. Leman siz
oylogondoy aruu kız emes… Baarı menen jürö berçü. Kaalasañız, munu sizge
dalildep da berem. Al tursun balanın atası ekenimden da şegim bar bolçu.
Birok ar kanday sebepterden ulam, balkim, kızmat ordumdan ulambı, atalık
başkalarga emes, maga ılayık körülüptür. Ah, Ali Riza bey, düynö siz
oylogondoy bolso kana!
Müdürdün jubatkanına karabastan Ali Riza bey kaltırap-titirep
ordunan turdu:
- Emi bul beçara kızga eç nerse kıla albaysızbı? Munu abiyiriñizdin
bar ekenine ali işengenim üçün surap turam.
- Aga akça jagınan gana jardam bere alam. Munu anın özü menen da
süylöştüm.
- Oşol elebi?
- Azırkı zamanda adamga akçalay jardamdan jakşıraak kömök boluşu
mümkünbü?
Jaş jigit munu bir az booru ooruganday, kakşıktaganday ayttı. Birok
türün daroo kayra özgörtüp, oluttuu suradı:
- Agayımsız, sıylagandıktan, sizdi bir az atam katarı köröm. Men da
sizden bir nerse surayın. Siz menin uşunday bir kızga üylönüşümdü ılayık
körör beleñiz? Bir az murun maga aytkanıñızday, men da sizdin
abiyiriñizdin bar ekenine, adamgerçiligiñizge işenip uşunu surap jatam.
Siz bir atasız. Menin kılganımdı uuluñuz kılsa, aga da uşunu sunuş kılat
beleñiz? Leman sıyaktuu etegi jaman jerden jırtılgan bir kızdı kelin dep
üyüñüzgö kirgizer beleñiz?
Ali Riza bey seleyip turup kaldı. Bir az közün juump oylono kaldı.
Çın ele, öz uulu uşul işti kılsa, Leman sıyaktuu şektüü kızdı periştedey
baldarına koşup, kelinim deer bele?
Çal jok dese, doosu daroo jokko çıkmak. Birok buga karabastan ansız
dele ümütsüz bolup baratkan doomattan çındıktı artık körüp, uyalganday tür
menen:
- Tuura, kirgizbes elem,- dedi
Müdür anı taluu jerinen karmaganına ıraazı bolup, emi but serpkis
kılıp baylamak boldu:
- Anday bolso men da sizdin bir okuuçuñuz, balañızmın da?
Özü kaalagan jooptu ukkusu kelip, çaldın közün tiktep turdu.
Birok Ali Riza bey jaaldana öjörlönüp başın saldı:
- Uulum uşunday iş kılsa, özüm bilmekmin. Balalıktan keçip, jüzün
ekinçi karamak emesmin.
- Ali Riza bey, bir az çındıkka keleli. Bul kız bir oñtoyun taap turup
maga turmuşka çıkkısı kelip jürgön. Bolgon jok, birok buga karabastan aga
mümkün boluşunça jardam berem. Aylıgı köböyöt, özünçö da bir akça berem.
Özü da, apası da turmuştun kıyınçılıgınan kutulat.
Müdür Ali Riza beydin janına keldi. İyininen sılap, köñülün alganga
araket kıldı:
- Mınça aruu adamsız, mınday bolgon bolboyt... Çın diliñizden kapa
bolduñuz go.
Çal közün jerden albastan kaygıluu jılmaydı:
- Kapa bolup turam. Abdan kapamın. Birok siz oylogondoy kız üçün emes,
öz baldarıma zeenim keyip turat.
- Baldarıñızgabı? Alardın kanday baylanışı bar?
- Antkeni bul okuyadan ulam sizden kol üzgöngö majburmun. Baldar,
balkim, aç kalar...
Muzaffer bey munun jön ele kejirlik, kuru opuza emes ekenin daroo
añdadı. Birok tüşünbögöndöy, işenbegendey tür körsöttü:
- Emne dep jatasız, jarıktık, men sizge emne kıldım? Menden emne
jamandık kördüñüz?
Ali Riza bey özgörgüs çeçim çıgarganday, bir az murunkuday emes, abdan
ıraatı menen ayttı:
- Teskerisinçe, sizden köp jakşılık kördüm. Başıma müşkül tüşüp
turganda, jardam berdiñiz. Dayıma urmat menen sılık-sıpaa mamile
kıldıñız. Bul üçün sizge tereñ ıraazımın. Birok bul okuyadan kiyin mında
kantip kalam? Bir az murunku sözdörümü esteñizçi. Uulum uşunday bir iş
kılsa, balalıktan keçip, ekinçi jüzün karabas elem debedimbi. Siz da menin
bir balamsız. Demek, sizden da keçüügö majburmun. Siz bul jerge men sebep
bolup kelip kalgan bir kızga kol saldıñız. Men sizge kız alıp kelip bergen
kişidey bolup kaldım. Çındık mınday bolbogonu menen munu eldin baarına
kantip aytıp tüşündürösüz? Lemandın apası sıyaktuu ele menin, menin
baldarımdın da bul jerden jegen nanı emi taza nan bolbos.
Muzaffer bey iştin oluttuulugunan ulam çındap şaştısı kete tüştü:
- Agay, suranam, uruksat beriñiz, men da süylöyün,- dep sözün buzmak
boldu. Birok Ali Riza bey öjörlönüp, başın çaykap sözün ulanta berdi:
- Kajeti jok, ayta turgandarıñızdı bilem. Alar, balkim, tuuradır.
Birok alar menin karıgan başıma kire turgan nerseler emes...
Müdür karı kızmatkerdin öjörlügün jeñe albasına közü jetken soñ:
- Agay, jok degende başka jagınan jardam bergenge uruksat beriñiz,dedi.
Ali Riza bey jaş baladay momurap:
- Mından arı sizden eç nerse ala albaym. Kapa bolboñuz, emne kılalı?
Ali tirüümün da, bir aylasın tabarbız.
- Dagı körüşöbüz da?
- Albette, balam, sözsüz.
Ali Riza bey munu aytıp jatıp kıyamat-kayım künü da anı menen betmebet jolukpasın bilip turdu.
-VAli Riza bey oşol keçte akırkı kemege kalgandıktan, avtobus taba
albadı. Bul anın başına birinçi jolu kelip jatkan nerse emes.
Firmada karmalıp kalgan kündörü kırk-elüü kuruşka 2 köz juump, at
arabaga tüşçü. Emne kılsın, bul bir kesip zarılçılıgı ele. Bügün da
pristandan çıgıp, oy baskan boydon arabalar turgan jerge barattı. Birok
kapıstan emi işsiz, aylıksız bir adam ekeni esine tüşö kaldı.

Türk lirasının jüzdön bir bölügü, tıyın.
Mından arı mınday şaan-şököttörgö akısı jok ele. Başka jolgo
saldı. Üç-tört köçödö satuuçu sebetterinde kalgan mömö-jemişteri menen
jaşılçaların daroo satıp ketip kalalı dep, kekirtegi ayrılgança
kıykırıp jatıştı.
Ali Riza bey alardın janında bir az turup kaldı. Eñ jamandarı,
çirik-çürügü kalıptır, birok baaları da erteñ menenkinin jarımına tüşüp
kalıptır. Mından kiyin bazarlıgın uşu saattarda kılışı kerek. Ah, emne
üçün mınday mayda-çüydö esepke muruntan maani berbedi eken?
Bargan sayın ör tartkan Üsküdar köçölöründö kıbırap barattı.
Karajaahmet mürzösünün örünö jarmaştı. Ali Riza beyge bul jol muruntan
ele jakçu emes. Döbölördü körgöndö ele demi kıstıgıp ketçü.
Alı kurup, abdan çarçap kelatkan uşul keçte denesindegi tañ kalarlık
bir küçtü tuydu. Bir kezde jol jeegindegi taştardın birine oturgusu keldi.
Birok buga jürögü daabadı. Bul korkuu joldun ör tartışınan, je
aylanasındagı beyitterden emes ele.
Teskerisinçe, abdan sezimtal adam bolgonuna karabastan, bul keçte ar
kanday korkunuçka karşı içinde kebelbegen kaydıgerlik jana kaşköylük bar
ele. Birok oturup oylono baştasa, kiparisterdin arasınan, aylanasındagı
karañgı tündön mukuratkan bir ümütsüzdük kelip, birotolo çögüp kalçuday,
anın çeñgelinen takır çıga albay kalçuday tuyulup turdu.
Ali Riza beydin üyü bul tünü kündögüdön jarıgıraaktay ele. Munu
adegende karañgıda köpkö jürgöndön go dep koydu.
Birok jakınday bergende bul körgönü çın ekenin añdadı. Bul keçte
üyündö tüşünüksüz bir özgörüü bar ele. Baktın eşigi açık eken. Baktın
arasında panarlar küyüp turat. Alıstan ele Ayşenin «Kelatat!» çıñkıldap
kıykırganı uguldu. Kızdarı, özgöçö tañ kala turganı, ötö maanilüü bir iş
bolboso bakka dagı çıkpagan jubayı anı tosup alganı köçögö çurkap
kelatışat. Munun sebebi emne boldu eken? Bul keçte üyü anı demeydegiden da
tünörüp, tunjurap tosup alışı kerek ele go?
Abdan ayran kalganı menen Ali Riza bey ooz açpadı, tigiler da eç nerse
deşken jok.
Ayşe alapayın taba albay atasının kolunan alıp, şaşılış içkeri
süyrödü.
Akırında baktın içine jayılgan jakşınakay dastorkon üstündö
jakşı kabar uguzuştu.
Çoñ uulu Şevket konkursta jeñip çıgıp, jüz lira aylık menen bir
bankka kızmatker boluptur.
Ali Riza bey bul künü ekinçi jolu köktü karadı. Bul emne degen
kütüüsüz nerse, o Kuday! Jüz lira... Deerlik jana ele özü ayrılgan aylıkka
jakın akça. Salgılaşıp jatıp kaza bolgon jooker sıyaktuu özü jıgılgan
jerden başka biröö turup iyninen jügün, kolunan jaragın alıp, soguştu
ulantkanın körüp turdu.
Ali Riza bey uulun kiçinesinen beri: «Menden kiyin bul üy-bülönün
atası sensiñ, menin közüm jumulup ketse, ordumu sen basasıñ»,- dep
çoñoytkon.
Çal uulunun başın kökürögünö kısıp, köz jaşın tıya albay turdu.
Baldar buga çeyin atasının ıylaganın körüşkön emes. Bir çeti
süyünüp, bir çeti sıymıktanıp ıylap jatat go dep oyloştu.
-VİŞevket Ali Riza beydin çoñ uulu ele. Eki ay murun jıyırmaga tolgon.
Bilimi bir top mıktı bolçu. Özgöçö tilderdi jakşı bilçü. Birok bul üçün
bardık ele jer kezgen kızmatkerdin baldarı sıyaktuu eki-üç jıldan aşık
toktobogon mektepterge emes, atasının araketine karızdar ele.
Ali Riza bey bul tun uulu menen gül janduu kişi gülbakçası menen
kanday alektense, oşondoy alektenip, kıyalındagıday mıktı insan kılıp
tarbiyaladı. Köbü bügünkü küngö, al tursun düynönün eç bir kününö jarabasa
da, Şevket abdan köp nerselerdi üyröndü. Ali Riza beydin oyu boyunça, mıktı
insan boluş üçün jogorku bilim kerek ele. Birok ayla jok, tagdır buga jol
berbedi. Birok buga karabastan, Şevketti jarım kalgan emgek dep aytuuga
bolboyt ele.
Antkeni uşul jaşında Stambuldun ele emes, Evropanın jogorku
mektepterinen okugan jaştar menen jüröt, karıgan atasının şayı oogondo
jardam beret. Köktön kelgen kömökkö okşogon bul akırkı iygilik munun eñ
açık dalili ele.
Birok Ali Riza beydin çınıgı taasiri Şevkettin başına karaganda
jürögündö köbüröök ele. Karıgan kızmatker düynödögü bardık nerseden
şektener, birok uulunun adep-ahlagınan şektenbeyt. Anın oyu boyunça,
Şevket düynönün eç bir küçü talkalap, kirdete albay turgan bir almaz ele.
«Altın jalbırak anonim» firmasınan korkpoy ketişinin negizgi
sebebi da uşul uuluna bolgon işenimi ele. Birok kanday bolgondo da kütkön
jardamı mınçalık tez kelet dep oylogon emes.
Şevket da atası sıyaktuu namısköy ele. Balkim, ötpöy kalıp, uyat
bolombu dep, konkurska katışkanın üyünö aytkan emes.
Üydögü jarıktarga, baktagı dastorkongo kele turgan bolsok, bul
Şevkettin bir eski ubadası ele. Ali Riza bey anı birinçi mektepke alıp
bargan künü: «Şevket, sen çoñoyup, kızmatka kirgen künü bizge bir ündük soyup
beresiñ»,- degen ele.
Aradan kança jıl ötsö da, oşol ubadasın unutpay, erte menen gezitten
konkursta jeñgenderdin başında turgan öz ısımın körörü menen bazarga
çurkap barıp, bir ündük alıp kelgen ele.
Bul sıy tamaktın dayardıgında üydögü çoñ-kiçinelerdin baarının
salımı bar ele: Hayrie hanım uluu kızı Fikret menen aşkanada tamak
bışırıp, Leyla menen Nejla dastorkon dayardap, Ayşe koñşulardın bagınan
tutam-tutam gül terip kelgen.
Ali Riza bey bir az murunku kaygısın unutup kaldı. Özünö koyulgan
tördögü oturguçka oturarda gana oylonup turup kaldı. Anan uulun jılmaya
tiktep:
- Şevket, ekööbüz ordubuzdu almaştırabız,- dedi. - Sen ata bolosuñ, men
üydün çoñ uulu bolom.
Baarının oozu açılıp kaldı.
Birok al buga karabay uulunun kolunan tartıp:
- Uşunday bolsun… Meni uguşuñ kerek…,- dedi.
Ali Riza bey majbur bolup tagın uuluna bergen ökümdar sıyaktuu
Şevketti öz orduna oturguzdu. Özü bolso anın sol jagına, jubayının
janına barıp oturdu. «Bul jer ertebi-keçpi Şevkettiki bolot. Uktuñarbı,
baldar?... Ubagı kelgende, menin orduma anı ata tutasıñar, anı
sıylaysıñar»,- dedi.
Çal uşintip aytıp jatıp bir az boşoy tüşkönü bolboso, özü tuş
bolgon balaketti bildirbedi.
Anı aytıp, bala-çakasın kıjalat kılgandan emne çıkmak ele? Özgöçö
Şevket moynuna jüktölgön oor mildetten beykapar akırkı tünü bir tınç
jatıp uktap alsın.
-VİİAli Riza bey jubayı, çoñ uulu bolup erte turganga könüşkön. Üçöönün
teñ tışta jana üydö atkara turgan öz-özünçö işteri bar bolgonduktan, buga
majbur ele.
Birok kızdarga turmuştun oor tüyşügü ali tüşö elek bolçu. Alardın
bir neçe saat erinip töşöktö jatışının azırınça zıyanı jok ele. Emi özü
da bul jalkoolordun katarına koşulganına karabastan, kün çıga elekte turdu.
Kündögüdöy ele koluna bir kitep alıp, terezenin aldına bardı. Birok
emnegedir okuy algan jok. Ayalı ot jagıp, erte menenki çaydı dayardagança,
kiteptin açık betin tiktep, oylonup oturdu.
Çay içilgen soñ Hayrie hanım küyöösünün tüşkü tamagın kamday
baştadı. Ali Riza bey kızarıp:
- Keregi jok, hanım, ubara bolbo,- dedi.
Keme jürböy kalgan boroonduu kündördö da anın işten bir kün
kalbasın bilçü Hayrie hanım katuu tañ kaldı:
- İşke barbaysıñbı, bey?
- Jok, barbaym.
Ali Riza bey munu aytıp jatkanda mugalimine öçöşüp, mektepke
bargısı kelbey turgan künöölüü okuuçuga okşop turdu.
- Emne üçün?
Çal bir az murun kelip, janına oturgan Şevketti başınan sıladı.
Öröpküp turganın bildirbegenge araket kılıp:
- Şevket menen keñeşe turgan bir işim bar. Uulum meni jakşılap
tıñdagan soñ, oyun aytat… Emne dese, kabıl alam.
Ali Riza bey uşunday bir ün, uşunday bir tariz menen süylöp
jatkandıktan, ayalı menen uulu anın tamaşa-çının añday albay, biri-birin
karap kalıştı.
Çal bolgon okuyanı tökpöy-çaçpay aytıp berdi. Uulu menen mınday
nerselerdi murun açık süylöşpögöndüktön, okuyanın uyat jerlerine kelgende
başka jaktı karap, ünü basañdap ketip jattı. Hayrie hanımdın jüzünön tañ
kaluudan başka nerseni bilüügö mümkün emes ele. Al emi Şevket atasın
tıñdap jatıp bara-bara tolkundanıp, kara közdöründö bir tañ kalarlık ot
oynoy baştadı. Atası: «Uşunday işten kiyin ketkenden başka çaram bar
bele?»- dep sözün bütör zamat, buydalbastan turup:
- Jakşı kılıpsıñ, ata!... –dedi.
Anın ünündö uşunday bir jaaldangan karşılık bar ele, Ali Riza bey
burkurap ıylap, uulun kuçaktoodon özün arañ toktottu.
Anan uyalganday tür menen başın jerge salıp, bayagı jürök öyügön
suroonu berdi:
- Dagı bir nerse bar, uulum, anı da aytışım kerek. Bul firma menin
nan tapkan jerlerdin akırkısı ele... Meni bilesiñ. Kol kuuşurup oturgum
kelbeyt... Birok başka iş taba albay kalışım da mümkün... Bir tuugandarıñ
ali butuna tura elek... Menin pensiyam abdan az... Üydün bütün jügü senin
moynuña tüşkönü turat... Bul saga oor bolboybu?
Şevket atasının olku-solku bolgonuna karşı çıktı. Jıyırma bir
jaştın öröpkütkön kayratı menen kökürögün urup:
- Munu aytkanga kantip tiliñ bardı, ata? Maga işene albay turasıñbı?
Kerek bolso, başka işke da kirem. Bir tuugandarımı kanday bolso da butuna
turguzabız!- dedi.
Şevket keçee tünü atasının orduna emne üçün oturganın emi tüşündü.
Buga kıjalat bolmok tursun, uşul jaşında bir üydün atası bolup kalganına
öröpküp sıymıktandı. Ata-bala aykaşa kuçaktaşıp öbüştü.
Ali Riza bey bir azdan kiyin ayalı eköö kalganda terisine batpay:
- Bir ata üçün bul emne degen bakıt!- dedi.
Nımtırap üstöldü tazalap jatkan Hayrie hanım başın burbastan:
- Ooba... oşondoy... dedi.
Mındayda ebirep turçu ayalının maanayı suz ele. Ali Riza bey
kooptono tüştü:
- Emne ele süylöör süylömöksön bolup kalgansıñ?- dep suradı. Hayrie
hanım da bir az silkinip:
- Emneni süylömök elem? Ooba... oşondoy... dedim bolgonu,- dedi.
- Jok, başkaça süylöp turasıñ sen.
Ayalı işin koyup Ali Riza beyge karadı:
- Taarınba, birok sen karıgan sayın özgörüp baratasıñ.
- Aljıp baratasıñ dep ele açıgın aytpaysıñbı!
Munu aytıp, ayalı buga karşı çıgat go dep küttü, birok al joop
berbesten burulup ketti. İş oluttuu jagına aylanıp, sebebin bilbegen bir
korkuu Ali Riza beydin jürögün mıjıga baştadı.
Ali Riza bey keede boorukerdiginen, je jumşaktıgınan biröögö akça
berip, kayra ala albay kalganda, je bolboso kereksiz bir nerse alıp alganda
köñülü buzulçu. Andayda jubayı: «Zıyanı jok... kapa bolbo, emne kılalı.
Boluptur da emi...»,- dep jubatmayınça köñülü jaylançu emes.
Birok Hayrie hanım üydün paydası degende tamaşa kılbagan, esepçil
ayal ele. Küyöösü özün özü jep, kılgan işine abdan buşayman bolmoyunça
jubatçu emes. Al tursun, keede uşundan ulam uruş da çıgıp ketçü. Ali Riza
bey betme-bet uruşkanga batına ala turgan jalgız kişi uşul ayalı
bolgonduktan, jaş baladay jarılçu:
- Sen uşundaysıñ... Jegen tamaktı da jön siñirbeysiñ. İnşalla, bir
künü dıñkıyıp ölüp kalsam, kutularsıñ menden da!
Hayrie hanım anı bir topko aykırtıp-kıykırtıp, kılgan işin
murdunan sıgıp algan soñ, sayasattı özgörtör ele.
Çal bügün kempirinen ulam bir nerseni bolgoolodu. Ansız dele tuura
iş kıldımbı dep keçeeten beri özün özü jep atkan.
Ayalının bir ooz jıluu sözün uksa ele köñülü tınçımak. Birok tigi
kuday urgan katın Ali Riza beydin öz jaşoosundagı eñ oor, jan açıtkan
künün keçirip jatkanın tüşünböy jatpaybı. Kayra kaşın çimiriltip,
kabagın tüyüp oturat. Ali Riza bey bir az unçukpay kalıp, anan:
- Hanım, meni kara!- dedi. - Bügün maga uşunday bir mamile jasap
turasıñ, munuñdu ölsöm da unutpaym... Uyalsañ bolboybu!
Hayrie hanım kayra kelip, çuçukka jeter jemeden da küçtüüröök taasir
eter dep işengen muñayım türü menen:
- Emnege kıykırıp atasıñ, Ali Riza bey? Seni ugup turgan biröö bolso,
naam alıp, süyünüp atkan eken demek. Firmadan algan jüz on beş lira menen
eptep kün körüp kelattık ele. Bügün andan da ayrılganıñı ayttıñ. Bul biz
üçün açka kalabız degen kep. Süyünüp, moynuña oroluşum kerek bele?... Sen da
Kudaydı karasañ bolboybu!.. – dedi.
Ali Riza bey oozuna söz kelbey buydala tüştü:
- Ooba, birok namıs... namıs saktaldı da!..
Namıs degen söz bul bayöo, taza üy hanımına dayıma küçtüü taasir kılçu.
Birok açkaçılık eşik kagıp turgan bul saatta al da taasirin jogotup koydu
okşoyt.
- Ali Riza bey, Kudaydı kara. Kança jıldan berki adal jubayıñmın.
Meni adep-ahlaksız bir katın katarı karasañ, bir çeti uyat, bir çeti künöö
bolor. Menin da senikindey ele namısım bar. Birok men senin orduñda
bolsom, baldar üçün namıska köz jumar elem.
Ali Riza bul sözdördü ukkanda jarılıp ketti:
- Emne dediñ, kana, emne dediñ?.. Kaytalaçı... Uşunday nersege köz
jumat beleñ? Uyat... Uyalbaysıñbı!...
Hayrie hanım şıptı bir tiktep aldı. Anan janagı muñayım türü
menen sözün uladı:
- Ooba, Ali Riza bey! Sen emne deseñ, oşo de. Men baldar üçün baarına
baram. Antkeni açka kalsak, alardın namısı korkunuçta kalat.
Bul söz Ali Riza beydin başına tayak menen çapkanday tiydi. Bir kün
murun bayagı firmadagı jigitten ukkan sözü esine tüştü: akçasız namıs aş
bolup berbeyt. Eki başka düynö sıyaktangan, biri birin taanıbagan eki
kişini bir tilde süylötüp jatkan bul kanday korkunuçtuu küç bolup ketti
ele?
Ali Riza bey kuyunday sapırılgan akılında bul tabışmakka joop izdep
jatkanda, ayalı sözün ulanta berdi:
- Taarınba, Ali Riza bey... İçimdegini men da aytıp kalayın. Sen
kurulay ele çoçulap, baldardın paydasın dayıma kurmandıkka çalıp keldiñ.
Alar on beş-jıyırma jaşka kelip kaldı, çoñoyttum-çoçoyttum, mildetimen
kutuldum degeni turasıñ. Anday emes. Çınıgı vaziypañ emi baştalat. Alar
murun kiçinekey baldar ele. Koldoruna kırk tıyındık ışkırık, sınık
kuurçak berip koysoñ, bütün düynönü karmatıp koygondoy süyünüşçü. Al
baldardın ar biri azır çoñ kişi boldu. Ar nerseni añdaşat, kaalaşat... Ar
biri emne kaalayt, kaydan bilesiñ? Bilbeym, birok alardın tarbiyasında da
jañılıştık boldu okşoyt.
- Akılıñdan aynıp baratkan okşoysuñ, hanım, menin baldarım perişte
sıyaktuu...
- Anı men da tanbaym. Baldarıbız azırkı turuşunda perişte sıyaktuu
baldar... Birok bir jagınan akıl-esin çenebey östürdük... Jana aytpadımbı,
bardıgın körüşöt, kaalaşat. Jagdayıbız bul bolso, kiyin da perişte
boyunça kala alışabı? Kalsa da, içterinen sızbas beken? Sen buga çeyin iş
menen jürüp, üydün için, baldarıñı jakından körbödüñ. Mına emi saga
aytıp atam, bey. Baldarıbız korkunuçta. Ayta turganımdı ayttım, emi menin
künööm jok.
Ali Riza bey bul doomattın uruş-jañjal menen bütö turgan iş emes
ekenin tüşündü. Emi ünü jalbarganday çıktı:
- Baybiçe... Bala bolboçu... Bul jagın men da oylonup jüröm. Birok
uulubuzdun sözün uktuñ. Karaldım bir tuugandarı üçün baarına dayar. Andan
şektenbeysiñ da, tuurabı?
- Çının aytsam, şektenem, Ali Riza bey. Kanday bolgondo da al jaş
bala... Anın da özünö jaraşa kaalaganı, eñsegeni bolot. Anday bolboso dele
barmaktay balanın moynuna jük boluu künöö emespi?
Erdi-katın bir jıl talaşıp-tartışsa da, bul maselede til tabışa
almak emes. Ali Riza bey, söz jok, atalardın eñ mıktısı ele. Baldarının eç
birine kımınday zıyanın tiygizgisi kelbeyt. Uulun öz orduna bülö başı
kıluu menen aga düynödögü eñ çoñ bakıttı tartuuladım dep işengen. Al üçün
Şevkettin üy-bülö jügünö dattanışı han bolgon adamdın başımdagı tajı
oor dep arızdanganınday ele tüşünö algıs iş bolçu.
Birok Hayrie hanımdın mañıroo akılına bular kelmek bele, ansayın
küçöp, burkan-şarkan tüşö baştadı:
- Çaçım agargança saga jaş baladay işenip keldim, attuu-baştuu,
okugan, jazgan adam dep. Albette, bir bilgeni bardır deçü elem. Jetet emi...
Boluptur, bul işten namıs üçün ketişiñ kerek bolso, ket... Birok esiñde
bolsun, kün ötkön sayın kımbatçılık artıp baratat. Karaçı, eç nerse saktay
albay kaldım. Periştedey baldarıñ emi karmana albay kalar beken.
Jokçuluktan uşul baldarım bir nerse bolso, eki kolum jakañda keter. Ölüp
kalsañ da, körüñdö tınç jatkırbaym...
Ayalı emi baldar ugup kalat dep korkposton, burkan-şarkan tüşüp
ıylap, aşkanaga kirip ketti. Ali Riza bey ordunda seleygen boyunça kaldı.
Demek, uşunça jıldan berki koydon jooş ayalı da akırında kozgoloñ
çıgarmak eken da.
Kolunda çaka, bakta güldördün tübün jumşartıp, jaşılçalarga suu
kuyup, köçöttördü kurt-kumurskalardan tazalap jürdü. Birok oyunda baldarı.
Jubayı, söz jok, karañgı ayal. Birok janagı aytkandarının da jönü barday.
Baldarı çındap ele korkunuçtabı? Andan da jamanı, jana ayalı aytkanday,
alardın tarbiyasında bir jañılıştık boldubu? Adegende uluu kızı
Fikretti köz aldına keltirdi.
Bul on toguzdagı kiçinekey bir kız ele. Birok otuz jaştagıday oor
basırıktuu bolçu.
