Kiçinekey Ayımdar


«Kiçinekey ayımdarda» 19-kılımdın akırında
enesi tört kızı menen jaşagan, atası soguşta jürgön bir
üy-bülönün obrazında amerikalık provintsiyalık jaşootiriçilik bayandalgan. Üy-bülö biri-birine karata ötö ele
kamkor jana abdan emgekçil. Kızdar öspürüm kurakta, al
emi ata-enesi alardı bolgon küçtörü menen emgektenüügö,
dostuktu baaloogo, jakındarga jardam berüügö üyrötüügö
arakettenişet.

BASILMA AKISIZ TARATILAT
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Luiza Mey Olkott – amerikalık jazuuçu ayal.
Özünün üç eje-siñdinin çöyrösündö çoñoyuşu
jönündö eskerüülörünö negizdelgen «Kiçinekey
ayımdar» romanı menen atagı çıkkan. Al roman
1868-jılı jarık körgön. Luiza 22 jaşında
«Güldör jönündö tamsilder» («Flower Fables»)
degen birinçi kitebin jazgan, aga Ralf Uoldo
Emersondun kızı Ellen Emerson üçün jazılgan
añgemeleri kirgen. Olkottun eñ belgilüü jana
keñiri taragan kitebi – «Kiçinekey ayımdar».
Mında Marçtardın üy-bülösünün tört kızı: Meg,
Jo, Bet jana Emi jönündö bayandalat. Megdin proobrazı katarı ejesi Annanı algan, özün Jonun
obrazında körsötkön, al emi Bet menen Eminin
obrazdarı tieşelüü türdö siñdileri Elizabet menen Meyge taandık.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Birinçi bap
PİLİGRİM OYuNU
elek-beçkeksiz kantip Rojdestvo bolsun, – dep küñküldögön Jo kilemçege kıyşaya ketti.
– Kedeylik kurusun, – dep üşkürdü Meg, eski
köynögün karap.
– Kee bir kızdardın kooz buyumdarınan başı
aylanat, ayrımdarının bolso eç nersesi jok,
uşul da adilettüülükpü? – dep ıylamsırap, tag­
dırına taarına ketti kiçinekey Emi.
– A birok bizdin ata-enebiz, eje-siñdileribiz
bar da, – dep jaygardı burçta oturgan Bess.
Munu ukkanda kiçinekey kızdardın kamindegi ottun jarıgı tüşkön jüzdörü bir saamga jarkıy tüştü, birok anı da Jonun sözü suu sepkendey
öçürdü:
– Atabız jok azır, al köpkö çeyin kelbeyt.
Tigi «a balkim, kaytpay kalışı da mümkün»
dep aytpaganı menen alıs jakta soguşup jürgön
atasın oylogon kızdardın ar birinin oyuna uşul
keldi.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bir saamga unçukpay kalıştı, anan Meg başka
bir ün menen süylöp kirdi:
– Apam emne üçün Rojdestvodo belek berişkenge tıyuu salganın bilesiñer da. Kıçıragan kış kelatat, anan da erkekter kan keçip soguşup jürgöndö
akçanı bolbogon bir mayda-çüydö nerselerge sarp­
tay berbeyli dep aytpadı bele. Bizdin kolubuzdan
eç nerse kelbeyt deçi, birok bizdin da kurmandıkka
çala turgan nerseleribiz bar, çalganda da kubanıp
turup çalışıbız kerek. A birok men kubana albay
turam. – Meg başın çaykap, kıyaldanıp jürgön kooz
nerselerin oylop salbırap oturup kaldı.
– Menin oyumça, bizdin tıyındarıbızdan
payda dele jok. Bolgonu bir dollardan akçabız
bar, oşondon ele armiya jırgap ketmek bele. Men,
makul, apamdan da, silerden da belek kütpöym, birok «Undina jana Sintramdı»1 satıp alam. Men
anı kaçantan beri eñsep jüröm, – dedi kitep dese
et-betinen kete turgan Jo.
– A men jañı nota alsambı dep jüröm, – dedi
Bess, birok anın üşkürük aralaş kübürögönün
çaynek koyguç menen şıpırgı ele ukkanday boldu.
– A men bir kutu tüstüü karandaş albasam bolboyt, – dedi Emi tıkıldap.
– Apam bizdin akçabız tuuraluu eç nerse aytkan
emes, baarınan baş tartkıla dep dele aytpayt boluş
kerek. Ar kimibiz kaalaganıbızdı alalı da, kiçine
kubanıp kalalı. Anan kalsa oşogo jaraşa ele jantalaşıp iştep atpaybızbı, – dep çañkıldagan Jo
jamalgan tuflisinin ökçösün kekireye karap koydu.
Undina jana Sintram (1811) – nemis romantik
jazuu­çusu Fridrih de la Mott Fukenin çıgarması.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Baarınan da men ötö kıynaldım, janagı çuruldagan baldardı kereeli-keçke okutup. Tim ele
üygö kaçıp ketkiñ kelet, – dep muñkandı Meg.
– Seniki menikine karaganda oñoy da, – dep
çıktı Jo. – Janagı kejir kempirdin janında
oturasıñ, al da jetken çırgoo, janıña batkanda
jön ele terezeden arı sekirip ketkiñ je öñgüröp
ıylagıñ kelet.

– Emi arız-armandı ayta bergen özü jakşı
emes, birok idiş-ayak juup, üy jıyıştırgandan
oor iş jok bolso kerek. Kıjırım kaynap, koldorum seneyip kalat da, oynoy da albay kalam. – Bess
kuuduragan koldorun karap, baarı ukkanday kılıp
üşkürüp koydu.
– Menimçe, mençelik eç kimiñer azap
tartpaysıñar, – dep çıñkıldadı Emi. – Antkeni
siler mektepke barbaysıñar, jelmoguzday kızdar
menen oturbaysıñar. Alar sabakta joop bere albay
kalsañ, ölgüdöy jamandaşat, atañdı taptakır kedeyge çıgarıp, köynögüñ eski, je bir murduñ jakşıraak bolsoçu dep şıldıñdaşat.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jamandaşsa jamandadı dep ayt, birok atamdı çıgarıp taştagan idişke salıştırba da, –
dedi Jo külüp.
– Men emne dep jatkanımı jakşı bilem, antip meni kakşıktabay ele koy. Jakşı sözdördü
koldonup, söz baylıgıñdı köböytköngö emne jetsin, – dep Emi da moyun bergen jok.
– Aytışpagıla, kızdar. Atamın biz kiçine
kezdegidey bay boluşun sen kaalabayt beleñ, Jo?
Ay, kudayım ay, eger ubayım çekpesek, kanday baktıluu, kanday beygam bolor elek, – dedi baktıluu
kezderi esinde kalgan Meg.
– Ötköndö biz Kingdin baldarına karaganda baktıluubuz, alar bay bolgonu menen uruşup-talaşkandan başka eç nerse bilbeyt dep aytpadıñ bele?
– Aytkanım çın, Bess. Azır da iştep
jürgönübüz menen alardan baktıluuraakpız dep
oyloym. Antkeni biz köñül açkandı bilebiz, Jo
aytkanday, «jindi kampaniyabız».
– Bul kapkaydagı jaman sözdördün baarın
süylöy beret, – dedi Emi, kilemçede sulap jatkan
Jonu karap.
Jo daroo öydö bolup oturdu da, kolun çöntögünö
salıp, ışkırıp kirdi.
– Koysoñçu, Jo, erkek baldarday bolboy!
– Men ataylap ışkırıp jatam.
– Tarbiyasız, oroy kızdardı jaman köröm!
– A men çoyöktogondordu jek köröm!
– «Uyadagı balapandar çuruldaşıp sayraşat»
dep Bess külkü kelerlik türü menen ırdap iydi
ele, baarı kıtkılıktap, «balapandar çokulaşpay
kalıştı».
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Çınında ele, kızdar, bul kılganıñar bolboyt, – dep Meg eje katarı akıl ayta baştadı. –
Jozefina, sen emi çoñoyduñ, janagıday kılıkjoruguñdu taştap, kızday bolup jürüşüñ kerek.
Kiçineñde go ançalık bilinbeyt ele. Emi mintip boy tartıp, çaçıñdı «çoñdordukunday» taray
baştagandan kiyin bala emes, biykeç ekeniñdi
esten çıgarbaşıñ kerek.
– Men biykeç emesmin! Çaç ele bolso, anda anı
jıyırmaga çıkkança koş örüm kılıp jürö berem! –
dep kıykırgan Jo başındagı tordu julup aldı
ele, koyuu çaçı jayıla tüştü. – Çoñoyup, eldin baarı miss Març deşerin, çubalgan uzun köynök kiyip,
kıtaydın astra gülündöy bolup çoyulup turganımı
oylogum da kelbeyt! Erkek baldardın oyunun, işin,
jürüm-turumun jakşı körüp turup kız bolgondun
özü ele kanday korduk! Erkek bala emes ekenime eç
könö albay koydum. Azır ogo beter kıyın, antkeni
maydanga barıp, atam menen koşo soguşa albaym.
Anın orduna mintip karıgan kempirdey bolup baypak tokup oturam! – Jo kolundagı kök asker baypagın jin tiygendey jerge çaptı ele, şişteri
şañgıray tüşüp, tüymök jip sekirip ketti.
– Baykuş Jo! Birok emi emne kılasıñ, uşunday da. Atıñdı erkek balanıkınday kılıp, bizge
aga-ini bolup tim bolosuñ da, – dedi Bess, Jonun
uypalangan çaçın kiçinekey kolu menen sılap.
Kança idiş juup, kança üy jıyıştırbasın, bıytıygan kolu naziktigin jogotpoptur.
– Al emi sen, Emi, – dep sözün uladı Meg, –
ötö ele köyröñsüñ. Azırınça bul külkülüü, birok ubagında toktotposoñ, bir añkoo kazga okşop
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kalışıñ mümkün. Senin tarbiya körgöndügüñ,
koozdop süylögönüñ maga jagat deçi, birok anın
da ebi-çeni boluş kerek. Janagı aytkandarıñ
Jonun jargon sözdörünön kem kalışpayt.
– Jo tentek bala, Emi añkoo kaz eken, anda meni
da ayta ketpeysiñbi? – dep suradı Bess, özünö
tieşelüüsün ukkanga dayardanıp.
– Sen süygünçüksüñ, bolgonu oşo, – dedi Meg
anı erkelete. Buga eç kim karşı çıkkan jok, antkeni bul «çıçkandı» baarı jakşı körüşçü.
Jaş okurmandar «adamdardın kebetesi kanday
boldu eken» dayım kızıkkandıktan, uşul jerden dekabrdın köz baylangan küügümündö tışta
ülpüldögön kar kaalgıy jaap, ot çırtıldap küygön
üydö oturgan tört eje-siñdini sıpattay keteli.
Bölmö jayluu ele, kilemçenin öñü öçüp, emerekter jönököy bolgonu menen dubalda bir neçe jakşı süröt ilinip, şkaf kitepke tolup, tekçelerde
güldögön hrizantemalar menen kiçinekey rozalar
jandı jay aldırıp turat.
Kızdardın uluusu Margaret on altıga kelip
kalgan tatınakay kız bolçu: tolmoçunan kelgen,
ak juumal, boto köz, jibektey jumşak kara çaçı
bar, oozu oymoktoy, koldoru özü sıymıktangançalık apapak. On beş jaştagı Jo bolso uzun boyluu
kız bolçu, tartaygan uzun kolu-butunan ulam kulunga okşop turçu. Oozu çiyilgendey bolgonu menen
murdu bir az teñireyip, baarın körüp turgansıgan
koy közdörü bir turup kaar tögüp, bir turup külüp,
bir turup oygo batıp turçu. Uzun koyuu çaçı anı
körkünö çıgarıp turçu, birok tigi neme anı da jön
koyboy joltoo bolot dep tüyüp turup, tor kiygizip
KİÇİNEKEY AYIMDAR

koyçu. Kolu-butunun uzundugunan uyalganday bir az
büküröyüp jürçü, üstü-başına dele ançalık maani
berçü emes. Oşentip, al ayalzatına aylanıp baratkan, birok uşunusuna naarazı bir kız ele. Al emi
on üç jaştagı Elizabet (anı baarı Bess dep koyuşçu) sıyda çaçtuu, közdörü bakıraygan, tartınçaak,
momuragan jooş kız bolçu. Atası anı «Kiçinekey beykuttuk» dep koyçu, özünün baktıluu, beykam
düynösündö jaşap, andan özü işengen, süygön adamdar menen joluguşuu üçün gana çıga turgan kızga
bul ılakap at abdan bap kelçü. Emi kızdardın kenjesi bolgonu menen üydögü eñ taasirlüü kişi bolup eseptelçü, başkaları bolboso da özü uşunday
oydo bolçu. Kök köz, altınday tarmal çaçı dalısına tüşkön, ak juumal, çıbıktay iyilgen bul kız
kadimki biykeçtey bolup jürçü. Al emi bul tört
eje-siñdinin münözdörü bara-bara belgilüü bolor.
Saat altı bolgondo Bess kamindin çogun beri
tartıp, apasının üydö kiyçü başmagın jılıp
tursun dep janına koyup koydu. Eski başmaktı
körgön kızdar süyünüp ketişti, antkeni azır
apası kelet. Meg nasaatın toktotup, çıraktı
küygüzdü, Emi eç kim aytpasa dele jayluu kreslosun boşotup çıga berdi, Jo çarçaganın unutup,
tezireek jılısın dep apasının başmagın otko
jakın karmay baştadı.
– Bul ötö eskirip ketiptir, apama jañısın
alıp beriş kerek eken.
– Men alıp berem, – dedi Bess.
– Jok, men! – dep kıykırıp iydi Emi.
– Men uluumun, – dep baştadı Meg, birok anın
sözün Jo buzup iydi:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Atam jokto üydö erkek men bolgondon ki­yin,
men satıp berem, anın üstünö atam apañdı kara
dep ketken.
– Men bir nerse oylop taptım, – dedi Bess. –
Ar biribiz özübüzgö eç nerse albay turup apama
belek alıp bereli.
– Ay-iiy, tappasañ sıypalap kal! Emne satıp
alabız? – dep süyünüp ketti Jo.
Bardıgın bir saamga oy basa tüştü da, bir maalda
Meg tatınakay kolu şıbıray koygondoy ayttı:
– Men aga sonun meeley satıp berem.
– Asker tufli, mından artık kanday belek bolmok ele! – dep kıykırdı Jo.
– Bir neçe bet aarçı, tamgası menen, – dedi
Bess.
– Men kiçinekey atır satıp berem. Apama
uşul jagat, anın üstünö kımbat emes, karandaşka
da akça kalat, – dep koşumçaladı Emi.
– A belekteribizdi kantip berebiz? – dep suradı Meg.
– Baarın stolgo koyöbuz da, apamı çakırıp, belekterdi açıp jatkanın karap turabız, – dep joop
berdi Jo. – Murun tuulgan kündördö uşunday bolçu emes bele, esiñerdebi?
– Kezegim kelip, çoñ kreslogo taajı kiyip
oturganda, baarıñar tegerene basıp, belek berip,
öpkönüñördö men ayabay korkçumun. Belekteriñerge,
öpkülögönüñörgö süyünçümün, birok belekterdi
açıp jatkanda karap oturganıñar jakçu emes, – dedi
Bess, özü otko kaktap oturgan tokoçunday kızarıp.
– Apam özdörünö belek alışkan eken dep oylosun, anan biz aga syurpriz kılalı. Belekke erteñ
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tüşkü tamaktan kiyin baralı. Rojdestvo kelip kaldı, a jasay turgan işter köp, – dedi tartaygan Jo,
uzun koldorun arkasına alıp, arı-beri basıp jatıp.
– Bul menin mınday oyunga akırkı jolu katışkanım bolot boluş kerek. Çoñoydum da, – dep
kaldı mındayda şoktonup, jaş bala bolup ketçü
Meg.
– Ak köynök kiyip, çaçtı jayıp iyip, altın
tüstüü kagazdan jasalgan jasalgalardı tagınıp
alıp arı-beri basıp jürgöndön kantip baş tart­
mak eleñ. Sen bizdin eñ mıktı aktrisabızsıñ,
eger sen sahnaga çıkpay kalsañ, bizdin teatrdın
işi bütöt, – dedi Jo. – Kelgile, andan körö daroo
repetitsiyaga kirişeli. Emi, beri kel, janagı senin esiñ oop kala turgan jerdi kaytalaylı. Sen
kakkan kazıktay bolboy bir az iyilseñ.
– Emi emne kılayın? Esi oogon kişini murdakiyin körbösöm. Sendey bolup tars kulap tüşüp,
beti-başımı kögörtüp jürgüm kelbeyt. Eger jay
kulay albasam, anda kreslogo kulayın, menimçe,
oşondo jakşınakay bolot. Meyli, anan Gugo pis­
toleti menen kele bersin, men andan korkpoym,dedi Emi. Anın artisttik talantı dele jok bolçu,
birok köşögönün artına süyröp ketiş oñoy bolgonduktan, başkı rol tiyip kalgan ele.
– Mına mınday kıl: koluñdu mintip, arı-beri
teñselip, anan: «Rodrigo! Meni kutkara kör! Kutkarıp kal! – dep çıñır. – Jo uşintip çañırganda,
berkiler kaltıray tüşköndöy boldu.
Emi anı tuurayın dedi ele, birok emnegedir
kolu tüptüz sunulup, kıymılı burap koygon oyunçuktay oldokson bolup, çıñırganı da azap çekken13
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dey emes, biröö iyne menen sayıp iygendey çıktı.
Jo aylası ketip ontop iydi, Meg külküsün tıya albay kaldı, Besstin oozu açılıp kalgan eken, kaktap oturgan nanı küyö tüşüptür.
– Bolboyt eken! Boluptur, bilgeniñdey kıl,
birok körüüçülör boorun tırmap külüşsö, menin
künööm emes. Emi sen, Meg.
Kalganı şıdır ketti: kızdın atası don Pedro eki bettey uzun sözün bir dem menen aytıp, büt
düynögö çakırık taştadı; sıykırçı Heygar kazan
tolo uuluu bakasın akırın kaynatıp jatıp dubasın okudu; Rodrigo, başkı oñ kaarman, çınjırın
üzüp-üzüp ırgıttı, al emi jek köründü Gugo bir
çeti mışyaktan, bir çeti abiyir sotunan azap çegip ölüp baratıp, oşondo da jön ölböy, «ha, ha,
ha!» dep jürök tüşköndöy katkırıp atıp öldü.
– Bul – bizdin koygon oyundarıbızdın eñ mıktısı, – dedi Meg, ölgön Gugo öydö bolup, sıyrılgan çıkanagın karmalap jatkanda.
– Sen uşunday oyundardı kantip oylop taap,
koyup jatasıñ, Jo? Şekspir bolup kettiñ go sen! –
dedi Bess. Al eje-siñdilerinin bardık jagınan talanttuu ekeninen eç şek sanaçu emes.
– Jok, anday dele emes, – demiş boldu Jo. –
Menimçe, «Sıykırçının dubası» degen operam
jaman emes, birok Bankonun arbagı çıga turgan
jeri bar sahna bolso, men sözsüz «Makbetti» koymokmun. Men kişi öltürgüçtün rolun ele oynogum
kele beret. «Menin közümö kanjar körünüp atabı?» dep kübürödü Jo, bir jolu teatrdan körgön
ataktuu tragikti tuurap, közün çakçaytıp, kolun
sermegilep.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jok, bul nan kaktagan ayrı, anda apamdın
tuflisi turat! – dep kıykırdı Meg, anan oşentip
repetitsiya katkırık-külkü menen büttü.
– Köñülüñör açık go, kızdarım, – degen apasının kubangan ünü çıkkanda, aktyörlor menen
körüüçülör burulup karap, apasın körüştü. Uzun
boyluu ayal enelik meerimin tögö karap: «Emne kılıp jardam bersem» degendey bolup turdu. Kiyimi
jönököy bolgonu menen kelbettüü ele, kızdardın
oyunça, jönököy boz plaşç menen modadan çıkkan
şlyapa düynödögü eñ jakşı apanı jaşırıp turçu.
– Kana, altındarım, bügün men jok emne
kıldıñr? Bizde bügün jumuş köp boldu: Rojdestvogo posılka dayardadık, tüştö üygö da kele albadım.
Eç kim kelgen jokpu, Bess? Sasık tumooñ kantti,
Meg? Jo, sen ayabay çarçaganday bolup turasıñ go.
Kel, öbüşölü, Emi, kiçinekeyim menin.
Missis Març uşintip surap atıp suu bolgon
plaşçı menen şlyapasın çeçti, jıluu başmagın
kiyip, jayluu kreslogo oturup, Emini booruna
kısıp, tüyşüktüü kündün eñ baktıluu uçuruna kamındı. Kızdar karbalastaşıp, ar kimisi öz işin
kıla baştaştı. Meg dastorkon jaydı, Jo kaminge otun alıp kelip, oturguçtardı tars-turs ettirip koyö baştadı, Bess jıla basıp aşkana menen
zaldın ortosunda jürdü, al emi Emi bolso oturup
alıp baarına buyruk berip attı.
Baarı stolgo oturgandan kiyin missis Març
jılmayıp:
– Keçki tamaktan kiyin men silerge bir nerse
körsötöm, – dedi.
Kızdardın jüzü jaynay tüştü. Bess karmap
KİÇİNEKEY AYIMDAR

turgan peçenesin unutup kolun kayçılaştıra
kaldı, Jo bolso maylıktı kökkö ırgıtıp:
– Kat, kat! Jaşasın atam! – dep kıykırdı.
– Ooba, uzun, sonun kat jazıptır. Den soolugum jakşı, suuktan dele kıynalgan jokmun deyt.
Bardıgıbızdı Rojdestvo menen kuttuktap, silerge özünçö mınday dep jazıptır, kızdar, – dedi
missis Març, çöntögün ayaluu karmap.
– Anda bolgula, tamaktı tezireek jeyli! Emi,
çoyulbay tezireek bol! – dep kıykırdı Jo, çayın
uurtap jatıp. Şaşkanınan may sıypalgan nanın
da tüşürüp iydi.
Besstin tamagınan aş ötpöy kaldı, bayagı
karañgı burçuna barıp, jırgal uçurdu kütüp oturdu.
Akırı baarı dayar boluştu.
– Atam jaşı uluu bolgonuna, den soolugu naçar ekenine karabay soguşka kapellan bolup ketpedibi, – dedi Meg.
– Men soguşka dobulbasçı je vivandiere2 bolup
bargım kelet. Je medsestra bolup atamdın janında jürsöm, – dep iydi Jo.
Biz baarıbız araket kılabız! – dep bezildedi
Meg. – Men kebetemi köbüröök oylonup, iştegendi süyböym, munu bilem, birok emi anday bolboyt,
araket kılam.
– Men dagı atam aytkanday «kiçinekey ayım»
bolgongo arakettenem, kaljañdabay, albuuttanbay, ar kaysını eñsey berbey, üydögü mildetimdi
jakşı atkarbasam, – dedi Jo, birok üydö kalgan
tüştüktük kozgoloñçular menen betme-bet soguşkandan da oor bolot boluş kerek dep oylop koydu.

vivandiere – markitanka (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bess eç nerse degen jok, bayagı kök baypak menen jaşın aarçıp alıp, ubakıttı tekke ketirbey,
öz mildetin atkara baştadı. Emki jılı atam kelgende, al kaalaganday bolup tosup albasam dep içinen özünö ubada berip oturdu.
Missis Març Jonun sözünön kiyin öküm sürö
kalgan tınçtıktı buzdu:
– Kiçinekey keziñerde piligrim bolup oynogonubuz esiñerdebi? Kırkındı salgan baştıktardı
arkañarga asıp, şlyapalardı kiygizip, koluñarga
tayak, nasaat jazılgan kagaz karmatıp, Talkalangan
şaar dep atalgan jertölödön ar türdüü kooz nerselerden kurap, Köktögü şaar3 dep atap algan üydün
çatırına jönötçü emes belem?
– Ayrıkça arstandardın janınan ötüp,
Apollion menen soguşup, kaarduu elfterdin
öröönünön ötkön ukmuş ele, – dep kıykırdı Jo.
– Men baarınan da baştıktarıbızdı ırgıtıp, alar tepkiç menen ıldıy kulap ketken uçurdu
jakşı körçü elem, – dedi Meg.
– Maga bolso üydün çatırına çıkkan jakçu, anda karapaga östürülgön güldör jana başka kooz nerseler bar bolçu, anan biz kün nurun
körgönübüzgö süyünüp ırdaçu elek, – dedi Bess,
oşol sonun kezderdi başınan ötkörüp jatkanday
jılmayıp.
– Menin esimde jertölödön, karañgı kire berişten korkkonum esimde kalıptır, birok çatırda süt içip, pirojki jegendi jakşı körçümün.
bul oyundun negizin anglis diniy jazuuçusu Jon
Benyandın «Piligrimdin sayakatı» (1678) poemasının
syujeti tüzöt. Men anı bala kezimde okugam – okusa bolo
turgan kitep...

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Çoñoyup kalbadımbı, bolboso azır da oynomokmun, – dedi on eki jaştagı Emi bir top jaşka
barıp kalgansıp.
– Altınım, bul oyundu çoñoygondo da oynoy berse bolot, antkeni biz anı ömür boyu oynoybuz. Baştıktarıbız dayıma arkabızda, joldorubuz aldıda,
jakşılık menen bakıtka umtulup, köptögön ooşkıyıştar arkıluu jan köşütkön beykuttukka –
Köktögü şaarga barabız. Azır bolso, menin kiçinekey piligrimderim, çındap oynop körölü da, atañar
kelgençe kim kançalık ilgeriley aların baykaylı.
– Çın elebi, apa? A baştıktarıbız kayda? –
dep surap iydi demeyde köp tolkundanbagan Emi.
– Baarıñar öz jügüñördü ayttıñar. Bir gana
Bess unçukkan jok. Anın jügü jok okşoyt dep
kaldım, – dedi missis Març.
– Menin jügüm bar, al – idiş-ayak juup, çañ
sürtüü. Anan jakşı fortepyanodo oynogon kızdardı körsöm içim küyöt jana elden korkom.
Besstin tüyşügün ugup baarı katkırıp jibere jazdaştı, birok kapa bolup kalabı dep dep eç
kim külgön jok.
– Anda jolgo çıgalı, – dedi Meg oyluu. – Piligrim bolup oynoo – jakşı boluuga umtuluunun
başkaça bir atı. Balkim, bul oyun bizge jardam
beret, antkeni biz jakşı boluunu kaalaganıbız
menen bul biz üçün oor tüyşük, anan kalsa keede
közdögön maksatıbızdı unutup, koldon kele turgan
nerselerdi da jasabay koyup jatpaybızbı.
– Bügün biz Köñül çögüünün sazında oturduk
ele, apam kelip, kiteptegi Ümüt sıyaktuu bizdi
suurup çıktı. Birok kolubuzda nasaatıbız jok,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

anı kaydan alabız? – dep suradı Jo. Al bul oyun
köñülsüz mildetti atkaruuga az da bolso romantika
alıp kelerine süyünüp turdu.
– Anı Rojdestvonun tañında jazdıgıñardın
aldınan taap alasıñar, – dep joop berdi missis
Març.
Karıgan Hanna dastorkondu jıynagança, jañı
plandı süylöşüp oturuştu. Anan tört sebetti
alıp çıgışıp, Març jeñege şeyşep tigişti. Bul
tajatma iş bolgonu menen eç kim kaçkan jok. Jo
uzun tigişterdin ar birin törtkö bölüp, alardı
Evropa, Aziya, Afrika jana Amerika dep ataylı,
anan tigip jatkanda uşul kontinenttegi ar türdüü
ölkölör jönündö süylöşölü dep sunuş kirgizgen
soñ iş ogo beter kızıdı.
Saat toguzda baarı işti toktotup, jatardan
murun bir neçe ırdı ırdaştı. Eski fortepyanodo Bessten başka eç kim oynoy algan jok. Sargargan eski klavişterdi ayar basıp, ırdap jürgön
jönököy ırlardı oynoo anın gana kolunan kelçü.
Megdin ünü fleytanıkına okşoş bolçu, al apası
eköö hordu baştaşçu. Eminiki çegirtkenikindey
çıyıldap, bakıttan başı aylangan Jo muñduu
ırdı da ekilentip iyip, keede ünü obu jok kırkırap ırdı buzup iyip jattı. Kızdar tili çıkkandan ele ırdap jürgöndüktön, anan kalsa apası da
tubasa ırçı bolgonduktan, mınday keçki ırlar üybülölük saltka aylanıp kalgan. Tañdagı algaçkı ün
bölmölördü kıdırıp baarın torgoydoy oygotkon
apasının ırı bolor ele. Soñku ün da anıkı bolor ele, antkeni kızdar apasının könümüş beşik
ırın ukmayınça uktaşçu emes.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Ekinçi bap
BAKTILUU ROJDESTVO
ojdestvonun buurul tañı atkanda, birinçi
bolup Jo oygondu. Kamin jaktı karasa, belek salıngan baypak körünböyt, köñülü suuy tüştü. Bir
jolu da uşunday bolgon, birok anda baypaktagı belekter oor bolgonduktan, jerge tüşüp kalgan eken.
Anan apasının ubadası esine tüşüp, jazdıktın
aldına kolun soylottu ele, çımkıy kızıl mukabaluu kiçinekey kitepçe taap aldı. Al bul kitepçeni jakşı bilçü, anda bir ukmuştay sonun ömür
bayandalçu. Alıs jolgo çıga turgan piligrim üçün
mından aşık belek bolmok bele. «Rojdestvoñ kut
bolsun, Meg!» – dep şañkıldap ejesin oygottu da,
jazdıgıñdın aldın kara dedi. Al jaktan da uşunday kitepçe çıktı, mukabası ele jaşıl bolboso,
içindegi süröttörü, apasının jazgan sözdörü birdey eken. Anın jazıp bergeni kızdar üçün kımbat
ele. Oygonup ketişken Bess menen Emi da kümüş
tüstüü jana kök kitepçelerin taap alışıp, belekterin karap, bojuraşa baştaştı, al ortodo
çıgış tarap kızgılt tartıp kelattı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Margaret bir az şaşma bolgonu menen abdan
jooş, momun kız bolçu, anın munusu siñdilerine,
özgöçö Jogo baarı bir taasir etçü. Jo ejesin abdan süygöndüktön, sözün eki kılçu emes.
– Kızdar, – dedi Meg, tünkü çepçik kiygen eki
baştı oluttuu karap, – apam bul kitepti kunt koyup
okup çıgışıbızdı kaalayt, oşonduktan biz munu
daroo baştaylı. Murun mınday nerselerge jakşı
karaçubuz, birok atam soguşka ketkenden beri kı­
yınçılıktardan ulam buga köp köñül burbay koyduk.
Siler, albette, özüñör bilgile, birok men bul kitepti mına bul tünkü stolgo koyup koyöm da, kün sayın
oygonor menen bir azdan bolso da okuym. Munun paydaluu boloruna, keçke çeyin kubat boloruna işenem.
Anan jañı kitebin açtı da, okup kirdi. Jo anı
kuçaktap, betine betin tiygizip alıp, kunt koyup
okuy baştadı. Anın mınday türün az körösüñ.
– Meg kanday jaşı kız! Kel, Emi, biz da
okuylu. Kıyın sözdör bolso, men jardam berem,
tüşünüksüz bolso, tigiler tüşündürüp beret, –
dep şıbıradı kiteptin koozduguna jana ejelerine taasirlengen Bess.
– Meniki kök ekenine kubanıp turam, – dep
kübürödü Emi. Anan bölmödö tınçtık öküm sürüp,
baraktardın açılganı gana ugulup kaldı. Kışkı kün terezeden baş bagıp, kızdardın çaçınan,
oluttuu jüzdörünön aymalap erkelete baştadı.
– Apam kayda ketti? – dep suradı Meg Hannadan, aradan jarım saattay ubakıt ötüp, apasına
ırakmat aytmakçı bolup ıldıy çurkap tüşköndö.
Meg törölgöndön beri çoguu jaşap jürgön Hanna
kızmatker emes, tuuganday jakın bolçu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Kim bilsin! Bir bala kayır surap keldi ele,
apañar emne kılıp jardam bersem eken dep anın
üyünö ketti. Mınday ayaldı körgön emesmin: tamak-aştı, kiyim-keçeni, otundu baarına tarata
beret, – dep joop berdi Hanna.
– Menimçe, apam tez ele kelet, Hanna. May tokoçtordu jılıtıp, dastorkon dayarday ber, – dedi
Meg, apasına dep katıp koygon belekter salıngan
sebetti divandın aldınan alıp jatıp. – Oy, Eminin belegi kayda? – dep suradı al, atır jok ekenin
baykap.
– Al jana alıp, lenta menen baylaym dep jatsa kerek ele, – dep joop berdi Jo, jañı tuflini
apasına bererden murun bir az iyge keltirip koyöyun dep biylep jatıp.
– Menin jüzaarçılarım sonun boldu, çınbı?
Hanna juup, ütüktöp berdi ele, belgisin özüm saydım, – dedi Bess, kançalık tırışsa da tüz çıkpay
kalgan tamgaların sıymıktana karap.
– O-o, mına saga! «Missis Març» degendin orduna «Apa» dep sayıp salgan turbaybı! – dep kıykırdı Jo, jüzaarçılardın birin alıp.
– Emne, jamanbı? Megdin initsialı da «M. M.»
da, bulardı apamdan başka eç kim koldonbosun dep
uşunday kıldım, – dedi Bess, kooptono tüşüp.
– Baarı jakşı, altınım. Abdan jöndüü ideya
eken, emi eç kim adaşpayt. Bul apama abdan jagat,
men bilem, – degen Meg Besske jılmaya karadı da,
Jonu jaktırbaganday boldu.
– Apam kelatat! Sebetti bekit, bol! – dep kıykırdı Jo, tışkı eşik açılıp, biröönün kelatkanın ugup.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bölmögö Emi kirip keldi da, baarı anı kütüp
turganın körüp, apkaaray tüştü.
– Sen kayda jürösüñ? Artıñda emneni katıp
algansıñ? – dep suradı Meg, Emini tañ kala karap.
Plaşççan ekenine karaganda köçögö çıgıp kelgendey. Bul jalkoo oñoyluk menen çıkmak emes.
– Meni şıldıñdap külbö, Jo! Munu azırınça eç kim bilbey ele tursun. Çurkap barıp, bolgon
akçamdı berdim da, çoñun almaştırıp keldim.
Mından kiyin özümçül bolboym dep söz berem.
Uşunu aytkan Emi murunku kiçinekey, arzanına almaştırıp kelgen kooz, çoñ flakondu
körsöttü. Anın kebetesi kişinin için eziltkendey bolgonduktan, Meg anı kuçaktap ööp jiberdi,
Jo «azamat» dep maktadı, Bess jügürüp barıp,
flakondu koozdoş üçün rozalarının eñ koozun
tandap keldi.
– Bügün erteñ menen kantip jakşı boluştu
süylöşüp, kitep okugandan kiyin, belegime uyalıp
kaldım. Anan turgandan kiyin ele düköngö çurkadım. Ayabay süyünüp turam, antkeni emi eñ kooz belek meniki bolbodubu!
Tışkı eşik kayradan açıldı ele, kızdar sebetti divandı aldına kata salışıp, dastorkon
jayılgan stolgo aşıgıştı.
– Rojdestvoñuz kut bolsun, apa! Kitepter üçün
ırakmat! Biz alardı erteñ menen okuduk, emi kün
sayın okuybuz! – dep kıykırıştı alar bir oozdon.
– Rojdestvoñor kut bolsun, kızdarım! Daroo
okuy baştaganıñarga kubanıp turam, emi kayrakayra okuy beresiñer go. Dastorkongo oturardan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

murun bir nerse aytkım kelip turat. Jakın jerdegi üylördün birinde jañı törögön bir oorukçan
ayal jatat. Altı balası bar eken, toñup kalbaylı
dep bir juurkandı jamınıp jatışat bürüşüp,
antkeni otundarı jok eken. Tamak joktugunan çoñ
balası maga keliptir jardam surap. Kızdarım,
azırkı tamagıñardı alarga belek kılıp bergenge
makulsuñarbı?
Kızdar bir saatka jakın kütüp kalgandıktan,
kündögüdön açkaraak bolçu. Bir az unçukpay turuştu da, anan Jo kıykırıp iydi:
– Tamakka kirişkenden murun kelgeniñ jakşı bolgon turbaybı!
– Seni menen oşol baykuş baldarga tamak jetkirişsem bolobu? – dep suradı Bess.
– Men kaymak menen may tokoçtordu alıp baram, – dedi Emi, baarınan jakşı körgön nerselerinen baatırdık menen baş tartıp.
Meg greçka botko salıngan idiştin kapkagın
jaap, nandardı bir çoñ tabakka saldı.
– Uşinteriñerdi bilgemin, – dedi missis
Març ıraazı bolo jılmayıp. – Baarıbız çoguu
barabız, siler maga jardam beresiñer, anan kelip
nan menen süt içip kursaktı toyguzabız.
Köp ötpöy baarı dayar bolup, jolgo çıgıştı.
Baktıga jaraşa, erteñ menen bolgonduktan, kiçinekey köçölör menen baratkan bul tañ kalarlık
protsessiyanı eç kim körböy kaldı.
Mına, terezeleri talkalangan añgıragan suuk
bölmö, eski töşöktögü ooruluu ene, ıylagan nariste, bir juurkandı jamınıp kaltırap jatkan
kupkuu baldar. Kızdar kirip barganda, baldardın
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bakıraygan közdörü jaljıldap, kögörgön erinderi jıyılbay jaljaya tüştü.
– O, kuday! Bizge booruker perişteler kelişti! – dep kıykırdı kupkuu ayal, kubangandan
ıylap.
– Ooba, perişteler, kapor kiyip, meeley tagıngan perişteler! – dep Jo ayttı ele, baarı
külüp iyişti.
Bir neçe münöt ötpöy ele çındap booruker
perişteler kelgendey bolup kaldı. Hanna ala
kelgen otunu menen
ot jagıp, sınık terezelerdi eski şlyapalar menen bütöy
salıp, özünün plaşçın parda kılıp
tarta koydu. Missis
Març ooruluu ayalga ısık çay berip,
suyuk sulu şorpo
içirdi da, anı jubatkança naristeni
öz balasınday kılıp nazik orodu. Al ortodo kızdar alıp kelgen
tamak-aştarın alıp çıgıp, baldardı ot jakalay oturguzup, açka balapandarday tamaktandırıp kirişti. Baldardın eptep-septep süylögön
anglisçesine katkırıp külüp, bojuraşıp
oturuştu.
– Kanday sonun! Perişteler! – dep jatıştı
baykuştar, tamak jegençe kızarıp üşügön koldorun ottun jagımduu ilebine jılıtıp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Kızdardı buga çeyin eç kim perişte dep aytkan emes, birok bul baarına, özgöçö tuulgandan
beri ele Sanço degen atka konup kalgan Jogo abdan jaktı. Eç nerse jeşpegeni menen bul alardın
ömüründögü eñ baktıluu tañkı tamak boldu. Alar
jıluuluk menen beykuttuktu kaltırıp ketişti.
Menimçe, oşol künü şaarda tañkı tamagınan baş
tartıp, Rojdestvo künü erteñ menen nan menen süt
gana içken uşul tört açka kızdan ötkön şayır
kişi jok ele.
– Jakınıñdı janıñdan da jakşı kör degen
uşul, bul maga abdan jagat, – dedi Meg bayagı sebetti kayra divandın aldınan alıp çıgışkanda.
Apası üstü jakta baykuş Hammeldin bala-çakasına kiyim-keçek çogultup jürgön.
Belekter jupunu bolgonu menen stoldun
üstündögü uşul tört kiçinekey tüyünçöktö kançalık süyüü bar ele, anan kalsa alardın janındagı
kızıl rozalar, ak hrizantemalar jana petunyanın
jaşıl butaktarı salıngan biyik vaza da ukmuştay şañ berip turdu.
– Kelatat! Bess, baştay ber! Emi, eşikti aç!
Jaşasın apam! – dep kıykırdı Jo, Megdin artınan eşikti közdöy biyley jügürüp.
Bess şañduu marştı oynop kirdi, Emi eşikti açıp, Meg apasın saltanattuu türdö törgö jetelep bardı. Missis Març tañ kalıp, jaşıp
ketti. Közdörü jaşka tolup, belekterdi karap,
andagı kattardı jılmaya okup jattı. Tuflini
daroo kiyip, jañı jüzaarçılarga Eminin atırınan seep çöntögünö saldı, kooz meeleyler da
«abdan jakşı boldu». Külkülör, öbüşüülör, bo26
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jurap tüşündürgön sözdör da köp boldu, bulardın
baarı karapayım, beykut, süyüügö melt-kalt tolo
üy-bülölük jagdayda bolup jattı, uşul üçün üybülölük mayramdar uşunçalık jagımduu bolup,
kiyin uzak jıldar boyu kusalantat boluş kerek.
Anan baarı şımalanıp işke kirişti. Hammelderge baruu, belekterdi tapşıruu köp ubakıttı alıp koygonduktan, kündün kalganı keçki
oyunga dayardanuu menen öttü. Teatrga köp barganga
kiçinekey bolgonduktan, anan kalsa tuşagan jokçuluktan ulam kızdar kuday kılsa kubarıñdın
akısı barbı dep bardıgın oylop tapkanga araket
kılıştı. Kee birleri jakşı çıktı: kamır kesçü
taktay sonun gitara boldu, eski may idişti kümüş
tüstüü kagaz menen kaptap koyuştu ele sonun eski
lampa bolup jatıp kaldı, eski çıt köynöktörgö
konserva bankasınan kesip tigip koyuştu ele kelişken köynök çıktı, oşol ele arıbagan kalaydan romb türündö kesip tigip, zoottor dayardaldı.
Emerekter da çalkasınan jatkırılıp, zalda ar
türdüü stsenalar koyulup jattı.
Oyunga erkek baldar katışpagandıktan, Jogo
kuday berip saldı: aktyör taanışı bar bir ayal belek kılgan boyölbogon teriden ultarılgan ötügün
kiyip alıp erkekterdin rolun jırgap atkarıp
attı. Uşul ötük, eski rapira, bir tarıhıy süröttü
tartkan sürötçüdön kalgan tilik kamzol Jonun
işengen baylıgı bolçu jana ar bir oyunda sahnaga
uşulardı kiyip çıkçu.
Truppanın kuramı çektelüü bolgonduktan, eki
başkı aktyör ar bir oyunda bir neçe rol oynogongo majbur boldu. Üç-tört roldun sözdörün jattap,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kiyimderin çagılganday tez almaştıra koygon,
anın ortosunda dekoratsiyanı özgörtköngö jetişken bul aktyörlorgo ırakmat aytış kerek. Bul bir
jagınan es tutumdu maşıktırsa, bir jagınan
boş oturganga je bolbogon bir işter menen alek
bolgongo karaganda alda kança sonun iş ele.
Rojdestvonun keçinde beletaj delgen kerebettin üstündö on çaktı kız üymölöktöşüp, emerektin sarı-kök çıtınan tartılgan köşögönün
açılışın çıdamsızdık menen kütüp oturuştu.
Köşögönün artınan kübür-şıbırlar, ötö tolkundangan Eminin kıtkılıktap iygenderi ugulup, bir maalda körüüçülör kerosin çıraktın
tütününön çıkkan jıttı sezişti. Akırı koñguroo
şıñgırap, köşögö açıldı da, oyun baştaldı.
Teatr programmasında aytılgan «tünt tokoy»
bir neçe karapa idiştegi gül, poldogu jaşıl noo­
tu, artkı plandagı üñkür bolup çıktı. Üñkürdün
dubalı eki jazuu stolunan, töbösü kir jaygıçtan jasalıptır. Anın içinde sıykırçı kempir
oçoktogu kara kazanga birdeme kaynatıp atat. Sahna karañgı bolgonduktan, oçoktogu ot bir başkaça körünüp, özgöçö sıykırçı kempir kazandın
kapkagın alganda, kadimkidey buu kaptap ketkeni
ötö taasirlüü boldu. Bir münöttöy ötüp, duulday
tüşkön körüüçülör bir az tınçtangan soñ kapkara sakalçan, kınsız kılıç baylanıp, çoñ şlyapa
kiygen, plaşççan jana boyölbogon bulgaarıdan ultarılgan ötük kiygen kaarduu Gugo çıktı. Sahnada
arı-beri tolkundana basıp turdu da, bir maalda
çıdabay ketip, mañdayın bir çaptı da, Rodrigonu kanday jek körörün, Zareni kanday süyörün, aga
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jetiş üçün Rodrigonu öltürörün çañırıp ırdap
kirdi. Keede tolkup-taşıgandan ulam çıñırıkka
aylanıp ketken Gugonun joonuraak ünü katuu taasir etip, al toktooru menen körüüçülör dürkürötö
kol çabıştı. Gugo mınday iygilikke köngön nemedey elge şaşpay jügünüp koydu da, üñkürgö barıp,
sıykırçı Heygarga kıykırdı: «Ey, kempir! Çık
beri! Sen maga kereksiñ!»
Jılkının kuyrugunan jasalgan uzun ak çaçtuu, tayak tayanıp, kızıl-tazıl köynök, kiygen, bir
şumduktuu belgileri bar plaşç kiygen Meg çıktı.
Gugo aga Zaranı baş üyürtmö kılıp, Rodrigonu
öltürö turgan darı ber dep buyurdu. Heygar mukamduu ünü menen taap berem dep ırdadı da, aşıktık
şiresin alıp kele turgan ruhtu çakıra baştadı:
Süyüü ruhu, rozadan jaralgan,
Tattuu şüüdürüm tatkan,
Ar kanday adam tagdırın
Kaalaganday kalçagan.
Sen kele kör:
Sıykırduu şireñ kayda?
Oşonu alıp kele kör?
Maga kele kör!
Uşul nazik ır bütörü menen üñkürdün art jagınan jarkıragan kanattarı, roza tagılgan altınday
sarı çaçı bar kiçinekey agargan karaan payda boldu. Anan altın tayakçasın şiltegiley ırdap kirdi:
Tattuu kıyal ölkösünön
Şireni alıp men keldim.
Birok bolsun esiñde:
Jakşılıkka gana kızmat kılat,
Jamandıkta soolup kalat.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Anan kiçinekey altınga buulangan bötölkönü
sıykırçının ayak aldına taştap, kayıp boldu.
Heygar jana bir ırdadı ele, üñkürdün artınan
kapkara şaytan çıga kalıp, Gugogo çañıra katkırıp bir kara bötölkönü ırgıttı da, közdön ka­
yım boldu. Gugo ıraazılıgın bildirip mukamduu
bir ır ırdadı da, bötölkölördü ötügünün konçuna
tıgıp kete berdi. Heygar bolso körüüçülörgö bul
şumpay bir neçe dosumdu uşintip öltürgön, bul
jolu öç albasam bolboyt dep ayttı. Anan köşögö
jabılıp, al ortodo elder es alıp, peçene jegençe
operanı talkuulap jatıştı.
Sahna jaktan bir topko çeyin balkanın takıldagan ünü ugulup turdu da, köşögö açılganda,
antrakt uçurunda payda bolgon jıgaç ustaçılıktın şedevrin körüp, tınıguu mınça nege sozulup
ketti dep jatkandar ooz aça albay kalıştı. Bul
çındıgında ele ukmuş körünüş ele! Şıp tiregen munara turat, anın orto çeninde çırak jarıgı
tögülgön tereze, anın apakay pardasınan kögültür
kümüş tüstüü köynök kiyip, Rodrigosun kütüp
Zara turat. Mına al da kelip kaldı: başında kuş
kanatı tagılgan şlyapa, kızıl plaşç, tarmal çaçı
mañdayına tüşkön, kolunda gitara, anan, albette,
baya Gugo kiyip çıkkan ötük. Al munaranın janına tizeley kalıp, mukamduu serenada ırdap iydi.
Zara joop kaytarıp, muzıkalık dialogdon ki­yin
kaçkanga makul boldu. Uşul jerden oyundun eñ
kızık jeri baştaldı. Rodrigo çöntögünön jip
şatını alıp çıgıp, bir uçun jogoru ırgıtıp,
Zaranı tüş dep ötündü. Al terezenin torunan
akırın çıgıp, Rodrigonun iyinine kolun koyup,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kılıktana sekirmek boldu ele, baykuş Zaranın
uzun etegi terezege ilinip kalsa bolobu. Munara
kıyşaya tüştü da, beçara aşıktardı basıp kaldı!
Karap turgan el çur dey tüştü. Sınık-sunuktardın arasında bayagı aytıluu ötük tıbırçılap,
anın janınan bir altın çaçtuu baş çıga kalıp:
«Aytpadım bele men saga! Aytpadım bele! – dep
çañırıp iydi. Uşul uçurda kayran don Pedro, Zaranın kataal atası, işke jarap ketti. Al kızın
tiyaktan suurup çıktı da: «Özüñö kel! Eç nerse
bolboyt, oynoy ber!» dep buyurdu da, Rodrigonu
ölkömdön çıgıp ket dep jekirdi. Rodrigo munaranın kulaganınan ulam özünön kete tüşsö da, kaarduu çalga baş iybey, ordunan jılbay koydu. Munu
körgön Zara da kataal atasının aytkanın kılbay
koydu da, akırında tigil eköönü sepildin zındanına jönöttü. Kiçinekey, semiz, kızıl bet sakçı
kelip, eki aşıktı alıp ketti. Al da bir top korkup kalgan şekildüü, antkeni ayta turgan sözün da
aytpay ketti.
Üçünçü köşögö sepildin zaldarının birindegi aşıktardı boşotup, Gugodon öç alış üçün
Heygardın kelişi menen baştaldı. Al Gugonun
kele jatkanın ugup, bekinip aldı da, tiginin sıykırduu bötölködögülördü eki çöyçök şarapka koşturup, kiçinekey momun kızmatkerge: «Munu zındandagı tutkundarga ber da, meni azır kelet dep aytıp koy», – dep jatkanın tıñşap turdu. Kızmatker
Gugogo bir nerse aytmak bolup arı alıp ketkende,
Heygar tigil çöyçöktördün orduna başkaların koyö
koydu. Ferdinando, kızmatker, alardı alıp ketken
soñ, Heygar Rodrigogo degen uuluu şaraptı kayra
KİÇİNEKEY AYIMDAR

koyup koydu. Çañkap turgan Gugo tigini içip iyip,
bir topko muştumun tüyüp, jer tepkilep jatıp,
kulap tüştü da, jan bere turgan bolgondo, Heygar
özünün emne kılganın küçtüü ariya menen bayandadı.
Bul çınında ele abdan kızıktuu stsena boldu,
birok ayrımdar şlyapanın aldınan çıgıp kalgan
uzun koyuu çaç kankordun ölümün bir az buzup koydu
dep aytışı da mümkün ele. Körüüçülör Gugonu çakırıp turup alıştı ele, al kerile basıp, baarısı bir teñ, ırdagan ırı bir teñ bolgon Heygardı
jetelep çıktı.
Törtünçü köşögödö Rodrigo Zaranın çıkkınçılık kılganın ugup, özün özü öltürmök boldu.
Birok kanjardı jürögünö malganı kalganda, terezeden Zara anı süyö turgandıgın, birok azır korkunuçta ekenin, Rodrigo gana anı saktap kaların
bayandagan mukamduu ır uguldu. Terezeden eşiktin
açkıçı tüştü da, aptıkkan Rodrigo çınjırın üzüp
ırgıtıp, uçkan boydon aşıgın kutkarmakka ketti.
Beşinçi köşögö Zara menen don Pedronun
uruş-jañjalı menen baştaldı. Don Pedro Zaranı
keçilkanaga ketirmekçi boldu ele, tigi munu ukkusu
da kelbey jalınıp-jalbardı, uşul uçurda Rodrigo
kirip kelip, kolun suraganda, esi oop kala jazdadı. Al kedey bolgonduktan, don Pedro makul bolgon
jok. Kaarmandar ölgüdöy ökürüp-bakırıştı, birok til tabışa albagan soñ, Rodrigo baykuş Zaranı
alıp ketmek boldu ele, uşul maalda bayagı momun
kızmatker Heygardın katı menen baştıgın alıp
kelip kaldı. Al katında jaş jubaylardın abdan
bay bolorun, al emi don Pedro alarga joltoo bolso,
oñboy kaların jazıptır. Baştıktı aça salışsa,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kalay akçalar jaynap jatıp kaldı. Munu körgön
«kataal ata» eç nerse dey albay kaldı. Al ün-sözü
jok makul bolup, bardıgı kubanıçtuu hor ırdaştı
da, aşıktar tizeley kalışıp, don Pedronun batasın alıp jatkanda, köşögö jabıldı.
Dürkürögön kol çabuular kapısınan üzülö
tüştü, körsö «beletaj» bolgon büktömö kerebet
büktölüp ketip, üstündögü körüüçülör kulap kalıptır. Rodrigo menen don Pedro jardamga çurkap
kelişip, külküdön süylöy albay kalgan eldi aman
alıp kalıştı. Bir az tınçıy tüşköndö, Hanna
çıgıp, missis Marçtın kuttuktoosun jana keçki
tamakka çakırıp jatkanın ayttı.
Bul çakıruu aktyörlor üçün jagımduu jañılık
boldu, al emi dastorkondu körgöndö oozdoru açılıp kalıştı. Albette, apası buga çeyin dele alardı erkeletçü deçi, birok murunku bardar jaşoonu
eske salgan mınday nerse bolot dep kim oyloptur.
Mında bal muzdak, al tursun eki türü: kızıl jana
ak, mömö-jemişter, körgöndö közüñ jaynay turgan
frantsuz konfetteri bar eken, çok ortosunda bolso
kelişken tört buket gül turat!
Baarı tañ kalıp, eleye tüşüştü da, missis
Marçtı karaştı ele, al jırgap turuptur.
– Munu kim alıp keldi? Feyalarbı? – dep suradı Emi.
– Jok, Santa-Klaus, – dedi Bess.
–.Jok, apam! – dep jılmaydı ak sakalçan,
ürpöygön ak kaştuu Meg nazik jılmayıp.
– Març jeñemin maanayı jakşı bolup, munu
bizge berip iyse kerek! – dep kıykırdı Jo oyuna
kele kalgandı aytıp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Tapkan joksuñar. Munu mister Lorens berip
jiberiptir, – dep joop berdi missis Març jılmayıp.
– Mister Lorenspi? Al kantip biliptir? Biz
anı taanıbaybız da! – dep kıykırdı Meg.
– Hanna anın kızmatkerlerinin birine silerdin bügünkü tañkı tamagıñar jönündö aytkan
eken. Mister Lorens bir az apendi çalış abışka,
aga silerdin kılganıñar abdan jagıptır. Al ilgeri atam menen taanış bolgonduktan, bügün mayramdın urmatına baldarıñızga kiçinekey belek
berip koysom bolobu dep kat berip iyiptir. Men
jok dey algan jokmun, oşentip, bügün bizde tañkı
tamaktın ordun toltura turgan çakan toy bolot.
– Boldu bolbodu, aga munu neberesi ayttı!
Al sonun bala, men anı menen jakşıraak taanışayın dep jüröm. Al dele biz menen dostoşkondon kaçpayt boluş kerek. Birok al abdan tartınçaak, a Meg bolso çoyulup-kerilip ele anı menen
süylöştürö koyboyt, – dedi Jo, ahalap-oholop
balmuzdak jep kirişkende.
– Janagı çoñ taş üydö jaşagan koşunañardı
aytıp jatasıñarbı? – dep suradı konoktordun biri. – Menin apam mister Lorensti jakşı taanıyt. Özünçö ele kekireygen neme deyt,
koñşuları menen da süylöşküsü kelbeyt imiş.
Neberesin da eç jakka çıgarbay, kereelden keçke okutat deyt. Al bala keede gana nasaatçısı menen atçan je jöö seyildeyt eken. Biz bir jolu
keçege çakırsak, kelbey koygon. Apam anı abdan
jakşınakay bala deyt, birok al kızdar menen eç
süylöşpöyt imiş.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Bir jolu bizdin mışık alardın bagına kirip ketip, alıp çıgıp bergen, oşondo kriket, tigibu jönündö jakşı ele süylöşkönbüz, birok Megdin
kelatkanın körüp ele ketip kalgan. Birok men anı
menen sözsüz jakşıraak taanışayın dep jüröm,
antkeni al jalgız zeriget, men bilem, – dedi Jo.
– Maga anın jürgön-turganı jagat, çınıgı jaş jentelmen sıyaktanat. Iñgayı kelip,
taanışıp kalsañar, men karşı emesmin. Bul
güldördü al özü alıp keldi, bul jakta emne bolup
jatkanıñardı bilgenimde, anı üygö kir demekmin. Al baykuş külkü-tamaşanın ünün ugup, ketkisi kelbey kıyılıp turup ketti. Alarda mınday
jok da.
– Çakırbay ele koygonuñ jakşı boluptur, apa! –
dep külüp iydi Jo, ötügün karap. – Eç nerse emes,
biz kiyinçereek al körö turgan, al tursun katışa
ala turgan oyun koyöbuz. Sonun bolot, tuurabı?
– Men mınday güldördü körgön emesmin! Ukmuş eken! – Meg buketterdi kızıga karadı.
– Aytpa! Birok Besstin rozalarına jetpeyt, –
dedi missis Març, köynögünö sayılgan soolup baratkan güldü jıttap.
Bess apasına ıktay, nazik şıbıradı:
– Atama da gül jibersem, kanday jakşı bolmok. Anıkı bizdikindey şatıra-şatman tüşkön
Rojdestvo bolboso kerek.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Üçünçü bap
MİSTER LORENSTİN NEBERESİ
o! Jo! Kayaktasıñ? – dep kıykırdı
Meg çatırdın tepkiçinin tübünön.
– Biyaktamın! – Jogorton kırkıragan ündü ukkan Meg çatırga çıksa, Jo eski üç buttuu divanga
jün jooluktu jamınıp jatıp alıp, almanı kemirgençe «Redkliftin muraskoruna» booru ezile
külüp jatıptır. Çatır anın süygön jayı bolçu: beş-altı alma, jakşı kitep alıp, bul jerge
kelçü da, jırgap kitep okuçu. Mında Skrebl degen
kelemişten başka eç kim jok bolçu, al da Jogo
könüp kalgan. Meg kelgende, Skrebl iyinine kire
kaçtı, Jo betinen jaşın sürtüp, jañılıktardı
ukmakçı boldu.
– Kanday kubanıç! Karasañ! Çınıgı çakıruu beleti! Missis Gardiner erteñ keçkige çakırıptır! – dep kıykırdı Meg baaluu kagazdı
bulgalap. Anan saltanattuu türdö okup kirdi:
«Missis Gardiner miss Margaret Marçtan jana
miss Jozefina Marçtan üyündögü Jañı jıldık keçki tamakka jana biyge kelip ketüüsün
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ötünöt». Apam makul boldu, birok biz emne kie­
biz?
– Emne kiymek elek, bayagı ele poplin
köynöktörübüzdü kiebiz da, başkası jok bolso, –
dep joop berdi oozu tolo Jo.
– Ataganat, jibek köynögüm bolso, – dep ulutundu Meg. – Apam on segizge çıkkanda alıp berem deyt. Birok aga çeyin dagı eki jıl bar da...
Karıp ketem go!
– Bizdin poplin köynöktörübüz dele jibekten
kem kalışpayt. Seniki japjañı boydon da, men
bolso artın küygüzüp algamın. Jamalganı menen
baarı bir men mındamın dep kıykırıp turat.
Emne kılam deseñ?
– Emne kılmak eleñ, artıñı salbay sozulup
oturasıñ, aldı jakşı ele da. Men çaçıma jañı
lenta tagam, apam bermettüü töönögüçün berip turam dedi. Jañı tuflim sonun, meeleyim da bolot,
birok ança emes.
– Men bayagıda limonad tögüp algamın,
jañısın kaydan almak elem, meeleysiz ele baram
go deym, – dep koydu kiyim-keçege ötö dele maani
berbegen Jo.
– Sen meeley kiyip barışıñ kerek, bolboso men barbaym, – dep çıktı Meg. – Meeley degen eñ maanilüü da. Ansız biyge barbayt, eger sen
meeleysiz bara turgan bolsoñ, meni basıntkan
bolosuñ!
– A men baarı bir biylebeym. Men degele bal
biyin süyböym. Kol karmaşıp alıp bölmödö arıberi tıpıldap jürgöndün emnesi kızık! Men sekirip biylegendi jakşı köröm.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Apamın meeleyin surabay ele koy, anıkı
japjañı, abdan kımbat, sen anı da birdeme kılıp koyösuñ. Ekinçisin bulgap salganda ele saga
bul kış içi başka satıp berbeym degen. Uşul
meeleyiñ menen ele bara berseñ kantet? – dep suradı Meg kooptonup.
– Kolumu açpay jumup jürsöm, tagın eç kim
körböyt. Menin kolumdan kele turganı uşu... Toktop tur, mınday kılsak bolot: ekööbüz birin jakşı, birin jaman kılıp kieli. Tüşündüñbü?
– Senin koluñ menikinen çoñ, ölgüdöy çoyup
salasıñ, – dep baştadı Meg. Meeley anın taluu
jeri bolçu.
– Anda men meeleysiz ele baram. El emne dese,
oşo desin,- dep Jo kayra kitebine üñüldü.
– Makul, makul, men saga özümkün berem. Birok
bulgay körbö, özüñdü da jakşı alıp jür. Koluñdu
artıña alba, biröönü teşe tiktebe, anan janagı
«Hristofor Kolumb» degen añgemeñdi jön ele koyçu, makulbu?
– Menden kam sanaba. Çoyulup jürgöngö, çekten
tış eç nerse kılbaganga araket kılam. Emi barıp
çakıruuga joop kaytar, men bul kızık añgememdin
ayagına çıgayın.
Meg tigi kitebin okup, almasın jep, Skrebl
menen oynop bütkönçö, «çakıruunu ıraazı bolup
kabıl alganın» aytıp, köynögün karap, aga jalgız
torun kadaganı ketti.
Jañı jıldın aldında konok bölmösündö eç
kim jok ele, antkeni kiçinekey kızdar çoñdor menen koşo keçege dayardanıp jürüşkön. Kızdardın
tualeti jönököy bolgonu menen arı-beri çurkap,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