Üydö apası üçün izdese tabılgıs jardamçı, bir az gana uluu bolgonuna
karabastan, bir tuugandarı üçün ekinçi ene katarı. Fikret suluu emes. Anın
üstünö oñ közündö bir tagı bar. İçki Anadolu aymaktarının birinde
jürgöndö baykuş kızdın közü köpkö oorup, uşul tak kalıp kaldı. Ali Riza
bey oşondo bir jolun taap, kızın Stambulga alıp barsa, balkim, bir çarası
tabılar bele. Tilekke karşı, ooru da işterinin abdan köp bolup turgan
kezine tuş bolbodubu.
Fikrettin janda jok içki suluulugu bardık kemçilikterin jaap turçu.
Al tursun, Ali Riza beydin oyu boyunça, al tak dele öön uçuraçu emes.
Teskerisinçe, al kızdın jüzünö momunduk, jürögünö naziktik berip
turganday tuyulçu. Birok emne kılasıñ, elder, özgöçö üylönö turgan jigitter
anı atasının közü menen karaçu bele.
Ali Riza bey Fikretke da uulu sıyaktuu kam körüp, tarbiyaloogo araket
kıldı. Birok al kız bala bolgonduktan, uulu sıyaktuu jaşoonun şarına kire
albayt ele. Bilimge ança muktajdıgı bolmok emes. Oşonduktan Ali Riza bey
aga körköm jasalga menen fantaziyaga jakın nerselerdi üyrötkön.
Jaş kız kitepti ansız dele ooruluu közünö korkunuç kelgendey köp
okuçu. Alardın köbü roman ele.
Ali Riza bey kızının ataktuu önör adamdarı, aytıluu emgekter
jönündö süylöp, jaşoo jönündö oluttuu oy jügürtkönün ukkanda,
sıymıktangandan oozu kulagına jeter ele.
Kızının jüzündögü kemçilikterin jaap kete turganday akılduu,
bilimdüü boluşun kaalagan. Kudayga şügür, özü kaalaganday boldu. Al tursun,
anı enesindey mıktı üy ayımı kılıp da tarbiyaladı. Kızının bügün eç bir
öksük jagı jok. Ar kanday erkekti baktıluu kıla alat. Birok…
Ali Riza beydin akılında kurttay kıbıragan şektenüülör oygono
baştadı: Ooba, kızının kımınday da kıntıgı jok deyli. Birok munu bile
turgan jigitti kaydan, kantip tabışat? Kündön küngö arta turgan
kedeylikteri munu ogo beter kıyındatpaybı?
Aylana-tegerekte jürgön jigitterdi kün sayın körçü. Alardın
köpçülügü süylöşüp alganday üylöngöndön korkuşçu, je munu tamaşa
kılışçu; bir tobu bolso munu soodaday körüp, bay kız izdep jürgönün açık
ele aytışçu. Ooba, ayalınıkın taptakır tuura emes degenge da bolboyt.
Fikret, sıyagı, tuura emes tarbiya alıp kaldı okşoyt. Sert kızga sezimtal
ruhtu emne üçün östürdü eken? Eç kimge jakpaganın, ar jerde, ar nersede eç
kimdin togotpogonun daroo sezsin üçünbü? Öñü sert kızdın oozundagı sonun
söz alsızdın oozundagı adil söz sıyaktuu ele boşko kete turgan paydasız
nerse ele.
Ali Riza bey bul tuuraluu oylongon sayın içindegi şektenüüsü küçöy
baştadı: Ooba, Fikret natuura tarbiyalangan eken. Bul öñü sert kız kança
tüşünsö, oşonçonu kaalayt, natıyjada oşonço azap çeget. Anı jaşoodo erkek
sıyaktuu muştaşıp-tişteşe turgan, oy-sezim degendi bilbegen kız kılıp
tarbiyalaganda emne.
Kızı anda bügünkü janda jok Fikret bolmok emes, özü da anı azır
kızım dep oylogondogu tuyar baktısınan kuru kalmak. Birok emne zıyanı bar
ele, al özü baktıluu bolot ele da!
Ali Riza bey Fikretten kiyin Leyla menen Nejlanı köz aldına
keltirdi. Alar ejesindey akılduu emes, birok eköö teñ abdan suluu. Leyla
bıyıl on segizde.
Nejla on altıga jañı kirdi. Bu zamanda alarga akıl-esi jayında, adal
süt emgen küyöö tabış da özünçö bir masele.
Azırkı zamandın jaştarı Fikretteki ruh suluulugun tüşünböşü
mümkün. Birok Leyla menen Nejla suluulugunan ulam kanday bolso da
atasının töründö kalbas. Emi oşol kün kelgenge çeyin bul aruu, birok
bardık jaştar sıyaktuu ele alsız jana kıyalkeç kız baldardı tegerektegi ar
türdüü kırsıktardan korup turuş kerek, iş uşunda.
Ayşege kelgende Ali Riza bey anı muruntan ele bir tuugandarına
tieşelüü dep köngön. Özü bolso da, bolboso da Şevket anı korgoogo dayım
dayar.
Karıgan ata al künü bak menen alek bolgonço uşulardı oylonup jürdü.
- Vİİİ Pensionerliktin jana işsizdiktin algaçkı kündörü...
Bul kündün erteli-keç kelerin, ar bir iştegen kişi sıyaktuu ele özünün
da bir kün katardan çıgıp kaların bilçü. Birok al bul kündördü başkaça
elestetken ele.
Pensiyaga çıkkanda baldarının aldında bardık vaziypasın atkarıp,
alardın baarın üylüü-jayluu kılgan kişi bolmok ele.
Közün juump, keleçegin oylongondo, dayıma uşul kıyal uurdanıp keler
ele. Bir-eki nebere tuulup, çoñoyö baştayt, özü menen özü bolgon jaş ataları
menen tajrıybasız eneleri baldarın büt kempiri eköönö jüktöp koyuşat.
Jaşaarımdı jaşadım, bir burçta ölümdü kütköndön başka işim kalbadı
dep gana oturat imiş, kana, körölüçü deşet alar.
Çoñ atanın emi baş tırmaganga ubaktısı jok. Baldardı talaaga
oynotkonu alparat, oçok başında oturup alarga jomok aytıp beret. Anan
deldeñ kulaktarga üy-bülö sanjırasınan süylöyt, maal-maalı menen
atalarına, apalarına üyrötkön sıyaktuu ele jakşı-jamandı üyrötöt.
Oşentip, bütpögön iş, ızı-çuu menen jürüp, ubaktı-saatı kelgende
ölüm töşögünö jatkanga da ülgürböy, baldardın ışkırıktarının ünü,
dobulbastarının düñküldögü içinde, balkim, bilip-bilbey ölüp ketet. Kişi
balası üçün mından artık bakıt barbı?
Ali Riza beydin ilgerten berki bir armanı kitep okuganga ubaktısı
jok ele. Ar dayım okugan betinin eñ kızık jerine kelgende bir iş çıgıp
kalçu. Erte menen ayalının: «Bol, Ali Riza bey, ubakıt boldu, kemege jetpey
kalasıñ»,- dep Azireyil sıyaktuu başında turuşu uşunçalık köñülünö
tiyçü...
Ali Riza bey kitepti jaap jatıp dayıma: «Eh, bir pensiyaga çıksam...»,dep süylönçü. Oşol eñsegen kündörü keldi. Emi ayalı: «Bol, Ali Riza bey...
kitepti taşta» dep tınçın alıp kelbes boldu. Birok emi tagdırdın
tamaşasın karabaysıñbı, kitepterdin bayagı kızıgı jok.
Ayalının algaçkı kündördögü albuuttugu, kejirlengeni kalbay koydu.
Ali Riza bey adegende aga taarınıp jürdü, birok ayalının
aldırbaganın baykagan soñ kayra özü içinen iyge keldi.
Hayrie hanımdın uşunusu baarınan oor tiydi. Bir künü aga:
- Uyat, hanım... Demek, sen meni iştegen kızmatım, tapkan akçam üçün
gana sıylaçu turbaysıñbı,- dedi.
Anın jada kalsa açuulanıp koygondu ıraa körböy, erin tüyürgönün
karap turup, jalbarganday ayttı:
- Biz jaşoodo üzöñgülöş kelatpadık bele. Üzöñgüdön but tayıganda,
jölöp koygongo jarabay, kayra betke tepkeniñ tuurabı?
Bul sözdü köptön beri kamdap jürgön. Ayalım munu ukkanda, moynuma
orolup ıylayt, oşonu menen ortodogu çatak bütöt dep oylogon. Birok özü ötö
taasirdüü dep oylogon bul söz Ali Riza beydin özün gana jaşıttı. Hayrie
hanım misireye karap turup:
- Emne kılayın? Özü jıgılgan ıylabayt!- dep silkinip koydu.
-İXAli Riza bey bir aydın içinde ele pensioner kızmatkerdin taz keypin
kiyip kaldı.
Tegerenip turganda eskiligi baykalbagan araba döñgölöktörü sıyaktuu
anın da iştep jürgöndö köp bilinbegen karılıgı daroo açıkka çıktı. Eki
kaptalında boş salañdagan koldorunun oordugu dalıların çögörüp,
büküröytö baştadı.
Kebete-keşpiri buzuldu. Şımının tizeleri, jeñinin çıkanaktarı
şalbırap çıktı. Murun kerbezdenip taza kiyingen adam ele. Üstündögü çañ
emi kübüngön menen ketpey, birotolo siñip kaldı. Erte menen dagı ele erte
turçu. Birok al saattarda murunkusunday sergigenin sezbey, teskerisinçe,
kündün jürö turgan jolunun uzundugun karap turup, abdan çarçaganın tuyçu.
Kitepterinin da, bagının da bayagıday kızıgı jok.
Birok aga karabastan könümüş adatı boyunça ırların añtarıp karayt,
bagındagı otoo çöptördü julat, güldördü sugarımış bolot. Birok bir top
ubakıt ötüp ketti go degen oy menen kündü karap, anın bayagı ele jerde
turganın körgöndö, aylası kuruy tüşöt. Erteli-keç keme saattarında köçögö
çıkkandı adat kılıp aldı. Kolu arkasında, bak dubalın boylop arı-beri
kıbırap basımış bolot. Köktögü uzap baratkan tobun karagan kanatı sınık
karkıra sıyaktuu kızmatkerlerdin çubaşıp jumuşka ketip-kelgenin karap
turat.
Ali Riza bey murun çaykanalardın, kazinolordun kelişkis duşmanı
bolçu. İştep jürgöndö: «Bu emne degen jaylar, efendim? Kolumdan kelse,
bulardın baarın jaap taştayt elem!»- deçü.
İştegen işi, kolunda nanı, üyündö tınçı jok baykuş pensionerler
üçün bulardın izdese tabılgıs bir köñül jubatar başpaanek ekenin emi
tüşündü.
Adegende Çamlıjaga, je Üsküdar bazarına basıp barıp kelçüdö
çaykanalarga kirip tınıkçu. Kiyinçereek bazardagı, maaledegi çaykanalarga
barçu boldu. Başında özünçö bir burçka barıp alıp gezit okuçu. Bulardın
takay kelçü kardarların dagı ele jaktırçu emes.
Bularga eç aralaşpaym degen oydo ele. Bul jerde al baykooçu gana bolot.
Nelerdi körüp, nelerdi eşiter ele? Attuu-baştuu ele aksakaldar
üyündögülördü tartınbay aytıp, emne jegenin, al tursun keede jey turgan eç
nerse taba albay, açka kalganınan beri saymedireşçü.
Kee birleri tınbay nard, karta oynoşot, anın ortosunda biri-birin
oozgo algıs sözdör menen sögüp, anan eç nerse bolbogondoy oyundarın
ulantışat. Al tursun, bir künü ubagında çoñ kızmattarda iştegen bir
pensionerdin tayak jegenin kördü.
Ali Riza beydin oyu boyunça, uşunday şermende bolgondon kiyin al
kişi elge aralaşa albay kalışı, al tursun, arına çıdabay ölüp kalışı
kerek ele. Birok ertesi künü ele anı bayagı çaykanada eç nerse bolbogondoy
nard oynop oturganın kördü.
Adegende darttaşkanga kişi izdegen bir-eki beçaranın arız-armanın
uktu. Anan bara-bara kurdaştar köböydü. Birok namısköylügü ali bar ele.
Başkalardıkın dayıma kulak töşöp ukkanı menen öz dartı tuuraluu eç
nerse aytçu emes.
Akırında çaykana işsizdik menen üygö batpay kalgandan azap çekkender
baş kalkalay turgan jalgız burç ekenin tüşündü. Bul bolboso, pensionerler
üçün ölümdön başka kıla turgan iş kalbay kalmak.
-XAkırında Ali Riza beydin da özünçö bir çaykanası jana karıgan jetisegiz pensioner joroloru payda boldu. Emne kılsın, başka salganı bolot
eken da...
Bular turmuştan kıynalgan çaldar ele. Algan pensiyaları eç nersege
jetçü emes.
Bir tobu taza, ak niet adamdar bolçu. Ayrımdarı: «Koldon kelip
turganda emnege albadık eken?» dep naalıp ökünüşsö, kee birleri: «Ala
albadık, oşonun azabın emi tartıp atabız. Künü-tünü iştedik, limon
sıyaktuu şirebizdi sıgıp alıp, ırgıtıp jiberişti»,- deşçü.
Ali Riza bey özü sıyaktuu ele alardı da ayap ketçü, birok alardın sözün
içinen tuura körçü emes. Al tursun uşundan ulam talaşa ketçü.
Ali Riza beydin tapkan paydası jañı dostorunan arzan sooda kılıştı
üyrönüp alganı boldu.
Kömürdü, etti, may menen jaşılçanı kaydan, kantip alıştı bilip
aldı. Birok üyröngön ıkmalarının baarın koldonuuga mümkün emes ele. Bul
üçün satuuçular menen tartınbay süylöşüp, aytışıp, je bolboso alarga
koşomat kılış kerek ele. Bular Ali Riza beydin oluttuu münözünö eç kaçan
ılayık kelbey turgan nerseler ele. Bir künü köp jıldar boyu şaardın meri
bolup iştegen bir kurdaşı menen bazarga barıp kalıştı. Jaşılça alış
kerek ele. Soodalaşıp jatkanda uruşup ketişip, dükönçü eski merdin
kolunan aşkabaktı julup alıp: «Ketçi arı, çal... Sen sooda kılganı emes,
köñül açkanı kelgen neme okşoysuñ... Akçañ jok bolso, şalbaaga barıp çöp
terip jebeysiñbi»,- dep tigi baykuştu sebetterdin arasına kömölötö türtüp
jiberse bolobu. Ali Riza bey uyalganınan jerge kirip kete jazdap, mından
arı biröö menen bazarga bassam butum sınsın dep içinen ant berdi.
Ali Riza bey pensioner kurdaştarının baarısı üyündögülörgö naarazı
ekenin baykadı. Demek, bul jagınan da jalgız emes eken. Aytıp oturuşsa,
uruş-jañjal bul kedey pensionerlerdin üyün uluu tumoodoy kaptaptır. Ali
Riza bey bulardın baarı bayagı ele ekonomikalık jagdaydan bolup jatkanına
emi birotolo işendi.
Baykuş çaldar tañ atpay üylörünön ört çıkkanday kaçıp çıgışat da,
tün jarımga çeyin çaykanada oturuşat, uruşup-talaşıp, keede ürgülöp
ketişet. Alar üydün ısık oçoguna baarınan da azır muktaj ele. Uşul
karılıktı oylogonu üçün üy-bülönün miñ türdüü azap-tozoguna kıñk etpey
çıdap kelişpedi bele. Emi ayagı emne bolup çıktı! Kuday saktasın, bul
çaykanalar bolboso, emne bolot ele!
Eñ ökünüçtüüsü, bul çaldardın köbü buga çeyin emneden ölgöndöy
korkso, oşogo duuşar boluptur. Maselen, ömür boyu karız algandan jaa boyu
kaçkan bir eski keñse müdürü uşu kündö dükönçü, kasapçılardan algan
karızın tölöy albagandıktan, azır türmögö oturganga dayardanıp jüröt.
Birinçi jolu alasası bar dükönçü kelip, eşiginin aldında aykırıpkıykırganda ölüp kala jazdagan eken. Emi bolso könüp kalgan, al tursun
türmö korkunuçuna da kebelbey filosofço karayt: «Emne kılalı… Alardın
da akısı mende ketpesin. Karızıbızdı akça menen tölöy albadık, emi jok
degende türmögö jatıp tölöylü.»
Dagı bir eski karjı müdürü bar ele, al murun ötö tazalıgı menen atı
çıkkan neme eken. Bir çeçken baypagın juubastan kayra kiyip körböptür. Emi
bolso al baykuştun jakasında bitter kirip-çıgıp jüröt. Ayalı eki jıl
murun şal boluptur. Üyündö başka eç kimisi jok. Bardık iş özünün
moynunda. Anın üstünö tünü oorunun azabın tartat.
Üçünçü biröö bir turup kelininen, bir turup küyöö balasınan tayak
jeyt. «Emi oşol üygö kayra barsam, Kuday ursun!» dep tüyünçögün alıp
çaykanaga kelip kalar ele.
Keçinde kardarlar taraarga jakın, keçki suuk revmatizm buttarın
sızdata baştaganda bayagı oyunan kaytıp, kayra ele bayagı tüyünçögü kolunda,
üyünö karay keter ele. Kurdaştarı bir jagınan anı ayap, bir jagınan
külüşçü: «Azabın tartıp atat!» Munun da bir çındıgı bar ele. Murun uzak
jıldar boyu asker mektebinde mugalim bolgon bul kişi kim bilet, kança
balanı apalattı…
Çaykananın kardarlarının arasında Sermet bey attuu dagı bir
murunku vali bar ele. Birok al başka pensionerlerdey emes ele. Teskerisinçe,
kebete-keşpirinen, süylögön sözünön anın kolunda bar kişi ekeni baykalıp
turçu.
Sermet bey kızmatta turganda çınçıldıgı jana namısköylügü menen
belgilüü bolgon adam ele. Jetimişke barıp kalsa da, jüzünön kızıl ketpey,
ak baskan çaçı kıska tegizdelip, taptaza kiyinip, kakayıp turat, ünü da katuu.
Başkalar sıyaktuu ele Ali Riza bey da adegende bul adamdı urmattap,
sözün tıñdaçu. Birok kiyinçereek Sermet bey tuuraluu jaman sözdördü ugup,
bul taza kiyingen adamdan tigi bittegender menen tayak jegenderden da
katuuraak jiyirkenip kaldı. Alardın aytımında bul adamdın kızdarı ayagı
suyuk imiş. Al mında murdagıday ele adep-ahlak, jakşı sapat tuuraluu
bakıldap oturganda, üyündö töbö çaçtı tik turguzgan işter bolot eken.
Mınday jakşı kiyinişinin sebebi da uşul deyt.
Ayrımdarı Sermet beydin eç nerseden kabarı jok deşet. Al emi
başkalarının sözünö karaganda, bul adam bala-çakadan beri bilgen bul
işterdi bilbey kala turganday kelesoo, üydögü suuday akkan akçanın kaydan
kelip jatkanın añday albay kala turganday aljıgan çal emes. Doñuz sıyaktuu
baarın bilip turat.
Ali Riza bey bul uşakka aralaşuudan korkkonu menen akırı bir kün
çıday albay:
- Bul ekinçi ıktımalga işene albay turam. Adam mınday nerselerdi
bilip turup kantip çıdayt?
- Kuday kılsa, kubarıñdın akısı barbı,- dep külüştü.
Oşentip, başında bir top kıynalıp jürdü. Birok bara-bara könüp
ketti.
Kıskasın aytkanda, çaykanadagı okuyalardan ulam Ali Riza bey bir azga
bolso da öz dartın unutup kalar ele.
-XİKedeylik Ali Riza bey üçün çoñ mektep boldu. Ar nerseni çınıgı öñü,
çınıgı jüzü menen körö baştadı. Emi kolunda kokon tıyını jok bul çalga
eç kim özün jakşıraak körsötköngö araket kılbay kaldı. Al tursun baldar
da...
Fikret özünön kandaydır alıstap, salkın mamile jasay baştaganın
seze baştadı. Bul kızdın içinde tüşünüksüz bir nerseler bolup jüröt.
Atasına joloboy, aga murdagıday işenbey kalganın açık körsötö baştadı.
Al emi Ali Riza bey bul oor mezgilde sılık-sıpaa, oor basırık kızınan
emneni gana kütkön jok ele!
Leyla menen Nejlaga kele turgan bolsok, alar da uşunday ele abalda
bolçu. Sırtınan karaganda atasının aytkanın eki kılışpayt. Birok
belgisiz bir sebepten ulam anı jek körgöndöy bolup, tike karaşpayt,
süylöyün dep kelatkanda ele anın sözünö işenbeyli dep çeçişkendey jüzün
burup ketişet.
Ali Riza bey bul işke barganda, baarınan murun baldarına bolgon
kadır-barkı menen taasirine işengen ele. Üydögü bala-çakasının baarı aga
işenip, sözün uksa gana bul tolkundan ötüp ketişmek.
Al emi bala-çakası emiten ele çildey tarap jatat, boroon kelgende anı
jalgız taştaçuday türlörü bar.
Çal munu adegende Hayrie hanımdan körüp, özü jetişpey jatkansıp,
baldardı da buzup, maga karşı tukurup jatat dep anı jek körüp jürdü. Birok
kiyinçereek beker ele anın künöösün kötörüp jatkanın baykadı. Baldardı
kodulamak mınday tursun, balkim, teskerisinçe baldarı ayalın uşunday
ajaan kılıp jatkandır. Bul oydu bekemdey turgan dagı bir nerse bar ele.
Hayrie hanım çalınan alıstap kalganı menen üy ayımının mildetin
kıntıksız atkarıp kelatat.
Başınan ele ünömçül ayal ele. Emi anısı sarañdıkka, aç közdükkö
aylandı. Bir erkek uşunday it zamanda ayalınan dagı emneni kütmök ele?
Uulu Şevketke kelsek, karıgan ata üçün düynödögü jalgız köñül
jubatarı, baktısı oşol ele. Şevket özgöçö bala çıktı. Al atasının köz
aldında bara-bara Kudayday bolup barattı.
Ali Riza beydin içinen tütöp küygönün azırınça uulu gana tüşünöt.
Üydün bütün jügün moynuna alıp, ar kanday kejirlense ep bolo turganday
çarçap-çaalıgıp jürsö da, tarbiyasınan jazbayt, ıgı kelgende atasının
aldına çögölöp otura kalıp, sakalınan sılap, köñülün jubatat:
- Korkpo, ata... Men ümütüñü aktaym... Körösüñ, baarı jakşı bolot,
jırgap jaşaybız... Adegende karındaştarımı tındırışıbız kerek. Özübüz
kalgandan kiyin oñoy bolot. Apam ekööñü kanday bolso da baktıluu kıla alam.
Şevket karındaştarının ar birin özünçö oyloçu; üydö özü eske albagan
bir kişi bar bolçu; al özü ele.
Ali Riza bey bir künü çegip suradı:
- Menden jaşırba, Şevket, albette, senin da eñsegen nerseleriñ bar
ele... Bul balaket başıbızga kelbegende, sen emne kılat eleñ?
- Mıktı arhitektor bolgum kelçü, ata… Çoñoyup, akça taap, atak-dañkka
jetsem deçümün… Birok emne kılalı… Tagdır degen uşunday eken da…
Balkim, atasının közdöründögü kaygını körbösö, sözün dagı ulantat
bele. Külüp, sözdü daroo başkaga burup ketti:
- Birok bul anday dele maanilüü emes. Men azırkı jaşoomo da
ıraazımın. Anın üstünö ali jaşmın da, işteribiz oñolup ketse, balkim,
buga da ubakıt kalar.
Ali Riza bey uuluna işengendey boldu. Anan başka nerseler tuuraluu
süylöşö baştaştı.
Çaykanadagı pensioner kurdaştarının ayrımdarı kudayga sıyınıp,
özdörün jubatışçu. Ali Riza beydin köñül jubatarı uulu ele. Keede
içindegi ümütsüzdük tolup-taşıp baratkanda Şevketti esteyt da, kadimkidey
sanaası tına tüşkönün tuyat.
Bir künü munusun közünün jaşın tıyalbay turup aytıp berdi:
- Uulum, men özümü jakşı adam sanap, beker ele sıymıktanıp
jürüpmün. Körsö, senin janıñda men kişi dele emes ekenmin.
Şevkettin oozu açılıp:
- Emne dep jatasıñ, ata… Düynödö sen sıyaktuu adamdı elestetiş da
kıyın. Balanın sözün süylöysüñ da,- dep küldü.
Ali Riza bey öjörlönüp başın çaykadı:
- Men senin janıñda kişi dele emesmin, uulum. Nege deseñ, jaşagan
ömürümdö eç nerse tuybadım, kaalabadım. Al emi sen bolso abdan
sezimtalsıñ. Ar nerseni tüşünösüñ, kaalaysıñ... Uşunday bolup turup da
kaalagandarıñdan öz ıktıyarıñ menen kuru kalıp jatasıñ. Ayırmabız uşul,
balam. Uşul üçün sen menden alda kança jogoru turasıñ...
-XİİÜydö kızdar arasında akırın-akırın çır-çatak çıga baştadı. Bul
adegende kupuya bolgonduktan, Ali Riza bey munun anık sebebin bile albay
jürdü.
Bir kün Fikret siñdilerin uruşat, ekinçi künü Leylanın bölmösünön
ıylaganı ugulat, üçünçü künü Nejla emnegedir tamakka kelbeyt.
Hayrie hanımdın emi janına joloy turgan bolboy kaldı. Ali Riza bey
sözsüz teskeri joop ala turgandıgın bilgendikten, bir nerse suraganga da
batına albay turgan boldu.
Bargan sayın ızı-çuu küçöy baştadı. Eç kim eç kimden uyalbay turgan
boldu. Çal emi kızdarının eki jaat bolup kalganın baykadı: bir tarapta
Fikret, bir tarapta Leyla menen Nejla.
Bul üydö atanın kadır-barkı, sıylay turgan bir bülö başı jok
kalganının açık dalili ele.
Leyla menen Nejlaga üy-bülönün jaşoo tarizi jakpayt; alar jañı
nerselerdi, köñül açkandı jana başka dagı bir top nerselerdi eñseşet.
Bul eki kız başkalarına karaganda jeñil oyluuraak, nazik jana erke
bolup ösüştü. Ali Riza bey alardın akılı, tarbiyası menen köp alek bolgon
jok. Mınday suluu kızdardı özünçö koygongo da mümkün emes. Köp bolso dagı
tört-beş jıl meyman bolot.
Ali Riza bey Leyla menen Nejlanı jakşı kelin bolso jetet deçü.
Oşonduktan alardı eç jakka çıgarbay çoñoytuştu. Kızdardın köçögö
köbüröök çıgışına, jakşı taanıbagan üy-bülönün kızdarı menen jakın
boluşuna uruksat jok ele. Jubayına dayıma: «Bul kuraktagı kızdar üçün
suluuluk – abdan çoñ korkunuç. Közüñdü jakşıraak aç!»,- dep eskertçü. Birok
azırkı oorçuluktun teskeri taasiri tiybesin dep korkkonduktan, alardı
özgöçö erkeletçü. Alardın degeni eki bolçu emes.
Kiyinki uçurlarda ayalı eköönün çır-çatagı köbünçö uşundan çıkçu
boldu. Hayrie hanım Leyla menen Nejlaga köp akça sarptalıp jatkanın
aytıp kıñkıldaganda, Ali Riza bey: «Senin akılıñ jetpeyt, hanım!
Kızdardı üydön çıgarbay oturabız... Kaalaganın jedirip, kaalaganın
kiygizbesek bolbos. Kiyin üydü, üydögü jaşoonu jek körüp kalat. Kolubuzdan
kelse, bulardı üydö mından da köbüröök kuşubak kılsak bolboyt bele!»,deçü.