katkırıp külüşüp, bojuraşa süylöşüp jürüştü,
al tursun biröönün çaçı kuykum jıttana tüştü.
Meg kökülün kiçine tarmaldantıp koyöyun degendikten, Jo anın kagazga orolgon çaçın ısık kıpçuur menen karmap turdu.
– Emne, uşunday jıttanış kerekpi? – dep suradı kerebettin çetinde oturgan Bess.
– Nımı kurgap atpaybı, – dep tüşündürdü Jo.
– Bu kanday jıt? Kuykalagan tooktukuna okşoş
go, – dedi Emi, tarmal çaçın menmensine sılap.
– Mına, azır kagazdı alganda buluttay tarmal
çaçtı körösüñör, – dedi Jo, kıpçuurdu alıp jatıp.
Al kagazdı alganda, «buluttay tarmal çaçtı»
mınday koy, kagazda küygön çaçtar kalıp kaldı.
Korkup ketken çaçtaraç küygön çaçtardı alıp,
stoldun üstünö koyö koydu.
– O-ooy! Emne kılıp saldıñ sen! Baarın
buzduñ! Emi kantip baram? Kayran gana çaçım! –
dep iydi Meg mañdayındagı serbeygen çaçın karap.
– Dagı bolboy kaldı! Sen beker ele surangan
ekensiñ. Men baykuş buzup ele basıp jüröm. Emne
kılayın emi? Kıpçuur ötö ısıktıgınan uşunday
bolup kalbadıbı? – dep bezildedi beçara Jo jaştuu közü menen stoldo jatkan küyük çaçtardı karap.
– Eç nerse bolboyt, lentanı uçu bir az bir az
mañdayga tüşüp turganday taksañ ele bilinbey,
soñku modadagıday bolup kalat. Köp kızdar uşintip jürüşöt, – dedi Emi jubatıp.
– Maga çala bolot. Jön turgan çaçtı jayına
koysom bolmok, – dedi Meg kapa bolup.
– Ooba, özü ele jakşı emes bele jibektey bo39
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lup. Birok tez ele ösüp kalat da, – dedi çurkap kelgen Bes, baykuş ejesin jubatıp.
Oşentip, bir top mayda-çüydö kırsıktardan
kiyin Meg dayar boldu, üy-bülönün jalpı araketi
menen Jo köynögün kiydi, çaçın tüydü. Tor tagılgan kümüş tüstüü köynök kiyip, başına kök barkıt lenta tagıngan Meg, erkekterdin jakasınday
katuu jakaluu koçkul kızıl köynök kiyip, jasalga
katarı hrizantema tagıngan Jo köynöktörü jupunu bolgonu menen tatınakay ele. Eköö birden taza
meeley kiyip, bulganganın koluna karmap, özdörü
aytkanday, kebeteleri «suykayıp ele jatıp kaldı». Özü sır berbegeni menen Megdin biyik takaluu tuflisi butun kısıp turdu, al emi Jonun
çaçındagı on toguz şpilka tim ele başına sayılıp kalganday, birok emi emne kılasıñ, je suluuluk, je ölüm degendey kep.
– Jakşı köñül açıp kelgile, altındarım! –
dedi missis Març, eje-siñdiler çıgıp baratkanda. – Tamaktı tarta jegile, saat on birde
Hanna barıp alıp kelet. – Darbaza jabılgan soñ
terezeden kıykırık uguldu: – Kızdar, kızdar!
Jüzaarçıñardı unutkan joksuñarbı?
– Baarı jayında, jüzaarçılarıbız taza, Meg
al tursun atır seep aldı, – dep kıykırdı Jo katkırıp. – Apam jer titirep, üydön kaçıp çıgıp
baratkanda da, uşunu surayt boluş kerek.
– Bul – anın aristokrattık adattarının biri.
Munun da jönü bar, antkeni çınıgı ledi taza tuflisinen, meeleyinen jana jüzaarçısınan bilinet, – dep joop berdi Meg. Anın özünün da kiçinekey «ak sööktük» adattarı bar ele.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Emi esiñde bolsun, Jo: köynögüñdün
artın eç kim körbösün.
Menin kurum, kanday,
jakşı elebi? Çaçım
kanday körünöt eken? –
dep suradı Meg, missis
Gardinerdin üyündögü
garderob küzgüsünö karanıp bütüp.
– Men sözsüz birdemeni unutup kalat boluşum
kerek. Eger birdeme bolso, maga köz kısıp koy, –
dedi Jo jakasın kayrıp, çaçın oñdop jatıp.
– Jok, köz kıskanda odono bolup kalat. Eger
birdeme bolso, kaşımdı serpem, baarı jayında bolso, baş iykep koyöm. Azır bolso iyiniñdi
tüzdöp, kadamdı kiçineden taşta. Biröö menen taa­
nıştırsa, kolun kıspa, ayımdar anday kılbayt.
– Munun baarın kantip estep jürösüñ? Men eç
esime saktay albaym. Köñüldüü muzıka eken, ee?
Alar ıldıy tüşüştü, mınday jupunu keçe
da alar üçün çoñ okuya bolgonduktan, bir az kısınıp turuştu. Missis Gardiner, jaşap kalgan
kelişimdüü ayal, özü tosup alıp, altı kızının
uluusuna alıp bardı. Meg Salli menen taanış
bolgonduktan, köp ötpöy ele özün erkin sezip kaldı, al emi kızdar menen ança kooşo albagan Jo
dubalga arkasın salıp, oranjereyaga kirip ketken kulunday ıñgaysızdanıp turdu. Zaldın arkı
çetinde baldar çogulup alıp, konki jönündö
süylöşüp jatıştı. Jo da alarga koşulgusu kelip
turdu, antkeni konki anın süygön ermegi bolçu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Al munu Megge ımdap bildirdi ele, anın kaşı
uşunday bir serpildi deysiñ, baykuş Jo ordunan
jıla albay kaldı. Anı menen süylöşkön kişi
bolbodu; janındagı kızdar basıp ketken soñ, jalgız kaldı. Zaldı aralay basıp, alaksıy da albayt,
antkeni köynögünün artı körünüp kalat. Oşentip,
aylananı karap, jaldırap tura berdi.
Biy baştaldı. Megdi daroo biyge tartıp ketişti, anın tar tuflisi tiginden-mından körünö
kalıp jattı, birok jılmaygan eesinin kançalık
kıynalıp jatkanın eç kim tuygan jok. Jo uzun sarı
ulan özün karay kelatkanın baykap, biyge çakırıp
iybese eken dep korkkonunan açılgan köşögönün
artına ötö kaldı. Tilekke karşı, bul jerdi dagı
bir tartınçaak eelep algandıktan, Jo mister Lorenstin neberesi menen betme-bet kele tüştü.
– O, kuday, bul jerde biröö bar turbaybı! – dep
kübürödü Jo, kayra atıp çıkmakçı bolup.
Birok tigil bala külüp iyip, özü da bir az korkup turgansıganı menen jaygara süylödü:
– Eç nerse emes, kaalasañız tura beriñiz.
– Men sizge joltoo bolboymbu?
– Jok, jok. Bul jerden eç kimdi taanıbay,
özümü bir az ıñgaysız sezgendikten, uşul jakka
kirip aldım ele.
– Men da oşondoy boldum. Joltoo bolbosom,
tura beriñiz.
Bala kayra oturdu da, ün katpay laktalgan tuflisin karap kaldı. Akırında Jo özün eptep zordodu:
– Men sizdi murun joluktursam kerek ele. Siz
bizdin koşunabızsız da, tuurabı?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Koşuna. – Al Jonu karadı da, külüp iydi,
antkeni bayagıda kaçıp ketken mışıgın alıp çıgıp berip, kaşaanın janında bir top süylöşüp
turgan kızdın mintip sılık-sıpaa bolup turganı
külkülüü ele.
Jo daroo jeñildey tüştü da, külüp jiberip,
ınak kişidey ayttı:
– Siler Rojdestvodo berip jibergen keçki tamak abdan sonun boldu.
– Anı çoñ atam jibergen.
– Birok ideyanı siz ayttıñız da, tuurabı?
– Mışıgıñar kanday jüröt, miss Març? – dep
suradı bala oluttuu boluuga araket kılıp. Birok
kara közdörü oynoktop turdu.
– Jakşı. Irakmat, mister Lorens, birok men
miss Març emes, jön ele Jomun, – dedi jaş ledi.
– A men mister Lorens emes, jön ele Lorimin.
– Lori Lorens – tañ kalarlık at eken!
– Çınıgı atım Teodor, birok bul at maga jakpayt, antkeni dostorum Dora deşet. Oşonduktan
alardı Lori dep aytkanga köndürgömün.
– Maga da özümdün atım jakpayt – ötö ele sentimentalduu. Jozefinanın orduna Jo dep aytışın kaalaym. Baldardı Dora dep aytpaganga kantip köndürdüñüz?
– Sabaçumun.
– Men Març jeñemi sabay albaym, demek, çıdaşka tuura kelet, – dep Jo tagdırına baş iygen
nemedey üşkürüp koydu.
– Siz biylegendi jakşı körösüzbü, miss Jo? –
dep suradı Lori. Sıyagı, bul ısım aga da jaktı
okşoyt.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Abdan jakşı köröm, birok jer kenen bolup,
jön gana köñül açışsa. Al emi mınday zalda men
sözsüz birdemeni kulatıp iem, je biröönün butun
basıp alam, je dagı bir nerse kılıp iem. Oşonduktan aç kulaktan tınç kulak dep oboço turam da,
zalda biylegendi Megge koyöm. A siz biyleysizbi?
– Keede. Bir neçe jıl çet ölködö jürüp, bul
jerde kanday biyleşerin da jakşı bilbeym.
– Çet ölködö? – dep jiberdi Jo. – Aytıp
berseñiz! Men sayakat jönündö aytıp bergendi
jakşı köröm.
Lori adegende emneden baştaarın bilbey turdu, birok Jo suroo jaadıra baştagandan kiyin
Vevedegi4 mektepte jaşaganın, al jerdegi baldar
şlyapa degendi bilbey turgandıgın, köldö kayık
aydaşkanın, kanikul uçurunda mugalimderi menen çoguu Şveytsariyanı jöö kıdırıp çıgışkanın aytıp berdi.
– Men da oşol jerde jaşasam! – dep iydi Jo.
– A Parijde bolduñuz bele?
– Biz ötkön jılı oşol jakta kıştaganbız.
– Frantsuzça süylögöndü bilesizbi?
– Mektepte başka tilde süylöögö tıyuu salınçu.
– Bir nerse dep aytıñızçı! Men frantsuzça
okuym, birok süylöy albaym.
– Quel nom a cette jeune demoiselle en les
pantoufles jolis? – dedi Lori jılmayıp.
– Ukmuş süylöyt turbaysızbı! Koyö turuñuz...
Siz: «Tigi tatınakay tufliçen kız kim?» dep
suradıñız, tuurabı?
– Oui, mademoiselle. (Ooba, çoñ kız).
Veve – Şveytsariyadagı şaarça, Jeneva kölünün jee­
ginde jaygaşkan.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Al menin ejem Margaret. Siz anı
taanıdıñızbı? Sizdin oyuñuzça, al suluubu?
– Ooba, anı körüp, nemis kızdardı estedim.
Tatınakay eken, biylegeni da mıktı eken.
Ejesin maktaganın ugup, Jo janı jırgap, al
tursun kızarıp ketti. Janagı sözdördü Megge aytıp beriş üçün estep kalganga araket kıldı. Eköö
pardanın artında turup alıp eski taanıştarça ar
kimdi söz kılıp atıştı. Jonun baldardıkınday
kılık-jorugu Lorinin külküsün keltirip, köp
ötpöy ele tartınganın da unutup kaldı. Jonun da
köñülü açılıp, kadimkisindey şayır ele, antkeni köynök esten çıgıp, kaş serpe turgan da eç kim
jok ele. Mister Lorenstin neberesi aga bargan
sayın jaga baştadı, barganda eje-siñdilerine
aytıp bermekçi bolup, anı bir neçe iret kunt
koyup karadı. Aga-inileri bolbogonduktan, erkek
bölölör da az bolgonduktan, alar erkek baldar kanday bolorun bilişçü emes.
«Çaçı tarmal, kapkara, öñü kara toru, közdörü
çoñ, kara, murdu tüz, tişteri tegiz, kolu-butu kiçinekey, boyu menden uzun, abdan sılık, jalpısınan
jakşınakay bala eken. Jaşı kançada boldu eken?»
Surap ieyin dep barıp toktodu da, başkaça
jol menen suramak boldu.
– Siz, sıyagı, universitetke dayardanıp
jürösüz go? Kitepten başıñızdı albay... oy, keçiresiz, dayardanıp jürgönüñüzdü kördüm ele. –
Jo «başıñızdı albay» dep alıp uyalgandan kızarıp ketti.
Lori külüp koydu, birok taarıngan dele jok
okşoyt, iyinin kuuşurup:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Bir je eki jıldan kiyin, kanday bolgondo
da on jetige tolgondon kiyin, – dep joop berdi.
– Siz on beşte elesizbi? – dep suradı Jo. Al
bul ulandı on jetilerde bolso kerek oylogon.
– Kiyinki ayda on altıga çıgam.
– Men uşunçalık universitetke bargım kelet!
Siz, sıyagı, ança dele kaalabaysız go deym.
– Universitet maga degele jakpayt! Je
jattaysıñ, je bolbogon bir köñül açuular. Bul jer­degi ulandardın jaşoosu maga takır jakpayt.
– A kaysı jerde jaşagıñız kelet?
– İtaliyada jaşap, özümö jakkan bir iş menen
alek bolsom dep eñseym.
Jo sizge emne menen alektengen jagat dep suramakçı boldu ele, birok tiginin tüyülö tüşkön
kabagın körüp, temanı özgörtmök boldu da, ırgakka jaraşa jer teep:
– Sonun polka eken! Biylep kelbeylibi? –
dedi.
– Siz menen gana, – dedi tigi kerbezdenip.
– Biyley albaym. Megge biylebeym dep ubada
berdim ele, antkeni... – Jo unçukpay, külüp ierin
je sözün ulantarın bilbey turup kaldı.
– Emnege? – dep suradı Lori kızıgıp.
– Eç kimge aytpaysızbı?
– Eç kaçan!
– Menin otko jakın turgan bir jindi adatım
bar, uşundan ulam köp köynöktörümü küygüzüp
alam. Bul köynögümü da uşintkemin, jakşı jamalganı menen baarı bir baykalıp turat. Meg munuñdu
eç kim körbösün, jön otur degen. Külsöñüz, külö
beriñiz. Bilem, bul çınında ele külkülüü.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Birok Lori külgön jok, jer karay tüştü da,
anan Jo tañ kala turganday tarizde sıpayı ayttı:
– Eç nerse emes, anda biz mınday kılabız: bul
jerde uzun zal bar, biz anın arkı çetine barıp
jırgap biyleybiz. Eç kim bizdi körböyt. Jürüñüz.
Jo ırakmat aytıp jönöp kaldı, birok
önögünün tatınakay boz meeleyin körüp, eki mee­
leyim teñ taza bolgondo emne dep oylop koydu.
Uzun zal een eken, polka da sonun ele. Lori mıktı biyleyt eken, Jogo nemisterdin jañı pasın
üyröttü. Al uşunçalık erkin jana janduu eken,
Jonun oozu açılıp kaldı. Muzıka toktogondo,
tepkiçke dem alganı otura ketişti. Meg siñdisin
izdep zalga kirgende, Lori Geydelbergdegi5 studenttik festivaldardı berilip aytıp jatkan.
Al baş iykep çakırgan soñ Jo aylasızdan eerçip
kaptaldagı bölmögö kirse, tigi öñü kupkuu bolup,
kızıl aşıgın karmalap oturuptur.
– Men butumdu oorutup aldım. Mobu kuday urgan taka kayrıla tüşüp, basa albay arañ turam,dedi al oorudan arı-beri teñselip.
– Men bul tufliden uşunday boloruñdu bilgemin. Mına kırsık! Bilbeym emne kılıştı, ekipaj jaldagandan başka ayla jok go. Je uşul jerde tünü menen kalış kerek, – dedi Jo ejesinin
butun nazik karmalap.
– Ekipaj jaldaganga köp akça ketet. Anın
üstünö konoktordun köbü özdörünükü menen kelişken. A jakınkı atkanaga çeyin alıs, anın üstünö
jibergenge da eç kim jok.
Geydelberg – Germaniyadagı şaar, mında belgilüü
universitet jaygaşkan; 19-kılımda uşul universitettin studentterinin içinde amerikalıktar da köp bolgon.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Men barıp kele koyöm.
– Jok, bolboyt! Saat on bolup kaldı, köçö
kapkarañgı. Bul jerde kalganga da bolboyt: konoktor toltura. Sallige bir top kurbuları kelişiptir. Hanna kelgençe es alıp turayın, anan turganga araket kılam.
– Men Lorige aytayın, ekipajga barıp kelsin, – dedi Jo. Kılt ete kalgan bul oydon özü da
jeñildey tüştü.
– Jok, ayta körbö! Eç kimden suranba da, eç
kimge aytpa. Galoşumu ber, a tuflini kalgan buyumdarga koşup salıp koy. Emi men biyley albaym,
keçki tamak bütörü menen Hannanı izdep tap.
– Baarı tamakka baratışat. Men seni menen
ele kalayın.
– Jok, altınım, sen bar da, maga kofe alıp kelip ber. Uşunçalık çarçadım, orduman jılganga
alım jok.
Meg galoşun etegi menen japkanga araket kılıp, divanga çalkalay ketti, Jo bolso eleñdep
aşkananı izdep jönödü. Adegende farfor tolo
şkafka, anan mister Gardiner jalgız oturgan
bölmögö tuş boldu. Akırında aşkananı taptı da,
stolgo jetip barıp, bir çöyçök kofeni ala koyöyun
dedi ele, çaypalıp ketip, köynögünö çaçırap ketti. Oşentip, köynöktün aldı da artınan kem bolboy kaldı.
– O, kuday, degi emne degen kızmın! – dep iydi
Jo, köynögün Megdin meeleyi menen sürtüp.
– Jardam bersem bolobu? – dedi jakın adamday biröö. Karasa bir koluna kofe, bir koluna bal
muzdak karmagan Lori turuptur.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Megge bir nerse alıp barıp bereyin dedim ele,
al abdan çarçadım deyt... anan biröö artıman tiyip
ketip... karabaysızbı emi, – dedi Jo, bir etegindegi
tagın, bir kofe tüstüü bolup kalgan meeleyin karap.
– Jaman bolgon turbaybı! Men bulardı kimge bersem dep barattım ele. Ejeñizge alıp barıp
bersem bolobu?
– Irakmat! Men sizge anın oturgan jerin
körsötöyün. Özüm alıp barayın desem, dagı birdeme bolobu dep korkup turam.
Jo joldu körsötüp berdi. Lori ayımdardı
teylep köngön nemedey kiçinekey stoldu alıp kelip koydu da, Jogo da kofe menen balmuzdak alıp
kelip berdi. Al tursun oñoy menen kişi jaktırbagan Meg da anı «jakşı bala eken» dep kaldı.
Anan bölmögö kokusunan kelip kalgan eki-üç ulan
menen devizdüü6 konfeta jep, «koñguroo»7 oynoştu.
Hanna kelgende, oyun kızıp jatkan ele. Meg butun
unutup kalıp, tura kalayın dedi ele, kıykırıp
Jonun kolun karmay kaldı.
– Akırın! Eç nerse aytpa!, – dep şıbıradı
da, elge: – Eç nerse bolgon jok, butum bir az kayrılıp kaldı, – dep aksañdap, kiyiniş üçün tepkiç
menen jogoru ketti.
«devizdüü» konfetalar – 19-kılımdagı içki betine ır, deviz je makal jazılgan kagazga orolgon konfetalar.
koñguroo oyunu – katışuuçuları kezek menen ün çıgarıp tez sanooçu oyun; kezegi 7, 14, 21, 28 j.b.u.s. sandarına kelgen oyunçu koñguroogo okşogon ün çıgarışı kerek (mınday oyundu eç kaçan oynoy alçu emesmin... logika
küçtüü boluş kerek).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Hanna naalıp, Meg ıyladı, Jo bolso bir azga
apkaarıp kaldı. Tez kiyindi da, ıldıy çurkap
tüşüp, kızmatkerden ekipaj taap beriñiz dep suradı. Tilekke karşı, al uşul keçege gana jaldangan
ofitsiant bolgonduktan, jakın jerdegi atkananı
bilbeyt eken. Jo emne kıların bilbey eleñdep turganda, kuday jalgap Lori kelip kaldı da, azır ele
çoñ atası jibergen ekipajın sunuş kılıp kaldı.
– Birok azır erte da! Siz keçireek ketseñiz
kerek ele, – demiş boldu olku-solku bolgon Jo
jeñildey tüşüp.
– Men dayıma erte ketem. Uruksat berseñiz,
sizderdi da jetkirip koyöyun. Jolubuz bir da...
anan kalsa jaan jaap atat deyt.
Uşul jagday türtkü boldu da, Meg emne bolgonun aytıp berip, tigilerdi eerçitip kelgeni ketti. Mışık sımal jaandan korkkon adatı bar Hanna karşı bolgon jok, oşentip, kelişken jabık
ekipajda jırgap ketip baratıştı. Meg een-erkin
otursun dep, Lori ekipajdı aydagan kızmatkerdin
janına oturgandıktan, kızdar keçede bolgon okuyalardı talkuulap baratıştı.
– Men üçün abdan sonun öttü. Sagaçı? – dep suradı Jo, jaylanıp oturup.
– Butumu kayrıp alganga çeyin baarı jakşı
boldu. Enni Moffat, Sallinin kurbusu, meni abdan jaktırıp kaldı. Salli kelgende koşo bir
jumaga kelip ket deyt. Salli bolso anıkına jazında, opera truppası kelgende barat eken. Apam
uruksat berse, abdan sonun bolot ele, – dep joop
berdi Meg, uşul oydon ulam jandana tüşüp.
– Karasam, sen bayagı men kaçıp ketken sarı çaç50
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tuu bala menen biylep jatıpsıñ. Al saga jaktıbı?
– Ooba, abdan jaktı. Anın çaçı sarı emes,
kara küröñ eken. Abdan sılık bala eken, men anı
menen reydovaktı8 jırgap biyledim.
– Al janagı jañı panı kılganda, kuturgan çegirtkege okşoy tüşöt eken. Lori ekööbüzdün boorubuz ezilip kaldı. Ugulgan jokpu?
– Jok, birok baarı bir jakşı emes. Siler
köşögönün artında emne kılıp jürösüñör?
Jo özünün okuyaların ayta baştadı da, ayagına
çıkkanda ekipaj da üygö kelip kaldı. Kayra-kayra
ırakmat aytıp koştoşuştu da, buttarının uçu menen basıp akırın üygö kirişti, birok bölmönün
eşigin açar menen ele eki tünkü kalpak payda bolup, uykuluu, birok çıdamı ketken ündör çıktı:
– Biydi aytıp bergileçi! Aytıp bergileçi!
Meg aytkanday «jetken tarbiyasızdık» kılıp,
Jo siñdilerine bir neçe konfet kımtıy kelgen
eken, anı jep, keçenin eñ kızıktuu okuyaların
uguşkan soñ, ıraazı bolup kalıştı.
– Men özümü biyden özünün ekipajı menen
kelip, penyuarçan küzgünün aldında oturgan
jaş ledidey, aylanamda kızmatçılarım çurkap
jürgöndöy sezip turam, – dedi Meg Jogo kayrılıp. Jo bolso anın butun kompress koyup tañıp,
çaçın tarap jatkan.
– Çaçıbız küyük, köynögübüz eski, meeleyibiz
bulgangan bolso dele, tuflibiz tar kelip, butubuzdu kayrıp alsak dele kerilgen ledilerden kem
ırakat albaybız.
Menimçe, Jonun aytkanı tuura.

reydovak – çeh biyi.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Törtünçü bap
PİLİGRİMDERDİN TÜYŞÜGÜ
h, jüktü kayra asınıp, jol ulagan kanday
kıyın, – dep üşkürdü Meg biydin ertesi künü
erteñ menen. Mayramdar da büttü, birok bir jumalık es aluu menen köñül açuu muruntan ele ança
jakşı körbögön jumuşka ışkını kozgogon jok.
– Dayıma Rojdestvo je Jañı jıl bolup tursa, kanday jakşı bolmok! Ukmuş köñüldüü bolmok
da, ee? – dedi Jo, oozun araanday açıp estep.
– Anda biz mayramdarga azırkıday süyünmök
emespiz. Birok bal muzdak jep, buket alıp, biyge
barıp, üygö ekipaj menen kaytıp, kitep okup, es
alıp, iştebey jürgön baarı bir sonun. Uşintip
jaşagan kızdar bar da. Alarga dayıma içim küyöt.
Şaan-şököttüü jaşoonu uşunçalık jakşı
köröm, – dedi Meg, eki eski köynöktün kaysınısı
jañıraak ekenin oylonup jatıp.
– Biz anday bolo albaybız, oşonduktan ıylapsıktabay, jügübüzdü arkalaybız da, apam sıyaktuu
kabagım-kaşım debey kıyın jolgo çıgabız. Març
jeñem maga «Miñ bir tün» jomogundagı şeyhtey
KİÇİNEKEY AYIMDAR

sezilip ketet, mümkün, anı arızdanbay-dattanbay
arkama kötörgöndü üyröngöndö, al kulap tüşöt, je
men sezbegendey jeñil bolup kalat.
Bul oy Jogo jaga tüşüp, köñülü açıla tüştü,
birok Megdin kabagı açılgan jok, antkeni özünün
jügü bolgon tört erke bala murunkudan da oor sıyaktuu tuyuldu. Al tursun adattagıday moynuna kök
lenta takkan jok, çaçın da özünö jakkanday kılıp
tarabay koydu.
– Janagı kuturgan ergejeelderden başka eç
kim körbögöndön kiyin jasanıp emne kılam, menin suluu je suluu emes ekenimdin kimge keregi
bar? – dep kübüröndü al, komoddun eşigin tars
jaap jatıp. – Keede gana es alganım bolboso, uşul
iş dep jürüp ömürüm ötöt okşoyt. Kedeyliktin
ayınan başka kızdarday bolup oynop-külö albay,
karıp ketem go. Kanday ökünüçtüü!
Oşentip, kabagı karış salıngan Meg ıldıy
tüşüp, tamakka oturdu. Kalgandarının da sirkesi
suu kötörböy turdu. Besstin başı oorup, divanda
mışık jana anın üç balası menen alaksımış
bolup jattı. Emi jindenip galoşun taba albay
jatat, anın üstünö kuday urup sabagı da atkarılbay kalıptır. Jo ışkırıp, karmaganın tüşürüp
iyip, tarsa-turs kılıp jattı. Missis Març bügün
sözsüz jönötö turgan kattı bütürö albay alek. Keç
jatıp, uykusu kanbay kalgan Hannanın da kabagına kar jaap turdu.
– Mınday ajaan üy-bülönü tabış kıyın! –
dep iydi Jo, sıyanı tögüp, batinkesinin boosu
üzülüp, şlyapasına oturup algandan kiyin çıdamı
tügönüp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– A eñ ajaanı sensiñ! – dep joop berdi Emi,
arifmetika tapşırmasının eç tuura çıkpay jatkan joobuna jaşın tamçılatıp.
– Bess, eger sen uşul türü suuk mışıktarıñdı
jertölögö karmabasañ, men alardı suuga dumukturup öltüröm, – dedi jindengen Meg, artına tırmışıp çıgıp algan mışıktın balasınan kutula albay jatıp. Alıp ırgıtkanga je bir kolu jetseçi.
Jo külüp iydi, Meg jindenip, Bess jaldırap,
on ekini toguzga köböytsö kança bolorun çıgara
albay çañırıp iydi.
– Kızdar, jok degende bir münötkö unçukpay
turgulaçı! Bul kattı erteñ menenki poçta menen
jönötüşüm kerek ele, siler ızıldap alaksıtıp
jatasıñar! – dep kıykırdı missis Març, üçünçü
jolu jazganın ayrıp jatıp.
Tınçtık öküm sürüp, anı bir gana jañı bışırılgan jarım tegerek eki pirojkini alıp kelip, stolgo koyup, kerile basıp çıgıp ketken Hanna buzdu. Jo menen Meg özdörü «mufta» deşken
bul pirojkini jumuşka alıp ketüünü salt kılıp
alışkan. Çınıgı muftaları jok bolgonduktan,
suukta ısık pirojki salıngan tüyünçöktü karmap
çıguu jagımduu bolçu. Hanna baykuş kançalık
işi köp bolup, kança açuulansa da, pirojki bışırgandı eç unutçu emes, antkeni kün suuk, şamal
bolçu, anın üstünö beçara kızdar iştegen jerinen tamaktanışçu emes jana köbünçö saat ekiden
kiyin arañ kelişçü.
– Bess, mışıktarıñ menen kuçaktaşıp jata
ber, başıñ ayıgıp kalat. Körüşkönçö, apa. Erteñ
menen şaytan bolduk, keçinde perişte bolup ke54
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lip kalabız. Kettik, Meg! – Jo çıgıp baratıp piligrimder bügün jolgo başkaça çıkkanın tuydu.
Adatta alar burula bergende kayrılıp üyün karaşçu, antkeni apası terezeden jılmaya kol bulgalap turçu. Mınday koştoşuusuz jaşay albaçuday
sezilçü jana kanday gana maanayda çıgışpasın,
apasının köz irmemge körünö kalgan meerimdüü
jüzü kün nurunday taasir etçü.
– Apam kol bulgalagandın orduna muştumun
kezese da tuura bolmok, antkeni bizdey akmaktardı
tabış kıyın! – dedi keyigen Jo şamal ışkırgan
karduu joldo baratıp.
– Mınday jaman sözdördü aytpasañçı, – dep
koydu Meg. Al bul düynönün azabınan arıgan keçil
kempirdey joolugun oronup algan.
– Men jakşı, taasirdüü, maanilüü sözdördü
jakşı köröm, – dep karşı bolduJo, şamalga uçup
keteyin dep jatkan şlyapasın tırışa karmap.
– Sen özüñdü emne deseñ oşol dey ber, birok
men «akmak» emesmin jana meni biröölördün antip aytışın kaalabaym.
– Sen köñülüñ kalgan jansıñ, bügün bolso
şaan-şököt menen jaşay albaganıñ üçün jindenip turasıñ. Eç nerse emes! Karap tur, baykuşum,
mına men mansapka jetkende, ekipaj da, bal muzdak da, biyik takaluu tufli da, buketter da, biyley
turgan sarı jigitter da bolot.
– Boordu ezbeçi, Jo! – Meg Jonun sözdörünö
külüp iyip, köñülü bir az açıla tüştü.
– Külgön jakşı da. Bolboso men da sendey kapa
bolup, keyip-kepçiy bersem, türübüz kanday bolor
ele. Baktıga jaraşa, men köñülümü çöktürböş
KİÇİNEKEY AYIMDAR

üçün dayıma külkülüü bir nerseni taap alam. Sen
da küñküldöp-mıñkılday berbey üygö şayır kel.
Oşondo azamat kız bolosuñ.
Jo ejesin dalıga taptap koydu da, oşol jerden bölünüştü. Eköö teñ jıluu pirojkisi bar
tüyünçögün karmap, boroonduu küngö, aldıda kütüp
turgan jagımsız jumuşka jana jaştıktın ırakatın sürö albay jatkanına karabastan, kayrattuu,
şayır bolgongo araket kılıp baratıştı.
Mister Març bir jolu bolbogon dosuna jardam
bere koyöm dep bolgon baylıgınan ayrılıp kalgan
soñ, eki uluu kızı jan bagış üçün iştöögö uruksat
berişin ötünüşkön. Balanı başınan meenetkeçtikke, jigerdüülükkö jana köz karandısızdıkka
üyrötüş kerek dep işengen ata-enesi makuldugun
bergenden kiyin eki kız şımalanıp işke kirişip, kezdeşken toskoolduktardın baarı iygilikke alıp kelet degen işenimde ele. Margaret guvernantka bolup ornoşup, azıraak aylık alganda özün
bay sezip kalçu. Jogoruda özü aytkanday, «şaanşököttü süyçü», uşundan ulam kedeylik anın eñ
jaman körgön nersesi bolçu. Bardar, sonun jaşoo­
nu körüp kalgan neme jokçuluktan siñdilerine
karaganda köbüröök kıynalçu. Başkalarga köz
artpay, ıraazı bolup jaşaganga araket kılçu, birok ar kanday biykeç sıyaktuu ele kooz nerselerdi, şayır dostordu kaalaçu, talantın önüktürüp,
baktıluu bolgongo umtulçu jana munun özü tabigıy nerse bolçu. Özü iştegen Kingderdin üyünön
eñsegen nerselerin kün sayın körçü, antkeni özü
karagan baldardın ejeleri toy-tamaşalarga köp
barışçu da, alardın kooz köynöktörü kılaktap,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

buketter jaynap, alardın teatrlar, kontsertter,
çana tebüülör jana başka köñül açuular jönündö
kızuu süylöşköndörü ugulup turçu. Özü üçün kol
jetkis sıyaktangan akçalar bolbogon nerselerge
sarptalıp jatkanın körçü. Baykuş Meg dattançu
dele emes, birok adiletsizdikten ulam keede janı
kaşayıp ketçü, antkeni koldo bar nerseni baalap,
oşonu menen ele baktıluu bolup jaşasa bolorun
ali bile elek bolçu.
Jo bolso aksap,
biröönün jardamına muktaj bolup jürgön Març
jeñege jagıp kaldı. Erkek balası
jok bolgonduktan,
Marçtardın
üybülösü jamandıkka duuşar bolgondon kiyin ele bir
kızıñardı
men
bagıp alayın dep suragan, birok Jonun ata-enesi
makul bolboy koygonduktan, taarınıçı bar bolçu.
Bay ejeñerdin murasınan kuru jalak kalasıñar
dep dostoru Marçtarga köp ele aytıştı, birok
«apendi çalış» Marçtar alarga: «Biz kızdarıbızdı eç bir baylıkka almaştırbaybız. Bar bolso da, jok bolso da, dayım çoguu bolobuz, bizdin
baktıbız uşular», – dep koyuştu.
Karıgan ledi bir topko çeyin kerayak tuugandarı menen süylöşpöy jürdü. Birok bir jolu
Jonu taanıştarınıkınan körüp kalat da, erkek
KİÇİNEKEY AYIMDAR

baladay bolgon bul kız emnegedir jagıp kalat.
Natıyjada al Jogo kompanonkam bol dep sunuş
kıldı. Mınday iş jakpasa da, Jo makul boldu,
antkeni başka jakşıraak iş tabılbay koydu. Köp
ötpöy ele anın taarınçaak, kejir tuuganı menen
til tabışıp ketkenine baarı tañ kalıştı. Albette, keede uruş-talaş da çıgıp ketçü, al tursun
bir jolu Jo mındayga çıday albaym dep ketip da
kaldı, birok Març jeñe kayra kelsin dep kişi
jiberdi jana bul karıgan çır ledini emnegedir
jakşı körö turgan Jo aga jok dey algan jok.
Birok, menimçe, Jonu azgırgan başka dagı
bir nerse bar ele: al Març aba ölgöndön kiyin karalbay, çañ basıp, jörgömüştün jelesi kaptap
kalgan kitepkana ele. Kiçinekeyinde kileygen
sözdüktördön jol, köpürö kurganga uruksat berip,
kooz süröttüü kitepterindegi kızıktuu okuyalardan
aytıp berip, köçödön jolukkan sayın düköndön
imbir peçene alıp berçü meerimdüü çal esinde
bolçu. Biyik kitep şkaftardan karap turgan byusttarı, ıñgayluu kreslosu, globusu bar jana eñ negizgisi, esepsiz kitepterge tolo çañ baskan bul
bölmö Jo üçün beyiş bolçu. Març jeñenin közü
iline tüşsö je konoktor menen süylöşüp otu­rup
kalsa ele Jo oşol bölmögö jetip, ıñgayluu kreslogo bürüşüp jatıp alıp poeziyaga, romandarga,
tarıhıy kitepterge, sayakatçılardın bayandarına,
illyustratsiyaluu albomdorgo kadalıp kalçu. Birok bul bakıt başka bardık jakşı nerselerdey
ele köpkö sozulçu emes jana romandın eñ kızık
jerine, ırlardın ukmuşuna je sayakatçılardın
okuyalarının eñ korkunuçtuusuna kelgende, «Joze58
KİÇİNEKEY AYIMDAR

fina! Joze-fina!» degen kempirdin çayıldagan
ünü çıkçu da, beyişten çıgıp, tüyün jipti jandırganı, pudeldi juundurganı je bolboso saattar
boyu Belşemdin9 oçerkterin okup bergeni jönöçü.
Jo bir sonun nerse jasasam dep kıyaldançu,
birok al emne ekenin özü da bilbegendikten, ubakıt özü körsötör dep ümüttönçü. Azır bolso al
üçün eñ çoñ baktısızdık kaalagança kitep okup,
çurkap, atçan jürö albaganı ele. Kızuu kanduulugunan, tili kurçtugunan jana şoktugunan ulam
dayıma jagımsız nerselerge kiripter bolup,
jaşoosu ooş-kıyış menen ötüp, anısı bir ele
uçurda külkü keltirip, içti eljiretçü. Birok
Març jeñenin üyündö iştöö Jo üçün zarıl bolgon jaşoo mektebi bolçu jana «Joze-fina!» degen
çañırıkka karabastan, özümdü özüm bagıp atam dep
oylogondo özün baktıluu sezçü.
Bess abdan jooş bolgonduktan, mektepten okuy
almak emes; okuuga jiberip da körüştü, birok abdan kıynalgandıktan, koy deşti. Anı atası okutup jürdü, kiyin al soguşka ketip, apası bar küçün
Armiyanı koldoo koomuna jumşap kalganda da Bess
araketin toktotpoy okuy berdi. Al kiçinekey bolgonu menen abdan meenetkeç bolçu, Hannaga tınbay
jardam berip, üydü mizildetip taza karmaçu jana
munusu üçün meerimden başka eç nerse talap kılçu emes. Kıyalında jaynagan dostoru bolup, özü
tabiyatınan aarı sımal meenetkeç bolgonduktan,
beykut kündördün uzundugun tuyçu emes. Kün sayın
altı kuurçagın oygotup, kiyindirçü, antkeni Bess
dagı ele nariste bolçu jana kuurçaktarın abdan

Tomas Belşem – anglis ulaması jana din kızmatkeri.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

jakşı körçü. Alardın arasında bütünü da, koozu
da jok ele, antkeni baarı ejelerinen kalgan ele,
anın üstünö Emi eski jana türü suuktarın kaalabagandıktan, baarı Besske kelip baş kalkalaşçu.
Dal uşul sebepten ulam Bess alardı erkeletçü.
Alardın jumşak çüpörök denesine eç kaçan iyne
sayılçu emes, jaman söz ugup, tayak jeşçü emes,
baa­rının kardı tok, kaygısı jok bolup, meerimge
bölönüp turçu. Oşondoy kuurçaktardın biri murun Jogo tieşelüü bolup jürüp, kiyin kırkındı salgan baştıktan jay tapkan. Kebetesi ketip
kalgan bul kuurçaktı Bess kutkarıp, özünün baş
kalkalooçu jayına alıp kelgen. Başının jogoru
jagı jok bolgonduktan, Bess kiçinekey topunu sonun kılıp kiygizip, butu-kolu jok munju ekenin
bildirbey, odeyalga orop, bul oorukçan kuurçakka
kerebetterdin sonunun bergen. Bul kuurçak kanday
meerimge bölönüp jatkanın biröö bilse, jılmayganı menen içi eljirep turmak dep oyloym.
Bess kuurçakka gül alıp kelip berip, kitep okup
berçü, kökürögünö kısıp taza abadan es aldırıp
kelçü, beşik ırın ırdap berip, «Bügün tünü jakşı uktaysıñ go, baykuşum» dep şıbırap, botala
bolgon betinen öpmöyünçö jatçu emes.
Başkalar sıyaktuu ele Besstin da özünün kaygı-kapası bar ele jana perişte emes, kadimki ele
karapayım kızdardan bolgonduktan, muzıkadan
sabak alıp, fortepyano oynoy albagandıktan, Jo
aytkanday, «kemşeñdep ıylap kalar ele». Muzıkanı uşunçalık berilip süyüp, tırışıp okup,
eski aspapta gammalardı uşunçalık çıdamkaylık menen oynogonduktan, kimdir biröö (Març
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jeñeden go ümüt jok bolçu) munu körüp, jardamga
keliş kerek ele. Birok eç kim jardam bergen jok
jana anın sargargan klavişterge tamgan köz jaşın aarçıym dep bir az buzup oynop jibergenin
eç kim da körgön jok. İştegende dayıma ırdap
jürçü, apası menen eje-siñdilerine oynogondon
eç baş tartçu emes jana kün sayın özünçö kaytalaçu: «Bilem, jakşı kız bolsom, sözsüz jakşı fortepyanogo jetem».
Düynödö Bess sıyaktuu jooş-momun, öz burçunda kün körüp, başkalar üçün jan dep kızmat
kılgan adamdar köp, birok alardın munusun eç
kim baykabayt dele, bolgonu çegirtke çırıldabay
kalganda gana anın joktugu bilinip, ordu añgıray
tüşöt.
Eger biröö Emiden bul jaşoodo baarınan emnege naarazısıñ dep surasa, al oylonboy turup:
«Murduma», – demek. Al kiçinekey kezinde Jo
Emini kömür salıngan çakaga tüşürüp iygeni bar.
Murdum oşondon kiyin oñboy kaldı deyt al. Murdu çoñ dele emes, kızıl da emes, bolgonu bir az
bıypıgıy, kança çımçıbasın baarı bir ak söök
murun bolboy koydu. Özünön başka eç kim buga
köñül dele burbayt, murun baykuş da jakşı ele
ösköngö araket kılıp jatat, birok Emi grek murundun joktugunan kıynalıp, özün jubatış üçün
komuzday murundardı tarta berip kançalagan kagazdı ketirdi.
«Kiçinekey Rafael» (ejeleri anı uşintip
koyuşçu) sürötkö jöndömdüü çıktı. Baarınan da
güldördü, özü oylop tapkan feyalardı tartkandı,
kitepterdi tañ kalarlık süröttör menen illyustra61
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tsiyalagandı jakşı körçü. Mugalimder tapşırmanı atkargandın janıbarlardın sürötün tartıp
otura beret dep dattanışçu. Geografiyalık atlasının aktay betterinde kartalardın köçürmölörü
payda bolup kalçu, keede kitepterinen külkülüü karikaturalar tüşüp kalıp uyat kılçu. Okuusu alına
jaraşa bolup, ülgülüü jürüm-turumu köp nerseni
juup ketçü. Klasstaştarı jooştugu jana kişige
oñoy jaga bilgendigi üçün jakşı körüşçü, anın
bir az köyröñdügü başka köp kırduu talantı, misalı, sürötkö şıktuulugu, fortepyanodo ar türdüü
on eki melodiyanı oynoy bilgendigi, saymaçılıgı,
sözdördün üçtön ekisin tuura emes okusa da frantsuzça okuy bilgendigi sıyaktuu ele köptördü suktandırçu. Al adamdın booru ooruganday tarizde «Atam
bay kezde tigintçü elek, mintçü elek» dep naalıp
kalar ele. Anın «tiri ukmuştay akılduu sözdörün»
ukkan başka kızdardın oozu açılıp kalar ele.
Baarı maktap, közün karay bergendikten, Eminin maktançaaktıgı menen özümçüldügü bargan sa­
yın artıp baratat. Birok anın jelin çıgarıp koyö
turgan bir jagday bar ele: al tuugandardın kızının
eski köynöktörün kiyçü. Tigi kızdın apasında tabit degen neme taptakır jok bolgonduktan, Emi kök
şlyapanın orduna kızıl şlyapa, kebetesi kelişken
köynöktördü kiygenden abdan kıynalçu. Kiyimderi
bışık, jakşı tigilip, az kiyilgeni menen körköm
tabiti küçtüü Emi azap tartçu, özgöçö bıyıl sarı
temgildüü kızgılt kök, eç kanday jasalgası jok
mektep köynögün kiygende jaman boldu.
– Bir jakşı jeri, – dedi al Megge, közün jaşıldantıp, – apam Meri Parkenin apasınday bo62
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lup tartip buzganda etegimi bügüp koyboyt. O, kuday
anın betin arı kılsın, al tartipti katuu buzganda,
bügülgön köynögü tizesin arañ jaap kalat da, mektepke bara albay kalat. Anday basmırloonu oylosom, bıypıygan murdum, al tursun mına bu sarı
temgildüü kızgılt kök köynök kep bolboy kalat.
Meg Eminin işenimdüü kişisi jana nasaat­
çısı bolçu, al emi Jo emnegedir jooş-momun
Besske jan tartıp, oşondoy rol oynoçu. Bess da
sırın Jogo gana aytıp, özü da bilip-bilbey şok
ejesine baarınan köbüröök taasir etçü. Çoñ kızdar özdörünçö abdan ınak bolçu, birok eköö birden
siñdisin karap, munu özdörünçö «apa oyunu» dep
koyuşçu. Munu menen kiçinekey ayımdar enelik
instinktine baş iyip, siñdilerin kuurçak katarı körüşçü.
– Kızıktuu bir nerse aytıp bergileçi! Bügün
ayabay oor kün boldu, alaksıgım kelip turat, – dedi
Meg, törtöö oşol künü keçinde çogulup oturganda.
– Bügün jeñem ekööbüz kızık bolduk, oşonu
aytıp bereyin, antkeni utuş meniki boldu, – dep
baştadı añgeme aytkandı jakşı körgön Jo. – Men
bayagı ele bütpögön Belşemdi mıñkıldap okup berip jatkamın. Tezireek közü ilinip ketse, oygonguça bir kitep okup jırgayın dep atayın uşunday kılam. Birok bul jolu al emes ele özümdün uykum kelip, oozumu araanday açıp estedim ele, kitepti jutup iybe dep kaldı. «Tilekke karşı, ante
albaym», – dep joop berdim momuramış bolup. Al
bir topko nasaat okup, anan men bir «ürgülöp» algança, öz künöölörüñdü oylonup oturup tur dedi.
Al kayra oygongonço köp ubakıt ötörün bilgen63
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dikten, başı kıyşaya baştaganda ele çöntögümön
«Veksfilddik poptu»10 alıp çıgıp, okup kirdim.
Anda-sanda jeñemdi karap koyöm. Baarı suuga kulap
tüşkön jerine kelgende çıdabay ketip katkırıp
iydim. Jeñem oygonup ketti da, kuş uykudan ulam
ak peyil bolup kalgandıktan, Belşemdin orduna
emneni okup jatkanımı biliş üçün bir az maga
da okup ber dedi. Men abdan araket kılgandıktan,
jeñeme abdan jagıp kaldı da: «Emne jönündö söz
bolup jatkanın tüşünböy turam. Başınan okuçu,
kızım», – dedi. Oşentip, birinçi baptan tarta
Primrozdorgo kızıktırganga araket kılıp okup
kirdim. Al tursun abdan kızıktuu bir jerine
kelgende: «Bul sizdi çarçatıp koyöt go dep korkup
turam, mem, toktotup koysok kantet?».
Al jerge tüşüp ketken torun ala koydu da, köz
ayneginen meni açuuluu karap: «Baptı ayagına çe­
yin okuñuz, miss, kayaşa aytkandı koyup», – dedi
adatınça çort süylöp.
– Jakkanın moynuna aldıbı? – dep suradı
Meg.
– Jok, kaydan moynuna almak ele! Birok Belşemdi okutkanın toktottu, üygö jönöyün dep jatıp meeleyimi alganı kirsem, baş-otu menen «Veksfilddik
popko» kirip ketken eken, külüp iyip, süyüngönümön
oozgu bölmödö biylep iygenimi da ukkan jok. Özü
kaalasa ele jaşoosu uşunday sonun bolmok! Akçası
köp bolgonu menen aga ança dele içim küyböyt, antkeni baylardın tüyşügü dele kedeylerdikinen kem
emes, – dep jıyıntık çıgardı Jo.
«Veksfilddik pop» (1766) – anglis jazuuçusu
Oliver Goldsmittin romanı.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Senin sözüñdön ulam menin da esime bir nerse tüştü, – dedi Meg. – Albette, bul okuya Jonukunday külkülüü emes, birok joldo kelatıp uşunu
oylonup keldim. Bügün Kingderdin baarı ürpöyüp
jürüştü, kiçinekey kızdardın biri agalarıman
biröö abdan jaman iş kılgandıktan, atam üydön
kuup jiberem dep jatat dedi. Missis Kingdin
ıylaganın, mister Kingdin kıykırganın uktum, Greys menen Elen koridordo ıylaganıbızdı
körbösün dep menden burulup ketişti. Men, albette, suray alganım jok, birok alarga abdan boorum
oorudu. Kudayga şügür, menin anday uyat kıla turgan aga-inilerim jok.
– Menimçe, mektepte şermende bolgon andan
da jaman, – dep başın çaykadı Emi, başınan köp
nerse ötkörgön ayımday. – Bügün Suzi Perkins
mektepke akak taştuu şakek salınıp keldi. Men
da oşondoy şakektüü bolgum kelip, anın ordunda bolgum keldi. Anan al jön oturbay, taktayçasına mister Devisti murdun koñkoytup, jonun
büküröytüp, «Men baarın körüp turam!» dep tiri
şumduk kılıp tartıp koydu. Baarıbız küldük, bir
maalda tigil çın ele baarın köröt okşoyt, Suzini
taktayçañdı alıp kel dep kalsa bolobu. Al korkkonunan selee tüştü, birok bardı. Anan emne kıldı
debeysiñerbi? Kulaktan alıp, elestetseñer, kulaktan, anan taktaydın aldına alıp barıp, taktayçasın baarı körgüdöy kılıp karmatıp turup, jarım
saat turguzup koydu.
– Kızdar sürötkö külüşkön jokpu? – dep suradı bul okuyanı ırakattanıp ugup jatkan Jo.
– Kaydagı külkü! Biröö da külgön jok. Bardı65
KİÇİNEKEY AYIMDAR

gı demin katıp oturuştu, a Suzinin közü ıylap
atıp agıp tüşüp kaldı okşoyt, ooba, oşondoy ele
boldu. Aga köz artpay da kaldım, antkeni million
akak taştuu şakek da mınday jaman okuyadan ki­
yin baktıluu kıla albayt da. – Anan Emi özünün
uşunday jakşı kız ekenine, anın üstünö eki kı­
yın sözdü udaası menen tak aytkanına sıymıktana işin ulanttı.
– A men bügün erteñ menen özümö abdan jakkan nerseni kördüm. Tamak içip oturganda aytıp
berem dep jatıp esimden çıgıp ketiptir, – dedi
Bess işin kılıp atıp. Al Jonun başalaman bolgon sebetin iretke keltirip jatkan. – Hanna meni
balık satkan düköngö ustritsa alıp kel dep jibergen. Barsam, al jerde mister Lorens bar eken, mis­
ter Katter, düköndün eesi menen süylöşüp turuptur. Boçkanın artında turgan elem, meni körgön
jok. Oşol uçurda çaka menen şvabra karmagan bir
beçara ayal kirip kaldı da, poluñuzdu juup bere­
yin, bir kesim balık beriñizçi, bügün eç jumuş
taba albay koydum dep ayttı. Mister Katter işi
köp bolgonduktanbı, açuulanıp «jok» dedi. Tigil
ayal aylası jok ketmekçi boldu ele, mister Lorens
tayagının iymek başı menen bir çoñ balıktı
ilip aldı da, ayalga berdi. Al uşunçalık süyünüp
ketti da, balıktı koş koldop karmap, ırakmat
ayta baştadı. Mister Lorens bar da, baldarıña
balıktı bışırıp ber dedi ele, tigi süyüngön boyunça ketti. Al abdan jakşı iş kıldı! Tigil ayal
jılbışkan çoñ balıktı külkü kelerliktey booruna kısa, mister Lorensti «beyişke çıgıñız»
dep ayttı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Kızdar külüp bolup, apasınan da ötünüştü ele,
al bir azga oylono tüşüp, oluttuu türdö baştadı:
– Bügün kök flanelden kürmö bıçıp jatıp,
atañardı jana kokus al bir nerse bolso jalgız,
bagar-körörübüz jok kalarıbızdı oylodum. Albette, bul bolboyt, birok kürmönü alıp kete turgan
çal kelgençe emnegedir ele uşunday oylor ketpey
koydu. Al bir az oturup kaldı, çarçaganday, tınçı ketkendey türü bar. «Uuluñuz armiyadabı?» –
dep suradım, antkeni anın alıp kelgen katı maga
bolbogonduktan, içinde emne dep jazılganın
bilbedim. «Ooba, mem. Törtöö ele, eköö kaza boldu, biröö tutkunda, azır oor jaradar bolup, Vaşingtondo gospitalda jatkan törtünçüsünö ketip
baratam», – dedi al toktooluk menen. «Ölkögö köp
nerseñizdi bergen ekensiz, ser», – dedim, içimen
sıylap. «Men öz mildetimdi gana atkardım, mem.
Eger paydam bolso, özüm da barat elem, birok bara
albagandıktan, baldarımdı berdim, bul üçün eç
nerse surabaym da».
Al çın dilinen süylöp jattı jana eñ kımbat nersesin ayanbay bergen anı körüp turup, özüm
uyalıp kaldım. Men ölkö üçün bir kişini berip,
anı da köp dep oylop otursam, al törtöönü beriptir. Menin üydö alaksıta turgan tört kızım bar,
anın akırkı uulu alıs jakta, balkim, koştoşup
kalsam eken dep jaldırap kütüp jatat. Anan koldo
bar nerselerimi oylop özümdü abdan baktıluu, bay
sezip kettim, tigi çalga çoñ posılka, akça berip,
bergen sabagı üçün çın dilimden ırakmat ayttım.
– Dagı bir nerse aytıp berçi, apa, moralı menen bolsun. Men senin aytıp bergenderiñ jönündö
KİÇİNEKEY AYIMDAR

oylongondu jakşı köröm, eger alar çınıgı, anan
ötö ele nasaat türündö bolboso, – dedi Jo, bir
münöttöy jımjırttıktan kiyin.
Missis Març bul kiçinekey topko köp jıldan beri süylöp berip jürgöndüktön, kızdarının
sırın bilçü. Al jılmayıp koydu da, mınday dep
baştadı:
– Bar eken, jok eken, ilgeri tört kız bolgon eken, alardın kursagı tok, kaygısı jok,
üstü bütün, ınak dostoru, süygön ata-enesi bar
eken, birok kızdar emnegedir ıraazı boluşpaptır. – Kızdar tikteşe tüşüştü da, jakşılap tige baştaştı. – Alar jakşı bolgusu
kelişip, mıktı çeçimderge kelişkeni menen
alardı köp atkarışçu emes eken. Dayıma «Munubuz bolgondo, tiginibiz bolgondo» deşip,
koldo bar jakşı nerselerin unutup koyuşçu
eken. Bir jolu kızdar bir ak köñül kempirden
kantkende baktıluu bolobuz dep suraşkanda, al:
«Tagdırıñarga naarazı bolgondo, koldo bar jakşı nerselerdi oylop, oşogo ıraazı bolgula», –
dep joop beriptir. (Uşul jerge kelgende, Jo
başın kötörüp, bir nerse suramakçı boldu ele,
birok añgeme bütö elek ekenin bilip unçukpay
kaldı). Kızdar akılduu bolgonduktan, kempirdin aytkanın kılmak boluştu. Köp ötpöy ele
baarı jakşı bolup baratkanın baykap, tañ kalıştı. Biröö eç kanday akça baylardın üyün uyat
menen kaygıdan kalkalap kala albasın bildi,
ekinçisi aylanasındagı jırgaldan ırakat ala
albagan karı kempirden körö jaş, den soolugu
çıñ, şayır kız bolgon jakşı ekenin tüşündü,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

üçünçüsü tüşkü tamaktı dayardoo oor iş bolgonu
menen anın jogu andan beşbeter kıyın ekenin
añdadı, törtünçüsü ülgülüü jürüm-turum akaktuu şakekten baaluu ekenine ınandı. Oşentip,
kızdar mından arı naalıbay jürölü dep çeçişti. Koldo bar nerselerden ırakat alıp, aga
tatıktuu bololu, antpesek alar köböygöndün orduna jok bolup ketkidey deşti. Men bilem, al
kızdar meerimdüü kempirdin aytkanın kılganına kiyin eç ökünüşkön jok.
– Birok, apa, bul tuura emes! Özübüz aytıp bergen okuyalar özübüzgö nasaat bolup tiydi, – dep jiberdi Meg.
– Maga uşunday akıl-nasaattar jagat. Mındaylardı atam aytıp berçü ele, – dedi Jonun jazdıgın tigip jatkan Bess oy basıp.
– Men baarınan azıraak dattanıp, etiyatıraak
bolom, antkeni Suzinin tragediyası men üçün çoñ
sabak boldu, – dedi Emi momurap.
– Bizge bul sabak kerek ele, munu emi unutpaybız. Eger unutsak, anda «Tom baykenin kepesindegi»
karıgan Hloyaday bolup: «Öz jırgalçılıgıñardı
oylogula, baldar! Öz jırgalçılıgıñardı oylogula!» dep aytıp turuñuz, – dedi baarın tamaşaga
aylandırıp jiberme adatı bar Jo. Birok başkalarday ele aga da bul akıl-nasaat katuu taasir etti.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Beşinçi bap
KOŞUNALAR
o, aytsañ, kayda barasıñ? – dep suradı Meg boroonduu künü tüştön kiyin rezina ötük,
eski palto kiyip, bir koluna şıpırgı, bir koluna kürök karmap, sırtka çıgıp baratkan Jodon.
– Eşikke çıgıp, butu-kolumdu jazıp kele­yin, –
dep joop berdi Jo, şok közdörün oynoktoto.
– Menimçe, jumuşka barıp, kayra kelüü üçün
bir kün jetişet! Mendey bolup ele kamindin janında otursañçı. Üydö jıluu, kurgak, eşikte bolso suuk, nım, karañgı, – dedi Meg kaltıray tüşüp.
– Keñeşti uk, birok öz bilgeniñdey kıl! Keçke çeyin üydö otura albaym, ot boyunda ürgülöp
jatkanday mışık emesmin. Men kızık okuyalardı
jakşı köröm jana alardı izdeym.
Meg butun otko kaktap, «Ayvengonu» okumak
boldu, Jo bolso üydün aldındagı joldun karın
şıpırıp kirdi. Kar jeñil bolgonduktan, tez ele
baktı tegerete ketken joldu tazalap koydu, emi kün
çıkkanda Bess kuurçaktarın taza abadan dem aldıra
berse bolot. Bak Marçtardın üyün mister Lorens70
KİÇİNEKEY AYIMDAR

terdikinen bölüp turçu. Üylör şaardın çetinde
bolgonduktan, çoñ baktar, şalbaalar, tınç köçölörü
ayıl jerin eske salçu. Japıs öskön kaşaalar koşunalardı bölüp turçu. Bir jagında Marçtardın
eski üyü turçu jana mezgildin ötüşü menen kararıp baratkan üy terezege östürülgön güldörsüz
jana başka çırmooktorsuz kışında jılañaç sıyaktuu tuyulçu. Başka jagında taştan kurulgan üy
zañkayıp turçu, anda çoñ kareta saraydan baştap
jakşı karalgan gazondor menen oranjereyalar jana
sonun tereze pardalardan körünüp turgan kooz nerseler bardar turmuş menen şaan-şököttön kabar
berip turçu. Birok bul telegeyi tegiz üy emnegedir
eensirep turçu: şalbaada baldar oynoçu emes, terezeden jılmaygan enenin jüzü körünçü emes jana
üygö kirip çıkkan mister Lorens menen neberesinen başka kişi dele köp körünçü emes.
Oy-kıyalı udurgup turgan Jogo bul zañkaygan
üy sıykırduu ak sarayday, içi tolo kazına, eç
kim üzürün körbögön jırgaldar barday tuyulçu. Al
başkalar körbögön şaan-şököttü körüp, «mister
Lorenstin neberesi» menen taanışsam dep jürçü.
Tiginin da taanışayın degen ele türü bar, birok
kantip taanışuunu bilbey jüröt okşoyt. Bayagı biy keçesinen kiyin Jo ogo beter degdep kaldı; anı menen dostoşuunun ar türdüü joldorun
oylop taptı, birok tigi soñku jumalarda takır
körünböy kaldı. Ketip kalgan okşoyt dep korko
baştadı ele, birok bir künü ekinçi kabattan anın
kara toru öñü közgö çaldıga tüştü, karasa, Bess menen Eminin kar togolotup oynop jürgönün karap
turuptur.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

«Bul bala teñtuştarı, köñül aça turgan oyunu
jok kıynalat eken, – dedi al özünçö. – Çoñ atası
neberesine emne paydaluu ekenin bilbey ele kamap
jata beret okşoyt, buga bolso oynoy turgan baldar, je jok degende jaşıraak jana şayırıraak
biröö kerek. Men bul karı mırzaga baarı bir barıp aytam munu!»
Eç kimden tartınbagan kılık-jorugu, jürümturumu menen sozulgan Megdin jürögün tüşürçü
Jonun oyun uşul ideya birotolo biylep aldı. «Barıp aytuu» ideyası unutula elek bolgonduktan, Jo
uşul boroonduu künü bir araket kılıp körmöy
boldu. Al mister Lorenstin ekipajı üydön çıgıp
ketkenin kördü da, kaşaaga barçu jolun tazaladı.
Anan toktop, tigi üydü karadı. Baarı tıptınç:
tömönkü kabattın pardaları tüşürülüü, kızmatkerler körünböyt, ekinçi kabattın terezesinen
körünüp turgan kara tarmal çaçtan başka kişi attuudan eç kim jok.
«Bul oşol, – dep oylodu Jo. – Baykuş! Uşunday kündö oorup jalgız oturat. Jakşı emes. Kar
ırgıtıp köröyün, karasa, bir ooz jıluu söz aytıp
koyöyun».
Jumşak kar terezege bir tiydi da, tarmal çaç
daroo kayrıldı jana jüzündögü kaydıgerlik daroo jok boldu: bakıraygan közdörü jaynay tüşüp,
oozu jaljaydı. Jo küldü da, şıpırgısın bulgalap kıykırdı:
– Kandaysıñ? Oorup atasıñbı?
Lori terezeni açıp, kargaday kırkıradı:
– Irakmat, azır jakşı bolup kaldım. Katuu
suuk tiyip, bir juma üydö oturdum.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jaman bolgon turbaybı. Köñül açıp
atasıñbı?
– Jok. Ayabay zeriktim.
– Kitep okup atasıñbı?
– Bir az. Köp uruksat berişpeyt.
– Okup bergen biröö da jokpu?
– Keede çoñ atam okup beret, birok menin kitepterim aga kızıksız, a mister Bruktan dayıma
ele surana bere albaym.
– Anda biröönü konokko çakır da.
– Bul jerde men kaalagan eç kim jok. Baldardı çakırsañ, ızı-çuu bolo berişet, men bolso ali
alsızmın.
– Kelip, saga kitep okup berip, köñülüñdü aça
turgan kızdar jokpu? Kızdar adatta jooş, jakşı
boluşat. Alar ooruluu kişini karagandı jakşı
körüşöt.
– Men andaylardı bilbeym.
– Sen bizdi taanıysıñ da, – dep baratkan Jo
külüp iydi da, unçukpay kaldı.
– Çın ele! Sen kelip ketçi! – dep kıykırdı
Lori.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Men, albette, jooş da, jakşınakay da emesmin, birok apam uruksat berse kelem. Azır surap
köröyün. Terezeni jap da, men kelgençe kütüp tur.
Uşunu aytıp, Jo apam menen eje-siñdilerim
emne deer eken dep şıpırgısın dalısına salıp
üygö jönödü.
Jañı kurbu kütöm degen oy Lorini jagımduu
tolkundatıp, bölmösündö arı-beri çurkap, akırkı dayardıktardı körüp attı. Missis Març aytkanday, al çınıgı jaş jentelmen bolçu jana
konoktun urmatına çatışkan tarmal çaçtarın
tarap, jañı jaka tagındı jana beş-altı kızmatçı bolgonuna karabastan, bir az çaçılıp jatkan
bölmösün iretke keltirimiş boldu.
Akırında koñguroo katuu kagıldı da, biröö
çeçkindüü ün menen mister Lorini surap, tañ kalgan kızmatçının tepkiç menen şaşıla çıgıp kelatkanı uguldu.
– Jakşı, anı bul jakka eerçitip keliñiz,
al miss Jo, – dedi mister Lori konoktu toskonu
kiçi zalga baratıp. Köp ötpöy ele beti kızargan,
jaydarı, bir koluna jabık idiş, ekinçi koluna Besstin üç kiçinekey mışıgın karmagan Jo
keldi.
– Mına, ookattarımdı kötörüp kelip kaldım,
– dedi al şañkıldap. – Apam salam aytıp, eger bir
nerseden jardam bere alsam süyünöt elem dedi.
Meg blanmanjesin berip iydi, al munu sonun bışırat. A Bess bolso mışıktın baldarın tez ele
ayıktırıp koyöt deyt. Bilem, sen buga külösüñ, birok al çın dilinen saga jardam bergisi kelgendikten, koy dey algan jokmun.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Besstin berip iygen mışıktarı taanışuu
üçün abdan sonun karajat bolup çıktı: Lori mışıktın baldarına külüp atıp, tartınçaaktıgın
unutup koydu da, daroo ele bojurap süylöşüp kirdi.
– Mınday kooz nerseni jegenge bolboyt go,dedi al ıraazı bolup, Jo Eminin jakşı körgön
geranının kök jalbıraktarı jana kızıl güldörü
menen koozdolgon blanmanjeni açkanda.
– Anday dele emes, bolgonu bardıgı dos ekenin körsötküsü kelişti. Kızmatçıga aytsañ, munu
alıp ketip, anan saga çay menen bersin. Blanmanje
– jeñil tamak, anı beytaptar da jese bolot, anın
üstünö jumşak bolgonduktan, oorugan tamagıñdan
kantip ötüp ketkenin da bilbey kalasıñ... Bölmöñ
abdan jayluu eken!
– Kızmatçılar jakşılap jıyıştırışsa,
jayluu bolmok, birok alar anday kılışpayt, men
bolso alardı majburlay albaym. Birok buga çındap ele kıjalat bolom.
– Men munu eki ele münöttö jasap koyöm; kamindi şıpırıp koyuş kerek... mına mintip... kamindin tekçesine baarın tegiz tizip koyuş kerek...
mintip... kitepterdi bul jakka... bötölködögü darılardı bul jakka... divanıñdı jarıktan burup
koyuş kerek da, jazdıgıñdı bir az köptürüp koyuş
kerek. Mına, emi baarı jayında.
Oozu tınbay süylöp, külüp atıp ele Jo buyumdardı orduna jaygaştırıp koydu. Emi bölmö
taptakır başkaça bolup kaldı. Lori unçukpay köz
salıp turdu da, Jo körsötkön divanga otura ketip,
ıraazı boldu:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Abdan jakşı iş kılbadıñbı, ırakmat! Bul
bölmögö uşul kerek bolçu. Emi tigil çoñ kreslogo
otur da, menin konogum bol.
– Jok, men senin köñülüñdü açkanı kelbedimbi. Kitep okup bereyinbi? – Jo jakın jerde turgan kitepterdi kızıgıp karap koydu.
– Irakmat! Men bulardın baarın okugamın,
eger karşı bolbosoñ, süylöşüp oturalı.
– Eç karşı emesmin. Süylötüp koyso, kereeli
keçke süylöy berem. Bess sen toktogondu bilbeysiñ
dep aytat.
– Bess beti kızıl, keede gana üydön kiçinekey
sebetin kötörüp çıgıp kala turgan kızbı? – dep
suradı Lori kızıgıp.
– Ooba, oşol. Al menin kızım, abdan jakşı
kız.
– Suluu kız – Meg, a tarmal çaç – Emi, uşundaybı?
– Sen kaydan bilesiñ?
Lori kızarıp ketti, birok çının ayttı.
– Men köbünçö jogoru jakta jalgız oturam, anan
siler biri-biriñerdi çakırganda, çıday albay karay berem. Siler, sıyagı, ubakıttı abdan köñüldüü
ötkörösüñör. Şoktugum üçün keçirim suraym, birok
siler güldör öskön terezenin pardasın japkandı
unutup koyösuñar da, lampanı küygüzgöndön kiyin baa­
rı körünüp turat: kamin, siler baarıñar apañardı
tegerektep oturasıñar, tegeregiñer gül bolup, kooz
körüngöndüktön, karay berem. A menin bolso apam
jok. – Lori kamindegi ottu kozgomuş bolup kaldı.
Anın kara közdöründögü kusalık booruker
Jonun jürögün titiretip jiberdi. Tarbiyası76
KİÇİNEKEY AYIMDAR