Çatak adegende Hayrie hanım menen ortonçu kızdarınan çıktı. Al
Leyla menen Nejlanın köz jaşına, ıyına bir top ele çıdadı. Oor
basırıktuu Fikret ızı-çuu çegine jetken maaldarda enesine kupuya jardam
berçü. Kiyinçereek baykuş ayal amalı kurup, tigilerge jeñilip berdi. Bu
boygo jetip kalgan kızdardın künü-tünü ıylaganın karap oturganga kişi
çıdaybı. Hayrie hanım Leyla menen Nejlanın tualetine dep eñ kerektüü
nerselerdi kıskarta baştadı. Bul jolu Fikret apasının bul çabaldıgın
aytıp: «Alardı ıraazı kılış üçün bizdi kıynaganga, üydü bir baleege
uçuratkanga akıñ jok, apa!..»- dep çıktı.
Hayrie hanım özün korgoo üçün Leyla menen Nejlanı da korgoogo
majbur boldu: «Alardın da akısı bar... Eldin kızdarınday bolup kiyingisi
kelet... jasangısı kelet...»
Fikret uşul ubakka çeyin siñdilerine öz baldarınday karaçu. Bul
atasının taasirinen ulam payda bolup, kalıptangan bir sezim ele.
Birok öz enesi Leyla menen Nejlanı uşintip korgop çıkkanda, Fikret
çıday algan jok:
- A bizçi? Biz emne, ittin küçüktörübüzbü, apa? Boluptur, men özümü
aytpay ele koyöyun... Mına bul Ayşege ubal emespi?»- dep çıktı.
Buga çeyin kabak çıtuu, içinen it ölüü, ünsüz tögülgön köz jaş menen
ulanıp kelgen çatak uşintip açıkka çıktı. Eki jaat bolup uruşa baştaştı.
Bir jagında Leyla, Nejla, Hayrie hanım, bir jagında Fikret menen Ayşe
bar ele.
Birok eki taraptın küçü teñ emes. Ayşe kiçinekey bolgonduktan,
Fikretti jalgız dese da bolot ele. Al Şevket menen Ali Riza beydi özünö
tartkısı keldi. Fikret karındaşın kunt koyup tıñdagan soñ:
- Bul işke menin aralaşkanım tuura bolbos, Fikret,- dedi. - Üydü
bagıp atam dep kıyınsınıp jatat dep oylop, köñüldörü kalat. Birok
erteñkibizge korkunuç kele turgan bolso, karap turbaym.
Ali Riza beyge kelsek, al üyündö egin talaasındagı karakçıday bolup
baratkanın emi daana sezdi. Çatakka aralaşuu beker ele kızdarına beti
açılgandan başka natıyja bermek emes.
Azır kızdarı anı murunkuların sıylap ata deşçü. Munu da keregi jok
deşse, anda baykuş karakçı alardın ayak aldına kulap kalmak.
Uşundan ulam Ali Riza bey üydö bala-çakası çırtıldaşıp, ündörü
katuulap baratkanda ele bölmösünö bekinçü, je bolboso aşkananın eşiginen
ele köçögö kaçıp ketçü.
- Xİİİ Çal eç nerseni bilbeyt dep oyloşçu. Birok al baldarın murunkudan
dagı jakşıraak bilip, tüşünüp kaldı.
Katuu ooru denedegi bilinbegen ildetterdi kanday açıkka çıgarsa, bul
kıyınçılık da alardın naçar jaktarın oşondoy daana körsöttü.
Körsö, Fikret da, başka kızdarı da özü oylogondon taptakır başkaça
eken! Çataktın türü bara-bara özgörö baştadı. Leyla menen Nejla emi
kaalaganın açık ele ayta turgan boluştu: «Emne üçün bizdi üygö kamaysıñar?
Eldin kızdarı kaalagan jerde, kaalagan adamdar menen köñül açıp, sayrandap
jürsö, biz emnege bul tozokto kuurap oturabız?»
Uşintip, üy tozok atka kondu. Kızdar: «Biz emne, jaş emespizbi? Biz
dele eldi körüp, elge aralaşıp, biylegibiz kelet. Jaştık dele ötüp baratat
uşintip. Mintip jürö bersek, ayagı emne bolot? Atabız emne dayardap koydu
ele? Üy bolso tübü teşik keme sıyaktuu kündön küngö çögüp baratat. Uşunday
bolgon soñ ar kim özün oyloş kerek da. Üstübüzdögü oorçuluktu alıp taştay
turgan ubak kelip, al tursun ötüp baratpaybı. Öz jayıbızga koysoñor,
balkim, jakşı küyöö taap, öz janıbızdı bagat elek da. Mınday zamanda
biröö eşikti kagıp: «Boygo jetken kızıñar barbı?»- dep suramak bele?»ayta turgan boluştu.
Ali Riza beydin Fikretti tuura emes tarbiyaladım degen oyu da emi
özgördü.
Körsö, baldardın tarbiyasına jumşalgan emgek da boşko ketken bir
araket okşoyt. Kanında, tegi-tübündö emne bolso, ubaktı-saatı kelgende oşol
çıgat eken, anı eç nerse özgörtö albayt turbaybı.
Karıgan ata uşintip oylogonu menen keede köñülü bir az jay alıp,
ümütü jandana kalganda, Leyla menen Nejlanı mañdayına oturguzup alıp,
jürögün öyügön nerselerdi tüşündürgöngö araket kılçu. O oposuz düynö, uşu
kızdarı özün kiçine tüşünsö kana! Tilekke karşı, buga ayla jok ele. Kança
bakırsa da, alarga ünü jetkidey emes. Koluñdu sozsoñ tie turganday jakın
körüngön bul baştar jıldızdardan da alıs turgan çooçun düynölör ele.
Mınday ubaktarda kızdarı közünö kurmandıkka çalına turgan
koylordoy körünüp, içinen kan ötçü.
-XİV-
TOZOK!... Algaç Leyla menen Nejlanın oozunan çıkkan bul söz uşul
boydon kalıp kaldı. Emi kiçinekey Ayşeden baştap bardıgı üydü Tozok dey
turgan boluştu.
Birok bul tozoktun kün sayın jarım saatka sozulçu bir tınçtıgı bar
ele: keçki tamak... Jarım saatka karmaşuular, köz jaştar toktop, aşkanada
murunku kündördü eske salgan beykuttuk öküm sürör ele. Bul keremettin
sebebi – Şevket . Negedir bütün üy-bülö anı murunkuday ele süyüp sıylaçu.
Bul, balkim, anın çatakka aralaşpaganınan ulam bolso kerek. Anın üstünö
özdörü üçün erteden keçke kajınıp iştegenine boor ooruşçu.
Al dastorkongo oturganda baarının jüzü özgörüp, tamak içip bütkönçö
biri biri menen jakşınakay süylöşüp oturuşçu. Birok jakından beri
Şevket da özgörö baştadı. Murunku şayırdıgı, şoktugu jok. Dastorkondo
murunkuday jadırap-jaynap süylöböyt, keede eegin koluna tayap, oygo batıp
ketet.
Ali Riza bey adegende anın öñü kubarıp, közdörünün aldı kölökölönüp
turganın adegende karañgılık menen çıraktın küñürt jarıgınan körüp
jürdü.
Birok balanın süylögönü da özgördü. Adatınça tolkundanıp, ümüt
oygotçu nerselerdi aytıp jatıp ele daroo ındını öçö tüşçü boldu. Balañ
tüşkür, katuu çarçap jüröbü? Bir neçe jolu munusun ayalına aytmak bolup,
birok batına algan jok. Hayrie hanım janına jakınday albay turgan bir ayal
bolup kalgan ele.
Çalının kooptongonun tuysa, kejirlenip teskeri ketet da, anı ogo
beter kıjalat kılat. Birok Hayrie hanım ozunup açıldı.
Kıştın bir keçinde Ali Riza bey bir kitepti karmap mangal başında
ürgülöp oturgan. Hayrie hanım eşikti açıp:
- Jata eleksiñbi?- dep suradı da, içkeri kirdi. Kalp ele jarakörlönüp:
- Bölmöñ suuk eken, üşügön joksuñbu?- dedi.
Mangaldı kösögön boldu. Terezenin jel kirgen bir jerine kagaz tıktı.
Anan Ali Riza beydin köynögünün sögülüp ketken jerin körüp:
- Çeççi, tigip bereyin,- dedi.
Çalı köynögün çeçip berip, iç kiyimi menen kalganın kördü da, üşüyt
dep korktu okşoyt, odeyal alıp kelip japtı.
Ali Riza bey bul alpeyimdikti jakşılıkka jorugan jok. Ayalının
joypulanıp turuşu, kündögüdöy zirkildebey alpeyim bolup kalışı
bekerinen emes. Bayagı jakşı ubaktarda üydö jürçü kızmatçı ayaldar esine
tüştü. Hayrie hanım alardı jer-jeberine jetkirip jemelep, uruşup turar
ele. Anan ele bir künü keçinde mamilesi özgörüp kalçu. Özünçö ele ak peyil,
alpeyim bolup kalat. Kızmatçı al keçte özün konoktoy sezet. Anan çınında
ele oşondoy bolup çıkçu... Antkeni ertesi erte menen tüyünçögün alıp,
ketkenge argasız bolup kalçu.
Ali Riza bey emi azır bir nerse surayt dep kütüp turdu. Kempir bir
azdan kiyin köynöktü tigip jatıp:
- Ali Riza bey, seni menen süylöşö turgan bir söz bar. Akılım jetpey
turat. Azır Şevkettin bölmösünön kelatam. Köpkö süylöşüp oturduk.
Çal operatsiya üstölünö jata turgan ooruluu sıyaktuu baarına kayıl
bolup, demin katıp kütüp kaldı.
Ayalı ansayın kıynagısı kelgensip, bir topko unçukpay turgan soñ:
- Uulubuz bir kelindi süyüp kalıptır, albasam bolboyt deyt,- dedi.
Şevket jaş. Adamdardın bul düynödö süyüüdön ötkön maanilüü jana
oluttuu nersesi jok dep turgan ubagı. Ali Riza bey munu abdan jakşı bilse
da, ayalına işene albay turdu. Anın oyunça, aşıktık telegeyi tegiz, iştegen
işi bar adamdardın bilip turup ıktıyarı menen başına satıp ala turgan bir
dart ele. Şevket sıyaktuu işi çaçınan köp, oor basırık, akıl-estüü bala
mınday kelesoolukka kantip bardı?
Ali Riza bey bir topko oylonup oturgan soñ, başın jerge salıp:
- Boluptur da, üylönsö üylönsün, emne kılalı,- dedi. - Akısı bar...
Bizdi bak dep majburlamak belek...
Hayrie hanım anı koldodu:
- Oşondoy dedi, birok bir nersesi bar eken, oşol meni oylondurup
turat. Bilbeym, sen emne deysiñ?
- Dagı emnesi bar eken? Emne olku-solku bolup turasıñ? Aytpaysıñbı?
- Karıp kaldıñ, katuu kıjalat bolup ketesiñbi dep korkup turam.
Ali Riza bey kaltıray baştadı. Ayalı birdemeden korkup turat. Hayrie
hanım jakından beri anı ar kanday sebepter menen kıynoodon rahat ala
turgan bolgon. Demek, oygo kelbey turganday jaman nerse ugat okşop kaldı.
Çal tolkundanganın jaşıruuga araket kılıp:
- Korkpoy ele ayta ber,- dedi, men emi bardıgına könbödümbü.
Ayal köynöktü tigip bütüp, mangaldın baş jagına, çalının mañdayına
kelip oturdu da, ateşkürök menen küldü kösögönçö koburay baştadı:
- Şevket banktagı sekretarlardın biri menen jürüptür... al küyöösü
bar kelin eken... Başında jaşırın jolugup jürüşüptür... Akırında iş
açıkka çıgıptır... kelindi küyöösü üyünön kuup jiberiptir... Emi uyatınan
bankka kele albayt eken... Şevket albasa, sözsüz özümdü özüm öltüröm dep
jatıptır.
Ali Riza bey ayalı kütköndöy alkınıp julkunbadı. Teskerisinçe, süküt
salganday oturdu. Keyigendey külümsüröp:
- Şevket oşo kelinge üylönöm deybi?- dedi.
- Sen makul bolsoñ. Eki kişini kutkarat eleñ.
- Şevket emi er jetti... Albette, kanday kaalasa, oşondoy kılat. Men
özüm mınday işke makul bolo albaym...
- Emne dep atasıñ, Ali Riza bey?
- Erkekçe bir söz, kempir... Uulum uşunday bir iş kılsa, anı öldü dep
esepteym. Bir balam bar ele, anı da Kuday alıp ketti dep, taş kuçaktaym...
Tilekke karşı, mından başka ayla jok...
Hayrie hanımga çalının sırı belgilüü, mındayda emne aytsa da taasir
etpey turganın jakşı bilet. Oşon üçün unçukpay oturgan jerinde ün-sözü
jok ıylay baştadı. Ali Riza bey kalıbınan jazbastan:
- Beker ele ıylap atasıñ, kempir,- dedi. - Kaytalap aytam: men anday
kelindi üyümö kirgizbeym. Şevket meni ukpasa, bul üydü men bagıp atam...
senin mınday deşke akıñ jok dese, anda iş başka. Eç biriñerdin jüzüñörgö
karabastan turup çıgıp ketem. Bulardı uuluma da aytarsıñ. Saga boorum
ooruyt. Birok emne kılalı, mından başka argam jok.
Hayrie hanım ıylagan boydon bölmödön çıgıp ketti. Ali Riza bey bul
tünü uktay albasın bilgendikten, töşökkö jatkan jok, odeyaldı jamınıp,
tünü boyu boş mangaldı kösöp, oylonup oturdu.
-XVÜy kayradan eki jaatka bölündü. Fikret bul üylönüügö taptakır karşı
boldu. Bir jolu jeñe bolup kele turgan kelin başınan ar türdüü okuyalar
ötkön şektüü ayal ele. Anan kalsa üydögü jokçuluk menen akçanın
jetişsizdigi ogo beter arta turgandıgı bışık. Leyla menen Nejla bolso
Şevket üylönsö degende ak etkenden tak etişet. Kanday bolgondo da bul kelin
menen birge üygö bir az jañılık menen şattık kirmek. Atası sıyaktuu artta
kalgan Şevket kelinçeginin türtküsü menen sözsüz özgörmök.
Eki jaat ortosunda katuu karmaşuular baştaldı. Ali Riza bey bul
maselede granittey bekem turdu. Anın üstünö Fikret da ötö jaalduu önök
bolup çıktı.
Al emi Hayrie hanım çalın jeñüüdön ümütün üzböy, açık çabuul jasoo
menen birge bul küröştö anı akırındap jemirgenge araket kılıp jattı.
Akça menen küç alarda bolgonduktan, alar bu köjölgön çaldın köktügün
ertedir-keçtir jeñişmek. Birok bir nerse bar ele: Şevket ötö ele köpşöktük
kılıp attı. Kap, al atasına bir az karşı tura ala turganday insan bolgondo
emne? Tilekke karşı, erezege jetken ele jigit kız sıyaktuu bekinip alıp
bulkuldap ıylap, sargarıp solugandan başka kolunan eç nerse kelbey koydu.
Sırtınan karaganda, ata-balanın ortosunda eç nerse bolbogondoy ele. Şevket
atasın murunkudan da katuuraak urmattap, kanday bolgondo da anı eç kaçan
kapa kılbay turgandıgın kebetesi menen da, sözü menen bildirip jürdü.
Hayrie hanım keede uuluna:
- Şevket, atañdın tilin albay koyuşuñdu men da kaalabaym, birok eç
bolboso bir az kabagıñdı salıp koysoñ bolo,- dep nasaat aytçu.
- Bul adamdı kanday tüşünörümdü, kanday sıylaarımdı bilbeysiñ,
apa... Taarınba, köñülüñö ketpesin... seni da abdan süyöm. Birok anı taptakır
başkaça, sıyına turganday süyöm,- deçü uulu.
Hayrie hanım adegende çalının Şevketti janınday körörünön
paydalanıp, oşol taluu jerinen karmap, anı iyge keltirgenge araket kıldı.
Üylönbösö uulunun ölö turganın, je özün özü öltürörün saymedirey berdi.
Ansız dele açuusu tarap kalgan çal uulunun ölüp jatkanın elestetip alıp,
betin jaap öksüp ıylayt, birok soñunda bayagı ele bılk etpegen işenim menen
ölümdün bul üylönüüdön miñ ese öydölügün aytçu.
Şevkettin köñülü abdan çögüp oturgan bir keçte çal-kempirdin
ortosunda korkunuçtuu okuya boldu. Hayrie hanım burkan-şarkan tüşüp:
«Balanı köz körünö öltürtö albaym!»- dep çañıra baştadı.
- Boluptur, kapa bolbo… Şevket kaalaganın kılsın. Maga karabagıla.
Meni jok dep koygula. Atımı da ukpaysıñar…- dedi
Kempiri bolso anın jakasına jabışıp, ogo beter ajıldadı:
- Uşu sözdü kaysı betiñ menen aytıp atasıñ? Uşunday üydü, uşunça
balanı bir baykuş katınga jüktöp koyup kaçıp ketiş uuruluktan öydö dep
turasıñbı?
Uşul okuyadan kiyin Hayrie hanım mınday kataaldıktan payda
çıkpasın tüşündü. Dagı katuuraak uruşsa, çal ölüp kalışı mümkün, birok
oyunan kaytpası bışık. Emi başka amalga öttü.
Çalı bul üylönüünü namıssızdık dep jatpaybı, demek, uulunun bir
baykuş kelindi karabay taştap ketişi andan ötkön namıssızdık ekenin aga
dalildeş kerek. Hayrie hanım emi uşul jagınan çabuulga öttü:
- Uuluñ bir üy-bülönün namısın tebeledi, bir beçara kelindin köçödö
kalışına sebep boldu. Al dele adam da! Al baykuş da senin Fikretiñ,
Leylañ menen Nejlañ sıyaktuu tajrıybasız bir kız bala… Alla taala kiyin
bizge öz baldarıbızdan körgözüp jürbösün. Bu kelindin abiyirin tazaloo
uuluñdun moynundagı karız bolup kaldı.
Ali Riza bey adegende bul jöndüü sözgö kulak salbaganday köründü.
Birok bul solk etpegen askanın aldı bilinbegen menen boşoşo baştadı.
Bir künü sebepsiz ele kempirin çakırdı da, baarına baş iygen bir
tarizde:
- Hanım, men köpkö oylondum,- dedi. - Uulubuzdun bul kelindi karabay
taştap ketişi tuura bolboyt. Şevketke ayt, atañ senin köñülüñ süygön
kelindi kabıl aluuga, aga öz kızıbızday kuçak jayuuga dayarbız dep atat de.
-XVİİToy keçi… Üydün baarı jarkıragan jarık içinde… Eşikter,
terezeler açılgan. Orkestr oynop jatat. Al toktoy kalganda şayır külkülör,
katkırıktar, kıykırıktar çıgat…
Köçödö bolso köz uyaltkan jarıkka kelgen şaytan köpölöktördöy bolup
özünçö bir kımguut bolup jatat. Tee alıstan muzıka menen jarıkka agılıp
kelip jatkan el. Ayaldar, erkekter, baldar. Kee biri toydun tamaşasın
köçödön karap turuşsa, ayrımdarı kanatı kayrılgança açılgan eşikti
körgön soñ tartınbastan bakka kirip ketip jatat. Ali Riza bey bapestep
karagan gülzardın çetinde oturuşat.
Ali Riza bey akırın arka jaktagı aşkananın eşiginen kaçıp çıgıp,
beş jüz kadamday arı jaktagı döbögö çıktı. Çoñ aska taşka köçük basıp,
başın çeñgeldedi. Munusu üyünün örttöngönün alıstan karap turgan beçaraga
okşop turdu. Emi ümüt kalgan jok. Baglarbaşındagı eski üy karañgı
terezeleri, jabış eşikteri menen tıştagı kün sayın küçöp baratkan
boroongo uzak jıldar boyu kaarmandarça turuştuk berip kelgen ele. Bul
beypayda karşılık kança köz jaştarga, jokçulukka turdu.
Emi bolso bul toy katuu şamal sıyaktuu kütüüsüzdön eşikterdi açıp,
karıgan ata korkkon nerseler üydü basıp alıp jattı.
Ooba, emi ümüt kalgan jok. Şevket menen birge bel tutkan adamınan
ayrılıp, bul düynödö japadan jalgız kaldı.
Ali Riza bey soñku jumalarda oor jük baskanday bir abalda jürgön.
Emi mintip baarı bütkön bul keçte baarın kenen oylonuşturup, körgöndörün
estöögö ubakıt bolup turdu.
Toy bolot degendi ukkandan kiyin oor basırıktuu Fikretten beri
bardık kızdar kiyim dep çıgıştı. Kempirinen jardam kütköngö bolboyt ele,
Şevketten da payda jok. Baykuş bala ansız dele emne kıların bilbey kaldı.
Ali Riza beydin aylası ketip, kızdardın ar birine özünçö
tüşündürgöngö araket kıldı: bul toy siler oylogondoy tañ-tamaşaluu, şaanşököttüü toy emes, başka tüşkön bir jaman işti jöngö saluu; munu dobulbas
urup, surnay çalıp, elge jarıya kılbastan, teskerisinçe, koldon kelse ızıçuusuz ötkörgön iygi.
Mınday bolbogon kündö da emnege kiyim alıp, emne menen toy
ötkörüşöt ele? Koldo eç nerse kalgan jok.
Karız alışsa ele, iştin bütkönü dey ber, bir neçe aydan kiyin aç
kalıp, elge şermende boluşarı bışık.
Çal bir künü aylası ketip, Ayşeni çakırdı da, on bir jaştagı kızga
akçanın esebin tüşündürüp, karız depterlerdi, til kattardı körsötüp, bir
neçe saat oturdu. Birok kızdar sıy-urmat degendi da koyuştu. Emi alardın ar
biri kiçinekey Hayrie hanım ele. Açuuları kelgende tak ele enesindey
ajıldap kirişçü: Ak niet bolom dep jürdüñ. Bizdi oylogon joksuñ. Bizdi
tilemçi kıldıñ. Bardıgı baldarının degenin eki kılbay jürsö, agabızdın
toyunda bizdi kızmatçıday kılıp çıgarıp koygongo kantip ditiñ barat?
Ali Riza bey akılduu adam ele. Adam balasının akılına ar nerse
kelişi mümkün ekenin bilçü. Birok ak niettüülük menen abiyirdüülüktü bir
kün baldarı çoñ uyat, keçirilgis künöö dep eseptep, anı uşunusu üçün ayıpka
jıgışı eç akılına kelgen emes eken.
Bul dart kiyim menen ele bütkön jok. Üydögü buyum-tayımdar büt
almaşıp jattı. Eski sınık buyumdar, kerebetter, üstöldör, oturguçtar
satılıp, orduna jañıları kelip jattı, kee bir bölmölördün dubaldarı
jañılandı.
Bular akça menen bolgon nerseler ele. Ali Riza bey Şevkettin bul
akçanı emne kılıp, kaydan taap atkanın oylongondon da kokçu. Emne bolso
oşo bolsun dep bir neçe jolu uulu menen süylöşmök da boldu. Birok emi
atası menen betme-bet kelgenden tartınıp kalgan Şevket sabırı suz,
ayıptuuday bolup: «Bilem, ata. Birok kerek da»,- demiş bolup, kaçıp ketken.
Hayrie hanım sandıgında, sebetinde emne bolso baarın ortogo töktü,
akırkı eki büdür brilliantın da auktsiondon sattırdı. Birok buga da
üydögülör ıraazı bolboy, kün sayın keçinde aykırık-kıykırıktar çıgat.
Koluna akça tiygende Ali Riza beydi kişi katarı körbögön Hayrie hanım
aylası ketip kalgan uçurlarda: «Ey, üydün erkegisiñ go akırı. Men bir alsız
ayalmın... Kolumdan emne kelet?... Bir ayla tap...»,- dep çalına asılçu.
İştin eñ jaman jagı Ali Riza beyge kelini Ferhundenin jakpay
kalganı ele. Çal anı birinçi körgön künün unuta albayt. Al abiyiri
jabılıp, jakşı üy-bülögö tüşkönü üçün süyüngönünön ıylagan uyalçaak bir
jönököy kelindi köröm go dep oylogon. Birok teskerisinçe kekireyip
menmensingen, jeñil oyluu, erke bir makuluktu kördü.
Uulunun baktısı jana üydün namısı üçün bu kelinge aytıla turgan
sözdör bar ele. Birok bir körgöndö ele anın al sözdör aytıla turgan ayal emes
ekenin baamdap, bul oyunan baş tarttı da, işti jayına koydu.
Orkestr tınımsız oynop, eki kün murun torlorun alıp taştagan
terezelerden bir top kişilerdin kuturganday sekirip jatkanı körünüp
turdu.
Ali Riza bey Hayrie hanımdı oylodu. Al azır ülüñdögön çıraktın
jarıgında jantalaşıp idiş-ayak juup, mastarga jeñil tamak jasap jürsö
kerek. Ali Riza bey başına oor müşkül tüşköndö jalgız kaltırgan bul ayalga
köptön beri taarınıp jürgön. Birok aga karabastan azır aga booru oorup
turdu.
Bul çabal ayal beş balasın çoñoytkonço nelerdi körbödü? Emi mintip
vaziypasın atkargan kişidey bir burçka oturup, janı jay ala turgan maalda
mintip aşkanada jantalaşıp jürüşü, kün sayın özün azapka salıp
kıynalışı boor açıy turgan iş ele.
Sıyagı, bul bolup atkan nerselerge anın da içi çıkkan jok, çıkmak
emes...
Ömürün tört dubaldın içinde ötkörüp, baldarınan başka kişi jüzün
körbögön tıkan üy ayalının daroo özgörüp ketişi mümkün emes ele. Bul
özgörüünün sebebin, balkim, anın baldarı degende üzülüp tüşkönünön izdeş
kerek ele. Kanday bolgondo da oy bakpagan, bayöo ayal ele. Keleçegin oylogongo
kudureti jetpey, bolgonu sezimderi, baldarım ıylabasa eken dep
jantalaşkan alsız enelik sezimderi menen araket kılçu. Baldarım uşunu
kaalap atpaybı, uşulardı ıraazı kılayın dep köñülü jipkirgen nerselerge
da çıdap, kança jıl çoguu jaşagan çalın kıynagandan da kayra tartçu emes.
Ooba, eköö teñ, balkim, baldarın birdey süyüşçü, birok, tilekke karşı,
eköönün süyüü tarizi başkaça ele.
Ali Riza beydin Şevketke da bir az taarınıçı bar ele, birok bul keçe
anı da içinen keçirip, anı akılınan aynıgan adamday ayap turdu. Bügün bir
neçe jolu bet kelişti. Kunt koyup karabaganı menen uulunun negedir sabırı
suz tartıp, aylası ketip turganın kördü. Suluu, zirek jüzü küyöönün kara
kiyiminin üstündö mom sıyaktuu bozorup turgan ele.
Bir maalda Ali Riza beyge burçtan eendetip: «Ata, maga bir az kulak
salasıñbı?»- dedi. Birok közünö jaş tolup tuttuktu da, jogorton biröönün
«Şevket… Şevket..» dep çakırganın şıltoo kılıp kaçıp ketti.
Balañ kurgur emneni aytayın dedi eken? Ali Riza bey uşunu bilbey
turdu. Birok süylöşüp kalganda ekööbüz eki jerde özübüzdü erkinireek sezip,
mınçalık ezilbeyt elek degen oy keldi.
- XVİİ Leyla menen Nejla jañılgan emes eken.
Jeñesi betke çabar, kaşköy kelin bolup çıktı.
Toy bolup atkan künü ele alar menen süylöşüp oturup:
- Bul üydö körüstöndün jıtı bar eken,- deptir. - Menimçe, eşikterezelerdi açıp, bir az jeldetiş kerek. Bilbeym, balkim, könüp
kalgandıktan, silerge sezilbeyt çıgar.
Kızdar eñ suluu kino jıldızının içi tarıy turganday kaygıluu
tarizde köktü karaştı. Bir nerse sezip turasıñarbı deybi? Siz alardın
içindegi dartın surañız. Baykuş kızdar abasız şişe içindegi kuştarday
demi kısılıp, kıynalıp turuşat. Birok koldorunan emne kelet? Ataları
artta kalgan bir çal, apaları bolso bir baykuş ayal. Fikret ejesi bolso ötö
ele oor basırıktuu. Jıyırma jaştagı jaş kız bolgonu menen eskiçildigi
atasınan ötöt. Şevketke kelsek… al da buga çeyin jañıça jaşap, köñül
açkanga kuştar sıyaktuu körüngön jok.