nan ulam bolso kerek, Jo on beşke çıksa da, bala
sıyaktuu bayöo bolçu. Lori ooruluu jana jalgız
bolgonduktan, özündögü tolup-taşıp turgan üybülölük süyüüsü menen baktısınan bölüşmök boldu. Jüzünön meerim tuyulup, ünü da adattan tış
muñayım çıktı:
– Biz mından kiyin pardanı jappaybız,
kaalaşıñça karay ber. Birok antip karap oturgandan körö bizdikine konokko kel. Apam abdan jakşı,
anı menen taanışkanıñ abdan paydaluu bolot. Men
suransam, Bess sen üçün ırdap beret, al emi Emi
biylep beret. Al emi Meg ekööbüz saga külkülüü te­
atr rekvizitteri menen dekoratsiyaların körsötöbüz.
Senin oyuñça, çoñ atañ saga uruksat berebi?
– Eger senin apañ suransa, uruksat beret boluş
kerek. Al sırtınan kataal körüngönü menen abdan
ak köñül kişi. Men kaalagan nerselerdin köbünö
uruksat beret, birok çooçun kişilerdi tüyşükkö
salgısı kelbeyt, – dedi Lori jandanıp.
– Biz çooçun kişiler emespiz, koşunalarbız,
tüyşükkö salam dep kıjalat bolbo. Seni menen
dostoşkondu özübüz kaalaybız, men da seni menen
köptön beri taanışayın dep jürgöm. Biz bul jerde köptön beri jaşaybız jana silerden başkalardın baarın köptön beri taanıybız.
– Çoñ atam kitepterinin düynösündö jaşagandıktan, aylana-çöyrödögülör menen işi dele
jok. Mister Bruk, menin mugalimim, bizdin üydö
da­yım jaşabayt, oşonduktan men üydö jalgız kalam da, eptep alaksımış bolom.
– Jaman eken. Sen özüñ araket kılıp, çakırgan jerdin baarına bara berişiñ kerek. Oşondo
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dostoruñ köböyöt, alardın üyünö barıp, köñül
açasıñ. Tartınçaaktık eç nerse emes, konokko bara
baştaganda ele kalıp kalat.
Lori kayradan kızarıp ketti, birok tartın­
çaak degenge kapa bolgon jok. Jonun ünü çınıgı dostordukunday bolgonduktan, anın açık
süylögönün burmaloogo bolbos ele.
– Saga özüñ okugan mektep jagabı? – dep suradı
al, bir az tınımdan kiyin temanı özgörtküsü kelip. Al ottu karap, Jo bolso ırakattanıp bölmönü
tegerete karap oturdu.
– Men işteym, mektepke barbaym. Jeñemdi
karaym, çının aytsam, al abdan açuuluu kempir, –
dep joop berdi Jo.
Lori dagı suroo bereyin dep oozun açıp baratıp, başka biröölördün işine ötö kızıga bergen
uyat ekenin estep, toktop kaldı da, ıñgaysızdanıp
oozun japtı. Jo anın sıpayılıgına baa berip,
birok toktono albay karıgan Març jeñe, anın semiz pudeli, ispança süylögön totu kuşu, özü kitep alıp, jırgap okugan kitepkanası jönündö
külkülüü kılıp aytıp berdi. Lori munun baarına
abdan küldü, anan bir jolu Març jeñege bir karıgan kerbez mırza küyöölöp kelip, saymedirep
süylöp jatkanda, totu kuş tigi baykuştun jasalma çaçın julup alganın aytıp bergende, divanga
çalkasınan ketip, közünön jaş çıkkança katkırıp küldü ele, kızmatçı ayal emne bolup ketti dep
çurkap keldi.
– Öh! Maga külgön abdan paydaluu. Dagı aytsañ!
– dedi al divandın jazdıgın kızarıp jaynagan
jüzünön alıp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Şerdene tüşkön Jo özdörünün koygon oyundarı, plandarı, ümüt kılgan nerseleri, atasınan
kıjalat boluşarı jönündö, degele tört eje-siñdi
jaşagan kiçinekey düynödö emne kızık bolso
oşonun baarın aytıp berdi. Anan kitep jönündö
kep bolup, Jo Lori da kitep okugandı süyörün, al
tursun özünön köp kitep okuganın baykadı.
– Eger sen kitep okugandı jakşı körsöñ, ıldıy tüşölü, anda kitepkanabız bar. Korkpoy ele
koy, çoñ atam jok, – dedi Lori turup baratıp.
– Men eç kimden korkpoym, – dep joop berdi
Jo başın çulguy.
– Körünüp turat! – dedi tigi suktana karap.
Birok içinen sirkesi suu kötörböy turganda çoñ
atama tuş bolup kalsa köröt elem dep oylop koydu.
Üy jayındagıday jıluu ele. Lori Jogo
bölmölördü körgözüp jürüp oturup, akırı kitepkanaga jetişti. Jo katuu tañ kalganınan adatınça kolun biriktire kalıp biylep iydi. Dubaldı
boyloto zañkaygan kitep şkaftar ketet eken, mında süröttör, statuyalar, kişini kızıktırgan eski
tıyındar menen buyumdarı bar kiçinekey şkaftar, jayluu kreslolor, külkülüü stolikter, kolo
kandelyabrlar jana eñ kızıgı – koozdolgon oçok da
bar eken.
– Ukmuş eken! – dep iydi Jo, barkıt kreslogo ırakattana oturup jatıp. Anan mınday dep
koşumçaladı: – Teodor Lorens, siz düynödögü eñ
baktıluu bala bolsoñuz kerek!
– Kişi jalgız kitep menen jaşay albayt, –
dedi Lori başın çaykap, anan Jonun mañdayına
otura ketti.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Uşunu aytıp oozun jıygança, koñguroo kagılıp kaldı da, Jo sekirip turdu:
– O, kuday! Bul çoñ atañ!
– Emne bolot ele? Sen eç kimden korkpoysuñ
da, – dedi tigi külö karap.
– Emne üçün ekenin bilbesem da, bir az korkkonsup turam. Apamdan uruksat surap kelgemin,
menimçe, sen üçün dele zıyan bolgon jok, – dedi
Jo, özün karamap. Birok tınçı ketip eşik jaktı
karap koyup jattı.
– Maga al tursun abdan paydaluu boldu, saga
çın dilimden ıraazımın. Uzakka süylöşköndön
çarçadıñ go dep korkup turam, birok men üçün
abdan jagımduu bolgonduktan, keçke süylöp,
tıñday bergim kelip turat, – dedi Lori ıraazı
bolup.
– Sizge doktor keldi, – dedi kızmatçı, Lorini
çakırıp.
– Keçirip koy, men bir münötkö barıp kelet
okşoym, – dedi Lori.
– Maga kıjalat bolbo. Mınday jerde men zerikpeym, – dep joop berdi Jo.
Lori çıgıp ketti, al emi anın konogu kitepter menen süröttördün düynösündö jırgap jürdü.
Eşik kayra açılganda, Jo mister Lorenstin sonun tartılgan portretinin aldında turgan ele. Al
burulbay turup, çeçkindüü ayttı:
– Emi men çoñ atañdan korkpoy turganıma
işenem. Közdörü meerimdüü eken, birok oozu katuu kımtılıp turganına karaganda erki küçtüü
okşoyt. Menin tayatam sıyaktuu kelişimdüü emes
eken, birok maga abdan jaktı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Irakmat, mem, – dep art jaktan joon ün çıktı. Karay salsa, eşiktin janında mister Lorens
turuptur.
Baykuş Jo kıpkızıl bolup ketti, emne dep
aytkanın oylogondo jürögü ogo beter düküldöp
soktu. Kaçıp ketsembi degen oy kele kaldı, birok bul korkoktuk bolmok jana eje-siñdileri
şıldıñdap külüşmök, oşonduktan bul ıñgaysız
jagdaydan eptep çıgış kerek boldu. Jakşı­raak
karap, üksöygön buurul kaştardın aldındagı
közdör portrettegige karaganda da meerimdüüröök
ekenin baykadı jana bir az tamaşalap turganday
körüngöndüktön, korkpoy kaldı. Birok çal murunkudan da oroyuraak ün menen mınday suradı:
– Demek, siz menden korkpoyt turbaysızbı,
miss, uşundaybı?
– Köp korkpoym, ser.
– Sizdin tayatañızday kelişimdüü emes turbaymınbı, ee?
– Bir az, ser.
– Menin erkim küçtüü beken?
– Men bolgonu oyumdu ayttım.
– Birok oşogo karabastan men sizge jagat turbaymınbı?
– Ooba, ser.
Joop çalga jaktı okşoyt, külüp jiberdi da,
Jonun kolun kısıp, anan eeginen kötörüp oluttuu
karadı da, başın iykep, mınday dedi:
– Jüzüñ ança okşoşpogonu menen münözüñ
tayatañdıkı eken. Al mıktı kişi bolçu, andan da
maanilüüsü, er jürök jana çınçıl ele, men anın
dosu bolgonuma sıymıktanam.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Irakmat, ser. – Çaldın aytkanı özünün pikirine tuura kelgendikten, emi özün işenimdüü
sezip kaldı.
– Menin balamdıkında emne kılıp jürösüñ?
– Kiyinki keskin suroo uşunday boldu.
– Men bolgonu koşunalık kıldım. – Anan Jo
kantip bul jakka kelgenin aytıp berdi.
– Demek, senin oyuñça, anı bir az alaksıtıp,
köñülün açış kerek turbaybı?
– Ooba, ser. Menin oyumça, al jalgızdıktan
zeriget, teñtuştarı bolso, jakşı bolmok. Albette, biz erkek bala emespiz, kızbız, birok kolubuzdan kelişinçe jardam berebiz, antkeni sizdin
Rojdes­tvodogu sonun belegiñiz esibizde.
– Koy, anı söz kılbay ele koyölu. Anın baarın
balam kılgan. Aytkanday, bayagı köp balaluu baykuş ayal kantip atat?
– Jaman emes, ser. – Anan Jo Hammelder
jönündö bilgenderin bıdıldap aytıp berdi. Apası başka bayıraak dostorun da alarga jardam berdirip jürgön.
– Tayatañ da dayıma jakşılık kılçu ele. Jakında apañ menen uçuraşkanı baram, aytıp koy.
Mına, çayga çakırıp atışat. Balamın oorusunan
ulam biz azır çaydı ertereek içip kaldık. Jür,
«koşunalık kılganıñdı» ulant.
– Eger siz kaalasañız, ser.
– Kaalabasam, çakırbayt elem. – mister Lorens
modadan çıkkan eski kerbezdik menen kolun tostu.
«Meg emne deer eken?» – dep oylodu Jo, anı menen katar baratıp. Anan munun baarın üydö kantip
aytıp bererin oylogondo, közdörü oynoy tüştü.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– O-o, bul bala oynoktop kalgan go? – dep iydi
çal, Lori tepkiç menen atıp tüşüp, toodoy-taştay çoñ atasın koltuktap kelatkan Jonu körüp tık
toktogondo.
– Men sizdin kelgeniñizdi bilbeptirmin, ser, –
dep baştadı al, Jo menmensine karaganda.
– Tepkiç menen ıldıy atıp tüşkönüñö karaganda oşondoy go. Jürüñüz çay içeli, ser,
özüñüzdü jentelmendey alıp jürüñüz. – Anan
mister Lorens balasının çaçın erkelete uypalap,
aşkana tarapka bastı. Lori bolso artınan kuuduldanıp ar türdüü kıymıldardı jasap barattı, anı
körüp Jo katkırıp jibere jazdadı.
Çal tört çöyçök çay içkençe köp süylögön
jok. Birok eski taanıştarday süylöşüp oturgan
jaştarga astırtan köz salıp, neberesinin daroo
özgörö tüşkönün baykadı. Balasının betine kadimkidey kan jügürüp, kıymılı janduu bolup,
özü şayır bolup kalıptır.
– Kız tuura aytat, bala çın ele jalgızdıktan
kıynalat. Bul kızdar kanday jardam berer eken,
körölü, – dep oylodu mister Lorens baykap otu­
rup. Jo aga jaktı, antkeni anın bir az tañ kalarlık açıktıgı özünö jakın jana tüşünüktüü ele,
anın üstünö Lorini erkek bala sıyaktuu ele jakşı
tüşünöt okşoyt.
Lorenster, Jo aytkanday, «añkoo jana kerbez»
nemeler bolso, Jonu jaktırışmak emes, antkeni anday çöyrödö mındaylar dayıma tartınıp, jüdöy berişet. Birok bular özdörün een-erkin, tabigıy karmagandıktan, Jo da oşondoy bolup, jakşı taasir
kaltırdı. Bardıgı stoldon turup, Jo ketmek boldu,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

birok Lori aga birdeme körsötöm dep, oranjereyaga
alıp çıktı. Jarık küygüzülgön oranjereya Jogo
jomoktoy sezildi: al uzun joldor menen arı-beri
basıp, eki tarabındagı jaşıl dubaldarga, jumşak
jarıkka, nımduu taza abaga, tañ kalarlık tarizde
soylop öskön ösümdüktörgö, biyik daraktarga tañ
kalıp jattı. Al emi dosu tatınakay kooz güldördön
kesip bere berip, bir kuçak bolup ketti. Alardı lenta menen baylap, jagımduu jılmayıp, mınday dedi:
– Munu apaña berip, berip jibergen darıñız
abdan jagıptır dep aytıp koyçu.
Üygö kayra kelişse, mister Lorens konok
üydögü kamindin janında turuptur, birok Jonun
köñülün açılıp turgan royal burdu.
– Sen oynoysuñbu? – dep suradı al Lorige urmat menen.
– Bir az, – dedi al.
– Oynop berçi. Men ugup, anan Besske aytıp
bereyin.
– Özüñ birinçi oynop berbeysiñbi?
– Bilbeym. Üyrönö albay koydum, birok muzıkanı abdan akşı köröm.
Lori royalga oturdu da, oynop kirdi, al emi Jo
burkuragan geliotroptor menen rozalardı jıttagança ırakattanıp ugup oturdu. Mister Lorenstin
neberesine, anın mamilesine bolgon urmatı ogo beter arttı, antkeni tigi abdan mıktı oynoyt eken.
İçinen Bess uksa emne dep öküngönü menen aytkan
jok, Lorini ayabay maktap kirdi ele, tigil uyala
baştadı, anan çoñ atası jardamga keldi.
– Jetet, jetet, kızım. Ötö ele maktap iydiñ.
Bul Lorige zıyanduu. Jakşı ele oynoyt, birok
KİÇİNEKEY AYIMDAR

başka maanilüü işterde da uşunday iygilikterge
jetet dep ümüttönöm. Ketesiñbi? Saga abdan ıraa­
zımın, dagı kelip turasıñ go dep oyloym. Apaña
salam ayt. Tünüñüz beypil bolsun, doktor Jo.
Al kolun jumşak kıstı, birok Jogo bir nersege naarazıday sezildi. Oozgu bölmögö çıkkanda
Loriden bilip-bilbey bir nerse dep koygon jokmunbu dep suraganda, al baş çaykadı:
– Jok, künöö mende, antkeni menin oynogonumdu jaktırbayt.
– Emne üçün?
– Kiyin aytıp berem. Mister Bruk seni üygö
çeyin uzatıp koyöt – maga eşikke çıkkanga bolboyt.
– Jön ele koysun, men korkok biykeçterden
emesmin, anın üstünö bul ele jerde da. Tezireek
ayıgıp ket.
– Makul. Birok sen dagı kelesiñ da?
– Eger ayıkkandan kiyin silerdikine baram
dep ubada berseñ, kelem.
– Ubada berem.
– Tünüñ beypil bolsun, Lori!
– Tünüñ beypil bolsun, Jo!
Jonun aytıp bergenderin ugup, Marçtardın
üy-bülösü koşunalarga barışmak boldu, antkeni apası üçün da, kızdar üçün da kaşaanın
arı jagındagı çoñ üydö kızık nerse bar bolup
çıktı. Missis Març atasın jakşı taanıgan
kişi menen süylöşküsü keldi, Meg oranjereyada
seyildöönü kaalap, Bess royaldı eñsep kaldı, Emi
bolso süröttör menen statuyalardı körsöm dep
eñsey baştadı.
– Apa, emne üçün mister Lorens Lorinin oy85
KİÇİNEKEY AYIMDAR

nogonun jaktırbayt? – dep suradı tabiyatınan ar
nersege kızıga berçü Jo.
– Anıgın bilbeym, birok menimçe, anın uulu,
Lorinin atası, aga jakpagan italiyalık muzıkant
kızga üylöngönünön ulam bolso kerek. Kız tatınakay, jaydarı, talanttuu bolçu, birok emnegedir çal
anı jaktırbay, üylöngöndön kiyin uulu menen kattaşpay koygon. Ata-enesi ölgöndö Lori kiçinekey
bolçu, çoñ atası bagıp algan. Menimçe, İtaliyanın
jumşak klimatında törölgön balanın den soolugu
naçarıraak bolso kerek. Çal neberesinen da ayrılıp kalambı dep korkot. Lori apasına okşoş, sıyagı, muzıkaga jöndömü da apasınan boluş kerek. Çoñ
atası apasın tartıp muzıkant bolup ketebi dep çoçulayt go deym. Kanday bolgondo da, balanın muzıkaga jakındıgı mister Lorenske jakpagan ayaldı estetip, oşondon ulam sen aytkanday, «kabagı bürkölö
tüşöt» boluş kerek, Jo.
– Ah, kanday romantika! – dep iydi Meg.
– Emne degen kelesooluk! – dedi Jo. – Kaalasa,
muzıkant bolo bersin da, emne keregi bar özü kaalabagan nemeni universitetke okutup.
– Anın suluu kara közdörü menen jagımduu
maneraları kaydan ekenin emi tüşündüm – dedi
sezimtal Meg.
– Anın közdörü menen maneraların sen kaydan bilesiñ? Anı menen bir da jolu süylöşkön
joksuñ, – dep karşı çıktı Jo.
– Men anı biyden körgömün, a senin
aytkandarıñdan ulam özün alıp jürö alat dep
jıyıntık çıgarsa bolot. Al apam jibergen
darı jönündö sonun aytkan turbaybı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Al, sıyagı, senin blanmanjeñdi ayttı go.
– Kanday añkoo nemesiñ! Al, albette, seni ayttı.
– Emne deysiñ? – Jonun közü bakıraya tüştü;
mınday oy anın akılına takır kelgen emes.
– Ömürümdö mınday kızdı körgön emesmin!
Özünö kompliment aytıp atsa, tüşünböyt! – dep
iydi Meg mınday nerse başınan köp ötkön kızdarga okşop.
– Menimçe, kompliment degen bolbogon kep,
sen özüñdün bojomoldoruñ menen baarın buzbaçı.
Lori – sonun bala, al maga jagat, a janagı kompliment-sompliment degenderiñdi ukkum da kelbeyt.
Baarıbız aga jakşı mamile jasaylı, antkeni
anın apası jok. Al bizdikine konokko kelse bolot
da, tuurabı, apa?
– Albette, Jo, biz baarıbız senin jañı
dosuñdu kubanıp tosup alabız. Meg bolso baldar
kaalagança bala boydon kala aların tüşünöt go
dep oyloym.
– Men on ekige ele çıkkanım menen özümdü
bala dep eseptebeym, – dedi Emi. – A sençi, Bess?
– Men bizdin piligrim oynogonubuzdu oylonup oturam, – dedi janagı sözdördün baarın kulagının sırtınan ketirgen Bess. – Jakşı boluunu
çeçip, Kaygı aylampasınan çıktık, emi biyik çokuga çıgıp baratabız, anda bolso kubanıç menen
ukmuştarga tolo üy kütüp turat jana al bizdin Ak
Sarayıbız bolot.
– Birok adegende aybattuu arstandardın janınan ötüşübüz kerek, – dedi Jo, mınday keleçekke
kubanganday bolup.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Altınçı bap
BESS AK SARAYDI TAPTI
osmonun arı jagındagı üy çın ele
Ak Saray bolup çıktı, birok al jakka daroo ele
bara alışkan jok jana «arstandardın», alardın eñ aybattuusu karıgan mister Lorenstin
janınan ötüü tartınçaak Bess üçün ötö çoñ sınoo boldu. Anday degen menen tigil kataal çal
kelip, kızdardın ar biri menen tamaşalaşıp
süylöşüp, apası menen murunku mezgildi estep
baarlaşıp ketkenden kiyin Bessten başkası andan murunkuday korkpoy kalıştı. Joldo turgan
dagı bir «arstan» alardın kedey, al emi Lorinin
bay ekendigi bolçu, uşundan ulam adegende tartınıp jürüştü. Birok köp ötpöy ele Lori alarga
abdan ıraazı bolup, missis Marçtın enelik mee­
rimine, kızdardın jagımduu mamilesine jana
koldoosuna emne menen joop bererin bilbey
jürgönü belgilüü bolup kaldı. Oşentip, tez ele
ınak bolup, kimdin emne karız ekenin da oylonboy kalıştı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Dostuk mamile kün sanap emes, saat sanap
çıñalıp baratkan uşul kezde köptögön jagımduu
okuyalar boldu. Baarı Lorini jaktırıp kalıştı,
al bolso nasaatçısı mister Brukka koşunalar «çın
ele sonun kızdar» ekenin sır kılıp ayttı. Kızdar
jalgız balanı jaştık entuziazm menen tobuna koşup alışıp, anın közün karap mamile kılıştı,
Lorige da bayöo kızdardın çöyrösü abdan jaktı.
Ene degendi, eje-karındaş degendi bilbegen Lorige jañı taanıştarının taasiri tez ele tie baştadı, alardın meenetkeçtigi menen işkerdiginen
ulam özünün boş jürgönünön uyalçu boldu. Kitepten
çarçagan nemege janduu adamdar menen baarlaşkan
kızıktuu bolup, mister Bruk mister Lorenske Lorinin sabakka köñülü kelbey, Marçtardıkına kaçıp ketip atkanın aytkanga majbur boldu.
– Meyli, kiçine es alsın, anan jetip alat, –
dep joop berdi çal. – Bizdin meerimdüü koşunabız
balañız okuudan çarçaptır, bir az es alıp, köñül
açışı kerek deyt. Menimçe, al tuura aytat, men
balaga çoñ enedey mamile kılıp jatat okşoym.
Kaalaganın kılsın, baktıluu bolso boldu. Koşuna kızdardın kiçinekey keçilkanasında jürsö eç
nerse bolboyt, a missis Març balaga ekööbüzdön da
küçtüüröök taasir etkidey.
Alar çın ele ubakıttı sonun ötkörüp jürüştü.
Ar türdüü oyundardı oynoşup, süröt tartıp,
çana teep, konki teep, Marçtardın eski konok
üyündö jagımduu keçterdi, Lorensterdin üyündö
köñüldüü mayramdardı ötkörüp jürüştü. Meg kaa­
laganda oranjereyaga kirip, sonun güldördü terip
kelet, al emi kitepke toybogon Jo kitepkanadan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

çıkpay, ar türdüü jazuuçularga sın aytıp, mister
Lorensti tañ kaltırıp jürdü. Emi süröttördü
köçürüp tartıp, kooz jagdaydan ırakat alçu, al
emi Lori «üy eesinin» rolun abdan sonun oynoçu.
Bess keremet royaldın kabarın ugup, körgüsü
kelgeni menen Meg aytkan «Jırgal üygö» bargandan
tartınıp jürdü. Bir jolu Jo menen bardı, birok
mister Lorens anın ötö tartınçaak ekenin bilbey,
üksöygön kaştarının aldınan aybattuu karap, «Hm»
dedi ele, kiyin apasına özü aytıp bergendey «tizeleri kaltıray tüşüp», üyünö kaçıp keldi da, koşunalardıkına ekinçi barbay turganın, al tursun ukmuştuu fortepyanonun da keregi jok ekenin ayttı.
Kança aytıp ınandırışsa da, korkkonun taştay albay koydu, akırında bul mister Lorenske ugulup kaldı da, al bul jañılıştıktı özü oñdomoy boldu. Bir
jolu Marçtardıkına kelgende sözdü muzıkaga burdu
da, sahnadan körgön uluu ırçıları, özü tıñdagan keremet organdar jana muzıkanttardın jaşoosundagı
okuyalar jönündö uşunçalık kızıktuu kılıp aytıp
berdi ele, al tursun Bess da alıskı burçunda kala algan jok. Al arbalgan nemedey ulam jakındap jılıp
kele berdi. Akırında çal oturgan kreslonun artına
keldi da, közü bakırayıp, tolkundangandan beti albırıp tıñdap kaldı. Mister Lorens aga çımınçalık da köñül burbay Lorinin okuusu jana mugalimderi jönündö ayta baştadı da, oyuna bir nerse kele
kalganday, missis Marçka mınday dedi:
– Lori azır muzıka sabagın okubay koydu, men
buga bir jagınan kubandım, antkeni al ötö ele berilip baratkan. Birok royaldı oynop turuş kerek.
Mümkün, sizdin kızdarıñızdan biröö keede kelip
KİÇİNEKEY AYIMDAR

oynop turar, antkeni royal küüsün saktaş kerek.
Kanday deysiz, mem?
Bess bir kadam alga çıktı da, kol çaap iybeyin
dep muştumun tüyö koydu; bul sunuş al üçün uşunçalık azgırma bogonduktan jana uşunday aspapta oynoso bolot turbaybı degen oydon ulam, demi
çıkpay kaldı. Missis Març joop bere elekte ele
mister Lorens emnegedir başın iykep jılmaydı:
– Uruksat suragandın je biröögö aytkandın
keregi jok, kaalagan ubagında kele bersin. Men
üydün arkı başındagı kabinetimde bolom, Lori
üydö turbayt, a kızmatçılar bolso saat toguzdan
kiyin konok bölmösünö kirişpeyt.
Asmandan tilegeni jerden tabılgan Bess
süylöşmök boldu. Çal ordunan turup ketip baratıp ayttı:
– Kızdarıñızga oşentip aytıp koyuñuz, albette,
özdörü kaalaşsa... kaalabasa, anda jön ele koyuşsun.
Uşul jerden kiçinekey kol çaldın kolun karmay kalıp, ıraazı bolgon Bess bir az tartınıp,
birok abdan oluttuu ayttı:
– O, ser, alar kaalaşat, abdan, abdan kaalaşat!
– Sen muzıkanı jakşı körösüñbü? – dedi çal,
murunkuday korkutpay meerimdüü karap.
– Ooba. Menin atım Bess. Men muzıkanı abdan
süyöm, eger joltoo bolboysuñ, eç kim seni ukpayt
deseñiz, sözsüz baram, – dedi al oroy süylöp koyömbu dep korkup. Bir jagınan özünün erdiginen kaltırap turdu.
– Eç kimge joltoo bolboysuñ, altınım. Üydö
jarım kün eç kim bolboyt, kelip, kaalaşıñça oynoy ber. Men buga ıraazı gana bolom.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Siz kanday keñ peyilsiz, ser!
Anın jılmayıp karaganınan Bess albırıp
ketti, birok emi korkpoy kaldı da, kımbat belegi üçün başka söz tappay, çaldın çoñ kolun kısa
karmadı. Çal anı mañday çaçınan nazik sılap,
eñkeyip öptü da, başkalar ukpagan ün menen mınday dedi:
– Menin da kiçinekey, közdörü dal senikindey
kızım bar ele. Kuday jalgasın, kızım. Jakşı
kalıñız, madam. – Anan al şaşıla basıp çıgıp
ketti.
Bess kanday kubanıp turganın apasına aytıp
berdi da, eje-siñdileri üydö jok bolgonduktan,
bölmösünö çurkap barıp, mayıp kuurçaktarı menen süyünüçün bölüştü. Keçinde abdan kubanıp
oturdu jana tünü uktap atıp royal dep Eminin
betine oynop iyip baarın küldürdü. Ertesi künü
çoñ atası menen neberesi ketip baratkanın kördü
da, bir-eki jolu arsar bolup turup, koşuna üydün
kaptal eşiginen akırın kirdi da, çıçkan sıyaktuu şıbış çıgarbay barıp, konok bölmödö turgan
royalga jetti. Anda jönököy ırlardın notaları
jatıptır. Bess eki jagın karanıp, tıñşap turdu
da, akırında kaltıragan manjaları menen klavişterdi bastı. Oşol zamat korkkonun da, özün da
unutup, muzıkanın ırakatına batıp ketti.
Al Hanna tüşkü tamakka çakırıp kelgençe
oynoy berdi, tamakka tabiti tartpay, özünçö ele
jılmayıp jırgap otura berdi.
Uşundan kiyin küröñ kaporçon kiçinekey karaan deerlik kün sayın tosmodon ötö turgan boldu,
çoñ konok bölmögö eç kim körbögön, tuybagan muzıka
KİÇİNEKEY AYIMDAR

perisi kelçü boldu. Al mister Lorens kabinetinin
eşigin açıp koyup, özü süygön eski küülördü ırakattana ugup jürgönün bilgen jok, Lorinin konok
bölmönün eşigin kaytarıp, kızmatçılardı kirgizbey jürgönün da bilgen jok, pyupitrdegi könügüülör
menen jañı ırlardın notaları atayın koyulup
jürgönün, Marçtardın üyünö kelgen Lori kerektüü
kep-keñeşterdi aytıp jürgönünön da kabarsız ele.
Bolgonu özün baktıluu sezip, eñsegen nerselerinin
baarı kelip jatkanın baykadı. Tagdırdın bul belegine uşunçalık ıraazı bolgonduktan bolso kerek,
aga dagı bir çoñ belek berildi. Kanday bolgondo da
al bulardın eköönö teñ tatıktuu ele.
– Apa, men mis­
ter Lorenske üy tuflisin tigip bergim
kelet. Uşunçalık
jakşılık kılgan
kişige ıraazıçılık bildiriştin
başka jolun bilbey turam. Uruksat
beresiñbi? – dep suradı Bess, bir neçe
juma ötköndön ki­
yin.
– Albette, altınım. Al buga abdan kubanat boluş kerek, bul çınında ele ıraazılık bildirüünün
eñ sonun jolu bolot. Kızdar saga jardam beret, al
emi men kerektüü nerselerdi alıp bereyin, – dedi
missis Març. Çanda gana bir nerse suraçu Besstin
ötünüçün atkaruu al üçün da jagımduu ele.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Köpkö sozulgan oluttuu talkuulardan kiyin
Meg menen Jo ülgü tandap alıştı da, material alıngandan kiyin iş baştaldı. Kızgılt kök
tüstün fonunda jönököy, birok jaynagan ala gül
tandaldı da, Bess erteli-keç sayma saya turgan boldu. Kiçinekey saymaçı abdan tırışıp iştegendikten, tufli tez ele dayar boldu. Bess kıska kat
jazdı da, ertesi erte Lorinin jardamı menen çal
tura elekte stoluna koyup keldi.
Bardıgı bütkön soñ Bess emi emne bolor eken
dep kütüp kaldı. Bir kün öttü, ertesi boldu, birok joop bolgon jok. Kejir çal taarınıp kalbadı beken dep kıjalat bolo baştadı. Ekinçi künü
keçinde Joannanı, mayıp kuurçaktı, seyildetmekçi bolup eşikke alıp çıktı. Üygö kelatıp,
konok bölmönün terezesinen üç emes, tört baş
kirip çıgıp jatkanın baykadı. Tigiler Bessti
körüşüp, kol bulgalap, bir oozdon kıykırıp
iyişti:
– Mister Lorensten kat keldi! Tezireek kelip
oku!
– O, Bess, al saga... – dep kıykırıp, kol bulgalay baştagan Emi sözün bütürö algan jok, Jo terezeni jaap saldı.
Bess kıpıldap üygö aşıktı. Eşikten ejeleri koltuktaştı da, saltanattuu türdö konok
bölmösünö alıp kirip, hor menen çuuldaştı:
– Kara, kara!
Bess kördü da, tañ kallıp süyüngönünön kubara tüştü: bölmödö tatınakay koykoygon pianino, anın jarkıragan kapkagında «Miss Elizabet
Marçka» degen kat turuptur.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Magabı? – degenge arañ jaragan Bess jıgılıp tüşpöyün dep Jonu karmay kaldı.
– Ooba, saga, saga eken, altınım! Kanday jakşı, çınbı? Al düynödögü eñ jakşı abışka, çınbı? Mına, açkıçı katta turat. Biz kattı açkan
jokpuz, birok emne dep jazganın uksak dep çıdabay turabız! – dep kıykırdı Jo, siñdisin kuçaktay kattı aga berip jatıp.
– Sen okuçu! Men okuy albaym, başım aylanıp
turat! Ah, kanday sonun! – Bess özün karmay albay,
Jonun etegine başın kattı.
Jo kattı açtı da, külüp iydi, antkeni «Miss
Març, ayım...» degen sözdör menen baştalıptır.
– Kanday jakşı ugulat! Maga uşintip biröö
kat jazsa! – dep iydi Emi. Aga bul eski modadagı
kayrıluu abdan jaktı.
– «Ömürümdö köptögön üy tuflilerin kiygenim menen mınday sonun, jaraşıktuu tuflim
bolgon emes ele, – dep okuganın ulanttı Jo. – Ala
gül – menin süygön gülüm jana bul sayma maga belek kılgan tatınakay kızdı dayıma estetip turat. Men karızdı kaytargandı jakşı köröm jana
bir kezde özüm süygön neberemin buyumun bergenge
uruksat beresiz go dep oyloym.
Sizge çın dilimden ırakmat aytıp, eñ jakşı
nerselerdi kaalaym.
Sizdin berilgen dosuñuz jana kızmatçıñız
Jeyms Lorens.
– O, Bess, bul sıymıktana turgan nerse! Mis­
ter Lorens nebere kızın kanday süygönün jana
anın buyumdarın kanday körörün Lori maga aytıp
bergen. Oylop körsöñ, al saga anın pianinosun be95
KİÇİNEKEY AYIMDAR

rip jatpaybı! Bakıraygan kök közüñ bolso, muzıkanı süysöñ, uşunday bolot turbaybı, – dedi Jo
kaltırap, özün toktoto albay turgan Bessti bir az
tınçtandırıp.
– Karaçı, kaptalında tatınakay şamdaldarı
bar eken, ortosunda altın rozası bar jaşıl jibegin karaçı, kooz pyupitr, oturguçu baarı bir tüstö
eken, – dep koşumçaladı Meg, aspaptı açıp, anın
koozdugun körsötüp jatıp.
«Sizdin kızmatçıñız Jeyms Lorens». Oylop
körsöñ! Saga jazıp jatpaybı! Mekteptegi kızdardın baarına aytpasam, oozdoru açılıp kalsın,dedi Emi, janagı katka tañ kalıp.
– Oynop körçü, altınım, bul kiçinekey pianinonun ünü kanday çıgar eken, – dep sunuş kıldı üybülönün jamandık-jakşılıgın teñ körgön Hanna.
Bess oynop berdi ele, baarı buga çeyin mınday fortepyanonu ukpaganın aytıştı. Al jañı
ele küülönüp, bardıgı oñdoluptur, birok bul
münöttün tañ kala turgan nersesi, menimçe, bul
emes, kara, ak klavişterge kol tiygizip, jarkıragan pedaldı basıp jatkan Bessti eñkeyip karap
turuşkandardın baktıluu jüzdörü ele.
– Sen barıp ırakmat aytıp koyuşuñ kerek, –
dedi Jo tamaşalap, birok Besstin azır anday kıları oyunda da jok bolçu.
– Ooba, oşenteyin. Anan korkup barbay koyuşum ıktımal, azır ele barayın. – Anan büt üybülönü tañ kaltırıp, şaşpay bak arkıluu barıp,
tosmodon öttü da, Lorensterdikine kirip ketti.
– Oh, mındaydı körsöm ölüp keteyin! Belekten başı aylana tüştü okşoyt! Akılı jayında
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bolso, ölüp baratsa da barmak emes! – dep iydi tañ
kalgan Hanna. Kızdardın da mınday şumduktan
oozdoru açılıp kaldı.
Alar Besstin kiyin emne kılganın körüşsö
andan beter tañ kalışmak. Maga işenseñizder,
al oylonboy barıp kabinettin eşigin kaktı da,
«Kiriñiz!» degen joon ün çıkkanda, tañ kalgan
mister Lorenske tüz kirip bardı da, kolun sunup,
bir az titiregen ünü menen mınday dedi:
– Men sizge ırakmat aytkanı keldim, ser...
Birok al sözünün ayagına çıkkan jok: karay
koyso, çal uşunçalık meerim tögö karap turgandıktan, ayta turgan sözün unutup, süyüktüü kiçinekey kızınan ayrılganın gana oylodu da, moynunan kuçaktap, betinen öptü.
Eger üydün çatırın şamal uçurup ketse da, mis­
ter Lorens mınçalık tañ kalmak emes. Birok kızdın
öpkönü uşunçalık jakkandıktan, anın kadimki
kalbaattıgı jok boldu. Anı tizesine oturguzup, neberesin kayra tapkanday bırıştuu jaagın albırgan betine kıstı. Uşul münöttön baştap Bess andan
korkpoy kaldı. Ömür boyu taanıgan nemedey een-erkin süylöşüp kaldı, antkeni süyüü korkunuçtu kuup,
ıraazılık kekireygendikti jeñet eken. Bess çıkkanda, al eşikke çeyin uzatıp kelip, kolun kıstı da,
şlyapasına sıpaa kol tiygizip, artka bir kadam taştadı da, asker adamınday zıñkıyıp turup kaldı.
Munu körgön Jo süyüngönünön biylep iydi,
Emi tañ kalganınan terezeden kulap kete jazdadı,
al emi Meg köktü karay kolun jayıp:
– Aman kalgay elem! – dep kıykırıp jiberdi.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jetinçi bap
EMİ BASINGANDA
ul bala – çınıgı tsiklop! – dedi bir
jolu Emi, at çaap baratkan Lori salamdaşuu iretinde kamçısın bulgalap ötköndö.
– Eki közü soo balanı kantip aytıp jatasıñ?
Anın üstünö Lorinin közdörü sonun da! – dep
açuu­landı Jo. Dosuna karata aytılgan ar kanday
ters pikirler anın jinin keltirçü.
– Men anın közü jönündö eç nerse aytkan
jokmun go? Emne ele açuuñ kelip atat? Men bolgonu anın at mingenine ele suktanıp jatam.
– O, kuday ay! Bul kiçinekey apendi Lorini «kentavr» deym dep, «tsiklop» dep atkan turbaybı! – dep
katkırıp iydi Jo.
– Ança emne boluptur? Bul jön ele mister
Devis aytkanday «lyapsus lingve», – dep karşı
çıktı Emi, latınçası menen Jonun ogo beter
boorun ezip. – Lori uşul atına sarptagan akçanın bir azı mende bolso emne, – dep koşumçaladı al, ejelerim ugar degen ümüt menen.
– Emnege? – dep suradı Meg erkelete. Jo
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Eminin latınçasına katkırıp külgön boydon
bölmödön çıgıp ketken ele.
– Akça abdan kerek bolup atat. Karızdarım kekirtekten, al çöntök akça ala turgan kezegim bir
aydan kiyin.
– Karız deysiñbi? Emne dep atasıñ? – Meg
siñdisine kabagın tüyüp karadı.
– Men mekteptegi kızdarga ondon aşık limon
tsukat karızmın, alıp bereyin desem, akçam jok.
Düköndön karız alganga apam tıyuu salgan.
– Tüşündürüp aytçı. Emne, tsukat degen azır
modabı? Bizdin ubakta rezinanı teşip, şarik jasagan moda ele. – Eminin kebetesi ötö oluttuu bolup turgandıktan, Meg külküsün arañ tıyıp turdu.
– Anı azır kızdardın baarı satıp alışat, eger
sarañ bolguñ kelbese, satıp alışıñ kerek. Azır
baarı tsukatka kızıgışat, anı sabak uçurunda sorup oturuşat, al emi tınıguuda alardı karandaşka,
monçokko, kagaz kuurçaktarga je başka nerselerge
almaştırışat. Eger biröö jaksa, aga tsukat beret,
eger jakpasa, anın közünçö jep, al tursun sordurup
da koyboyt. Bardıgı kezek menen biri-birine alıp
berişet, maga köp jolu berişti, birok men alarga
eç bere elekmin. Uyat degen boluş kerek da adamda.
– Karızıñdı tölöş üçün saga kança akça kerek? – dep suradı Meg, kapçıgın alıp çıgıp.
– Jıyırma beş tsent kenen jetet, anan seni
sıylaş üçün da bir neçe tsent kerek. Sen tsukattı
jakşı körösüñbü?
– Jok, ança dele jakşı körböym, menikin
özüñ ala ber. Mına akça. Ünömdöp paydalan, bul
ança dele köp akça emes, bilesiñ da.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– O, ırakmat! Özüñ akça iştep taap, çöntögüñdö
dayıma akça jürgön jakşı boluş kerek! Emi bir
toy kılbasam, bul jumada bir dagı tsukat jegen
jokmun. Abdan ıñgaysızdanıp, sıylaşsa da ala
albay jürdüm, antkeni karızdı tölöy albaym go
dep kıynalıp jürbödümbü.
Kiyinki künü Emi mektepke keçireek bardı
da, klasstaştarına maktanbay koyö albay, nımdaşkan küröñ kagaz baştıkçanı partasına katardan
murun körsötüp koydu. Emi Marçtın partasında
jıyırma tört tatınakay tsukat jatkanı (biröönü
mektepke kele jatıp jep koygon ele), al eldin baa­
rın sıylay turganı daroo ele ugulup, bardıgı
oşonu söz kılıp kalıştı. Keyti Braun oşol zamat kiyinki keçege çakırdı; Meri Kingsli Emige
tınıguu maalında saatımı tagınıp tur dep kıs­
tay baştadı; al emi kaçan bolso tsukatka jetpey
basıp jürösüñ dep Emini kemsinte berçü kakşıkçıl Jenni Snou daroo jaraşıp, arifmetikadagı
kıyın teñdemelerdin joobun bermek boldu. Birok Emi miss Snounun «murdu jalpak bolso da,
biröölördün tsukatının jıtın seze beret» jana
«suragandan uyalbagandar bar» dep aytkandarın
unuta albay, daroo ele «Koşomat kılbay ele koy,
baarı bir men saga eç nerse berbeym» degen telegramma jönötüp, tiginin ümütün taş kaptırdı.
Oşol künü erteñ menen mektepke kütpögön
jerden sıyluu konok kelip, Emi tartkan kartalar anın maktoosuna tatıktuu boldu jana duşmanının mınday sıy-urmatka ee boluşunan miss
Snounun içinde it ölüp, miss Març bolso jaş
pavlinge okşoy tüştü. Birok oomaluu-tökmölüü
KİÇİNEKEY AYIMDAR

düynö degen çın okşoyt, kekçil miss Snou revanş
alıp kalsa bolobu! Urmattuu konok adatta aytıla
jürçü maktoo sözdördü aytıp keteri menen Jenni
maanilüü suroom bar ele degen şıltoo menen mis­
ter Deviske bardı da, Emi Marçtın partasında
limon tsukattar katılıp jatkanın şıbıradı.

Mister Devis murun tsukat mektepte kontrabanda tovar bolup eseptelerin aytıp, kimde
kim bul mıyzamdı buza turgan bolso, el aldında
sızgıç menen urup jazalay turgandıgın jarıya­
lagan ele. Bul turuktuu adam uzakka sozulgan ayı­
gışkan küröştön kiyin sagızga tıyuu salıp,
konfiskatsiyalangan romandar menen gezitterdi
bir neçe jolu el aldında örttöp, jeke poçtonun işin toktotup, beti-baştı kıyşañdatuuga
tıyuu salıp, at koyup, karikatura tartkandı
toktotkon, işi kılsa elüü çaktı şok kızdı
tartipke saluu üçün emne kılış kerek bolso,
oşonun baarın kılgan neme ele. Baldar – adam
sabırduulugu üçün kıyın sınoo, birok kuday
turat, kızdar, ayrıkça açuusu çukul, öküm jana
KİÇİNEKEY AYIMDAR

mugalimdik talantı doktor Blimberdikinen11
aşpagan jentelmen üçün andan da jaman bolçu.
Mister Devis grek jana latın tilderinen, algebradan jana başka ar türdüü «logiyalardan» bir
az kabardar bolgonduktan, mıktı pedagog bolup
eseptelçü, birok jürüm-turumu, nravalık kebetesi jana okuuçu kızdarga körsötkön ülgüsü emnegedir maanilüü dep eseptelçü emes.
Bul Eminin betin açuu üçün eñ ıñgayluu uçur
bolçu jana Jenni munu jazbay bildi. Mister
Devis oşol künü erteñ menen kofeni açuu salıp
içken ele, çıgıştan sokkon şamal ogo beter açuu­
sun keltirip, okuuçu kızdar da özü kütköndöy
jakşı joop berişken jok. Oşentip, sirkesi suu
kötörböy turganda, Jenni tütöp arañ turgan nemeni tutandırıp jibergendey boldu. Mugalimdin
sargargan beti albıra tüşüp, stoldu uşunday bir
muştadı ele, Jenni orduna kanday kelip oturup
kalganın bilbey kaldı.
– Jaş lediler, köñül burgula! Köñül burgula!
Uşunday aç aykırıktan kiyin klass tımtırs
bolup, elüü jup kök köz, koy köz, kara köz mugalimdin kuturganday jüzünö tigildi.
– Miss Març, beri keliñiz.
Emi ordunan turup, toktoolugun saktaganı menen içinen korkup turdu, antkeni tsukattar jatpaybı partada katılıp.
– Partadagı tsukattardı ala keliñiz! –
Doktor Blimber – erkek baldar üçün mekteptin eesi
jana direktoru, anglis jazuuçusu Dikkenstin «Dombi
jana uulu» romanının keyipkeri.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Kütüüsüz buyruktan kadam taştaganga da ülgürböy
kaldı.
– Baarın alba, – dep şıbıradı janındagı
özün takır jogotpogon koñşusu.
Emi baştıkçadan on çaktı tsukattı taştadı
da, kalganın mister Devistin aldına koyup, adam
bolso, bul añkıgan jıttı sezer zamat jumşara
tüşör dep oylodu. Tilekke karşı, mister Devis
bul jıttı jek körçü jana munun özü ogo beter jinin keltirdi.
– Baarı uşulbu?
– Jok, – dep kübürödü Emi.
– Kalganın da alıp keliñiz. – Tegeregin bir
karagan soñ, buyrukka baş iyip, alıp keldi.
– Başka kalgan jokpu?
– Men eç kaçan kalp aytpaym, ser.
– Jakşı. Emi bul sasıgan nemeni eki koluñuzga
ekiden alıp turup, terezeden ırgıtıñız.
Baarı üşkürüp iygendikten, jel sokkondoy
bolo tüştü: akırkı ümüt üzülüp, kurjalak kalıştı. Uyalıp, jini kelgeninen albırgan Emi
altı jolu barıp, şirelüü sonun tsukattardı içi
sızdap ırgıtıp jattı. Irgıtkan sayın köçödön
çıkkan kıykırıktar kızdardı ogo beter kıynadı,
antkeni bul kızdardın kırkılışkan duşmanı
irland baldardın kubangandagı kıykırıgı bolçu. Bul çekten tış nerse bolgonduktan, kızdardın
kee birleri taş boor mister Devisti jini kelip,
başkaları jalooruy karap turuştu, al emi tsukattı ötö jakşı körgön biröö közünö jaş alıp iydi.
Emi terezege akırkı jolu barıp kelgenden
kiyin mister Devis «Mm» dedi da, öküm ayttı:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jaş lediler, menin bir juma murun emne
dep aytkanım esiñerde bolso kerek. Men özüm da
keyip turam, birok men erejelerdin buzuluşuna
jol bere albaym jana aytkan sözümdö turam. Miss
Març, koluñuzdu sunuñuz.
Emi selt ete tüşüp, kolun artına kattı da,
mis­ter Devisti jalooruy karadı. Al kandaydır
bir deñgeelde, kızdar aytkanday, «karıgan Devistin» süymönçügü bolçu jana şok kızdardın
biri jini kelgeninen ışkırıp iybegende, sözün
buzmak. Işkırık akırın çıkkanı menen açuusu
çukul mister Devistin kanın kaynatıp iydi da,
Eminin tagdırı çeçildi.
– Koluñuzdu, miss Març! – Anın jalooruy
karaganına uşunday joop boldu da, er kökürök
Emi ıylabay, jaldırabay, erdin kımtıp, başın
kötörüp turup, alakanına bir neçe jolu sızgıç
menen tayak jedi. Bul ançalık dele oorutpaganı
menen aga katuu tiydi. Ömüründö birinçi jolu
tayak jegendikten, bul korduk aga jıga çapkanday
ele taasir etti.
– Emi tanapiske çeyin taktayda turuñuz, – dedi
mister Devis, baştagan işin ayagına çıgarmak bolup.
Kayra orduña barıp oturup, dostordun boor
oorup, al emi duşmandardın tabası kanıp karaganın körüü da oor ele, birok uşunça şermende
bolgondon kiyin büt klasstın aldında turuu alda
kança oor bolçu. Köz irmemge azır turgan ordunda kulap tüşüp, burkurap ıylap ie turganday bolup ketti. Janı kaşayıp, Jenni Stoundu oylop
gana özün eptep karmap kaldı da, taktaydın aldına
KİÇİNEKEY AYIMDAR

barıp, klasstagılardın başınan aşıra meştin
morun tiktep kupkuu bolup kıymıldabay turup
kaldı. Munu körgön kızdar sabakka takır kunt koyö
albay koyuştu.
Kiyinki on beş münöt içinde er kökürök,
sezimtal kız esten ketkis uyattan jana oorudan
azap tartıp turdu. Başkalar üçün munun baarı
külkülüü je bolbogon bir okuya boluşu mümkün
ele, birok tokmok degen emne ekenin ali körbögön
on eki jaştagı erke kız üçün bul ötö oor sınoo
boldu. Birok «Üydögülörgö munun baarın aytıp
bersem, alar meni emne dep oyloşot» degen oy kolunun ooruganınan da, jan düynösünün jabırkaganınan da ötüp turdu.
On beş münöt aga bir saattay sezildi, birok
akırı ayaktap, mınçalık közü çaçırap kütpögön
«Tanapis!» degen söz uguldu.
– Bara berseñiz bolot, miss Març, – dedi mis­
ter Devis ıñgaysızdanıp.
Al Eminin taarınıp karaganın köpkö çeyin
unuta albayt boluş kerek. «Eç nerse debesten oozgu bölmögö çıktım da, buyumdarımdı alıp, birotolo çıgıp kettim», – dedi al özünö özü. Üygö ayabay jaman abalda keldi, ejeleri kelgen soñ, daroo
üy-bülölük keñeşme ötkörüldü. Missis Març köp
süylöböy, kıjalat bolup, japa çekken kızın jubatıp, erkeletip oturdu. Meg jabır tartkan alakanın glitserin menen köz jaşın aralaştıra juup
berdi, Bess bolso mındayda mışıktın baldarı
da jardam bere albasın sezip turdu. Jonun jini
kaynap, mister Devisti kamakka aluunu talap kıldı, a Hanna tigil «akmakka» uturu muştumun ke105
KİÇİNEKEY AYIMDAR

zep, tüşkü tamakka degen kartöşkönü emes ele anı
ezip jatkanday boldu.
Mister Devis Eminin ketip kalganına eç nerse degen jok, birok kıraakı kızdar tanapisten
kiyin ak köñül bolup, bir az kooptonup turganın
baykaştı. Sabak bütöyün dep kalganda, klasska Jo
kirdi. Al surdangan boyunça mugalimge barıp, apasının katın berdi da, Eminin buyumdarın alıp,
eşiktin aldında jatkan kilemçege butun ayabay
sürtüp turup çıgıp ketti.
– Sen mektepke barbay ele koy, birok kün sa­
yın Bess menen okup tur, – dedi missis Març keçinde. – Men urup jazalaganga, özgöçö kızdardı
urganga karşımın. Mister Devistin okutup tarbiyalagan metoddoru maga jakpayt jana klasstaş
kızdarıñan dele payda jok dep oyloym. Seni başka mektepke jibererden murun atañ menen akıldaşışıbız kerek.
– Kanday jakşı! Kızdardın baarı ketip,
anın janagı eski mektebi een kalsa eken! Tatınakay tsukattarımdı estesem, janımı koyörgo jer
tappay ketem, – dep üşkürdü Emi köp azap tartkan
nemedey.
– Men al üçün seni ayabaym, antkeni sen mektep
erejesin buzup, til albaganıñ üçün jazaga tatıktuu bolduñ. – Başkalardın boor oorup, ayaganın
gana kütkön jaş ledi üçün bul kataal joop boldu.
– Sen çın ele menin büt mekteptin aldında
şermende bolgonuma süyünüp turasıñbı? – dep
iydi Emi.
– Men senin kemçilikteriñdi oñdoo üçün mınday ıkmanı tandabas elem, – dep joop berdi apası, –
KİÇİNEKEY AYIMDAR

antkeni bul jaza saga payda dele bergen jok. Sen ötö
ele menmensinip, mançırkap baratasıñ, altınım,
saga oñoluunun jolun oyloy turgan ubakıt keldi okşoyt. Senin jöndömdörüñ jana jakşı sapattarıñ
az emes, birok alar menen maktana berüünün keregi
jok, antkeni mançırkoo geniylerdi da buzup koyöt.
Çınıgı talant je jakşı sapat belgilüü bolboy
koyboyt, antpese dele oşolordun bar ekeni adamdı
toluk kanaattandırat. Ar kanday talanttuu adamdın
mıktı jagı – anın jönököylügündö.
– Tak oşondoy! – dep jiberdi konok bölmönün
burçunda Jo menen şahmat oynop oturgan Lori. –
Bizde bir kız bar bolçu, al özünün muzıkaga ukmuş
jöndömdüü ekenin bilçü emes, birok özü jalgız
oynop oturganda sonun obondordu çıgarçu. Eger
biröö uşunday dep aytsa, işenmek da emes.
– Men oşol kız menen taanışsam, kanday jakşı bolot ele. Balkim, al maga jardam bermek, antkeni men uşunday kelesoomun, – dep kaldı sözgö
kulak salıp turgan Bess.
– Sen anı taanıysıñ, al saga baarınan köp
jardam beret, – dep joop berdi Lori. Anan şok
kara közdörün oynoktoto Bessti sırduu karadı
ele, tigi kızarıp uyalıp ketti da, divan jazdıgı
menen betin jaap aldı.
Bessti maktaganı üçün Jo kezektegi partiyasında Lorige jeñilip berdi, birok kütüüsüz komplimentten uyalıp kalgan Bessti kança asılışıp
royalda oynoto albay koyuştu. Jeñgenine süyünüp
ketken Lori munun urmatına kızdarga ırdap berdi.
Al bul talantın seyrek uçurlarda ele körsötpösö,
körsötçü emes.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bayagı sözdön kiyin oyluu oturgan Emi al ketkenden kiyin oyuna bir nerse kele kalganday surap
kaldı:
– A Lori talanttuubu?
– Ooba, al mıktı bilim algan, jöndömü da
mıktı. Eger erkeletip jiberişpese, baralına
kelgende mıktı kişi bolot, – dep joop berdi
apası.
– Al maktançaak emespi? – dep suradı Emi.
– Jok, maktançaak emes, oşol üçün baarıbızga
jagat.
– Tüşündüm, jakşı sapattarga ee bolup, birok
aga maktanbay, murdun kötörböy jürüş kerek turbaybı, – dedi Emi oylonup.
– Ooba, adamdın jakşı sapattarı dayıma
körünüp turat, maktanbasa dele jürüm-turumunan,
süylögön sözünön sezilet, – dedi missis Març.
– Bul emi el körsün dep bardık şlyapalarıñdı,
köynöktörüñdü kiyip, lentalarıñdı tagınıp
çıkkanday ele kep, – dep Jo koşumçalap koydu ele,
baarı külüp iyişti.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Segizinçi bap
JO APOLLİON MENEN BETTEŞKENDE
ızdar, kayda baratasıñar? – dep suradı
işembi künü tüştön kiyin ejelerinin bölmösünö
kirgen Emi. Alardın bir jakka kamınıp jatkanday türü bar ele.
– İşiñ bolbosun. Kiçinekey kızdar ar nerseni suray berse bolboyt, – dep keskin joop berdi Jo.
Balalıktın bir jaman jeri, dayıma ali bala
ekeniñdi eskertişip, «Bar, işiñdi kıl» dep kuuy
berişet. Emi eptep karmanıp, joop kaytargan
jok, birok kanday bolso da bul sırdı bilmek boldu. Eç kaçan şagın sındırbagan Megge kayrılıp,
jaloorudu:
– Aytsañ, kayda barasıñar? Meni dele alıp
alsañar bolmok, antkeni Bess pianinosunan
jılbayt, ayabay zerigip atam emne kılarımdı
bilbey.
– Jok, altınım, seni ala bara albaym, antkeni
seni çakırışkan jok da, – dep baştagan Megdin
sözün Jo buzup iydi:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Meg, unçukpa, bolboso baarın buzasıñ. Biz
seni alıp bara albaybız, Emi, köp ıylaktaba. Sen
kiçinekey böbök emessiñ da.
– Siler Lori menen bir jakka baratasıñar!
Men bilem. Keçee keçinde divanda şıbıraşıp
külüp oturup, men kelgende unçukpay kalgansıñar.
Siler anı menen barasıñar da, uşundaybı?
– Ooba, anı menen barabız, boldu emi jabışpa.
Emi unçukpay kaldı, birok Megdin çöntögünö
jelpüürün salıp jatkanın baykap kaldı.
– Bilem! Bilem! Siler teatrga «Jeti kulpunu» körgönü baratasıñar! – dep kıykırdı al, anan
çeçkindüü türdö mınday dep koşumçaladı:
– Men dagı baram, antkeni apam uruksat bergen, bir az tıyınım da bar. İttik kılbay ertereek
aytıp koysoñor bolmok maga dele.
– Kulak salçı, sen akılduusuñ go, – dedi Meg
jubata. – Apam senin bul juma teatrga barışıñdı
kaalabayt, antkeni közüñ oorudan kiyin sahnanın
jarıgın kötörö albayt. Kiyinki jumada Bess,
Hanna bolup özüñörçö jırgap barıp kelesiñer.
– Men Lori ekööñör menen bargım kelet. Meni
ala barçı, suranam. Oorugandan beri üydö kamalıp oturam, zerigip ölmöy boldum! Meg, ala barçı
meni! Şoktuk kılbaym, – dep jaldıradı Emi.
– Munu alıp alsak kanday bolot? Jakşılap
kiyintip alsak, apam dele karşı bolo koybos, –
dey baştadı Meg.
– Eger bul barsa, men kalam, a eger men barbasam, Lori kıjalat bolot. Anın üstünö ekööbüzdü
çakırsa, anan munu dagı alıp alsak, uyat go. Çakırbagan jerge bargandan bul özü dele uyalsa bolmok,110
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dedi jini kelgen Jo. Al teatrda şok siñdisin karap, ırakatın buzgusu kelgen jok.
Anın bul aytkanı kübürönüp batinkesin ki­
yip jatkan Eminin jinin kaynattı:
– Men baram. Meg aytpadıbı, barsañ bolot dep.
Men özüm akça tölöp kirip atkandan kiyin Lorinin kanday tieşesi bar?
– Sen biz menen otura albaysıñ, antkeni
üç gana bilet bar. Özüñçö otura albagandan ki­
yin Lori ordun saga bergenge majbur bolot jana
bardık ırakat buzulat. Eç jakka barbaysıñ, otur
orduñda! – dep kıykırdı şaşılıp atıp kolun
töönögüç menen sayıp algan Jo ansayın açuulanıp.
Bir butun kiyip jerde oturgan Emi ıylay
baştadı, Meg anı soorotmok boldu ele, oşol uçurda ıldıy jaktan Lori çakırıp kaldı. Ejeleri
öñgüröp ıylagan siñdisin taştap jönöp ketişti.
Alar baarı üydön çıgıp baratkanda, Emi tepkiçtin jölöngüçünö artılıp turup kıykırıp
kaldı:
– Men saga birdi körsötöm, Jo, oşondo
ökünösüñ!
– Körsötö ber! – Jo eşikti jaap, çıgıp ketti.
Teatrda ubakıt abdan köñüldüü öttü, antkeni
«Almaz köldün jeti kulpusu» abdan sonun boldu.
Birok külkülüü kızıl şaytandarga, jarkıragan
elfterge, kerilgen printster menen printsessalarga karabastan, Megdin köñülün bir nerse öyüp,
feyalardın kanışasının altın sarı tarmal çaçınan ulam Emini estep, antraktta da «emne kılıp ökündüröt boldu eken?» dep oylonup attı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jo menen Emi köp çukçuñdaşçu, antkeni eköönün
teñ açuusu çukul bolçu. Siñdisi ejesin tajatıp,
ejesi siñdisinin kıjırın keltirip, uruşup
ketişçü da, kiyin uyalıp kalışçu. Jo uluu bolgonu menen özün karmay alçu emes jana uşunusunan köp jabır tartçu. Birok açuusu tez ele tarap,
künöösün moynuna alçu da, jakşıraak bolgongo
araket kılçu. Eje-siñdileri adatta Jonun keede jini kaynap ketkeni da jakşı, antkeni bir
azdan kiyin perişte bolup kalat deşçü. Baykuş
Jo jakşı boloyun dep köp ele araket kılçu, birok
anın «içindegi duşmanı» sezimderin tutandırıp, sokku urganga dayar turçu. Anı oozduktaganga
köptögön jıldar kerek bolot okşoyt.
Üygö kelişse, Emi konok bölmödö eken. Ejeleri kirip kelgende, ogo beter kabagın bürköp, kitebin baş kötörböy okup kaldı, suroo da bergen
jok. Balkim, kızıguusu jeñip ketet bele, birok
bagına Bess kelip, baarın suraştırıp, oyundun
kanday bolgonun bilip aldı.
Jo eñ mıktı degen şlyapasın şkafka salmak
bolup öydö çıktı da, daroo komoddu karadı, antkeni soñku uruşta jini kaynagan Emi jogorku tekçedegi Jonun buyumdarının baarın çaçıp taştagan ele. Birok baarı ordunda eken. Şkaftardı,
baştıktardı jana kutulardı karap çıkkan soñ
Emi keçirip, taarınıçın unutkan okşoyt degen
oygo keldi.
Birok Jo jañılgan eken, anı ertesi bilip,
janı kaşaydı. Keçinde, Meg, Bess jana Emi konok
bölmödö oturganda Jo atırılıp kirip keldi da,
entigip suradı:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Menin kitebimdi kim aldı?
Meg menen Bess bir oozdon: «Algan jokpuz», –
deşti da, tañ kalıp karap kalıştı. Kamindegi çoktu kozgop jatkan Emi unçukkan jok. Jo
siñdisinin kızarıp baratkanın baykap, aga atırıldı:
– Emi, kitep sende!
– Jok, mende jok.
– Sen bilesiñ, kayakta kitep?!
– Bilbeym.
– Kalp aytpa! – dep kıykırgan Jo anı iyinden alıp silkildetti. Anın çakçaygan közünön
Emiden baatır balanın da jürögü tüşüp kalmak.
– Jok. Mende jok, kayda ekenin da bilbeym.
Senin kitebiñ menen menin kanday işim bar?
– Sen bir nerseni bilesiñ, ayt, bolboso men
seni ayttıram! – Jo anı kayradan silkildetti.
– Uruşsañ uruşa ber, birok al kitebiñdi ekinçi körböysüñ! – dep kıykırdı jini kelgen Emi.
– Kayda kitep?
– Örttöp iygemin.
– Emne? Menin kitebimdibi? Menin uşunça
emgek kılıp, atamdın kaytıp kelişine bütüröyün
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dep jürgön kitebimdibi? Sen oşonu örttöp
iydiñbi?- dedi Jo kubarıp. Közünön zaarı çaçırap, kaltıragan koldoru Emige jabıştı.
– Ooba, örttöp iydim! Men saga ökünüp kalasıñ
dep aytpadım bele keçee...
Emi sözün bütürö albay kaldı, antkeni Jonun
kadimki jaalı kele tüştü. Al Emini uşunçalık
katuu julkuldatkandıktan, tigi baykuştun tişteri şakılday tüştü. Anan bir jagı açuusuna, bir
jagı kaygısına çıdabay ketip kıykırıp iydi:
– Sen akmak kızsıñ! Men emi kayra jazbaym,
seni da ömür boyu keçirbeym.
Meg Emini kutkarganga, Bess bolso Jonu jubatkanga araket kılıştı, birok Jo özünö kele albay
koydu. Emini jaaktan arı bir çaptı da, bölmödön
atıp çıgıp, çerdakka barıp, divanga kuladı.
Uşul uçurda kuday jalgap missis Març kelip
kaldı da, Emige emne kılganın tüşündürüp, ejesin kanday kaygıga salganın ayttı. Janagı kitep
Jonun sıymıgı bolçu, üydögülördün baarı anı
jakşı çıgarma bolot dep jürüşçü. Anda beşaltı ele añgeme bolgonu menen Jo anı jan-dili
menen jazıp, kiyin jarıyalanat go dep ümüttönüp
jürçü. Bir az murun al çıgarmasın jañı depterge
köçürüp jazıp, eskisin jok kılıp iygendikten,
Emi bir neçe jıldık emgek ketken kitepçeni jok
kılıp iygen bolup çıktı. Başka biröö üçün balkim, bul anday dele maanilüü emestir, birok Jo
üçün bul ötö oor kaygı bolup, bul jogotuunun ordu
eç kaçan tolbostoy bolup turdu. Bess kitepke mışıktın balası ölgöndöy kaygırıp ıyladı, Meg
da siñdisin korgogusu kelbey kaldı, missis Març
KİÇİNEKEY AYIMDAR