Buyursa, emi jeñesinin türtküsü menen al da bir az açılıp, özü teñdüü
zamanbap jaştarga okşop kalar. Birok al beçaranın da alar menen koşo
ıylagandan başka kolunan eç nerse kelbeyt.
Kayın siñdilerinin birinçi künü ele özünö toluk işenip, açılıpçaçılıp, jaş tolgon közdörü menen özünön jardam surap turuşu Ferhundege
katuu taasir etti. Kelin Leyla menen Nejlanın çaçtarınan sılap:
- Baykuş beykünöö naristeler!- dedi. - Bu karagattay közdördün mintip
ıylaşına kantip çıdaşat? Siler emi eç kam sanabagıla. Emi üç kişi
bolduk. Kanday bolso da, dartıbızdı tüşündüröbüz.
Ferhunde üç kişi bolduk dep jön gana beçara bolumuş bolup koydu.
Çındıgında bügüntön baştap üydün ökümdarı özü bolgonun daana bildi.
Bul kelin arı zirek, arı amalduu, kaşköy ele. Bir neçe kündün içinde
üydün biyligin koluna alıp, üydü jeke özü başkara baştadı.
Murun ele üy içinde kölökö sıyaktuu jürgön Ali Riza bey emi taptakır
körünbös boldu. Erte menen ertelep köçögö çıgat da, özünçö jer kezip, je
çaykanada oturup kün ötkörçü boldu.
Fikret atasınan alıstap kaldı. Jaş kız jeñesi, siñdileri menen
süylöşpöy, kereeli keçke japayı janıbarday bolup bölmösündö tıgılıp
oturçu.
Anın oyunça, bul işterdin baarı Ali Riza beydin ayınan boldu. Al
özünün atalık mildetin taştap koybogondo, üyün erkektey bolup başkarıp
turganda, uşunday bolo bele?
Jaş kız oyundagısın Ali Riza beyge aytkandan da tartınçu emes. Keede
eköö jalgız kalganda atasın jeçü: «Maga eç nerse emes. Men kanday bolgondo
da turmuştan jolu bolbogon bir kızmın. Uşul Ayşege boorum ooruyt…
Baykuş nariste kız, bulardın arasında sözsüz abiyirsiz bolot».
Ali Riza beydin oyunça, Fikrettin sözündö çındık bar ele. Bul işterge
özü da bir az sebep boldu. Eki ayıbı bar ele: Jumşaktıgı go başınan bar
ele. Emi akçasız da bolgon soñ bul keçirimsiz bir künöögö aylandı.
«Altın jalbırak anonim» firmasınan ketkende, kempirinin aytkan
sözü tuura ekenin çal emi añdadı:
- Firmadan ketip, tuura kıldım dep turasıñbı? Başkalardın
abiyirsizdiginen saga emne bolmok ele? Köp bolso özüñ uyat bolot eleñ da, a
baldar bul korkunuçtan kutulmak.
Ali Riza bey bir künü keçinde ayalına jaldırap atıp kiyimin
ütüktöttü. Bayagı maalınday abdan tıkan kiyindi. Ayalı munun sebebin bilmek
boldu ele, al:
- Eç nerse. Bir eski teñtuşuma baram,- dep büdömük joop berdi.
Maksatı «Altın jalbırak anonim» firmasının müdürü Muzaffer
menen uçuraşımış bolup bir körünüü ele. Murunku okuuçusu aga iş berip
kalsa ajep emes.
Çındıgında Muzaffer menen ekinçi jüz körüşpöym degen antı bar ele.
Birok bul murunku mezgilge, murunku Ali Riza beyge taandık çeçim ele.
Öz uulunun ayıp işine köz jumbadıbı, emi mından arı biröögö sın
aytıp, ak niet boluş kerek dep kıykırgandın özü külkülüü bolmok.
Ali Riza bey adegende keñsege kirip, murunku kesipteşterinin bir tobu
özgörgönün baykadı. Kalgandarı da anı arañ taanıştı. Çal koridorlordo
mümkün boluşunça kezip, dubaldagı kulaktandıruulardın baarın koyboy
okup çıkkan soñ müdürdün kabinetin karay bastı. Emnegedir bir künöö kılıp
jatkanday koldoru titirep, eşikti kagıp, içkeri kire albay turdu.
Balkim, küç toptoş üçün koridordo dagı bir az jürüp,
kulaktandıruulardı dagı bir sıyra okuyt bele, kim bilet. Birok kapıstan
eşik açılıp, koluna kampaygan bir portfel karmagan Muzaffer bey çıgıp
kaldı.
- Oy, agay… Sizsizbi? Kanday jürösüz? Jakşısızbı?
Jigit anın mintip ayıptuu kişidey bolup eşiginin aldında
turganına tañ kalgan jok okşoyt. Ali Riza beydin jürögü orduna kele tüştü:
- Kudayga şügür, efendim,- dedi, - sizdi körgüm keldi… Bügün bul jakka
bir işter menen keldim ele…
Muzaffer bey Ali Riza beydin sözün oozunan julup aldı:
- Uçuraşpay kete algan emes turbaysızbı? Irakmat… Kantip atasız?
Köp dele özgörböpsüz. Uuluñuz kanday? Kızdar jakşıbı? Çoñoyup
kalışkandır?
Muzaffer bey ayta turgan nerselerdi boluşunça tez aytkısı kelgendey
üstökkö-bostok suroo berip, anın ortosunda portfelindegi kagazdardı karap
jattı. Anın baş kiyimin alıp kütüp turgan kızmatker balaga:
- Uulum, üstöldün üstündö möörü bar konvert turat, alıp kele kalçı,dedi. Anan Ali Riza beydin kolun kısıp:
- Agay keçirip koyuñuz! Şaşılış bir iş menen barattım ele,- dedi. Bul jakka kelip kalsanız, uçuraşarbız… Jakşı kalıñız.
Çaldı koridordo jalgız kaltırıp, şaşıla basıp tepkiç menen ıldıy
tüşüp ketti.
Oşentip, bul soñku ümüt da taş kaptı.
- XVİİİ Leyla menen Nejla muratına jetişti. Kança jıl eñsegen zamanbap
jaşoogo akırı tuş kelişti.
Ali Riza beydin Baglarbaşındagı özü sıyaktuu eski, çaldıbarı çıkkan
üyü jokçuluktun keesin çıgargısı kelgendey akılga sıybas tañ-tamaşa menen
köñül açıp jattı.
Aptada eki jolu keçkisin dostordu çayga çakırıp, biyleşet, bolbodu
degende eki jolu başkalardıkına barışat. Tömönkü dalis menen taş
koroonun ortosundagı şkaftı alıp salışıp, dubaldın teşikterin
jaltıldagan sarı kagaz çaptap jaşırıştı. Konok keler künü koroodogu çoñ
kumura, dalistegi tamak üstölü jana başka mayda-çüydö buyumdar aşkanaga
ketet da, jogorton kilemder, oturguçtar, kooz jazdıktar kelip, bul jer eptep
salongo okşoşot.
Mınday kımguutta keçki tamak jasap, anı içkenge ubakıt kalçu emes.
Baarı konoktor üçün jasalgan dastorkondon bir-eki peçene, buterbrod
alışat da, şam-şum etken boluşat. Bir azdan kiyin çakırılgan konoktor
kele baştaşat da, Hayrie hanım etek-jeñin türünüp, aşkanadagı bufetçilik
kızmatına kirişet. Ali Riza bey bolso tömön jaktagı ızı-çuudan kaçıp, bir
kitep, bir şam alıp, jogorku kabatka çıgıp ketet.
Grammofon tünü menen oynoyt, jin tiygendey külkü-katkırık,
kıykırık-süröön içinde tınımsız biyleşet, paydubalınan beri
solkuldagan eski üydün çaldıbarı çıkkan şıptarınan çañ kuyulat…
Köp jolu oturgan jerinde, öçkön şamdın janında uktap kalgan Ali
Riza bey tañ atıp kalganda közün açıp, üydö bayagı ele ızı-çuu öküm sürüp
turganın körçü.
Üy-bülönün konokko bargan kündöründö bolso tügönbögön dayardıktardan
ulam jana da keçki tamakka ubakıt kalçu emes. Kızdarı jeñekesi menen
saattar boyu sögüp, kayra tigip, buzulgan kiyimderdin kesindilerinen jasalga
dayardap, dene-boylorunun körünö turgan jerlerin atır menen sürüp, küzgü
mañdayında ırçı kızdarday boyönup oturuşçu.
Üydögü uluu-kiçüünün baarına tiygen kejirlik menen açuusu çukulduk
Ali Riza beyge da jukkan sıyaktuu ele.
Çal keede açuulanıp, mınday şermendelikke çıday albay turganın
aytıp bakıra baştaçu. Mınday ubakta Hayrie hanım kaydan bolso da çurkap
keler ele:
- Ali Riza bey, akılıñdan aynıdıñbı? Emne kılalı, emi uşunday
bolup kalbadıbı... Kızdarga küyöö tabış kerek... Üygö kamalgan kızdı bu
zamanda eç kim izdep kelbeyt... Munun baarın oşolordun baktısı açılıp
kalabı dep kılıp atpaybızbı... Baldarıña emne kılıp koyduñ ele? Jayına
koy baykuştardı, jok degende öz kamın özdörü körüşsün...
Sıyagı, Şevkettin da oyu uşunday:
- Ata, jaşoo özgördü,- deçü al. - Kam sanabay ele koy, bul toy-tamaşada
sen oylogondoy korko turgan nerse dele jok... Azır bütün düynö uşunday.
Emne kılalı. Kılımdın şartına ılayıktaşuuga majburbuz. Başka bir
zamandın kişisi bolgonduktan, bulardın kançalık tabigıy jana zarıl
ekenin bilbeysiñ.
Ali Riza bey adegende tañ kalıp, uulum başka baldarımday ele özgörüp,
buzulgan turbaybı degen oygo keldi. Birok kiyinçereek Şevket bayagı ele
Şevket boydon kalganın bildi.
Anın oy-seziminde eç nerse özgörböptür. Bolup atkandarga al da ıraazı
emes. Al da bul jaşoo tarizin, üygö kelip-ketken insandardı jaktırbayt,
birok, tilekke karşı, bolor iş bolgon soñ bir jagı ayalınan jazganıp, bir
jagı başka sebepterden ulam bul korkunuçtuu agımga aldırıp koydu. A
janagı aytkandarı bolso ançeyin alsız korgonuu, aktanuu gana bolçu.
Uulunun süylöp atkanda ayıptuuday bolup turganınan ele körünüp
turbaybı. Ooba, Şevket bayagı ele Şevket eken. Bul bolup atkandardı azır da,
kiyin da eç kaçan tabigıy jana zarıl nerse dep oyloboyt. Birok emne kılmak
ele, jebe jaadan çıgıp ketti da.
Ali Riza bey munu tüşüngöndön kiyin uuluna ogo beter booru açıy
turgan boldu.
Balanın kündön küngö arıktap, çünçüp baratkanı baykalıp turçu. Uşul
tüpkö jeter tünkü toy-tamaşalardan kiyin köp jolu jatıp es albastan,
portfelin kötörgön boydon köçögö çıgıp ketip jürdü. Kayda, emne kılıp
jürgönü belgisiz, kaş kararganda esi oop üygö kelet. Birok anın töşök
tartıp jatıp kalçuday ooru ekenin sezgen kişi jok, ayalı menen jay oturup
keçki tamagın içkenge da koyboy kayra ele bayagı tünkü toy-tamaşaga alıp
ketişet. Biylik dagı ele Hayrie hanımda ele. Birok anın da kolunan eç nerse
kelbey kaldı. Üydö akça suuday ketip attı. Al kaydan kelip jatat boldu eken?
Şevket ölüp-talıp iştese da uşunça çıgımga jeterlik akça taba alabı?
Bolboso baykuş bala karızga batıp baratat boldu beken?
- XİX Toydon kiyin bir kança ay öttü. Adegende esep-kısapsız ketip jatkan
akçanın bulagı sooluy baştadı. Munun artınan bayagı uruş-jañjal mezgili
keldi.
Şevkettin abdan kıynalıp jürgönü baykala baştadı. Keede erte menen
apasına akça kaltırbay ketet, keede eşikke karızın doolap kelgenderge özün
jok dedirtçü boldu. Üydögülör kayra tıtışa baştadı. Bir künü Ferhunde
aykırat, bir künü Leyla menen Nejla ölö turgan bolot, bir künü Ayşe ıylap
kalat.
Çalınan başkanın baarına özgöçö jumşak, tattuu mamile kılgan
Hayrie hanım bolso bul çır-çataktın ortosunda arı-beri jügürüp, alardı
jaraştırganga araket kılçu.
Jokçuluk emi abdan kısıp kirdi. Keede üydö ot jagılbay, kazan
asılbay kala turgan boldu. Şkafında katıp koygon kıyamdarı, balık
konservaları bolçu Ferhundeden başkası koluna tiygen zaytun, bıştak,
bastırma menen bir burçta kardın toyguzup, suuk kündördö şeyşepsiz
juurkandarga oronup oturuşçu.
Anday degen menen toy-tamaşa kündörü kelgende kayra bardıgı özgörçü.
Üydögülördün baarı daroo jaraşıp, külüp-jaynaşıp, birgeleşip iş kıla
baştaşat. Biröö tamak üstölün alıp kelip, zaldı dayarday baştayt, biröö
kiyim tigip, baypak jamayt, dagı biröö kiyim ütüktöyt. Ayşe bolso tüstüü
batperek kagazdarınan kooz jasalgalardı keset.
Hayrie hanımga kelsek, al kayra ele etek-jeñin türünüp aşkanaga barat
da, eskirgen tokoçtordu jara tilip, bıştak, margarin mayı menen tolturat.
Al bul işte kazino bufetçisi sıyaktuu adis bolup çıktı. Bir kaşık kara
ikranı zaytun jana sardinanın iç eti menen aralaştırıp, şilekey kuyultkan
ikralardı dayardayt, ryumkalardın tübündö kalgan içimdikterdi açıgan
jemişke koşup kaynatıp jiberip, likyör jasap iet.
Bir kün murun çaçtaşıp atkan nemeler emi katkırışıp biri birinin
tırmaktarın boyöp, kaştarın iskektep, kiyimderin tigip kalışat.
Ali Riza beydin tüşünö albagan nerselerinin biri da bu itke mingen
kedeylikte jaşap, biri birin tıtıp jegen bu adamdardın toy-tamaşa maalı
kelgende daroo baarın unutup, eç nerse bolbogondoy külüp-jaynap, köñül aça
baştaganı ele.
Demek, baldarı oy-sanaa degendi bilbegen, namıssız, tsıgan sıyaktuu
nemeler bolup kalgan eken.
Ali Riza bey bir nerse aytayın dese ele joop dayar:
- Kerek…
Hayrie hanım uşul şıltoo menen Ali Riza beydi konoktorgo da koşo
turgan boldu:
- Suusarday bolup üstünkü kabatta bekinip jürgöndön körö kişilerge
aralaş. Üygö kelip-ketip atkandardın arasında Leyla menen Nejlaga
üylöngüsü kelgender bar. Atası emessiñbi? Akırkı sözdü ayta turgan sensiñ.
Bu kişiler menen süylöş, baş terisin baykap kör. Atalık mildetteriñdin eç
birin atkarbadıñ, jok degende uşunu kıl…
Ali Riza bey da munu makul kördü. Taarınıp bir burçta otura turgan
zaman emes ele. Leyla menen Nejla kanday bolgondo da kızı da. Üygö kelipketip atkandardın arasında alarga üylöngüsü kelgender bar dep atpaybı.
Alardın arasınan eki jakşı jigit tabış kerek. Ansız dele kızdar köz
körünö koldon çıgıp baratkan uçurda mından başka çara da jok bolçu.
Emi konok çakırgan kündörü al da sahnaga çıga turgan aktyördoy bolup
bir burçta dayardana turgan boldu: but kiyimin tazalayt, şımının
bagaleginen samsaalagan jipterdi kayçı menen keset, köynögünün
jırtıktarın galstugu menen kımırıp jaşırat, çaçın, sakalın tarayt.
Ali Riza bey murunku jıynalışka kirgendegidey oluttuu tariz menen
içkeri kirgende kızdarı jasalgaluu, monçoktuu köynögünön çıkkan jılañaç
koldorun kanat sıyaktuu kakkılap erkeley çurkap kelişip:
- Atakem… Menin suluu atakem,- dep moynuna orolo kalışıp, kreslogo
oturguzuşat, oy-boyuna koyboy oozuna peçenelerdi, sendviçterdi tıgışat.
Bul bir jiyirkene turgan jasalmalık ele: Ali Riza bey kızdarın bir az
murun kuliste kagıp-silkken karı aktyördu köşögö açılgan soñ oynogon
roluna ılayık ööp-jıttay baştagan teatr kızdarına okşoşturat da, alarga
da, özünö da irenjip, kuskusu kelet. Birok emne kılsın, köp nerseler sıyaktuu
ele buga da çıdoogo majbur. Uşintip baktıluu üy-bülö komediyasın oynoo
menen, balkim, kızdarına küyöö taap kalışar. Birok üyünö kirip çıgıp
jürgön bir üyür erkekterdin arasında kişi sıyaktuusu jok ele. Jıyırma,
jıyırma eki jaştardagı tarbiyasız, türköy, naadan maale baldarı… Biröö
kumardan, biröö kız-kelinderden, biröö birja menen sooda ayla-amaldarınan,
biröö bolso koluna tiygen je tie turgan çoñ murastardan şilekey çuurutup
kep kılgan türdüü-türdüü şıluundar… Üksöygön, saksaygan, üşügönşişigen, içip ketken, naşaa çekken jüzdör… üy-bülölörgö aralaşıp, bayöo
kızdardın başın aylandırgan kartañ tülkülör…
Ali Riza bey eç nerse bilbegendey bir burçka tıgılıp, bul adamdardın
içki düynösün baamdap, kızdarı alar menen een-erkin süylöşüp,
tamaşalaşkanda uyalganınan jerge kirip kete jazdayt.
Şevkettin bul jıyındardagı abalı başkalardan özgöçö ele. Baykuş
balanın bütpögön azap-tozokto kalganı belgilüü ele. Birok emne kılsın, bir
batkan sazdan baarı bir çıga almak emes. Şevket Ali Riza beydin konoktorgo
çıgarılganına çıday alçu emes. Keede tikteşe tüşköndö: «Seni uşul abalga
men alıp keldim, keçir meni!» degendey jer karap ketçü.
Al bir künü atasın bir şıltoo menen eşikke alıp çıgıp, taş koroodo
kulagına: «Atake, maga boor oorusañ, bular menen oturba!»- dedi da, joop
kütpöstön kaçtı.
-XXÜydün üstünkü kabatındagı bir bölmödö özünçö jaşap, keede gana
uruşuu üçün tışka çıkçu Fikret bir keçe atasın bölmösünö çakırdı.
Tüz ele:
- Men turmuşka çıkkan atam, ata,- dedi.
Ali Riza bey emne deerin bilbey kaldı. Birok ötö şaşıp ketpey:
- Oşondoybu, kızım? Kuday baktıñan aytsın,- dedi.
- Saga keñeşpey turup uşunday kılganım üçün, balkim, maga jiniñ
kelet boluş kerek…
- Emnege jinim kelmek ele, kızım? Aga akım dele jok…- dedi.
Fikret kabagın tüydü:
- Taarınganıñ tuura emes, ata…
- Taarıngan jerim jok… çının aytıp atam… Men bir beçara boldum
bul kündö. Bardık ukuktarımday ele atalık ukugumdan da kol juudum… Seni
da baktıluu kıla algan jokmun... Kaalaganıñdı kılganga akıñ bar, kızım…
Fikret adegende abdaarıy tüşüp, atasına booru açıganday boldu. Birok
kayra kabagı tüyülüp, tutalana:
- Açık süylöşölü, ata,- dedi. Bilesiñ, men akılsız kızdardan emesmin.
Apam sıyaktuu, siñdilerim sıyaktuu kedey bolduk, akçasız kaldık dep saga
taarınuu oyuma da kelgan jok. Birok buga karabastan alarga jumşaktık
kılganıñdı keçirbeym jana keçire da albaym.
Şevket jaman bala emes. Birok, emne kılalı, tizginin tigi abiyirsiz
katınga aldırıp koydu. Leyla menen Nejla emne kılganın bilbegen eki
kelesoo… Apam koy sıyaktuu jeteleme bir baykuş. Kança çırıldadım: Ata,
közüñdü aç. Bular üydü bir balaketke tuş kılat dep. Bolboduñ, çooçun
kişidey bir burçka tıgılıp, taarınıp, kabak tüyüp tim bolduñ… Sen
erkektey bolsoñ, bul işter bolboyt ele. Balkim, kapa bolorsuñ, birok köz
aldıñda bolgon nerselerdi jaşıruunun kajeti jok… Munun ayagı jakşı
bolboyt. Tüptüz bir tuñguyukka kirip baratabız… Karasam, eç kimden jardam
bolguday emes… Men jok degende özümü kutkarayın dedim. Oşonduktan
emnege bul kız bir surabastan turup mınday iş kıldı dep maga açuuñ kelse,
akısızdık bolor…
Ali Riza bey bir sandıktın çetine köçük basıp, çaçının bir talı
kalbay agargan başın çeñgeldedi:
- Tuura aytasıñ, Fikret,- dedi, - bulardın baarına men sebep boldum,
kızım…
Atası menen kızı manday-teskey oygo çögüp oturuştu. Anan Ali Riza
bey suramjılay baştadı:
- Jok degende turmuşka çıga turganıñ jakşı adambı, Fikret?
- Tahsin bey degen elüülördögü kişi…
- Sen üçün uluu emespi?
- Men sıyaktuuga uluu dele emes…
- Emne iş kılat eken?
- Adapazarında bagı, bakçası bar, kolunda bar kişi deyt…
- Seni oşol jakka alıp ketebi?
- Oşon üçün kaalap atpaymbı…
- Uşuga çeyin üylönböy jürüptürbü?
- Ayalı bıltır ölüptür… Üç balası bar imiş…
- Kanday adam deşet?
- Jaman emes deşet. Men özümdön ulam sürötün dele körgüm kelgen jok.
- Jakpay kalsaçı?
- Meni bul tozokton kutkarsa boldu, kim ekenine karabaym.
- Ortogo kişi saldıbı?
Fikret kıjırı kelip katkırdı:
- Albette, alıstan kabarıbızdı ugup: Kokuy, uşul izdese tabılgıs
İndustan kezdemesin maga surap körgülö dep juuçu jibergen jok. Al kişi
koñşubuz Neyyir hanımdın tuuganı bolot eken… Ötköndö Stambulga
keliptir… Ayalım ölgöndön kiyin üy üy bolboy kaldı… Baldarıma ene bolo
turgan bir kız tapsam üylönöt elem… deptir. Oylonboston turup: Meni
alsın! dedim. Kat jazışkan eken, keçee joop keliptir… Eki jumanın
içinde Adapazarına ketem.
Fikret kaygıluu bir tarizde uşulardı aytıp jatkanda, Ali Riza bey
bala kezinen berki kıyaldarın oylop oturdu. Özün karmay albay:
- Ay, baykuş kızım,- dep jiberdi.
Jaş kız başın daroo kötörüp, közdörünön jaalı çaçırap:
- Ata, sen boorukerligiñdi kalgan baldarıña sakta, körölü, akıbeti emne
bolor eken?- dedi.
Aytkanday ele eki jumadan kiyin Fikret Adapazarına ketti. Hayrie
hanım üydü dagı bir iret üç kötörüp, kızına bir-eki buyum tabışka araket
kıldı. Birok jaş kız alardan baş tarttı. Üydögülördün Adapazarına çeyin
uzatıp barışın da kaalagan jok…
- Men bul üydön bir kızmatçı sıyaktuu çıgıp baratam… Şaan-şököttün
keregi jok,- dedi.
Üydön çıgıp baratıp bir tuugandarı menen koştoşkon jok; burkurap
moynunan kuçaktagısı kelgen apasın da jini menen türtüp jiberdi…
Poezd jılganda gana tilsiz, ümütsüz turgan atasının közündögü
muñunan ulam bir az jibiy tüşköndöy boldu. Vagondun terezesinen eñkeyip:
- Kapa bolbo, ata,- dedi, - ötö kıynalsañ, maga kelersiñ; seni balamday
bagıp alam.
Koldogu kuştardın biri uşintip ketti.
- XXİ Ali Riza beydin emi bir ümütü kaldı: ubakıttı ötkörböy turup Leyla
menen Nejlaga jakşı jer taap, kutuluş kerek ele.
Kızdarga küyöö tabuu şıltoosu bütkön soñ, balkim, şermendeçilikter
da ayaktamak. Çındıgında balakettin baarı kelini Ferhundede ekenin bilçü,
birok al, şerikterinen ayrılıp jalgız kalgan soñ, iş jeñildep kalmak.
Çal Şevketke ayta turgan sözün emiten ele dayardap jüröt:
- Uulum… Men seni murunkuday ele jakşı köröm… Birok emi
taştandıga ırgıtılgan bir çal bolsom da, bir üy-bülönün başı bolup
eseptelem. Vaziypalarım ali bütkön jok. Bul jagdaydı özgörtpösök bolboyt.
Sen baarı bir mıktı, araketçil erkeksiñ; bir az araket kılsañ, munu
kelinçegiñe tüşündürö alarıña işenem. Eger aga batına albasañ, je
kandaydır bir sebepterden ulam bul koluñdan kelbese, üylörübüzdü bölölü.
Senden başka nerse surabaym. Apañ menen Ayşeni kiçinekey pensiyam menen
eptep bagıp alarmın.
Ali Riza bey munu aytkandan kiyin toy-tamaşanı bütürüp, eşigin
kayradan jabat. Kempiri karşı çıga turgan bolso, anı kurmandıkka
çalmakçı boldu. Hayrie hanım sözün ukpay turgan bolso, baldarının biri
menen jaşasa bolot.
Ali Riza bey jaşoosundagı balaketten ulam jogotkon nerselerinin
orduna kımbat kasietterge: tartınbastık menen öjörlükkö ee boldu.
Al emi bayagı kıldı kırk jarıp köp kün oylonmoyunça eç nerse
kılbagan tartınçaak, mokok Babiali efendisi emes ele.
Köçödö bir neçe tıyın üçün satuuçular menen kekirtekteşkenge kanday
könsö, üydögü bala-çakası menen uruşkanga da oşondoy köndü.
Murun janına batmayınça, özünün tuura ekenine işenmeyinçe
kıykırçu emes. Emi bolso keede eç kanday sebepsiz ele bolbogon nerselerge
kirişip, jaş balaçasınan kögörüp, körüngön menen uruşa berçü boldu.
Mında kündön küngö naçarlap baratkan den soolugunun da, balkim, çoñ
taasiri bar ele.
Ooba, başınan ötkön okuyalardan ulam Ali Riza bey taptakır başka
adamga aylandı. Ubaktı-saatı kelgende akısı menen oyun korgoodo
murunkuday çabaldık kılbay turgandıgın özü da jakşı bilçü. Oşol
kündörgö Kuday jetkirsinçi...
Bir gana üygö kirip-çıgıp, kızdarının janında jürgön erkekterdin
arasınan adal süt emgen eki küyöö bala tabış oñoy iş emes okşop kaldı.
Ali Riza bey emi çakırışpasa dele konoktorgo kirip, talamandın tal
tüşündö çırak menen kişi izdegen Diogen sıyaktuu adep-ahlagına işene ala
turgan oşol eki kutkaruuçunu karaştırıp jürdü.
Kelip-ketkenderdin arasınan süylögön sözü orunduu körüngön bir neçe
erkekti köpkö baykaştırdı. Alar menen şıltoo taap süylöşüp kördü.
Jaşoolorun da tımızın suraştırdı. Birok akırında eç birine içi
çıkpadı.
Bul adamdardın içi menen tışı kançalık ayırmalanarın tüşünüü
ançalık dele kıyın emes bolçu. Koluñdun uçu tiyse boldu, betindegi
jaltıragı kübülüp tüşöt da, aldındagı bılıtkının sasıgan jaraları
körünüp kalat. Tuurasın aytkanda, kızdarı emne, bulardan jogorubu?