da kaygırıp, kıjalat bolup oturdu. Emi bolso
ayı­bın emi çındap sezip, Jodon keçirim surabasa bolboy turganın tuydu.
Çayga çakırganda, Jo keldi. Anın kebetesi
uşunçalık kaarduu bolgonduktan, Emi eptep atıp
keçirim suradı:
– Keçirip koy meni, Jo. Özüm da abdan jaman
bolup turam.
– Eç kaçan keçirbeym, – dedi Jo jana uşundan
baştap Emige taptakır köñül burbay koydu.
Janagı okuya jönündö eç kim, al tursun missis
Març da söz kılgan jok, antkeni Jo mınday bolup
turganda, al özü jibibese, aytkan sözdön payda jok
ekenin baarı bilişçü. Kızdar adatınça sayma
sayıp, apası Bremerden, Skotton jana Ejvortton
okup berip oturganı menen bul keçti baktıluu dep
aytkanga bolboyt ele. Bardıgı bir nerse jetişpey jatkanın, üydün kutu kaça tüşkönün tuyup jatıştı. Jatarga jakın bul sezim ogo beter küçödü.
Bess oynomuş bolup attı, Jo surdanıp turdu. Emi
ıylap jatkandıktan, Meg menen apası gana ırdaştı. Kançalık araket kılışsa da, ündörü adattagıday bolboy, kayçı ketip jatkanın sezişti.
Jo adattagıday apasına kelip öbüşördö, missis Març erkelete şıbıradı:
– Altınım, köp taarınba! Biri-biriñerdi
keçirişip, jardamdaşkıla jana erteñki kündü
jañıça baştagıla.
Jo apasın kuçaktap alıp burkurap ıylagısı
keldi, birok köz jaştı ayaldardın alsızdıgı dep
eseptegendikten, bir jagı açuusu taray elek bolgonduktan, başın çaykadı da, Emige uguza ayttı:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Mınday akmakçılıktı keçirgenge bolboyt.
Uşunu menen jatkanı ketti jana uyku
bölmösündö adattagıday şıbıraşıp, sır aytmaylar bolgon jok.
Keçirim surasa da keçirbey koygonuna Eminin katuu şagı sınıp kaldı. Beker ele keçirim
surapmın, jön ele koysom bolmok eken dep ökünüp
da kaldı.
Kiyinki künü da Jonun kabagı açılgan jok,
işi da jakşı jürböy jattı. Erteñ menen suuk
bolup, joldo bayagı jakşı körgön pirogun arıkka
tüşürüp iyişti. Març jeñe adatınça ubayım salıp, ubara kıldı. Keçinde Meg da oy basıp oturdu,
Bess kapa bolup, Emi bolso jakşı boluu maanilüü
ekenin aytkanı menen başkalar ülgü körsötsö da
anday bolgondu kaalabagan kişiler bar ekenin aytıp oturdu.
«Uşintip oturgandan körö Lorini çakırıp,
konki tebiş kerek. Al dayıma şayır jüröt emes­
pi, balkim, özümö kelgenge jardam berer», – dep
oylodu da, Lorige ketti.
Konkilerdin şañgıraganın ukkan Emi terezeden karadı da, kıjırı kele tüştü:
– Mına! Kiyinki jolu seni sözsüz ala baram
dep ubada bergen, antkeni bul bıyılkı kıştın
akırkı muzu da. Bul emi meni ölüp baratsa da alıp
barbayt.
– Antip aytpa. Sen ötö jaman iş kıldıñ. Al
kımbat kitebinen ajırap içi açışkanı menen
seni baarı bir keçiret. Menimçe, bir ıñgayın
taap turup keçirim surasañ ele keçiret, – dedi
Meg. – Azır artınan bar, birok eç nerse dep aytpa.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Lori menen süylöşüp köñülü açılgandan kiyin
ıñgayın taap turup betinen öp je bir nerse kıl.
Al sözsüz jaraşat, menimçe.
– Araket kılam, – dedi Emi. Bul keñeş aga
abdan jaktı. Tez ele kiyindi da, üydön çıgıp,
döbödön arı karay ketken dostordun artınan çurkadı.
Özön jakın ele jerde bolgonduktan, Emi barganda tigiler konkilerin baylap bütüp kalışkan
eken. Jo siñdisinin kelatkanın körüp burulup
ketti. Lori bolso anı körgön jok, murunku künü
eriy tüşkön muzdun kıçıraganın tıñşap jeek
boyloy abaylap barattı.
– Men tigi buruluşka çeyin barıp baykap keleyin, anan jarışabız.- Emi anın uşul sözdörün
ugup kaldı. Kalıñ paltosu menen tumagınan ulam
al orustun şok jigitterine okşop kalıptır.
Jo Eminin küşüldöp-bışıldap jügürüp kelgenin, konkisin tezireek baylayın dep üşügön
koldorun üylögülöp jatkanın uktu. Birok kayrılıp koyboston, siñdisinin tigintip kıynalıpkıstalganına bir çeti tabası kanıp muz menen
sızıp kete berdi. Anın jini dagı ele taray elek
bolçu, jaman oylor menen sezimder daroo kuubasa uşintip bayır alıp, al tursun birotolo jan
düynönü biylep alat emespi. Lori buruluşka jetkende artın karap kıykırdı:
– Jeek boyloy jür, ortosu opurtalduu eken!
Jo munu uktu, birok emi gana eptep öydö bolgon Emi ukpay kaldı. Jo artın karadı, birok baya­
gı şaytan kayra şıbıradı: «Ukpasa koysun, senin işiñ emne? Özü bilet da».
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Lori buruluştan körünböy kaldı, Jo da burulganı kaldı, Emi bolso alardın artında özöndün
ortosu menen sızıp kelattı. Jo kalıbınan jazbay kete bermekçi boldu, birok emnegedir bir nerseni kıya albaganday artın bir karay salıp, Eminin kolu serpile tüşüp jıgılganın körüp kaldı.
Anan erigen muzdun jarılganı, suunun çalpıldaganı, aptıkkan kıykırık ugulup, Jo korkup
ketti. Lorini çakırayın dese, ünü çıkpay, çurka­
yın dese, butu şal bolgon nemedey kıymıldabay,
karargan suunun betindegi kiçinekey kök kapordu
karap turup kaldı. Janınan bir nerse ötköndöy
boldu da, anan Lorinin kıykırganın uktu:
– Uzun jıgaç alıp kel! Tez, tez!
Anan emne kılıp atkanın özü da bilbey Lorige baş iyip, kaşaadan uzun jıgaçtı suurup
alıp jetip keldi. Lori bolso kuday jalgap özün
jogotpoy muzga jatıp alıp Emini eptep karmap
turuptur. Eköölöp atıp esi çıkkan Emini tartıp
çıgarıştı.
– Emi munu tezireek üygö jetkiriş kerek.
Paltonu jap, men azır mına bul kuday urgan konkini çeçeyin! – dep kıykırdı Lori öçöşköndöy
çielenişip kalgan konkinin boosun julkuldatıp jatıp.
Suuga tüşkön çıçkanday şömtüröp ıylagan
Emini üygö alıp barıştı. Anan jıluu kamindin
janında odeyalga oronup jatıp uktap ketti. Karbalastagan Jo unçukpay, kupkuu bolup, öñünön ketip,
kolu-butu muzga tıtılıp, köynögü ayrılgan boydon
jürdü. Emi uktap, üy içi tınçıp kalganda, missis
Març Jonun jabırkagan koldorun taña baştadı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Eç nerse bolboybu? – dep şıbırap suradı
Jo, muz astındagı kapkara suuga ketip kala jazdagan siñdisinin altın çaçtuu kiçinekey başın
ayay karap.
– Eç nerse bolboyt, altınım. Al tursun suuk
dele tiybese kerek. Paltoñorgo oroy koyup, daroo üygö alıp jetip kelgeniñer jakşı boluptur,
azamatsıñar, – dedi apası jılmayıp.
– Munun baarın Lori jasadı. Apa, eger Emi
çögüp ketse, men künöölüü bolmokmun da. – Jo burkurap ıylap, bolgon okuyanın baarın aytıp, özün
mınçalık taş boormun dep jattı. Dagı kuday jalgap jazası jeñilireek bolbodubu. – Munun baarı
menin kuday urgan münözümön! Oñolgongo araket
kılam, oñoldum dep oyloym, anan ele kayra murunkudan da jaman bolup ketem. Apa, men emi emne kılam? Emne kılsam bolot? – dep ıyladı beçara Jo.
– «Uktabay jalın» dep aytat Bibliyada, altınım. Araketiñden eç kaçan kaytpa jana
kemçilikteriñ oñolgustay sezilbesin, – dedi
missis Març tiginin çaçı uypalangan başın kuçaktap. Jaş akkan betinen öptü ele, Jo ansayın
küçödü.
– Munun kanday jaman ekenin sen bilbeysiñ!
Men jinim kelgende emne kılıp iygenimdi özüm
da bilbey kalam. Uşunçalık taş boor bolup, eç
kimdin köñülün karabay kalam. Bir künü bir jaman iş kılıp oşonu menen büt ömürümö tak salıp alambı dep korkom. Anda meni bardıgı jek
körüp kalat da. Apa, jardam berçi maga!
– Albette, jardam berem, kızım. Sen mintip
ıylaba, birok bul kündü unutpay, ekinçi mınday
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kündü başka salbasın dep tile. Jo, altınım,
mınday nerseler, al tursun mından jaman nerseler adamdardın baarında bolot jana anı jeñiş
üçün bütündöy ömür sarptalışı mümkün. Sen
münözüm uşunçalık jaman dep atpaysıñbı, a menin münözüm senikinen da jaman bolçu.
– Çın elebi, apa? Sen eç kaçan açuulanbaysıñ
go! – Jo tañ kalganınan öz dartın unutup koydu.
– Men kırk jıldan beri münözümü oñdogongo
araket kılıp kelatam, birok özümdü karmagandı
gana arañ üyröndüm. Menin da kün sayın jinim
kelet, birok men munu körsötpögöngö üyröndüm.
Emi jaman sezimderden oolak bolgondu üyrönsöm
deym, birok buga da kırk jıl kerek okşop kaldı.
Apasının jüzündögü özü süygön sabırduuluk Jo üçün mıktı sabak boldu jana bul abdan
mıktı nasaat söz je uruşka karaganda alda kança
taasirlüü ele. Apası özün tüşünüp, işenip turgandıgın körüp jeñildey tüştü. On beştegi kızga kırk jaş ötö köp mezgildey sezilegeni menen
apasında özündögüdöy kemçilik bar ekeni jana
apası da anı joyuuga araket kıları bir top dem
berdi.
– Apa, sen keede Març jeñe naalıganda je kapa
kılganda unçukpay eşikke çıgıp ketesiñ. Oşondoy uçurda jiniñ kelebi? – dep suradı Jo, apasına ıktap.
– Ooba, oylonulbagan sözdör aytıla turgan
bolup kalganın sezgende, unçukpay sırtka çıgam
da, özümdü özüm çabaldıgım üçün jemeleym, – dep
joop berdi missis Març jılmayıp. Anan Jonun
uypalangan çaçınan sılap koydu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Unçukpay kalgandı kantip üyröndüñ? Men
üçün uşul baarınan kıyın... antkeni jaman sözdör
men oylongonço ele çıgıp ketet da, alardı aytkan
sayın kıjırım kaynay beret. Anan biröölördü
kordop, uruşkandan tabam kana baştayt. Maga da
unçukpay kalgandı üyrötsöñ, apa.
– Markum apam jardam bergen...
– Sendey boluppu... – Jo sözün buzup öpkülöp
iydi.
– Birok men senden bir az uluuraagımda
ele andan ayrılıp kaldım da, özümçö küröşüp
jürdüm, antkeni başka biröölörgö çabaldıgımdı körsötküm kelgen jok. Abdan kıynalıp, ıylagan kündörüm boldu, antkeni kança araket kılsam
da, iygilikke jete albay turganday sezilçü. Anan
ataña jolugup kaldım, özümdü uşunçalık baktıluu sezgendikten, jakşı boluş oñoy bolup kaldı.
Birok tört kızduu bolup, kedey bolgonduktan, murunku kıjalatçılıktar kayra baştaldı, antkeni
tabiyatıman çıdamsız bolgonduktan, baldarımın
jokçulukta çoñoyup jatkanına çıday albadım.
– Baykuş apam! Anan saga emne jardam berdi?
– Atañ, Jo. Al eç kaçan sabırınan jazbayt,
eç kaçan kümön sanabayt, dattanbayt, dayıma
ümüt kılat, emgektenet jana uşunçalık şa­yır
jürgöndüktön, anın janında başkaça boluş
kıyın. Al maga jardam berip, kayrattandırıp,
kızdarıñ seni körüp, senden ülgü alganday jaşa
dep aytçu. Özüm üçün araket kılganga karaganda,
siler üçün araket kılgan jeñil boldu. Katuuraak
süylögöndö korkup je tañ kalıp karaganıñar ele
maga ar kanday sözdön katuuraak tiyçü. Kızdarı121
KİÇİNEKEY AYIMDAR

mın süyüüsü, urmat-sıyı jana işenimi araketimdin eñ jakşı ötölgösü dep oyloym.
– O, apa, men senin jarımıñday ele jakşı
bolsom jetet ele, – dep jiberdi tolkundap ketken
Jo.
– Sen menden aşıp tüşösüñ go degen ümütüm
bar, altınım, birok atañ aytkanday, «içki
duşmanıñdan» sak boluşuñ kerek, antpeseñ al büt
ömürüñö zalal keltirip koyuşu mümkün. Sen azır
eskertüü aldıñ, emi munu esiñden çıgarbay, özüñdü
karmaganga araket kıl, bolboso al bügünküdön da
oor kaygı alıp kelişi ıktımal.
– Araket kılam, apa, araket kılam. Birok sen
maga jardam berişiñ kerek. Eskertip, közömöldöp
tur. Atam söömöyün erdine takap, seni erkelete karap turganın körçü elem, sen bolso unçukpay ketip
kalçusuñ. Oşol eskertkeni bele? – dep suradı Jo
erkeley.
– Ooba. Uşintip jardam ber dep özüm suranganmın, al anı eç unutkan jok. Bildirbey ımdap,
karap koyup, meni köp nerseden saktap kaldı.
Apasının közdörü jaşka tolup, erinderi titirep baratkanın baykagan Jo korkup ketti da,
akırın şıbıradı:
– Silerdi baykap jürgönüm, anan azır ayta
koygonum tuura emes bolup kaldı okşoyt, ee? Men
senin köñülüñdü oorutkum kelgen jok, birok oyumdagının baarın aytıp alıp, abdan jeñildep kaldım.
– Kızım, sen maga bardıgın ayta berseñ bolot.
Kızdarıñ saga işense, kanday jakşı körörüñdü
bilse, andan ötkön bakıt barbı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ele.

– Men seni kapa kılıp koydum go dep oylodum

– Jok, altınım. Bolgonu atañdı aytıp atıp,
ordun joktop kettim. Men aga mildettüümün, anın
kızdarı baktıluu boluşu üçün tınbay emgektenişim kerek.
– Birok sen anı armiyaga özüñ uzatpadıñ bele,
apa, ketip baratkanda ıylagan da emessiñ. Eç kaçan
dattanbaysıñ, saga jardamdın dele keregi jok sıyaktuu go, – dedi Jo tüşünböy.
– Men öz ölkömö eñ kımbat adamımdı berdim
jana al alısta jürgöndö ıylabaym. Öz parzımdı atkarıp, akır-ayagı baktıluu bolo turgan soñ,
emnege dattanmak elem? Maga jardamdın keregi
jok, antkeni al tursun atañdan jakşıraak jubatıp, koldoy turgan dagı bir dosum bar. Kızım, mından arı tüyşügüñ köböyö beret, birok
sen jaratkan Kudaydın küçü menen meerimin
sezgendi üyrönsöñ, anın baarın jeñesiñ. Anı
kançalık süysöñ, aga kançalık işenseñ, oşonçoluk aga jakın bolosuñ, oşonçoluk adam akılı menen küçünön azıraak köz karandı bolosuñ.
Anın meerimi menen kamkordugu tügönböyt, al
dayıma seni menen bolot, tübölük beykuttuktun,
bakıt menen küçtün bulagı bolot. Kudayga kiçinekey tüyşüktörüñ, ümüttörüñ, künöölörüñ jana
kaygılarıñ menen eç nerseni jaap-jaşırbay
maga kayrılganday ele kayrıla ber.
Jo apasına jabışa ıktap, çın dilinen jaratkan Kudayga ün-sözsüz jalınıp, bir jagınan
ökünüç menen kaygını taanıp, bir jagınan apası
aytkan özün karmoonun daamın tatıp, apasının
KİÇİNEKEY AYIMDAR

körsötkönü menen ar kanday atadan, ar kanday eneden küçtüüröök, meerimdüüröök süyö turgan Dosuna jakındadı.
Emi uykusurap tüyşölüp, öz ayıbın tartıp
jatkansıp üşkürüp koydu. Jo anı başkaça karadı.
– Men kantip uşul baykuşumdu köpkö çeyin
keçirbey jürdüm eken? Lori bolboso, emne bolot
ele, – dep şıbıragan Jo siñdisinin çaçınan sıladı.
Emi da anı ukkan sıyaktuu közün açıp, Jonun
jürögün eljirete jılmayıp, kolun sundu. Eköö
teñ unçukpay kuçaktaşıp kalıştı da, eljiregen
öbüşüü menen bardıgı unutuldu.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Toguzunçu bap
MEG KÖYRÖÑDÖR ÇÖYRÖSÜNDÖ
aldardın dal uşul uçurda kızılça bolup oorup kalganı jakşı bolbodubu, – dedi Meg,
aprel kündörünün birinde siñdileri menen çemodanın salıştırıp jatıp.
– Enni Moffattın ubadasın unutpay atkarganın aytsañ. Emi eki juma jırgap kelesiñ. Sonun da, – dep joop berdi Jo. Al uzun koldorun
jel tegirmendey arbañdatıp ejesinin yubkaların
büktöp jatkan.
– Aba ırayı da sonun bolup turat. Men sen
üçün abdan kubanıp atam, – dep koşumçaladı Bes.
Al özünün kutusuna ejesinin çaçka, moyunga taga
turgan lentaların salıp berdi.
– Men senin orduñda bolsom! Eki juma jırgap
es alıp, uşul sonun nerselerdi kiyip jürsöm,- dep
kıyaldandı ejesinin jazdıkçasına töönögüçtördü
koozdop sayıp jatkan Emi.
– Men da siler menen çoguu bargandı kaalayt
elem, birok bul mümkün bolbogonduktan, bardıgın
kelgende unutpay aytıp bergenge araket kılam.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bardıgıñar buyumdarıñardı berip, dayardanganga
jardam berip jatasıñar, bul jakşılıgıñardı
jok degende oşonu menen aktayın, – dedi Meg,
özünün bölmödö turgan jupunu garderobun karap.
– A apam kutudagı kazınasınan emne berdi? –
dep suradı Emi. Missis Març kızdarga berem dep
katıp jürgön murunku bardar jaşoodon kalgan
nerselerdi salçu kedr kutusun açkanda al jok ele.
– Jibek baypak, kooz jelpüür jana sonun kök
kur berdi. Men jibek köynöktü da alsambı dedim
ele, birok anı maga ılayıktaş üçün ubakıt kerek
bolgonduktan, eski köynögüm menen ele kete bermek boldum.
– Al menin jañı muslin yubkam menen sonun
körünüp kalat, kur da aga jakşı kelet. Korall
brasletimdi sındırıp alganımdı karabaysıñbı,
bolboso oşonu alıp alat eleñ, – dedi Jo. Al
özünün bumdarın berip turgandı jakşı körçü,
birok aları köbünçö jaraktan çıgıp kalgan bolor
ele.
– Kazına kutuda sonun eski bermet jasalga bar
eken, birok apam jaş kız üçün güldön aşkan jasalga bolboyt dep koydu. Lori bolso oranjereyadan
kaalaganıñdı jiberem dep ubada berdi, – dedi
Meg. – Emi toktoy turgula... bul menin boz kostyumum... şlyapanın kanatın iyip koyçu, Bess... bul
bolso poplin köynögüm, jekşembi kündörü je keçege kiysem bolot, birok jazga bir az kalıñ bolup
kalat go deym, çınbı? Jibek köynök bolso kanday
jakşı bolmok!
– Eç nerse emes, çoñ balga kiseya köynögüñ
bar, al emi ak tüstüünü kiygende sen periştedey
KİÇİNEKEY AYIMDAR

körünüp kalasıñ, – dedi Emi Megdin jupunu ki­
yim-keçelerine suktanıp.
– Ildıyraaktan tilinip, artı jerde bulaktap
jürgöndö emne, birok emi bolo beret. Üydö kiygen
kök köynögüm da jañıday ele körünöt. Jibek pelerinamdın da modası eski, şlyapam da Sallinikindey emes. Çının aytsam, jañı kol çatırım da
ança jakpay turat. Apama sabı ak kara kol çatır
al dep suransam, unutup kalıp, sarı saptuu jaşıl
kol çatır alıptır. Bışık, taza eken, dattanganga
bolboyt, birok Enninin jibek kol çatırının janında baarı bir bolboy kalat, – dep üşkürdü Meg
kiçinekey kol çatırın jaktırbay.
– Almaştırıp al da, – dep keñeş berdi Jo.
– Bolboyt, apamı da kapa
kılgım kelbeyt, maga baarın alıp berem dep ansız
dele abdan kıynaldı. Uşuga ıraazı boluş kerek. Jibek baypak menen jañı mee­
leylerim meni jubatıp turat. Meeleyleriñdi berip
turganıñ kanday jakşı boldu, Jo. Balga kie turgan jañı
meeleyim bar, kündö kie turganı da bar, özümdü uşunçalık bay sezip turam. – Meg
meeley salgan kutusun karap süyünüp koydu. – Enni
Moffattın tünkü çepçiginde kök, kızıl lentaları bar, menikine da tigip koyçu, – dep surandı
Hanna ütüktögön apapak muslin iç kiyimderdi
alıp kelatkan Bessten.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jok, men bolsom, anday kılbayt elem, antkeni kooz çepçikter jasalgasız jupunu tünkü
köynöktörgö ılayık kelbeyt. Jakır kişiler
başkalardı aldabay ele koygonu oñ, – dedi Jo
çeçkindüü türdö.
– Kaçandır bir kezde menin kiyimimde çınıgı torlor, çepçigimde lentalar bolor beken dep
oyloym, – dep joop berdi kıjırı kelgen Meg.
– Sen ötköndö ele Enni Moffattıkına barsam,
kanday baktıluu bolot elem dep atpadıñ bele, –
dedi Bess adatınça özün karmap.
– Albette, aytkamın! Men azır çınında ele
baktıluumun, kejirlenbey ele turam, birok adam
degen bolgon sayın bolso dey beret turbaybı.
Mına emi baarı dayar boldu, bir gana balga kie
turgan köynögüm kaldı, anı apam özü salsın, –
dedi Meg. Jarım-jartılay tolgon çemodandan
közün alıp, köp jolu juulup, eskirgeni menen bal
köynögü dep kaadalana atagan köynögün karaganda
jandana tüştü.
Ertesi kün sonun bolup turdu. Özün abdan
jasanganday sezgen Meg eki juma jırgaym degen
oy menen jolgo çıktı. Missis Març buga kıyılıp turup uruksat berdi, antkeni Margaret üygö
köñülü buzulup kaytpasa eken dep kooptondu. Birok
kızı jalbarıp surangandıktan, Salli da özüm
karaym dep ubada bergendikten, bir jagı kışı
boyu iştep çarçagan kızım bir az es alıp kelsin
degen oy menen uruksat berdi. Oşentip, kızı ak
sööktördün çöyrösün körüş üçün jönöp ketti.
Moffattar çınında ele ak sööktördön bolçu
jana baykuş Meg alardın üyün, çöyrösün körüp
KİÇİNEKEY AYIMDAR

oozu açılıp kaldı. Alar şaan-şököt menen jaşaşsa da, abdan kiçi peyil nemeler bolgonduktan, Meg tez ele uyalbay, kısınbay kaldı. Al özü
da bilip bilbey bul adamdardın madaniyatı başkaça ekenin, bul şaan-şököt, jasalgalar alardın çınıgı tabiyatın jaşıra albasın sezgendey boldu. Birok emi albette, bardar turmuşta
jaşap, kooz ekipajdarga tüşüp, kün sayın sonun köynöktördü kiyip, köñül açuu menen gana
jaşagan sonun da. Bul jaşoo aga jagıp, köp
ötpöy ele körgön-ukkandarın tuurap, menmensinip, süylögöndö frantsuzça sözdördü koşo koyup,
çaçın tarmaldantıp, köynögünün belin içkertip, moda jönündö süylöp kaldı. Enni Moffattın kooz buyumdarın körgön sayın aga içi
küyüp, bay bolsom dep kıyaldana baştadı. Öz üyü
uşunçalık jupunuday, jumuşu uşunçalık oordoy tuyulup, jañı meeleyi jana jibek baypagı
bar ekenine karabastan, özün uşunçalık kedey,
baktısız sezip kaldı.
Birok tagdırına taarınganga köp dele ubaktısı bolgon jok, antkeni üç kız teñ – Enni, Salli jana Meg «ubakıttı köñüldüü ötkörüü» menen
alek boluştu. Düköndördü kıdırıp, seyilge çıgıp, atka minip, konokko barıp, teatr menen operaga barışıp, je bolboso Enninin kurbuları
menen keçelerdi ötkörüp jürüştü. Enni da bul
jagınan usta bolup çıktı. Anın ejeleri abdan
suluu nemeler eken, biröösünö söykö salıp ketişiptir. Bul bolso Megge abdan kızıktuuday
jana romantikaluuday sezildi. Mister Moffat
tolugunan kelgen şayır kişi eken, Megdin ata129
KİÇİNEKEY AYIMDAR

sın taanıyt eken, al emi missis Moffat küyöösü
sıyaktuu toluk, şayır ayal eken, al da Megge jaktı. Bardıgı anı erkeletişip, Deyzi12 dep atap
alıştı. Oşentip, baykuş Megdin başı birotolo aylanıp kaldı.
«Çakan keçe» bolor künü bayagı poplin
köynöktün jarabay turganı belgilüü bolup kaldı, antkeni başka kızdar jeñil köynök kiyişip, abdan suluu bolup ketişti. Çemodandan kiseya köynöktü alıp çıkkanga tuura keldi, birok al
Sallinin kıçıragan jañı köynögünün janında
şölpöyüp, ogo beter eski körünüp kaldı. Meg
kızdardın köynögün karap, tikteşe tüşkönün sezip, betinen ot jana tüştü, antkeni al uyalçaak
bolgonu menen namısköy bolçu. Eç kim eç nerse
dep aytkan jok, birok Salli çaçın jasap, Enni
kurun kurçap berdi, al emi bayagı söykölüü ejesi
koldoruñ apapakay eken dep maktadı. Alardın munusu Megge boor oorup jatkanday tuyulup, jürögü
sızdap ketti, tigiler bolso ar nerseni süylöşüp,
külüşüp, kooz köpölöktördöy bolup tegereginde jürüştü. Kızmatçı ayal gül salıngan kutunu
alıp kirgende, ogo beter jaman bolup ketti.
Al birdeme dep ayta elekte ele Enni kapkagın
açıp, baarı andagı rozalardı, giatsintterdi jana
paporotnikterdi körüp, suktanıp turuştu.
– Bul, albette, Bellaga bolso kerek. Jorj aga
dayıma gül jiberip turat, birok bul jolu ukmuştay
güldördü jiberiptir! – dedi Enni tereñ dem alıp.
– Çabarman bul miss Marçka dep ayttı, mına
katı, – dep jiberdi kızmatçı ayal, anı Megge sunup.

Deyzi – margaritka (angl.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ukmuş go! Kim jiberdi eken? A biz senin
jigitiñ bar ekenin bilbeptirbiz! – dep çuruldagan kızdar Megdi orop kalıştı.
– Kat apamdan, gül bolso Loriden eken, – dep
joop berdi Meg. Özün unutpagandarına içinen abdan ıraazı boldu.
– Çın elebi? – dep suradı Enni Megdi şıldıñdaganday karap. Meg bolso janagı kattı iç küydülüktön, köyröñdüktön jana
sılañkorozduktan saktaçu tumar sımal çöntögünö
katıp aldı.
Emi kayradan özün baktıluu sezip, bir neçe
roza menen paporotnikti özünö alıp koydu da,
kalganın çaç-köynöktörüñörgö tagıp algıla dep
kurbularına taratıp berdi. Al güldördü uşunçalık keliştire sundu ele, Klara, Moffattardın eñ uluusu, «mınday tatınakay kızdı körgön
emesmin» dep jiberdi. Baarı anın gül belek
kılganına tañ kalıp kalıştı. Bereşendiginen
özünün da köñülü kötörülüp kaldı. Bardıgı missis Moffatka körüngönü ketkende, özü jalgız kalıp, küzgüdön karansa, közdörü jaynap turuptur.
Paporotnikterin tarmal çaçına, rozalardı bolso emi eskiden öñü körünböy kalgan köynögünö
tagıp aldı.
Oşol keç özün abdan baktıluu sezip jürdü,
antkeni kaalaşınça biyledi, bardıgı aga jılmaya
karaşıp, üçöö kompliment aytıştı. Enni suranganınan ırdadı ele, biröö ününün sonun ekenin
ayttı. Mayor Linkoln bul «közdörü jakşınakay
beytaanış kız» kim dep suradı, al emi mister
Moffat men bul kız menen biyleym, antkeni «bul
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jön kız emes, közündö otu bar kız eken» dep turup aldı. Oşentip, baarı jakşı bolup atkanda,
biröölördün süylöşkönün ugup kaldı. Al balmuzdakka ketken önögün kütüp oranjereyada oturgan
ele. Kapısınan güldördün artınan bir ündü kulagı çaldı:
– Al kançada?
– On altı je on jetide boluş kerek, – dep
joop berdi başka bir ün.
– Janagı kızdardın biri üçün abdan jakşı
bolmok. Sallinin aytımında alar azır abdan jakın imiş, çal dagı abdan jakşı köröt deyt.
– Missis M. keleçegin oylop jürsö kerek, menimçe, jagdaydı koldon çıgarbayt. Birok ali erte
da, kız da bul tuuraluu oylono elek go deym.
– Al kat apamdan eken dep aldap koydu, antkeni
gül aga ekenin aytkanda kızarıp ketpedibi. Baykuş! Eger tabitin taap kiyinse, abdan suluu bolmok. Sen kanday deysiñ, eger beyşembi künkü balga
köynöktördün birin kiy desek, al taarınbaybı? –
dep suradı dagı bir ün.
– Al namısköy, birok baş tartpayt go deym,
antkeni anın bolgon dünüyösü janagı eskirgen
kiseya köynögü turbaybı. Al bügün ayrılıp kalışı da mümkün, oşentip jakşıraak bir köynök berip koygongo şıltoo tabılat.
– Köröbüz. Men Lorensti çakıram, bul aga
köñül burgandık bolot, anan baarıbızga külkü da
bolot.
Uşul uçurda Megdin önögü kelip, anın beti
albırıp, tolkundanıp oturganın kördü. Al çınında ele namısköy bolçu jana anın azır ab132
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dan paydası tiydi: kançalık bayöo, işençeek
bolgonu menen kurbularının janagı uşagın
tüşüngöndüktön kelgen açuusun, basınganın, ji­
yirkengenin jaşıruuga jardam berdi. Ukkandarın unutkanga araket kılsa da «Missis M. keleçegin oylop jürsö kerek», «kat apamdan eken dep aldap koydu», «eskirgen kiseya köynök» degen sözdör
kulagına ugula berdi, akırında üygö barıp, kaygısın aytıp ıylap, keñeş suragısı kelip çıktı.
Birok bul mümkün bolbogonduktan, kolunan kelişinçe şayır bolgongo araket kılıp, bul abdan
oñunan çıkkandıktan, eç kim şek sanagan da jok.
Keçe ayaktaganda abdan süyünüp, töşögündö köpkö
oylonup jattı. Tañ kalıp, kıjırı kelgeninen
başı oorup çıktı, akkan jaşı ısıgan betin muzdata albay koydu. Jaman niet menen aytılbasa da
janagı bıljıragan sözdör Meg baktıluu baladay
jaşap jürgön eski düynönün beykuttugun buzup,
jañı düynönü açtı: Lori eköönün balalık dostuguna doo ketti, bardıgın özündöy oylogon missis
Moffattın sözünön ulam apam «keleçekti» oyloyt
turbaybı degen küdük oy payda boldu, eskirgen
köynöktü düynödögü eñ çoñ apaat katarı körgön
kurbularının keregi jok ayöosunan ulam jakır
adamdın kızının garderobu jupunu ele boluş
kerek degen jönü bar çeçkindüülük naçarlap kaldı. Beçara Meg tünü menen çabalaktap uktay albay
çıktı da, erteñ menen bir çeti kurbularına taarınıp, bir çeti alar menen açık süylöşüp, bardıgın ordu-orduna koyup koyö albagan özünö jini
kelip arañ turdu. Baarı erteñ menen jakşı oygono
albay, bölmölöründö jürüştü da, tüş çende gana
KİÇİNEKEY AYIMDAR

arañ özdörünö kelip, sayma saya baştaştı. Meg
kurbularının maneraları özgörö tüşkönün daroo
baykap, tañ kaldı: baarı murunkudan sıyluuraak
mamile jasap, süylösö kunt koyup ugup, közdörünön
kızıkkandıgı körünüp turdu. Sebebin añdabasa da
munun baarı aga jaktı. Bir maalda birdeme jazıp
oturgan Bella başın kötörüp, mınday degende
gana baarı tüşünüktüü bolo tüştü:
– Deyzi, altınım, beyşembi künkü balga senin dosuñ mister Lorensti çakırıp jatam. Biz
anı menen taanışkıbız kelet, saga da kiçinekey
köñül burganıbız bolsun.
Meg kızarıp ketti, birok kurbuların oynotkusu kelip ketti da, jasalma joop berdi:
– Çoñ ırakmat, birok al kele albayt go deym.
– Emne üçün, cherie?13 – dep suradı miss Bella.
– Al ötö ele karı.
– Koyçu, kantip ele? Anın jaşı kançada? –
dep kızıktı miss Klara
– Jetimişke barıp kaldı go deym, – dep joop
berdi Meg, külümsürögönün eptep jaşırıp.
– O, kuulugun karasañ! Biz, albette, jaş jigitti aytıp atabız! – dedi Bella külüp.
– Al jerde jaş jigit jok, Lori ali bala boydon. – Anan eje-siñdilerdin bir kızıktay tikteşe tüşkönün körüp, özü da külüp iydi.
– Al seni menen ele teñ boluş kerek, – dedi
Enni.
– Al menin siñdim Jo menen teñ, men bolso
avgustta on jetige tolom, – dedi Meg başın öydö
kötörüp.

cherie – urmattuu (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Birok anın saga gül berip iygeni jakşı
eken, çınbı? – dedi Enni emnegedir Megdi kadala
karap.
– Ooba, al bizge güldü köp jiberet. Mister
Lorenstin güldörü köp, biz alardı abdan jakşı
köröbüz. Apam menen mister Lorens jakın dostordon, oşondon ulam biz da dospuz. – Anan emi büttü
go dep kütüp kaldı.
– Sıyagı, gunça ali açıla elek okşoyt, – dedi
miss Klara Bellaga.
– Aruu boydon turbaybı, – dep koydu miss Bella iyinin kuuşurup.
– Men kızdarga birdemelerdi alıp kelgeni baratam. Silerge eç nersenin keregi jok bele? – dep
suradı jibek jabılgan pilge okşop bölmögö kirip kelgen missis Moffat.
– Jok, ırakmat, mem, – dep joop berdi Salli. –
Beyşembi künü kızıl jibek köynögümü berip
iyişet, andan başka eç nersenin dele keregi
jok.
– Maga dagı, – dep baştagan Meg çınında bir
nerseler kerek ekenin, birok alardı ala albasın
oylop toktop kaldı.
– Sen beyşembide emne kiesiñ? – dep suradı
Salli.
– Janagı ele ak köynöktü. Keçee ayrılıp kaldı, emi anı bilgizbey tigip alışım kerek, – dedi
Meg. Kaydıger süylögöngö araket kılganı menen
ıñgaysızdanıp ketti.
– Üydön başkasın aldırıp albaysıñbı? –
dedi Salli. Al ança-mınçanı baykay berbegen kız
bolçu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Başka köynögüm jok. – Meg munu arañ ayttı,
birok Salli munu baykabay, tañ kalıp suradı?
– Başka jok? Kızık eken... – Al sözün ayaktay
elekte Bella başın çaykap, kiyligişe ketti:
– Tañ kala turgan eç nerse jok. Bir jakka çıkpasa, köynöktün emne keregi bar? Köynögüñ toltura bolso dele ubara bolup üydön aldırgandın keregi jok, Deyzi, men saga tar bolup kalgan sonun
kök jibek köynögümü berem. Kiesiñbi, altınım?
– Çoñ ırakmat, birok men eski köynögümön uyalbaym. Siler uyalbasañar ele, al köynök menin kuragımdagı kızdarga bolot – dedi Meg.
– Seni bir modaga ılayık jasantayınçı,
ötünöm. Men munu özüm uşunçalık kaalap turam. Kiçine oñdop-tüzöp koysom ele kelişken suluu bolgonu turasıñ. Dayar bolgonço seni eç kim
körböyt, anan ele Külçü menen kindik enesindey
bolup balga kirip kelebiz, – dedi Bella ınandıra.
Meg çın dilden aytılgan sözgö jok dey albadı
jana «bir az oñdop-tüzösö» «kelişken suluu» bolo
aların kaaloo anı makul boluuga, Moffattardın
keçeegi sözdörünön kalgan jagımsız sezimdi unutuuga majburladı.
Beyşembi künü keçinde Bella kızmatçı ayal
eköö bir bölmögö kirip alıp, Megdi kelişken
ledige aylandırıştı. Alar çaçın tarmaldanta jasap, moyunu menen koldoruna kandaydır bir
jagımduu upa sürtüştü, kızılıraak bolsun dep
erinin korall pomada menen boyöştu. Gortenziya aga
soupcone de rouge14 koşup koyöyun dedi, Meg takır
bolboy koydu. Arañ dem ala turganday jabışkan

soupcone de rouge – bir tamçı rumyana (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

kök jibek köynök kiygizişti, anın kökürögü
uşunçalık açık eken, uyalçaak Meg küzgüdön özün
körgöndö beti kıpkızıl bolup albırıp ketti.
Buga kümüş jasalgalar, bilerikter, monçoktor koşumçalandı, al tursun Gortenziya kulagına jibek
jip menen körünbögöndöy kılıp söykö da tagıp
berdi. Kökürögünö kooz roza tagılıp, köynögünün
toru da apapakay iyinderine jaraşıp, biyik takaluu kök jibek tufli köñülünö töp keldi. Tordolgon jüzaarçı, kuş kanatınan jasalgan jelpüür
jana kümüş şakek bardıgın toluktadı da, miss
Bella kuurçagın jasagan kiçinekey kızday özünö
özü ıraazı bolup karap kaldı.
– Mademuazel charmante, tres jolie,15 çınbı? –
dep Gortenziya da aşıra suktandı.
– Jür, körsötölü, – dedi miss Bella, Megdi
başkalar kütüp oturgan bölmögö alıp baratıp.
Meg jibek köynögün şuuduratıp, uzun etegin jayılta, söykösün şıñgıratıp, tarmal çaçı
menen jürögü düküldöp kirip barganda, özü üçün
«oyun-şook» emi baştalganday sezdi, antkeni
küzgü aldamak emes. Kurbular birinen sala biri
maktap atkanda, bayagı bir tamsildegi toostun kanat-kuyrugun tagınıp alıp, şakıldagan sagızgandardın ortosunda turgan kargaday bolup turdu.
– Enni, men kiyingençe frantsuz taka menen
uzun köynökçön jürgöndü üyrötüp koy, bolboso
çalınıp jıgılat. Klara, kümüş köpölögüñdü çaçının sol jagına tagıp ber. Eç kimiñer menin
jasaganıma kol tiygizbegile, – dep aytkan Bella
özünö özü ıraazı bolup çıgıp ketti.

sharmante, tres jolie – eñ sonun, abdan kooz (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ildıy tüşköndön korkup turam. Jarım
jılañaç kalganday bir kızık bolup turam, – dedi
Meg Sallige. Koñguroo kagılıp, missis Moffat
kızdar tezireek tüşsün dep çakırtıp jatkan ele.
– Sen özüñö takır okşoboy, birok abdan suluu bolup turasıñ. Men saga karaandabay kaldım.
Bellanın tabiti jakşı, sen frantsuz kızdarday
bolup kalıpsıñ. Güldördü karabay ele koy, alar
eç nerse bolboyt, andan körö aldıñdı kara, çalınıp ketip jürbö, – dep joop berdi Salli, Megdin
özünön suluuraak bolup ketkenine içi küygönün
bildirböögö araket kılıp.
Tigilerdin aytkanın kılıp, Margaret tepkiç menen aman-esen ıldıy tüşüp aldı. Konok
bölmösünö suysala basıp kirse, Moffattar jana
algaçkı konoktordon bir neçesi bar eken. Köp
ötpöy ele kımbat baaluu kiyim belgilüü bir adamdardı özünö tartıp, sıy-urmattı payda kıların
baykadı. Murun Megge köñül burbay jürgön bir
neçe kız kapıstan ele ınak bolup çıga kelişti,
al emi murunku keçede karap koyup jürgön bir neçe
jigit emi jön ele karabay, anı menen taanıştıruunu suraşıp, bir bolbogon, birok jagımduu
komplimentterdi aytıp jatıştı. Divanga oturup
alışıp, kalgandardın baarın uşaktap jatkan
ulgaygan ayımdar üy ayımınan bul suluu kızdın
kim ekenin surap atıştı. Missis Moffat bir
ayım­ga joop berip jatkanın kulagı çalıp kaldı:
– Deyzi Març... atası polkovnik... armiyada...
bizdin algaçkı üy-bülölördön, birok... tagdır da...
Lorensterdin jakın dostoru... tatınakay neme...
menin Nedim abdan jakşı köröt.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– O, kuday! – dep koydu tigil ulgaygan ayım
Megdi jakşıraak körüş üçün lornetti közünö
jakındatıp. Meg missis Moffattın kalp aytıp
jatkanın ukpaganday tür körsöttü.
Janagı kızık sezim ketpey koydu, birok al kelbersigen ayımdın rolun oynop jatam dep elestetip
jürdü jana jañı rolun tüzük ele atkarıp jattı. Birok köynöktün tardıgınan kıynalıp, şleyfi butuna orolo kalıp jattı, söyköm tüşüp ketip jogolup
ketpese eken degen oy da kıynap turdu. Kılıktanıp,
kurç süylögöngö araket kılgan kavalerinin bolbogon
tamaşasına külümüş bolup turdu, birok kapıstan
ele mañdayında turgan Lorinin körüp uyalıp ketti.
Al abdan tañ kalıp, birok jaktırbaganday karap turuptur, antkeni baş iykep jılmayganı menen açık
karaşında eski ele köynögümdü kiybey dep uyalta
turgan bir nerse bar ele. Anın üstünö Bella çıkanagı menen akırın Ennini türtkönün, anan eköö Lorini karap kalışkanın baykap kaldı. Kuday jalgap,
Lori jaş baladay bolup tartınıp turuptur.
«Kelesoolor, emne üçün mınday oydu payda
kılışat? Men bul jönündö oyloboym jana bul
oylordun maga taasir etişine jol berbeym», – dep
oylodu da, jibek köynögün şuuduratıp, dosu menen uçuraşkanı bölmönü kesip öttü.
– Senin kelgeniñe abdan kubandım. Kelbey
koyöt go dep korktum ele, – dedi «çoñdordoy» tür
körsötüp.
– Jo barıp körüp kelçi degeninen keldim, –
dedi Lori andan közün albay. Al Megdin çoñdordoy
süylögönünö külküsü kelgensip jılmayıp turdu.
– Aga emne dep barasıñ? – dep suradı kızı139
KİÇİNEKEY AYIMDAR

gıp. Birok birinçi jolu anı menen süylöşköndön
ıñgaysızdanıp turdu.
– Çoñ kızdarday körünüp kalıptır, taanıbay
kaldım, al tursun bir az korktum dep aytam, – dedi
Lori, meeleyinin topçusun karmalap.
– Koyçu! Kızdar jön ele tamaşalap jasap koyuştu, özümö da jagıp kaldı. Jo meni körsö tañ kalbayt
bele? – dep suradı Meg. Özünün suluuraak bolup kalganın je anday bolbogonun ayttırgısı keldi.
– Ooba, al çın ele tañ kalmak, – dedi Lori
oluttuu tartıp.
– Menin kebetem saga jakpay turabı? – dep suradı Meg.
– Ooba.
– Emnege? – dep suradı çoçulap.
Lori anın tarmaldangan çaçın, jılañaç
iyinderin, jasalgalangan köynögünö köz çaptırdı. Murunku könümüş sıpayılıktan dayın jok
köz karaşınan Meg ıñgaysızdana tüştü.
– Men köyröñdördü jaman köröm.
Mına saga! Özünön jaş balanın aytıp turganın kara! Meg kıjırı kelip:
– Sendey oroy balanı körgön emesmin! – dedi
da, basıp ketti.
Maanayı birotolo buzulganın sezdi da, terezege barıp, köynöktün tardıgınan ulam albırıp
çıkkan betin bir az suutmak boldu. Anan mayor
Linkoln janınan ötüp baratıp, apasına mintip
aytkanın kulagı çalıp kaldı:
– Alar bul kızdı jasantabız dep atıp kebetesin taptakır buzup koyuşuptur. Karasañ, kuurçak
ele bolup kalıptır.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

«O, kuday! – dep ulutundu Meg. – Bayagı ele
özümdün köynögümdü kiysem emne. Başkalardın da
itirkeyin keltirmek emesmin, özüm da mınçalık
uyalbayt elem».
Al köşögönün artında mañdayın muzdak aynekke takap turdu, özünün jakşı körgön valsı oynolup jatkanına da köñül burgan jok. Biröönün kolu
tiygende gana burulup karasa, keçirim suragansıp
Lori turuptur. Başın iyip, kolun sundu da:
– Oroylugum üçün keçirim suraym. Jür, biylep keleli, – dedi.
– Saga jakpayt go dep korkom, – dep joop berdi
Meg, taarınımış bolup.
– A men abdan kaalap turam. Jür, men emi oroyluk kılbaym. Maga senin jasanganıñ ele jakpay
turat, a sen özün abdan tatınakaysıñ. – Anan sözü
jetpey kalgansıp, kolun şiltep koydu.
Meg jılmayıp, jumşara tüştü, anan biylegenge ıñgayluu uçurdu kütüp turganda, mınday dep
şıbıradı:
– Abayla, etegime çalınıp kalba. Uşunun azabı öttü, jindidey bolup kiyip alganımı karasañ.
– Moynuña orop al, oşondo bir az paydası
tiyişi mümkün, – dep keñeş berdi ıldıy karagan
Lori. Kiçinekey kök tufli aga jakkanday boldu.
Eköö üydö biylep jürgöndüktön, koykoyup sonun
biylep jürüştü. Taarınışa tüşköndön kiyin
ogo beter jakın bolo tüşkön ulan-kızdın kılkıldap biylep, baktıluu bolup jürgönün karagan
közdün mookumu kanganday.
– Lori, men senden bir nerse ötünsöm bolobu, – dep suradı Meg toktoy kalganda. Demige
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tüşköndüktön jelpüürü menen jelpine baştadı
jana munun baarı janagı tar köynöktön bolup
jatkanın ölüp baratsa da aytmak emes.
– Jan dilim menen atkaram, – dep jiberdi
Lori.
– Menin bügünkü kiyimimdi üydögülörgö
aytpay ele koyçu. Munun tamaşa ekenin alar
tüşünüşpöyt, apam da kıjalat bolot go.
«Anda emne üçün mınday kıldıñ?» degen suroo turdu tiginin közündö. Meg şaşıp ketip koşumçaladı:
– Men alarga özüm aytıp berem, apama da jindi bolgonumu aytıp berem. Men munu özüm aytam,
sen jön ele koyçu, makulbu?
– Aytpaym dep söz berem, birok alar menden
surap kalsa emne deym?
– Tatınakay bolup, köñüldüü jürdü dep ele
koy.
– Birinçisin go aytam, birok ekinçisin
emne kılam? Senin bul kebeteñdi körüp turup
köñüldüü jürdü dep aytış kıyın go. Uşunda­y­
bı? Meg Lorinin karaganın körüp, şıbıraganga
majbur boldu:
– Azır köñülüm çögüp turat... Meni tuura
tüşün. Bir az köñül açayın dedim ele, birok anday
bolboy, bir az çarçap da turam.
– Ned Moffat emnege kelatat? Buga emne kerek? – dedi Lori jaş kojoyundu jaktırbay, kapkara kaştarın ürpöytüp.
– Al üç biyge jazılgan, oşogo kelatat go deym.
Oy kuday ay! – Megdin kebetesine Lorinin külküsü
kelip ketti.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Anan keçki tamakka çeyin süylöşüşkön jok.
Bir maalda karasa, Neddin Fişer degen dosu üçöö
bolup şampan içip atışıptır. Missis Marçtın
kızdarın bir tuugan agasınday karagan Lori içinen tigi eköönü «okşoşkon kemçontoylor» dep
aldı.
– Meg, eger köp içseñ, erteñ başıñ oorup kalat.
Men senin orduñda bolsom, mınday kılmak emesmin. Bul apaña da jakpayt, bilesiñ da, – dep şıbıradı al eñkeyip. Ned anın bokalın tolturayın
dep arı karap, Fişer bolso anın jerge tüşüp ketken jelpüürün alganı eñkeyip kalgan ele.
– Men bügün Meg emesmin, oyuna kelgenin kılgan jindi kuurçakmın. Erteñ mına bul jaltırakjulturaktın barın ırgıtam da, murunkuday tatınakay bolup kalam, – dep katkırıp küldü al.
– Azır erteñ bolup kalganda emne, – dep kübürödü
Lori, anın özgörö tüşkönünö naarazı bolup.
Meg başka kızdarday ele biylep, nazdanıp,
tınbay süylöp, külüp jürdü. Keçki tamaktan ki­yin
eptep nemisçe süylödü, uzun yubkası menen koştop
jürgön kavalerin jıgıp ala jazdadı, anın ızıçuusuna jini kelgen Lori aga nasaat aytmak boldu.
Birok Meg aga takır joloboy koydu. Koştoşoordo
gana joluguştu.
– Unutpa! – dedi al jılmayganga araket kılıp,
antkeni başı çındap ele oorup çıkkan ele.
– Silence a la mort!16 – dep joop berdi Lori kakşıktap.
Bul Enninin kızıguusun tuudurdu, birok Meg
abdan çarçagandıktan, uşaktaşa albadı. Maska16

silence a la mort! – ölgöngö çeyin unçukpoo (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

radda bolup, birok kütköndöy ırakat ala albaganday bir sezim menen barıp jattı. Kiyinki künü
oorup jatıp, işembi künü üygö jönödü. Eki jumaga sozulgan «köñül açuudan» kıynalıp, «şaanşököttüü jaşoogo» toyup bütkönün sezdi.
– Köñülüñ tınç bolup, konokto jürgöndöy
bolboy een-erkin bolgon kanday jakşı! Bizdin
üy jupunu bolgonu menen abdan sonun, – dedi Meg
jekşembi künü keçinde kamindin janında apası,
Jo bolup oturganda.
– Munu ukkanıma kubanam, altınım. Saga bizdin üy kaytıp kelgenden kiyin abdan köñülsüz,
jakır sezilip kalat go dep korktum ele, – dep
joop berdi apası. Buga çeyin al kızın çoçulay
karap jürgön, antkeni enenin közü baldarındagı
özgörüünü daroo ele baamdap koyöt emespi.
Meg bolgon okuyalardı külkülüü kılıp aytıp berip, abdan sonun boldu dep kaytalap atkanı menen bir nerseni ayta albay kıynalıp jatkansıdı. Kiçinekey siñdileri uktaganı ketkende da ottu karap oylonup otura berdi. Saat toguz
bolup, Jo barıp uktaylı degende Meg ordunan
turup barıp, Besstin oturguçuna otura ketti
da, apasının tizesine başın jölöp, çeçkindüü
ayttı:
– Apa, men bir nerseni moynuma algım kelip
turat.
– Men da bir nerseni sezip turdum ele. Emneni
aytayın deysiñ?
– Men bara bereyinbi? – dep suradı Jo.
– Emnege? Men senden bir nerse jaşırçu belem? Kiçinekeylerdin közünçö aytkandan uyaldım,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

birok siler Moffattardın üyündögü akmakçılıgımdı bilişiñer kerek.
– Biz dayarbız, ayta ber, – dedi missis Març
jılmayıp, birok çoçulaganı bilinip turdu.
– Meni abdan jasandırıştı debedimbi, birok upa süyköp, belimdi kınday tartıp, çaçımdı
tarmaldantıp, kuurçaktay kılıp koyuşkanın aytkanım jok. Lori munu aşa çapkan köyröñdük dep
oyloyt eken. Al munu açık aytpasa da tüşündüm,
anan konoktordun biri apası menen süylöşüp atıp
meni kuurçak dep ayttı. Kelesooluk bolgonun bilip ele turdum, birok alar meni maktaşıp, suluu
bolup kettiñ deşkeninen ulam jol berip koydum.
– Uşul elebi? – dep suradı Jo. Missis Març
bolso Megdin tatınakay öñün karap, ayıptay turgan eç nerse taba albay turdu.
– Jok, anan şampan içip, süylöp, nazdanımış
boldum, azır oylosom jinim kelet, – dedi Meg
künöölüü bolup.
– Menimçe, dagı bir nerse bar. – Missis Març
Megdin betinen sıladı ele, albıra tüştü.
– Ooba. Aytkım kelbeyt, birok aytam, antkeni
eldin Lori ekööbüzdü kep kılışkanı maga jakpayt.
Anan Moffattardıkınan ukkan uşak
üzündülörün aytıp berdi. Al süylöp jatkanda
Jo apasının uşunday oylor Megdin balalık
akılına ilinip kalganına keyip oturganın
baykadı.
– Mınday tantıragan kepti ukkan emesmin,dep jiberdi kıjırı kelgen Jo. – Emne üçün çıga
kalıp alardın betine aytkan joksuñ?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ante algan jokmun, esim oop arañ turgamın.
Adegende ukpay koyö albadım, anan açuum kelip,
bir jagınan uyalganıman ketip kalış kerek ekeni
da oyuma kelbeptir.
– Şaşpasın, emi Enni Moffatka bir jolugup
kalsam, emne kılış kerek ekenin körsötöm. Bizdin «plandarıbız» bar imiş, bay bolgonduktan
biz Lorige jakşı mamile jasayt imişpiz, anan
al bizge üylönöt imiş. Uşunday da keljiregen
kep bolobu! Karap tur, baykuş baldardı uşaktagan
kanday bolorun körsötpösömbü! – Anan munun baarı tamaşa sıyaktuu sezilip ketip, Jo külüp iydi.
– Eger sen Lorige bir söz aytsañ, men seni
keçirbeym! Aga eç nerse aytpaş kerek, tuurabı,
apa? – dedi Meg jaloorup.
– Mınday bıljıragan uşaktardı eç kaçan
kaytalaba, alardı mümkün boluşunça tezireek
unut, – dedi missis Març oluttuu türdö. – Jakşı
bilbegen kişilerdikine jönötüp beker kılgan
ekenmin. Alar albette, ak peyil kişiler, birok
kör pende, tarbiyası naçar, jaştardın taza mamilesin añday albagan adamdar okşop kaldı. Senin
şagıñ sınıp kalganı jaman boluptur, kızım.
– Kıjalat bolbo, apa, men aga jol berbeym. Jamandın baarın unutup, jakşısın gana estep kalam, antkeni men ırakat da aldım jana jibergeniñ
üçün abdan ıraazımın. Mından arı ıylap-sıktap,
jaşoomo naarazı bolboym. Men özümdün ali añkoo
kız ekenimi bilem jana çoñoygonço seni menen bolom... Birok baarı seni maktap, saga suktanıp turgan da jakşı eken, jakpayt dep ayta albaym, – dep
korutundu çıgardı Meg, bir az uyalıp turup.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Başkalarga jakkandı eñsöö – tabigıy nerse, anın eç kanday ayıbı jok. Aga birotolo berilip, tuura emes işterdi jasabasañ boldu. Özüñör
tatıktuu bolgon maktoonu bilip, baalagandı
üyröngülö jana kançalık suluu bolsoñor, oşonçoluk jönököy bolgula, jakşı adamdar suktanganday bolsun.
Margaret bir azga oy basıp oturup kaldı, janında turgan Jo kolun artına alıp, kızıguu menen karap turdu, antkeni Megdin kızarıp-tatarıp
turganı, suktangandar, jigitter jönündö aytkandarı könümüş nerse emes bolçu. Aga ejesi uşul
eki jumanın içinde ele boy jetip, özü ali başbagıp körö elek beytaanış düynögö kadam taştaganday tuyulup turdu.
– Apa, senin missis Moffat aytkanday
«plandarıñ» barbı? – dep suradı Meg uyalıñkı.
– Ooba, altınım, plandarım köp, alar bardık
enelerde bolot, birok meniki missis Moffattıkınan başkaçaraak go dep oyloym. Alardın kee birin saga aytıp bereyin, antkeni çın dilden çıkkan söz senin kıyalkeç akılıñ menen jürögüñdü
tuu­ra jolgo sala turgan ubakıt keldi go dep oyloym. Sen jaşsıñ, Meg, birok meni tüşünösüñ,
antkeni kızdarga mınday nerselerdi eneden jakşı eç kim tüşündürö albayt. Jo, senin da kezegiñ
kelet, sen da menin «plandarımı» ugup, jakşı
bolso, işke aşırganga jardam ber.
Jo kreslonun tayangıçına köçük basıp, oluttuu
bir işke kirişe turganday bolup kaldı. Missis
Març kızdarının kolun karmap, alardın jüzünö
oyluu karap, bir jagı kubanıp, mınday dedi:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Men kızdarımın suluu, bilimdüü jana ak
peyil boluşun kaalaym, başkalar suktanışsa eken, jakşı körüp, sıylaşsa eken, süygönü
menen baş koşup, kudaydın bergen ança-mınça
kıyınçılıktarın jeñip, jakşı ömür sürüşsö
eken dep tileym. Jakşı erkektin süygönü boluu, jubayı boluu – ayaldın jaşoosundagı eñ
jakşı, eñ jagımduu nerse jana menin kızdarım da uşul bakıttın daamın tatat go dep işenem. Bul jönündö oylonuu, ümüttönüü jana anı
kütüü – tabigıy nerse, munun eç kanday uyatı
jok, Meg. Oşondoy sonun uçur kelgende, aga dayar
bolup, tatıktuu tosup alış kerek. Altındarım, men silerdin baktıluu boluşuñardı kaalaym, birok oylonboy turup, bay bolgonu üçün
je sonun üyü bolgonu üçün ele biröögö turmuşka
çıgışıñardı kaalabaym, antkeni andayda süyüü
sezimi bolboyt. Akça – zarıl jana baaluu nerse,
tuura koldonso, jakşı maksattarga jetüü üçün
kızmat kılat, birok al jaşoodogu eñ negizgi
jana birden bir maksat dep oylobogula. Men
silerdin takta oturganı menen özün özü sıylabagan, janı jay tappagan kanışa emes, jubayı
kedey bolgonu menen baktıluu jaşagan süyüktüü
ayal boluşuñardı kaalar elem.
– Kedey kızdar araket kılıp, başkalardın köñülün buruuga araket kılbasa, eç kaçan
iygiliktüü bolo albayt deyt Bella, – dep ulutundu
Meg.
– Anda biz kara dalı bolup kala berebiz, – dep
çeçkindüü ayttı Jo.
– Tuura aytasıñ, Jo, baktısız ayal je küyöö
KİÇİNEKEY AYIMDAR

izdep çurkagan jeñil oyluu kız bolgondon körö
baktıluu kara dalı kız bolgon jakşı, – dedi missis Març. – Kıjalat bolbo, Meg, kedeylik çındap
süygön kişini toktoto albayt. Men taanıgan eñ
mıktı ayaldardın ayrımdarı kedey kızdar boluşkan, birok alar azır süyüktüü jar bolup jüröt,
el da sıylayt. Baarının öz ubaktısı bar. Uşul
üydü baktıluu kılıp, sunuş kılgan üydü karmoo­
go dayardangıla, sunuş kılbasa, uşul üygö ıraazı bolup jaşay bergile. Esiñerde bolsun, kızdarım, men dayıma silerdin kurbuñar bolom, atañar
dosuñar bolot, biz ekööbüz teñ kızdarıbız turmuşka çıksa da, çıkpasa da bizdin sıymıgıbız
bolot, jaşoodogu kubatıbız bolot dep işenebiz.
– Biz oşondoy bolobuz, apa, – dep jiberişti
kızdarı, anan apası jakşı tüş körüp jatkıla
dep tilek ayttı.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Onunçu bap
PİKVİK KLUBU
az kelip, adattagıday ele anı menen
birge jañı işter menen kubanıçtar payda boldu,
al emi bargan sayın uzarıp baratkan kündör ar
türdüü işter menen köñül açuularga mümkündük
bere turgan boldu. Baktı iretke keltiriş kerek
ele, mında kızdardın ar birinin özünün «bakçası» bar ele jana alar kaalagan nersesin oturguzuşçu. Hanna: «Kıtayga alıp barıp koyso da, kimdin bakçası ekenin aytıp beret elem», – dep kalçu
jana anın aytkanında kalet jok ele, antkeni ejesiñdilerdin tabiti da münözdörünön kem kalışçu
emes. Megdin bakçasında rozalar, geliotroptor,
mirt jana pomeranets daragı ösçü. Jonun jeri
jıl sayın özgörüp turçu, antkeni al jañılık kirgizip turgandı jakşı körçü. Bıyıl al kün karama
aydap, bul jaykalgan kooz ösümdüktün danın Ko-ko
jeñe menen anın ızı-çuu tüşkön jöjölörünö bermek. Bess eski modadagı jıttuu güldördü: añkıgan
jıttuu buurçaktı, rezedanı, delfiniumdu, gvozdikanı, ala güldü, ermendi, mından tışkarı ka150
KİÇİNEKEY AYIMDAR

nareyka üçün lyutikti, mışık üçün mışık jalbızdı östürçü. Eminin bakçasında besedka bar
ele, al kiçinekey bolgonu menen tatınakay ele,
şilbi menen kurçalıp, çırmooktor kaptap turçu.
Janında biyik öskön ak liliyalar, nazik paporotnikter jana ar türdüü kooz ösümdüktör bar ele.
Kün açıkta eje-siñdiler bakta iştep, seyildep, özöndögü kayıkka tüşüşçü, gül terişçü, al
emi jaan jaaganda, üydö türdüü oyundardı oynoşor ele. Alardın biri «P.K.» bolçu. Jaşıruun
uyumdar modaga aylanıp uşundan ulam anday uyum
zarıl bolgonduktan jana eje-siñdiler Dikkensti
jakşı körgöndüktön, özdörün Pikvik klubu17 dep
ataşçu. Bir az tınım bolboso jıl boyu uyumdun
işin jürgüzüşüp, işembi sayın keçkisin çerdakka çoguluşçu. Bul azem tömönküdöy bolor ele.
Üç oturguç katarınan koyulup, stoldun üstündö
lampa, ak kagazdan jasalıp, tüstüü karandaş menen «P.K.» dep jazılgan tört emblema jana «Pikvik barakçası» degen jumalık gezit turçu. Gezitti eje-siñdiler çıgarıp, Jo redaktorluk kılçu,
antkeni al kagaz-kalemge jakın ele. Saat jetide
törtöö klubga çıgıp, ar kim öz ordun eelep, boosu bar emblemaların özgöçö saltanat menen baştarına baylaşçu. Meg uluu bolgonduktan, Semyuel
Pikvik, çıgarmaçılıkka jakın Jo Ogastes SnodPikvik klubu – oyundun negizin Ç. Dikkenstin
«Pikvik klubunun jazmaları» romanının syujeti tüzöt.
Samyuel Pikvik, Ogastes Snodgrass, Tressi Tapmen, Nataniel Uinkl – romandın kaarmandarı, klubdun müçölörü.
Sem Ueller mister Pikviktin sözgö usta jana tapkıç
kızmatkeri.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

grass, tolmoçunan kelgen kızıl bet Bess Tresi
Tapmen, al emi kolunan kelbegen nerselerge araket
kıla bergen Emi Nateniel Uinkl bolçu. Pikvik,
klubdun prezidenti, özdörü jazgan añgemelerge,
ırlarga, üydögü jañılıktarga, kulaktandıruular menen sunuştarga tolgon gezitti ün çıgarıp
okuy turgan. Mına emi uşunday keçterdin birinde mister Pikvik aynegi jok köz aynegin murduna
kondurup, stoldu tıkıldattı da, tamagın kırıp,
oturguçunda selkinçek teep oturgan mister Snodgrasstı tartipke çakırgan soñ, gezitti okuy baştadı:
«Pikvik barakçası»
20-may 1961-jıl.
Akın burçu
YuBİLEYLİK ODA
Öttü aradan dagı bir jıl,
Mına dagı yubiley.
Mayramga şañduu çakırat
Dostoruñ senin külüñdöy.
Baarıbızdın denibiz sak,
Dostor baarı öz ordunda
Jılmaygan taanış öñdör
Kısışkan koldor mına.
Urmattuu Pikvik mırza
Adatınça köz aynekçen
Çartıldap gezit okuyt
Ot çaçırayt köz aynekten.
Tumooloptur, emne eken!
Al tursun kırıldak da
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jaşıra albayt akıldı
Murdu tursa bırıldap da.
Kıymılı pildey Snodgrass!
Uzun boyluu kapkara.
Jüzünön nuru tögülüp
Salam aytat jaştarga.
Iyık otu poeziyanın
Közün şamday jandırgan.
Birok dosum abayla
Çart dey tüşöt çagılgan!
Beykuttuktu, tınçtıktı
Tapmen bizge apkelet,
Birok dayar külüügö
Azil kep tapsa ertelep.
Uinkl bon ton18 körgözöt
Bilbegeni jok anın!
Saktagan menen salttardı
Juunbay koyöt akırın.
Biz baarıbız ırdap-külüp,
Klububuz güldöp kelet.
Çıgarmanın jolundabız
Atak-dañkka alparat.
Aga bersin keleçekte
Alkıştardın agımı
Emgekterdin natıyjası
«Pikviktin barakçası».
O. Snodgrass

bon ton – jakşı maneralar (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

***
TOY-MASKARAD
(Venetsiyadagı okuya)
Graf de Adelonanın ak sarayının mramor
tepkiçterine gondola artınan gondola kelip, mas­
karadga çogulgan el köböyüp jattı. Rıtsarlar menen ayımdar, pajdar menen ergejeelder, keçilder
menen gül satuuçular – baarı biylep jatıştı.
Mukamduu obondor abada kaalgıp, şañga tolgon
maskarad ulanıp jattı.
«Uluu urmattuum, siz bügün ledi Violanı
körgön joksuzbu?» – dep suradı bir sılık-sıpaa
trubadur zaldan jıbıljıy basıp ötüp baratkan
feyalardın korolevasınan. «Ooba, kördüm. Bir az
kaygıluu körüngönü menen abdan tatınakay ele!
Köynögü da kıldat tabit menen tandalıptır. Al
bir jumadan kiyin çıdamı ketip jatkan graf Antonio menen baş koşot».
«Çının aytsam, men aga bir az içim tarıp turat. Karasañız, tigine, al kara maska kiyip turat.
Anı alganda suluunu kantip karaganın köröbüz.
Atası kataaldıkka salıp berip jatkanı menen
graf suluunun jürögün bagındıra albaptır», –
dep joop berdi trubadur.
«Suluu bir jaş angliyalık sürötçünü süyöt
deşet, tigi da anın artınan kalbayt imiş, birok
karı graf anı jaktırbayt eken, – dep koşumçaladı tigil ayım biylegenderge aralaşkandan kiyin.
Toy kızıp kalgan kezde pop kelip kaldı. Al
bir jaş juptu kıpkızıl barkıt köşögö tagılgan
jerge alıp bardı da, tizeletip oturguzdu. Izı-çuu
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tıp basılıp, fontandardın şıldıraganı menen
daraktardın şuuduraganı gana ugulup kalganda,
graf de Adelon mınday dedi:
«Ayımdar jana mırzalar, keçirip koyuñuzdar,
sizderdi kızımın toyuna uşul kiçinekey amal menen çakırdım ele. Baştay beriñiz, urmattuum, biz
dayarbız».
Eldin baarı tigilip karap kaldı da, anan
kübür-şıbır bolo tüştü, antkeni eki jaş mas­
kasın albay turuşkan ele. Bir jagı kızıguudan,
bir jagı tañ kaluudan jüröktör düküldöp, birok
ıyık ırım-jırım atkarılıp jatkan soñ, baarı
unçukpay turuştu. Anan çıdamı ketken el graftı
tegerektep, suray baştadı.
«Men bilsem, jan-dilim menen aytıp beret
elem, birok eç nerse bilbeym, bul – menin uyal­çaak
Violamdın ötünüçü. Emi, baldarım, oyun büttü.
Maskañardı algıla, men batamdı bereyin».
Birok jaştar tize bügüşkön jok. Maskaların
alganda, karap turgan el duu dey tüştü, antkeni
Ferdinand Deverenin jüzü köründü. Sürötçünün
töşündö angliyalık graftın jıldızı jana Viola suluunun sürötü jarkırap turuptur. Jadırapjaynagan Ferdinand Devere graf de Adelonaga
mınday dep kayrıldı:
«Milord, siz graf Antonionukunday atakdañkıñ, baylıgıñ bolso gana kızımdı berem dep
tekeberlenip ayttıñız ele. Men sizge andan aşıgın aytam: men, graf Devere De Ver, özümdün ilgerten kelatkan urugumdun atın jana san jetkis
baylıgımdı mına bul özüm süygön ayday suluu ledige, mından arı jubayıma berem jana siz mından baş tarta albaysız».
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Karı graf turgan jerinde katıp kaldı, Ferdinand bolso jadırap-jaynap elge kayrıldı:
«Menin kımbattuu dostorum, men silerge
toyuñardın menikindey baktıluu boluşun, siler
da men sıyaktuu toy-maskaradda tatınakay jubayluu boluşuñardı kaalaym».
S. Pikvik.
***
– Pikvik klubu Vavilon jıyınına emnesi menen okşoş?
– Mında babır müçölör köp.
***
AŞKABAKTIN OKUYaSI
Bir fermer bar eken, al aydoo jerine bir
danek tigip koyöt. Ubakıt ötüp, al jerden aşkabak ösüp çıgat. Oktyabr ayı bolup, aşkabaktar
bışkanda, fermer alardın birin bazarga alıp
barat. Anı jaşılça satkan bir kişi satıp alat
da, vitrinaga koyup koyöt. Oşol künü ele erte menen kök köynökçön, küröñ şlyapa kiygen bıypıgıy murun, tegerek bet bir kiçinekey kız kelip,
aşkabaktı apasına satıp alıp ketti. Al aşkabaktı üygö alıp keldi da, kesip, çoñ miskeyge
kaynattı. Jarımın ezip, may jana tuz koşup,
tüşkü tamakka pyure jasadı, jarımına kiçine
süt, eki jumurtka, tört kaşık kum şeker, bir
az muskat jañgagı menen kurgak peçene koşup,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

köpkö kaynattı. Kiyinki künü anı Marçtardın
üy-bülösü jep koydu.
T. Tapmen
Mister Pikvik!
Ser, men sizge künöölör boyunça kayrılıp jatam künöölüü adam dep Uinkl degendi aytıp atam
al külküsü menen klubdun jıynalışına tos­
koolduk kılat jana keede uşul sonun gezitke öz
ülüşün koşpoy koyöt anın bul künöösün keçirip,
kiyinkide frantsuz tamsilin jibergenge uruksat
beresiz go dep ümüttönöm antkeni al özü eç nerse
oylop taba albayt anın üstünö sabaktarı da köp
bolup fantaziyası jetişpeyt keleçekte commy la
fo,19 başkaça aytkanda, ılayıktuu birdeme jazıp
kelgenge araket kılam azır bolso ubakıt jok antkeni sabakka dayardanışım kerek.
Sizdi urmattap N. Uinkl
Jogorudagı kat – murunku mayda kılmıştardı moyunga alıp, keçirim suroo. Eger kiçinekey
dosubuz punktuatsiyanı üyrönsö, mından da jakşı
bolmok.
***
KAYGILUU OKUYa
Ötkön juma künü biz baarıbız jer tölödön
bir nersenin tars dep kulap tüşkönün, anan ki­
commy la fo – tuura: commeilfaut – sıpayı, tıkan
(frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

yin biröönün kıykırganın ugup, çurkap barsak,
süyüktüü prezidentibiz poldo sulap jatıptır.
Körsö, al tölögö otun alayın dep şaşıp baratıp,
şatıdan uçup ketiptir. Mister Pikvik uçup barıp
başı menen suu kuyulgan tepşige tüşüp, kiyimi
da ayrılıp ketiptir. Dosubuzdu jana prezidentibizdi korkunuçtuu kırdaaldan alıp çıgıp karasak,
bir az kök ala bolgonun eske albaganda, eç nerse
dele bolboptur. Azırkı uçurda anın deni soo, saksalamat jürgönün kubanuu menen bildirebiz.
Red.
***
Oor jogotuu
Biz kaygıluu kabardı uguzuuga majbur bolup
turabız: bizdin süyüktüü dosubuz missis Nazik
Ayak kütüüsüz jerden jogolup ketti. Bul tatınakay
mışıkka dostordun baarı suktanışçu. Anın suluulugu eldin baarın tamşandırıp, jüröktördü
tutkundap alçu. Azır alardın baarı anı joktop
jatışat.
Akırkı jolu anı darbazanın janında kasapçının arabasın karap oturgan jerinen körüşkön
eken. Anı suluuluguna kızıkkan biröö uurdap
ketti go dep oyloybuz. Bir neçe juma öttü, birok
bizdin suluubuzdun daynı çıkpadı, azır bolso
ümütübüz birotolo üzüldü. Al uktaçu sebetke kara
tasma baylap, tamak iççü tabagın kömkörüp koyup,
aza kütüp jatabız.
Kaygı tartkan bir dosubuz tömönkü şedevrdi
jiberiptir.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ELEGİYa
Missis Nazik Ayaktın jarkın elesine
Tagdırı taşka tiyip,
Anı bizden alıp ketti.
Tatına bir mışık ele
Oynogon türmök jibi kalıp ketti.
Balası emen tübünön
Jayragır jay taptı ele.
Özünün mürzösünö bara albaybız
Jaş tögüp koyuş şart ele.
Türmök jibi, tabagı joktop turat
Jatkan jeri muzdap turat.
«Mır-mır» degen ünü ugulbay
Kuyrugu da bulaktabayt.
Sen jey turgan çıçkandardı,
Başka mışık jep jüröt.
Birok anda suluuluk jok
Jüröktördön tapkan tünök.
Kayda ketken bayagı küç,
Bizdi saga tutkundagan?
Er eleñ keçirim surabagan
İtterdi dırkıratıp kubalagan.
Sendey bolbos bul düynödö
Açuu jaş tögüp ıylaybız.
Mukamduu obon menen
Tübölükkö dañktaybız.
O.S.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

***
KULAKTANDIRUU
Kiyinki işembide, klubdun çoguluşu ayaktagandan kiyin Pikvik zalında ataktuu miss Oranti
Blagijdin «Ayal jana anın koomdogu ordu» degen
lektsiyası bolot.
Kulinariya boyunça jumalık sabak Aşkana zalında Hanna Braun tarabınan ötülöt. Kaalooçularga eşik açık.
Taştandı kürök süyüüçülör koomunun müçölö­
rü kiyinki şarşembide klubdun jogorku kabatında çoguluşat. Bardıgı atayın kiyimçen, şvab­ra
menen kürök alıp kelüügö tiyiş.
Kiyinki jumada missis Bess Baunser elge
kuurçak şlyapalarının jañı assortimentin
körgözöt. Soñku Parij modelderi körsötülmökçü.
Zakazdar alınat.
Kiyinki jumalarda Ambvarvil teatrında
Amerika sahnasında bolup körbögön pesanın
premerası bolot. Bul kızıktuu dramanın atı –
«Grek tutkunu je Konstantin-öç aluuçu»!!!
***
SUNUŞTAR
Eger S.P. kolun juuganga uşunçalık köp samın
ketirgenin toktotso, tañkı tamakka ubagında kelip kalat. O.S. köçödö köp ışkırbaşın ötünöbüz.
T.T., Emige maylık kagaz kesip berip koyuñuzçu.
N.U. köynögünün Meri Parkstıkınday bolup toguz
KİÇİNEKEY AYIMDAR

büktölbögönü üçün tagdırına ıraazı bolso bolot.
Jumadagı iygilikter:
Meg – jakşı
Jo – jaman.
Bess – abdan jakşı.
Emi – kanaattandırarlık.
Prezident «Pikvik barakçasın» (uşul jerden
ayta ketiş kerek, bul bona fide20 kızdar tarabınan
jazılgan bona fide gezittin köçürmösü bolçu) okup
bütköndö baarı kol çabıştı. Anan mister Snodgrass sunuş kirgizmek bolup ordunan turdu.
– Urmattuu prezident! Mırzalar! – dep baştadı al kekireyip. –
Men bizdin klubga jañı
müçö kabıl aluunu sunuş kılam. Al buga
toluk tatıktuu jana
mınday işenimge abdan
ıraazı bolot. Al bizdin
klubdun iş-araketine
jañı dem bereri şeksiz
jana bizdin oturumdardın jandanışına, gezitibizdin jakşırışına
sözsüz salım koşot jana degele özü abdan şayır
jana jakşı adam. Men mister Teodor Lorensti
Pikvik klubunun ardaktuu müçösü kılıp kabıl
aluunu sunuş kılam. Kana, tezireek kabıl alalı!
Jo ünün kütüüsüz özgörtüp jibergenine baarı
külüp jiberişti, birok kızdar bir az tınçsızdanıp turgandıktan, Snodgrass orduna oturgandan
kiyin eç kim unçukkan jok.

bona fide – uşul (frants.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Bul maseleni dobuşka salabız, – dedi prezident. – Makul bolgondor «ooba» dep aytışsın.
Snodgrasstın katuu çıkkan dobuşuna Bess­
tin akırın çıkkan ünü koşulganda baarı tañ kalıştı.
– Karşı bolgondor «jok» dep aytışsın. –
Meg menen Emi karşı boldu. Mister Uinkl ordunan turup, kerbezdene mınday dedi:
– Bizge baldardın keregi jok, alar şıldıñdap
külö berişet. Bul ayımdardın klubu, oşonduktan
biz klubdun jabık boluşun, bardıgı tieşelüü
tarizde boluşun kaalaybız.
– Al gezitibizge külüp, özübüzdü şıldıñdayt
dep korkom, – dedi Pikvik, kökülün karmalap. Al
bir nerseni çeçe albay turganda uşinte berçü.
Uşul uçurda Snograss kayra ordunan turup, abdan oluttuu türdö mınday dedi:
– Ser, men jentelmendik sözümdü berem: Lori
anday kılbayt. Al özü jazgandı jakşı köröt, anı
menen kızmattaşuu bizdin çıgarmaçılıgıbızga
jañı dem berip, sentimentalduuluktan oboço boluuga jardam beret. Munu kantip tüşünböysüñör?
Anan kalsa, al biz üçün köp nerse jasap jüröt,
biz bolso al üçün az ele nerseni da jasay alabız.
Oşonduktan al kelgende meymandostuk körsötüp,
arabızdan orun berişibiz kerek dep esepteym.
Lorinin kılgan jakşılıgın kıyıtıp aytuu
mister Tapmendi ordunan turup, akırkı çeçimdi
aytuuga argasız kıldı:
– Ooba, biz korksok da uşunday kılışıbız
kerek. Men anın jana eger kaalasa, çoñ atasının
kelişine da makulmun.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Besstin mınday kütüüsüz sözü auditoriyaga katuu taasir etti, Jo ordunan tura kalıp, anın kolun kıstı.
– Azır kayra dobuş berebiz. Baarıñar
bilesiñer, bul bizdin Lori jana baarıbız «ooba»
dep aytabız, – dep kıykırdı Snodgrass tolkundanıp.
– Ooba! Ooba! Ooba! – dep udaa kıykırıştı
kalgan üçöö.
– Jakşı! Azamatsıñar! Azır bolso ubakıttı
tekke ketirbey klubdun jañı müçösün taanıştıruuga uruksat etiñizder. – Anan Jo tigilerdin
oozun açırıp şkaftın eşigin aça saldı ele, anda
külküsü kelip kızarıp-tatargan Lori oturuptur.
– Aram dese! Çıkkınçı! Jo, bul senin gana
koluñdan keldi? – dep kıykırıştı kızdar Snodgrass dosun saltanattuu türdö stolgo jetelep kelgende. Al Lorini oturguzup, emblema berip, daroo
klubdun müçösü kılıp koydu.
– Bul eki aldamçının tartınbastıgına tañ
kalsa bolot, – dep baştadı mister Pikvik naarazı
bolumuş bolup. Birok jüzü jadırap turdu.
Birok klubdun jañı müçösü da oydoguday bolup çıktı. Ordunan turup, prezident tarapka
jügündü da, jagımduu türdö mınday dedi:
– Urmattuu prezident jana ayımdar...keçiresizder, mırzalar! Özümdü taanıştıruuga
uruksat etiñizder: Sem Ueller, sizderdin kızma­
tıñızdardamın.
– Jakşı! Jakşı! – dep kıykırdı Jo, eski
temir jılıtkıçtı koşo takıldatıp.
– Meni uşunçalık maktagan işenimdüü do163
KİÇİNEKEY AYIMDAR

sumdu jana ayköl koldooçumdu, – dedi Lori al
jaktı körsötüp, – janagı kiçinekey amalköylük
üçün künöölögöngö bolboyt. Bul menin ideyam bolçu, al bolgonu meni kıya albay gana makul bolgon.
– Tokto, künöönün baarın ele özüñö ala berbe.
Şkaftı men oylop tappadım bele, – dep kiyligişti amalına jırgap oturgan Snodgrass.
– Anın sözünö köñül burbañızdar, – dedi klubdun jañı müçösü taptaza uellerdik tarizde mis­
ter Pikvik tarapka jügünüp. – Birok söz berem:
mından arı eç kaçan mınday kılbaym jana bolgon
küçümdü klubdun kızıkçılıgına jumşaym.
– Tuura! Tuura! – dep kıykırdı Jo, jılıtkıçtı kapkak menen litavrdı urganday şañgırata urup.
– Ulant, ulanta ber! – dep koşumçalaştı Uinkl
menen Tapmen, al emi prezident ayköldük menen
baş iykedi.
– Men özümö körsötülgön işenimge ıraazıçılık iretinde jana çekteş jaşagan mamleketterde jaşagan uluttardın dostuk baylanıştarının
çıñdalışı üçün jañı poçto mekemesin açkanımdı ayta ketkim kelet. Al baktın ıldıy jagındagı
kaşaada jaygaşkan. Eşiginde kulpusu bar, içi
ıñgayluu, kenen, mıktı jay. Murun al kara çı­
yırçıktın uyası bolup kelgen, men anın teşigin
bütöp, çatırın eşik kılıp koydum. Emi al poçto
kızmatın atkarıp, kımbat ubakıttı ünömdöögö
mümkünçülük beret. Al jerge kattardı, kol jazmalardı, kitepterdi kaltıruuga bolot jana ar bir
uluttun öz açkıçı bolgonduktan, abdan ıñgayluu
bolot dep oyloym. Sizderge açkıçtı tapşıruu­
ga jana işenim körsötkönüñüzdör üçün dagı bir
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jolu tereñ ıraazıçılık bildirüügö uruksat
etiñizder.
Mister Ueller kiçinekey açkıçtı stolgo
koydu da, orduna oturdu. Kol çabılıp, jılıtkıç
takıldadı jana tartipke keltirüü üçün bir az
ubakıt kerek boldu. Anan uzakka sozulgan talaştartış baştalıp, klubdun ar bir müçösü özün
körsötköngö araket kıldı, natıyjada oturum abdan kızuu jürüp, keç kirgenge çeyin tınıguu bolgon jok. Akırında jañı müçönün urmatına üç
jolu «ura!» dep kıykıruu menen çoguluş ayaktadı.
Sem Uellerdi müçö kılıp alganga kiyin eç kim
öküngön jok, antkeni mınday işenimdüü, tarbiyaluu jana şayır müçö eç bir klubda jok ele. Al çınında ele jıyındarga jañı «maanay» alıp kelip,
gezitti da jandandırdı. Anın sözün tıñdagan
klubdun müçölörü booru katıp külüşçü, gezitke
sunuş kılgan çıgarmaları patriottuk, klassikalık, yumoristtik je dramalık münözdö bolgonu
menen eç kaçan sentimentalduu bolçu emes. Jo
alardı Bekondun, Miltondun jana Şekspirdin
çıgarmalarınan kem kalışpayt dep esepteçü jana
anı tuurap öz çıgarmaların da oñdoçu.
Kaşaadagı poçto mıktı tabılga bolup çıktı jana abdan önüktü. Al arkıluu kançalagan
külkülüü kattar menen posılkalar öttü jana bul
jagınan çınıgı poçtodon kem kalışkan jok.
Anın içinde tragediyalar menen jagoolor, ırlar
menen tuzdalgan jaşılçalar, uzun kattar menen
gül uruktarı, notalar menen imbir pryanikter,
las­tikter menen çakıruu, taarınıçtar menen
oyunçuktar bar ele. Bul oyun ulgaygan mister Lo165
KİÇİNEKEY AYIMDAR

renske da jagıp kalıp, al da külkülüü jana tabışmaktuu belekterdi, boordu ezgen telegrammalardı jönötüp jürdü. Hannaga aşık bolup kalgan
anın bagbanı bir jolu Jo arkıluu çınıgı süyüü
katın jönöttü. Alardın sırı açılıp kalgandan
kiyin booru ezilgençe külüştü. Kiyinki jıldarı bul poçto arkıluu kançalagan aşıktık kattarı
ötörü anda alardın oyuna da kelgen emes.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On birinçi bap
JAÑI TAJRIYBA
irinçi iyun! Erteñ Kingder deñizge ketişet, anan men boş bolom. Aldıda üç aylık kanikul! –dep kıykırdı Meg ısık kündördün birinde
üygö kelip. Jo divanda sulap jatıptır, Bess anın
çañ baskan batinkesin çeçip, Emi bolso bardıgına
limonad jasap atıptır.
– Març jeñe bügün ketti, kanday jakşı! –
dedi Jo. – Meni menen birge barıp kel dep aytabı dep ayabay korktum ele. Eger oşentse barmakmın da. Al emi Plampild degen, özüñör
bilesiñer, kanday jer ekenin, mürzö da andan
köñüldüüröök. Bügün erteñ menenden baştap
anı jolgo dayardadık, çañ-buduñ tüşüp ele jatıp kaldı. Ertereek bütöyün dep jantalaştım,
birok jagıp kalıp, menden ayrılgısı kelbey
kalabı dep da korktum. Maga kayrılgan sa­yın
kıpıldap turdum, akırı ekipajga oturganda
gana janım jay ala tüştü. Birok baarı bir
jeñem ketip baratkanda başın çıgarıp: «Jozefina, sen...», – dedi ele, emne kılarımdı bil167
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bey, kaçıp jönödüm. Jügürüp barıp, bir burçka
bekingenden kiyin gana korkpoy kaldım.
– Baykuş Jo! Üygö tim ele joo kuuganday
jügürüp kelbedibi, – dep Bess ejesinin ayagın
enelik meerim menen kökürögünö kısıp koydu.
– Març jeñe – turuşu menen samfir, tuurabı? –
dedi Emi, dayardap jatkan suusundugun daamdap jatıp.
– Bul vampirdi «samfir» dep atat, birok bolo
beret. Anan kalsa kün da kaynap atpaybı, – dep
kübürödü Jo.
– Emi kanikulda emne kılasıñar? – dep suradı
Emi, sözdü burup.
– Men erteñ menen turbay jırgap jata berem,
eç nerse kılbaym, – dep joop berdi termelme kreslodo oturgan Meg. – Kışı menen tañ atpay turup,
başkalar üçün iştep jürdüm, emi bir kaalagança
dem alıp, ırakat alayın degen oyum bar.
– Jok, – dedi Jo, – maga anday ürgülögön es
aluu jakpayt. Men bir top kitepterdi dayardap
koydum. Özüm süygön almanın butagına oturup
alıp jırgap okuym, anan...
– «Eçkidey bolup sekirem» dey körbö, – dep
iydi Emi, janagı «sampirdi» oñdogonu üçün öç
alıp.
– Boluptur, «eliktey bolup» deyin, birok Lori
menen.
– Bess, kel, biz dagı eç kanday sabak okubay ele
oynop, es alıp jürö bereli, – dep sunuş kıldı
Emi.
– Eger apam karşı bolboso, men makulmun.
Men bir neçe jañı ır üyrönöyün dep jüröm, bal168
KİÇİNEKEY AYIMDAR

darımın da üstü-başı eskirip ketti, kiyimderin
jañılasam bolot ele.
– Sen bizge uruksat beresiñbi, apa? – dep suradı Meg. Missis Març kızdar «apamın burçu» dep
koyçu jerde birdeme tigip oturgan.
– Ooba, bir juma oşentip jaşap körgülö.
Kiyinki işembide ele işsiz dem aluu, dem alışsız iştey ele jaman bolorun tüşünösüñör.
– Oy, jok, jok! Abdan sonun bolot. Men bilem, –
dedi Meg ıraazı bolup.
– Men tost aytayın: «dosum jana önögüm Sara
Gemp»21 aytkanday, ömür boyu köñül açıp, ubayım
jebeyli! – dedi Jo limonad içile baştaganda
stakanın kötörüp.
Alar süyünüp içip jiberişti da, kereli keçke
beker jatıştı. Ertesi Meg saat ondo turup, çayga
keldi. Jalgız tamaktangan köñülsüz boldu, bölmö
da karalbay kalganday bolup turdu, antkeni Jo vazalarga gül koyboptur, Bess çañdardı sürtpöptür,
ar kaysı jerde Eminin kitepteri jatat. Kubanta
turgan eç nerse jok, bir gana «apasının burçu»
adattagıday bolup turgandıktan, Meg oşol jerge
oturup «es algança kitep okumak boldu», birok çındıgında estep koyup, algan aylıgına kanday jaykı köynök alsam dep kıyaldanıp oturdu. Jo erteñ
menen Lori eköö özöngö barıp keldi, tüşkü tamaktan kiyin almanın butagına oturup alıp «Keñiri,
Sara Gemp – babır jana içkendi jakşı körgön ayal,
bala baguuçu jana anaçı kempir, Dikkenstin «Martin
Çezlvittin ömürü jana ukmuştuu okuyaları» romanının
keyipkeri.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

keñiri düynö»22 degen kitepti okup közünön jaş
çıkkança külüp oturdu. Bess bolso kuurçaktarı
jaşagan dubaldagı çoñ şkaftı açıp, iretke keltirmek boldu,22birok tajap ketti da, baarın çaçılgan boydon taştap, idiş juubay turganına
kubanıp, pianino oynogongo öttü. Emi özünün eñ
jakşı ak köynögün kiyip, çaçın taradı, besedkasın iretke keltirgenden kiyin şilbinin tübünö
oturup süröt tarta baştadı da, biröö körüp kalıp
bul kiçinekey sürötçünün kim ekenin bilüügö kızıgar dep ümüttönüp oturdu. Birok tajatma uzun
buttardan başka eç kim kızıkpagandıktan, oynogonu ketip, nöşörlögön jaanga kalıp, üygö suuga
tüşkön çıçkanday şömtüröp keldi.
Çay içkende süylö­şüp oturup, bul kün uzun
bolgonu menen sonun kün boldu degen jıyıntıkka kelişti. Tüştön kiyin magazinge barıp,
«tatınakay kök muslin» alıp kelgen Meg anın
oñup kete turganın bilgenden kiyin bir az maanayı buzuldu. Jo kayıkta süzüp jürgöndö murdun
küngö küygüzüp alıptır, kitepti köp okugandan
başı da oorup turdu. Bess baykuş şkafının çaçılıp jatkanına kıjalat bolup, üç-tört ırdı
bir jattay albasına kapa bolup oturdu. Emi bolso
köynögüm suu bolup kaldı, emi erteñ Keyti Braundukunda bolo turgan keçege emne kiem, emi Flora Mak-Flimzidey bolup «kierge eç nersem jok
kaldı» dep kaygırıp jattı. Birok munun baarı,
Keñiri, keñiri düynö – amerikalık jazuuçu ayal
Elizabet Uitreldin povesti (eger ali unuta elek bolsom,
jazuuçu Govard jönündö jubayı bolo albay kalgan koluktusu jazgan povest?).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

albette, mayda-çüydö
nerseler, negizinen,
eksperiment jakşı
ötüp atat dep işendirişti alar apasın. Al
unçukpay jılmayıp
koydu, birok Hannanın jardamı menen
alar taştap koygon
işterdin baarın jasap, üydögü jagımduu
maanaydı saktap, çarbanı iştetip attı. Birok bul «jırgap es aluu
protsessi» bir ıñgaysız, tañ kalarlık nersege
alıp keldi. Kündör emnegedir uzarıp, aba ırayı
da, eksperimentke katışkandardın maanayı da
tez-tez özgörüp, baarı emnegedir kıjalat bolup,
zerige baştaştı. Meg sayma saymak bolup, birok
ubakıt ötpöy turup algandıktan, köynöktörün
Moffattardıkına okşoşturam dep atıp buzup
aldı. Jo közü körböy kalgança kitep okuy berip,
akırında kitepti körgüsü da kelbey kaldı. Sirkesi suu kötörböy, başkasın koy ak köñül Lori
menen da uruşup ketti. Anan emnegedir özünö
özü jini kelip, mından körö Març jeñe menen
ketip kalsam bolmok eken dep oylop ketti. Bess
jakşı jürdü, antkeni «jırgap es aluu kerek ekenin» unutup koyup könümüş işteri menen alek
bolup ketip attı. Birok üydögü maanay aga da taa­
sir etip, janı jay albay kaldı, al tursun bir
jolu tatınakay Joannanı da silkildetip, «türü
suuk» dep uruştu. Baarınan Emige jaman boldu,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

antkeni anın mümkünçülüktörü çektelüü bolgonduktan, ejeleri özüñçö es al degen soñ «men, men»
dep kıyınsınganı beker ekenin tüşündü. Al
kuurçaktardı süyçü emes, jomoktordu ötö kiçinekeylerdin ermegi dep esepteçü, al emi süröttü
erteden keske tarta bere albaysıñ. Jakşı uyuşturulgandarın eske albaganda çayga çakıruular
piknikter sıyaktuu kızıksız bolup kaldı. «Jakşınakay üydö tatınakay kızdar menen jaşasañ
je sayakattasañ, jay sonun ötmök, al emi mınday
özümçül üç kız, anan bir çoñ bala menen mendey
bolup bir üydö kalsa, perişte da jindi bolup
ketmek» dep oylodu bir neçe kündön kiyin jırgap es algandan tajap.
Eksperimentten tajaganın eç kimisi moyunga albaganı menen juma künü keçinde aptanın ayaktap baratkanın oylop baarı içinen
süyünüştü. Tamaşaköy missis Març sabak esterinde jakşıraak kalsın dep eksperimentti
tieşelüü türdö bütürmök boldu. Hannanı dem
alışka jiberip, kızdarın oyun ırakatına toluk batırmak boldu.
İşembi künü erte menen turuşsa, aşkanada
küygön ot jok, tamak jok, apası da körünböyt.
– Kuday sakta! Emne bolgon? – dep iydi Jo, tañ
kalıp.
Meg jogoru jakka çurkap çıgıp ketti da, bir
maalda köñülü jaylanıp, birok bir az uyalganday
bolup tüşüp keldi.
– Apam oorubaptır, bolgonu abdan çarçadım
deyt. Keçke çeyin bölmömdö es alam, siler bolso
ookatıñardı kıla bergile deyt. Bul juma abdan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

oor boldu, naarazı bolup küñküldöböy özüñördü
özüñör karagıla dedi.
– Bul anday dele kıyın emes, al tursun bul
ideya maga jagıp turat. Men birdeme kılgım kelip atat... – dedi Jo. – Jok, köñül aça turgan jañı
nerse kaalap turam, – dep koşumçalap iydi anan
şaşıp ketip.
Çınında ele baarının iştegisi kelip kalgan eken, şımalanıp kirişişti, birok köp ötpöy
ele Hannanın «Çarba degen silerge oyun emes» dep
ayta berçü sözü çın ekenine işenişti. Kampada
azık-tülük toltura bolgonduktan, Bess menen Emi
dastorkon jayıştı, Meg menen Jo tañkı tamak
dayardaştı jana kızmatçılar emne üçün iş oor
dep dattana bere turgandıgına tañ kalıştı.
– Apam maga jön ele koygula, özüñördü karay
bergile degen, birok aga bir nerse alıp barıp beriş kerek, – dedi Meg. Al çoñ çaynektin janında
özün bir üy-bülönün enesi katarı sezip oturgan.
Tamakka kirişerden murun aşpoz batnuska tamak salıp, apasına alıp barıp berdi. Çay açuu,
omlet kurgak, peçene naçar bolup kalganına karabastan, missis Març ıraazı bolup aldı, birok
Meg ketkenden kiyin özünçö ıkşıp küldü.
– Baykuştarım dese, kıynalışat, albette, birok munun paydasınan başka zıyanı jok, – dedi al.
Anan alıp kelgen tamaktardı kuuluk kılıp bekitip,
aldın ala kamdap algan tamaktarın alıp çıktı.
Bul mezgilde ıldıy jakta dattanuular bolup,
başkı aşpoz kıjalat bolup oturdu.
– Eç nerse emes, tüşkü tamaktı men jasaym.
Men kızmatçı bolom, sen üy ayımı bolosuñ da,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

konoktordu kütüp, buyruk berip turasıñ, – dep jubattı Jo. Birok al tamak jasagan jagınan Megden
da naçar bolçu.
Mınday kiçi peyil sunuş kubanıç menen kabıl alındı da, Margaret konok bölmögö barıp,
kiçine jıyıştırımış boldu da, çañ körünbösün
dep pardanı jaap koydu. Öz küçünö işengen Jo
Lori menen jaraşkısı kelip, daroo poçtogo bardı da, tüşkü tamakka çakırıp koydu.
– Adegende jasap körüp anan konoktordu
çakırsañ bolmok, – dedi Meg munu ukkandan kiyin.
– Bizde tuzdalgan et menen kartöşkö bar eken,
anan Hanna aytkanday, «appetit üçün» sparja menen omar satıp kelem. Latuk salat jasap iebiz.
Kanday jasaların bilbeym, birok eç nerse emes,
kitepten karaybız da. Desertke blanmanje menen
kaymak kuygan kojogat dayarday koyöm, jakşı bolsun deseñ, kofe da berem.
– Köp tamak jasaym dep araket kılba, Jo. Sen
imbir pryanik menen patoka konfetti gana jakşı
jasaysıñ. Men senin tüşkü tamagıñ üçün joop
bere albaym, antkeni maga keñeşpey turup Lorini çakırıp alıpsıñ, emi anı özüñ ıraazı kılıp
jönöt.
– Senden eç nerse talap kılbaym, bolgonu anı
menen sılık-sıpaa süylöşüp, maga puding jasaganga jardam berip koysoñ boldu. Eger men kıynalıp baratsam, kep-keñeşiñdi aytıp turasıñ da,
tuurabı? – dedi Jo bir az taarınganday.
– Makul, birok men özüm da jakşı bilbeym,
nan, anan mayda-çüydö nerselerdi ele bilem. Andan körö tüşkü tamakka birdemelerdi satıp alar174
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dan murun apamdan uruksat surasañ, – dedi Meg.
– Albette, suraym. Jindi emesmin da. – Anan
Jo Megdin şektengenine taarınıp çıgıp ketti.
– Kaalaganıñdı satıp ala ber, menin tınçımdı alba. Men bügün tüştö konokko baram, tüşkü
tamaktı oylonguday alım jok, – dep koydu missis
Març, Jo barganda. – Men üy işin eç kaçan jakşı
körgön emesmin. Bügün bolso es alam: kitep okuym,
jazam, konokko baram.
Erteñ menenden kreslodo termelip kitep okup
oturgan apasın körgön Jo kün tutulganın, jer titiregenin je janar too atılganın körgön kişiden da katuu tañ kaldı.
– Bir nerse bolgon go, – dep kübürödü al ıldıy tüşüp kelatıp. – Mına, Bess ıylap atat, demek üydögü abal çatak. Emi künöölüü bolso, anın
katıgın koluna berem.
Özünün da maanayı jakşı emes ekenin tuygan
Jo şaşılıp konok bölmögö kirse, Bess Pip degen
kanareykasına ıylap oturuptur. Tigi bolso kapas­
ta tırmaktarın kişinin booru ooruganday kılıp
ölüp jatıptır, sıyagı açkalıktan ölsö kerek.
– Bul menin künööm... baykuştu taptakır unutup koyupmun. Jemi da, suusu da kalbaptır. O, Pip!
Pip! Uşunçalık taş boor bolup kettimbi, – dep
ıylap attı Bess tigi baykuştu tiriltip alçuday
koluna alıp.
Jo Piptin jarım açık közün karap, nebak muzdagan denesin karmalap kördü da, başın çaykap,
dominonun kutusun tabıt kılıp al dedi.
– Meşke koyup körsöñ, balkim, jılıgandan
kiyin tirilip keter, – dedi Emi ümüttönüp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Bul baykuş açkalıktan ölsö, emi kantip
meşke koyöyun. Men munu kepindep, bakka kömöm.
Mından kiyin eç kaçan çımçık bakpaym, Pip, eç
kaçan. Men çımçık bakkanga tatıktuu emesmin, –
dep kübürödü Bess, poldo süyüktüü çımçıgının
ölügün karmap oturup.
– Munu tüştön kiyin jerge bereli, baarıbız
kelebiz. Boldu emi, Bess, ıylaba. Albette, ayanıçtuu, birok bul juma bardıgı başalaman bolup,
oşonun baarı Pipke körünbödübü. Kepinde da,
Pipti men bergen kutuga sal. Tüşkü tamaktan ki­
yin kömülöt, – dedi Jo, özünö çoñ joopkerçilik
jüktölüp jatkanın sezip.
Kalgandar Bessti jubata baştagan soñ Jo aşkanaga ketti. Mında bardıgı başalaman bolup
jatıptır. Jo çoñ aljapkıçtı baylanıp, bardık
tabaktardı juuyun dep çogultsa, ot öçüp kalıptır.
– Mına saga, – dep kübürögön Jo meştin eşigin kaldırata açıp, kızargan çoktordu kösöy baştadı.
Ottu kayra jagıp jatıp suu ısıgança bazarga barıp kele koyöyun dep oylodu. Köçögö çıkkanga
köñülü bir az açılıp, jakşı ele nerselerdi aldım go dep oylonup kelattı, antkeni sebetinde
jaş omar, eskirgen sparja jana eki kutu bışa
elek kojogat bar ele. İdiş-ayaktı juup bütüp kalgan maalda tamaktana turgan ubakıt bolup kalgan
ele. Meş da kızarıp ısıp çıktı. Keçee keçinde Hanna kamır juurup, açısın dep koyup koygon
ele, erteñ menen Meg körüp, dagı açıy tüşsün
dep jıluu taş plitanın üstünö koyup koygon bolçu. Al Salli Gardiner menen konok bölmösündö
KİÇİNEKEY AYIMDAR

oturganda kapısınan eşik açılıp, bosogodon
üstü-başı un bolup, açuusu kelgenden kızarıptatargan Jo köründü.
– Kamır çaradan aşıp atsa dagı açıy elek bolobu? – dep suradı al tuttugup.
Salli külüp iydi, al emi Meg başın iykedi
da, kaşın boluşunça serpti ele, tigi oşol boydon jok boldu da, açıgan kamırdı emne bolso
oşol bolsun dep kayra orduna koyup koydu. Missis Març başbagıp, bir sıyra karadı da, kepin
tigip ıylap oturgan Bessti jubatkan soñ, bir
jakka ketip kaldı. Besstin markum çımçıgı dominonun kutusunda jattı. Apasının boz şlyapası körünböy kalgandan kiyin ele kızdardın
aylasın ketirip miss Kroker tüşkü tamakka kelip kaldı. Bul sarı, iyne jegen ittey arık kara
dalı kız bolçu, murdu şiştiyip, közü oynoktop, atayın uşak aytkanga jaralganday neme ele.
Kızdar anı jaktıra berişçü emes, birok anın
kurbuları az, özü kedey bolgonduktan ayaşçu. Meg
azır da anı oturguzup, süylöşüp jattı, konok
bolso suroo berip, taanıştarının baarın sındap, uşaktay bştadı.
Oşol künü Jonun kıjalat bolgonun, kıynalganın aytpay ele koyölu, al emi jasagan tüşkü
tamagı üydö ılakap bolup kaldı. Dagı keñeş suragandan korkkon neme baarın alının jetişinçe jasay berdi jana aşpoz boluş üçün energiya
menen erkten başka da maanilüüröök nerse zarıl
ekenin baykadı. Sparjanı bir saat kaynatkan
soñ baştarı üzülüp, sabı murunkudan da katuu
bolup kaldı. Nan küyüp ketti, salattın sousuna
KİÇİNEKEY AYIMDAR

uşunçalık kıjırı kelgendikten, baarın unutup kalıp anı menen bir topko alıştı. Omardı
emne kıların bilbey başı katıp, eptep kabıgınan ajırattı da, anın arbaygan sölökötün
latuk salatka eptep jaşırdı. Sparjanı kütüp
kalışat dep şaşıp atıp kartöşkö çala bışıp
kalıptır. Blanmanje da naçar bolup kaldı, al
emi kojogattı bolso amalköy satuuçu üstünö
gana bışkandarın salıp koyuptur.
«Eç nerse emes, açka boluşsa, nanga may
süyköp tuzdalgan et menen dele jey berişet, birok tüşkö çeyin beker ubara bolgonumdu aytpaysıñbı», – dep oylodu Jo, koñguroo
kündögüsünön jarım saat keç şıñgıraganda. Al
ar türdüü sonun tamaktarga köngön Lorige, közü
oynoktop, kemçilikterdin baarın baykap, üydön
çıkkanda ele uşaktaganga dayar bolup turgan
miss Krokerge dastorkonun sunuş kılıp çarçap
turdu.
Tamaktar birinin artınan biri jelbey çetke jıldırılıp, Emi kıtkılıktap külüp, Meg
kaygırıp, miss Kroker oozun çüyürüp, Lori
bolso kalp ele ar nerseni aytıp külümüş bolup, mayramdık maanay tüzgöngö araket kılıp
jatkanın körgöndö baykuş Jo jerge kirip kete
jazdadı. Kuday jalgap kumşekerden boluşunça
seep, jakşı kaymak menen berilgen jemişter
abiyirdi japkay ele dep kıpıldap oturdu. Aynek idişterge salıngan jemişter kelip, eldin
baarı kaymak deñizinde süzüp jürgön kızıl
aralçalarga kızıga karaşkanın körüp, beti murdagıday albırbay kaldı. Miss Kroker birinçi
KİÇİNEKEY AYIMDAR

daamdap kördü da, beti-başın bırıştırıp, suu
içip iydi. Çiykilerin alıp taştagandan kiyin
eldin baarına jetpey kalat dep özü jebey oturgan Jo kanter eken dep Lorini karadı. Al sır
bildirbey jep jattı, bolgonu oozunun janında
bırış payda bolo kalıp, közün idişten albay
oturdu. Sıy tamaktı süyçü Emi aptıgıp bir
sugundu da, betin maylık menen basıp, eşikti
közdöy çurkadı.
– Emne boldu? – dep iydi Jo korkup ketip.
– Kumşekerdin orduna tuz salınıp, kaymak da
açıp ketiptir, – dedi Meg kaygırıp.
Jo kaymaktı muzga koygondu unutup koygonun,
akırında jemişterge aşkanadagı stoldo katar
turgan eki kutunun birinen kumşeker sepkenin
estep ontop iydi. Beti albırıp, ıylap ie turgan bolgondo, Lori eköö tikteşe tüştü. Janagı
ömüründö jep körbögön nerseni erdik menen jegenine karabastan közdörü külüñdöp turuptur. Jo
çıdabay katkırıp iydi da, közünön jaş akkança
küldü. Kalgandar, al tursun miss Kroker da külüp
iydi da, karajoltoy tüşkü tamak tamaşa menen
büttü jana may sıypalgan nan, zaytun jeldi.
– Azır menin dastorkondu jıynaganga alım
kelbey turat, andan körö çımçıktı kömölü, – dedi
Jo eldin baarı turup baratkanda. Miss Kroker
bul jañı okuyanı taanıştarına aytıp bergenge
aşıgıp turgan.
Alar Besstin kadırı üçün işke oluttuu kirişti. Lori paporotnikterdin arasınan jay kazıp, baykuş Pip köz jaşın tögüp turgan eesinin köz aldında koyulup, moh menen kömüldü da,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

gülçambar koyuldu. Anda Jo tamak jasap jürüp çıgargan epitafiya karandaş menen jazıluu bolçu:
Bul jerde Pip Març jatat.
Köz jumdu al iyul ayında.
Kaygırdık kança ıyladık,
Taazim kılıp jayına.
Aza kütüü azemi ayaktagandan kiyin Bess köñülü
çögüp, bir jagınan janagı jep iygen omardan
kıynalıp es alayın dep uktooçu bölmösünö barsa, kerebeti jıynalbay jatıptır. Anan töşögün
jıynap, buyumdarın orduna koyup jatıp munun
baarı jeñildegenge jardam bere turganın baykadı. Meg menen Jo dastorkondu jıyıştırıştı,
buga tüştön kiyinki ubakıttın jarımı ketip,
şayları oop kalgandıktan, keçinde nan menen ele
çay içmek boluştu. Lori Emini ekipajına oturguzup, oynotup keldi. Bul bardıgı üçün boorukerdik boldu, antkeni açıp kalgan kaymak ansız dele
çukçuñdap turgan Emige abdan ters taasir etken
ele. Missis Març üygö kelgende üç kız teñ iştep
jatışkan eken, anan kampa jaktı bir karap, eksperimenttin soñku bölügü kanday iygilik menen
ayaktaganın tüşündü.
Çarçap-çaalıkkan kızdar es algıça dagı bir
neçe taanıştar kelişip, konoktordu tosuu üçün
şaşılıp kiyim almaştırıp, çay dayardaş kerek boldu, anan tolgon-tokoy mayda-çüydö işter
bolup, al tursun eñ zarıl tigüü işi da kiyinkige kaltırıldı. Küügüm kirip kün batkanda kızdar birinin artınan biri rozalar açılıp kelatkan krıltsogo çıgıp, suy jıgılganday üşkürüp
otura ketişti.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Abdan oor kün boldu! – dep baştadı Jo adatınça sözdü birinçi baştap.
– Maga adattagıdan tez ötköndöy sezildi, birok jagımsız boldu, – dedi Meg.
– Üydö jürgöndöy dele bolgon jokmun, – dep
koşumçaladı Emi.
– Apam menen kiçinekey Pip jok bolso, üy
üydöy dele bolboy kalat eken, – dep ulutundu Bess,
jaş tolgon közü menen üstündö ilinip turgan boş
kapastı tiktep.
– Mına, apañ da keldi, altınım, kaalasañ
erteñ başka çımçık alıp berem.
Bul sözdü aytkan missis Març kelip, bul işembi jakşı ötköndöy tür menen kızdarının ortosuna oturdu.
– Eksperimentke ıraazı bolduñarbı je dagı
bir jumaga uzartkıñar kelebi? – dep suradı al.
Bess anın kökürögünö ıktap, kalgandarı küngö karagan güldördöy jadırap apasın karap kalıştı.
– Jok! – dep çeçkindüü joop berdi Jo.
– Jok! – dep joop berişti kalgandarı da.
– Demek, siler ayrım mildetterdi atkarıp,
özüñör üçün ele emes, başkalar üçün da jaşaş kerek dep oyloyt turbaysıñarbı?
– Bekerçilik jana köñül açuu bolbogon
nerse eken, – dedi Jo başın çaykap. – Men mınday jırgaldan çarçadım, bir iş baştasambı
dep turam.
– Sen jönököy tamaktardı jasagandı
üyrönösüñ go dep ümüttönöm, bul abdan paydaluu,
ar bir ayal üçün eñ zarıl nerse, – dedi missis
Març. Anan miss Krokerge köçödön jolugup ka181
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lıp, Jonun tüşkü tamagı jönündö aytkandarın
estep, biliner-bilinbes jılmayıp koydu.
– Apa, sen bizdi kanteer eken dep atayın taştap ketip kaldıñbı? – dep suradı Meg künü boyu
oyunan ketpey koygon şektenüüsün aytıp.
– Ooba, üydögü ıñgayluuluk ar biriñerdin öz
işiñerdi joopkerçilik menen atkarganıñarga
jaraşa bolorun körüşsün degem. Hanna ekööbüz
silerdin işiñerdi atkarıp jürgöndö, baarı
jayında bolçu, birok anda dele ötö baktıluu
bolgon jok okşoysuñar. Oşentip, men silerge ar
kim özün gana oyloso kanday bolorun körsötküm
keldi, sabak bolsun dedim. Üydö ıñgayluu jana
jagımduu boluş üçün biri-biriñerge jardam berip, öz işiñerdi tak atkargan alda kança jakşı
ekenin sezgen joksuñarbı?
– Albette, sezdik, apa, – dep çuruldap iyişti
kızdar.
– Anda menin ayta turgan keñeşim uşul: öz
işiñerdi jakşılap atkargıla, antkeni alar keede
oor sıyaktuu sezilgeni menen abdan paydaluu jana
alardı atkara bilseñ, jaşooñ alda kança jeñil
bolot. Jumuş jakşı, al baarıñarga jetet; emgek
zeriktirbeyt jana jaman nerselerden saktayt, al
jan düynö üçün da, dene üçün da paydaluu. Al akça
menen suluulukka karaganda alda kança köbüröök
küç jana köz karandısızdık beret.
– Biz aarılarday bolup emgektenebiz, al tursun emgekti süyöbüz, mına körösüñ! – dedi Jo. –
Men tamak jasagandı üyrönöm. Menin kanikuldagı tapşırmam uşul bolsun: kiyinki tamagım
eldin baarın tamşandıra turganday bolot.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Apa, men saga koşulup atama köynök tigem.
Men tikkendi jakşı körböym, birok uşunu atkaram. Özümdün jakşınakay turgan köynöktörüm menen alek bolgondon körö uşunday kılam.
– Men kuurçaktarım menen muzıkaga köp ubakıt ketirbey, kün sayın sabak okuym. Men oynop jürö berbey okuşum kerek. – Besstin çeçimi
uşunday boldu.
Emi da ejesinen taasirlendi:
– Men sözdördü tuura koldongondu üyrönöm.
– Abdan jakşı. Men eksperimentke ıraazımın jana anı kaytalaştın keregi jok dep
oyloym. Birok ötö kıynalıp iştebegile. Dem
alganga da ubakıt bölüp, ar bir künüñördü paydaluu jana jagımduu ötkörgülö. Ubakıttı jakşı paydalanıp, munu menen anın kımbat ekenin tüşünö turganıñardı dalildegile. Oşondo
jaştık sonun bolot, karıganda kedeylikke karabastan jakşı jaşaganıñardı tüşünösüñör
jana keyibeysiñer da ökünböysüñör.
– Biz munu estep kalabız, apa! – Bul alardın
esinen çıkpay kaldı.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On ekinçi bap
GENERAL LORENSTİN LAGERİ
oçtoçunun mildetin adatta Bess atkarçu, antkeni köbünçö üydö bolgonduktan, kaşaadagı poçtogo üzböy barıp, açkıçı menen kiçinekey
eşikti açıp, poçto alıp kelgendi özü da jakşı
körçü. İyul kündörünün birinde al bir kuçak kat
jana posılkalardı alıp kelip, kaadaluu poçtoçuday bolup baarına tarata baştadı.
– Bul gül saga eken, apa! Lori saga gül jibergendi eç unutpayt, – dedi al, «apasının burçunda» turgan vazaga jıtı burkuragan güldördü salıp jatıp.
– Miss Meg Març, kat jana meeley, – dep ulanttı Bess, alardı apasının janında erkekterdin
köynögünö manjet tigip oturgan ejesine berip
jatıp.
– Men Lorensterdikinde jup meeley unutup
kettim ele, a bul bolso biröö ele eken, – dedi Meg,
boz meeleydi karap. – Sen biröönü bakka tüşürüp
koygon joksuñbu?
– Jok, tüşürgön jokmun. Poçtodo biröö ele
eken.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jalgız meeleydi jaman köröm. Boluptur
emi, ekinçisi da tabılıp kalar. Katta bolso men
suragan nemisçe ırdın kotormosu bar eken. Munu
mister Bruk kotorgon okşoyt, kolu Lorinikine okşoboy turat.
Missis Març tatınakay köynökçön, tarmal
kökülü bir az uypalanıp, işi menen alek bolup,
apasının kılt ete tüşkön oyunan kabarı jok
oturgan Megdi karap koydu. Al ırdagança tigip,
manjaları epildep, tagıngan gülündöy taza, oyunda kız kıyalı menen alek bolup oturdu. Missis
Març jılmayıp, ıraazı bolup kaldı.
– Doktor Jogo eki kat jana büt poçtonu jaap
kalgan mına bul külkülüü eski şlyapa, – dedi Bess,
Jo jazıp oturgan kabinetke kirgende külüp.
– Lorinin kuulugun karasañ! Bir jolu çoñ
şlyapalar moda bolso jakşı bolot ele, eşikke
çıkkan sayın betim küyüp kalat dep koydum ele.
Al: «Modanı karap emne kılasıñ? Çoñ şlyapa kie
ber, özüñö ıñgayluu bolot da», – dep aytkan bolçu. Men da kie beret elem, birok jok dep joop
bergemin. Karabaysıñbı emi, kie alar beken dep
jönötüp iygen tura. Eç nerse emes, men munu tamaşalap kiyip alam da, modadan korkpoy turganımı
körsötöm. – Anan çoñ şlyapanı Platondun byustuna
kiygizip koydu da, kattardı okuy baştadı.
Birinçi kat apasınan eken, anı okuganda Jonun eki beti albırıp, közdörünö jaş kele tüştü,
antkeni anda mınday dep jazılıptır:
Altınım menin!
Men saga bul kattı senin araketteriñdi körüp,
ıraazı bolgonumdu aytayın dep jazıp oturam.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Sen kıjalat kılgan oyloruñdu, iygilikteriñ menen kemçilikteriñdi eç kaçan aytpaysıñ, balkim,
men baykap jürgöndöy, alardı Dosumdan başka eç
kim bilbeyt dep oyloyttursuñ. Birok men da baarın körüp, baykap turam jana jemişin bere baştagan çeçkindüülügüñö çın jürögümdön işenem.
Uşunuñdan jazbay çıdamkaylık menen araketiñdi
ulanta ber, altınım jana seni süygön apañday eç
kim tereñ tüşünö albasın bile jür dep apañ.
«Sen maga kanday jardam beresiñ, apa! Senin
katıñ million dollardan jana miñdegen maktoolordon da artık men üçün. Men araket kılam, apa!
Araket kılam jana çarçabaym, antkeni sen barsıñ
jana sen maga jardam beresiñ».
Anan başın koluna koyup, jazıp jatkan
añgemesine bir neçe baktıluu köz jaşın tamızdı, antkeni jakşı boloyun degen araketimdi eç
kim körböyt, eç kim baalabayt degen oydo jürçü.
Apasının jazgandarı al üçün abdan kımbat boldu, antkeni kütüüsüz keldi, anın üstünö apasının
maktoosu al üçün baa jetkis nerse bolçu. Küçünö
küç koşulganın sezip, emi Apollion menen çındap karmaşam dep şerdenip kattı köynögünün bir
büktömünö işenimdüü kalkanday kılıp kılıp
tagıp algan soñ baarına dayar bolup, ekinçi kattı
açıp okuy baştadı. Lori şaşılgandıktan mınday dep tartañdatıp jazıptır:
Kımbattuu Jo!
Baarı abdan jakşı!
Erteñ maga Angliyadan baldar menen kızdar konokko kelişet. Men ubakıttın köñüldüü ötüşün
kaalaym. Eger baarı makul boluşsa, bardıgıbız
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kayık menen Longmedoudagı şalbaaga barıp, çatır tigip, piknik uyuştursak jana kroket oynosok dep turam. Menin konoktorum abdan jakşı
nemeler jana köñül açkandı jakşı körüşöt.
Baldarga baş-köz boluş üçün mister Bruk barat,
al emi kızdardı Keyt Boun közömöldöyt. Men
baarıñardın barışıñardı kaalaym jana Bess­
tin üydö kalışına eç jol berbeym – piknikte eç kim anın tınçın albayt. Azık-tülüktön
kam jebe, alardın baarın özüm alıp baram. Dos
ekeniñdi unutpay sözsüz kel.
Kıyınçılıkta birge bol.
Dosuñ Lori
– Kanday sonun! – dep kıykırdı Jo, Megge
jañılıktı aytkanı çurkap baratıp.
– Sen bizge uruksat beresiñ da, ee, apa? Biz Lorige çoñ jardam berebiz, antkeni men kayık aydagandı bilem, Meg bolso tamaktı karayt, kiçineler
da bir nersege jardam beret.
– Al Voup degender çoñ kişiler emes beken?
Sen alardı bilesiñbi, Jo? – dep suradı Meg.
– Alardın törtöö ekenin ele bilem. Keyt senden uluuraak, Fred menen Frenk (egizder) seni menen teñ boluş kerek, al emi Greys – kiçinekey kız,
toguz-ondordo boluş kerek. Lori alar menen çet
ölködö jürüp taanışıptır jana baldar aga jagat
eken, al emi erdin kımtıganına karaganda Keytti
ança jaktıra berbeyt okşoyt.
– Frantsuz çıt köynögüm juuluu bolgonu jakşı bolbodubu, oşonu kieyin, al maga jakşı jaraşat, – dedi Meg ıraazı bolup. – Senin jakşıraak
birdemeñ barbı, Jo?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Kayık aydaganga kızıl kostyumum bar,
oşol bolot. Kayık aydap, jöö basa turgan bolgon
soñ, maga eç kanday krahmaldın keregi jok. Sen
barasıñbı, Bess?
– Eger bir da bala menen süylöştürbösöñ, baram.
– Birin da jolotpoym!
– Men Lori ıraazı bolso eken deym, mister
Bruktan bolso korkpoym, al abdan jakşı kişi,
birok oynogum, ırdagım jana süylöşküm kelbeyt.
Jan-dilim menen işteym jana eç kimge joltoo
bolboym. Eger özüm karap jüröm deseñ, baram, Jo.
– Azamat, sen tartınçaaktıktan kutulganga araket kılasıñ, uşunuñ üçün men seni süyöm. Kemçilikten kutuluş oñoy emes jana kubattagan ar bir
söz abdan şıktandırat – munu özümön ulam bilem.
Irakmat, apa. – Jo apasının eti kaçıp kalgan betinen öptü. Bul missis Març üçün abdan kımbat ele, al
tursun bayagı jaştık kezdegi otu jangan betin kaytara turgan öbüüdön da baaluu bolçu.
– A men bolso bir kutu şokolad draje jana
özüm tartkım kelip jürgön süröttü aldım, – dedi
Emi özünükün körsötüp.
– Mister Lorens menden keçinde kelip, lampalardı küygüzgöngö çeyin pianino oynop berçi dep
ötünüptür, – dep jılmaydı mister Lorens menen
bargan sayın ınak bolup baratkan Bess. – Sözsüz
baram, – dep koşumçaladı al.
– Azır bolso kelgile, eki ese iştep, erteñ eç
nerseni oyloboy jırgap oynoguday bololu, – dedi
Jo, kalemin şvabraga almaştırıp jatıp.
Ertesi tañ atıp, kün kızdardın bölmölörün
şıkaalap karasa, külkü kelerliktey nerseler
KİÇİNEKEY AYIMDAR

köründü. Alardın ar biri açık abadagı mayramga
zarıl dep eseptegendey dayardanışıptır. Megdin
mañdayında papilottordun koşumça katarı turuptur, Jo küngö küygön betine kremdi boluşunça süyköptür, Bess bolso men kelgençe kusa bolbosun dep Joannanı koynuna alıp jatıptır. Birok
Emi baarınan aşıp tüşüptür: al dayıma uyat kılçu murdun bir az kötörülsün dep kir kıpçıtkıçka
okşogon kıpçıtkıç menen kıpçıtıp jatıptır.
Bul adatta sürötçülör kagazdı molbertke bekitiş
üçün koldonçu kıpçıtkıç bolgonduktan, azırkı
maksatka töp keliptir. Kün külüp iygendey jark
ete tüştü ele, Jo oygonup ketip, eje-siñdilerin
oygottu jana Eminin jasalgasın körüp, booru
ezilgençe küldü.
Kün menen külkü jakşılıktın belgisi bolgondoy boldu jana koñşulaş eki üydö teñ şañduu
tüyşük baştaldı. Baarınan murun kiyingen Bess
terezede turup alıp, jasanıp jatkan ejelerine
telegraf kabarların aytıp jattı: – Mına, çatır
kötörgön kişi baratat! Missis Barker sebetke salıngan tañkı tamaktı alıp baratat. Mister Lorens bolso bir asmandı, bir flyugerdi karap atat,
al dagı biz menen barsa jakşı bolot ele. A mına
Lori köründü, çınıgı moryak bolup alıptır, azamat! O, kuday, bul kim bolup ketti! Ekipaj tolo
el: uzun boyluu ayım, kiçinekey kız jana eki bala
jüröt. Biröö aksap, baldak menen jüröt. Lori bul
jönündö eç nerse aytkan emes ele... Tezireek bolgula, kızdar! Keç bolup baratat. O, Ned Moffat da
jüröt go! Karasañ, Meg, tigi bir jolu düköndö biz
menen uçuraşkan kişi go?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ooba, bul Ned Moffat. Tañ kalıştuu, men
anı toodo es alıp jürsö kerek dep oylodum ele.
A, mına Salli, piknikke kelip kalıp jakşı
bolgon turbaybı. Men kanday bolupturmun, Jo?
– dep suradı Meg tolkundanıp.
– Tim ele margaritka bolup kalıpsıñ.
Köynögüñdü bir az oñdop, şlyapañdı tüz kiy, kıyşayta kiyseñ kıyalkeçtey körünüp kalasıñ, anın
üstünö kiçine şamal bolso ele uçup ketet. Kana,
kettik anda.
– O, Jo, sen uşul şlyapa menen kantip barasıñ?
Koyçu! Karakçıga okşop kalat ekensiñ, – dep iydi
Meg siñdisine. Al bayagı Lori tamaşalap berip
iygen eski çoñ şlyapanı kızıl lenta tagıp kiyip
alıptır.
– Men uşunu ele kiem; sonun şlyapa: küngö
küygüzböyt, çoñ, jeñil. Külkülüü da bolot, karakçıga okşoşsom okşoşupmun da, ıñgayluu bolso
boldu. – Uşunu aytıp Jo eşikti karay jönödü,
kalgandarı anı eerçip, eje-siñdilerdin jaykı
kostyumdardı kiygen şlyapaçan kiçinekey baktıluu tobu jönöp kaldı.
Lori alardı dostoruna taanıştırmak bolup
çurkap keldi. Şalbaa kabıl aluuçu zalga aylanıp,
anda bir neçe münöt kızuu stsenalar boldu. Miss
Keyt, boy jetip ele kalgan jıyırma jaştardagı
kız, jaş amerikalık kızdarga ülgü bolo turganday jönököy kiyiniptir, munusu Megge abdan jaktı. Mister Ned Moffattın siz menen joluguşuu
üçün ele keldim dep aytkanı da köñülün kötördü.
Jo miss Keytti körgöndön kiyin emne üçün Lori
anı aytıp jatıp «erinin kımtıganın» tüşündü,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

antkeni al kız özün
erkin alıp jürgön
başka kızdardan ayırmalanıp bir top tekeber sıyaktandı. Bess
beytaanış baldardı
karap turup janagı
aksagan bala anday
dele «jaman» emes,
teskerisinçe uyalçaak
ekenin baykap, aga jakşı mamile kıla turgan boldu. Emige Greysi degen kiçinekey bolgonu menen
abdan tarbiyaluu kız jaktı, eköö bir az tikteşip
turgandan kiyin ele ınak bolup ketişti.
Çatır, tañkı tamak jana kroker jabduuları
murun jönötülgöndüktön, kompaniya eki kayıkka
tüşüp, jönöp kalıştı, mister Lorens şlyapasın bulgalap jeekte kaldı. Lori menen Jo bir
kayıktı, Bruk menen Ned ekinçi kayıktı aydap
baratıştı, al emi Fred Voun, egizdin tügöyü, kiçinekey kayıktı aydap alıp şoktonup barattı.
Jonun külkülüü şlyapasına kütülgöndöy ele bir
top sözdör aytıldı, antkeni al bardık jagınan
mıktı bolup çıktı: anı körgöndördün baarı
külüp, tez ele özdörün erkin sezip kalıştı, Jo
kalaktı şilegen sayın jelpildep jagımduu jel
payda kılıp jattı jana Jo özü aytkanday, kokus jaan jaap ie turgan bolso, bardıgına kol çatır bolgongo da jaramak. Miss Keyt Jonu bir az
tañ kalıp karap oturdu, özgöçö anın «Hristofor
Kolumb!» dep kıykırganı jana Lori kayıkka oturup jatkanda Jonun butun basıp alıp: «Dos, keçi191
KİÇİNEKEY AYIMDAR

rip koy, katuu oorudubu?» dep aytkanı tañ kalıştuu boldu. Bul tañ kalarlık kızdı lornet menen
bir neçe jolu karagan soñ miss Keyt bul kız «tañ
kalarlık bolgonu menen akılduu eken» dep çeçti
da, Jogo alıstan karap, jılmayıp koydu.
Meg kiyinki kayıkta sonun jerde oturdu: al
kayık şilegender menen bet mañday oturgandıktan,
tigiler buga kubanıp, kayıktı abdan çeberdik menen aydap baratıştı. Mister Bruk abdan oluttuu,
köp süylöbögön, koy köz, ünü jagımduu jigit ele.
Megge anın kalbaat manerası jakçu jana anı
eki buttuu entsiklopediya dep esepteçü. Al köp
süylöşpögönü menen köp karaçu jana munusunan antipatiya sezilçü emes. Ned student bolgonduktan, ar
kanday birinçi kurstun studenti sıyaktuu ele bir az
kekireyip jürçü. Ötö akılduu bolbogonu menen ak
köñül, şayır bala bolçu jana jalpısınan alganda
piknik sıyaktuu toy-tamaşalarga toluk jaray turgan
neme ele. Salli Gardiner ak köynögün bulgap alba­
yın dep kooptonup, bir jagınan Bessti kooptondurup jatkan Freddin sözünö kulak saluu menen alek
bolup barattı.
Longmedou jakın ele bolçu, birok alar kelgende, çatır tigilip, krokettin darbazası koyulup
kalgan eken. Japjaşıl şalbaanın ortosunda üç
emen butak jayıp turuptur, tegeregi bolso kroket
oynoy turgan tegiz talaa.
– General Lorenstin lagerine koş keliñizder, –
dedi jaş kojoyun, baarı suktanıp jeekke çıgıp
jatkanda. – Bruk – kol başçı, men general-intendantmın, al emi kalgan baldar ofitserler bolot, al
emi siler, ayımdar, bizdin konogubuzsuñar. Çatır
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tolugu menen silerdin kızmatıñarda bolot, birinçi emendin tübü – silerdin konok bölmöñör,
ekinçisi – aşkana, üçünçüsü – talaa aşkanası.
Emi kün ısıp ketkençe oynoylu, anan erteñ menenki tamaktı oylonuşturabız.
Frenk, Bess, Emi jana Greys kalgan segiz katışuuçunun oynogonun karamak bolup oturuştu.
Mister Bruk öz komandasına Megdi, Keytti jana
Freddi tandap aldı, al emi Lorinin komandasına
Salli, Jo jana Ned kirdi. Angliyalıktar jakşı
oynop jatıştı, birok amerikalıktar jakşıraak
soguşup, 1776-jıldın23 maanayı şıktandırganday ar bir karış jer üçün kaarmandık menen
salgılaşıştı. Özgöçö Jo menen Fred bir neçe
jolu kızañdaşa tüşüşüp, bir jolu kadimkidey
uruşup kete jazdaştı. Jo akırkı darbazadan
ötköndön kiyin jañılışıp ketti da, munusuna
abdan jini keldi. Fred bir az artta kelatkan, emi
oyun kezegi aga keldi. Al şardı urdu ele, al darbazaga tiyip, janına turup kaldı. Darbazanın
janında eç kim jok bolgonduktan, şardın kaysı
jerde jatkanın körmökçü bolup çurkap bardı da,
şardı butunun uçu menen akırın teep, darbazaga
kirgizip jiberdi.
– Men öttüm. Emi, miss Jo, azır sizdin
esebiñizdi tabam da, kazıkka birinçi bolup baram! – dep kıykırdı jaş jentelmen, kayra urmakçı bolup.
1776-jıldın maanayı – Tündük Amerikada 13 anglis koloniyalarının revolyutsiyalık-boştonduk soguşu
jönündö söz bolup jatat, al soguştun jürüşündö köz karandısız AKŞ mamleketi tüzülgön.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Siz türtüp koyduñuz, men kördüm. Azır kezek
meniki, – dedi Jo jini kelip.
– Kuday ursun, tiygenim jok, balkim, al özü
bir az togolonup ketkendir. Al bolso erejege karşı kelbeyt. Kana, jol beriñiz, kazık kagayın.
– Biz, amerikalıktar, köz boyömoçuluk kılbaybız, siler kaalasañar, kıla bergile, – dep joop
berdi jini kaynagan Jo.
– Yankiler – eñ kıyın aldamçılar, munu eldin
baarı bilet. Mına sizge! – dep joop berdi Fred
anın şarın özünükü menen alıs kagıp jiberip.
Jo dagı bir oroy söz aytayın dep barıp karmanıp kaldı. Çaçının tübünö çeyin kızarıp-tatarıp, bir münötçö darbazanı ornotup turdu, oşol
uçurda Freddin şarı kazıkka tiydi da, tigil oyundu ayaktaganın jar salıp iydi. Jo şarına barıp,
badaldın arasınan köpkö izdep jürüp taap keldi.
Emi özünö kelip, kezegin sabırduuluk menen kütüp
turdu. Al bir neçe sokkudan kiyin ele murunku pozitsiyaların eelegenge jetişti, birok bul uçurda mis­
ter Bruktun komandası jeñişke jakındap, Keytke
taandık akırkı şar kazıktın janında jatkan.
– Eh! Baarı ketti! Koş bol, Keyt! Miss Jo
menden öç algısı kelip turat, sen emi jeñişten
kol juuduñ go! – dep kıykırdı Fred tolkundanıp,
bardıgı oyundun soñun körmök bolup çurkap kelişkende.
– Yankiler adatta duşmanına ayköl boluşat, –
degen Jo Freddi karadı ele tigil kızarıp ketti. –
Özgöçö alardı jeñgende, – dep koşumçaladı al.
Anan Keyttin şarına tiybesten, şarın kazıkka
tiygizip, komandasına jeñişti alıp berdi.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Lori kubangandan şlyapasın kökkö ırgıtıp
jiberip, anan konoktor jeñilip jatkanda mınday
kıluu bolboy turganın estey koydu da, «ura» degen
kıykırıgın bütürböy, Jogo şıbıradı:
– Barakelde! Anın köz boyömoçulugun men da
kördüm. Biz munu betine açık ayta albaybız, birok al mından arı anday kılbayt, kepildik berem.
Meg çaçıñdı oñdop bereyin demiş bolup
Jonu çetke alıp çıktı da, booru oorup, bir jagı
ıraazı bolup ayttı:
– Abdan jaman boldu, birok sen özüñdü
karmadıñ, Jo. Azamatsıñ!
– Meni maktabay ele koy, Meg, oşol uçurda
men anı jaakka çapkanga dayar elem. Çalkanga turup, açuumdu eptep baspaganda, bir balaket bolmok. Menin jinim dagı ele taray elek, al menden
oolak bolso jakşı bolot ele, – dep joop berdi
Jo, Fredge şlyapasınan aldınan jini kele karap.
– Tamak maalı boldu, – dedi mister Bruk saatın karap. – General-intendant, siz suu alıp kelip, ot jagıñız, biz miss Març, miss Gardiner
bolup stoldu koyölu. Kim jakşı kofe kaynata alat?
– Jo, – dep joop berdi Meg siñdisinin jakşı
jagın körsötköngö ıñgay kelgenine süyünüp.
Jakında özdöştürgön kulinardık çeberçiliginin paydası tie turgandıgın sezgen Jo kofe
kaynatkıçtın janın eeledi, kiçinekeyler otun
terip kelişti, baldar jakın jerdegi bulaktan
suu alıp kelip, ot jagıp jiberişti. Miss Keyt
albomuna bir şiltem süröttördü tartıp, Frenk
bolso kamıştan tabak koyguçtardı tokup oturgan
Bess menen süylöşüp jattı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Kol başçı menen adyutanttarı dastorkon ja­
yıp, ar türdüü suusunduktar menen daamdardı jaşıl jalbıraktar menen koozdop koyup jatıştı.
Köp ötpöy ele Jo kofe dayar bolgonun jarıyaladı
da, bardıgı süyünüp tamakka oturuştu, antkeni
jaştar tamaktı jakşı jep, anın üstünö taza aba
da kursaktı tez açırat emespi. Erteñ menenki tamak
abdan köñüldüü bolup, arı jakta ottop jürgön at
katuu çıkkan katkırıktan çoçup ketip jattı. Stol
bir az kıyşayıp turgandıktan, külkügö şıltoo
boldu; sütkö emendin urugu tüşüp ketip jattı, al
emi kumurskalar çakırtpastan kelip ele daam tatıp, tüktüü kurttar emne bolup atkanına kızıgışıp iyreleñdep butaktardan karap atıştı. Kaşaanın arı jagınan üç kiçinekey sarı baş kızıga karap, özöndün arı jagınan bir it tınbay ürüp turdu.
– Eger kaalasañ, tuz bar, – dedi Lori, Jogo jemiş salıngan tabaktı berip jatıp.
– Irakmat, men jörgömüştördü jakşı köröm, –
dep joop berdi al, kaymakka tüşüp kalgan eki kiçinekey jörgömüştü alıp jatıp. – Senin tamagıñ
uşunday sonun bolup jatkanda, menikin estetpey
ele koysoñ bolmok, – dep koşumçaladı ele, eköö
teñ katkırıp iyişti. İdiş jetpegendikten, bir
tabaktan jep jatıştı.
– Oşol tüşkü tamak abdan sonun bolgon, azırkıga çeyin unuta albay jüröm. Bul tamakka bolso menin eç kanday tieşem jok, antkeni eç nerse kılgan
jokmun. Baarın Meg, Bruk bolup siler jasadıñar,
men silerge abdan ıraazımın. Toygondon kiyin emne
kılabız? – dep suradı al, tamak bütköndön kiyin
işengen nerseleri bütüp kaların sezip.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Salkın tüşkönçö oynop oturabız. Men
adabiy lotonu ala kelgemin, miss Keyt da jañı,
kızıktuu oyundardı bilet boluş kerek. Barıp
surasañ, al konok emespi, aga köbüröök köñül
buruşuñ kerek.
– A sen konok emessiñbi? Bruktu anı menen bolot dep oylosom, al Meg menen ele süylöşüp otu­
rat, a Keyt bolso alardı tigil aynegi menen karap
oturat. Boluptur, men barayın, Jo, birok sen maga
nasaat okuba, saga jaraşpayt.
Miss Keyt çın ele jañı oyundardı bilet eken.
Kızdar kaalabay, baldar jey albay kalganda, ki­
yinki emendin tübündögü «konok bölmögö» barıp,
«bolbogon kepti» oynomok boluştu.
– Biröö bir bolbogon kepti ayta baştayt da,
kaalaşınça süylöy beret, bolgonu abdan kızık
jerine kelgende toktoşu kerek. Anı başka biröö
ulantat da, al dagı janagıday kılat. Araket kılsa,
bul abdan külkülüü bolot jana özünçö ele bir tragikomediya bolup, booruñ ezilgençe külösüñ. Kana,
mister Bruk, baştañız, – dedi Keyt öküm ün menen.
Jigitterge mugalimindey sıy mamile jasaçu Meg
buga tañ kalıp kaldı.
Eki jaş kızdın but jagında jatkan mister
Bruk buyrukka baş iyip, tatınakay koy közdörü
menen kün nuruna çagılışkan özöndü tiktep
añgemesin baştadı.
– İlgeri-ilgeri bir rıtsar boluptur, kılıçı
menen kalkanınan başka eç nersesi jok bolgonduktan, bakıt izdep jönöptür. Deerlik jıyırma
segiz jıl jer kezip jürüp bir karıgan ak köñül
koroldun sarayına tuş boluptur. Korol jak197
KİÇİNEKEY AYIMDAR