Kızdarı üydö apasının jırtık çapanı, özünün çüpörök bolgondon başkaga
jarabay kalgan eski paltoloru jana çapandarı menen jürüşöt, kirden tüsü
burulup ketken köynöktörünün sögülgön, jırtılgan jerlerin tigip algandan
erinip, töönögüç menen töönöp, kezdemenin kıykımdarı menen buup alışat.
Birok toy-tamaşa bolor künü ele kooz köynöktörün kiyip, kurttan köpölökkö
aylanganday taptakır başka kızdar bolup çıga kelişet.
Oşol keçelerde bulbulday sayrap, aylanasına çoyulup sılık-sıpaa
süylögön oozdordun bir neçe saat murun oozgo algıs sözdördü aytıp
uruşkanına işeniş üçün da kırk kübö kerek ele.
Ali Riza bey bul toptoşkon türdüü adamdardın arasınan izdegenin taba
albay ümütü üzülgön soñ, alardın kez kelgen birine da ıraazı bolo turgan
boldu.
- Kızdar bul jürüşü menen je bir katınpozdun tuzagına ilinet, je
bolboso jamanattı bolot,- deçü al. - Anday bolgondo, bulardı küyöögö berüü
mümkün bolboy kalat. Kızdarım surasa bergis bolbogondon kiyin ötö ele
tırışa bergenge akım jok. Alardan ötö jakşı kasietterdi izdegendi koyup,
bir üydü baga ala turganday biröö tabılsa, olku-solku bolboş kerek...
Ali Riza bey bir künü Leylaga üylöngöngö nieti bar deşken bir
komissioner menen süylöştü. Tahsin bey degen bul kişi kırk jaştarda bar
ele. Murun eki jolu üylönüp, ekööndö teñ baktıluu bolo albaptır. Birok özü
abdan jakşı adam eken. Jubayların ıraazı kılış üçün emnelerdi gana
kılbaptır. Birok al jakşılıktı bilbegen ayaldar anı şıldıñ kılıp,
namısın tebelegenden kiyin ketip kalışıptır.
Tahsin bey komissionerdik işinen köp akça tabat imiş. Anan da
aymaktın sanaluu baylarının katarına koşo turgan kee bir işteri da bar
deyt.
Ali Riza bey bul sözdörgö işengen jok. Bul mıktılık, özün
kurmandıkka çaluu jana baylık tuuraluu ikayalardın içinde emne jatkanın
kim bilsin. Birok ukkandarının jüzdön toguz-onunun çın bolboşuna da bir
sebep jok ele.
Bu Tahsin bey ötö abiyirsiz, aldamçı bolboso, ayalın baga ala turganday
akça tapsa, jakşı küyöö bala bolot ele. Uşundan ulam çal anın sözün ayagına
çeyin tıñdap, baarına işengendey tür körsöttü. Birok ertesi künü erte menen
Hayrie hanım, dastorkondu jıynap jatıp, bir kagaz taap aldı. Bul Tahsin
beyge jazılgan bir tikmeçinin katı eken, anda al bir jıl murun tiktirgen
eki jup kiyimdin akçasın bul ay da berbey turgan bolso, sotko bererin
jazıptır.
Uşunday ele biröö Nejlaga da tabılıp, Ali Riza bey anı menen toguzon kündöy alek boldu.
Bul jıyırma segiz jaştardagı oor basırıktuu, ak söök çalış bala ele.
Poçtodo katçı bolup işteçü. Aylıgı az ele, birok Evropada ölgön bir
abasınan muras alganın aytıp, akçanı köp sarptaçu.
İş oluttuu jagına aylangan soñ Şevket suraştırıp körüp, al balanın
kolundagı akça Evropada ölgön abasınan emes ele, Hisarda jaşagan
altımıştardagı bay oynoş ayalınan kelerin tez ele bilip keldi.
- XXİİ Leyla menen Nejlanı kanday da bolso eptep küyöögö berüü Ali Riza
beydin oyunan ketpey koydu.
Murun kızdarının çooçun erkekterdin kuçagında biylep, alar menen
betme-bet süylöşüp, külüp, een jerlerde kol karmaşıp jürgönün körgöndö,
uyalganınan jerge kirip kete jazdaçu.
Emi bolso anday dele uyalbayt, kızdarım, balkim, uşintip jürüp bir
küyöö taap alar dep ümüttönüp, bardıgına köz jumat.
Nejla menen Leylanın tegereginde keede jañı kişiler payda bolup
kalçu. Alardın ayrımdarı tarbiyaluu, jakşı kiyingen adamdar bolçu.
Ali Riza bey alardı körgön sayın ümüttönüp, keçke maal kızdarına
koltuktatıp ketip, alardı tün bir maalda Üsküdardan maşina menen alıp
kelgenine eptep çıdaçu.
Birok al adamdar şektüü kölökölör sıyaktuu kızdardı bir az eerçip
jürgön soñ çettey baştaşat da, okeandın ortosunda alaamatka uçuragan bir
beçaraga uzaktan körünüp, anı ümüttöndürüp, bakırtıp ıylatkandan kiyin
gorizontto erip ketken tütün sımal jok bolup ketişçü...
Ali Riza bey algaç çoñ kızmattagı adam çoguluşka kirgendey oluttuu
tarizde kirgende, eldin baarı tımtırs bolup kalçu. Al barda ayaldar da ança
şoktono alışçu emes. Birok emi baarı menen taanış bolup kalgan soñ eç kim
andan tartınbay turgan boldu. Murun anı beyefendi dep urmattagandar emi
anın janında uyat ikayalardı tartınbay ayta turgan bolup kaldı. Kee bir
uyatsız ayaldar siz menen bir biyleyin dep asılıp, baykuş çaldı kapa
kılganga çeyin barışçu.
Ali Riza bey kündön küngö çögüp baratkan tulku boyu, kebetesi kelişken
turpatı menen jıla basıp küyöö bala izdep jürgöndö emnelerdi körçü?
Sırtınan karaganda kuturganday köñül açışıp, ızı-çuu, kıyamat-kayım
öküm süröt. Bir jakta üydün taktayı tüşüp ketçüdöy biylep jatışsa, bir
jakta salon oyundarı oynolot: attuu-baştuu ele adamdar oturguçtun üstünö
çıgıp, korozdoy kanat kagıp kıykırat, je jerde tört ayaktap baratıp koş
ayaktap tebişet, kol çabuulardın, katkırıktardın koştoosu menen eşekti
tuurap aykırışat. Birok Ali Riza bey köñül açıp, şoktongondon başkanı
kaalabaganday körüngön bul adamdardın ortosunda türdüü intrigalar menen
tragediyalar bar ekenin da kördü. Tımızın, je teskerisinçe eç kimden uyalbay
açık süyüşköndör, birin biri aldagandar, biri birine içi küygöndör, biri
birinen kutuluuga araket kılgandar... Bir keçte bir ayaldın özünçö turup ele
esi oop kalat, ekinçi bir keçte bolso eki mas taza aba jutalı demiş bolup
bakka çıgıp, biri birinin başın jarıp jatkan bolot.
Ali Riza bey keede bulganıç idiş-ayaktarga tolgon aşkanada tün
jarımga çeyin tınbay iştegen ayalınan kaçıp, jogoru çıkçu.
Kenje kızı Ayşe suy jıgılıp, al jerdegi teşilgen saman jazdıktın
üstündö bürüşüp jatçu.
Ali Riza bey butunun uçu menen basıp kelip, eñkeyet da, kızının
bürüşüp uktagandan ulam kiçinerip ketken dene-boyun, kılday moynun,
bozorgon jüzün uzakka tiktep: «Ah, eç bolboso uşunumdu kutkarıp kalsam»,dep oyloçu.
Bir tünü anı karap turup, karmana albay ıylap jiberip, közünön tamgan
jaşı menen kızın oygotup aldı.
- XXİİİ Bir künü keçinde Hayrie hanım kofe batınısın alıp, Ali Riza beydin
bölmösünö dagı kelip kaldı:
- Şevket Stambuldan jañı kofe alıp keliptir...
Çöyçöktü Ali Riza beydin aldına koygon soñ, bölmönü tekşere
baştadı:
- Şeyşebiñ kirden kayış bolup kalıptır, Ali Riza bey. Erteñ yod
alıp kelip arkaña şıbaylı... Bir juurkan menen üşüp atasıñbı? Çoñ
çapanımdı bereyin, jamınıp al...
Hayrie hanımdın jüzü periştedey nurdanıp turdu. Çalına öz kolu
menen kofe dayardap, şeyşebinin kirden kayış bolgonun baykap,
jötölgönünön ulam arkaña yod sıypay koyöyun dep, kalıñ çapanımdı bereyin,
üstüñö jamınıp al dep turat. Bular adattan tış kamkorduk, meermandık ele.
Birok jakşılıktı bilbegen Ali Riza bey kapkaçan unutulgan eski ubaktarda
bolçu bul sıyga ırakmat aytkandın orduna teskerisinçe, jüzün üyrüp, özün
sılagan koldon şektengen janıbar sıyaktuu kempirin çoçulap, opkooljup
karap jattı.
Kempir bölmönü tekşerip, çalı janı jay alıp es alıp, jakşı turuşu
üçün zarıl çeçimderdi çıgargan soñ, janına köçük bastı:
- Ali Riza bey, seni menen bir az darttaşayın dedim. Al-abalıbız emne
bolot? Kış kelatat... Üydö je otun, je kömür jok... Baldardın kie turgan
kiyimi kalbadı... Azırtan ele üşüy baştaştı... Emne kılabız?
Kempirinin kolundagı kofeni körgöndö ele sözdün kayakka bararın
añdagan Ali Riza bey joop berbey, oygo çömülüp oturdu. Hayrie hanım bir az
kütüp turup kayra suradı:
- Bir nerse deseñ bolboybu, Ali Riza bey?
Çal iynin kuuşurup, kolun jaydı:
- Ayta turgan söz jok...
Kempir bir az silkindi:
- Kandayça ayta turgan söz jok?.. Üydün erkegi sen emessiñbi?
- Kıynalganda, albette, menmin, birok kolgo tıyın tiygende, menden
başkañar baarıñar üydün eesi bolup çıga kelesiñer. Başıñarga iş tüşköndö
gana meni esteysiner.
Kempir bul sözdörgö jini kelip, uruşa ketse, Ali Riza beydin tilegi
oñunan çıkmak. Antkeni Hayrie hanım ajaaldansa, kıykırıp-ökürüp ketip
kalat da, janagı ayta turgan sözün ayta albay ketip kalat. Birok al emnegedir
açuulangan jok. Jön gana:
- Ali Riza bey, sen murun mınday emes eleñ,- dep koydu.
Çal anı tastıktadı:
- Ooba, tuura aytasıñ. Murun başka adam bolçumun. Emi adep-ahlagım
buzuldu. Tapkanımı kız-kelinderge, kumarga jumşap atam.
Hayrie hanım bir neçe jolu jutunup, oozun eptedi. Birok bügün uruş
çıgaruuga takır bolboyt ele, eptep özün toktottu. Bayagı jagımduu ünü menen:
- Ali Riza bey, bir az adilet bol,- dedi, - dartımı saga aytpaganda, kimge
aytmak elem? Tigiler kanday bolgondo da bala. Bul üydün joopkerçiligi
ekööbüzdö. Ekööbüz betme-bet süylöşölü.
Çal kanday kılsa da özü sezip turgan korkunuçtan buytap kete albasın
añdap, baarına könö turganday tür menen:
- Boluptur, hanım,- dedi, - ayt, kaalaganıñ emne?
Hayrie hanımdın kaalaganı anday dele kıyın nerse emes imiş.
Kiyinki aylarda Şevkettin işi jakşı jürüşpöy, bala bir az karız
alıptır. Emi tiyak-biyaktan kısıp, kıynap jatışıptır. Uşunday çoñ üydü
kança jıldan beri bagıp kelatkan balaga uşunday kıyın kündö jardam
berişpese bolbos.
Ali Riza bey sözdün ayagın biliş üçün çıday albay surap jiberdi:
- Munuña da makulmun, hanım, birok sen maga sözdün tok eter jerin
aytpay turasıñ. Al zarıl akçanı kaydan tababız?
Hayrie hanım korkup, künöölüüdöy jer karadı:
- Saga, albette, oor tiet, birok men bir çarasın oylondum: banktan bir
az karız akça alalı. Şevket andan altı aydın içinde tölöp kutulam elem
deyt.
- Demek, bul işti Şevket menen süylöşüp, bışırıp koygon
turbaysıñbı?
Kempir buydala tüştü:
- Jok, jalgız uulubuzdun kıynalganın, kaygırganın körüp
atpaymınbı. Ah, sen ene jürögü emne ekenin bilbeysiñ, Ali Riza bey.
Çal jini kelip anın sözün buzdu:
- Boluptur, boluptur... Tüşünüktüü boldu. Birok menin bilişimçe bank
küröögö bir nerse koymoyunça akça berbeyt.
- Üydü küröögö koyöbuz, Ali Riza bey.
- !!!???
- Şevket, Kuday buyursa, bul karızdı altı ay, aşıp ketse bir jıl
içinde tölöp beret.
- !!!???
- Uuluña işenbeysiñbi? Şevkettin tuura jürgön bala ekenin
bilbeysiñbi?
- !!!???
- Joop berip koysoñ bolboybu. Emnege teşe tiktep kaldıñ?
Ali Riza bey közün jüljüytö külümsüröp:
- Düynö özgördü. Düynö menen baldarıbız da özgörgönün bir az tüşünöm.
Birok saga emne bolgonun, senin emnege mınçalık özgörgönündü eç tüşünö
albaym.
Hayrie hanım külgöngö araket kıldı:
- Kızık nerselerdi aytasıñ da, Ali Riza bey. Emnege özgörmök elem?
Murun kanday bolsom, azır dele oşondoymun.
Ali Riza bey kolun silkip, kempirinin sözün çort kesti:
- Kuday sakta! Menin murunku oor basırıktuu periştedey ayalım kayda,
sen kaydasıñ?.. Sen anın tırmagına da teñ kelbeysiñ. Oylogon oyuñdu
jaşırganda emne payda? Sen jiyirkenerlik ayal bolduñ, Hayrie,
jiyirkenerlik. Bolgonu bir çaldıbarı çıkkan üyübüz bar. Bul da koldon
çıksa emne kılabız? Ölüş üçün koñşularga barabızbı? Munu maga aytkanga
kantip oozuñ bardı?
Hayrie hanım albuuttanıp atırıldı:
- Tüşündüm, Ali Riza bey, ilgeri atası uuluna bir bak ençilese, uulu
atasınan bir şiñgil jüzümün ayaptır degen söz bar ele. Emi düynö
teskerisinçe boldu. Uulu atasın bir koroo bala-çakası menen bagıp atsa,
atası çaldıbarı çıkkan üyün uulu üçün küröögö bergenden ayap turat.
Kayrımduu ata dep mına uşunu ayt. Anan da janınan toyup turgan mendey
ayalga akarat aytkandın emne keregi bar. Üy seniki bolgondon kiyin bolboyt
dep açık ayt, boldu, kep bütöt.
Hayrie hanım ıylagan boydon eşikke jönödü. Ali Riza bey arkasınan
kıykırdı:
- Beri kel, jañılış tüşünbö; men bolgonu seni abiyiriñe, es-akılıña
kel dep ayttım. Üy da koldon çıksa, jagdayıbız emne bolor eken dedim.
Boluptur, men makulmun. Bilem, siler asılganıñardı koyö berbeysiñer.
Ertebi-keçpi anı alasıñar. Uşunday bolgondon kiyin özümdü da, silerdi da
emnege bekerge kıynamak elem?
Ali Riza bey üydögülördün baarı erteñden baştap ele anı ot menen
kamoogo aların tajrıybasınan bilçü, «bagındım!» degenge majbur
bolmoyunça bütpöy turgan kıjı-kujunu, atırılma çabuuldar menen azaptardı
elestetip, azırtan ele aylası kurup turdu.
Bir selge tuşukkanday boluştu. Karşılık emnege jaramak ele? Bügün
baş tartkan nerseni erteñ ele kış tüşüp, baldar aç-jılañaç bolup, suuk üydö
ıylay baştaganda baarı bir kabıl aluuga tuura kelmek.
Küröö işi bir neçe kündün içinde büttü.
Banktan tört jüz lira akça alıştı. Birok bul akça üygö, Ali Riza bey
oylogondoy, eç bolboso eki-üç aylık barçılık da alıp kelgenge da jarabadı.
Şevkettin eñ zarıl karızdarı tölöngöndön kiyin kalgan akça
kızdardın taloonunda kaldı. Köptögön kıjı-kuju, talaş-tartıştan kiyin
bazarga barışıp, tolgon-tokoy kızıl-tazıl jibek kezdemelerdi, jasalma
jasalgalardı, kutu-kutu jüz, köz, bet, ooz, tırmak, tiş boyöktorun, kooz
baypaktardı, bir jamgırdan çıkpay turgan oyunçuk sımal tuflilerdi alıp
kelişti. Konok salonu üçün bir neçe banka sır, jazdık, mramor aykelçeler,
kuurçaktar, toguz-ondoy jañı Çarlzston jana tango plastinkaları keldi.
Dostordu birinçisinde Çamlıjaga, ekinçisinde üygö çakırıp, eki
jolu konoktoştu. Ali Riza bey bolgonu eki jolu Üsküdar bazarına tüşüp, eki
sebet azık-tülük, beş-altı eşekke jük bolo turganday otun alganga arañ
jetişti.
Banktan akça algandan kiyinki on birinçi kündün keçi ele. Al akçadan
bir lira da kalgan jok. Tüştön kiyin baştalgan küzgü jaan keçke maal
katuulap, üydün çatırının bir kança jerinen suu aga baştadı.
Çerdakka, jogorku kabattagı koridor menen bölmölörgö tizilgen
tepşilerge, miskeylerge, konserva bankalarına tamçılar ün alışa tamçılap,
bir kız bala tınımsız ıylap jattı. Iylagan kız Ayşe ele. Çoñdoru küçkö
salıp akçanı bölüp alışıp, anın kaçantan beri eñsep jürgön jibek köynögü
menen laktalgan tuflisi alınbay kalıptır.
Ali Riza bey birde tamçılardın ün alışkanın, birde Ayşenin kupuya
muñun tıñşap, özünçö:
- Bul işte küygön ekööbüz bolduk,- dep jattı. - Çatırdın eskiligin
kantip estebey kaldım. Bu on kün içinde suuday ketken tört jüz liradan
remontko dep akça alıp kalsam bolboyt bele?
- XXİV Oşo jılı kış katuu boldu. Joldor kündör boyu kardan buulup turdu.
Baglarbaşındagı üydün tegeregine bir neçe jolu karışkır keldi.
Küzündö üydün küröögö koyuluşundagı çınıgı maksat kıştan eptep
çıguu bolçu.
Birok algan akçanın baarı işke jarabas şaan-şököt nerselerge ketip,
baldardın jonuna jok degende bir jıluu iç kiyim da alınbaptır.
Hayrie hanımdın saramjalduuluguna bereke bersin... Baykuş kempir
sandık tüptöründö, şkaf burçtarında jatkan eski palto, çapandardı,
jazdık tıştar menen kerebet japkıçtardın baarın alıp çıgıp, ortogo
töktü. Baldar alardı oljo buyumdarday talaştı.
Hayrie hanım üşükçööl Ayşege eski kerebet japkıçtan çapan tigip,
içine töşöktön çıgarıp algan pahtadan salıp berdi.
Nejla kübö jey berip torgo aylangan nootu üstöl japkıçtan özünö
jamınma beşmant jasap aldı. Boyölgon jündön tokulgan güldör menen
kıyuuladı.
Uşunday ajayıp kiyimder menen üy «Kızgılt kız» pesasın oynogongo
dayardangan improvizator truppaga aylandı.
Baykuş eski üy bolso oorukçan kişi sımal sırttagı aba ırayının
özgörgönünö jaraşa ar kün ar başka ildetke çaldıgıp jattı. Jamgır jaap,
je karlar erigende, tamçı tama baştayt, şamaldın epkininen şıbaktarı
köçöt, üydün tört tarabındagı teşikterden, terezelerdin çekelerinen,
eşiktin jılçıktarınan ar türdüü ışkırıktar çıgıp, boroondor uluyt.
Munu menen birge baldar jokçulukka könüp bütüştü. Buga köp dele kapa
bolgondoy türlörü jok, al tursun keede üydün abalı menen özdörünün
kiyimderine karabastan köñül açışçu. Ali Riza bey ar dayım kaytalaganday,
bul baykuştar oy-sezimsiz, arsız, tsıgan keyiptengen bir makuluk bolup
kalıştı.
Kızdar bir künü bayagı ajayıp kiyimderi menen kol karmaşıp alıp,
tepşige tamgan tamçılardın ırgagına ılayık biylegenge araket kılıp
jatışkan ele.
Hayrie hanım koluna araa karmap tepkiçten tüşüp kelatkan Ali Riza
beydin külgönün körüp, çuçukka jeter ün menen:
- Jaşasın sendey ata. Ak niettigi menen tuuralıgınan ulam baldarın
uşunday baktıluu kılgan kişi kantip külbösün!?- dep çañırdı. Bu sözdör
çalga uşunçalık katuu tiygendikten, tizesi özünön özü bügülüp, baskıçka
oturup kaldı, kolundagı araası da jerge tüştü.
Bul araa uşul uzakka sozulgan kataal kışta Ali Riza beydin eñ jakın
jardamçısı boldu. Ötö suuk kündörü oronup-çulganıp tışka çıgat da,
baktagı daraktardı araalap, otun kılat. Emne kılsın? Özünükü, emne kılsa
özü bilet da. Jay kelgende, sayalay turgan darak taba albayt emi. Kança jıldar
boyu alektenip, öz kolu menen östürgön bul daraktar da balasınday körünçü,
birok kanday bolgondo da tigilerge jetpeyt da.
Kış boyu üydön ooru ketpedi. Baldardın biri baş kötörsö, ekinçisi
jatıp kalat. Bir jolu Ali Riza bey özü da oorup bir apta jattı. Bir apta
janına kelgen kişi bolbodu. Kempiri gana anda-sanda şorpo alıp kelip
jürdü.
- Kudayga şügür, bügün jakşı bolup kalıpsıñ. Birok suukka urunbay
jata tur. Eç nerse emes, ötüp ketet. Men da oorup atam, birok jatkıra koyboy
jatışpaybı,- deçü.
Hayrie hanım, balkim, çalın köp karay albaganı üçün uşintip aktançu.
Birok çın ele oorup jürgöndür, kim bilsin.
Baldarının bul jorugu Ali Riza beyge katuu tiydi. Anın oyunça, adam
degen bala-çakanı uşunday kündördö ünün ugup, janında boluşu üçün tileyt
da. Demek, mından katuu oorusa da biröösü bir basıp kelip, alın surabay,
uşunça kişi jürgön üydö çooçun jerde, çooçun elde, kerben saraydın bir
burçunda jatkan keselmanday bolup ölüp kalmak turbaybı.
Uulu Şevket gana bir jolu tündösü kelip, çarçañkı türdö tartınıp
töşöktün çetine köçük bastı. Atasının jüzün akırın sılap, tereñ kürsündü
da:
- Ata, senin alıñdı da suray albadım,- dedi.
Al kaygırganın da köp körsötpödü, aktangan da jok. Aktanış üçün emne
dep aytsam da jüzü jok jalgançıga okşop kalam go dep korkup, kataal
bolumuş bolup jer karap oturdu.
Ata-bala beş-on münöttöy arkı-berkini süylöşüp oturuştu. Şevket
anda-sanda ıkşıp jötölüp, çıdatpay oorugan sıyaktuu başın mıkçıy kalıp
jattı.
Ali Riza bey:
- Oorup turasıñbı, uulum?- dep suradı.
Şevket bir az buydala tüşüp:
- Jok, oorugan dele jokmun, ata...,- dedi.
Ali Riza bey işenbegendey külümsüröp, başın çaykadı:
- Birok alakanıñ menikinen beşbeter küyüp-janıp atpaybı.
- Saga oşondoy sezilse kerek, ata...
- Bolso bolot, balam...
- Birok abdan çarçadım... Uruksat berseñ, barıp es alayın, ata...
- Boluptur, balam... Barıp dem al...
Ata-bala oyundagıların biri birine aytkandan korkkondoy, tike karaşa
albay ajıraştı.
Ali Riza bey töşöktün janındagı şamdı üylöp öçürdü da, karañgını
tiktep oygo battı.
Uulumun oorup jürgönü çın... Birok men anı bilbemiş bolup koydum.
Teskerisinçe tört-beş kün jıluu üydö, ısık töşöktö jat deşim kerek ele.
Anday degen menen baykuş balanın bir neçe kün emes, bir kün üydö jatkanga
çolosu jok. Erteñ tañ atpay turup ketpese, keçke çeyin arı-beri jügürüp
iştebese, üydögülör biri birin jey baştaarın bilçü. Bul baykuştun abalı
menikinen da jaman. Meni jok degende öz burçumda jayıma koyuşat, oorup
turganda nan dep kekirtekteşpeyt. Buga da şügür deşim kerek.
Ne kıçıragan kış, ne açkaçılık, ne ooru üydögü toy-tamaşa
programmasın özgörtö algan jok.
Katuu boroondordo parohoddor, poezdder toktop kalsa da, egerim Ali
Riza beydin üyündögü keçeler toktogon jok.
Toy-tamaşa bolor künü üydö kança otun, kança tamak bolso, baarın alıp
çıgışat; eski köynök-çapandar, murunku üstöl japkıçtan tigilgen
jamınmalar ırgıtılat; küzgünün mañdayında dekolte jibek köynöktör
kiyilet, suuktan jarılgan koldor vazelindüü jıluu suuda jumşartılat,
sasık tumoodon kızargan közdör, şişigen murundar bet maylar menen
remonttolot, kolbasa, bastırmadan sasıgan oozdordu tazalaş üçün sagızdar
çaynalıp, tamaktar atırluu suular menen çaykalat.
Kaçantan beri kooptonup jürgön bankrot künü da akırı keldi. Ar künü
eşikten alasası barlar bakırat, sotton çakıruu kagazdarı kelet.
Şevket alardan kaçıp tañkı ürül-bürüldö ketet da, tün jarımda üygö
kelet. Üydö emi eki jaat çır-çatagı bütüp, ar kim özünün jan kaygısına
tüştü. Jüzü joktuk uşunçaga jetkendikten, keede munum jogoldu, tiginim
jogoldu degender da bolo baştadı.
Özgöçö Ferhunde kıyamat-kayımdı salçu. Bir az janı sıgılsa ele
janındagıga asılat, kayaşa uksa, tim ele kuturup ketet. Başın jerge
koygulap: «Kaydan keldim ele bu tilemçilerdin üyünö? Küyöömün nanın
jeşet da, maga asılışat. Siler bolbosoñor, biz eki kişi jırgap-kuunap
jaşamakpız»,- dep çañırat.
Mındayda Ali Riza bey kulda kulak jok dep köçögö kaçat, Hayrie hanım
ıylap-sıktap ortogo tüşöt.
Uruş-jañjaldardın ar birinde üy buzulup, tarap kete turganday bolot:
je Ferhunde buyum-tayımdarın toptop kalat, je Leyla bara turgan jer taba
albasam, kızmatçı bolup ketem, je aşkanaga ofitsiant bolom dep köçögö
çurkayt.
Birok Hayrie hanımdın çırıldaganınanbı, je Ayşenin ıylap
jalbarganınanbı, je bolboso uyatsızdık menen albuuttuktun da çegi bolobu,
aytor, uruş-jañjal basılıp, ıylap-sıktap, öbüşüü menen jaraşıp
kalışçu.
Murun beypil kündördö dayıma bir az oorup-sırkap jürçü Hayrie
hanım kişi işenbey turganday çıdamkay bolup çıga keldi. Üydün bütün işi
menen kaygı-kapası başına tüşsö da, jıgılıp kala turganday körüngönü
menen ar balaketke karşı turdu.