şı körgön aygırımdı kim minip üyrötüp berse,
çoñ sıylık berem dep ubada kılgan eken. Rıtsar
araket kılıp köröyün dep, anısı da oñunan çıga
turganday bolup kalıptır, antkeni aygır abdan
azoo bolgonu menen aga könö baştaptır. Rıtsar
kün sayın aygırdı minip alıp şaarga çıgıp,
tüşündö körgön bir suluunu izdeçü eken. Bir künü
bir jımjırt köçö menen baratıp, jarım-jartılay buzulgan bir üydön bayagı suluunu körüp kalat.
Suraştırıp körüp, bir sıykırçı adam al jerde
kolgo tüşkön printsessalardı karmay turganın,
alar akça tölöp kutuluş üçün kereli keçke jip iyriy turganın bilet. Rıtsar alarga jardam bergisi
kelet, birok kedey bolgonduktan, kün sayın bayagı jerden atçan ötköndön başka kolunan eç nerse
kelbey, suluunun erkindikke çıkkanın bir körsöm
dep samap jüröt. Akırında bir künü üygö kirip,
printsessalardın al-jayın suramak bolot. Barıp
eşikti kaksa, zor darbaza açılat da...
– Ayday suluu bir kız çıgıp: «Kele turgan
künüñ bar eken!» – dep kıykırat, – dep ulap ketti frantsuz romandarın köp okup, alardın stiline suktanıp jürçü Keyt. – «Bul oşol kız!» – dep
kıykırgan graf Gustav anın butuna jıgıldı. «O,
turuñuz, turuñuz!» – dedi tigi kız aga apapak kolun
sunup. «Jok, siz kantip kutkarıp alarımdı aytmayınça, men turbaym», – dep saltanattuu türdö
ayttı dagı ele tizelep turgan rıtsar. «Bul tiran
turganda, men bul jerden çıga albaym». – «Al kayda?» – «Konok bölmödö. Jönöñüz, baatırım, meni
kutkarıp kalıñız». – Aytkanıñızdı atkaram – je
jeñiş menen kelem, je ölöm!» Al uşintken boy198
KİÇİNEKEY AYIMDAR

don konok bölmögö barıp, eşikti açıp, içkeri kadam taştaganda...
– Kara mantiya kiygen bir çal kileygen grekçe
sözdük menen baştan arı berip kaldı, – dep uladı
Ned. – Janagı rıtsar, atın unutup kaldım, daroo
özünö kele kalıp tirandı karmap turup terezeden
ırgıtıp jiberdi da, suluuga jönömök boldu ele
eşik jabılıp kalıptır. Terezenin pardasın julup alıp, jip jasadı da, anı menen ıldıy tüşüp
baratkanda, anısı üzülüp ketip altımış fut bi­
yiktikten uçup barıp suu tolturulgan añga tüştü.
Suuda balıktay süzgöndüktön sepildi bir aylanıp süzüp çıktı da, eki jigit kaytarıp turgan kiçinekey eşikke jetti. Tigil eköönü karmap turup,
baştarın kagıştırganda, jañgaktay jarıldı.
Anan küçtüü bolup ketkenin baykap, eşikti oñoy
ele sındırdı da, bir futtay kalıñ çañ baskan taş
tepkiç menen jogoru çıgıp baratsa, muştumday
bakalar menen jörgömüştör jürüptür deyt. Alardı körsöñüz, miss Març, jürögüñüz tüşüp kalmak.
Tepkiçtin uçuna jetkende, körgön közünö işenbey, demi kısıla tüştü...
– Appak kiyimçen, beti vual menen jabıluu,
tarbaygan koluna lampa karmagan upuzun biröö turuptur, – dep uladı Meg. – Al kördöy karañgı, suuk
koridor menen azgırıp eerçitip barattı. Eki
jakta statuyalardın karaandarı baykalat, aylana jımjırt, lampa jalındap küyüp, tigil arbak
ulam burulup karagan sayın vualdın arı jagınan
tiri ukmuştay közdörü jarkıray tüşüp barat.
Oşentip, bir maalda köşögö menen jabılgan bir
eşikke jetişti, arı jagınan sıykırduu muzıka
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ugulup turat. Rıtsar eşikke jetkende, arbak anı
türtüp iydi da...
– Tabakerka menen bir koydu, – dedi Jo kaydıger ünü menen. Ugup oturgandardın booru ezilip kaldı. – Rıtsar sılık-sıpaa «Çoñ rahmat»
dedi da, tamekiden jıttap, jeti jolu abdan katuu
çüçkürdü ele, başı üzülüp ketti. «Ha-ha-ha» dep
küldü arbak. Anan açkıç salçu teşikten jan talaşıp jip iyrip jatkan printsessalardı karadı
da, rıtsardı alıp, başı jok on bir rıtsar jatkan
çoñ kalay sandıkka salıp koydu. Bir maalda alardın baarı tura kalıp...
– Hornpayp24 biyley baştaştı, – dep baştadı
Fred. – Alar biylep jatkanda, buzulgan sepil parustuu soguş kemesine aylanıp ketti. «Kliverdi
kötör, marsel rifterin al, ruldu solgo bur, zambirekti dayardagıla!» – dep kıykırdı kapitan,
gorizontton sıyaday kapkara jelegi bar portugaliyalık pirattardın kemesi körüngöndö. «Alga,
menin arstandarım!» dep kıykırdı kapitan, anan
kanduu soguş baştaldı. Albette, britaniyalıktar
jeñişti, alar dayıma jeñişet.
– Jok, dayım emes! – dep koydu Jo özünçö.
– Alar portugaliyalık kapitandı tutkunga
alıştı, al emi pirattardın kemesinin palubası
ölüktörgö tolup, kan suuday agıp jattı, antkeni
pirattarga ölgönçö soguşkanga buyruk berilgen
bolçu. Britaniyalık kapitan: «Ey, jardamçı botsman, eger künöölörün moyunga albasa, munu daroo
suuga ırgıtkıla!» – dep buyruk berdi. Birok portugaliyalık süylöböy koygonduktan, anı suuga ır24

hornpayp – anglis matros biyi.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

gıtıp jiberişti. Matrostor köñül açıp jatkanda, tigil akmak britaniyalık kemenin tübünö süzüp
kirip, lyuktu açıp, kemeni bütün ekipajı menen
çöktürüp iydi. Alar deñizge çögüp baratışsa...
– O, kuday! Emi emne dep aytam? – dep iydi
Salli, antkeni matrostor jönündögü okugan kitepterinen ar kaysını aytıp atkan Freddin baya­nı
bütüp kalgan ele. – Boluptur, anda mınday. Alar
deñizdin tübünö jetkende, tatınakay rusalka tosup alıp uçuraştı. Başı jok rıtsarlar salıngan
sandıktı körüp bir top kaygırgan soñ ar kanday
ayal sıyaktuu ele kızıgıp, kiyin suraştırıp bilip alarmın dedi da, alardı okeandın tuzu menen
tuzdap koydu. Bir künü bermet izdegen biröö kelgende, rusalka aga: «Eger alıp kete alsañ, uşul bir
sandık bermet seniki», – dedi. Al tigil baykuştardı tirilteyin dep, birok özü jogoru alıp çıga
albay jürgön ele. Oşentip, tigil neme sandıktı
eptep jeekke alıp çıgıp karasa, bermetten dayın
jok. Anan kapa bolup şalbaaga taştap koyso, anı...
– Jüzdögön semiz kazdardı kaytarıp jürgön
kiçinekey kız taap alat, – dedi Emi, Sallinin
fantaziyası kurup baratkanda. – Kız rıtsarlardı
ayap ketti da, bir jakşı kempirden emne kılış
kerek ekenin suradı. «Kazdarıñdan sura, oşolor
bilet», – dep joop berdi kempir. Kız kazdarınan
jañı baştı emneden jasasa bolo turganın surasa,
kazdar bir oozdon...
– «Kapustadan!» dep karkıldaştı, – dep ilip
ketti Lori. – Kız «Tuptuura!» – dep kıykırdı
da, on eki kapusta alıp kelgeni ogoroduna çurkap ketti. Alardı rıtsarlarga koyup kördü ele,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tigiler daroo tirilişip, ırakmat aytıp, jolgo
tüşüştü. Alar ayırmasın bilişken da jok, antkeni düynödö mınday baştar köp bolgonduktan, eç
kim dele tañ kalgan jok. Bayagı bizdin rıtsar bolso
suluusun izdep sıykırluu sepilge barsa, baarı erkindikke çıgıp, küyöögö tiygeni ketip kalışkan
imiş. Birok biröö kalgan dep aytıştı. Al abdan
tolkundanıp, bayagı janga ölçölüü aygırına minip sepilge barsa, suluu bakta gül terip jürüptür
deyt. «Maga rozañızdan beresizbi?» – dep surayt
al. «Siz bul jakka kirip, özüñüz alışıñız kerek.
Men sizge barsam bolboyt, uyat bolup kalat» – deyt
al tatınakay ünü menen. Rıtsar kaşaadan ötmök
bolot, birok al ulam ösüp, biyiktep, koyuulana
beret. Butaktardı ulam sındırıp oturup, teşik
jasayt da, suluuga jaldırayt: «Kirgizip koyçu
meni! Kirgizçi!». Birok tatınakay printsessa anı
tüşünböy, roza terip jürö beret. Kaşaadan ötüş
rıtsardın özünö kalat. Al öttübü je ötö albay kaldıbı, anı Frenk aytıp beret.
– Men ayta albaym da, oynoboym da, men eç kaçan oynogon emesmin, – dep jiberdi Frenk, mınday kıyın abaldan kantip çıgarın bilbey. Bess
Jonun artına bekine kaldı, al emi Greysi uktap
jatkan.
– Baykuş rıtsar oşentip kaşaada kala berebi? – dep suradı murunkusunday ele özöndü tiktegen boyunça kolundagı kiçinekey gül menen oynop
oturgan mister Bruk.
– Menimçe, bir azdan kiyin printsessa aga
eşikti açıp, gül beret boluş kerek, – dedi Lori
ustatına bir az jılmayıp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Emne ele bolbogon kepti aytıp jatabız! Maşıgıp degi kaldık, emi jöndüüröök bir nerse
oylop tapsak da bolot, – dedi Salli baarı oylop
tapkandarına bir sıyra külüp bütköndön kiyin. –
A «Nukura çındıktı» bilesiñerbi?
– Menimçe, bilebiz, – dep joop berdi Meg
oluttuu türdö.
– Men oyundu aytıp atam.
– Al kanday oyun? – dep suradı Fred.
– Abdan jönököy: çüçükulak karmaybız, kimdin nomeri kelse, başkalar bergen suroolordun
baarına tuura joop berişi kerek. Abdan külkülüü
bolot.
– Kelgile, oynop körölü, – dedi jañılıktı
jakşı körgön Jo.
Miss Keyt, mister Bruk, Meg jana Ned baş
tartıştı, birok Fred, Salli, Jo jana Lori
çüçükulak karmaştı. Birinçi bolup Lori joop
bere turgan boldu.
– Sen kimderdi baatır dep esepteysiñ? – dep
suradı Jo.
– Çoñ atam menen Napoleondu.
– Senin oyuñça, uşul jerdegi kızdardın kimisi suluu? – dep suradı Salli.
– Margaret.
– Alardın kimisi saga köbüröök jagat? – dep
suroo berdi Fred.
– Jo, albette.
– Bolbogon suroolordu koysoñorçu! – Jo togotpogondoy iyinin kuuşurup koydu, kalgandarı
Lorinin kıska, oluttuu joop bergenine külüp kalıştı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ulantalı, bul «Çındık» degen oyun jakşı
eken, – dedi Fred.
– Ooba, siler üçün abdan ele jakşı, – dep
kübürödü Jo.
Kiyinki kezek anıkı bolup çıktı.
– Sizdin eñ çoñ kemçiligiñiz kaysı? – dep
suradı Fred, anın özündö jok sapatın sınap
körmökkö.
– Kızuu kanduuluk.
– Senin abdan kaalagan nerseñ emne? – dep suradı Lori.
– Batinkenin boosu, – dep joop berdi Jo anın
oyun bilip.
– Joop tuura emes, sen çının aytışıñ kerek
bolçu.
– Talant. Sen özüñ belek kılıp bere ala turgan
nerseni aytışımdı kaaladıñ bele, Lori?
Al anın aylası kete tüşkön öñün karap kıtmır jılmayıp koydu.
– Erkekterdin kaysı kasietin baarınan jogoru baalaysıñ? – dep suradı Salli.
– Baatırdıgı menen çınçıldıgın.
– Kezek maga keliptir, – dedi Fred nomerin
karap.
– Kel, aylasın ketireli, – dep şıbıradı Lori
Jogo. Tigil bolso baş iykedi da, daroo suroo berdi:
– Siz kroket oynop jatkanda köz boyömoçuluk
kıldıñızbı?
– Ooba, bir az.
– Jakşı! A aytıp bergeniñizdi «Deñiz arstanı» degen kitepten aldıñızbı?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ooba, jarım-jartılay.
– Siz angliyalıktardı tört tarabı töp kelişken el dep esepteysizbi? – dep suradı Salli.
– Eger men başkaça oylosom, uyalmakmın.
– Bul çınıgı Jon Bul25 eken. Emi miss Salli,
kezek sizde, çüçükulak karmabay ele koyölu. Adegende
sizdi özüm bir az kıynayın: siz özüñüzdü kandaydır
bir deñgeelde nazduu dep esepteysizbi? – dep suradı
Lori, Jo Fredge jaraştık dep baş iykep jatkanda.
– Ötö ele ötkür ekensiz! Albette, jok! – dep
iydi Salli, taptakır makul emestey tür körsötüp.
– Baarınan emneni jaman körösüz? – dep suradı Fred.
– Jörgömüştü jana kürüç pudingdi.
– A emneni jakşı körösüz? – dep suroo berdi
Fred.
– Biydi jana frantsuz meeleyin.
– Menimçe, «Çındık» ötö dele jakşı oyun
emes eken, kelgile, andan körö başkasına ötölü.
Mende mına adabiy loto bar, bilimibizdi estesek
bolot, – dep sunuş kıldı Jo.
Ned, Frenk jana kiçinekey kızdar alarga koşuluştu, al emi çoñdordon üçöö özdörünçö maekteşip oturuştu. Miss Keyt kayradan eskizine kirişti, Margaret anı karap oturdu, al emi mister
Bruk okubagan kitebin karmap çöptö jattı.
– Süröttü sonun tartat ekensiz! Men tarta albaym, – dedi Meg suktanıp, bir jagınan ökünüp.
– Emne üçün okubaysız? Menimçe, sizdin
tabitiñiz da, talantıñız da bar, – dep sıpaa joop
berdi miss Keyt.
çınıgı Jon Bul – angliçandardın külkülüü atalışı.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ubaktım jok.
– Anda apañız başka talanttarıñızdı
önüktürgüsü kelet go. Menin apam da başında
oşentçü, birok men sürötçülük jöndömüm bar ekenin dalildedim. Aga aytpay turup süröttön sabak
aldım, kiyin apam özü ulantkanga uruksat berdi.
Siz da guvernantkañızdın jardamı menen oşondoy kılbaysızbı?
– Menin guvernantkam jok.
– O, unutup kalgan turbaymbı, Amerikada bizdey emes da, kızdar da köbünçö üydö okuşpayt.
Atam silerdin mektebiñerdi mıktı deyt. Siz,
sıya­gı, mençik mektepke barasız go?
– Men mektepke barbaym. Özüm guvernantkamın.
– O, koyuñuzçu, kantip ele? – dedi miss Keyt, birok munusu «O, kuday, kanday neme menen süylöşüp
oturam» degendey sıyaktanıp ketti da, Meg açıktıgına ökünüp kaldı.
Mister Bruk başın kötördü da, mınday dep
jiberdi:
– Amerikada kızdar köz karandısızdıktı
ataktuu babalarınan kem süyüşpöyt. Biz özü iştep akça tapkan mekendeş kızdarıbızga suktanabız jana alardı sıylaybız.
– O, albette, abdan sonun, alardın munusu abdan tuura. Bizde da uşunday kılgan jaş ak söök
ayaldar bar, tarbiyaluu jana bilimdüü bolgonduktan, aristokrattar guvernantka kılıp alışat, –
dedi miss Keyt tekeberdüü tarizde. Uşundan ulam
Megge özünün işi jagımsız ele emes, uyala turganday da sezilip ketti.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Sizge nemisçe ırdın kotormosu jaktıbı,
miss Març? – dep suradı mister Bruk ıñgaysız
tınımdı buzup.
– Ooba, abdan sonun eken, kotorgon kişige abdan ıraazımın. – Megdin bürkölgön kabagı açıla
tüştü.
– Siz nemisçe okuy albaysızbı? – dep suradı
miss Keyt aga tañ kala karap.
– Okuy alam, birok ança emes. Atam üyrötçü,
birok al azır askerde bolup, oñdop turgan kişi
jok bolgonduktan, özümçö okuu kıyın.
– Mına azır Şillerdin «Mariya Styuartın»
okup körüñüz, mugalim da janıñızda. – Mister
Bruk kitepti anın tizesine koyup, okuganga sunuş
kıldı.
– Bul kıyın go, men korkup turam, – dedi Meg
ıraazı bolup. Birok tigil bilimdüü jaş lediden
tartınıp turdu.
– Sizdi süröp baştap bereyin. – Anan miss
Keyt çıgarmanın eñ sonun jerinen bir üzündünü
abdan tuura okup berdi, birok ança körköm bolgon
jok.
Mister Bruk anın okuganın maktagan da jok,
sındagan da jok. Kitepti Megge bergende, al bayöo
türdö:
– Men ır dep oylopmun, – dedi.
– Irlar da bar. Mına munu okup körüñüz. – Kitepti açıp jatıp mister Bruk bir az jılmayganday boldu.
Meg jañı mugalimi körsötküç katarı koldongon uzun çöptü eerçiy jay, uyalıñkı okuy baştadı jana kıyın sözdör anın ukkuluktuu ünü menen
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jumşak intonatsiyasınan ulam poeziyaga aylanıp
ketip jattı. Jaşıl körsötküç kiteptin beti menen ulam ıldıylap barattı, Meg bolso özü jalgız oturganday baarın unutup, baykuş korolevanın sözdörün kaygıluu kılıp okuy berdi. Koy
közdördün kantip karap turganın körsö, al okuganın daroo toktotmok, birok közün albay okugandıktan, sabak al üçün abdan jagımduu boldu.
– Abdan jakşı! – dedi mister Bruk Meg tınım
alganda. Köp sandagan kataları jönündö ooz açkan
jok jana türünö karaganda, al okutkandı çındap
ele süyöt okşoyt.
Miss Keyt «aynegin» közünö alıp bardı da,
munu körüp, albomun japtı jana, sılık-sıpaa
mıkday dedi:
– Aktsentiñiz jagımduu eken, bara-bara jakşı okup ketkideysiz. Men sizge okuñuz dep keñeş
berer elem. Nemis tilin bilüü mugalim üçün abdan maanilüü. Men Greyske barayınçı, al şoktonup jatat okşoyt. – Anan miss Keyt iyinin
biliner-bilinbes kuuşurup kübürönüp ketti:
«Guvernantkanın şerigi bolup kalam dep oyuma
da kelbeptir. Jaş, suluu bolgonu menen baarı
bir guvernantka da. Bul yankiler kızık el bolot
eken! Lori mınday çöyrödö jürüp buzulup ketpese boldu».
– Angliyalıktar guvernantkalardı teñsinbey,
alarga bizden başkaça mamile kıların unutup kalıpmın, – dedi Meg, uzap baratkan karaandı keyiy
karap.
– Menin bilişimçe, erkek mugalimder da
uşundan ulam bir top kıynalışat. Bizge, emgek208
KİÇİNEKEY AYIMDAR

çilerge, Amerikaday jer jok, miss Margaret. –
mister Bruk munu abdan ıraazı bolup, kubanıp
aytkandıktan, Meg özünün tagdırına dattangansıgan sözünö uyala tüştü.
– Anda men bul jerde jaşap jatkanıma kubanam. Maga jumuşum jakpayt, birok anın ırakatı da bar, oşonduktan dattanbasam da bolot.
Sizden ayırmalanıp, okutkandı süybögönüm gana
ökünüçtüü.
– Menimçe, Loridey okuuçuñuz bolso, siz da
jumuşuñuzdu süymöksüz. Kiyinki jılı andan ayrıla turganım ökünüçtüü, – dedi mister Bruk jerdi çukup jatıp.
– Al universitetke barat go, ee? – Megdin oozu
munu aytkanı menen közü «Anda siz emne kılasız?» dep koşumçaladı.
– Ooba, maalı boldu, dayardıgı da jakşı.
Anın sabaktarı bütörü menen men soldat bolom.
Men al jakka kerekmin.
– Kanday jakşı! – dep iydi Meg. – Menimçe,
ar bir jigit askerge bargısı kelet, birok üydö
kalgan eneler jana eje-karındaştar üçün kıyın
ele bolot, – dep koşumçaladı muñayıñkı.
– Menin küyö turgan tuugandarım jok, dostorum da az, – dedi mister Bruk muñayıp, anan soolup
kalgan rozanı janagı çuñkuruna salıp, mürzödöy
kılıp köömp koydu.
– Lori menen çoñ atası sizdi oyloşot boluş
kerek, siz birdeme bolsoñuz, biz da abdan kaygırabız, – dep joop berdi Meg dostordoy.
– Jakşı sözüñüzgö ırakmat, – dedi mister Bruk
jandanıp, anan birdeme dep aytkança Ned jetip
KİÇİNEKEY AYIMDAR

keldi. Al atka kıyın mine turgandıgın kızdarga
körsötüü üçün bir karıgan attı minip alıptır.
Oşonu menen al künü tınçtık bolgon jok.
– Sen atka mingendi jakşı körösüñbü? – dep
suradı Greys Emiden, Ned menen arı-beri çurkap
jürüp çarçaganda.
– Abdan jakşı köröm. Atam bay kezde Meg ejem
köp minçü, azır bolso atıbız jok. Azır Alma Ellen ele bar, – dep koşumçaladı Emi külüp.
– Aytıp berseñ, al emne eşekpi? – dep suradı
Greys kızıgıp.
– Jo attı abdan jakşı köröt, men da jakşı
köröm. Bizde ayaldardın eski eeri bar, atıbız bolso jok. Bakta butagı japıs bir alma bar, Jo oşol
butakka eerdi tokuyt da, butaktın jogoru iyilgen
jerine tizgindi baylayt, anan Alma Ellendi kaalagança çababız.
– Kızık eken! – dep küldü Greys. – Bizdin üydö
poni bar, kündö Fred, Keyt bolup parkka barabız
da, men anı minem. Bul abdan sonun, antkeni menin
dostorum da Rouda oynoşot. Al jerde seyildegender abdan köp.
– Ah, kanday sonun! Men da bir kezde çet ölkögö
baram dep oyloym, birok men Rouga26 emes, Rimge
bargım kelet, – dedi Emi. Al Rou degen emne ekenin bilçü emes, birok al emne dep suramak da emes.
Şalbaada oynop jürgön şok baldardı karap
oturgan Frenk kiçinekey kızdardın sözün uktu
da, jini kelip baldagın arı türtüp koydu. Adabiy
lotonun çaçılıp jatkan kartoçkaların çogultup
jatkan Bess başın kötörüp, tartınganı menen
dos­tordoy suradı:

Rotten-Rou – atçan seyildöö üçün alleya.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Siz çarçadıñız go, kanday jardam bersem bolot?
– Süylöşüp oturuñuzçu, jalgız zerigip kettim, –
dep joop berdi Frenk. Sıyagı, üydö anın közün karap
turuşsa kerek. Tartınçaak Bess üçün latın tilinde
saltanattuu söz süylö dese da mından jeñilireek
bolmok, birok ayla jok, jaşınıp kala turgan Jo da
jakın jerde emes. Tigil bala jaldırap karap turgandıktan, araket kılıp körmök boldu.
– Emne jönündö süylöşküñüz kelet? – dep suradı al kartoçkalardı karmalap. Anan lenta menen baylayın dep atıp kayra çaçıp aldı.
– Men kriket, kayık aydoo jana añçılık
jönündö ukkandı jakşı köröm, – dedi Frenk. Al
özünö ali ermek taba elek bolçu.
«O kuday! Emne dep aytam? Men bul jönündö eç
nerse bilbeym da», – dep oylodu Bess, birok balanın baktısızdıgın unutup, anı sözgö tartmakçı
boldu:
– Men añçılıktı körgön emesmin, birok siz
jakşı bilet boluşuñuz kerek.
– Bir kezde bilçümün, birok emi eç kaçan mergençilikke çıga albaym, antkeni atka sekirip mine
koyöm dep butumdu sındırıp algamın. Oşentip, attar menen taygandar emi meniki emes, – dedi Frenk
üşkürüp. Munu ukkan baykuş Bess añkoolugu üçün
özün jek körüp ketti.
– Silerdin bugularıñar bizdin bizondordon
körktüüröök, – dedi al Jo okup jürçü baldardın
kitepterinen okup kalganına kubanıp.
Bizondor jönündögü söz jakşı ketti jana
Bess tigil balanı alaksıtam dep jatıp özün tap211
KİÇİNEKEY AYIMDAR

takır unutup kaldı. Özü aytkan «jaman baldardın» biri menen oozu tınbay süylöşüp oturgan
siñdisin körüp eje-siñdileri bir jagınan tañ
kalıp, bir jagınan süyünüp jatıştı.
– Kuday özüñ jalgay kör! Al tigil balaga booru ooruganınan jakşı mamile kılıp atat, – dedi
kroket ayantındagı Jo Bess jaktı jılmaya karap.
– Men dayıma aytam: bul – kiçinekey perişte, – dep koşumçaladı Meg, mından arı şek sanaganga bolboy turgansıp.
– Frenktin mınday külgönün köptön beri uga
elek bolçumun, – dedi Greys Emige. Eköö emendin urugunun kabıgınan çını jasap, kuurçaktar
jönündö süylöşüp oturuşkan.
– Bess ejem abdan jıttuu, – dep joop berdi
Emi ejesine ıraazı bolup. Al «jıldızduu» dep
aytayın degen bolçu, birok Greys eki sözdün teñ
maanisin jakşı bilbegendikten, «jıttuu» degeni özünö abdan taasirdüü sezildi.
Oydon çıgarılgan tsirk, «karışkırlar menen
koylor» oyunu jana eki komandanın kroket ayantındagı kayradan betteşüüsü menen keç kirdi.
Çatır çeçilip, tamak-aştın kalganı, idiş-ayaktar tañılıp, kayıktarga jüktölgön soñ bütün kompaniya kayıkka tüşüp, ırdap baratıştı. Sezimge
aldırgan Ned kayırmanı muñkana sozup jiberdi:
O, jalgızmın men!
Anan ırga ötüp:
Biz ekööbüz japjaşpız,
Jüröktördö ır menen jaz,
Ah, emne üçün kurbum menin,
Kılbaysıñ sen maga naz? – dep Megdi kılgı212
KİÇİNEKEY AYIMDAR

rıp karadı ele, al külüp iyip, ır buzulup kaldı.
– Mınça taş boorsuz? – dep şıbıradı al hor
ırdap jatışkanda. – Kereli keçke tigil çoyulgan
angliyalık kızdın janınan jılbay koyduñuz, emi
bolso teñsinbey, şıldıñdap külüp atasız.
– Men sizdi kapa kılgım kelgen jok, birok
sizdin kebeteñiz uşunçalık külkülüü bolgonduktan, çıday albay külüp iydim,- dep joop berdi Meg, tiginin sözünün birinçi bölügünö köñül
burbay. Bayagı Moffattardıkındagı keçeden jana
apası menen süylöşköndön kiyin andan çındap
ele kaçıp jürgön.
Ned taarınıp, Sallige arızdandı:
– Bul kız nazdangan neme okşoyt!
– Bir az, birok sonun kız, – dep joop berdi
Salli. Al kurbularının kemçiligin moyunga alganı menen baarı bir korgop turçu.
– Sonun emey ele köñül kaltıra turgan kız
okşoyt, – dedi Ned, başka jigitterdey ele kurç
süylögöngö araket kılıp.
Kiçinekey kompaniyanın ktışuuçuları erteñ
menen jolukkan şalbaada «Körüşkönçö!» dep jakın dostordoy koştoşuştu, antkeni Voundar ertesi Kanadaga ketişmek. Bak aralap ketip baratkan
eje-siñdilerdi karap turgan miss Keyt çın dilinen mınday dedi:
– Maneraları abdan erkin bolgonu menen amerikalık kızdar jakından taanışkanda sonun bolot eken.
– Sizge toluk koşulam, – dep joop berdi mis­
ter Bruk.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

On Üçünçü bap
KIYaLDAGI SEPİL
entyabrdın memiregen jıluu kündörünün
birinde Lori gamakta jatkan, anan koşuna kızdar
emne kılıp atat boldu eken dep oylop, birok barıp bilgenden erindi. Bul künü paydaluu natıyjalar da, kanaattanuu da bolbogonduktan, köñülü
çögüp, kayra jaşoogo bolboy turganına ökündü.
Isıktan jalkoolonup, mister Bruktun sabırın sınap okugan jok, deerlik jarım kün royal
oynop, çoñ atasının jinin keltirdi, itterdin
biri kuturup ketken okşoyt dep tamaşalay koyup
kızmatçı ayaldardın jürögün tüşürdü, attı jakşı karabaysıñ dep atçılardın birin uruşkandan kiyin açuusu kelip gamakka jata ketti. Anan
beykut kündün jımjırttıgı anı erkine koyboy
memiretip barattı. Kaştandardın üstündögü kök
meykindi karap jatıp ar türdüü oylor kele berdi.
Kıyalında okeandı jirep, düynönü türö kıdırıp
sayakattap jürgöndö, kandaydır bir ündör ugulup
kaldı. Gamaktın torunan karasa, koşuna kızdar
ekspeditsiya­ga çıgışkansıp ketip baratışıptır.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

«Bu kızdar kayda jönöştü eken?» – dep oylodu
Lori, uykuluu közün çoñuraak açıp, antkeni alardın körünüşü başkaçaraak ele. Bardıgı çoñ şlyapa
kiyip, koldoruna tayak alıp alışıptır, iyinderinde çoñ kara baştık. Meg jazdık, Jo kitep, Bess
sebet, a Emi bolso süröt tarta turgan kagaz alıp
alıptır. Alar bak arkıluu ötüp, kalitkadan çıgıştı da, özön jaktagı döbönü karay bet alıştı.
«Bul jakşı emes, – dep kübüröndü Lori. Piknikke baratışıp çakırıp da koyuşpayt! Kayık
menen bara alışpayt, antkeni alarda kayıktar
turgan saraydın açkıçı jok. Balkim, açkıçtı
unutup kalışkandır? Açkıçtı bergençe, emne bolup atkanın bilip keleyin».
Şlyapaları beş-altoo bolgonu menen ılayıktuusun tapkança bir az ubakıt öttü, anan açkıçtı izdep, akırı bir çöntögünön taptı. Kaşaadan
sekirip ötüp karasa, kızdar ketip kalışıptır.
Kıska jol menen sarayga barıp, kütüp oturdu, birok kızdar kelgen jok. Emne bolgonun körüş üçün
döbögö çıktı. Döbödö ösüp turgan kızıl karagaylardın arasınan bir ündör ugulgansıdı.
«Sonun körünöt eken!» dep oylodu Lori. Es
alıp turganga maanayı kötörülüp kalıptır. Anan
karasa eje-siñdiler karagaydın kölökösündö oturuşuptur, alarga ala kölökö tüşüp, jelargı betterin, çaçtarın aymalap turat. Kızdardın ar kimisi öz işteri menen alek eken. Meg jaşıl çöptün
fonunda kızgıltım köynök kiyip güldöy bolup
oturuptur. Bess karagaydın tübündögü toburçaktardın çoñdorun tandap atat, al bulardan abdan
kooz nerselerdi jasayt. Emi paporotnikterdin
KİÇİNEKEY AYIMDAR

sürötün tartıp, Jo ün çıgarıp okup jatıptır.
Lori çakırbagandan kiyin ketip ele kalayın dep
oylodu, birok ketkisi kelbey kıyıldı, antkeni
üydö baarı bir zerikmek, mında bolso baarı kızıktuu. Al bılk etpey turgandıktan, karagayda toburçak uulap jürgön tıyın çıçkan ıldıy tüşüp
keldi da, bir maalda anı körö kalıp, çıyıldagan
boyunça jogoru ketti. Bess başın kötördü da, Lorini körüp, jılmaya baş iykedi.
– Men silerge koşulsam bolobu? Je joltoo bolombu? – dep suradı al jakınday bergende.
Megdin kaşı serpile tüşkönsüdü, Jo bolso
açuulanganday bir karadı da, daroo joop berdi:
– Albette, bolot. Biz seni çakırışıbız kerek
ele, birok kızdardın bul sıyaktuu köñül açuusu
saga jakpaybı dep oyloduk.
– Maga silerdin oyun-tamaşañar dayıma jagat,
birok eger Meg kaalabasa, keteyin.
– Bir nerse menen alek bolsoñ, men karşı emesmin, birok beker oturuu erejege karşı kelet, – dep
joop berdi Meg oluttuu türdö.
– Irakmat. Emneni kaalasañar, baarın jasaym,
bolgonu arañarda bolgongo uruksat berseñer boldu, antkeni ıldıy jakta Sahara çölündöy kızıksız. Men emne kılışım kerek? Sayma sayayınbı,
okuyunbu, toburçak izdeyinbi je süröt tartayınbı? Je bardıgın bir uçurda atkarayınbı? Men
ar kanday işke dayarmın. – Lori baş iyip oturup
kaldı.
– Añgemeni ayagına çeyin okup ber, men baypaktın sogonçogun tokuy koyöyun, – degen Jo aga kitepti karmattı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Makul, mem, – dedi da, «Emgekçil aarılar
koomuna» müçö bolup kirgenine ıraazı bolgonun
bildirip okuy baştadı.
Añgeme kıska ele eken, Lori anı zamatta ele
bütürdü da, tatıktuu boldum go degen oy menen suroo bere baştadı.
– Mem, surasam bolobu: bul adattan tış kızıktuu jana paydaluu adat jañı payda boldubu?
– Aytalıbı? – dep suradı Meg siñdilerinen.
– Şıldıñdayt, – dep eskertti Emi.
– Emne bolmok ele? – dedi Jo.
– Menimçe, Lorige jagat, – dedi Bess.
– Albette, jagat! Şıldıñdabaym dep söz berem. Ayta ber, Jo, korkpo.
– Emnege korkmok elek! Bilesiñbi, biz «Piligrimdin sayakatı» degen oyun oynoybuz. Kışıjayı debey, oluttuu türdö oynoybuz.
– Ooba, bilem, – dep baş iykedi Lori.
– Kim ayttı saga? – dep suradı Jo.
– Perişteler.
–.Jok, men aytkamın. Bir jolu keçinde
baarıñar üydö jokto kapa bolup kelgende alaksıtayın dep aytıp bergemin. Lorige abdan jakkan.
Meni uruşpa, Jo, – dedi Bess akırın.
– Sen sır saktay albaysıñ. Emi eç nerse emes,
teskerisinçe jakşı boldu, saymedirep aytıp otu­
ruştun keregi jok.
– Ulantsañ, – dep ötündü Lori, Jo naarazı bolup kayra öz işi menen alek bolup kalganda.
–.Al saga bizdin jañı planıbız jönündö
aytıp bergen jok bele? Biz kanikulubuz boşko
ketpesin dep abdan araket kıldık: ar biribiz öz
KİÇİNEKEY AYIMDAR

aldıbızga maksat koyup, aga jetiş üçün talbay
emgektendik. Emi bolso kanikul ayaktap, belgilengen işterdin baarı atkarıldı jana baarıbız
jalkoo­lonboy iştegenibizge kubanıp jatabız.
– Ooba, albette. – Lori beker ötkörgön kündörün
oylop ökünüp kaldı.
– Apam açık abada mümkün boluşunça köbüröök
boluşubuzdu kaalayt, oşonduktan biz uşul jakka
kelip işteybiz. Külkülüü boluş üçün buyumdarıbızdı kendir baştıktarga salıp, eski şlyapalardı kiyip, döbögö çıgış üçün tayak alıp alabız
da, kiçine kezdegidey piligrim bolup oynoybuz.
Bul döbönü Irakat toosu dep koyöbuz, antkeni bul
jerden alıs jaktardı karap, kaçandır bir kezde
köçüp bara turgan sıykırduu ölkönü körö alabız.
Lori başın kötörüp, Jo körsötkön jaktı
karadı. Daraktardın arı jagınan kögörgön darıyanı, arkı öyüzdögü şalbaanı, anın arı jagınan çoñ şaardın karaanın jana biyik döbölördü
kördü. Kün uyasına jakındap, batış jak kızarıp
turat. Döbölördün üstündö sapsarı jana kıpkızıl buluttar kaalgıp, asman şaarının biyik munaralarınday nurlar körünöt.
– Kanday kooz! – dedi Lori kübüröp. Al ar kanday koozduktu ilgirtpey taanıçu.
– Bul jerde mınday körünüştör köp bolot, biz
alardı karap oturgandı jakşı köröbüz, antkeni
alar eç kaçan kaytalanbayt jana ar biri özünçö
kooz, – dedi Emi. Anan azırkı uçurdu tartsa jakşı bolor ele dep oylop koydu.
– Jo bizge bir kezde köçüp bara turgan ölköbüz
jönündö aytıp beret. Al çoçkoloru, balapandarı,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

çöp oro turgan jerleri bar ayıl jeri bolot deyt.
Bul abdan sonun bolmok, birok men asmandagı sıykırduu ölkögö bargandı kaalar elem, – dedi Bess
oyluu.

– Andan da kooz ölkö bar, eger biz jakşı jaşap ötsök, oşol jaktan jay tababız, – dedi Meg
nazik ünü menen.
– Birok anı köpkö kütüş kerek, al emi kütüü
kıyın. Men al jakka çabalekeydey bolup sızıp
barıp, zañgıragan darbazasına kirsem deym.
– Sen ertedir-keçtir sözsüz oşol jakka
barasıñ, Bess, – dedi Jo. – A men bolso küröşüp,
emgektenip, kütüp, kıynalışım kerek, men oşondoylordonmun. A balkim, eç kaçan jetpeşim da
mümkün.
– Men da saga şerik boluşum mümkün, birok
bul meni jubata alabı je albaybı, bilbeym. Silerdin asmandagı şaarıñardı körgönçö köp jer
kezet boluşum kerek. Eger ötö keçigip barsam,
maga jardam berip koy, Bess, makulbu?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Kiçinekey kız Lorinin jüzün karap tınçsızdana tüştü, birok jay jılıp, özgörüp baratkan
buluttu karap turup kubana joop berdi:
– Eger adamdar al jakka bargandı çın dilinen kaalap, ömür boyu çındap araket kılsa, sözsüz
jetet. Men al sepildin darbazası je karoolçusu
bar ekenine işenbeym. Anı dayıma jarkıragan
perişteler suudan çıgıp kelatkan baykuş Hris­
tianga kol sunup turgan «Piligrimdin sayakatı»
degen sürötkö okşoştura berem.
– Kıyalıbızdagı asman sepilderi çın bolup,
alarda jaşay alsak kanday sonun bolor ele, – dedi
Jo bir az tınımdan kiyin.
– Alardı uşunçalık köp kurdum deysiñ,
kaysı­nısında jaşaarımdı bilbey kıynalmakmın, – dep joop berdi Lori, bir toburçaktı tı­
yın çıçkandı közdöy ırgıtıp.
– Sen eñ jakşı körgönüñdö jaşamaksıñ. Al
kanday? – dep suradı Meg.
– Menikin aytıp bersem, sen özüñkün aytıp
beresiñbi?
– Ooba, eger başka kızdar da aytıp berse.
– Biz makulbuz. Başta, Lori.
– Düynönü kaalagança kıdırıp körgöndön ki­yin
Germaniyaga jaygaşıp, kaalagança muzıka ukmakmın.
Atagı taş jargan muzıkant bolup, bardıgı menin
muzıkamdı eñsemek. Akçanı je işti oyloboy, özümö
jakkan gana nerseler menen alek bolmokmun jana
jırgap jaşamakmın. Uşul menin jakşı körgön asmandagı sepilim. A seniki kanday, Meg?
Margaret sözün baştay albay kıynalgansıp
turdu da, anan jok çirkeylerdi kubalagansıp pa220
KİÇİNEKEY AYIMDAR

porotnik menen betin jelpip turup, jay ayta
baştadı:
– İçinde baarı – türkün tamak-aş, kooz ki­
yim-keçeler, kımbat emerekter, jagımduu adamdar jana köp akça bar zañgıragan üyüm bolso deym.
Özüm üy ayımı bolom da, baarın özüm kaalaganday başkaram. Köp kızmatçılarım bolot da, eç iş
kılbaym. Kanday baktıluu bolmokmun! Boş oturmak emesmin, bardıgına jakşılık kılıp, bardıgı meni jakşı körüşmök.
– Asmandagı sepiliñdin eesi bolobu? – dep suradı Lori kuulanıp.
– Men aytpadımbı jagımduu adamdar bolso
dep. – Uşunu aytkan Meg tuflisinin boosun baylamış bolup kaldı da, jüzü körünböy kaldı.
– Emne üçün mıktı, akılduu, ak köñül küyööm,
periştedey bolgon baldarım bolot dep aytpaysıñ?
Sen bilesiñ, alarsız sepiliñ toluk bolboyt,- dedi
jaap-jaşırgandı bilbegen Jo. Anın özünün nazik kıyaldarı ali jok ele, kitepten kezdeşken
aşıktık okuyalarına da köp maani berçü emes.
– Senikinde attardan, sıya menen kitepterden
başka eç nerse jok boluş kerek, – dep joop berdi
Meg kırtışı süyböy.
– Kantip bolbosun? Menin arap külüktörünö
tolgon atkanam, kitep tolo bölmölörüm bolmok,
özüm bolso jazıp jatmakmın, çıgarmalarım Lorinin muzıkası sıyaktuu şedevr bolmok. Birok ak
sarayıma barıdan murun adamdar tañ kalıp, men
ölgöndön kiyin da aytıp jürö turgan bir nerse jasamakmın. Kanday bolorun bilbeym, özüm
da kütüp jüröm, birok sözsüz bolot da, oşondo
KİÇİNEKEY AYIMDAR

baarıñar maga tañ kalasıñar. Kıyalımda kitep jazam jana abdan bay, ataktuu bolom. Menin süygön
kıyalım uşunday.
Meniki – atam-apam menen çoguu bolup, üybülögö kam körüü, – dedi Bess ıraazı bolup.
– Başka eç nerseni kaalabaysıñbı? – dep sura­
dı Lori.
– Kiçinekey pianinoluu bolgondon beri men
abdan baktıluumun. Baarıbız denibiz sak bolup,
çoguu jürsök boldu, başka eç nersenin keregi jok.
– Menin kaaloom köp, birok negizgisi –
sürötçü boluu, rimge barıp, sonun süröttördü tartıp, düynödögü eñ mıktı sürötçü boluu. – Eminin
jupunu kıyaldarı uşunday boldu.
– Atak-dañktı jakşı körgön kompaniya okşoybuz. Bessten başkabız bay, ataktuu jana bardık
jagınan kelişken adam boluunu kaalayt ekenbiz.
Kızık, uşul kaaloolorubuz kaçandır bir kezde
işke aşar beken? – dedi oy baskan Lori torpokko
okşop çöp çaynap jatıp.
– Menin asmandagı sepilimdin açkıçı mende,
birok eşigin aça alambı, al kiyin belgilüü bolot, – dedi Jo sırduu.
– Menin da açkıçım bar, birok açıp körgöngö
jol berişpeyt. Oşol universtitet degen nemeni köröyün degen közüm jok, – dep keyidi Lori
üşkürüp.
– Mına menin açkıçım! – Emi karandaşın
bulgaladı.
– Menin açkıçım jok, – dedi Meg ümütsüz.
– Bar, – dedi Lori.
– Kanday?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Senin suluu jüzüñ.
– Bolbogon söz, mından eç kanday payda jok.
– Köröbüz, – dep joop berdi Lori, özü gana
bilgen bir sır barday külüp.
Meg kızarıp ketti da, paporotnikke betin jaşırıp, darıya jaktı tiktep kaldı. Anın munusu
bayagı mister Bruk rıtsar jönündögü okuyanı aytıp berip jatkandagıga okşop ketti.
– Eger on jıldan kiyin tirüü bolsok, jolugalı da, tilegibiz kançalık atkarılganın je aga
kançalık jakındaganıbızdı körölü, – dep sunuş
kıldı dayıma plandarı dayar turçu Jo.
– O kuday! Men anda jıyırma jetige çıgıp
karıp kalam da! – dep jiberdi arañ ele on jetige
tolgonu menen özün çoñ sezgen Meg.
– Biz ekööbüz, Teddi, jıyırma altıda bolobuz,
Bess jıyırma törttö, Emi jıyırma ekide bolot.
Kanday abroyluu kompaniya! – dedi Jo.
– Men aga çeyin sıymıktana turganday bir
nerse jasaym dep ümüttönöm. Birok men uşunday
jalkoomun, Jo, sen aytkanday, «jalkoolonup jürö
berembi» dep korkom.
– Apam saga stimul, türtkü kerek deyt, oşol
bolso ele seni iştep ketet dep işenet.
– Al oşentebi? Yupiter ursun, oşondoy bolso ele men işteym! – dep jiberdi Lori kapıstan
jandanıp. – Men çoñ atamdı ıraazı kılganga kubanışım kerek jana oşogo araket kılam, birok
özüm munu kaalabagandıktan, kıynalam. Al meni
özündöy soodager bolso, İndiya menen sooda kılsa deyt, birok men anı eç kaalabaym. Anın eski
kemeleri alıp kelgen çay, jibek, tatımal jana
KİÇİNEKEY AYIMDAR

başka nerselerdi körgüm kelbeyt. Men alardın
eesi bolgondon kiyin maga baarı bir bolot, maga
demekten baarı çögüp ketsin. Menimçe, aga jagış
üçün men universitetke barışım kerek, antkeni
al üçün tört jıl sarptaganga makul bolsom, sooda
kompaniyasında iştete albay, koyö bergenge majbur
bolot. Birok al öjör, atam sıyaktuu kaçıp ketpesem, özünün işin maga da kıldırabı dep korkom.
Çal menen kala turgan biröö bolso, men erteñ ele
kaçıp ketmekmin.
Lori abdan tolkundanıp süylöp jattı jana
kiçine ele şıltoo bolso, janagı aytkandarın
atkara turgandıgın körüp turdu, antkeni al abdan
tez ösüp jatkan jana bardar jaşaganına karabas­
tan, ar kanday jaş jigit sıyaktuu ele köz karandılıktı jek körüp, özümçö jaşasam degende eki
közü tört bolçu.
– Men saga kemeleriñdin biri menen ketip
kalıp, özüñçö jaşagandan tajaganda gana kel dep
keñeş berer elem, – dedi Jo. Anın oyuna erdik kıluu kele kaldı, bir jagınan «Teddinin mıyzamduu ukuktarı buzulup jatkanına» booru oorudu.
– Seniki tuura emes, Jo, sen mintip aytpaşıñ
kerek, Lori da senin jaman keñeşiñdi ukpaşı
kerek. Sen çoñ atañdın aytkanın gana atkaruuga
tiyişsiñ, – dedi Meg enedey bolup. – Universitette jakşı okuganga araket kıl, anı körgöndön ki­
yin çoñ atañ saga kataaldık kıla albay kalat. Özüñ
aytkanday, anı menen kala turgan, anı karay turgan eç kim jok, eger aytpay turup ketip kalsañ, sen
özüñdü özüñ eç kaçan keçire albay jürüp ötösüñ.
Kapa bolboy, açuulanbay, bolgonu öz mildetiñdi
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tak atkarsañ, mister Bruk sıyaktuu sıy-urmatka ee
bolosuñ.
– Bruk jönündö emne bilesiñ? – dep suradı
Lori. Al jakşı keñeşke ıraazı bolgonu menen Megdin nasaat aytkanday tonuna jini kelip
turganda, sözdü başkaga bura salganına kubanıp
ketti.
– Men çoñ atañ aytıp bergenin ele bilem: al
apasın ölör-ölgöngö çeyin karaptır jana çet
ölkögö abdan bay bir üy-bülögö çakırganda da
apamdı taştay albaym dep barbaptır. Azır da
apasın karap jürgön bir kempirge jardam beret,
birok anısın eç kimge aytpayt deyt. Ayköl, ak
köñül jana sabırduu deyt.
– Al tak oşondoy, menin eski dosum! – dep jiberdi Lori, Meg öz sözünön ulam tolkundap ketip
toktoy kalganda. – Çoñ atam uşunday: kişige eç nerse aytpay turup ele al jönündö baarın bilip alat
da, anı jakşı körüşsün dep jakşı sapattarının
baarın elge jayat. A Bruk bolso emne üçün apañar aga
jakşı mamile kıların, meni menen koşo üyüñörgö
çakırarın bilbeyt. Al apañardı abdan jakşı kişi
dep maktay beret. Eger kaçandır bir kezde kıyaldarım işke aşsa, Brukka emne kılganımdı körösüñör!
– Anı azır başta da, köp kıynaba, – dedi Meg
daroo.
– A men anı emne kılıp kıynap jatıpmın,
miss?
– Men anı üygö kelgendegi öñünön ele baykap
koyöm. Eger sen til alıp, jakşı okusañ, ıraazı
bolup, tez basıp kelet. Sen anın açuusuna tiygen
bolsoñ, kaygıluu bolup, jay basıp, kayra barıp,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

öz işin kayra atkargısı kelgendey bolup kelet.
– Mm, bul maga jaktı! Demek, siler menin kanday baa alganımdı Bruktun jüzünön ele bilip koyöt
turbaysıñarbı? Silerdin terezeñerdin tuşunan
ötüp baratkanda baş iykep, jılmayıp uçuraşkanın körüp kalçu elem, birok mınday telegraf kurup alganıñardı bilbeptirmin.
– Biz eç nerse kurgan jokpuz. Açuulanba jana
menin aytkandarımdı aga aytpa. Men bolgonu
saga iygilik kaalay turganımı bilsin dedim. Bul
jerde aytılgandardın baarı sır boydon kaluuga
tiyiş, özüñ bilesiñ! – dedi Meg oylonboy aytkan
sözümön bir balee çıkpasın dep.
– Men uşakçı emesmin, – dep joop berdi Lori,
Jo aytkanday, «kerkeyip». – Eger Bruk termometr
bolso, anda men etiyat bolup, aba ırayın karap
jürüşüm kerek eken.
– Suranam, kapa bolbo. Men saga nasaat aytayın je uşak aytayın degen emesmin. Bolgonu
Jonun sözünö kirip, kiyin katuu ökünüp kalbasın dedim. Biz seni bir tuuganıbızday köröbüz
jana oyubuzdun baarın açık ayta berebiz. Keçirip koy. – Meg bir jagınan tartınıp, bir jagınan jakşı körüp kolun sundu.
Kıjırı kelip ketkenine uyalgan Lori kiçinekey nazik koldu kıstı da, çın dilinen ayttı:
– Men silerden keçirim suraşım kerek. Bügün
emnegedir sirkem suu kötörböy turat. Kemçilikterimdi betime aytıp, bir tuuganday mamile
kılganıñar maga abdan jagat, oşonduktan keede
küñküldöp koysom, keçirip koygula. Men silerge
baarı bir abdan ıraazımın.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Anan taarınbaganın dalildeş üçün boluşunça
kiçi peyil bolgongo araket kıldı: Megdin jibin
jandırıp, Jogo kitep okup berdi, Besske toburçak
tüşürüp berip, Emige paporotnikterdi tartkanga
jardamdaştı. Oşentip, «Emgekçil aarılar koomunun» tatıktuu müçösü ekenin körsöttü. Taş bakalardın (bul sonun janıbarlardın biri darıyadan
döbönü közdöy kelatıptır) üy-bülölük adattarı
jönündö talkuu kızuu jürüp jatkanda, alıstan çıkkan koñguroonun ünü Hannanın çay koygonun jana
keçki tamakka jetip bargıday gana ubakıt kalganın
bildirdi.
– Men dagı kelsem bolobu? – dep suradı Lori.
– Ooba, jakşı jürsöñ jana dayardoo klassı­
nın okuuçularına aytışkanday, kitebiñdi
süysöñ, – dep joop berdi Meg jılmayıp.
– Araket kılam.
– Kelseñ, men saga tokugandı üyrötöm, şotlandiyalık erkekter tokuyt turbaybı, – dedi Jo, kalitkanın janınan koştoşup jatıp. – Baypaktar
azır abdan kerek, – dep koşumçaladı al, kök baypaktı jelektey bulgalap.
Oşol künü küügümdö Bess mister Lorenske
pianino oynop berip jatkanda, köşögönün artında dayıma janın jay aldıra turgan «Kiçinekey
Devid» attuu jönököy melodiyanı tıñdap turgan
Lori çoñ atasın karap turdu. Al appak başın
koluna tayap, çarçap kalgan süyüktüü kızın estep
otur­du. Anan tokoydogu söz esine tüşüp, özünö özü
öröpküp söz berdi: «Kıyaldagı sepil emne bolso
oşol bolsun, men çoñ atam menen kalam, men aga
kerekmin, anın menden başka eç kimisi jok».
KİÇİNEKEY AYIMDAR

On Törtünçü bap
SIRLAR
ktyabr kündörü suuk tartıp, keçki ubakıt
kıskardı jana Jo boş ubaktısının köbün çerdakta ötkörö turgan boldu. Biyik terezeden eki-üç
saat memiregen kün tiyip, eski divanda jazıp otur­
gan Jonu jılıtat. Kagazdar aldındagı sandıktın
üstündö jayılıp jatat, al emi Skrebl, bakma kelemiş, murutuna sıymıktangan uluu balasın eerçitip alıp, arı-beri jügüröt.
Öz işine baş-otu menen kirgen Jo şaşıp jazıp oturup, akırı soñku baraktın ayagına çıktı
da, anan ayagına atın jazıp, kalemin ırgıtıp jiberip, mınday dedi:
– Mına, kolumdan kelgenin kıldım! Eger
bul baskanga jarabasa, anda jakşıraak jazgandı
üyröngönçö kütö turuş kerek.
Al divanga çalkalay oturup, jazgandarın kunt
koyup okup çıktı, kee bir jerlerin belgilep, kiçinekey şarga okşogon köptögön belgilerdi koydu,
anan jakşınakay kızıl lenta menen tañdı da anı
karap oylonup oturup kaldı. Dubalga asılgan eski
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kalay aşkana kutusu Jo üçün şkaftın mildetin
atkarıp, anda kagazdar, kitepter saktalıp turçu,
bolboso adabiyattı süygön Skrebl baraktardı taratıp iymek. Oşol kalay kutudan ekinçi kol jazmanı alıp çıktı da, eköönü teñ çöntögünö salıp,
kalemdi kemirip, sıyanın daamın tatıp körsün
üçün dostoruna kaltırıp akırın ıldıy tüştü.
Şlyapası menen jaketin şıbış çıgarbay
kiyip, krıltsonun çatırına çıkçu artkı terezege bardı da, al jak menen jerge tüşüp, aylanıp
jolgo çıktı. Emi köñülü jaylanıp, ötüp baratkan
omnibustu toktottu da, şaarga jönöp ketti.
Eger biröö baykap turgan bolso, aga abdan
tañ kalmak, antkeni al tüşköndön kiyin el köp
köçölördün birindegi üygö jetkençe şıpıldap
tez basıp bardı da, bir az kıyınçılık menen
kerektüü eşikti taap, içkeri kirdi da, ıplas tepkiçti karap bir az turgan soñ, kayra eşikke atıp
çıktı. Al munusun bir neçe jolu kaytaladı, al
emi mañdaydagı üydün terezesindegi kreslodo
oturgan kara köz jigit munu ıraazı bolup karap
oturdu. Jo üçünçü jolu kayrılıp keldi da, kayrattanıp, şlyapasın közünö tüşürö kiyip, tepkiç
menen jogoru jönöp kaldı.
Jo kirgen eşiktin aldında tiş dokturdun da
jarnaması bar ele. Janagı jigit appak tişterge eldin köñülün burup açılıp jabılıp jatkan
jasalma jaaktardı karadı da, paltosun kiyip,
şlyapasın koluna karman, ıldıy tüşüp baratıp
özünçö birdeme dep kübürödü:
– Jalgız kelgenin karasañ! Eger kıynalsa,
üygö jetkire turgan biröö kerek da.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

On münöttön kiyin kızarıp-tatargan Jo ıldıy tüştü, anın öñü azır ele kıynoo körgön kişinikindey bolup turdu. Tigi jigitti körüp,
jılmaybastan baş iykep gana ötüp ketti, birok
tigil artınan kelip boor ooruganday suradı:
– Oorudubu?
– Ança dele emes.
– Tez ele çıktıñ go.
– Ooba.
– Emne üçün jalgız keldiñ?
– Eç kim bilbesin dedim.
– Kızık ekensiñ! Kançoonu aldırdıñ?
Jo
dosuna
emneni
aytıp
jatkanın
tüşünbögöndöy karadı da, anan katkırıp külüp
iydi.
– Juldurgum kelgen eki tişim bar, birok eki
juma kütüşüm kerek.
– Emnege külüp atasıñ? Sen bir nerse kılganı
turat okşoysuñ, Jo, – dedi Lori kızıgıp.
– Sen dagı. Siz bilyardkanada emne kılıp
jürdüñüz ele, ser?
– Keçirip koyösuz, mem, al jer bilyardkana
emes, gimnastika zalı, men al jerden fehtovanie
sabagın alam.
– Abdan kubandım.
– Emnege?
– «Gamletti» koygondo, sen maga üyrötösüñ.
Sen Laert bolosuñ da, ekööbüz şpaga menen çabışabız.
Lori jaş baldarday bolup çın dilinen katkırdı ele ötüp baratkandardan bir-eköö da argasızdan jılmayıştı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– «Gamletti» koysok da, koybosok da men seni
üyrötöm. Kılıç çabış – abdan jakşı oyun,
büküröygöndön da kutulasıñ. Birok senin uşul
üçün ele «abdan kubanıçtuumun» dep aytkanıña
işenbey turam. Uşundaybı, aytsañ?
– Men senin bilyardkanada bolbogonuña kubandım jana eç kaçan anday jerlerge barbayt dep
işenem. Sen barbaysıñ da?
– Baram, birok keede gana.
– Men senin barbaşıñdı kaalar elem.
– Anın jaman eç nersesi jok, Jo. Üydö da
bilyard bar, birok jakşı önöktörsüz oynogon
kızıksız. Bilyarddı jakşı körgöndüktön, keede
Ned Moffatka je başka biröögö barıp oynoym.
– O kuday, senin barganıña kapa bolup turam,
antkeni anday nerseler bargan sayın kızıktıra beret da, akça menen ubakıttı boşko ketirip,
ayagında men jaman körgön köyröñdörgö okşop
kalasıñ. A men bolso seni sıy-urmatka ee bolup,
dostordun sıymıgı bolot dep işençü elem, – dedi
Jo başın çaykap.
– Sıy-urmatka ee bolgon adam dele keede köñül
açsa bolot da? – dedi Lori bir az kapa bolup.
– Bardıgı kayda jana kantip köñül açkanına
jaraşa bolot. Maga Ned jana anın kompaniyası
jakpayt, men senin alardan alıs boluşuñdu kaalar elem. Al konokko kelem degende da apam uruksat
berbey koygon. Eger sen da aga okşop kalsañ, apam
bizdin dos bolup, azırkıday oynop jürüşübüzgö
uruksat berbey koyöt.
– Makul bolboybu? – dep suradı Lori çoçulap.
– Jok, apamdın anday sılañkorozdordu köröyün
KİÇİNEKEY AYIMDAR

degen közü jok, alar menen süylöştürgöndön körö
jaşırıp koyöt.
– Jaşırgandın keregi jok. Men andaylardan emesmin jana anday bolgum da kelbeyt, birok
köñül açkandı jakşı köröm. Sen dele jakşı
körösüñ da, çınbı?
– Jakşı köröm, eç kim aga karşı da emes, birok sen tigilerdey bolbo, makulbu? Bolboso azırkı kubanıçtardın baarı bütöt.
– Men çınıgı perişte bolom.
– Periştelerdi jaman köröm. Jön ele çınçıl, jönököy, ak niet bala bolsoñ, biz dayıma
seni menen bolobuz. Sen mister Kingdin balasınday bolsoñ, bilbeym emne kılat elek. Anın akçası
köp, kayda jumşarın bilbey, içet, karta oynoyt,
üydön kaçıp ketet. Menimçe, al atasının atın da
unutup kalat. İşi kılsa kişi kılbagandı kılat.
– Sen meni oşondoy kılışı mümkün dep
oyloysuñbu? Çoñ ırakmat.
– Jok, anday dep oyloboym, o kuday, albette,
jok. Birok akça degen abdan azgırma nerse degendi
ukkamın. Keede men senin kedey boluşuñdu kaalap ketem, anda senden mınçalık kıjalat bolmok
emesmin.
– Sen meni oylonosuñbu, Jo?
– Bir az, keede kabagıñ bürkölüp kalganda. Sen
katuusuñ, eger bir jolu adaşsañ, seni toktotuş
kıyın bolot go dep korkom.
Lori bir azga unçukpay kaldı. Jo anı karap,
janagı sözdördü aytpay ele koyboy dep ökünüp kaldı, antkeni erinderi bir az jılmaygansıganı menen közdörünön jini kele tüşkönü baykalıp turat.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Sen jeter jetkençe maga nasaat okuysuñbu, –
dep suradı anan al.
– Albette, jok. Emne boldu?
– Eger oşondoy bolso, omnibuska tüşöyün,
anday bolboso, ketip baratıp bir abdan kızıktuu
nerseni aytıp bereyin dedim ele.
– Başka nasaat aytpaym, jañılık ukkum kelet.
– Abdan jakşı, anda kettik. Birok bul jaşıruun sır, men aytıp bergenden kiyin sen özüñkün
aytıp berişiñ kerek.
– Menin eç kanday sırım jok, – dep baştagan
Jo anday emes ekenin oylop unçukpay kaldı.
– Bar ekenin bilesiñ da! Sen eç nerseni jaşıra albaysıñ! Ayt, bolboso men da aytpaym, –
dep iydi Lori.
– A seniki çınıgı sırbı?
– Bolgondo da kanday deysiñ! Sen bilgen kişiler jönündö. Abdan külkülüü! Sen uguşuñ kerek, men özüm da saga aytkım kelip jürgön. Kana,
kezek sende.
– Birok sen üydö eç nerse aytpa, makulbu?
– Bir söz da aytpaym.
– Ekööbüz bolgondo meni şıldıñdabaysıñbı?
– Eç kaçan şıldıñdabaym.
– Şıldıñdaysıñ. Sen ar kanday nerseni ayttırıp alasıñ. Kanday kılasıñ bilbeym, birok
sen tubasa ayttırgıçsıñ.
– Irakmat. Ayta ber.
– Men «Kaalgıgan bürküt» gezitinin redaktoruna eki añgeme kaltırıp kelatam, al kiyinki
jumada joobun bermek boldu, – dep şıbıradı Jo
işengen kişisinin kulagına.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jaşasın miss Març, ataktuu amerikalık ja­
zuuçu! – dep kıykırıp jiberdi Lori, şlyapasın
kökkö ırgıtıp. Anan eki ördöktü, tört mışıktı, beş
took­tu jana joldun boyundagı beş-altı irlandiyalık
balanı ıraazı kılıp şlyapasın kayra tutup aldı.
– Akırın! Balkim, mından eç nerse dele çıkpayttır, birok berip körbösöm, janım jay algıday emes. Üydögülörgö eç nerse aytkan jokmun,
antkeni alardın köñülün kaltırgım kelbeyt.
– İygilik bolboy koyboyt, Jo. Senin
añgemeleriñ janagı gezitterge kündö çıgıp atkan
nemelerge karaganda – Şekspirdin çıgarmaları.
Senin çıgarmalarıñ jarıyalanıp kalsa, kanday
sonun bolor ele. Anda biz baarıbız jazuuçubuz
menen sıymıktanmakpız.
Jonun közdörü jaynay tüştü: saga işenişse,
dayıma jagımduu, al emi dosuñdun maktaganı gezit makalalarınan da jakşı da.
– A senin sırıñçı? Aldabay oyno, Teddi,
bolboso men saga işenbey kalam, – dedi al Lorinin sözünön ulam dürt ete tüşkön ümüt otun
basañdatkısı kelip.
– Saga ayta turgan nerselerden jaman boluşu
mümkün. Birok emi söz bergenden kiyin aytayın,
antkeni seni menen bölüşpösöm, özümün da janım
jay algıday emes. Men Megdin meeleyi kayda ekenin bilem!
– Uşul elebi? – dedi Jo alımsınbay. Lori
baş iykedi, anın közdörü jaynap, öñü sırduu bolup turdu.
– Uşul ele, birok kanday. Kayda ekenin aytsam,
sen da makul bolosuñ.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ayt anda.
Lori eñkeyip, Jonun kulagına üç sözdü şıbıradı ele, tañ kalarlık özgörüü boldu: al tık toktop, bir azga tañ kalıp, bir jagı naarazı bolup
karap kaldı da, kadamın ulap, daroo suradı:

– Sen kaydan bilesiñ?
– Kördüm.
– Kaydan?
– Çöntögünön.
– Oşondon beribi?
– Ooba, romantikaluu beken?
– Jok, jiyirkeniçtüü.
– Saga jakkan jokpu?
– Albette, jok. Bul abdan jaman nerse, mınday
kılganga bolboyt. Kanday jaman! Meg uksa emne
deyt?
– Sen eç kimge aytpaysıñ, esiñde bolsun.
– Men ubada bergen emesmin.
– Men saga işenip aytpadımbı.
– Boluptur, aytpaym. Azırınça. Mınday jaman nerseni maga aytpay ele koysoñ bolmok.
– Men seni süyünöt go dep oylogom.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Biröö kelip, Megdi alıp keterinebi? Jok,
süyünböym, ırakmat.
– Sen munu biröö özüñdü alıp keteyin dep kelgende tüşünösüñ.
– Oşentip körsünçü, – dedi Jo jini kelip.
– Men da körsöm bolot ele! – Anan Lori katkırıp külüp iydi.
– Maga senin sırıñdı ukkan bolboyt oyşoyt.
Sen janagını aytkandan kiyin başım aylanıp
kaldı, – dedi Jo.
– Kel, döbödön ıldıy jarışıp çurkaybız, daroo jakşı bolup kalasıñ, – dep sunuş kıldı Jo.
Aylana een bolup, döbödön ıldıy ketken jol
azgırıp turgandıktan, Jo sızgan boydon jönödü.
Şlyapası, taragı, şpilkaları joldo tüşüp kaldı. Lori maraga birinçi bolup jetti da, özünün
darıloo metoduna ıraazı bolup kaldı, antkeni
anın Atalantası27 entigip, çaçtarı jayılıp,
közdörü jaynap, beti nurdanıp keldi.
– At bolsom jakşı bolmok, anda uşunday taza
abada tınbay çurkap, eç kaçan entikmek emesmin.
Abdan sonun boldu, birok men emi emnege okşop
kaldım? Buyumdarımdı çogultup kelçi, sen meAtalanta – grek mifinin kaarmanı; mergençi ayal.
Al jöö jarışta andan aşa albagan özünö aşık bolgondorgo küyöögö çıkkandan baş tartkan. Melanion süyüünün
kudayı Afroditanın çakırıgın kabıl algan jana anın
keñeşi boyunça kuday bergen üç altın almanı alıp jürgön
(Afroditadagı Gesperidalar, kıyazı jagdayga jaraşa basışkan). Al alardı jolgo taştagan jana Atalanta azgırıkka karşı turuuga küçü jetpey (aç köz kız, birok), alardı turguzuş üçün toktop, anın natıyjasında Melanion
jarışta ozup çıkkan jana Atalantaga üylöngön.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

nin dosumsuñ go, – dep ötündü Jo, kıpkızıl
jalbıraktar töşölüp jatkan zarañdın tübünö
oturup.
Lori jogolgon nerselerdi taap kelgeni ketkenden kiyin Jo çaçın tüyüp, özümü iretke keltirip algança eç kim ötö koybos dep kütüp otu­
rup kaldı. Birok biröö payda boldu, bolgondo da
Meg eken, konokko bargandıktan, tatınakay bolup jasanıp alıptır.
– O kuday, sen bul jerde emne kılıp
oturasıñ? – dep suradı tarbiyaluu ledinin sabırı menen saksaygan siñdisin karap.
– Jalbırak çogultup, – dep joop berdi Jo,
azır ele tagıngan kızıl jalbıraktarın tiktep.
– Mına şpilkalar, – dedi Lori alardı Jogo
berip. – Alar tarak jana küröñ şlyapa sıyaktuu ele
jol jeeginde ösöt eken, Meg.
– Sen jügürgön turbaysıñbı, Jo! Kantip
uşunday bolsun! Mınday şoktuguñdu kaçan koyösuñ
degi?- dep uruştu Meg, manjetterin oñdop, çaçın
sılap jatıp.
– Karıp, otursam tura albay, tursam otura albay,
baldak tayanıp kalganda ele bolboso, eç kaçan. Meni
maalınan erte çoñoytpo, Meg. Senin özgörgönüñ dele
jetişet, men kiçinekey boydon ele jüröyünçü.
Jo uşunu aytıp, erinderinin titiregenin
körsötpöş üçün jalbıraktardı karap kaldı.
Soñku kezderde Margaret ayalga aylanıp baratkanın sezip jürçü, al emi bügün Lori aytkan sırdan
ulam jakında ajıraşarın tuyup ogo beter korkup
kaldı. Lori anın tolkundanganın baykadı da,
sözdü başkaga burdu:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Sen mınça jasanıp alıp kayda bardıñ?
– Gardinerlerge. Salli Bella Moffattın
toyun aytıp berdi. Abdan sonun boldu deyt, jaş
jubaylar kışında Parijde boluşat eken. Eles­
tetip körsöñ! Kanday ırakat!
– Aga içiñ küyüp turabı, Meg? – dep suradı
Lori.
– Ooba.
– Abdan süyündüm! – dep kübürödü Jo, şlyapasının lentasın kaltırap baylap jatıp.
– Emnege? – dep suradı Meg, tañ kalıp.
– Antkeni sen üçün baylık uşunçalık
maanilüü bolso, anda eç kaçan kedeyge turmuşka
çıkpaysıñ, – dep joop berdi Jo, baykap süylöçü
degendey jaldırap tiktep turgan Lorige karap.
– Men eç kaçan jön ele biröögö tiybeym, – degen Meg kerile basıp üydü közdöy jönöp kaldı.
Anın artınan Jo menen Lori külüp, şıbıraşıp,
joldogu taştardan sekirip oynop, Meg aytkanday,
«jaş baldarday bolup» baratıştı. Eger jasanıp
albasa, Meg da koşulup ketet bele, kim bilsin.
Jo bir-eki jumaday bir kızık bolup jürdü,
buga eje-siñdileri da tañ kalıştı. Poçtoçu kelgende atıp çıgat, mister Bruk menen jolukkanda
oroy süylöşöt, keede Megdi karap kaygırganday karap otura beret da, anan kuçaktap ööp jiberet. Lori
eköö ımdaşıp süylöşüp, kaydagı bir «kaalgıgan
bürküttü» aytıp kalışat, munu ukkan eje-siñdiler
bul eköö akıldan bir az aynıp kaldı degen jı­
yıntıkka kelişti. İşembi künü, Jo şaarga barıp kelgenden tuptuura eki juma ötköndön kiyin,
terezenin janında sayma sayıp oturgan Meg Lori
KİÇİNEKEY AYIMDAR

menen Jonun bakta kuuşup jürgönün körüp kaldı.
Akırında Lori Jonu besedkadan karmap aldı da,
körünböy kalıştı, birok al jaktan tigilerdin
katkırıgı, süylöşköndörü ugulup jattı.
– Bul kızdı emne kılsa bolot? Özün kızday
alıp jürgöndü eç üyrönbös boldu, – dep üşkürdü
Meg, tigilerdi jaktırbay.
– Üyrönböy ele koysun, al abdan şayır jana
tatınakay, – dedi Bess, Jo özünön başka biröö menen sırdaşıp jürgönün jaşırıp.
– Albette, jakşı emes, birok biz anı eç kaçan commy la fo kıla albaybız go dep korkom, – dep
koşumçaladı köynögünö jañı tor tigip oturgan
Emi. Uşul torunan jana lenta menen baylangan
tarmal çaçınan ulam al bügün özün abdan nazik, suluu sezip oturgan.
Köp ötpöy ele bölmögö Jo kirip keldi da, divanga jata ketip, bir nerse okup kaldı.
– Kızık nerse beken? – dep suradı Meg.
– Jok, jön ele bir añgeme eken, – dep joop berdi
Jo, gezitti añgemenin atı körünbögöndöy karmap.
– Bizge da okup berseñ, kuuşup ele oynop jürö
berbey, – dedi Emi çoñdordu tuurap.
– Añgemenin atı kanday eken? – dep suradı
Bess, Jonun gezit menen betin jaap alganına tañ
kalıp.
– «Ataandaşkan sürötçülör».
– Atı jaman emes eken, okusañ, – dedi Meg.
Tamagın jasap, tereñ dem algan Jo okup kirdi. Kızdar kızıgıp tıñdaştı. Okuya abdan romantikaluu eken, kaarmandardın köpçülügü akırında
ölgöndüktön, taasirdüü da boldu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Maga janagı sonun süröt jönündö aytılgan
jeri jaktı, – dedi Emi Jo okup bolgondon ki­
yin.
– A maga süyüüsü jaktı. Kızık, Viola menen
Anjelo – biz jakşı körgön attar eken, çınbı? –
dedi Meg jaşın sürtüp, antkeni süyüü tragediyaluu
ayaktagan ele.
– Avtoru kim eken? – dep suradı Bess.
Diktor turup oturdu da, gezitti arı koyup,
kızarıp-tatargan jüzün körsöttü da, saltanattuu
türdö tolkundanıp ayttı:
– Silerdin ejeñer.
– Senbi? – dep kıykırgan Megdin sayması
tüşüp ketti.
– Abdan jaşı añgeme eken, – dedi Emi sınçıday bolup.
– Men bilgemin! Bilgemin! O, menin Jom, men
seni menen uşunçalık sıymıktanam! – Bess çurkap kelip kuçaktap kaldı da, anan kubangınan sekirip-sekirip iydi.
Emi alardın kanday suktanganın surabay
ele koyuñuz! Meg gezitte basılıp turgan «miss
Març» degen sözdördü okugança karamança işenbey turdu. Emi bolso añgemenin süröt jönündö
bayandalgan jerlerin taldap, kanday ulantsa boloru jönündögü kep-keñeşin ayttı, birok kaarmandardın eköö teñ ölüp kalgandıktan, alardı
işke aşıruuga mümkün emes ele. Besstin tolkundanıp, kubanganınan sekirip ırdap iygenin
aytpay ele koyölu. Hanna kirip keldi da: «Mına
saga! Ömürümdö mındaydı körgön emesmin!»
dedi tañ kalıp, anan «bizdin Jo çıgarma jaz240
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ganına» abdan sıymıktanganın ayttı. Missis
Març közünö jaş alıp, özün maktançaak toos
kuştay sezip turganın, gezittin koldon kolgo ötüp jatkanın körüp, körkömdöp aytkanda,
Març­t ardın üyünün üstündö «bürküt saltanattuu kaalgıp» jürgönün ayttı!
– Bardıgın aytıp berseñ. Mınday ideya kaçan
payda boldu? Bul üçün saga kança tölöştü? Atam
emne deyt boldu eken? Emi Lori külöt boluş kerek! – dep jatıştı alar Jonu tegerektep alışıp, antkeni bul birin-biri süygön adamdar üybülödögü kiçinekey kubanıçtı da çoñ mayramga
aylandırıp jiberişçü.
– Çuruldabagıla, kızdar, baarın aytıp be­rem, – dep jılmaydı Jo. Anan miss Berni da
«Evelinası» menen men «Ataandaşkan süröt­­
çülör» menen sıymıktanganday sıymıktandı
beken dep oylop koydu. Añgemelerin emne kılganın aytıp bergenden kiyin, Jo mınday dep
koşumçaladı: – Anan joobun alayın dep barsam,
tigil kişi eki añgeme teñ jaktı, birok biz jañı
baştagan avtorlorgo kalem akı tölöböybüz, bolgonu çıgarmasın jarıyalap berebiz dep ayttı.
Anan añgeme jazgan jakşı praktika bolorun,
jakşıraak jaza baştagandan kiyin baarı kalem akı bererin da ayttı. Men eki añgemeni
teñ berdim, anan alar maga bügün gezittin uşul
nomerin berip iyişiptir. Lori baktan körüp
kalıp, körsöt dep turup aldı. Okup çıkkandan
kiyin añgemeñ jakşı eken, jazganıñdı ulanta ber, men kiyinkilerine akça tölögüdöy kılıp berem dedi. Men uşunçalık baktıluumun,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

antkeni kiyinçereek özümdü özüm bagıp, silerge
da jardam berişim mümkün.
Uşul jerge kelgende Jo tuttugup, gezit menen
betin jaap, kiçinekey añgemesine tunuk jaşın
tamızıp aldı, antkeni köz karandısız bolup,
süygön adamdarının maktoosuna tatıktuu boluu
anın eñsegen maksatı bolçu jana sıyagı, al birinçi kadamın taştaganday boldu.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On beşinçi bap
TELEGRAMMA
oyabr – jıldın eñ jagımsız ayı, –
dedi Margaret, bürköö kündördün birinde terezeden suukka kayıkkan baktı karap turup.
– Oşol üçün men dal uşul ayda tuulgamın,dep kaydıger aytıp koydu Jo, murdu sıya bolup
kalganın bilbey.
– Eger azır abdan jagımduu bir nerse bolso,
bul ay abdan sonun dep aytar elek, – dedi baarına
ümüt menen karagan Bess.
– Bizdin üy-bülödö eç kaçan eç kanday jakşı nerse bolboyt, – dep joop kaytardı sirkesi
suu kötörböy turgan Meg. – Erteden keçke işteybiz, eç kanday özgörüü jok, köñül açuu degen jok.
Sürgündögüdöy ele.
– Kuday saga sabır bersin, jaman bolup
turasıñ go, – dedi Jo. – Baykuşum dese, bir jagınan men saga tañ kalbaym dele, antkeni başka
kızdardın jırgap jürgönün körösüñ da. Kaarmandarıma tüzgön jagdaydı saga tüzüp bersem,
kanday jakşı bolor ele! Sen suluusuñ, münözüñ
KİÇİNEKEY AYIMDAR

da jakşı, kandaydır bir tuuganıñ baylıgın muraska kaltırganday kılıp koysom ele iş bütöt
ele. Anda sen bay muraskor bolup kalmaksıñ da,
menmensinip jürgöndördü togotpoy, suz mamile
jasap, çet ölkögö ketmeksiñ da, kelişken bay ledi
bolup kaytmaksıñ.
– Azırkı zamanda adamdar antip muras albayt.
Erkekter işteşi kerek, al emi ayaldar akçanın ayı­
nan küyöögö tiyişet. Bul düynödö adilettüülük
degen jok, – dedi Meg kaygırıp.
– On jıl eptep çıdap tursañar, Jo ekööbüz
silerdi bayıtabız, – dep sözgö koşuldu burçta
ılaydan maska, çımçık jana mömölördü jasap
oturgan Emi.
– Jakşı nietiñer üçün ırakmat, birok men
sıya menen ılayga ança işene berbeym.
Meg ulutundu da, kayradan suukka kayıkkan
baktı karadı. Jo üşkürüp, stoldu kuçaktap oturup kaldı, birok Emi ılayın tınbay iyley berdi.
Arkı terezenin janında oturgan Bess jılmayıp
mınday dedi:
– Azır eki jagımduu okuya bolup atat: köçödö
apam kelatat jana Lori bir jakşı kabar aytçuday
baktı aralap çurkap kelatat.
Bir azdan kiyin alar eköö teñ konok bölmögö
kirişti da, apası adatınça: «Atañardan kat kelgen jokpu, kızdar?» – dep suradı. Lori da adatınça sunuş kıldı:
– Ekipajga tüşüp seyildep kelbeylibi? Men
bügün matematika menen oturup abdan çarçadım,
baş sergitsembi dep turam. Kün bürköö, birok
aba abdan sonun bolup turat. Bruktu üyünö jetkiz244
KİÇİNEKEY AYIMDAR

gençe barıp keleli. Kettik, Jo, sen Bess menen
barasıñbı?
– Albette, barabız.
– Irakmat, men boş emesmin. – Meg sebetin aldına jıldırıp koydu, antkeni apası eköö tigil
jaş jigit menen köp çoguu jürgöngö bolboyt dep
süylöşüşkön ele.
– Biz üçööbüz bir münöttön kiyin dayar bolobuz! – dep kıykırdı Emi, kolun juuganı çurkap
baratıp.
– Sizge emne kılıp jardam bersem bolot,
apa? – dep erkeley suradı Lori, missis Marçka
eñile karap.
– Irakmat, bolgonu eger
mümkün bolso, poçtonu karap
koyösuñbu? Bizge bügün kat keliş kerek ele, birok poçtoçu
kelbeptir. Atabız abdan tak
ele, sıyagı, bir nerse bolgon
okşoyt.
Kapıstan koñguroo kagılıp, bir azdan kiyin koluna
kagaz karmagan Hanna kirdi.
– Bayagı telegraftın kagazdarınan eken, – dedi
al, telegrammanı jarılıp ketip, bir balaket bolçuday etiyat sunup.
Missis Març «telegraf» degen sözdü ugarı menen kagazdı daroo aldı da, andagı eki saptı okuuru
menen jürögünö ok tiygendey kupkuu bolup kreslogo oturup kaldı. Lori suu alıp kelgeni ıldıy çurkadı, Meg menen Hanna çurkap barıp missis Març­
tı karmay kalıştı, Jo korkup atıp arañ okudu:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Missis Març, küyöö¢üzdün oorusu katuu. Tez
keli¢iz. S. Heyl. N. gospitalı. Vaşington.
Kızdar bolgon baktısınan, jalgız tayanıçınan ajıraçuday korkup, ürpöyüp apasın tegerektey
kalıştı. Üydö jımjırttık öküm sürüp, küügüm
kire tüşköndöy, düynö özgörülüp ketkendey boldu.
Anan missis Març özünö kelip, telegrammanı kayra okudu da, kızdarının ömür boyu esinen ketpey
kala turganday ton menen ayttı:
– Men daroo jönöym, birok keç bolup kalışı
da mümkün. O, baldarım, maga jardam bere körgülö!
Bölmödö bışaktap ıylagan ündör, jubatkan,
ubada kılgan sözdör gana ugulup kaldı. Baykuş
Hanna birinçi bolup özünö keldi da, özü dö bilip
bilbey kalgandarına ülgü körsöttü, antkeni al
üçün jumuş bardık kaygı-kapanın eñ mıktı darısı bolçu.
– Ardaktuu kojoyunubuzdu kuday saktasın!
Men köz jaşımdı tögö berbey, sizdin kamıñızdı
köröyün, mem, – dedi al. Anan aljapkıçı menen
betin sürtüp, missis Marçtın kolun katuu kıstı
da, işine ketti.
– Hanna tuura aytat, ıylaganga ubakıt jok.
Iylabagıla, altındarım, men da oylonoyun.
Kızdar soorongongo araket kılıp jatıştı,
al emi kupkuu bolup öñdön ketken apası kızdarımdı emne kılam dep oylono baştadı.
– Lori kayda? – dep suradı al, oyun toptop, birinçi emne kılış kerek ekendigin çeçkenden kiyin.
– Mındamın, mem. Emne kılsam bolot? – dep
jiberdi tigil. Al özdörünçö ıylap alışsın dep
koñşu bölmögö kirip ketken ele.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Daroo jönögön atat dep telegramma jiber.
Kiyinki poezd tañ atpay ketet, men oşogo tüşöyün.
– Dagı emne kılayın? Attar dayar, kayda bolso
bara berem, – dedi al baarına dayar sıyaktuu.
– Març jeñege kat alıp barıp beresiñ. Jo,
maga kagaz menen kalem berçi.
Jo jazıp jatkan baragının taza jerin ayrıp berdi da, stoldu apasına karay jıldırdı. Al
uzak jana kaygıluu sayakat üçün akça karız albasa
bolbosun tüşünüp, kiçine bolso da oşogo jardam
bergisi kelip turdu.
– Mına, bar emi, altınım, abayla, ötö şaşpa,
anın zarıldıgı dele jok.
Missis Marçtın eskertkeni kulagının sırtınan ketken okşoyt, beş münöt ötpöy ele Lori
terezenin janınan çaap öttü.
– Jo, sen menin iştegen jerime barıp, missis Kingge meni erteñ kelbeyt dep aytıp koy. Kelatıp mına bul men jazgandardı ala kel. Alardı menin esebime jazıp koyuşsun. Munun baarı zarıl,
antkeni atañdı karaganga jakşı dayardanışım
kerek. Gospitaldarda baarı ele bolo berbeyt. Bess,
mister Lorensten eki bötölkö jakşı şarap surap
kel. Men atañ üçün baarın jasaym, al eñ jakşı
nerselerdi alat. Emi, Hannaga ayt, kara sandıkçanı alıp kelsin. Meg, jür, sen maga buyumdarımdı
çogultkanga jardam ber, bolboso başım aylanıp
turat.
Baykuş ayal bir uçurda jazıp, oylonup, buyruk berüü menen alek bolup atıp kıynalıp ketkendikten, Meg anı öz bölmösünö oturguzup koydu
da, siñdileri menen işke kirişti. Baarı şamal
KİÇİNEKEY AYIMDAR

uçurgan jalbıraktay çaçılışıp, telegramma
kaarduu sıykırçının dubası bolgon sıyaktuu baktıluu, beykut üy kütüüsüz jerden çañ-buduñ tüşüp
jatıp kaldı.
Mister Lorens karbalastap Bess menen koşo
keldi, baykuş çal ooruluuga kerek degenderinin
baarın kötörö keliptir. Al kızdarga köz salıp
turam dep ubada kıldı, munu ukkan apasının sanaası tına tüştü. Al halatınan baştap, çoguu barıp keleyin degenge çeyin baarın sunuş kıldı.
Çaldın uzak saparga çıgışın missis Març kaalagan jok, birok közünön kıjalat bolup turganı
körünüp turdu. Mister Lorens munu baykadı da,
kaşın üksüytö oylonup, kolun ukalap turdu da,
anan bir azdan kiyin kelem dep ketip kaldı. Anı
kayra estegençe ele bir koluna galoş, bir koluna
bir çöyçök çay alıp baratkan Meg kire berişten
mister Brukka karp-kurp kezdeşti.
– Men ugup abdan kaygırdım, miss Març, – dedi
al köñül jaylanta turgan jagımduu ünü menen.
– Azır bolso apañızga sizdi koştop barıp keleyin dep sunuş kılganı keldim. Mister Lorens
meni bir tapşırma menen Vaşingtongo jönötüp
jatat, eger paydam tie turgan bolso, kubanar elem.
Meg uşunday bolup kolun sunganda, galoş
tüşüp ketti, çay da az jerden kaldı. Mister Bruk
da buga katuu taasirlendi jana al mından da çoñ
kızmat kıluuga dayar ele.
– Siler baarıñar kanday jakşısıñar! Apam
makul bolot dep işenem, bizdin da karay turgan
kişi bar ekenin bilip sanaabız tınç bolot. Çoñ
ırakmat!
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Meg apasın oylop abdan tolkundanıp süylödü,
anan özün tiktegen koy közdördü körüp, çay esine
tüştü da, mister Bruktu konok üygö çakırdı.
Lori Març jeñenin katın alıp kayra kelgende, baarı çeçilip kalgan ele. Març jeñe suragan
akçanı berip, dayıma ayta jürgön sözün katka da
jazıptır, taktap aytkanda, Marçtın askerge bekerge barganın, munun ayagı jakşı bolboyt dep
başınan ele aytıp kelatkanın jana emi anın
keñeşine kulak salışat go dep ümüt kıların jazıptır. Missis Març kattı otko, akçanı kapçıkka salıp, erdin kımtıgan boydon dayardıgın körö
berdi.
Keç kirgende bardık tapşırmalar atkarıldı.
Meg menen apası kerektüü nerselerdi tigip, Bess
menen Emi çay içkenge dastorkon dayardap, Hanna
özü aytkanday «jan talaşıp» ütüktöp jattı, al
emi Jo emnegedir keçigip attı. Baarı kıjalat
bolup, Lori çoçulap anı izdegeni ketti, antkeni
anın emne kılıp ierin eç kim bilçü emes. Birok
eköö kayçılaş ketiptir da, Jo kelip kaldı. Anın
öñündö külkü da, kooptonuu da, kanaattanuu menen
ökünüü da bar ele. Bardıgı anı körüp bir tañ kalsa, apasının aldına koygon akçanı körüp andan
beşbeter tañ kalıştı.
– Bul menin atamdı ayıktırıp alıp kelgenge
koşkon salımım!
– Altınım, munu sen kaydan aldıñ? Jıyırma beş dollar! Jo, sen beyçeki eç nerse kılgan
joksuñbu?
– Jok, bul maga tieşelüü nerse. Men tilemçilik kılgan jokmun, karız algan jokmun, uurdagan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

da jokmun. Siler jaman oylobogula, men özümö
tieşelüü nerseni gana sattım.
Jo uşul sözdü aytıp şlyapasın aldı. Bardıgı kıykırıp iyişti, antkeni al çaçın aldırıp
taştaptır.
– Senin çaçıñ! Senin sonun çaçıñ!
– O, Jo, kantip uşunu kıldıñ? Senin
suluuluguñ oşol emes bele!
– Kızım, munun eç kanday keregi jok ele da.
– Bul menin Jomo okşoş emes, birok bul kılganı üçün men anı murunkudan da katuuraak süyöm.
– Iylaktaba, Bess, uluttun tagdırına bul eç
kanday taasir etpeyt. Menmensigendikten kutuluuga da jardam beret, bolboso çaçıma ötö ele
mançırkap ketkemin. Meege da paydaluu, başım
jeñildep, sergip kaldı. Çaçtaraç çaçıñ jakında
jaş baldardıkınday sonun bolup kalat dedi. Taraym dep ubara da bolboysuñ deyt. Özüm da abdan
ıraazımın, kelgile andan körö tamak içeli.
– Maga aytıp ber, Jo. Men ıraazı emesmin,
birok seni künöölöy albaym, antkeni atañdı
süyüüdön ulam «mançırkagandı» jeñgeniñdi bilem. Birok, altınım, munun ança dele zarıldıgı
jok bolçu, özüñ da ökünüp kalasıñbı dep korkom,dedi missis Març.
– Jok, ökünböym, – dep çeçkindüü ayttı
Jo. Bardıgı bir oozdon ayıptabaganın körüp
jeñildey tüştü.
– Saga emne türtkü boldu? – dep suradı tarmal
çaçınan körö başınan ayrılgandı artık körgön
Emi.
– Men atam üçün bir nerse jasagım keldi, –
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dep joop berdi Jo, bardıgı tamakka oturgandan
ki­yin. Jaştar kanday bolso da tamaktan baş tartpayt emespi. – Apamın akça karız alıp jatkanın
körüp kıynaldım, antkeni Març jeñeden bir tı­
yın karız surasañ da, naalıp jatıp arañ beret,
munu men jakşı bilem. Meg üç aylık mayanasın
üydün akısına tölödü, a men bolso kiyim alıp algandıktan, özümdü özüm jek körüp jürgömün. Men
akça tabış üçün murdumdu da satmakmın.
– Antip özüñdü jek körbö, kızım, kışka
kiyimiñ jok bolgonduktan öz meenetiñ menen tapkan akçaña eñ zarılın satıp aldıñ da, – dep missis Març Jonu jubattı.
– Adegende çaçımdı satayın dep oylogon da
emesmin, birok köçödö baratıp da oylono berdim,
al tursun bir bay düköndü tonosombu degen da oy
keldi. Anan bir çaç taraçtın terezesinen çaçtardın ülgülörün baası menen körüp kaldım. Menikindey çaçtar kırk dollar turat eken. Oşondo
akça tapsam bolot turbaybı degen oy keldi. Daroo
kirdim da, menin çaçımdı kançaga alasıñar dep
suradım.
– Kantip korkkon joksuñ? – dep suradı Bess
korkup.
– Anda bir kiçinekey kişi bar eken, al çaçı
menen ele alek bolot okşoyt. Al maga çaçın sunuş
kılgan kızdı birinçi jolu körüp jatkanday karadı. Anan menin çaçım kerek emes ekenin, mınday
çaçtar modadan çıkkanın, çaçtı algan kündö da arzan aların, antkeni köp iş talap kıların aytıp
kirdi. Keç bolup baratkandıktan, çaçtı azır satıp jiberbesem, kiyin keç bolorun bildim. Meni
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bilesiñer, bir nerseni baştasam, ayagına çıkma­
yınça koyboym. Men aga jaldırap, emne üçün satıp atkanımdı da aytıp berdim. Balkim, bul kelesooluktur, birok baarı bir jardam berdi: anın
ayalı meni tıñdap turup ayagında: «Çaçın al, Tomas, kızga jardam berip koy. Men da bizdin Jimmi üçün kerek bolso akırkı bir tutam çaçımdı
berer elem», – dedi.
– Jimmi degen kim eken? – dep suradı baarın
suramjılay berçü Emi.
– Al uulu eken, azır askerde deyt. Uşunday nerseler beytaanış adamdardı da jakındaştırıp
koyöt turbaybı. Küyöösü çaçımdı alıp bütkönçö,
ar nerselerdi aytıp alaksıtıp turdu.
– Ala baştaganda korksoñ kerek, – dedi Meg
kaltırap.
– Tigi kişi aspabın alıp çıkkanda, çaçımdı
akırkı jolu karadım, oşonu menen büttü. Men mınday mayda-çüydö nerselerge eç kaçan kaygırbaym.
Birok jaşırgan menen bolobu, stoldon taanış
çaçtardı körgöndö bir kızıktay sezimder boldu.
Kolumdan je butumdan ayrılganday ele boldu. Ayal
meni tüşündü okşoyt, eñ uzun bir tutamdı estelikke berdi. Men anı saga bereyin, apa, körgöndö menin murunku uzun çaçımdı estey jürösüñ. Mından
kiyin mınday uzun jaldı östürböyt dele boluşum
kerek, antkeni kıska çaç abdan ıñgayluu bolot eken.
Missis Març bir tutam tarmal çaçtı aldı da,
dagı bir ak, kıska çaç jatkan stoluna katıp koydu. Al «Irakmat, altınım» dep gana koydu, birok
öñü buzula tüşköndüktön kızdar sözdü başkaga burup, mister Bruktun ak köñüldügü, erteñ aba ırayı
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jakşı bolo turgandıgı, atası kelgende kanday
jakşı boloru jana anı kantip karaşa turgandıgı jönündö süylöşüp kalıştı.
Saat ondordo missis Març akırkı nersesin
tigip bütüp, «Emi jatalı, kızdar», – dep aytkança eç kimdin uktagısı kelgen jok. Bess fortepyanosuna oturup, atasının jakşı körgön psalomun
oynop kirdi. Adegende köñüldüü baştaşkanı menen bara-bara muñduu tartıp, akırında çıday albay ıylap iyişti jana bir gana Bess jalgız ırdap kaldı, antkeni al üçün muzıka dayım köñül
jubatar nerse bolçu.
– Emi barıp süylöşüp jata berbey uktagıla.
Erteñ erte turuşubuz kerek, uykunu kandırgıla.
Jakşı tüş körüp jatkıla, altındarım, – dedi
missis Març psalom bütköndön kiyin, antkeni
başka eç kim ırdagısı kelgen jok.
Koñşu bölmödö jakın biröö oorup jatkanday
unçukpay öbüşüştü da, uktaganı jönöştü. Köp
ötpöy ele Bess menen Emi uktap kalıştı, Meg uktay albay jattı jana mından murun kelbegen oluttuu oylor kele berdi. Jo bılk etpey jatkandıktan
uktap kaldı go dep oylogon, birok bir maalda bulkuldap akırın ıylap jatkanın uktu.
– Jo, altınım, emne boldu? Atama ıylap
atasıñbı?
– Jok, aga emes.
– Anda emnege?
– Özümün... çaçıma! – dep jazdıktı tiştep
jatkan Jo jarılıp ketti.
Siñdisin kuçaktap ööp, erkeletken Meg üçün
bul tamaşaday tuyulgan jok.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Men öküngön jokmun, – dedi al üşkürüp.
Eger kerek bolso, erteñ da uşunu jasamakmın. Menin içimdegi özümçüldügüm jindidey bolup ıylap atat. Eç kimge aytpa, emi ıylabaym. Men seni
uktap kaldı go dep oylop, kiçine bugumdu çıgarıp
alayın degem. Sen emnege uktabay jatasıñ?
– Kıjalat bolup uykum kelbey atat, – de-­
di Meg.
–.Jagımduu nerselerdi oylosoñ, uktap ketesiñ.
– Araket kıldım, birok uykum birotolo kaçıp
ketti.
– Emneni oyloduñ ele?
– Suluu öñdördü... özgöçö közdördü, – dep joop
berdi Meg, karañgıda jılmayıp.
– Saga kandayları jagat?
– Koy közdör... keede kök közdör.
Jo külüp iygendikten, Meg eç kimge aytpa dep
uruştu, anan erteñ çaçıñdı jakşınakay kılıp
jasap berem dep ubada berdi da, uykuga ketti.
Saat on ekini kagıp tün jarımı bolgondo,
appak kiyimçen biröö töşöktön töşökkö barıp,
jazdıktardı oñdop, juurkandardı kayra jaap, uktap jatkandardın ar birin uzakka meerimin tögö
tiktep, betterinen ööp, enelerden gana çıga turgan tilegin ün-sözsüz tilep jürdü. Pardanı akırın açsa, kapıstan bulut baskan ay çıga kaldı da,
jarık çaçıp: «Kamtama bolbo, altınım! Buluttun
artında dayıma jarık bar», – dep şıbıraganday
boldu.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On altınçı bap
KATTAR
ozorgon suuk tañ attı. Eje-siñdiler
lampanı küygüzüşüp, kiçinekey kitepçelerinen
bir baptı murun bolbogondoy oluttuu okuştu, antkeni çınıgı kırsıktın kölökösü basıp turganda, bul kitepçeler kayrattandırıp, köñül jubatar
nerse bolmok. Kızdar kiyinip jatıp alıs jolgo
çıgıp baratkan apabızdı ıylap-sıktabay jakşı
uzatalı dep süylöşüştü. Ildıy tüşüşköndö,
sırt küügümdönüp kıymılsız turganday, üydün
içi bolso adattan tış jarık, ızı-çuuday sezildi. Mınday erte çay içüü kızıktay sezilip, al
tursun tünkü çepçikçen arı-beri jügürüp jürgön
Hannanın öñü da tañ kalarlıktay tuyuldu. Kire berişte apasının çemodanı turat, divanda plaşçı
menen şlyapası jatat, özü bolso çay içimiş bolup
oturat, birok uykudan kalganga öñü kupkuu bolup
turgandıktan, janagı ubadaga turuş kıyın bolup
attı. Megdin közü emnegedir özünön özü jaşka tolup, Jo çaynekke jaşına kalıp attı, kiçinekeyler bolso ürpöyüp oturuşat. Köp süylögön kişi
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bolgon jok, birok ekipaj kütüp oturganda, missis Març biri joolugun büktöp, biri şlyapasının tasmasın ütüktöp, üçünçüsü butun kiygizip,
törtünçüsü çemodanın jaap jatkan kızdarına
mınday dedi:
– Baldarım, men silerdi Hanna menen mis­
ter Lorenske taştap ketip baratam. Hanna – abdan berilgen işenimdüü kişi, al emi bizdin ak
köñül koşunabız silerdi öz balasınday karayt.
Men silerdi oylop korkpoym, birok bul kırsıktı tuura kabıl algıla. Men jokto kaygırıp
kapalanbagıla, birok köñül açsak, unutulup kalat dep da oylobogula. Ümütüñördü üzböy iştey
bergile jana eç kaçan atasız kalat ekenbiz dep
oylobogula.
– Jarayt, apa.
– Meg, altınım, etiyat bolup, siñdileriñe köz
sal, Hanna menen keñeşip iş kıl, eger bir nerseden kıynalsañ, mister Lorenske kayrıl. Jo,
sen sabırduu bol, oylonboy turup bir nerselerdi jasaba. Kat jazıp tur, men saga işenem. Bess,
muzıka menen özüñdü alaksıt, özüñdün kiçinekey
mildetteriñdi unutpa, a sen bolso, Emi, koluñdan
kelişinçe ejeleriñe jardam berip, tilin alıp,
üydögü tınçtıktı sakta.
– Sözsüz, apa! Sözsüz!
Kelatkan ekipajdın ünü ugulup, baarı kulak
türüp kalıştı. Bul abdan oor uçur ele, birok
kızdar özdörün karmaştı: biröö da ıylagan jok,
jürögü sızdap turgan menen biröö da bildirgen
jok. Atasına salam aytıp jatışkanda, balkim,
keç bolup kalgandır degen jaman oy baarına kel256
KİÇİNEKEY AYIMDAR

di. Alar apasın kuçaktap ööp, mümkün boluşunça
köñüldüü kol bulgalaganga araket kılıştı.
Lori çoñ atası eköö koştoşkonu kelişti jana
mister Bruks uşunçalık küçtüü, akılduu jana ak
köñül bolup çıkkandıktan, kızdar anı «Ayköl
mister» dep atap alıştı.
– Jakşı kalgıla, altındarım! Baarıñardı
kudayga tapşırdım! – dep şıbıradı missis Març
kızdarının birinen sala birin ööp jatıp. Anan
şaşkan boydon ekipajga oturdu.
Ekipaj uzay tüşköndö, buluttardın arasınan
kün çıktı. Apası kayrılıp karap, jakşı belgi
körgöndöy boldu: darbazanın oozunda turgan kiçinekey topko kün nuru jarkırap tiyip turuptur. Alar
da munu baykaştı okşoyt, kol bulgalap iyişti.
Ekipaj burula bererde tört kızdı, anan işenimdüü
sakçılarday bolup alardın artında turuşkan mis­
ter Lorensti, Hannanı jana Lorini kördü.
– Kanday jakşı adamdar! – dedi al burulup,
mister Bruktun oyun bilgisi kelgendey.
– Sizge jaman mamile kılış mümkün emes! –
dep joop bergen jaş jigit katkırıp küldü ele,
missis Març da buga jılmaybay koyö algan jok.
Oşentip, uzak sapar jakşı belgi – kün, jılmayuu
jana tamaşa sözdör menen baştaldı.
– Maga jer titiröö bolgondoy sezilip atat, –
dedi Jo, koşunalar tamaktanganı ketip, özdörü
jalgız kalganda.
– Üydün jarımı ketkendey bolup kaldı, – dep
koşumçaladı Meg ındını öçüp.
Bess oozun açıp, birdeme deyin dep barıp,
anan apasının stolunun üstündö jatkan jamaluu
KİÇİNEKEY AYIMDAR

baypak­tardı gana körsöttü: baykuş apası ketip baratıp da alardı oylop, alar üçün iştep ketiptir.
Bul, albette, mayda-çüydö nerse, birok al ar birinin jürögün sızdatıp iydi jana alar kayrattuu bololu degenine karabay burkurap ıylap iyişti.
Akılduu Hanna bugun çıgarıp alışsın dep
bir az kütüp turdu da, anan kofe alıp keldi.
– Mına emi, altındarım, apañardın aytkandarın unutpagıla jana kıjalat bolbogula. Kelgile,
bir çöyçöktön kofe içeli da, işke kirişeli jana
üy-bülönün atına şek keltirbeyli.
Kofe bul üydö seyrek içilçü sıy tamak bolgonduktan, Hanna munu atayın kaynattı. Anın sözünö
jana kofenin jagımduu jıtına eç kim karşı
bolo algan jok. Stolgo kelişip, jüzaarçıların
maylıkka almaştırıştı, anan on münöttön ki­
yin ele baarı jayına kelip kaldı.
– «İşenüü jana emgektenüü» – mına bizdin
uraa­nıbız. Kim munu esine jakşı saktaarın
körölü. Men adattagıday ele Març jeñege baram. Al
maga bügün uşunday bir nasaat okuyt deysiñ! – dedi
Jo, kofeden kiçineden uurtap jatıp kayrattana.
– Men bolso Kingderime baram, birok üydö kalıp, çarba menen alek bolgum kelip turat, – dedi
Meg, közüm ayabay kızarıp kalsa kerek dep kıjalat
bolup.
– Jön ele koy. Biz üydün işin Bess ekööbüz ele
bütürüp koyöbuz dedi, – dedi Emi özünçö kerkeyi­
miş bolup.
– Hanna bizge emne iş kılış kerek ekenin
aytıp beret. Oşentip, siler kelgende baarı dayar
bolup kalat, – dep koşumçaldı Bess, ubakıttı tek258
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ke ketirbey idiş juuçu çara menen kıljuuguçtu
alıp atıp.
– Menimçe, tolkundanuu – abdan kızık nerse, –
dedi Emi, kanttı oylonup jep jatıp.
Kızdar çıday albay külüp iyişti da,
jeñildey tüşüştü. Meg
baarı bir kant menen özün
jubatıp jatkan siñdisin
karap başın çaykap koydu.
Jarım tegerek may tokoçtordu körüp, Jo oluttuu bolo tüştü. Meg eköö üydön çıkkandan kiyin
apası karap turçu terezeni bir tiktep koyuştu.
Apası jok bolgonu menen Bess üydögü kiçinekey
salttı unutpay terezede turuptur jana kıtay mandarinindey jadırap jılmaydı.
– Altınım dese! – dedi Jo ıraazı bolup, anan
şlyapasın bulgaladı. – Körüşkönçö, Meg, Kingder
bügün seni tajata koybos. Atamdı köp oylono berbe, – dep koşumçaladı al, ejesi menen koştoşup
jatıp.
– Març jeñe da naalıy koybos. Çaçıñ saga sonun jaraşıp kalat eken, türüñ da erkek balanıkınday bolup tatınakay bolup turat, – dep joop
berdi Meg, kiçireyip ketken tarmal çaç baştı karap. Anan külüp ie jazdap arañ kaldı.
– Meni jubatkan jalgız nerse uşul. – Anan
Lori bergen çoñ şlyapasın oñdoy, özün şamalduu
künü kırkılgan koydoy sezip kete berdi.
Atası jönündögü kabarlar kızdardı jubatıp
KİÇİNEKEY AYIMDAR

turdu, antkeni al katuu oorup jatkanı menen janında jubayının bolgonu payda berip jatıptır.
Mister Bruk kün sayın bildirüü jönötüp turdu
jana Meg üydün başçısı katarı alardı baarına uguza okup berip jattı. Bir jumadan kiyin
kattar optimisttik maanayda kele baştadı. Adegende baa­rı kat jazgısı kelip, Vaşingtongo kat
jönötüp jatkanına kerseyişip, konvertti poçto
kutusuna etiyat salıp jürüştü. Uşunday konvertterdin birindegi kompaniyaga münözdüü kattardın
birin okup körölü.
«Kımbattuu apa!
Senin akırkı katıñ bizdi kanday baktıluu
kılganın jazış kıyın; jañılıktar uşunçalık
kubanıçtuu bolgonduktan, baarıbız ıylay da berdik, külö da berdik. Mister Bruktu kuday jalgasın,
anın mister Lorenstin işi menen senin janıñda
bolup jatkanı da jakşı boldu, antkeni al saga
da, bizge da jardam berip jatpaybı. Kızdardın
baarı kız emes ele altın. Jo maga tikkenge jardam beret jana oor işterdin baarın özüm jasaym
dep turat. Ötö çarçap kalat dep korkmokmun, birok anın mınday «alpeyimdigi» uzakka sozulbayt
go dep oyloym. Bess öz mildetterin tak atkarat
jana aytılgandardı eç unutpayt. Atamı oylop sa­
naarkayt, köp oylonot, pianinosuna oturganda gana
jandanat. Emi tilimdi ugup jüröt jana aga köp
ubakıt bölöm. Çaçın özü tarayt, men aga tokugandı jana baypak jamagandı üyrötüp jatam. Anın
araketi jakşı jana kelgende iygilikterin körüp
kubanasıñ go dep oyloym. Mister Lorens bizdi
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jo aytkanday, jumurtka baskan tooktoy ele karap
jüröt. Lori da jakşı. Al Jo eköö köñülübüzdü
açkanga araket kılat, birok sen jok bolgonduktan,
keede ayabay jetimsirep, kusa bolobuz. Hanna bolso perişte: eç naalıbayt, maga «miss Margaret»
dep kayrılıp, sıylap turat. Baarıbızdın denibiz sak, iş menen alekpiz, birok künü-tünü senin
kelişiñdi tileybiz. Atama ısık salam ayt.
Senin Megiñ».
Suluu kol menen atır sebilgen kagazga jazılgan bul kat juka çet eldik kagazga tartañdata jazılıp, oñdolup-çiyilgen tömöndögü kattın karamakarşısı bolup eseptelet.
«Kımbattuu apa!
Ardaktuu atabızdın urmatına üç kaytalap
«ura!» deybiz! Bruk – azamat, daroo telegramma jiberip, atamın jakşı bolup kalganın bildirdi.
A kat kelgende, uçkan boydon çatırga çıgıp, kudayga miñ mertebe ırakmat aytıp, ıylap iydim da,
«Kanday kubanıç! Kanday kubanıç!» dep kaytalay
berdim. Balkim, çınıgı sıyınuu uşunday bolor?
Antkeni jürögümdö uşunçalık köp sezim bar ele.
Biz köp külöbüz jana men abdan kubanıp jüröm,
antkeni baarı jakşı bolgonduktan, üy kurkuldaydın uyasınday jayluu. Meg stoldun törünö oturup
alıp, üy-bülönün enesi bolup atkanın körsöñ,
külüp atıp booruñ ezilmek! Al bargan sayın suluu
bolup baratat, keede tim ele içim eljirep ketet.
Bess menen Emi – çınıgı perişteler, a men bolso bayagı ele Jomun jana eç kaçan başka bolboym.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

O, men saga aytışım kerek, biz Lori ekööbüz uruşup kettik. Bolbogon ele bir nerseden ulam sözdün
açıgın aytsam, al taarınıp kaldı. Meniki tuura,
birok başkaça aytsam bolmok. Anan al keçirim
surabasañ ekinçi kelbeym dep üyünö ketip kaldı.
Men da jinim kelip keçirim surabaym dedim. Bul
bir küngö sozulup, ayabay kıynaldım. Sen janımda
bolsoñ emne. Biz Lori ekööbüz teñ namısköy bolgonduktan, keçirim suraşıbız da kıyın, birok
meniki tuura bolgonduktan, keçirim surap kelet
boluş kerek dep oylodum. Birok al kelgen jok, keç
kirgende bayagı Emi suuga çögüp kete jazdagandagı
sözüñdü estedim. Kitepçemdi okup, köñülüm bir
az jaylangan soñ, köpkö taarınbayın dep çeçtim.
Loriden keçirim suramak bolup baratsam, al da
menden keçirim surayın dep kelatıptır. Ekööbüz
ayabay külüp, biri-biribizden keçirim suragandan
kiyin, janıbız jay alıp kaldı.
Keçee Hannaga kir juuşup jatıp, ır çıgardım ele. Atam menin jazgandarımdı jakşı köröt
emespi, koşo salıp jibereyin, okup alaksısın.
Anı kuçaktap, çaldı-kuydu kızıñ Jo üçün on eki
jolu öp.
SAMIN KÖBÜGÜNÖN IR
Kanışamın tepşige
Oyun salıp ırdaymın!
İş jakşısı kir juugandı
Tak ırımday süyömün.
Şamal menen küngö men
İş taap berem köbünçö.
Koldon kelse ataganat
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jalkooluktu ketirsem.
A kaygıluu jüzdördön
Kaygısın juup ketirsem.
Anda jerge kün kelmek
Baarın juup ketirgen.
Maksat emgek bolgon soñ
Jan düynöbüz jaydarı.
İştegen akıl çın eken
Kusalıktı aydaarı.
Oylordu aydap salalı
Tazarıp jatıp kalalı.
Sezimder bolsun jüröktö,
Oylor tursun karekte.
Kubanıp men kolgo aytam:
Mildettüüsüñ iştöögö.
Bilem maga iş kerek
Payda keler biröönö».
«Kımbattuu apa!
Bul katta salam aytıp, anan bayagı atama dep
bakta östürgön margaritkadan bir neçe kurgatılganın salganga gana orun bar. Men kün sayın erteñ
menen bayagı kitepçemdi okup, kereli keçke jakşı
kız bolgongo araket kılıp jüröm. Tündösü bolso atam jakşı körgön ırlardı ırdaym. «Beyiş
ölkönü» gana ırday albaym, antkeni ırdasam ele
ıylap jiberem. Baarı jakşı mamile jasaşat
jana biz mümkün boluşunça baktıluu jaşaganga araket kılıp jatabız. Emi baraktın kalganın
maga ber dep jatat, oşonduktan uşunu menen katımdı ayaktaym. Şkaftar menen sandıktardı japkandı, saattı buragandı unutkan jokmun jana
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bölmölördü kün sayın jeldetem. Atamdı meniki degen betinen ööp koyuñuz. Silerdin tezireek
kelişiñerdi tilep, Bess».
«Ma chere mamma28!
Biz baarıbız jakşı jüröbüz men sabaktardın baarın atkarıp kızdar menen konflikt bolup
jüröm Meg sen kompaniya degendi uşintip aytıp
atasıñ deyt eköönü teñ jazdım tuurasın siz
tandañız. Meg meni jubatıp, kıyamdı kaalaşımça
jegenge uruksat beret. Jo bul paydaluu deyt, antkeni uşundan ulam münöz oñolot imiş. Lori bir az
sılık sıpaa mamile jasasa bolmok, antkeni men
dele çoñoydum da, birok al meni dagı ele «balapan»
dep çakırat. Men Hetti Kingdi tuu­rap mersi je
bon jour29 degende meni menen frantsuzça bıdıldap
süylöşüp iet da men eç nerseni tüşünböy kalam.
Kök köynögümün jeñi takır jırtılıp kalıp, Meg
jamap berdi. Aldınan jakşı ele körünöt, birok
köynöktün özünön kögüröök. Men kaarmandık menen
bardık nersege kıjırımı keltirbey jüröm, birok
Hanna menin aljapkıçımdı juuganda krahmaldı
köbüröök koşuşun jana kün sayın greçka botko jasaşın kaalar elem. Kantip ele oşondoy kılganga
bolbosun? Suroo belgim kanday tüşüptür? Meg senin punktuatsiyañ menen orfografiyañ abdan jaman
dep kalat, birok anı oylongongo mende ubakıt jok.
Adieu, ısık salam, papa!
Kızıñar Emi Kertis Març».
ma chere mamma – tuura: ma chere maman – menin
ardaktuu apam.
bon jour – tuura: bon jour – salamatsızbı.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

«Kımbattuu missis Març!
Men sizge işterdin baarı jakşı dep bir-eki
sap jazayın dedim. Kızdardın baarı azamat, burap koygon nemedey iş kılışat. Megden jakşı
üy ayımı çıgat, anın buga talantı bar, baarın
tez üyrönöt. Jo aldına at saldırbayt, baarın ıkçam jasayt, birok oylonboy jasagandıktan, kaysı
jerden emne kılıp ierin bilbeysiñ. Düyşömbü
künü bir tepşi kir juudu, birok samının çaykagandan murun krahmal salıp jiberip, kızıl
köynök kögörüp kaldı, ölgüdöy küldüm. Bessten
jakşı kız jok, al menin işengen jardamçım. Al
baarın üyröngöngö araket kılat, kiçinekey bolso da bazarga barıp kelet, menin jardamım menen
esepti jürgüzöt. Kofeni, siz aytkanday, jumasına
bir jolu gana berip, kızdardı jönököy, bakıbat
tamaktandırıp jatam. Eñ jakşı köynöktörün
ki­yip, tattuu jegendikten, Emi köp taarınbayt.
Mis­ter Lori adatınça şoktonup jüröt jana üydün
için üç kötörüşöt, birok al kızdardın köñülün
açkandıktan, men da meyliçi dep koyöm. Karıgan
mister Lorens kün sayın ar nerselerdi bere berip
tajatıp da jiberet, birok men anın jakşılık
gana kaaların bilem jana aga bir nerse dep aytuu
menin işim emes. Kamırım açıp kaldı, katımdı ayaktayın. Mister Marçka salam aytıñız. Bul
öpkösünün akırkı ooruganı bolsun.
Sizdi urmattap Hanna Myullet».
«№ 2 palatanın karooçusuna
Rappahanokada baarı tınç, askerlerdin abalı jakşı, intendanttık kızmat jakşı iştöödö.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Polkovnik Teddi jetektegen karoolçular dayım
postto, başkı kol başçı general Lorens kün sa­
yın askerlerdi karoodon ötköröt, kvartirmeyster
Myullet lagerdegi tartipti saktap, mayor Layon
tündösü piketke çıgat. Vaşingtondon jakşı kabar kelgendikten jıyırma tört zambirekten salyut atılıp, parad boldu. Başkı kol başçı jakşı
kaaloolorun aytat jana men da aga çın dilimden
koşulam.
Polkovnik Teddi».
«Kımbattuu missis Març!
Kızdar jakşı jürüşöt, Bess menen uulum maga
kün sayın bildirüü berip turuşat. Hanna – ülgü
bolorluk kızmatçı jana tatınakay Megdi ajıdaarday kaytarat. Aba ırayı jakşı bolup turganına kubanıp jatam jana Bruktun jardamı tiyse
eken dep tileym. Çıgımdar oylogondon köbüröök
bolo turgan bolso, maga kayrılıñız. Küyööñüz toluk kamsız bolgondoy bolsun. Kudayga şügür, al
ayıgıp baratıptır.
Sizdin işenimdüü dosuñuz jana kızmatçıñız
Jeyms Lorens».

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On jetinçi bap
«KİÇİNEKEY AK NİETTÜÜLÜK»
irinçi jumada Marçtardın eski
üyündögü jakşı sapattar büt aymakka aşıgı menen jetçüdöy bolup turdu. Bul çınında ele tañ kala
turgan körünüş ele, antkeni bardıgının maanayı
başkaça bolup, özün kurmandıkka çaluu moda boldu. Birok atasınan köñülü jaylana tüşkön kızdardın murunku araketi naçarlap, murunku adattarı kayra payda bolo baştadı. Alar «işenüü jana
emgektenüü» degen uraanın unutuşpaganı menen es
aluu – biz toluk tatıktuu bolgon sıylık degen sezim payda bolup, köbüröök es ala turgan boluştu.
Jo çaçı alıngan başına jıluu baş kiyim
kiyip jürbögöndüktön, suuk tiyip, oorup kaldı
jana kırıldagan ün menen kitep okup bergendi
jaman körgön Març jeñe ayıkkança üydö jat dep
buyurdu. Jo süyünüp, çerdaktan jertölögö çeyin
izdep jürüp, akırında divandan jay taptı da,
oorusun arsenikum30 jana kitepter menen darılay
arsenikum album – gomeopatiyalık antibakterialdık preparat.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

baştadı. Emi üydögü mildetter menen iskusstvo
biri-birine şaykeş kelbeyt eken dep çeçti da,
ılaydan figura jasoo önörünö öttü. Meg baldardı
karaganı kündö barat da, üydö bir kerse tigip je
oylonup oturat, birok ubaktısının köbün apasına
uzun kattardı jazıp je Vaşingtondon kelgen kattardı kayra-kayra okuu menen ötköröt. Keede gana
es alganı bolboso, Bess gana murunkusunday iştey berdi. Al ar künü özünün kiçinekey mildetterin tak atkarıp, eje-siñdilerinin unutup kalgan
işterin da jasap koyçu. Al apasın sagınıp kusa
bolgondo je atasın oylop korkkondo, garderobgo
barıp, apasının eski köynögünö başın katıp bukuldap ıylap alçu je kudayga sıyınçu. Anın kantip kayrattanıp kaların eç kim bilçu emes, birok
anın ak köñül jana paydaluu ekenin baarı sezip,
keñeş suraşçu.
Alar bul sınoonun münözdü tekşerüü ekenin añdaşkan jok jana birinçi tolkundanuu basañdaarı menen ele jakşı ekenibizdi
körsöttük, emi dem ala bersek bolot dep oyloştu.
Albette, oşondoy bolçu, birok alardın katası
jakşı sapattarın körsötüünü toktotup koygonunda boldu jana munun jañılıştık bolgonun
köptögön azap-tozoktordon kiyin gana bilişti.
– Meg, sen Hammelderdikine barıp kelbe­y­
siñbi, apam alardı unutpagıla debedi bele, – dedi
Bess missis Marçtın ketkenine on kün bolgondo.
– Men bügün abdan çarçadım, – dep joop berdi
Meg, kreslosunda termelip bir nerse tigip oturup.
– Anda sen, Jo, barıp kelbeysiñbi? – dep suradı Bess.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Kün suuk bolup turat, maga bolso suuk tiygen da.
– Menimçe, al ötüp ketti.
–.Men bakta Lori menen çurkap oynoşum
mümkün, birok Hammelderdikine bargıday bolo
elekmin, – dep küldü Jo.
– A emnege özüñ barbaysıñ? – dep suradı Meg.
– Men kün sayın barıp turam, birok böbök
ooruluu bolgonduktan, emne kılıştı bilbey atam.
Missis Hammel jumuşka ketet da, balanı Lothen
karap kalat, birok al kün sayın naçarlap baratat,
siler barsañar je Hanna barsa, jakşı bolor ele.
Bess abdan kızuulanıp ketkendikten, Meg
erteñ baram dep ubada berdi.
– Hannadan daamduu bir nerse al da, alarga jetkirip ber, Bess. Saga seyildegen paydaluu, – dedi
Jo. Anan ayıptuuday koşumçaladı: – Men barat
elem, birok añgemeni bütürüşüm kerek bolup atat.
– Başım oorup, çarçap turam. Men silerdin
birööñör barat go dep oylodum ele, – dedi Bess.
– Azır Emi kelet, bizdin ordubuzga oşol barıp kelsin, – dep sunuş kıldı Meg.
– Jarayt, es algança kütüp turayın.
Bess divanga jata ketti, başkalar kayra işi
menen alek boluşup, Hammelderdi unutup kalıştı. Bir saat öttü, Emi kelgen jok. Meg jañı
paltosun kiyip körgönü bölmösünö ketti, Jo
añgemesine baş-otu menen kirip ketti, Hanna
bolso aşkanada közü ilinip ketti. Bess akırın
kaporun kiydi da, sebetine baykuş baldar üçün
bir nerselerdi salıp alıp, başı ooruganına karabay ayazga çıktı. Al kaytıp kelgende keç bolup
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kalgan ele, jogoru çıgıp, apasının bölmösünö kirip ketkenin eç kim baykagan da jok. Jarım saat
ötköndön kiyin Jo apasının şkafınan birdemeni alganı barsa, közdörü kızargan, kaygıluu Bess
kamforanın bötölkösün karmap oturuptur.
– Hristofor Kolumb! Emne boldu? – dep iydi
Jo. Bess anı kelbe degendey kolun kötördü da,
aşıgıp suradı:
– Sen skarlatina bolduñ bele?
– Andan beri jüz jıl öttü, Anda Meg da oorugan. Emne boldu?
– Anda saga aytayın. O, Jo, böbök çarçap kaldı!
– Kaysı böbök?
– Missis Hammeldin balası. Al kelgençe ele
menin tizemde jatıp ölüp kaldı, – dep ıylap
iydi Bess.
– Baykuşum dese, jaman bolgon turbaybı!
Senin orduña men barışım kerek ele, – dedi Jo
ökünüp. Siñdisin kuçaktap, apasının çoñ kreslosuna oturguzdu.
– Jok, Jo, men korkkon dele jokmun, birok
abdan kaygıluu boldu! Naçarlap baratkanın daroo ele baykadım, birok Lothen apam dokturga
ketti dep aytkanınan Lottini aldıma alıp oturdum. Al uktap atkanday bolgon, birok bir maalda
kıykırıp iydi da, titirep barıp denesi jayıla
tüştü. Butun jılıtayın dep araket kıldım, süt
da berdim, birok karasam kıymıldabayt, oşondo
tüşündüm: ölüp kalıptır.
– Iylaba, altınım! Anan emne kıldıñ?
– Missis Hammel doktur menen kelgençe aldı270
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ma alıp otura berdim. Doktur bala çarçap kalıptır dedi da, Heynrih menen Minnanı tekşerdi,
antkeni alardın da tamagı oorup atkan. «Skarlatina, mem. Meni ertereek çakırsañar bolmok», –
dedi al açuulanıp. Missis Hammel kedey ekenin,
balanı özü darılaganga araket kılganın, birok
keç bolup kalganın aytıp, emi kalgandarına jardam beriñiz dep jaldıradı. Doktur jılmayıp,
açuusu kelbey kaldı, birok munun baarı abdan kaygıluu bolgonduktan, ıylap atsam, al maga karap,
üyüñö bar da, daroo belladona iç, bolboso sen da
skarlatina bolosuñ dep uruştu.
– Jok, bolboysuñ! – dep iydi korkup ketken
Jo anı booruna kısıp. – O, Bess, eger sen oorup
kalsañ, men özümdü eç kaçan keçirbeym. Emi emne
kılış kerek?
– Korkpo, menimçe, köp kıynalbaym. Apamdın kitebin karasam, skarlatina baş ooru, tamak
oorudan baştalat eken da, alıñ ketet eken. Belladona içtim ele, bir az jakşı bolup kaldım, – dedi
Bess, muzdak kolun küyüp jangan mañdayına koyup.
– Apam üydö bolso emne! – dep iydi Jo, apasının kitebin alıp. Bir betti okudu da, Bessti karap, mañdayına kolun basıp, tamagın karagan soñ,
oluttuu ayttı: – Sen bir jumadan aşık kün sa­
yın bala menen bolup jürdüñ, oşonduktan oorup
kalasıñ go dep korkom, Bess. Hannanı çakırayın,
al oorulardın baarın bilet.
– Emini kirgizbe, al skarlatina menen oorugan emes, jugup kalıp jürbösün. Meg ekööñ kayra
oorup kalbaysıñarbı? – dep suradı Bess çoçulap.
– Menimçe, oorubaybız. Oorusam oorup kala­
KİÇİNEKEY AYIMDAR

yın, çala bolot ele maga okşogon mançırkagan
çoçkogo! Seni jiberip koyup, bolbogon birdemeni
jazımış bolup oturdum! – dep kübürögön Jo Hanna menen keñeşeyin dep çeçti.
Baykuş Bess daroo turup, işke kirişti da,
Jonu kıjalat bolbo, skarlatina bardıgında bolot jana andan eç kim ölgön emes dep işendire
baştadı. Jonun köñülü bir az jaylanıp, Hanna
menen Megdi çakırganı ketti. Anan köp ötpöy ele
üçöö kelip kalıştı.
– Emi mınday kılabız, – dedi Hanna, Bessti
karap, suramjılap bütköndön kiyin. – Doktor
Bengsti çakıralı, al seni tekşersin, balkim, biz
jañılışkan çıgarbız. Emini ubaktıluu Març
jeñenikine jibere turalı, bolboso aga da jugup
kalışı mümkün. Silerdin birööñör jumuştan
kalıp, bir-eki kün Bessti karagıla.
– Albette, men kalayın, uluusumun da, – dedi
Meg. Kıjalat bolup, abiyiri da kıynap turganı
körünüp turdu.
– Jok, men kalam. Al menin ayıman oorup
kaldı. Bardık tapşırmalardı özüm atkaram dep
apama ubada berdim ele, birok atkargan jokmun, –
dedi Jo öküm ün menen.
– Sen kimdi kaalaysıñ, Bess? Biröö bolso jetişet da, – dedi Hanna.
– Jo kalsın. – Bess ejesinin kökürögünö başın jölöp, maseleni birotolo çeçti.
– Emige jeñeñkine barasıñ dep aytayın, – dedi
Meg ketip baratıp. Al bir az taarınganday bolgonu
menen jeñildey tüştü, antkeni, Jodon ayırmalanıp, oorugan kişini karagandı süyçü emes.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Emi jini kelip, Març jeñenikine bargandan
körö skarlatina menen ooruganım jakşı dep çıktı. Megdin jalınıp jalbarganı, ötüngönü, bu­y­
ruk kılganı taasir etpedi. Al eç kaçan barbaym
dep saltanattuu ant bergen soñ aylası ketken Meg
Hanna menen keñeşkeni ketti. Lori konok bölmögö
kirse, Emi jazdıkka betin basıp ıylap jatıptır. Lorini boor ooruyt go dep baarın tökpöy
çaçpay aytıp berdi ele, al kolun çöntögünö salıp,
oylongondoy kabagın salıp arı-beri basıp turdu.