Al emi kün sayın tüyünçök kötörüp alıp Üsküdar bazarına bara turgan
boldu. Üydögü buyumdardan satıp, jegenge birdeme, je bolboso ajıldagan
alasası barlardın birisinin oozun basıp turganday kiçine tıyın alıp
kelçü.
Ali Riza bey keede Fikretten kuş tilindey kat alçu. Çal kızının ötö
baktıluu bolboso da, tınç-aman ekenin bilip, köñülü bir az jaylanıp kalçu.
Birok üç-tört ay murun Fikret kattarının birinde odonoluk ketirdi:
«Bul jakka üyübüz tuuraluu jaman kabarlar kelip atat, küyöömön uyalıp ölö
turgan boldum. Kaçan toktotosuñar uşunuñardı?»
Fikrettiki da tuura ele. Anın üstünö bul kattı küyöösünün aytkanı
menen da jazışı mümkün ele. Uşunday bolgon soñ Ali Riza bey açuusu menen
kızına jazgan joopto: «Ar kim öz işine özü joop beret. Bizde bolup ötkön
nerselerden uyalganday ortobuzda kanday baylanış kaldı ele? Anda-sanda bir
kat jazıp köñülübüzdü alıp turçu eleñ. Anı da köp körsöñ, özün bil»,- degen
ele.
Ali Riza bey açuusu menen jazıp jibergen bul katına kiyin buşayman
boldu, birok emne kıla almak ele, bolor iş boldu da. Oşondon kiyin Fikret
da atasına kat jazgandı koydu, Ali Riza bey da kat jazgısı kelgeni menen
jazgan jok.
Üydö akçadan abdan jutagan kündördün birinde Hayrie hanım bögülüpçögülüp çalına keldi:
- Ali Riza bey, alasası barlar orop kaldı. Azırınça Şevketten payda
jok. Baldar aç. Fikretke bir kat jaz. Jayıbızdı tüşündür. Kızıbız emespi,
jardam bersin bizge. Kiçine oñolup alsak, karızın berebiz. Bere albasak da,
andan kedey bolup kalışpastır... Kanday bolgondo da küyöö balabız emespi,
jardam bersin kiçine...
Hayrie hanım çalı adegende bir az kejirlenip turup anın könöt dep
ümüttöngön ele. Birok Ali Riza bey jarılıp ketti; kempirin tıtıp jibere
turganday bir tarizde aykırdı:
- Ekinçi alardın atın aytkanıñdı ukpayın... Muuntup salam.
Baldarımın biri öz başın kutkarıp ketkendey bolup tursa, emi aga da
kayırmak ilgeni turasıñbı? Küyöösünö tilemçidey jaldırap Fikretti da
jer karatalıbı? Ekinçi anın atın aytkanıñdı ukpayın, muuntup salam!
Çal uşunçalık jaaldanıp kıykırgandıktan, Hayrie hanım korktu,
ekinçi kızın aytkıs boldu.
- XXV Fevraldın algaçkı aptasında Şevket eki kün udaa üygö kelgen jok.
Ferhunde bir jumadan beri küyöösü menen uruşup jürgön. «Munu maga
atayın öçöşüp kılıp atat. Şaşpasın, men aga körsötöm. Erteñ kelbese,
ketem»,- dep alkınıp jattı.
Hayrie hanımdın oyu başkaça bolçu. Uulu karızın doolagandardan
kaçıp, teñtuştarının birinikinde jürsö kerek. Nejla menen Leyla da keede
«Agabızga emne boldu eken, kırsıkka uçurabadı beken?» dep kamtama bolgonu
menen abdan maanilüü iş menen alek bolup, kezektegi keçege köynök dayardap
jatışkandıktan, alardın bul kıjalatı uzakka sozulçu emes.
Ali Riza bey bolso sabagın jattap atkan kem akıl okuuçuday bolup
oturgan jerinde termelip, birdemelerdi kübürögön bolot, birok bir ooz söz
süylöböyt. Bolgonu bakça taraptan dabış çıksa, je eşik açılsa: «Biröö
keldi okşoyt, çıksañarçı!»- dep ün salat.
Üçünçü künü erte menen bir politsiya kelip, Şevkettin türmödö surakta
oturganın ayttı.
Üydö ızı-çuu tüşüp jatıp kalıştı. Ferhundenin esi oop, kızdar
çañırıp ıylay baştaştı. Hayrie hanım alapayın taba albay: «Kuday,
aylanayın Kuday, özün saktay kör»,- dep kübüröp, oşondo da özünön ketip esi
oogondor, çaçı-başın julgandar menen alek bolup jürdü.
Ali Riza bey gana bir balaketten kutulganday bolup turdu. Çal
süyünüçtüü bir kabar ukkanday bolup, kaltırap ıylap: «Kudayga şügür, balam
aman eken, Şevketim tirüü eken!»- dep süyünüp turdu. Al Şevketten ümütün
üzö baştagan ele.
Kim bilet, balkim, karılıktandır, soñku kündördö jürögü opkooljup
jürçü: «Bul bala sözsüz özün özü öltüröt. Namıstuu kurgurum bul
şermendeçilikke çıdabayt»,- dep anın ar bir sözün, ar bir abalın añdıp
turçu.
Bir tünü tars jabılgan eşikti tapança atıldı okşoyt dep bölmösünön
atıp çıkkan, dagı bir tünü bakta jayılgan boyunça kalgan kiyimdi körüp
adam okşoyt dep bir bakırgan.
Ooba, anın oyunça, uulu abdan adamgerçiliktüü bala ele. Dagı bir az
araket kılıp, birok bul sormo sazdan çıga albay turganın tüşüngön soñ, özün
özü öltürmök. Kança jolu Şevketke uşunu aytayın, bir az sabırduu bolup,
özüñdü karma dep aytayın dep araket kıldı.
Birok munun da korkunuçtuu jagı bar ele. A balkim, al jönü jok ele
şektenip jatkandır. Ümütün üzgön adamdar oorusu katuu adamdarga okşoş
bolot, alar oorugan adamdın oorusun ogo beter ırbatıp jiberişi mümkün.
Aga ölümdü aytıp, bardıgınan kutulta turgan azgırma darını eske saluunun
keregi barbı?
Ali Riza bey süyüngön boydon kiyinip, tayagın aldı da üydön çıktı.
Çal türmögö jetkende, küügüm kirip kalgan ele. Eşikten:
- Bügün keç bolup kaldı... Erteñ erte menen kel,- dep kuup jibermek
boluştu.
Ali Riza bey murunkuday jalınıp-jalbargandan, kemsingenden korkkon
bir adam bolbogonduktan, çarıldap uruşa baştadı. Bir az dagı köjölsö,
balkim, tışka türtüp çıgarışat bele, kim bilet, birok kuday jalgap, ilgeri
vilayetterdin birinde kol aldında iştegen bir katçı eşikke çıgıp kalsa
bolobu. Daroo taanıp, janına keldi da, urmattap kolunan öpköndön kiyin
emne iş menen kelgenin suradı. Çal:
-İçkeride uulum bar ele. Keç bolup kaldı dep kirgizbey jatışat.
Mümkün bolso, jardam berseñiz,- dedi.
Eski katçı artka ketençiktep, Ali Riza beydi oozu açılıp karap kaldı.
Özü jakşı taanıgan bul kadır-barktuu adamdın uulu kantip türmögö tüşüp
kalganın añday albay turdu.
Bul adam sıyagı, bul jerdin jakşı çıkma kızmatkerlerinen okşoyt,
anın bir sözü menen ele Ali Riza beydi Şevketke koyö berişti. Çal kirgende,
uulu kerebette memirep uktap jatkan eken. Erksizden murunkular esine tüştü.
Uulu erte menenki uykunu süyör ele. Mektepke barar maal bolgondo, Ali
Riza bey jıla basıp anın bölmösünö kirip, kitepti kolunan tüşürüp
jiberip, je bolboso alakan çaap jiberer ele. Al tursun bir jolu baş
jagında turgan ışkırık menen katuu ışkırıp jiberip, balanın jürögün
tüşürgönü bar. Şevkettin uykuluu közün çakçayta: «Ata, jürögümü
tüşürbödüñbü!- dep kıykırganı jan jırgatar ermegi ele. Aradan kança
jıldar, kança okuyalar öttü. Tizelerin bir az bügüp, oñ kolun jaagına
jazdanıp, anan da uzun çaçtarının bir tutamı mañdayına tüşüp jatkanı
bolboso, al bala menen bul kamaktagı kişinin ortosunda okşoştuk jok ele.
Oşondoy bolso da Ali Riza bey özün oşol tañdardagıday sezip, andan da
kızıgı, içi açışkan jok. Çal uulunun baş jagına kelip:
- Şevket, oygon. Men keldim, uulum,- dedi.
Jaş jigit bir az tüyşölüp, közün açtı da, turup oturdu. Al da atası
sıyaktuu köñülü tok, sanaası tınç ele. Kolunun sırtı menen oozun jaap estedi
da:
- Men da seni kelet go dep kütüp attım ele, ata,- dedi. - Keç kirgende
kelbeyt go dep kaldım ele. Közüm ilinip ketiptir. Eki kün uyku betin körgön
jokmun. Oturgan jerimen uktap ketip atam.
Şevket başın artındagı dubalga tayap, mañdayında turgan atasına
külümsüröp turdu. Janınan orun körsötüp:
- Otursañ, ata,- dedi.
Şevkettin jüzündögü bayagı çarçoo menen ubayım jok ele. Katuu
oorudan ayıkkan adamdıkınday jüzü bir az tamıljıp turdu. Ali Riza bey
tayagına tayana oturgan soñ:
- Emne boldu, uulum?- dep suradı.
Şevket iynin kuuşurdu:
- Ertebi keçpi uşunday bolmok. Sen da uşunu kütsöñ kerek... Emne
kılalı, mañdayga jazılganı uşul eken...
- Karızdarıñan ulam uşunday bolduñbu?
Şevket adegende bir az olku-solku bolup, ordunan turdu da, arı-beri
bastı. Kayra oturdu. Atasının kolun koş koldop etiyat karmadı. Közdörü
terezeden şıpka karay ketken bir tutam nurga tigilip, akırın süylöy
baştadı:
- Menin jagdayım sen oylogondon da jaman... Banktın köp akçasın
jumşap iydim. Orduna koyguça tekşerip kelip kalıştı. Birok anı beş
jılda da orduna koyö albasımdı bilçümün. Adam bir joldon çıksa uşul eken
da... Akırı uşunday boldu...
Şevket atasına baarın tökpöy-çaçpay aytıp bergisi kelgendey sezilip
turdu. Birok emnegedir mukaktanıp kaldı. Ali Riza bey öz kolun karmap
turgan manjalar karışa tüşkönün sezip:
- Kapa bolbo, Şevket,- dedi – kişinin başına emne kelbeyt.
Başka sözgö ötüştü. Şevket apasın, bir tuugandarın suradı. Ayrıkça
Ayşeni köp söz kıldı. Anan kança jıldardan beri atasına aytayın dep ayta
albay jürgön nerselerin aptıgıp ayta baştadı:
- Baldarıñın içinen maga köp işençü eleñ. Birok eñ oor sokkunu da
menden jediñ, baykuş atam. Karıgan çagıñda jardam bersem deçü elem. Anday
bolbodu. Bir jolu jañılıp, oşol boydon oñolo albay koydum. Men sıyaktuu
adamga üylöngöndü kim koyuptur? Tañ kalıştuusu, bardıgıbızdın tuñguyukka
kirip baratkanıbızdı körüp-bilip turup, eç nerse kıla albadım. Uktap
jatkan adamdı albarstı baskanda, baarın bilip tursa da, bir silkinip turup
keteyin dese da, kolunun uçun kıymıldata albayt. Men oşondoy boldum...
İşenesiñbi, ata? Eç nerseni bilbegendey körüngönüm menen baarın körüp,
bilip jürdüm. Özümü özüm kanday jep jürgönümü bilbeysiñ...
Ali Riza bey uulunun kolunan sılap:
- Bilip jürçümün, Şevket,- dedi,- senin adep-ahlagıñdan eç şek sanagan
emesmin.
Kün keçtep ketkendikten Ali Riza bey uulunun janında köpkö otura
albadı. Eki jagın karap, Şevketke emneler kerek ekenin añdagan soñ, ertesi
künü kelmek bolup tışka çıktı. Küügüm kirip kalıptır. Kündün abdan
baktıluu adamdardı da bir az sanaaga çömültö turgan maalı eken. Kanjanınan jaralgan jalgız uulun türmögö jaldıratıp taştap ketiş oñoy emes
ele.
Bulardın baarın oylonup baratkan baykuş çal jıgılıp kalsa da ep
bolmok. Birok al azır köp kaygırgan jok, al tursun sanaası bir az tıngansıp
kaldı.
Çıgıp baratıp Şevkettin bir az estep, jalgız kalgan soñ kerebetine
kayra jata ketkenin körgön ele. Katuu çarçagan, je oor sınaktan kiyin uykuga
ketçü baladay ürgülöy külümsüröp, kübürönüp kelattı:
- Emne kılalı, bul jerde eç bolboso kenen uktayt, çarçaganı jazılat.
Üydögüdöy akça dep kekirtektegen eç kim jok. Suy jıgıla çarçap kelgende:
«Kana, aldıbızga tüş... Kompaniyaga, biyge barabız»,- dep zordogon eç kim jok.
- XXVİ Sot köpkö sozulgan jok, Şevketti bir jarım jıl türmögö kesişti.
Uşintip, kuştardın dagı biri ketti.
Hayrie hanım keede çalının nes bolup oturganın körüp:
- Köp kaygırba, bir jarım jıl emne, köz açıp jumgança ötüp ketet,- dep
kalçu.
Ali Riza bey başın iykep, makul bolgondoy tür körsötkönü menen
içinen başkaça oylonçu. Bir jarım jıldın köz açıp jumgança ötörü çın.
Birok bulgangan abiyir menen jogolgon namıs kayra kelbes. Uulu türmödön
çıkkandan kiyin oñoyluk menen butuna tura albayt. Beti kara bolup kalgan
neme kimge barıp, kimden emne suray alat? Emi Şevket kolunan je butunan
ayrılgan mayıp sıyaktuu ömür boyu kıynalat. Munun baarın tüşünüp tursa da,
çal özün özü jubatçu: «Emne kılalı, boloru boldu da. Maga uulum aman bolso
boldu.»
Eski kostyumdarınan birin jakşılap tazalap, ütüktötüp, tuflisin
maylap, şkafka salıp koydu. Bul anın Şevketti körgönü bararda gana kiyçü
mayramdık kiyimi ele. Türmö kızmatkerlerinin emnegedir uulun sıylap, aga
başkalardan bölökçö mamile kılganın körçü. Samsaalagan kiyim menen
barıp anı uyat kılganga bolboyt ele.
Şevket kamalgan soñ üydögü altı kişi Ali Riza beydin otuz beş lira
pensiyasın ele karap kalıştı. Kızdardan eç bolboso biröösünö eptep bir
küyöö tapkanga araket kılıştı. Birok şaytan köpölöktöy bolup kızdardı
aylanıp jürgön jigitterdin ölö jatkanı da üylöndürölü dep jatkanın
sezeri menen ele kaydıger bolup kalışçu, je oşol boydon jok boluşçu. Ali
Riza beyge köp aytışçu emes, birok sıyagı, kızdardın jaşoosunan ulam elge
kep-söz bolgonunun da mında taasiri bar ele. Çal munu kempirinin keede:
«Kızdarım emne boluptur? Azır biylebegen, elge aralaşpagan kız bar
beken?»- dep bulkunganınan ulam bolgoolop kalçu.
Birok kütpögön jerden Leylaga oñdoy berdi boldu. Düköndön sooda
kılıp jatıp bir kırk beştegi soodager menen taanışıptır. Attuu-baştuu,
abdan jakşı kişi imiş. Ali Riza bey salt boyunça koñşu dükönçülördön al
tuuraluu suraştırıp körgön soñ makuldugun berdi. Buga üydögülördün baarı
süyünüştü.
Birok bardıgı çeçilgen künü keçinde Leylanı kuday urdu. Jaş kız:
«Meni ayasañar bolboybu? Atamday kişi menen kantip jaşaym? Silerdin
kedeyligiñerden köz körünö mürzögö baratam. Bir az kütö tursam, balkim, öz
teñimdi tabat elem»,- dep alkınıp-julkunup ıylay baştadı. Nejla da aga
koşulup çaçı-başın julup kirdi.
Bul iş Ali Riza beydi bir müşküldön kutkararı çın ele. Buga
karabastan çal Leylanın sözünö makul bolboy koyö algan jok.
Köptön beri kızdarına taarınıp jürgön, uşundan ulam kızdarın
körgüsü da kelçü emes. Birok oşol künü keçinde kuçaktaşıp ıylap jatıp,
kızdarı tañ kalarlıktay suluu sezildi. Uşularga kantip taarınıp jürdü
eken. Bular ali barmaktay bir bala da. Okuyalardın seli kayda agızsa, oşol
jaktı közdöy agıp ketti da, bu beçaralardı keçirbegende emne kılmak ele.
Ali Riza bey kütülbögön bir meerim menen:
- Koy, kızım, ıylabay ele koy. Sen kaalabasañ, biz da kaalabaybız,
büttü. Dagı kütö turalı,- dedi.
Al jamandıktın baarı kelini Ferhundeden bolup jatkanın başınan
ele bilçü. Al bolboso, üyü mınday bolboyt ele, baldarı da baladay bolmok.
Kiyin Şevkettin uuruluk kılıp, türmögö kamalışına da al sebep boldu. Çal
buga karabastan uulu türmögö kesilgenden kiyin aga murdagıdan da jakşıraak
mamile jasaganga araket kıldı. Keede kempirine:
- Baybiçe... sen da Ferhundege jakşıraak mamile kıl,- dep eskertçü,emne bolso da kelinibiz, uulubuzdun amanatı. Azır bizden başka eç kimisi
jok. Kaygırıp jüröt beçara. Azır baarı aga oor tiet. Anan kalsa uulubuz bul
kelindi süyöt... Bul baykuş jipsiz baylanıp turganda, bizdin ayıbızdan bir
nerse çıkpasın.
Uşu tapta Hayrie hanımdın oyu da uşunday ele... Birok çal-kempir
kançalık büjürögön sayın Ferhunde ansayın kergiştep, bolbogon nerseden
uruş çıgarçu boldu. Jaş kelin Ali Riza beydi murun bir az sıylamış
bolso, emi birotolo beti açıldı. Anı da kaynenesi sıyaktuu ele betten alıp,
ajıldaçu boldu. Hayrie hanım keede çıday albay ketkende, çal:
- Şük otur, Hayrie... oozuñdu jap... Maksatın açık tüşünö albay turam,
birok bu katın bir iş çıgarganı jüröt... Oozuñdu açıp bir nerse deseñ ele,
biz ayıptuu bolgonu turabız,- deçü.
Ferhunde köçögö tez-tez çıgıp, tün bir maalda kele turgan boldu.
Bogazdagı bir tuugandarıma barıp kelem dep, bir neçe kün üygö kelbey da
kaldı. Akırında Bogaziçindegi bir tuugandarında dagı bir jolu bir neçe
kün kalgandan kiyin andan kat alıştı. «Kança jıldan beri sabır kılıp
keldim, birok mından arı jokçulukka çıday albaym. Birotolo ketkenge
argasız boldum. Şevketke aytıp koygula, meni keçirip koysun. Adamgerçilik
kılıp başımı boşotup koyso, ıraazı bolup, öz ookatımı özüm kılat
elem...»-, deptir al.
Ferhunde menen murun kançalık ınak bolup kelse, azır oşonçoluk
duşman bolup kalgan Leyla menen Nejla: «Bul katın bir tuuganıbızdı
jırgatmak emes. Biz baarın bilçübüz, birok unçuga alçu emespiz. Iras boldu,
ketse kete bersin, tört tarabı kıbıla!»- dep çıgıştı. Hayrie hanımdın da
oyu uşunday sıyaktuu ele.
Ali Riza bey bolso sanaa tartıp kaldı. Ferhundenin ketişi menen üy
bir jüktön, bir baleeden kutulganı çın. Birok Şevket kanteer eken? Uulunun
bul kelindi süyörü şeksiz. Birok bul balakettin başı oşol süyüü ekeni
jalgan bele?
Çaldı kıynagan dagı bir nerse bul okuyanı Şevketke aytuu ele. Bul
kıldat işti özünön başka eç kim atkara albas. Uulunun janında özü boluş
kerek. Anan kalsa bul operatsiyanı atanın kolu başkaça bir meerim, kamkorduk
menen jasamak. Birok keçiktirgenge da bolboyt, Şevkettin bul okuyanı başka
biröödön uguşuna mümkünçülük berbeş kerek.
Ali Riza bey barganda, uulu bir az oorup, köñülü çögüp oturgan eken.
Uşundan ulam adegende kooptonup turdu. Anan bolo turgan nerse boluş kerek
dep çeçti. Anan kalsa Şevket «Mınday maanilüü nerseni menden jaşırganga
akıñar jok ele. Daroo kabar berseñer, balkim, bir aylasın tapmakmın»,taarınışı da mümkün ele.
Çal arkı-berkini aytıp oturup, bir maalda sözdü Ferhundege burdu:
- Kuday körüp turat, Şevket, kelinçegiñe senin joktuguñdu
bildirbeyli dep apañ da, men da kolubuzdan kelgenin kılıp atabız. Aga bir
tuugandarıñdan da jakşı karap atabız. Birok eç ıraazı bolboy koydu. Bizge,
üyübüzgö, jakırdıgıbızıga işi kılsa baarına naarazı. Anı menen tim
bolboy, een-erkin bolup, özümdü özüm bilsem deyt.
Ali Riza bey soñku sözdörü kanday taasir kaltırganın biliş üçün
uulun tigile karap kaldı. Şevket burk etti:
- Anda emneni kütüp atıptır, eşik açık... Anı karmap turgan eç kim
jok. Oşentse, özü da, biz da çoñ darttan kutulat elek...
Çal eleye tüştü. Kubangandan jürögü tuylap ketti. Uulu muruntan ele
uşintip oylop jürdü beken? Je bir nerseni tuyup emne aytaar eken dep
turabı? Ayalının sözdörünö uugup jürgön neme munu jön ele aytıp jatışı
da mümkün ele.
Çal daroo ümütkö aldırıp jibere albay suradı:
- Balam, maga açıgın ayt, uşul sözdörüñ çınbı?
Şevket bir az jılmayıp başın iykedi:
- Çın, ata,- dedi. - Bu katından kutulsak, abdan baktıluu bolot elek.
Ali Riza bey başka söz ayta algan jok; jüzü kupkuu bolup, demi
kıstıgıp, titiregen kolu menen çöntögünön Ferhundenin katın alıp, uuluna
uzattı.
Bölmö küügüm tartıp turgandıktan, Şevket kattı okumakçı bolup
terezege bardı. Çal özü alapayın taba albay tursa da, uulunun jüzünön közün
albay turdu. Bul eñ çoñ sınoo ele, antkeni Şevkettin bul kelindi kançalık
süyörü azır belgilüü bolmok.
Şevket kattı kunt koyup okudu... Ordunda bir az kata tüşkönsüp turdu
da, anan atasına buruldu. Jüzü kubara tüşkönü menen külüp turdu.
- Bul iştin ertebi-keçpi uşintip bütörün bilçümün,- dedi. - Birok
andan mınçalık tez kutularıbızdan, çının aytsam, ümüt kılbadım ele.
Kutulganıbızga süyünölü, ata.
Şevket atasın kuçaktap, eki betinen öptü. Çal karmana albay ıylap
jiberdi:
- Çınbı, Şevket? Bizdi jubatayın dep aytıp jatkan joksuñbu
bulardı?
Şevket külüp turup:
- Emne dep atasıñ, ata!.. Zındandardın eñ çoñunan kutuldum. Uşu tapta
bul jerden çıgarıp, saga koşup üygö jiberişse da mınday süyünböyt elem,dedi.
Birok atasının dagı ele işene albay turganın körüp koşumçaladı:
- Başında bul kelindi süyçümün. Birok kün sayın jaman jaktarın körö
berip köñülüm suuy baştadı. Anan kalsa oşol kargaşanın, oşol boroondun
içinde süygön adamım bolso dak özdörüm körmök emes!.. Bardık nerse sıyaktuu
ele süyüü da akçası, ubakıtı, azdır-köptür ırakatı bolgon adamdarga
tieşelüü nerse eken, ata. Akırında bul katındın janımda dem alganına
çıday albay turgan mezgil keldi.
Anday bolso emne üçün aga jıldar boyu çıdap jürdüm? Emne üçün bizdi
da, özüñü da uşul akıbalga jetkirgenge çeyin sabır kılıp jürdüñ? dep
suraşıñ mümkün. Munu başkalarga tüşündürüş kıyın, birok sen
tüşünörsüñ dep oyloym.
Vaziypa dep moynuma algan nerseni oñoy ele alıp ırgıtıp kete bere
turgan adam emesmin men... Ümüt bolso da, bolboso da ayagına çeyin çıdoogo
majbur elem. Emne kılalı, bizdi uşintip tarbiyalagansıñ. Kemesin
kutkargan kapitan dep ayta turganday bir adam bolsom, bul işter bolbos ele.
Koy emi, ata, sanaañ tınıp üygö kayt. Ferhundenin ketkeni biz üçün bir
bakıt... Esiñde bolsun, moynubuzdagı bir vaziypanı atkara albadık... bir üybülönün jok boluşuna, bir adamdın joldon tayışına sebep bolduk dep
özüñdü özüñ jebe. Ansız dele mınday üy-bülölördün üy-bülö dep ayta
turganday emnesi bar? Çınında adam boluuga araket kıluu saga da, maga da
zıyandan başka eç nerse alıp kelbedi. Emi bir az aybandık da kılıp körölü!..
- XXVİİ Ferhundenin ketişi üydögü dagı bir biylik töñkörüşünö sebep boldu.
Leyla menen Nejla jetekçisinen ayrılgan soñ biylikti karmay alışkan
jok. Öküm, biylik kayradan Ali Riza beydin koluna öttü.
Şevkettin kamalışı menen keçeler toktop, dayım kelçü konoktor da
jok boldu. Alardın bir daarı sottolgon kişinin üy-bülösü menen katışıp,
atın bulgagısı kelgen jok, bir daarı anday dep oyloboso da, üydögü kaygıdan
oñtoysuzdanıp, katışpay kalıştı. Kalgan bir neçe kişi da Ali Riza beydin
ötö suz mamilesinen kiyin kelbey turgan boluştu. Bir-eki ay
Baglarbaşındagı üydün eşigin kakkan jan bolbodu. Ali Riza bey emi
kızdarının ar kün köçö kezip, ar kim menen süylöşkönünö uruksat berbey,
bir jerden bir az keçigip kalışsa, kıyamat-kayımdı sala turgan boldu. Leyla
menen Nejlanın buga kantip çıdap jürgönü tañ kalarlık nerse ele. Birok
Nejlanın turmuşka çıgışı menen ayaktagan bir okuya alarga tört ay boyu bul
düynönü unutturdu.
Jayında Leylaga daroo üçöö söz aytıp kaldı. Eñ mıktısı Nazmi degen
jaş doktor ele. Leylaga bul jigittin öñü-başı, Hayrie hanımga kesibi
menen jakşı üy-bülönün uulu ekeni, Ali Riza beyge bolso oluttuulugu jaktı.
Üydögülördün baarı süyünüp jatıştı. Birok söykö salganga bir neçe kün
kalganda Nazmi bey bul iştin bolboy kalganın Ali Riza beyge aytıp, daroo
İzmirge ketip kaldı. Sebebi belgisiz ele. Adegende duşmandar Leyla
tuuraluu dagı bir uşak taratkan eken deşti. Birok köp ötpöy başka bir ayıñ
uguldu. Nazmi beydin atası bir uurunun karındaşın kelin kıla albaym, al
kızdan baş tartpasañ, balalıktan keçem degen imiş...
Ekinçisi bolso finansı kızmatkeri ele... Al da jaman adam emes bolçu.
Al tursun öñü-başı doktordukunan da jakşınakay ele. Aga karabastan Leyla
üçünçüsünö ıktadı. Al bolso Jamlıjada jaydı ötkörçü bir üy-bülögö konok
bolup kelgen siriyalık ele. Bir künü Leylanı Üsküdardagı kemeden körüp
jaktırıp, daroo ele üylönmök boluptur.
Jaş kızdardın köbü üçün egipettik, siriyalık jigitti karmap aluu
bakıt kuşun karmap aluu menen barabar ele. Leyla bay araptın alam degenin
ugup, süyüngönünön akılınan aynıp kala jazdadı. Demek, miñden bir kişige
nasip bolbogon bul bakıt aga buyurgan eken.
Leyla anı jakşılap da körgön jok. Kim ekenin da bilgen jok. Birok
kıyalında kinodogu mañdayında brilliant jarkıragan indus radjalarının
birine turmuşka çıgıp, apasın, atasın, bir tuugandarın jırgatat. Jokçuluk
bütöt. Büt üy-bülö bul siriyalık küyöö balanın sayasında jırgap-kuunap
jaşayt. Jaş kızdın bul kişi işengis kıyalı adegende bir tuugandarına,
anan apasına, akırı uçkan kuştan jardam suragıday abalga kelgen Ali Riza
beyge juktu. Üy-bülö bir neçe kün duuldadı.
Abdülvehap bey arı bay, arı adamgerçiliktüü adam sıyaktuu köründü.
Ali Riza beydin kedeyligin ayıp körgön jok. «Maga akça emes, namıs kerek...
Kudayım bar, Leyla hanım menen baktıluu bolsom, men anı brilliant menen
altınga bölöym»,- dedi.
Ali Riza beydin üyü emi üy dep ayta turganday bolboy kalgandıktan,
küyöö balanın bölmösündö bir söykö saluu azemi boldu. Uşuga baylanıştuu
Abdülvehap bey Leylaga bir sonun köynök menen çınjırluu kulon belek
kıldı. Alar sentyabrdın ayagına çeyin Stambulda bolup, anan nike kıyılgan
soñ, Siriyaga ketmek boluştu.
Abdülvehap bey Baglarbaşındagı üygö dayım kelçü boldu. Ar kanday
şıltoolor menen kelip: «Men üçün eç ubara bolboñuz... kofenin dele keregi
jok»,- dep surançu. Hayrie hanım bul sılık-sıpaa adam üçün berer nersesin
tappay kalçu. Anan kalsa kanday bolgonu menen üydün da bir sıyı bar ele.
Murun keçelerde koyulçu idiş-ayaktardın bir tobu satılıp ketkendikten,
alardın kalgan-katkanı meymankanaga koyulçu. Küyöö bala kelgende, daroo
meymankanaga kirgizişip, kofe, çay, köçögö bal muzdakçı kele kalsa, bal
muzdak berip sıylaşçu.
Abdülvehap bey eskiçil adamday körünüp, dayıma din, adep-ahlak
tuuraluu kep kılgandıktan, Hayrie hanım da sayasatın özgörttü. Kızdar bir az
şaykeleñdik kılıp, köbüröök külüp süylöp koyso, kabak-kaşın çıtıp, belgi
bere baştaçu. Murunku kep-sözdör bir jerden Abdülvehap beydin kulagına
çalınıp kalbagay ele dep kıpıldaçu. Al tursun Nejlanı jezdesi menen
joolukçan çıgarıp uçuraştırıp kaldı.
Leyla apasının sayasatın tuura körüp, azırınça jasangandı, köñül
açkandı köp jaktıra berbegen bir eski zaman kızının rolun oynop jürdü.
Şaşılganda emne payda? Özünön jıyırma beş jaş uluu küyöösün kanday
bolso da kaalaganday kalçap, kaalaganın jasatat. Kıyaldanganday baktıluu
boluş üçün aldıda uzak jaşoo jatpaybı.
Abdülvehap bey ubaktısı kelgende baldızdarına da özü sıyaktuu bay
jana kadırluu küyöö taap bermek boldu. Uşundan ulam Nejla menen Ayşe
anı jerge-suuga tiygizbey maktaşıp, jezde dep aylanasında çarköpölöktöy
aylanışat.
Ali Riza beyge kele turgan bolsok, al aga baldarın balaketten kutkaruu
üçün jibergen kudaydın bir töö erindüü periştesindey tuyulçu. Birok
emnegedir aga toluk işene albay, keede sözdörünön, abalınan şektene tüşçü.
Mınday uçurlarda bir nersege abdan berilip işengisi kelip, özün jektep
kirçü: «Men bir kuday urgan adiletsiz kişi boldum... Beker ele bul adamdın
künöösün kötörüp jatam.» Anın üstünö adep-ahlak, ar-namıs, çınçıldık
degen sıyaktuu sözdörgö uşunçalık suusap kalıptır, kimden uksa da kulagına
jakşı ugulat.
Abdülvehap bey Leylanı seyilge alıp çıgıp, keçinde çoñ-kiçine
baştıktar menen üygö alıp kelçü. Özgöçö kara barkıt mantodon ulam jaş kız
süyüngönünön jindi bolup kala jazdadı. Abdülvehap beydin janında özün
arañ karmap turgan Leyla al keteri menen apasının, atasının, siñdilerinin
moynuna asıldı, anan bölmösünö kirip, biylep jiberdi. Barkıt mantonu bir
betine basıp, közün juump alıp, gramofondon üyröngön bir valstı ırdap
jatkanın körgön Ali Riza beydin karılıktan jırtaygan közün jaş çaldı.
Bular tabiyatınan jakşı da, jaman da emes ele. Kaysı taraptan şamal sokso,
jalbırak sımal koşo ketişet, anı menen kayda bolso kete berişet. Emi
oñolboyt go dep tüñülüp kalgan kızın ümüt menen akça kanday özgörttü.
Leyla biylep bütkön soñ Nejlaga kelip, koldorun anın iyinine koydu
da: «İçik alganda, munu saga bereyinbi, Nejla?»- dedi. Ali Riza bey
Nejlanın daroo silkinip, ejesin közünün çaarın çıgara karaganın baykap
kaldı. Jürögü sızdap ketti. Demek, Nejla ejesin körö albayt turbaybı. Çal
keyiştüü külümsüröp bölmödön çıgıp baratkanda oy ketti. «Adamdın
baldarıman jırgaym degeni bolbogon bir kuru kıyal turbaybı, o Kuday!
Jüröktörübüzdün tabiyatı buga jol berbeyt eken, körsö. Baldarıbızdın
baarın baktıluu kılganga kuduretibiz jetken kündö da, albette, biriniki bir
jerinen aksabay koyboyt... Al bakıttardı daroo unutabız. Baldarıbızdın
kimisi baktısız bolso, oşonun gana ünün ugup ıylaybız. Ooba, baldardan
jırgaym degen bolbogon bir kuru kıyal eken go.»
Leylanın Siriyaga kete turgan mezgili jakındap kelattı. Abdülvehap
bey Leylaga ıraazıday körünçü. Birok bir künü bolbogon jerden uruşup
ketişti. Leyla kemede, bazarda murunku taanıştarın körsö da körmöksöngö,
uksa da ukmaksanga salıp koyçu. Birok bir künü keçinde Jamlıja köçösü
menen kelatıp, on çaktı kız-jigitterge kabılıp kalıştı. Kaçıp ketkenge
bolboy kalgandıktan, ayla jok, alar menen süylöşüügö tuura keldi.
Abdülvehap bey da alar menen taanışuuga majbur boldu. Al buga jini kelip,
Leylanı kemsintip uruşa baştadı. Jaş kız da aga jaraşa joop kaytarıp, al
künü keçinde biri-birine taarınıp ketip kalıştı. Abdülvehap bey bir
jumaday üygö kelgen jok. Hayrie hanım baş bolup büt üy-bülö sesteyip
kaldı...
Akırında andan Ali Riza beyge bir kabar keldi. Leyla köçödö bolbogon
bir adamdar menen süylöşüptür; anı menen ele tim bolboy anın közünçö
alarga boluşuptur. Namıstuu erkek buga çıday albayt eken. Ali Riza beydi
abdan jakşı körgöndüktön, kiçüü kızı Nejlanı berse, alat imiş!
Ali Riza bey menen Hayrie hanım tuura bir juma «Tuura emes iş
kıldıñ, küyöö balanı beker kapa kıldıñ»,- dep Leylanın kulak-meesin
jeşken. Birok Abdülvehep beyden bul kabar keleri menen baarı tüşünüktüü
boldu. Keede Ali Riza beyge kelgen küdük oylor tuura bolup çıktı.
Kim ekenin, kaydan ekenin jakşı ilikteşpegen bul adam soo ittin
kuyrugu emes eken. Balkim, janında alıp jürgön Leyladan kızıgı
taragandıktan, balkim, ejesinen eki jaş kiçüü Nejlanın suluuluguna
kızıkkandıktan, munu taştap, tiginisin alayın degen oy kelgendir.
Leylanı beker ele künöölöşüptür. Baykuş kızdın eç kanday künöösü
jok eken. Janagı taarınıç Leylanı taştap, Nejlanı alıştın şıltoosu
turbaybı, körsö. Şıltoosun karasañ bul aybandın!
Üydö jañjal çıktı. Ali Riza bey bul adamdın bergen şakegi menen bir
neçe belek-beçkegin çogultup turup kabar alıp kelgen adamdan berip jiberiş
kerek dedi. Birok oşo maalda Abdülvehap beydin jüzü kara sunuşunan da tañ
kalarlık bir okuya boldu.
Nejla uyalbay-kısınbay ele Ali Riza beyge tastañdadı:
- Emne kılganı turasıñ, ata... Akılıñdan aynıp kaldıñbı? Kantip
menin bagımı baylaysıñ? Abdülvehap bey meni kaalagan turbaybı... Ejemin
orduna meni beresiñ, oşonu menen iş bütöt.
Ali Riza bey ukkan kulagına işene albay, tili baylana tüştü.
Leylanın esi oop kaldı. Jalgız Hayrie hanım gana özün jogotkon jok:
- Nejlanın sözünün da jönü bar... Oylonup körölü, Ali Riza bey...
Talaş-tartış tünü menen boldu. Ali Riza bey taptakır karşı boldu.
Adegende ele uşunu kılgan bul akmak adamdan emneni kütsö bolot? Mınday
kişige adam kızın emes, üydö jürgön mışıgın da işenip bere albayt. Anın
oyunça, köçödö kayır tilep oturgan tilemçi da bul jüzü kara, abiyirsiz
adamdan miñ ese jakşı. Anan kalsa kara çeçekey ejesin kordop ketken adamga
Nejlanın turmuşka çıgışı beti joktuk emespi.
Hayrie hanım çalının bardık sözün tuura dedi. Abdülvehap bey
çınında ele bir adep-ahlaksız adam. Kişi mınday adamga üydögü mışıgın
da işenip bere albayt. Birok emne kılışsın, zaman murunku zaman emes.
Baldar mışıktın baldarınan da jaman abalda azır. Karız bolso tölönböy
turat. Jakında sıyagı, üy da satılıp, bala-çaka köçödö kalat. Jardam bere
turgan eç kim jok. Ölöyün deseñ jan tattuu, kireyin deseñ jer katuu.
Çalının munun baarın oylonuşturbay turup jok degeni tuura bolbos ele.
Anın üstünö çaldın çeçimi anday dele maanilüü emes... Akırkı söz Nejlada.
Akırkı sözbü? Talaştın ayagında uşunday çeçimge kelgen baykuş çalkempirdi tıñdap turgan Nejla külümsürödü. Al özünön kütüp jatışkan
akırkı sözdü janagı kabar kelgende ele aytpadıbı. Azır bolso ata-enesinin
kereksiz uruş-talaşın bılk etpey añgeme sıyaktuu ugup oturat, anda-sanda
terezeni karap koyup öz baktısın oyloyt. Çın ele anın künü tuup turgan
jokpu? Ejesinin başındagı bakıt kuşu andan uçup öz başına kongonun
tüşündö körsö da işenbes ele... Emi al oylono turgan bir gana nerse bar:
siriyalık bakıt kuşunun ejesi menen oynogondoy oynoşuna jol berbey, anı
birotolo baylap alış kerek.
Leyla siñdisinin bul kılıgın erteden beri baykap oturdu. Akırında
çıday albay, atasına ıylay baştadı. Bütün ümüt-kıyalınan daroo kol juup
kalgan adam üçün mından tabigıy nerse jok bolçu. Bakıruu – janı küygön
adamdardın tabigıy akısı. Nejlaga tüşkön vaziypa bolso ejesinin bul
akısın moyunga alıp, eç bolboso bügün tünü al emne dep, emne kılsa kötörüü
bolçu. Bul özü al üçün kıyın dele iş emes. Birok Nejla emnegedir anday
ayköl bolgusu kelbedi. Al tursun ejesi menen aytışkandan da kayra
tartpadı. Uşul jerden Leyla birotolo özün jogotup, üydö kıyamat-kayım
baştaldı. Jaş kız beti açılgan ajaan ayaldın ünü menen: «Jalap... Beti jok
jalap... Küyöömü sen buzduñ»,- dep çañırıp Nejlaga atırılsa, al da
tastañdap: «Ooba, buzdum, közüñdü açıp, jakşı karabayt beleñ»,- deyt.
Hayrie hanım çaçı-başı saksaygan Leylanı karmap, Ayşe bolso
Nejlanı bölmödön eptep alıp çıgıp ketkenge araket kılıp jattı. Ali Riza
bey turgan jerinde dubaldın tübünö bük tüşö, başın mıkçıp, kızdarının
uşunçalıkka jetkenine bülküldöp ıylap jattı.
Nejla Ayşege ee berbey kayra-kayra kelip, oozgo algıs sözdör menen
içinde bolgon zaarın tögüp jattı:
- Bir dükön çirik manto kiyip alıp, teñiriñdi taanıbay kalbadıñ
bele? Uyalbastan bizge kızmatçı kızday mamile kıldıñ. Kuday sendeylerdi
tez ele esine keltirip koyöt uşintip... Kışında içik algandan kiyin maga
eski mantoñdu bermek eleñ, uşundaybı? Emi men anı başı-közümdün sadagası
dep saga kaltıram.
- XXVİİ On beş kündön kiyin Nejla Abdülvehap bey menen Siriyaga jönödü.
Oşentip, kuştardın dagı biri ketti.
Nejla menen Leylanın ortosunda bir tuugandıktan da artık bir nerse
bar ele. Eköö udaa bolçu. Öñü-baştarı, münözdörü okşoş ele. Bir töşöktö
jatıp, birge ösüştü, birge külüp, birge oynoştu. Ali Riza beydin oyunça,
alar biri-birisiz jaşay albay turgan egizder ele, kandaş, jandaş degen
nersenin eñ bir mıktı ülgüsü bolçu. Emi mintip ekinçi jüz karaşkıs bolup
duşmandarday ajıraştı.
Emi üy-bülö da azaydı. Leyla menen Ayşeden başka bala kalbadı. Ali
Riza bey kışka juuk Baglarbaşındagı üydü sattı. Bardık karızdarınan
kutuldu. Kalgan akçaga Dolap köçösünön bir üy aldı.
Bul eki çoñ bölmölüü, kapkarañgı, uray baştagan bir üy ele. Kızdar bir
oozdon tozok dep at koyuşkan bayagı eski üy buga karaganda beyiştin bir burçu
eken. Birok koldo kalgan akçaga mından jakşıraagın alışka mümkün emes
ele. Hayrie hanım üydü körüp ele jaktırbay: «Bir az kütö tursak, balkim,
jakşıraagı çıgıp kalat ele»,- dedi. Birok murunkudan taptakır başka bir
adam bolup kalgan Ali Riza bey külö kakşıktadı: «Kütö turalıbı? Kalgan
bir az akçanın bıltırkıday tübünö jetip, meni köçödö kaltırgança kütö
turalıbı?» Kızdar üygö körgö kirgendey burkurap ıylap kirişti. Ali Riza
beydin abalı dele uşunday bolçu. Birok aga karabay, bosogonu attap kirgen
soñ, açkıçtı erdine tiygizip: «Alla jokçulugun körsötpösün...»,- dep duba
kıldı.
Leyla soñku okuyadan kiyin oñolo elek bolçu. Üygö kirgendin ekinçi
künü «Başım... başım...» dep bakırıp töşökkö kulap kaldı. Kırk beş kün
til-oozsuz jattı. Birok, kudayga şügür, korkunuçtuu emes eken. Koşuna
jaşagan pensiyadagı bir doktor körüp: «Nerv... tamagın jakşı karagıla.
Korkpogula, ötüp ketet»,- dedi. Al aytkanday ele Leyla bir jarım aydan
kiyin turup ketti. Birok taptakır başka Leyla bolup kaldı... Oorup
jatkanda anı alıp ketip, orduna başka biröönü jatkırıp koyuşkanday ele.
Abdan arık bolçu. Jañı basa baştagan baladay arañ kadam şilteyt, közdörü
karañgılap, koldoru menen betin basa kalat. Öñü-başı özgörgönü menen dagı
ele suluu bolçu. Oorudan ulam jüzü muñayım tartıp kalgandıktan, Ali Riza
beyge murunkusunan da suluu körünçü.
Leylanın jüzü menen birge münözü da özgördü. Emi al murunkuday bargajokko kıjırlanbay, tagdırına birotolo moyun sunganday ele. Ali Riza bey
kızının közünön ayta albay turgan muñdu baykadı. Al başkalar menen
süylöşüp, külüp turganı menen içinen ıylap turat, birok köz jaşı tamçı
bolboy buuga aylanıp ketkendey. Bul, balkim, karıgan çalga uşunday sezilip
jatkandır. Birok kanday bolgondo da al Leylanı ayap jürdü.
Anan bayagı atalık sezimi kayra oygono baştadı. Kızına bolgon büt
taarınıçtarı bara-bara jok boldu.
Leyla bir az oñolgondon kiyin köçögö çıga baştadı.
Doktor anın taza abaga çıgarıp seyildetip, köñülün açıp turgula,
mümkün bolso jer kotorgula dedi. Jer kotoruş mümkün emes ele.
Çal ettüü-süttüü ooru tamagına akçanı eptep taap jürdü. Birok buga
karabastan, Leyla keede seyilge çıkçu.
Birinçi jolkusunda Hayrie hanım kızın orop-çulgap, arzan arabaga
salıp, deñiz jeegine alıp bardı. Oşol künü eşiktin janındagı kiçinekey
bölmödö bolgon bir okuya Ali Riza beydin jürögün kayra ezdi.
Hayrie hanım ayıp iş kılganday kaysaktap Leylanın janına bir
tüyünçök koydu. Bul bayagı Nejla başı-közümün sadagası bolsun dep ejesine
taştap ketken kara joltoy manto bolçu.
Oşol uruşkan tünü Nejlanın çañırıp aytkan sözdörü baarının
kulagında jañırıp turdu. Birok munu estegenin eç kimisi batınıp ayta
algan jok. Antkeni anda mantonu ırgıtıp iyiş kerek bolup kalmak.
Hayrie hanım Leylanın atırılbay, oturgan jerinde talıp kalganın
körüp, kayrattana tüştü da, kaydıger ün menen:
- Kel, kızım... Uşunu kiy, çıgalı,- dedi.
Mantonu koluna alıp kütüp turgan kempir çalı menen tikteşip
kalbayın dep kaypaktap jüzün burup ketti.
Ali Riza bey kızının közü karañgılay tüşköndöy bolup, kolun jüzünö
alıp barıp, anan ordunan akırın turganın kördü da, tamagı buula tüştü.
Oşondon baştap Leyla ar künü barkıt mantosun kiyip, köçömö-köçö
keze turgan boldu.
Ali Riza bey adegende buga ündögön jok. Emne kılsın anan baykuş kız.
Uşintip eşik-elikke çıgıp bassa, kaygı-kapadan bir az arıların
tajrıybasınan ulam bilçü. Anan kalsa Dolap köçösündögü üy da otura turgan
üy emes ele. Kıştın kıska kündörü tüş oogondon kiyin ele bölmölör
çıraksız otura albay turganday bolup tünörüp kalçu. Oşondoy bolso da barabara Ali Riza beydin oyuna ar nerseler kelip, korko turgan boldu: jaş
kızdın mintip köpkö jürgönü tuura emes ele. Keede al abdan keç kelçü. Anan
bayagı keçege kelip jürçülördün kee birleri menen kayra tabışıp aldı.
Leyla kayra özünö kelip, bayagıday şayır bolup kaldı. Birok Ali Riza
beyge al dagı ele ooruluuday sezilgendikten, köñülün oorutup albayın dep
bir nerse aytkanga oozu barbay jürdü.
Köp ötpöy ele bul büdömük çoçuloo kadimki korkunuçka aylandı.
Çaldın kulagı keede şektüü birdemelerdi çalıp kalçu boldu. Birok, tilekke
karşı, Leylanın bul kılgandarı adatka aylanıp, könümüş nerse katarı
kabıldanıp kaldı. Ali Riza beydin Leylanı eskerteyin, süylöşöyün degen
araketi da oñunan çıkpadı, çının aytkanda, özü da çındap kirişpedi,
antkeni kança jıldan beri alışıp jürüp özü da çarçagan ele.
Anan kalsa akıl-nasaattın taasir eterine özü da işenbey kaldı.
Oşentip, Leyla özü kaalaganday oynop-külüp jürö berdi.
- XXİX Nejladan jaman kabarlar kele baştadı. Jaş kız araptın bayagı aytkan
baylıgı menen jırgal turmuşu ançeyin bir kıyal ekenin joldo baratkanda
ele biliptir.
Abdülvehap bey Stambulda özü aytkanday millioner emes ele
tüşünüksüz bir işter menen alek bolup jürgön kedey neme eken.
Nejla Beyrutta kıyalındagı ak saraydın janında tookkana bolup kala
turgan kiçinekey bir üygö barıp tüşüptür.
Mramor tepkiçterge tizilgen kinodogu kızmatkerler emes, süyrölgön
köynökçön kayın atası menen Abdülvehap beydin eki ayalı, anan bir koroo
baldarı tosup alıptır.
Üçünçü ayalı toguz ay murun ölgön eken. Nejla anın orduna
kelgendikten, andan kalgan eki bala, albette, daroo anın moynuna tüşüptür.
Jaş kelin bayagı Stambuldan algan ança-mınça nerseler menen kala
turganın tüşüngön soñ uruş çıgarmak boluptur. Birok uzun köynökçön
kaynatası kerneydikindey katuu ün menen atırılganın körüp, üröyü uçup,
ekinçi uruşkus boluptur.
Eki künülöş katın menen bir koroo baldardın içinde jaşoo tozok ele.
Birok Nejla adegende bulardı jazgandan uyalıptır, özgöçö Leylanın tabası
kanat go dep korkuptur. Bir neçe ay ötkön soñ çıday albay, uyat-sıyıttı koyup,
baarın jaza baştaptır.
Akırkı katında mintiptir: «Ata, çıday albaym. Igın tapsam, baarın
taştap, Stambulga kaçam. Senin bir sındırım nanıña ıraazı bolom. Apam
menen agam köz aldımda turat. Leyla ejem eç oyuman çıkpayt. Al munu menen
baş koşpoy kaldım dep kaygırgan ele. Azır menin körgön künümü körsö,
kutkarganım üçün maga ırakmat aytat ele.»
Leyla bul kattı okugan soñ siñdisin jek körgönün unutup: «Ata,
Nejlanı eptep kutkarıp alalı»,- dep Ali Riza beydin ayagın kuçaktadı.
Hayrie hanımdın oyu da uşunday ele. Birok çal alardın jalbarganına
kulak salbay, Nejlaga mınday dep joop jazdı: «Jazgandarıñı okup jaman
boldum. Birok, tilekke karşı, saga jardam bere turganday alım jok. Biz azır
murunkudan da jaman abaldabız. Bul jakka kelip emne kılasıñ? Al jakta
kanday bolso da üyüñ bar; küyööñ jırgatıp iybese da namıstuu adam katarı
seni eç kimdin kolun karatpay bagıp alar. Ayla jok, tiliñdi tişiñe kıpçıp,
aylanañdagı adamdarga kön, kızım.»
Ali Riza bey bul katı menen Nejlaga eşik jabık ekenin açık
tüşündürdü. Birok jaş kelin uşunçalık kıynalgandıktan, munu eröön-törön
albay, kayra-kayra kat jazıp: «Meni kutkarıp kal, bolboso özümdü özüm
öltüröm, menin kanıma zabın bolosuñ» dep çırıldap jattı.
Nejlanın özümdü özüm öltüröm degeni ançeyin bir korkutuu ele. Birok
oşondoy boluşu da mümkün. Bul miñ kubulgan, kıyalı buzuk baldardan emneni
gana kütsö bolboyt?
Çal kulagında tınımsız jañırıktagan bul üngö joop izdep:
«Tüşündüm, baldar üçün bul bir keç küz okşoboybu... Birok beş baladan
biröö aman kalsa bolboy bele, o Jaratkan!»,- dep süylönçü.
- XXX Ali Riza beydin kafe teñtuştarınan bir pensioner mayor bir künü
Üsküdar kafelerinin birinde çetke alıp çıktı:
- Ali Riza bey, siz menen süylöşö turgan bir maanilüü söz bar,- dedi. –
Bir topko olku-solku bolup jürdüm... Birok sizdi jakşı körgöndüktön jana
namıstuu adam dep bilgendikten...
Mayor çaldın kubarıp, kaltıray baştaganın körüp, toktop kaldı. Bir
az olku-solku bolo tüşüp:
- Sizge katuu tiet go,- dedi.
Ali Riza bey daroo özünö keldi. Jönü jok joruktu baştap, teñtuşun
korkutkandın keregi jok bolçu.
Sıyagı, uga turganı ötö jaman nerse okşop kaldı. Birok emi mınça
bolgondon kiyin çındıktı biliş kerek ele.
Çal sır berbemiş bolup, jay gana:
- Kıjalat bolboñuz, men abdan çıdamduu kişimin,- dedi.
- Birok kapa bolboym dep ubada bere alasızbı?
- Ot tüşkön jerin küygüzböy koyboyt. Birok kayrat kılam.
- Birok emi bul anday dele çoñ masele emes. Menin aytayın degenim bul:
çoñ kızıñızdın köçödö köp jürüşünö uruksat berbeseñiz, andan da jakşısı,
mümkün bolso, bir az ubakıt köçögö takır çıgarbay tursañız jakşı bolor
ele.
- Emne boldu? Bir nerse bolupturbu?
- Eç nerse... Birok jaş kızdı öz erkine koyuu tuura emes da...
- Sözüñüzdü buzbañız. Siz bir nerselerdi bilet okşoysuz, maga bolgonun
bolgondoy aytıñız.
- Makul, bilgenimdi aytayın. Kızıñızdı bir juma murun bir jakşı
kiyingen jigit menen maşinaga tüşüp jatkanda kördüm. Kanday tañ
kalganımdı bilbeysiz. Üç kün murun bizdin baldar dagı başka nerselerdi
aytıp berişti. Birok bul ançeyin bir apırtma boluşu da mümkün!..
Mayor Ali Riza beyden al başka nerseler emne eken dep surayt go dep
küttü. Birok emi çaldın anın jüzünö karay turgan, dagı bir nerse suray
turgan akıbalı jok ele.
Bolgonu «Bul da başıma keldibi?» dep kübüröp ordunan turdu da, köçögö
çıgıp, daroo karañgı kirip, jol körünböy kalgan sıyaktuu başın jerge
salıp, tayagı menen jol jeegindegi taştardı tıkıldata, ilkip barattı: «Bul
da başıma kelmek bele? Aç kaldım, uyat boldum, türdüü korduktardı kördüm.
Baarına çıdadım. Birok namıssızdıkka çıday albaym. Sözsüz bir nerse
kılışım kerek...»
Üyünö jetkende, bir oy keldi: «Mayor başka nerselerdi da bilet
okşoyt. Sözü oozunda kaldı. Adegende baarın bileyin. Bir nerse kılış üçün
bardıgın anıktap alış kerek.»
Ali Riza bey daroo artka kayttı. Mayor ketip kalbagay ele dep korkup
şaşıp bardı. Oşentkeni jakşı boluptur. Entigip kafege kirip barganda,
mayor keteyin dep kalgan eken. Ali Riza bey emi uyat-sıyıttı koyup, mayorgo
bilgeniñdi ayt dep jaldırap jatıp, mına bulardı bildi.
Leyla eki aydan beri bala-çakaluu bir advokattın oynoşu eken. Bir
jumada eki kün Üsküdar pristanınan joluguşup, maşina menen
Haydarpaşadagı bir joluguşuu üyünö barışat imiş.
Bul söz jalgan bolso, künöösü aytkandardın moynuna tüşmök. Birok bul
bala-çakadan beri aytıp jürgön nerse ele.
Ali Riza bey kayra üyünö kelgende tün kirip kalgan bolçu. Hayrie
hanım anı körörü menen:
- Leyla dagı jok, kayda jüröt bul kız,- dedi.
Çal çarçagandan Leylanı oyloguday çamam jok degendey tür körsötüp,
eşiktin janındagı sınık divanga köçük bastı. Kızınan dagı bir jolu
taktap surabastan turup Hayrie hanımga bul okuya tuuraluu aytkısı kelgen
jok. Antkeni emi kempirine da işenbey kalgan ele.
Hayrie hanım ayıl-apadan bir sözdördü uksa da çalınan jaşırıp
koyuşu mümkün ele. Anday bolboso dele çalının jininen korkup, Leylanı
kanatına kalkalap, al kelgende ımdap-jañdap aga bir nerselerdi
tüşündürmök.
Ali Riza bey oturgan jerinde Leylaga bere turgan suroolorun kamdap
jatkanda Hayrie hanım Ayşe menen keçki tamaktı dayardap jattı.
On münöt ötpöy ele köçönün başınan maşinanın signalı ugulup, andan
kiyin şaşılıp kelatkan adamdın dabışı çıktı. Darbaza açık bolçu; Leyla
dabış çıgargandan korkkon sıyaktuu akırın kirdi da, aşkanadan tüşüp
turgan jarıkka karay bastı. Karañgıda divandan turup kelatkan atasın körüp
çoçup ketti:
- Sensiñbi ata? Jürögümü tüşürdüñ!
Ayşe, ejesinin ünün ugup, çıraktı karmay aşkanadan çıktı. Anın
arkasınan şımalangan Hayrie hanım köründü.
Kempir:
- Kayda jürösüñ, Leyla? Seni kütö berip jindi bolo jazdadım,- dedi.
- Bir kurbu kızım menen jürdüm… Koyö tur, bir az demimi basıp, anan
aytıp bereyin…
- Leyla içinen bir şıltoo dayardap jattı. Ubakıt alış üçün Ayşeden
suu aldırıp içti.
Ali Riza bey tepkiçtin janında, karañgıdan jüzü körünböy turdu. Jay,
kalbaat ün menen:
- Sen maşina menen keldiñbi?- dep suradı.
Leyla bir az olku-solku bolup turup:
- Ooba,- dedi, - bir kurbumkuna bardım ele.
Ali Riza bey sır aldırbay turayın degeni menen karmana albay kaldı:
- Konoktorun üyünö çeyin maşina menen jetkirgen kanday kuday bergen
nemeler eken alar?.. Kim al kurbuñ?
- Taanıbaysıñ…
Leyla apasına burulup, sözün ulanttı:
- Kurbum Haydarpaşadagı tikmeçisine barmak eken. Çoguu barıp keleli
dep asılıp turup aldı… Beker maşina menen barsa barıp keleyin dedim.
Birok bir az keç kaldık…
«Haydarpaşa» degendi ukkanda Ali Riza bey jarılıp kete jazdadı:
- Kurbuñ menen Haydarpaşaga birinçi jolu bardıñbı?
Jaş kız kayrattana tüşüp:
- Ooba,- dedi.
- Menin oyumça, anday emes… Al tikmeçi Haydarpaşanın kaysı
köçösündö eken?
Leyla kayra atası tarapka burulup, anın jüzün körgöngö araket kıldı.
Çaldın bir nerseden şek sanap turganın tuydu. Birok bir az murun eşikten
korkkon sıyaktuu bolup kirgeni menen azır köp sır aldırgan jok; atasın
korkutmak bolgondogu erkelegen ünü menen:
- Koyçu, ata. Kaydagı suroolordu beresiñ da,- dedi.
Mınday uyatsızdıktan Ali Riza bey jindi bolup kete jazdadı. Kanı
kaynap, ukkandarın aytıp bakıra baştadı. Hayrie hanım:
- Ali Riza bey, özüñö kel... Munun baarı jalgan, uşak...-, dep ortogo
tüşmök boldu.
Leyla da uşunday kılsa, eç bolboso unçukpay tursa, çal, balkim, kayra
olku-solku bolo tüşmök. Birok al böyrögün tayanıp, manto orongon denesin
bir jagına oodura keykeyip, sahnada monolog okugan ispan artistteri
keptenip:
- Anday bolso emne boluptur? Adam bolsoñ, kızıñı bul akıbalga
tüşürböyt eleñ da!- dedi.
Ayşenin kolundagı çıraktın jarıgı Leylanın jüzünö tiyip, anın ak
it kirip, kara it çıgıp jatkan boyöluu oozun, kara boyök içinde açuudan
jüljüyö tüşkön közdörün Ali Riza beyge öltürö turganday tarizde Ali Riza
beyge körsötüp turdu.
Çal daroo tayagın karmap:
- Jogol... Azır üyümdön çıgıp ket!- dep bakırdı.
Leyla bul jolu bir az korkup, eşikti közdöy çeginip:
- Kal deseñ da kalbaym! Kargış tiysin senin üyüñö!- dep joop berdi.
Bul çalga tañ kalarlık küç berdi. Koldorun, buttarın kuçaktagan
Hayrie hanım menen Ayşeni tüyünçöktöy silkip taştap, Leylaga atırıldı.
Mınday kol saluu kütüüsüz bolgonduktan, jaş kız kaçpasa, ölbösö da oor
jarakat almak. Birok Ali Riza bey ayaktarı jerge kadala tüşköndöy
kömkörösünön jerge kuladı da, tayagı eki kadamday arı barıp tüştü.
- XXXİ Ali Riza bey şal bolup kala jazdadı. Oşol tündön kiyin jaagı kiçine
kıyşayıp, tili biliner bilinbes çuldurap, baskanda sol butu bir az
süyrölüp kaldı. Birok munu tuybagan sıyaktuu ele. Anı kemirip jep jatkan
çınıgı ooru içinde bolçu.
Eldin betin karay albay kalgandıktan, adegende ubaktısının köbün
kiçinekey bölmödö ötkörüp jürdü. Terezenin mañdayında örttön kalgan
jaman dubal bar bolçu. Çal künü boyu dubaldın jarakalarınan ösüp çıkkan
serbeygen çöptördü, taştardın arasında keskeldirik uulagan mışıktardı
karap oturçu. Dagı bir ermegi tüş çende dubaldın ortosunan baştap akırın
jogorulagan nurga karap, jañı kün saatın tabuu boldu.
Leyla ketkenden kiyin üy añgırap kaldı. Kibiregen denesinin kaysı
jagınan kelgeni tüşünüksüz bir küç menen jıldar boyu tıtınıp kelgen
Hayrie hanım uşundan ulam özün daroo taştap koydu. Eki kündö bir idişayak juuş, anda-sanda mangalga kazan asuu, Ayşenin çaçına kee-keede tarak
körsötüp koyuu al üçün köñül aynıtkan bir işke aylandı.
Kempir uzakka sozulgan kanduu soguştan kaytkan jooker sıyaktuu ele.
Algan jaraattarı emi sızdap oorutup, ölörçö çarçaganın emi sezip, kün
sayın bir ooru payda bolup jattı.
Leyla maselesi Ali Riza beydin da, anın da jürögünün eñ taluu jerine
tiydi. Bul namıs işi bolgonduktan, çalınıkın da tuura emes dep ayta albayt,
birok oşol ele uçurda emnegedir çalınan irenjip, köñülü kalıp kaldı.
Bul abal Ali Riza beyge keede tüşünüksüz bir tabışmaktay tuyulçu:
- Baldardın baarınan ayrıldık... Jañı üylöngöndögüdöy bolup eki baş
kaldık... Bu balaketterden kiyin biri-biribizge jakın bolup kalışıbız
kerek ele go? Biz bolso biri-biribizden jiyirkenip, köröyün degen közübüz
jok oturabız... Adam degeniñ uşunday bir tañ kalarlık tabışmak bolot
turbaybı, o Kuday!
Ali Riza bey bul tabışmaktın dagı birin kempiri eköönün Ayşege
jasagan mamilesinen kördü. Beş baladan koldorunda uşul kiçinekey kız
kaldı. Uşunday bolgon soñ tigilerge bolgon meerimdi Ayşege berip, anı
beş ese süyüş kerek ele go? Kızga bolso üy içinde jürgön, ayak aldına kele
kalsa ırgıta tepken mışıkka jasaganday mamile jasalçu. Baldar menen kofe
çöyçöktörünün ortosunda eç kanday dele ayırma jok bolup kalgan şekildi.
Sınıp oturup biröö kalganda işke jarabas bolup, bir burçka ırgıtıla
turgan boldu.
Ayşe azır on törttö, ejeleri sıyaktuu körkünö çıgıp kelatat. Birok
anın algaçkı jazın kimdin közü körmök ele?
Murunku oyunkarak, oozu tınbagan Ayşe emi korkok bolup kaldı. Üydün
bir jerinde barı-jogu bilinbey jürö beret, külgöndön, katuu süylögöndön,
katuuraak baskandan da korkot, ıñgayı kelgende bakçaga je koñşulardıkına
kaçat.
Bir neçe aydan kiyin Ali Riza bey bul balaketke da köndü. Keede tayagın
alıp, köçögö çıga turgan boldu. Akırı jürüp bayagı eski kafelerdin astınan
öttü. Teñtuştarı terezeni tıkıldatıp çakırıştı. Bir az olku-solku bolup
turgan soñ içkeri kirdi. Alardın mamilesi anday dele özgörbögönün baykadı.
Jakşılap oyloso, tuurası da uşul emes bele? Leylanın jaman jolgo
tüşkönün bilip turup, üyünö kayra kirgizip alsa, namıssız dep aytışsa
bolor ele. Birok çındıktı ugarı menen kızın üydön kuup çıgıp, azırkıga
çeyin atın da atabay jürböybü. Azır anın balası ölgön atadan eç kanday
ayırması jok, aga bir az boor oorusa da bolot.
- XXXİİ Keede üydö başka baldar tuuraluu söz bolgondo, Leylanın atı eç kaçan
atalçu emes. Bir jolu Hayrie hanım oylonup oturup Ayşeni Leyla dep
çakırıp alıp, keede közün jumarı menen anı estey bererin Ali Riza beyge
aytkan ele.
Dubalda Ali Riza beydin kaçandır bir kezde baldarı tegerektey tüşkön
eski sürötü bar bolçu. Çal ayak aldında oturup tüşkön Leylanı kayçı menen
kesip taştagan soñ, atasının tizesin kuçaktagan koldoru gana kalgan ele.
Baldardın tüşünüksüz joruktarı bolot emespi. Bir künü Ayşe süröttü karap
turup:
- Uşu koldordu karasañ... Leyla ejem tizeñdi kuçaktap jaldırap jatkan
sıyaktuu ee?- dedi.
Balanın aruulugunan je tentektiginen aytılgan uşul tabışmaktuu
sözdön ulam Hayrie hanım burkurap ıylap iydi. Ali Riza bey kaltıragan
muştumu menen kızdı korkutup:
- Jubarımbek!.. Ekinçi anın atın senin oozuñdan ukpayın!,- dep
bakırdı.
Birok emnegedir oşo kündön baştap tıyuu buzuldu. Hayrie hanım
çalının jini kelgenine karabay Leyla jönündö köbüröök söz kıla turgan
boldu. Adegende ar türdüü sebepter menen anın bala kezindegi kılıktarın
aytıp jürdü. Anan azır emne bolup jürgönü tuuraluu ayıl-apadan ukkan
sözdördü ayta baştadı: kızdı joldon çıgargan advokat anday dele jaman
kişi emes imiş. Leylaga Taksimden çakan üy kirelep, abdan jakşı karayt
imiş. Al tursun anı menen nikeleşkisi kelet imiş, birok, tilekke karşı,
ayalı menen ajıraşuunun jolun taba albay jürgön imiş. Kanday bolso da bul
adam adep-ahlaksızdıgınan emes, Leylanı katuu süyüp kalganınan ulam
uşunday işke bargan imiş...
Ali Riza bey: «Kuday üçün ünüñdü basçı, Hayrie... Arıman ölö turgan
boldum!»- degeni menen bul jañılıktarga ıraazı bolboy koyö alçu emes.
Jamanbı, jakşıbı, biröögö bülö eken da.
Hayrie hanım baarın baykaçu. Al bir künü keçinde çalına Leylanın on
beş kündön beri oorup jatkanın ayttı:
- Baykuş kız, oorukçan bolup kalbadıbı... Korkup atam. Bıltırkı
oorusu kayra karmap kalbagay ele.
Bul Ali Riza beydin alsız jürögündö bolor-bolbos boor ooruu menen
meerim oygottu.
Uyat-sıyıtsız bir tarizde mantosuna oronup, böyrögün tayana, boyöluu
oozun çoyuştata, kapkara kılıp boyögon közün jüljüytö ırgıştap monolog
okugan Leyla jogolup, bayagı ooruluu, ümütsüz Leylanın kupkuu elesi keldi.
Hayrie hanım çalının jüzündögü kaygını körüp kayrattana tüştü da:
- Uruksat ber... Bir künü keçinde barıp kızımı körüp keleyin,- dep
jalbardı.
Ali Riza bey açuulangan jok, bolgonu:
- Uşul söz sen sıyaktuu namıstuu ayaldın oozunan çıga turgan sözbü,
Hayrie? Ölüm bar, anı menen kayra körüşüü jok!- dedi.
Birok uşul uçurda erksizden eki tamçı jaş çıgıp ketti. Çal munu
jarıktan agıp ketkendey tür körsötüp, çıraktı tiktey berdi. Anan başın
jerge salıp, oorugan ayagın ogo beter süyröltö bölmödön çıgıp ketti.
Hayrie hanım bul bayöo amalga işenip kaldı.
Leylanın okuyasınan kiyin özün daroo taştap koygon, jatkan jerinen
anda-sanda közün açıp, tegeregin karagandı, suroogo ooz uçu menen joop
bergendi da paydasız iş dep kalgan Hayrie hanımda bul kündörü
tabışmaktuu özgörüülör baykala baştadı. Çalına karata sayasatı da özgördü.
Anda-sanda Ali Riza beydin janına kelip, mayda-çüydö kızmatın kılıp,
jıluu sözdör menen köñülün alıp jürdü.
Bul jandanuu bayagı algaçkı balaketter bolup, üydön kut kaçıp, baldar
biri-biri menen uruşa baştagan ubaktardagıga okşop turdu. Ali Riza bey
bul özgörüügö köp dele maani berbey, içinen: «Koyö tur, körölü... munun
artında bir nerse bar, birok Jaratkan özüñ jar bolo kör»,- dep jürdü.
Çaldın tükşümölü tuura çıktı. Köp ötpöy ele bul tañ kalarlık
jarakörlüktün sırı açıldı. Ali Riza bey bir künü bir baştık jaşılça
karmay eşikten kirgende, mañdayında kızı Leyla turuptur.
Leyla: «Ata... atake!» dep burkurap Ali Riza beydin moynuna asıldı,
Hayrie hanım menen Ayşe butun kuçaktap jalbarıştı.
Ali Riza artka ketençiktey berip dubalga tayandı. Közün jumdu.
Jüzünön tolkundanganı baykalgan jok. Bolgonu başın çalkalatıp, aba
jetpey jatkan sıyaktuu jakasındagı topçunu çeçkenge araket kılıp jattı.
Demek, Hayrie hanımdın Leylanı ulam-ulam aytıp kalganının maksatı uşul
turbaybı. Kızı menen tımızın jolugup, plan dayardaşkan eken.
Adegende Leylanın bala kezdegi joruktarın aytıp iyitkenge araket
kılışıptır. Anan ooru ikayasın aytışıptır. Akırında çaldın açuusu
jandı go degen oy menen kayrattanıp, uşunu kılışıptır... Plan jaman emes
eken. Leyla seni menen jaraşayın deyt dep aytışsa, Ali Riza bey makul
bolboy koyuşu mümkün. Birok kızın kapıstan körsö, tolkundanıp, oylongongo
çaması kelbey anı kuçaktap kalışı ıktımal... Mınday kısımdan ulam
çaldın ölüp kalışı mümkün ekeni dele alardın oyuna kelbese kerek.
Leyla unçukpay turat, Hayrie hanım ebirep-jebirep jatat, al oozun
jıyarı menen Ayşe jalbara baştayt da, üçöö teñ burkurap ıylaşat. Ali Riza
beydin kolu jakasının topçusunda, kızının jüzün ekinçi karabaym degen
antı-şertin buzgusu kelbegendey közün juump turat.
Akırında söz kezegi aga keldi. Çal ekinçi jolu joktoy tarizde:
- Beker ele ubara bolup jatasıñar,- dedi, - menin emi Leyla degen kızım
jok. Biz biri-biribiz üçün ölgön kişilerbiz.
Hayriet hanım, Leyla jana Ayşe jarım saattay jalınıp-jalbarıştı,
birok Ali Riza beydin oozunan başka söz çıkpadı.
- XXXİİİ Leyla ketkenden kiyin Ali Riza bey menen kempirinin ortosunda çoñ
jañjal çıktı.
Hayrie hanım çalın jakşılıkça iyge keltire albaşına közü jetken
soñ daroo jañjaldı baştadı:
- Seni kişi dep otuz jıl aytkanıñan çıkpadım. Mına emi emne
bolgonumu körüp turasıñ. Uruksat ber, menin aytkanımday da bolsun. Senin
ayıñan baldardan ayrıldık. Kolumda Leyla menen Ayşe kaldı. Kızım
mensiz jaşabayt. Men da ansız jaşabaym. Leylanı bütün düynö jaman dese
da, al men üçün baarınan jakşı. Je Leyla menen jaşaybız, je...
Hayrie hanım sözünün ayagına çıkpay ıylap iydi.
Ali Riza bey keyiştüü külümsüröp:
- Kaygırba, kempir,- dedi,- kaygırba, men da sen sıyaktuu bir çeçimge
keldim. Men ketem. Balkim, jakşı jaşap ketersiñer. Emi jakşı jat.
Ali Riza bey çındap ele uşunday çeçimge kelgen bolçu. kanday bolgondo
da emi bul üydö kala almak emes.
Ertesi erteñ menen tüyünçögün tüyüp jatkanın körgön Hayrie hanım
anı bala sıyaktuu jemeledi:
- Jönü jok teltektebeçi... Sen bir mayıp çalsıñ... Uşul alıñ menen
kayda barasıñ? Kezip-kezip, kele turgan jeriñ dagı ele uşul jer... Jön ele
uyat bolgondun keregi emne?
Maksatı Fikretke baruu bolçu. Tünü menen üç jıl murun anın
Haydarpaşa stantsiyasında aytkan sözün estey berdi:
- Ötö kıynalsañ, maga kelersiñ, ata... Küyööm jakşı bolso, seni
kolumdan kelişinçe karaym.
İçinde kupuya bir ümüt bar ele. Balkim, Fikret batırıp alar, oşentip,
jokçuluk menen şermendeçilikten kutular. Baldarının eç birine jük
bolgusu kelgen jok ele, birok emi emne kılsın, ooş-kıyışı jok jalgız
Alla taala turbaybı.
Ali Riza beydin bul ümütü Adapazarına jetip, tün içinde bir
politsiyanın jardamı menen kapkarañgı bir köçödön küyöö balasının üyün
tapkanga çeyin turdu.
Taş töşölgön koroo içinde dastorkon jıyıştırıp jürgön Fikret anı
körgöndö çoçup ketti da, oozu boşuraak:
- Sensiñbi, ata?... Tınççılıkpı?- dedi.
Ali Riza bey kolun suz öpkön kızın kuçaktaganga daabay iyininen ööp
jatıp, çooçurkay karap turgan eki balanı kördü. Anan bölmölördün birinen
uzun boyluu, murutun ak çalgan bir kişi köründü.
Kelin üstü-başı çañ, joldon çarçap kelgendikten ogo beter baykuş
körüngön çaldan uyalganday:
- Atam konokko keliptir,- dedi.
Konok!... Fikret munu menen küyöösünö «Korkpo, açuulanba... Bir-eki
kündön kiyin ketet» degisi keldi beken?
Küyöö bala Ali Riza bey menen suz uçuraşıp, Fikretke:
- Atañ jol jürüp keldi. Kardı açtır, tamak dayarda,- dep buyruk berdi.
Çal üygö kire elekte ele kızı bul jerden baktıluu bolo albaganın
tuydu.
Fikret bir neçe jıldın içinde kadimkidey çögüp, orto jaştagı bir
elettik ayal bolup kalıptır. Atasına tamak dayardap jatıp baldarın kagıpsilkkeninen ulam anın birotolo ajaan bolup kalganı baykalıp turdu.
Bir azdan kiyin Ali Riza bey aldına koygon bir tabak kartöşkönü jep
jatkanda, Stambuldagı jañılıktardı suray baştaştı. Eköö kalsa, kızına
baarın tökpöy-çaçpay aytıp bermek.
Birok kanday bolso da jubay bolup janında oturgan küyöö balanın
közünçö açılıp-çaçılgısı kelbedi, azırınça suroolorgo ooz uçunan joop
bergenge araket kıldı.
Birok alar ötkön-ketken okuyalardın ondon birin da bilbegenine
karabastan, kırtışı süyböy, kıjırlana baştaştı.
Küyöö bala:
- Biz birok kee bir nerselerdi ugup attık,- dedi.
Fikret:
- Ah, ata... taarınba, birok künöönün başı sende... Bilesiñ go, közüñü aç,
bulardın baarı tentimiş... Sakalıñ menen oynotpo bulardı dep kança
çırıldadım, ukpadıñ,- dep çıktı.
Küyöösü anı körüp ogo beter erdemsinip, katuuraak ayta baştadı:
- Fikret tuura aytat... Siz köptü körgön, çoñ kızmattarda jürgön
kişiisiz... Mınça boştuk kılbaşıñız kerek ele... Men uşunu kaalaym,
uşunday bolot deşiñiz kerek bolçu. Kim oozun açsa, köçükkö teep aydaş kerek
ele... Büttü, ketti... Bir üydün başı, atası bolup turup, Fikret aytkanday,
bala-çakanı sakalım menen oynotup koyöyun... Uşunday kantip bolsun?
Ansız dele jol jürüp çarçagan Ali Riza beydin jegeni tamagınan
ötpöy turdu. Keyiştüü külümsüröp, başın jerge salıp:
- Emne kılalı... Tagdır... mañdayga jazganı da... dedi.
Üydö Fikretten başka eki balaluu jesir kayın siñdisi bar eken. Başka
boş bölmö jok bolgonduktan, Ali Riza beyge eşiktin janındagı konok
bölmögö töşök salıp berişti.
Çal Adapazarında on beş kündön aşık tura albadı. Oşogo da arañ
çıdadı. Fikret uşunçalık jat bolup kalgandıktan, aytayın degenderinin eç
birin ayta albadı. Kızı özü kaalasa da alıp kala albagandan kiyin alardın
aytıştın emne zarılçılıgı bar ele?
Kızının «Ötö kıynalsañ, kel, ata, özüm bagıp alam» degen ubadası bar
ele, birok al da bir şartka baylanıştuu bolçu: Fikret munu aytkanda beykut
bir üyüm bolso degeni çaldın ali da esinde. Baykuş kızdın bul ümütü da taş
kapkan eken. Bul jer da başka bir tozok turbaybı.
Ali Riza bey anın kaynenesi, kayın siñdisi, küyöösü, ögöy baldarı
menen kırılışıp uruşkanın kün sayın körüp jürdü. Kuday jalgap kızı
ajaan katın boluptur.
Al bul uruştardın ayrımdarı özünön ulam bolup atkanın seze
baştadı. Bir künü Fikrettin kaynenesine «Atamın atın aytkanıñızdı
ekinçi ukpayın. Üyüñördü başıñarga kiygizip koyöm» dep kıykırganın
kulagı çaldı.
Demek, Fikret bul üydögü bardık azabı az kelgensip emi atasının da
azabın tarta baştagan turbaybı.
Kelin bir künü adatınça töşök-juurkan kötörüp konok bölmösünö
kirgende, çal:
- Men üçün çarçaganıñdı körgöndö, içim sızdayt, Fikret,- dedi,- birok
bul emi akırkı kün... uruksat berseñ, erteñ keteyin...
Ali Riza bey «uruksat berseñ» dep aytuu menen kuulgan bir adam
keypinen kutuldu.
- Emne mınça şaşılış?
- Şaşılış dele emes, kızım, seni körbödümbü...
Fikret bir az oylonup turup, muñayım türdö:
- Ata...- dedi.
- Emne boldu, kızım?
Jaş kelin bir maanilüü nerseni aytkısı kelip turganday boldu.
Birok bir az olku-solku bolup turup, munun keregi jok degen oygo
kelgendey baş tarttı.
- Demek, erteñ jolgo çıgat turbaysıñbı. Jakşı tüş körüp jat.
Al çıgıp ketken soñ çal uşunday muñayım kebeteni, ündü kaydan körüp,
kaçan uktum ele dep oylono baştadı da, köp ötpöy ele estedi.
Uulu Şevket da bir kança jolu uşintip açıla turganday bolup barıp
unçukpay kalgan ele.
SOÑU
Ali Riza bey Adapazarınan kelgenden kiyin üyünö kayrılbadı. Ar
kaysı jerde tentip jürdü. Akırında kışka juuk oorup kaldı, sol kolu
menen sol butu takır iştebey kaldı. Eski taanıştarının birinin dalalatı
menen oorukaga jatkırıldı. Birok köpkö jatkan jok. Bir kün Hayrie hanım
Leyla eköö maşina menen oorukanaga kelişip, burkurap Ali Riza beydin
moynuna asılıştı.
Leyla:
- Ata, seni eç kaçan taştabaybız,- dedi.
Hayrie hanım:
- Ali Riza bey, emi köktügüñü koy, menin tilimi al,- dep jalbara
baştadı.
Hayrie hanım çalının öjörlügünön beker ele korkuptur. Karılık
menen ooru anın jiñkinin kurutkan eken. Kızı menen kempirinin kaydan
mınçalık jakşınakay kiyinip alganına dele tañ kalbay, alardı kayra
körgönünö jaş baladay kubanıp, emi birotolo buldurap kalgan tili menen
bir nerselerdi aytımış bolot, közdörünön jaş çıkpay, ıktıtkan sıyaktuu
bışaktap ıylayt.
Hayrie hanım Dolap köçösündögü üydü ijaraga berip, Ayşe eköö
Leylanın Taksimdegi üyünö köçüp kelgen ele. Leylanın advokatı ajaan
katınınan aptada bir-eki tün gana boşoy algandıktan, baykuş kız kileygen
üydö bir kızmatçı kız menen jalgız turçu. Leylanın jagdayı jakşı bolçu.
Bay advokat ayına bir neçe jüz lira berip turçu. Tilekke karşı, jaş
bolgonduktan, anın közün taap sarptagandı bilçü emes. Emi kuday jalgap
apası kelip, baarın jay-jayına koyup,başkara turgan boldu.
Ali Riza beyge bul üydön deñizge karagan künöstüü bölmö dayardaştı.
Çal janı jay alıp, tamagı jakşı bolgonduktan, tez ele oñolup ketti.
Tayakçan üy için kıdırıp, tilinin bulduraganına karabay Leylanın
totukuşuna til üyrötköngö araket kılat.
Al tursun advokat üyündö dostoru üçün uyuşturgan ülpöttörgö katışıp,
kelişken ısık aşkanada tamak dayardagan Hayrie hanımga jardam beret je on
beştegi suluu kız bolgon Ayşe eköö başka ayaldar menen külkülüü biylerdi
biylep, oturgandardın köñülün açat.
Üydö oturup tajaganda taptaza kiyintişip, açık arabaga oturguzuşup,
seyilge jönötüşöt...
Ali Riza bey mınday kündörü mayram kiyimi menen mayram jel
beşigine oturgan baldarday jadırap kubanat. Köçödögü köp eldin içinen
anda-sanda eski taanıştarın körüp kalganı gana bolboso...

Click or select a word or words to search the definition