Anan Eminin janına oturdu da, jaygara
süylödü:
– Menin oyumdu ukkuñ kelse, akılduu ayım bol
da, tigilerdin aytkanın kıl. Boldu, boldu emi,
ıylaba, uksañ, menin oyuma bir nerse keldi. Sen
Març jeñenikine barasıñ, a men bolso kün sayın
kelip, seni oynotup, seyildetip turam. Ekööbüz
ayabay jırgaybız. Bul jerde ıylap oturgandan
körö oşol jakşı emespi?
– Meni joltoo bolup jatkanday aydaganı jatışpaybı, – dep baştadı Emi taarınıp.
– Koyçu, seni oorubasın dep uşintip atışat
da. Sen ooruguñ kelbeyt, uşundaybı?
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Albette, kelbeyt, birok baarı bir ooruym go,
antkeni Bess menen çoguu jürdüm da.
– Oşol oorubay kalış üçün sen sözsüz ketişiñ
kerek. Menimçe, aba menen çöyrönü almaştıruu
oorubay kalışıña jardam beret, al emi oorup
kala turgan bolsoñ, tezireek ayıkkanga kömök bolot. Men saga tezireek ket dep keñeş berer elem.
Skarlatina, miss, tamaşa emes.
– Birok Març jeñeniki abdan köñülsüz, özü da
abdan açuuluu, – dedi Emi korkup.
– Zerikpeysiñ, men kündö barıp, Besstin kabarın aytıp, oynotup, seyildetip turam. Karıgan
ledi meni jakşı köröt, men da aga jakşı mamile
jasaym, oşentip al naalıbayt go dep oyloym.
– Sen meni kiçinekey ekipajga tüşürösüñbü?
– Söz berem.
– Kün sayın kelip turasıñbı?
– Ooba.
– Bess ayıgarı menen kayra alıp kelesiñbi?
– Daroo.
– Teatrga alıp barasıñ?
– Eger ülgürsök, on çaktı teatrga alıp baram.
– Boluptur... anda... barayın, – dedi Emi akırın.
– Azamat! Megdi çakır da, baram dep ayt, – dedi
Lori, Emini dalıga taptap. Eminin buga açuusu
kele tüştü.
Ildıy tüşkön Meg menen Jo bul ukmuşka tañ
kalıştı, al emi özün süyüktüü seze tüşkön Emi
doktur Bessti ooruluu dep aytsa, Març jeñenikine
ketem dep ubada berdi.
– Al kantip atat, baykuş? – dep suradı Lori
kıjalat bolup, antkeni Bessti abdan jakşı körçü.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Apamdın kerebetinde jatat. Kiçine jakşı bolup kaldı. Balanın ölümü aga katuu taasir
etiptir. Suuk tiygen go dep oylop turam. Hanna
da oşentkeni menen bir az korkkonsup turat, anı
körüp kıjalat bolup atam, – dep joop berdi Meg.
– Düynöñ menen kurup kal! – dedi Jo, çaçın
uypalap. – Bir baleeden kutula albay jatsañ, ekinçisi basıp kalat. Apam da jok, emne kılarımdı da
bilbey kaldım.
– Çütkör bolbo, saga jaraşpayt. Çaçıñdı
jatkır da, ayt, apaña telegramma jönötöyünbü
je jön ele koyöyunbu? – dep suradı Jonun çaçın aldırıp taştaganına eç könö albay jürgön
Lori.
– Uşul meni oylondurup turat, – dedi Meg.
Menimçe, eger Bess çındap ele oorup kalgan bolso, biz apama kabar berişibiz kerek, birok Hanna
apam atamdı taştap kele albay turgan bolgonduktan, bul kabar anı kıjalat gana kılat dep jatat.
Bess tez ele ayıgat jana Hanna emne kılıştı bilet, apam bolso Hannanın tilinen çıkpagıla dep
aytkan. Sıyagı, biz aga baş iebiz go.
– Mm, bilbeym. Doktur kelip ketkenden kiyin
çoñ atam menen da süylöşüp körböysüñörbü.
– Sözsüz. Jo, bar da, doktor Bengsti çakırıp
kel, – dep buyruk berdi Meg. – Al kelmeyinçe biz
eç nerse kıla albaybız.
– Sen otura ber, Jo. Bul üydö men çabaganmın, –
dedi Lori, şlyapasın alıp.
– Senin koluñ boş emes go, – dedi Meg.
– Jok, men bügünkü sabaktardın baarın atkarıp koygomun.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Sen kanikulda da okuy beresiñbi? – dep suradı Jo.
– Koşunalardan ülgü alam, – dep joop berdi
Lori, ökçösü menen kayrılıp bölmödön çıgıp baratkanda.
– Bul baladan ümütüm çoñ, – dedi Jo, kaşaadan
sekirip ötüp baratkan Lorini jılmaya karap.
– Öz jaşındagı bala üçün... bul bala abdan
jakşı, – dep koydu Meg köñülkoş.
Doktor Bengs keldi da, Besste skarlatinanın
bardık belgileri bar, birok tez ele ayıgat boluş kerek dedi. Anan Hammelderdi ugup kabagı
bürkölö tüştü. Emini daroo ketsin degendikten,
al darı-darmekterdi alıp, Jo menen Lorinin
koştoosunda tolkundangan boydon ketti.
Març jeñe alardı adattagı meymandostugu menen tosup aldı.
– Emi emne kerek bolup ketti silerge? – dep
suradı köz ayneginin artınan teşe karap. Oturguçtun arkasında oturgan totu kuşu kıykırıp
iydi:
– Jogol! Baldar kelbeyt bul jerge!
Lori tereze jakka basıp ketti, Jo iştin ja­
yın tüşündürdü.
– Uşunday bolorun bilgemin. Kedeylerdin
arasında jürsöñör, uşunday bolosuñar da. Emi
oorubasa, kalıp, maga jardam bersin, birok öñü
jakşı emes, şek sanap turam. Iylaba, balam, ıylagandı jaman köröm.
Emi ıylaganı kaldı, birok uşul uçurda Lori
totu kuştu kuyrugunan tartıp koydu ele, tigi kırkırap: «Kuday, batinkemdi jalgay kör!» – dep kıy276
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kırıp iydi. Iylaganı turgan Emi çıday albay
külüp jiberdi.
– Apañar emne dep jazıp atat? – dep suradı
karıgan ledi kırtışı süyböy.
– Atam jakşı bolup kalıptır, – dep joop
berdi Jo, oluttuu türün buzbaganga araket kılıp.
– A, oşondoy beken? Anda tez ele onolup ketet
boluş kerek. Març başınan ele jalakay emes bolçu. – Joop uşunday boldu.
– Ha-ha! Kapalanba! Bir jıttam tameki al.
Körüşkönçö, körüşkönçö! – dep çayıldadı totu
kuş, anan tıbırçılap, karıgan ledinin çepçigin
apçıp aldı, antkeni Lori anı artınan sayıp koygon ele.
– Ünüñdü bas, karıgan şaytan! A sen, Jo, üygö
daroo jönö, bul bekerçi bala menen keçinde jürö
berbey...
– Ünüñdü bas, karıgan şaytan! – dep kıykırgan totu kuş oturguçtan beri umtulup, kiyinki
sözgö booru katıp külüp atkan «bekerçi balanı»
çokumak boldu.
«Çıday albaym dep korkom, birok araket kılam», – dep oylodu Març jeñe menen kalgan Emi.
– Jogol sen, karakçı, – dep çayıldadı totu
kuş, Emi çıday albay ıylap iydi.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On segizinçi bap
KAYGILUU KÜNDÖR
ess çındap ele skarlatina menen oorup
kaldı jana abalı Hanna jana doktordon başkalar
oylogondon alda kança jaman bolup çıktı. Kızdar ooru jönündö eç nerse bilişçü emes, mister
Lorenske bolso ooruluunu körgöngö uruksat berişken jok, oşentip Hanna öz bilgenindey darılap jattı. Kolu boşobogon doktor Bengs kolunan kelişinçe araket kıldı, birok al da köbünçö
Hannaga işendi. Ooru Kingderdin üyünö da jukpasın dep Meg üydö bolup, çarba menen alek bolup jattı. Al bir top çoçulap, al tursun Besstin
oorusu jönündö aytılbagan uzun kattardı jazıp
jatkanda, özün ayıptuu sezip da jürdü. Meg apasın aldoonu tuura körgön jok, birok Hannaga baş
iyüü buyruk kılıngan ele, al bolso «buga okşogon mayda-çüydö nerselerdi jazıp missis Marçtı
kıjalat kıluuga bolboyt» dep kaşayıp koydu. Jo
özün baş-otu menen Besske arnap, künü-tünü janında bolup attı, birok bul kıyın dele bolgon
jok, antkeni Bess abdan çıdamkay bolgonduktan,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bardıgın ün çıgarbay kötörö berdi. Birok keede
jöölüp, kırkıragan ünü menen bir nerselerdi
aytıp, süyüktüü pianinosunda oynogondoy juurkanda oynop, ırdaganga araket kılçu, birok tamagı
şişip ketkendikten, ante alçu emes. Keede janında oturgandardı taanıbay, başkalardın atın aytıp, apasın jalbarıp çakırçu. Andayda Jo korkup, Meg apama çının jazalı dep jaldıraçu, al
tursun Hanna da «azırınça korkunuç jok, birok
oylonup köröyün» deçü. Vaşingtondon kelgen kat
ogo beter kıjalat kıldı: mister Marçtın oorusu
kayra karmap, jakın arada kele albayt eken.
Kündör kaygıluu bolup, aylana tomsorup,
eje-siñdilerdin iştep jatkanda oylongon sayın
jürögü sızdap, bayagı baktıluu üydü ölüm kölökösü
kaptap turdu. Oşondo Margaret jalgız köz jaşın tamızıp sayma sayıp oturup, murun kanday
bay jaşaşkanın, anday baylıktı, süyüünü, jırgalçılık menen den sooluktu eç kanday akçaga satıp aluuga mümkün emestigin tüşündü. Oşondo
karañgı bölmödö oorudan kıynalgan siñdisin karap, anın alsıragan ünün ugup oturgan Jo Bess­
tin jan düynö suluulugun, başkalardı nazik
süygöndügün, anın başkalar üçün jaşaganın baa­
lagandı üyröndü, anın jönököy asıl sapattarı
talant, baylık je suluuluktan jogoru turarın
añdadı. Al emi sürgündö jürgön Emi bolso üydü
eñsep, Bess üçün talbay işteyt elem, eç kanday jumuş oor je tajatma bolboyt ele dep oylop, baykuş Bess anın unutup koygon işterinin kançasın
atkarıp jürgönünö ökünüp jattı. Lori da janı
jay tappay üygö kele berçü, al emi mister Lorens
KİÇİNEKEY AYIMDAR

keçke maal oynop berip, jarpın jazgan kiçinekey
koşunamdı estetpesin dep royaldı jaap taştadı. Bardıgı Bessti joktop jatıştı. Süt satuuçu, naa­bayçı, dükönçü jana kasapçı – baarı anı
surap jatıştı, baykuş missis Hammel Minnaga
kepindikke kezdeme surap kelgende etiyatsızdıgı
üçün keçirim suradı, koşunalar ar türdüü tattuu­
ların alıp kelişip, ayıgıp ketsin dep jatıştı. Al tursun eñ jakın adamdarı da tartınçaak
Besstin uşunça dosu bar ekenine tañ kalıştı.
Al bolso jöölüp jatkanda da bayagı Joannasın
unutpay, janına alıp jatıp jürdü. Mışıktarın
abdan sagındı, birok oorup kalat dep korkup, alıp
keltirgen jok. Jonu oylop da kooptondu. Emige
meerimin tögö kat jazıp, apasına da jakında kat
jazarımı aytıp koygula dep jattı. Atam meni unutup kaldı debesin dep kat jazganga kamınıp jürdü.
Birok köp ötpöy ele esine kele kalgan mınday uçurları azayıp, saattar boyu çabalaktap jöölüp je uyku-soonun arasında jata bere turgan boldu. Doktor
Bengs kün sayın eki maal kelet, Hanna tünü menen
uktabay oturat, Jo janınan çıkpayt. Megdin stolunda jazılgan dayar telegramma jattı.
Birinçi dekabrda çındap kış tüştü: ızgaarduu şamal sogup, kar jaap jattı jana jıl ayaktay
turganday bolup turdu. Erteñ menen kelgen doktor
Bengs Bessti karap turup, anan ıpısık kolun karmap, kayra akırın koydu da, Hannaga akırın ayttı:
– Eger missis Març küyöösün taştap kele alsa,
kabar jiberiş kerek.
Hanna ünsüz baş iykedi, birok erinderi titirey tüştü. Meg kreslogo kulap tüştü, sıyagı jana280
KİÇİNEKEY AYIMDAR

gı sözdör birotolo aldan
taydırganday boldu. Jo
kupkuu bolup bir az turdu da, anan konok bölmögö
çurkap barıp telegram­
manı alıp, paltosun
kiydi da, boroongo çurkap çıktı. Köp ötpöy ele
kaytıp kelip, paltosun
şıbış aldırbay çeçip jatkanda, Lori mister
Març kayra oñolup kelatıptır degen kattı alıp
kelip kaldı. Jo kattı okup ıraazı bolgonsuganı
menen jürögü dagı ele sızdap, öñü uşunçalık kaygıluu bolgonduktan, Lori surap iydi:
– Emne boldu? Katuu oorup atabı?
– Apama telegramma jiberdim, – dedi Jo, batinkesin çeçip jatıp.
– Koyçu, Jo! Sen anı özüñ bilip jönöttüñbü?dep suradı Lori, anan kolu titirep jatkanın baykap, stulga oturguzdu da, çeçe albay jatkan batinkesin çeçti.
– Jok, doktor ayttı.
– O, Jo, oşonçoluk katuubu? – dep iydi Lori
korkup ketip.
– Ooba. Bizdi taanıy albay, al tursun tuş kagazdagı jüzümdün jaşıl jalbıraktarın jaşıl
kögüçköndör dep da ayta albay kaldı. Bayagı Bessim jok, jardam bere turgan da eç kim jok. Apam
menen atam Vaşingtondo, kuday bolso alısta, jetiş kıyın.
Baykuş Jonun közünön jaşı kuyulup,
karañgıda baratkanday kolu menen kaysalaganda,
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Lori anı kolunan alıp, tamagına bir nerse tura
kalganday bolup arañ şıbıradı:
– Men janıñdamın. Maga tayan, Jo, altınım.
Al süylöy algan jok, birok dosunun kolun
kıs­kanı bir az da bolso jubattı. Lori abdan nazik, jubata turgan bir söz aytayın dedi ele, birok
eç nerse oyuna kelbey, adatta apası sılaganday Jonun başınan nazik sılap tura berdi. Anın kolunan kelgeni uşul boldu, birok munun taasiri ar
kanday sözdön küçtüü bolup, Jo anın booru oorup
turganın tuydu. Köp ötpöy ele köz jaşı toktop,
bir az jeñildey tüşkön soñ, ıraazı bolup karadı.
– Irakmat, Teddi, bir az jeñildey tüştüm.
Özümdü murunkuday jalgız sezbey, bardıgına
dayar bolup kaldım.
– Ümütüñdü üzbö, al saga jardam beret, Jo. Jakında apañ da kelet, anan baarı jakşı bolot.
– Atam jakşı bolup kalganına kubanıp atam,
emi apam anı kaltırıp kele bere alat. Kuday ay!
Kırsıktın baarı bir kelip, eñ ooru maga tüştü
okşoyt, – dep üşkürdü Jo, tizesindegi nım
jüzaarçısın kurgasın dep büktöp jatıp.
– Meg jardam berbeybi? – dep suradı Lori
naarazı bolup.
– Al araket kılat, birok Bessti mendey jakşı körö albayt. Bess da meni joktop turat dayım.
Bess – menin abiyirim, men anı jogoto albaym.
Jogoto albaym!
Jo jüzün kayra nım betaarçısı menen jaap,
burkurap ıylap iydi, antkeni murunku kündörü
ıylabay jürgönü üçün buk bolup kalgan okşoyt.
Lori közün basıp, titiregen erinderin toktot282
KİÇİNEKEY AYIMDAR

konço süylögön jok. Balkim, bul erkektin jorugu
emestir, birok al özün toktoto albay koydu. Akırında Jonun ıyı basañday tüşköndö, ümüt menen
mınday dedi:
– Men anın ölörünö işenbeym, al uşunday
jakşı, biz baarıbız anı süyöbüz. Kuday anı tez
ele alıp ketip kalarına işenbeym.
– Jakşı, süyüktüü adamdar dayıma ölüp kalat, – dedi Jo, birok ıyın toktottu. Dosu özü
korkup turganına karabastan anın sözdörü Jonu
kayrattandırdı.
– Baykuşum, sen takır ele bolboy kalıpsıñ.
Sen mınday emes eleñ go. Boldu, men seni azır zamatta özüñö keltirem.
Lori eki baskıçtı bir attap çurkap ketken soñ
Jo başın Besstin kiçinekey küröñ kaporuna koyup
oturdu. Anı stoldon alıp koygongo eç kimdin kolu
bargan emes. Sıyagı, uyañ eesinin ruhu anda da kalgan okşoyt, antkeni Lori kelgende Jo jılmayıp,
kadimkidey özünö kelip kalgan eken.
– Menin Bessimin den soolugu üçün! Sen mıktı doktursuñ, Teddi jana uşunçalık işenimdüü
dossuñ. Men munuñdu kantip aktaym? – dedi al,
şarap denesine küç bergenin tuyup.
– Ubagı kelgende, esepti jönötöm, azırınça
jürögüñdü şaraptan da küçtüüröök ısıta turgan
bir nerse berem, – dedi al, özünö özü ıraazı bolgonun jaşıra albay.
– Al emne? – dep iydi Jo, kaygısın daroo unutup.
– Keçee men apañarga telegramma jibergem,
Bruk anın kele turgandıgın bildirdi. Al bügün
KİÇİNEKEY AYIMDAR

keçinde kelet, anan baarı jakşı bolot. Buga
kubanasıñbı?
Lori bıdıldap süylöp, kıpkızıl bolup ketti jana tolkundap turdu, antkeni kızdarga uyat bolombu je Besske zıyanı tiyip kalabı dep planın
eç kimge aytkan emes. Jo kupkuu bolup ketti da,
ordunan atıp turup, dosunun moynunan kuçaktap,
kıykırıp iydi:
– O, Lori! O, apa! Men uşunçalık kubanıç­
tuumun!
Bul jolu al ıylagan jok, külüp, titirep,
bul kütüüsüz kabardan ulam es-akılınan ajıray
tüşköndöy dosuna ıktadı.
Lori tañ kalganı menen özün jogotkon jok: dalısınan erkelete sılap, anın özünö kele baştaganın sezip, uyalıñkı bir-eki ööp aldı. Jo özünö
kele tüştü da, perilanı karmap, Lorini jumşak
türtüp, kübürödü:
– O, jok, keregi jok! Men minteyin degen emesmin, emne kılıp koydum. Birok sen azamatsıñ,
Hannaga karabay turup uşunu kıldıñ, oşonduktan
seni kuçaktabay koyö albadım. Baarın aytıp ber,
anan maga şarap berbe, kördüñ go emne bolgonun.
– Men karşı emesmin, – dep küldü Lori ga­
lstugun oñdop. – Men da, çoñ atam da ayabay kıjalat bolduk. Anan Hanna özüm bilemdik kılıp
atat, apası baarın biliş kerek dep oyloduk. Eger
Bess... Bess birdeme bolso, al bizdi eç kaçan keçirmek emes. Oşentip, men akırında çoñ atamdı
ınandırdım da, poçtonu közdöy çurkadım. Doktur
keçee abdan kıjalat bolgonunan Hannaga telegramma jönötölü dep aytsam, başımı julup ala
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jazdagan. Men maga buyruk bergendi jaman köröm,
bul da maga türtkü boldu okşoyt, anan oşentip telegramma jönötüp iydim. Apañ kelet, men bilem.
Akırkı poezd tünkü saat ekide kelet, men barıp
tosup kelem. Siler bolso özüñördü karmap, apañar
kelgençe, Besstin tınçın albay turgula.
– Lori, sen periştesiñ! Uşunuñdu kaçandır
bir kezde aktaar bekemin?
– Dagı bir jolu kuçaktaçı, maga jagıp kaldı, – dedi Lori eki jumadan beri birinçi jolu
şoktonup.
– Jok, ırakmat. Men emi munu çoñ atañ kelgende ortomçu arkıluu kılam. Emi jinime tiybey,
üyüñö barıp es al, tünü menen uktabay çıkkanı
jatpaysıñbı. Kuday jalgasın seni, Teddi!
Jo burçtu karay ketençiktedi, anan sözün
bütkön soñ aşkanaga kirip ketti da, stolgo oturup,
çogula kalgan mışıktarga: «baktıluumun, ah, kanday baktıluumun!» – dep ayttı. Lori bolso iş
oñunan çıktı dep üyünö ketti.
– Mınday öjör, tajatma balanı ömürümdö
körgön emesmin, birok men anı keçirdim jana
missis Març kelip kalat dep ümüttönöm, – dedi
al Jo jakşı kabardı aytkandan kiyin jeñildey
tüşüp.
Meg abdan süyündü jana Jo ooruluunun
bölmösün iretke keltirip, Hanna «kütüüsüz konoktor» kelgende jasay sala turgan pirog bışırıp jatkanda, Lori alıp kelgen kattı okup oylonup oturdu. Üygö taza jelargı kirgendey, tınç
bölmölörgö kün nuru jarık çaçkanday bolo tüştü.
Bardıgı munu tuyganday boluştu: Besstin çım285
KİÇİNEKEY AYIMDAR

çıgı kayra sayray baştadı, terezede turgan Eminin gülündö bir gunça payda bolgonun baykaştı,
kamindegi ot demeydegiden jarıgıraak küyüp,
kızdar biri-birine kezdeşe kalgan sayın jaynay
tüşüp, birin-biri kuçaktap: «Apam kelatat, altınım! Apam kelatat»! – dep şıbırap jatıştı.
Bessten başkanın baarı süyünüp jatıştı, tigi
baykuş bolso ümüttü da, kubanıçtı da, şektenüünü
da, korkuunu da bilbey jata berdi. Anın öñü boor
ooruguday ele: bayagı kıpkızıl betten dayın jok,
işten tajabagan kiçinekey koldoru şaldayıp
jatat, jılmayıp turçu erinderi kıymılsız,
dayıma taralıp turçu çaçı uypalanıp, jazdıkta
jayılıp jattı. Keede gana bir az kozgolup, kurgagan erinderin kıbıratıp: «Suu!» demiş bolgonu
bolboso kereli keçke uşintip jattı. Jo menen
Meg künü boyu janınan jılışkan jok, kudayga,
apasına işenip, oşolorgo jalınıp-jalbara berişti. Künü boyu şamal ışkırıp, kar jaap, saat
jebesi jılbay turdu. Akırında tün kirip, saat
kakkan sayın töşöktün eki jagında oturgan ejesiñdiler kımıñdap süyünö tikteşe tüşüp jatıştı, antkeni ar bir saat jardamdı jakındatıp
jatkan. Doktur kelip, tün jarımda Besstin abalı
oñolot je naçarlayt, aga çeyin kelip ketem dedi.
Çarçap suy jıgılgan Hanna töşöktün ayak jagındagı divanga jata ketti da, tez ele uktap ketti. Konok bölmödö mister Lorens arı-beri tınbay
basıp, missis Marçtın üygö kirgendegi korkkon
öñün körgöndön körö kozgoloñçul tüştüktüktördün
batareyası menen bet kelişsem jeñil bolmok dep
oylonup jattı. Lori kilemde uktamış bolup
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jatkanı menen otton köz albay karap jattı jana
uşundan ulam közdörü abdan nazik tartıp, jaljıldap turdu.
Kızdar bul tündü ömür boyu estep kalıştı.
Uykuları kaçıp, özdörünün uşunçalık alsız ekenin tuyup, nöömöttö turup jatıştı.
– Eger kuday Bessti saktap kalsa, men eç kaçan
eç nersege dattanbaym, – dep şıbıradı öröpkügön
Beg.
– Eger kuday Bessti saktap kalsa, men anı
süyüp, aga ömür boyu kızmat kılam, – dep joop berdi Jo oşondoy ele öröpkügön tarizde.
– Uşintip oorugandan körö jürögüm jok bolup kalsa bolmok eken, – üşkürdü Meg biraz unçukpay kalıp.
– Eger jaşoodo tez-tez ele uşunday kıyın­
çılıktar bolo berse, kantip jaşaybız, bilbeym, –
dep koşumçaladı siñdisi ümütü üzülgöndöy.
Uşul uçurda saat tün jarımdı soktu da, eköö
teñ özdörün unutup, Bessti karap kalıştı, antkeni
anın kupkuu öñündö bir özgörüü bolup jatkanday
sıyaktandı. Üy beyittey tunjurap, munu şamaldın
uluganı gana buzup jattı. Suy jıgılıp çarçagan
Hanna bayagıday ele uktap atkan, oşonduktan ooruluuga tüşkön kölökö sıyaktuu büdömük nemeni ejesiñdiler gana körüştü. Bir saat öttü, birok eç nerse
özgörgön jok, bir gana Lori jılıp çıgıp, stantsiyaga ketti. Dagı bir saat öttü, bayagıday ele tunjuragan
tınçtık öküm sürüp, boroondon ulam poezd keçigip
kelebi, je joldo kırsık boldubu, je bolboso eñ jamanı Vaşingtondo bir jamandık boldubu degen oylor kıjalat kılıp, jüröktü öyüp turdu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Saat üç boldu. Terezede sırttı karap, uşunçalık tünöröt eken da dep oylonup turgan Jo kerebet jaktan bir dabış ugup burulsa, Meg apasının
oturguçunun janında betin basıp, tizelep oturuptur. Jo seleye tüştü: «Bess ölüp, Meg anı maga
ayta albay jatkan eken».
Kerebettin janına jetip barsa, tolkundagandan bolso kerek, bir özgörüü bolgondoy sezildi.
Siñdisinin beti bayagıday aloolonup kızarbay,
bir az özünö kelgendey bolup, tınç ala tüşköndöy
türü bar. Süygünçük siñdisine eñkeyip, nımdaşkan mañdayınan öptü da, nazik şıbıradı: «Koş,
menin Bessim, koş!»
Hanna biröö türtkülögöndöy oygonup ketti da,
töşökkö jetti. Bessti karap, kolun karmap, dem alganın tıñşap turdu da, anan aljapkıçın başına
jaap, otura ketti da, termele şıbıradı:
– Isıtması kaytıp kalıptır, kadimkidey uktap atat; terisi nımduu, jeñil dem alıp jatat. O,
kuday!
Kızdar bul kubanıçtuu kabarga işener-işenbesin bilbey turganda, doktur kelip kaldı. Demeyde öñü sert körüngön bul adam jadıray jılmayıp,
ataday karadı:
– Ooba, altındarım, menimçe, Bess ayıgıp ketet. Tınçın albagıla, uktasın, oygongondo aga...
Emne beriş kerek ekenin kızdar uguşkan da
jok: eköö karañgı kire berişke çıgıştı da, tepkiçke oturup, kuçaktaşa ıylap iyişti. Kubanıp
öröpkügöndüktön, söz da aşıkça bolup turdu. Kayra kirgende, baykuş Hanna kuçaktap ööp, booruna
kıstı. Bess adatınça kolun betine jazdanıp jat288
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tı, bayagıday kupkuu bolboy, azır ele uktaganday
bir kalıpta dem alıp jattı.
– Azır apam kelip kalsa! – dedi Jo, tañ ata­
yın dep kalganda.
– Karaçı, – dedi Meg, açılayın dep kalgan ak
rozanı körsötüp. – Keçee kokus Bess... çarçap kalsa, koluna karmatkanga açılbayt go dep oylodum
ele. Birok, körböysüñbü, açılıp kalıptır, emi
vazama salıp, Besstin janına koyup koyöm. Bizdin
süygünçügübüz oygongondo uşul rozanı, anan apamın jüzün körgöndöy bolsun.
Kün eç kaçan mınday kooz çıkkan emes, düynö
eç kaçan mınday keremet sezilgen emes. Uykudan
kalgan Meg menen Jo terezenin janında uşul
tañkı koozduktu karap suktanıp oturuştu.
– Sıykırduu düynö degen uşunday bolot boluş kerek, – dedi Meg jılmaya, sırttan közün albay.
– Uktuñbu? – dep iydi Jo ordunan atıp turup.
Ooba, çın ele tömön jaktan eşiktin koñguroosunun
kagılganı, Hannanın kıykırıp iygeni uguldu da,
kirip kelgen Lori aptıga ayttı:
– Kızdar, keldi! Apañar keldi!

KİÇİNEKEY AYIMDAR

On toguzunçu bap
EMİNİN KEREEZİ
ydö uşul okuyalar bolup jatkanda, Emi
da başınan oor kündördü ötkörüp jattı. Al
sürgündön kıynalıp, üydö kanday süyüp, erkeletip
jürüşkönün birinçi jolu tüşündü. Març jeñe eç
kimdi eç kaçan erkeletken emes, mınday nerseni
jaktırçu da emes, birok bul kiçinekey tarbiyaluu
kız jagıp kalgandıktan, jakşı mamile kılganga
araket kıldı. Al özü moynuna algısı kelbegeni
menen jeeninin baldarın jakşı körçü. Emi üçün
bardıgın kılıp jatam dep oylogonu menen çındıgında anday emes ele. Kee bir karılar çaçın ak
basıp, jüzün bırış baskanı menen jan düynösü
jaş boydon kala beret da, baldardın kiçinekey
kaygı-kubanıçın seze alat, alar menen dos bolup,
oynop jatıp ele alardı tarbiyalay beret. Birok
Març jeñege kuday mınday talanttan aytpagandıktan, özünün erejeleri jana buyruktarı, tügönbös
akıl-nasaattarı menen Eminin şayın oodardı.
Anın ejesine karaganda til alçaak jana jaydarı
ekenin baykagan soñ karıgan ledi jeeninin üyündö
KİÇİNEKEY AYIMDAR

öküm sürgön erkindiktin kesepetterin joygongo
araket kıldı. Al Emini kolgo alıp, altımış jıl
murun özün tarbiyalaganday tarbiyalay baştadı. Natıyjada baykuş Emi özün kaarduu jörgömüştün
toruna tüşüp kalgan çımınday ele sezip kaldı. Al
kün sayın erteñ menen idiş-ayaktardı juup, eski
kaşıktardı jana böyröktüü kümüş çaynekti jaltıragança sürtüşü kerek ele. Anan dagı bir azaptuu iş – bölmönün çañın sürtüş bar bolçu. Març
jeñe bir sürtüm çañdı da köz jazdımdan ketirçü
emes, al emi emerekterdin buttarı iyri-buyru bolgonduktan, oydoguday sürtüü mümkün emes bolçu.
Andan kiyin totu kuşka jem berüü, itti taroo sıyaktuu jumuştar bar ele. Andan tışkarı karıgan
ledi aksap baskandıktan jana kreslosunan seyrek
uçurlarda gana turgandıktan, oturup alıp ar nersege jumşay berçü. Uşunday oor jumuştardan
kiyin sabak okuş kerek bolçu jana bul da özünçö
bir oor sınoo ele. Andan kiyin oynogongo bir saat
berilçü jana bul özünçö jırgal bolor ele. Lori
kün sayın kelip, Març jeñeni aldap-soolap jatıp, Emini ekipaj menen jöö seyilge alıp çıkçu.
Tüşkü tamaktan kiyin karıgan ledige kitep okup
berçü jana al adatta birinçi betten ele uktap ketkendikten, janında unçukpay oturçu. Anan baykuş
Emi küügüm kirgençe kerebet japkıçka je sülgügö
sayma sayçu da, çayga çeyin bir az es alçu. Baarınan
jamanı keçkisin bolçu: Març jeñe jaş kezin saymedirep ayta baştaçu jana bul uşunçalık tajatma bolgonduktan, Emi töşögünö jatkanda süyünçü
da, tagdırına keyip, bir-eki tamçı jaş tökköngö
ülgürüp-ülgürböy uktap ketçü.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Eger Lori menen Març jeñenin karıgan kızmatçısı Ester bolbogondo, mınday oor azapka çıday albasın Emi sezçü. Bir ele totu kuş anı jindi kılıp salmak, antkeni tigil kuday urgan kuş
anın jaktırbay turganın bilip alıp, ar kanday
kılıp öç alçu. Janına bara kalsa çaçın julçu, kapastı tazaları menen süttü tögüp, nandı çaççu, karıgan ledi ürgülöp baratkanda pudeldi çokup iyip
oygotup jiberçü, konoktordun közünçö Emini ar
kanday jaman sözdördü aytıp tildeçü. Emi pudeldi da jek körçü, antkeni al jünün tarap jatkanda
ırkırap ürüp, kursagı açkanda tört ayagın asmandı karatıp jatıp alçu jana kıjırdı keltirgen
bul nerse kününö on jolu kaytalançu. Aşpoz ayal
tajaal, atçı dülöy bolgonduktan, Emige bir gana
Ester köñül burçu.
Ester özü aytkanday «madam» menen köp jıldardan beri jaşap kelatkan frantsuz ayal bolçu.
Karıgan ledi anı bir top kıynaganı menen ansız jaşay alçu emes. Çın atı Estella eken, birok
Març jeñe ısımıñdı özgört degende, al dinimi
özgörtüügö majburlabaysız degen şart menen makul boluptur. Aga kiçinekey «mademuazel» jagıp
kalgandıktan, «madamdın» tor kiyimderin krahmaldap jana ütüktöp jatıp, Frantsiyadagı jaşoo­
sun kızıktuu kılıp aytıp berçü. Mından tışkarı Eminin zañgıragan çoñ üydü kıdırıp, Març
jeñe sagızgandan beter çogulta bergen kızıktuu
jana kooz buyumdarga tolgon çoñ şkaftar menen
eski sandıktardı karap çıgışına uruksat berçü.
Emi baarınan da İndiyadan kelgen şkafka tañ kalçu, antkeni anın ar türdüü jasalgalar saktalgan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kiçinekey tartmaları, suurmaları, kutuları bar
ele. Jasagalardı karmalap, özünçö koyuu Emi üçün
özünçö ele ırakat bolçu, kırk jıl murun suluu
ledi tagınıp jürgön, emi bolso barkıt jazdıkçalarda jatkan jasalgalar turgan kutular özgöçö kızıktırçu. Alardın arasında granat bilerik, ledinin atası üylönüü toyunda bergen bermet, küyöösü
üylöngöndö takkan brilliant, aza kütköndögü
şakek, kara yantar töönögüç, ölgön dostordun
süröttörü salıngan eski medalondor, kızdardın
birinin kiçinekeyindegi bilerigi, Març abanın
köp baldar oynogon çoñ saatı bar ele. Özünçö kutuda Març jeñenin nike şakegi bar ele, azır şişik
çalgan manjasına batpay kalganına karabastan,
kımbat baaluu buyum katarı saktalıp turçu.
– Eger birin tandap al dese, emneni alar
eleñiz, mademuazel? – dep suradı dayım janında
karap oturup, baarın kayra kulpulap koyçu Ester
bir jolu.
– Maga baarınan brilianttar jagat, birok
çınjırı jok, ansız körkünö çıkpayt. Oşentip,
men munu tandap alar elem, eger mümkün bolso,dep joop berdi Emi, altınga buulangan oor kresti
bar altın aralaş eben monçoktu suktana karap.
– Men da uşunu almakmın, birok monçok katarı emes, o, jok! Katolik dinindegi kişi katarı men munu tespe katarı koldonmokmun, – dedi
Ester, kooz buyumdu kaygıluu karap.
– Anda siz munu küzgüñüzdö ilinip turgan jıgaç monçoktordoy kılıp koldonmok turbaysızbı,
ee? – dep suradı Emi.
– Ooba, oşondoy, sıyınış üçün. Mınday so293
KİÇİNEKEY AYIMDAR

nun buyumdu jön ele koozduk üçün emes, sıyınış
üçün alıp jürsö, kudayga da jakmak.
– Sıyagı, siz sıyınuu menen özüñüzdü jubatat okşoysuz, Ester, antkeni al jaktan dayıma
sanaañız tınıp tüşösüz. Men da oşondoy kıla
alsam jakşı bolmok.
– Eger siz, mademuazel, katolik bolsoñuz, çınıgı jubatuu emne ekenin bilmeksiz, birok emi
anday bolbogondon kiyin jok degende kün sayın
jalgız kalıp, oylonup, sıyınıp tursañız jakşı bolot. Men murun kızmat kılgan üydün eesi
oşondoy kılçu ele. Al kaygırganda, kıynalganda,
kiçinekey çirköösünö barıp, özün özü jubatıp keler ele.
– Men oşondoy kılsam tuura bolobu? – dep suradı Emi, antkeni al jalgızdıktan ulam kandaydır bir koldoogo muktaj bolup, eske salıp turçu
Bess jok bolgonduktan, bayagı kiçinekey kitepçesin da unutup kalgan ele.
– Anda sonuñ bolmok, eger kaalasañız, al üçün
kiçinekey kiyim bölmösün dayardap bereyin. Madamga eç nerse dep aytpañız, al uktap kalganda,
oşol jakka barıp, jakşı nerselerdi oylop, kudaydan ejemdi saktap kal dep suranıñız.
Ester abdan dinçil bolgonduktan, keñeşti
çın dilinen berdi jana oor kündö kalgan ejesiñdilerge booru açıp turdu. Emige bul ideya jagıp kaldı da, bölmösünün janındagı jarık garderob bölmönü dayardatmay bolup, emi jeñildeym
go dep ümüttönüp kaldı.
– Març jeñe ölgöndön kiyin bul kooz buyumdar emne bolor eken? – dep suradı al, jarkıragan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tespeni orduna koyup, kımbat baaluu buyumdar bar
kutulardı jaap jatıp.
– Sizge jana sizdin ejeleriñizge kalat. Men
bilem, munu maga madam sır kılıp aytkan. Anın
kereezine kübö katarı kol koygomun. Anda kanday
dep jazılsa, baarı oşondoy bolot, – dep şıbıradı Ester jılmayıp.
– Kanday jakşı! Birok men azır berişin kaalar elem. Jazıp koygonu jakşı deçi, birok köpkö
kütüş kerek da! – dedi Emi brilianttardı akırkı
jolu karap jatıp.
– Siz jana sizdin ejeleriñiz bulardı tagınganga jaştık kılasıñar. Kim birinçi küyöögö
ketse, bermetti alat, madam uşunday dep aytkan.
Menimçe, kiçinekey biryuza şakekti üygö ketip
baratkanda sizge beret boluş kerek, antkeni sizdin jürüm-turumuñuz jana manerañız madamga ayabay jaktı.
– Siz oşondoy dep oyloysuzbu? Bul tatınakay
şakekti alış üçün men
kozudan da jooş bolom!
Bul Kitti Brayanttıkınan
alda kança koozuraak eken.
Març jeñe maga baarı bir
jagat. – Emi kök şakekti
tagınıp körüp, suktana karap koydu.
Uşul kündön baştap murdagıdan da til al­çaak
bolup kaldı jana karıgan ledi özünün tarbiyaloo
metodunun natıyjasına suktana turgan boldu.
Ester garderob bölmögö kiçinekey stol alıp ke295
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lip, anın janına bir oturguç koyup, üstünö başka bir kişi jaşabagan bölmödön alıp kelgen
süröttü ilip koydu. Anın oyu boyunça, süröt ançalık dele baaluu bolbogonu menen syujeti ılayıktuu ele. Madam munu eç kaçan bilbeyt, bilse da eç
nerse demek emes. Birok al ataktuu bir süröttün
mıktı köçürmösü bolgonduktan, suluuluktu taanıgan Eminin közdörü munu daroo bilip, kuday enenin jüzünön közün albay tiktep otura berçü jana
karagan sayın apası jönündögü nazik oylor payda
bolçu. Stolgo özünün «Evangeliesin» jana psalom
kitepçesin koyup koydu, al emi vazada Lori alıp
kelgen güldördün eñ jakşıları turçu. Emi «jalgız oturup, jakşı nerselerdi oylop, ejesin saktap kalışın kudaydan tilöö üçün» bul jerge kün
sayın kelçü. Ester kümüş kresti bar kara monçok
berdi, birok Emi bul protestanttar üçün bolboso
kerek dep dubalga ilip koydu.
Munun baarın al çın dilinen kılıp jattı,
antkeni tuulup öskön üyünön sırtka çıkkan soñ
koldoogo muktaj boldu da, özünön özü ele atasınday kamkor, küçtüü jana ak peyil Dosuna kayrıldı. Özün tüşünüp, karmanış üçün aga apasının
jardamı jetişpey turdu, birok ümüt kılıp, apası aytkan bagıtka saldı. Emi jaş piligrim bolgonduktan, jügü bul jolkusunda ötö oor sıyaktandı. Al özün unutkanga araket kılıp, başkalardı
gana oylop, biröö körüp, maktabasa da tuura joldo baratkanına ıraazı boldu. Uşul abdan jakşı
adam boloyun degen umtuluşunda eger skarlatina menen oorup, ölüp kalsam, mal-mülküm kalıs
bölüştürülsün degen niette baarınan murun Març
KİÇİNEKEY AYIMDAR

jeñe sıyaktuu kereez jazmak boldu. Özünün ulgaygan ledinin brillianttarınan kem kalışpagan
kiçinekey baylıgınan baş tartuu al üçün çınında ele oor boldu.
Oyunga bölüngön saattardın birinde Esterdin
jardamı menen bir top kıynalıp-kıstalıp jatıp uşul maanilüü dokumentti jazdı jana akırında booruker frantsuz ayal kol koygondon kiyin
ekinçi kübö bolgon Lori kol koyördo körsötmök bolup, bekitip koydu. Kün jaap turgandıktan, totu
kuştu şerik kılıp aldı da, çoñ bölmölördün birinde oynomok bolup jogoru çıktı. Bul bölmödö
eski köynöktör ilingen şkaf bar bolçu, Emi bul
jerden Esterdin uruksatı menen özü süygön parça
köynöktü kiyip, küzgünün aldında kelişken reveranstardı jasar ele. Bül künü uşunçalık berilip
ketkendikten Lorinin koñguroo kakkanın da, akırın kirip karap turganın da tuygan jok. Jelpüür
menen jelpinip, kök parça köynökkö ança kooşo
berbegen çoñ kızıl çalmanı çalınıp arı-beri
basıp turdu. Tuflinin takası biyik bolgonduktan
abaylap baskanga tuura keldi jana kiyin Lori aytıp bergendey, janday baskan totu kuş da anı tuurap, başın kekireyte kıykırıp jürüptür:
– Suluu bekenbiz? Jogol, karakçı! Jaagıñdı
bas! Meni ööp koyçu, altınım! Ha! Ha!
Külküsün arañ tıygan Lori eşikti kagıp kirgende, Emi anı jakşı tosup aldı.
– Oturup bir az dem al, men seni menen bir
oluttuu masele boyunça keñeşeyin dep turam,- dedi
Emi, janagı kelişken köynögün körsötüp, totu
kuştu kamagandan kiyin. – Bul kuş başka tüşkön
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bir azap boldu, – dedi al başındagı kızıl toonu alıp jatıp. – Keçee jeñem ürgülöp ketkende
mışıktay bolup tınç otursam, bul kıykırıpökürüp, kapasta tuylay baştadı. Barıp karasam,
kapaska bir kileygen jörgömüş kirip ketiptir.
Anı alıp ırgıtsam, şkaftın tübünö kirip ketti,
totu kuş artınan barıp, eñkeyip karadı da, közün
kısıp: «Oynop kelbeylibi, altınım!» – dep atpaybı. Katkırıp iysem, totu kuş sögünö baştadı,
anan jeñem oygonup ketip, ekööbüzdü uruştu.
– Anan emne boldu? Jörgömüş çaldın sunuşun kabıl aldıbı? – dep suradı Lori, estep.
– Ooba, çıktı ele totu kuş jürögü tüşüp
jeñemdin kreslosuna çıga kaçtı da, «Karma tigini! Karma tigini! Karma tigini!» dep kıykıra
baştadı.
– Baarı kalp! O kuday! – dep kıykırdı totu
kuş, Lorinin botinkesin çokulap.
– Eger meniki bolsoñ, moynuñdu kayrıp koymokmun, karıgan şaytan! – dep kıykırdı Lori,
aga muştumun kezep. Tigi bolso başın kıyşaytıp, oluttuu çarıldadı:
– Kudayga şügür! Topçularıñdı kuday jalgasın, altınım!
– Mına, men dayarmın, – dedi Emi, köynök şkaftı jaap, çöntögünön bir barak kagazdı alıp jatıp.
– Sen munu okup çık da, baarı tuura jana mıyzamduu ekenin ayt. Men munun kerek ekenin sezip turam,
antkeni ar nerse boluşu mümkün jana beyitimde
jaman oylor boluşun da kaalabaym. Lori eptep erdin tiştedi da, bir az burulup, abdan oluttuu jana
tuura jazılgan tömönkü dokumentti okuy baştadı:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

«Menin akırkı kaaloom jana kereezim
Men, Emi Kertis Març, es-akılım jayında
turup bolgon mülkümdü kaltıram – viz31, b.a., atap
aytkanda:
Atama – eñ mıktı süröttörüm, eskizderim, kartalarım jana başka çıgarmalarım alkaktarı menen. Oşondoy ele 100 dollarım aga tolugu menen
berilet.
Apama – çöntöktüü kök aljapkıçtan başka
bardık kiyimderim, portretim, medalonum ısık
süyüüm menen.
Kımbattuu ejem Margaretke biryuza şakegimi
(eger alıp kalsam), kapkagında kögüçkönü bar jaşıl kutumdu, moyunga takçu torumdu jana «kiçinekey kızın» estep jürsün dep men tartkan özünün
portretin berem.
Jogo bolso surguç menen jelimdelgen broşkamdı, kolo sıya kuyguçumdu (anın kapkagın özü
jogotup iygen) jana gips koyönumdu kaltıram,
antkeni kitebin örttöp iygenime azırkıga çeyin
ökünöm.
Besske (andan murun ölsöm) bardık kuurçaktarımdı, jazuu stolumdu, jelpüürdü, takma jakamdı jana oorup jatkanda arıktap, batıp kalsa,
jañı üy tuflimdi kaltıram. Karıgan Joannanı
şıldıñdap külgönümö ökünörümdü da bildirem.
Dosum jana koñşum Teodor Lorenske pape
maşeden jasalgan papkamdı, moynu jok eken dep
sındaganına karabastan ılaydan jasalgan atımdı kaltıram. Başıma oor kün tüşüp turganda
viz – bul videlicet degen sözdün kıskartılganı – atap
aytkanda, başkaça aytkanda (lat.).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

kılgan jakşılıgına ıraazı bolup, kaalagan
süröttörümdör, eñ jakşısı Noter Dame32, tandap
alsın deym.
Biz urmattagan mister Lorenske aynek kapkaktuu kutumdu kaltıram, al karandaş, kalem salganga
ılayıktuu jana üy-bülösünö, özgöçö Besske kılgan jakşılıgı üçün abdan ıraazı bolup jürçü
kiçinekey kızdı eske salıp turat.
Süyüktüü kurbum Kitti Brayant kök jibek aljapkıçımdı jana altın biser şakegimdi alsın
jana anı menen öbüşüp koştoşom.
Hannaga algısı kelip jürgön şlyapanın kartonun jana jamaaçı töşök japkıçtı kaltıram,
alar körgön sayın meni eske salıp tursun.
Mına emi eñ baaluu mülkümdü bölüştürüp
bütköndön kiyin bardıgı ıraazı bolup, artıman
jaman söz aytpayt go dep ümüttönöm. Men baarın
keçirdim jana baarıbız kıyamatta körüşöbüz dep
işenem. Oomiyin.
Kereezge kolumdu koyup, möörümdü bastım.
20-noyabr Anni Domino33 1861.
Emi Kertis Març
Kübölör:
Estella Valnor, Teodor Lorens.
Soñku ısım karandaş menen jazılgandıktan,
Emi munu sıya menen jazıp, dokumentti tieşelüü
türdö konvertke salıp, möör basış kerek dedi.
– Munu emneden ulam jazdıñ? Saga biröö Bess
özünün buyumdarın taratıp jatat dep ayttıbı? –
dep suradı Lori, Emi aldına bir kesim kızıl

Noter Dame – tuura, Notre Dame – bübü Mariyam.
Anni Domino – tuura, Anno Domini – bizdin door.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

tasma, surguç jana sıya çelekti aldına koygondo.
Al baarın aytıp berip, anan kooptonup suradı:
– Sen Bess jönündö emne dediñ?
–.Munu aytpay ele koysom bolmok, birok
emi oozumdan çıgıp ketken soñ ayta bereyin.
Ötköndö abalı abdan naçarlaganda, Jogo pianinonu Megge, mışıktı Emige, baykuş eski kuurçaktı saga kaltırayın dep aytıptır. Kaltıra
turgan nerseleri az ekenine kaygırıp, kalgandarı menin çaçımdan estelikke alışsın, çoñ
atama ısık salam aytkıla deptir. Birok mintip
kereez jazış anın akılına da kelbeptir.
Lori munu aytıp jatıp kol koydu da, bir tamçı jaş taamp ketkençe öydö karagan jok. Eminin
kabagı bürkölö tüştü da, mintip suradı:
– Kereezge postskriptumdan kiyin dagı bir
nerselerdi koşumçalasa bolobu?
– Ooba, al «koditsill»34 dep atalat.
– Anda mınday dep koşumçala: men ölgöndön
kiyin çaçımdı kırkıp, dostoruma taratıp berişsin. Men munu unutup kalıpmın. Kebetem buzulsa da uşunday bolsun.
Lori anın ötünüçün atkardı da, Eminin
akırkı çoñ kurmandıgına külküsü kelip jılmayıp koydu. Anan bir saattay anı alaksıtıp,
dartın ugup oturdu. Bir maalda ketmekçi bolgondo Emi karmay kaldı da, erinderi kaltırap
şıbıradı:
– Bess jaman bolup atabı?
–.Ooba, birok biz jakşılıktan ümüt
koditsill – muraska koşumça buyruk (yuridikalık
termin).

KİÇİNEKEY AYIMDAR

üzböşübüz kerek, altınım, ıylaba. – Anan Lori
anı agasınday kuçaktap koydu ele Emi jeñildey
tüştü.
Al ketkenden kiyin Emi kiçinekey çirköösünö
barıp, keç küügümdö tartınçaak ejesinen ayrıla
turgan bolso, million biryuza şakek da tükkö turbasın tuyup, közünön jaşı on talaa bolup kuyulup,
kudayga jalınıp oturdu.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jıyırmançı bap
MOYuNGA ALUU
pası menen kızdarının kantip
körüşkönün söz menen aytuu kıyın. Mınday uçurlardı baştan ötkörüü jagımduu bolgonu menen
bayandap berüü kıyın bolgonduktan, anı okurmandar özdörü elestetip alışsın. Men bolgonu üy bakıtka melt-kalt tolgonun jana Megdin ümütü işke
aşıp, Bess uzak uykudan köz açkanda ele kiçinekey
rozanı jana apasının jüzün kördü. Tañ kalganga
da alı kelbey, apasının kuçagında jılmayıp,
eñsegeni kelgenin tuyup jattı. Anan kayra uktap
ketken soñ, kızdar apasın çeçindire baştaştı,
antkeni Besstin ilmiygen arık koldoru uktap jatıp da apasınıkın koyö berbey koydu.
Karbalastagan Hanna sonun tamak dayardap jiberdi, Meg menen Jo tarbiya körgön jaş ilegilekterdey bolup apasına tamak berişip, apası bolso
atasının al-abalın, mister Bruk Vaşingtondo atasın karap kalganın, joldogu boroondon ulam poezd
keçikkenin, kıjalat bolup, çarçap stantsiyaga kelgende Lorini körüp jeñildey tüşkönün aytıp oturdu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bul kün uşunçalık tañ kalıştuu, oşol ele
uçurda uşunçalık jagımduu da boldu. Birinçi
kardan ulam eşikti karasañ köz uyalat, üy içinde
jımjırt beykuttuk, antkeni uykusuz tündön ki­
yin baarı uktap jatıştı. Bir gana ürgülögön Han­na eşiktin janında oturdu. Oor jüktön kutulgan
Meg menen Jo boroon-çapkından kutulup, memiregen buluñga kirgen kemedey jandarı jay alıp
jatıştı. Missis Març Besstin janınan jılbay
çoñ kreslogo oturup közü ilinip ketse da, kımbat
buyumun kayra satıp algan nemedey ulam barıp kızın karap koyup jattı.
Bul uçurda Lori Emige jetip barıp, bardık
okuyanı uşunçalık sonun kılıp aytıp berdi ele,
Març jeñe ürgülöp ketip, aytıluu «men aytkamın»
degenin da ayta albay kaldı. Emi özün uşunçalık
jakşı karmadı, menimçe, kiçinekey çirköödögü
«jakşı oylor» öz natıyjaların bere baştadı
okşoyt. Al daroo köz jaşın aarçıp, ulgaygan
ledi Lorinin Emi özün «mıktı kiçinekey ayım»
katarı körsöttü degen sözünö çın dilinen koşulganda da biryuza şakek jönündö oylongon jok. Al
tursun bul totu kuşka da taasir etkendey boldu,
antkeni al Emini «jakşı kız» dep, «topçuñdu kuday jalgasın», «eşikke çıgıp oynop kel» degenin
da unutkan jok. Kün açıkta oynop kelmekçi boldu,
birok Lori kançalık bildirbeyin degeni menen
çarçaganınan jıgılayın dep turganın baykap,
apama kat jazgança jata tur dep divanga jatkırdı. Kat jazıp bütüp kelse, Lori kolun jazdangan
boydon çalkasınan tüşüp uktap atıptır, al emi
Març jeñe ştordu jaap koyup oturuptur.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Bir azdan kiyin bul keçke çeyin oygonboyt
go dep korko baştaştı, balkim, oşondoy bolmok bele, kim bilsin, birok eşikten apasın körö
koygon Eminin kubanıçtuu çıñırıgınan ulam
oygonup ketti. Oşol künü şaarda jana şaardın
çet-jakasında baktıluu kızdar köp ele bolso kerek, birok apasının tizesine oturup alıp, bolgon arız-muñun aytıp, apası bolso ulam jubatıp,
erkeletip oturgan Emidey baktıluu kız bolboso
kerek. Eköö kiçinekey çirköögö da barıştı, buga
apası eç kanday karşı bolgon jok.
– Teskerisinçe, bul maga abdan jagat, altınım, – dedi al çañ baskan tespeni, kiçinekey kitepçeni jana dubaldagı jaşıl çırmook orogon
kooz süröttü karap turup. – Kandaydır bir nersege
kıjalat bolup je kıynalıp turganda, özüñ jalgız
bolo ala turgan jeriñ bolgon jakşı da, bul jakşı ideya. Bul jaşoodo kıynalgan uçurlar köp ele
bolot, birok jardam suray turgan jerdi bilsek, ar
kanday kıyınçılıktı jeñebiz. Menimçe, kızım,
sen da munu tüşünö baştagan okşoysuñ.
– Ooba, apa, üygö bargandan kiyin çoñ garderobdon bir burç dayardaym da, kitepterimi koyup,
bul süröttün özüm tartkan köçürmösün ilip koyöm.
Ayaldın beti ança okşoboy kaldı, abdan suluu
bolgonduktan okşoştura algıday emesmin, al
emi bala jakşıraak boldu, men anı abdan jakşı
köröm. Anın da bala bolgonu maga abdan jagat, antkeni uşundan ulam al jakınday sezilet jana munun özü maga jardam beret.
Kuday enenin tizesinde külüp oturgan bala
Hristostu körgözgöndö, missis Març anın kolu305
KİÇİNEKEY AYIMDAR

nan bir nerseni baykap, jılmayıp koydu. Al eç
nerse dep aytkan jok, birok Emi bul köz karaştı tüşündü da, bir az arsar bolup turup, oluttuu
türdö koşumçaladı:
– Men saga aytayın dep unutup kalıpmın.
Jeñem bul şakekti bügün bergen. Özü çakırıp
öptü da, koluma salıp, sen menin sıymıgımsıñ,
menikinde birotolo kalsañ jakşı bolot ele
dep ayttı. Şakek tüşüp kalbasın dep mına bul
külkülüü nerseni da berdi. Men munu dayım tagınıp jürgüm kelet. Mümkünbü, apa?
– Abdan kooz eken, birok menimçe, munu tagınganga saga ali erte, Emi, – dep joop berdi missis
Març anın söömöyündögü kök taştuu şakekti karap turup.
– Men köyröñ bolbogongo araket kılam,- dedi
Emi. – Menimçe, bul maga kooz bolgon üçün ele
jakkan jok. Men munu bayagı añgemedegi kızga okşop bir nerseni eske salıp turuş üçün tagınıp
jürgüm kelet.
– Març jeñenikinde jürgönüñdübü? – dep suradı apası külüp.
– Jok, men özümdü gana oyloboşum kerek ekenin. – Emi munu çın dilinen aytıp, türü da abdan
oluttuu bolgonduktan, apası külgönün toktotup,
anın kiçinekey planın kunt koyup uktu.
– Men akırkı ubaktarda özümdün kemçilikterim jönündö köp oylondum. Alardın eñ çoñu
özümçüldügüm eken, emi men koluman kelişinçe
araket kılıp, andan kutulbasam bolboyt. Bess
özümçül emes, uşunusu üçün baarı anı jakşı
körüşöt jana ayrılıp kalabızbı dep korku306
KİÇİNEKEY AYIMDAR

şat. Eger men oorup kalsam, anın jarımınday
da kıynalışmak emes, antkeni özüm da uşuga tatıktuumun. Birok men köptögön dostorum meni
süyüşün kaalaym, meni oylop kusa boluşun kaa­
laym, oşonduktan kolumdan kelişinçe Bess sıyaktuu bolgongo araket kılam. Men munu unutup
kalışım mümkün, oşonduktan eske salıp tura
turgan bir nerse bolso jakşı bolor ele. Araket
kılıp körsöm bolobu?
– Albette, birok men senin burçuña köbüröök
işenem. Şakegiñdi tagın da, araket kıla ber,
altı­nım. Menimçe, sen maksatıña jetesiñ, antkeni jakşı boluunu çın dilden kaaloo – iygiliktin açkıçı. Men emi Besske barayın. Kapalanba,
kızım, sen tez ele bizge kaytıp kelesiñ.
Oşol künü keçinde, Meg atasına apasının
tınç-aman kelgenin jazıp jatkanda Jo akırın
jogoru çıktı da, Besstin bölmösünö kirip, apasın körgön soñ, çaçın karmalap, olku-solku bolup
turup kaldı.
– Emne boldu, altınım? – dep suradı missis
Març, kolun suna açık süylöşköngö araket kılıp.
– Men saga bir nerseni aytsambı dep turam, apa.
– Meg jönündöbü?
– Kantip bilip aldıñ?! Ooba, al jönündö,
mayda-çüydö nerse bolgonu menen kıjalat bolup
jüröm.
– Bess uktap atat, akırın ayta ber. Bayagı Moffat kelgen jokpu? – dep suradı missis Març.
– Jok, eger al kelse, men eşikti jaap koymokmun, – dedi Jo, apasının but jagına jaylanışa
oturup. – Bıltır jayında Meg meeleyin Lorens­
KİÇİNEKEY AYIMDAR

terdikinde unutup kalıp, kiyin birin ele algan.
Al unutulup dele kalgan, birok Teddi meeleydin
biri mister Brukta ekenin ayttı. Anı dayıma
jiletinin çöntögünö salıp jüröt eken, bir künü
tüşürüp jiberip, Teddi şıldıñday baştasa,
Megdi jakşı köröm dep aytıptır. Birok Meg
jaş, özü bolso kedey bolgonduktan, ayta albay
jüröt imiş. Uşul emi jakşıbı?
– Senin oyuñça, al Megge jagabı? – dep suradı
missis Març, tınçsızdana tüşüp.
– Kuday sakta! Men süyüü-püyüü degen nerselerdi takır bilbeym! – dep jiberdi Jo, bir
jagınan kızıgıp, bir jagınan irenjigensip. –
Romandarda süyüp kalgan kızdar kaltıraşat, kızarıp-tatarışat, esteri oop jıgılat, arıktaşat
jana özdörünçö jindi bolo berişet. A Meg bolso içip-jep, uktap ele jüröt, maga da al jönündö
süylöp jatsam tike karayt, bolgonu Teddi aşıktar jönündö tamaşa aytkanda, bir az kızara tüşöt.
Men anı koydura albay koydum.
– Demek, senin oyuñça, Meg Jongo kızıkpayt
turbaybı?
– Kimge? – dep iydi Jo apasına tañ kala karap.
– Mister Brukka. Men anı azır Jon deym. Biz
gospitalda uşintip ayta baştadık jana bul anın
özünö abdan jagat.
– O kuday! Sen al tarapta boloruñdu bilgemin:
al atamı jakşı karadı, oşonduktan Meg makul
bolso, aga berip iesiñ. Kanday eki jüzdüülük!
Atamı karamış bolup, saga jardam berimiş bolup silerdin köñülüñördü algan turbaybı. – Jo
jini kelgeninen çaçın bulkup aldı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Altınım, açuulanba, men saga baarın aytıp berem. Jon meni menen mister Lorenstin
ötünüçü boyunça bargan jana baykuş atañdı
uşunçalık abdan jakşı karagandıktan, biz
anı jakşı körböy koyö albadık. Al Meg jönündö
kanday oydo ekenin da jaap-jaşırbay açık aytıp berdi. Anı süyöm, birok jakşı üy algandan
kiyin gana kolun suraym dep ayttı. Bolgonu anı
süygöngö, al üçün iştegenge jana aga jakkanga
araket kılganga gana uruksat bergile dep suradı.
Al çınında mıktı jigit, men Megdin mınça
erte söykö salınışına makul bolo albaganım
menen anı ukpay koyö albadım.
– Albette, jok, bul degen akmakçılık da! Men
bir nerse bolup atkanın bilgem, sezgemin, birok
iş men oylogondon da jaman turbaybı. Men Megge
üylönüp, al biz menen jırgap jaşay berse, kanday
jakşı bolor ele.
Missis Març kızının balalıgına jılmaydı
da, anan oluttuu türdö mınday dedi.
– Jo, men saga işenem jana Megge eç nerse
aytpaysıñ go dep oyloym. Jon kelip, eköönü bir
baykagandan kiyin açık bolot go.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Meg anın özü keede aytıp kalçu suluu
közdörün bir karayt da, oşonu menen iş bütöt.
Anın jürögü uşunçalık jumşak, biröö telmirip karap koyso ele küngö koygon mayday erip
ketet. Al anın kıska jazgan kattarın senikine karaganda köp okuçu, men anı aytıp koysom,
çımçıp algan. Aga anın koy közdörü jagat jana
Jon degen jakşı ısım dep aytat. Oşentip, al
kelgende Meg anı süyüp kalat da, oşonu menen
beykuttuk da, tamaşa da, jakşı mezgil da bütöt.
Men munun baarın bilip turam! Alar biri-birine aşık bolup üydün tegereginde jürüşöt,
biz bolso kezdeşip kalbaylı dep kaçabız. Meg
baş-otu menen aga berilip ketet da, bizdi unutup kalat. Bruk eptep akça toptoyt da, anı alıp
ketet, oşentip bizdin üydö jaraka payda bolot.
Jürögüm sızdap, eç nersege köñülüm kelbey kalat. O kuday! Baarıbız erkek bala bolup kalsak
emne, eç kanday masele bolmok emes!
Jo aylası ketip, eegin tizesine koydu da, Jongo jini kelip muştumun kezedi. Missis Març ulutunup koydu, Jo karay koyso, jeñildey tüşköndöy
köründü.
– Bul saga dagı jakpaybı, apa? Kanday jakşı!
Kel, Jongo bizge kiyligişpe, Megge eç nerse dep
aytpa deyli, oşentip, baarıbız murunkuday baktıluu boydon kalabız.
– Men jön ele ulutundum, Jo. Ar biriñer
özüñörçö üylüü-jayluu bolosuñar jana munun
özü tabigıy nerse, birok men kızdarım janımda köbüröök boluşun kaalar elem. Meg on jetige
arañ çıktı, bir neçe jıl ötpöy ele Jon üy satıp
KİÇİNEKEY AYIMDAR

alat. Biz atañ ekööbüz Meg jıyırmaga çıkkança
küyöögö çıkpasın je kandaydır bir mildettenme albasın degenge makul bolduk. Eger alar Jon
eköö biri-birin süyüşsö, bir az kütüp, sezimderin tekşerip körüşsün. Meg abdan abiyirdüü
kız, menimçe, al kara niettik kıla albayt. Altınım dese, bir jakşı kız da! Baktıluu bolso
eken.
– Sen anın bayga turmuşka çıgışın
kaalabaysıñbı? – dep suradı Jo, apasının ünü
soñunda kardıga tüşköndö.
– Akça – jakşı, paydaluu nerse, Jo, menin kızdarım eç kaçan andan kıynalbayt jana
eç kaçan anın artınan tüşpöyt degen ümütüm
bar. Jondun jagdayı jakşı bolup, kireşesi
jetiştüü bolup, Meg üçün karızga batpasa eken
dep tileym. Kızdarıma aşıp-taşkan baylıktı, koomdogu atak-dañktı dele izdebeym. Eger
atak-dañk jana akça süyüü jana jakşı kasietter menen birge kelse, kubanıp kabıl alam
jana silerdin baylıgıñarga süyünöm, birok öz
tajrıybamdan ulam künümdük emgegi menen nan
tapkan jupunu üydö da suktanarlık bakıt bolorun jana ayrım jetişpestikter kubanıçtın
daamın arttırarın bilem. Megdin jaşoosun
jupunudan baştaşına makulmun, antkeni, eger
jañılbasam, anın süygön jarı bolot, bul bolso
ar kanday baylıktan jogoru turat.
– Men baarın tüşünöm jana baarına makulmun, birok Megge içim çıkpay turat, antkeni
Teddige çıgıp, bardar turmuşta jaşap ötöt go
dep oyloçu elem. Oşondoy bolso, emne jaman bo311
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lot bele? – dep suradı Jo, apasın jandana karap.
– Al Megden jaş, bilesiñ da, – dep baştadı
missis Març, birok Jo anın sözün buzup iydi.
– Bir az ele da, al uluu körünöt, boyu da biyik,
eger kaalasa özün çoñdordoy alıp jürö alat. Anan
dagı bay, kolu açık, ak köñül jana baarıbızdı
jakşı köröt. Menin plandarımdın baarı buzulbadıbı.
– Megge Lori jaştık kılat dep korkom, anın
üstünö al ali toktolo elek, işengenge da bolboyt.
Plan tüzö berbe, Jo, dostoruñdun mamilesin ubakıt menen alardın jürögünö koy. Mınday işterge kiyligişken bolboyt, dostuktu buzbaş üçün
özüñ aytkan «romantikaluu bıljıraktardı» köp
oyloy berbeş kerek.
– Jarayt, birok baarı teskeri ketip atkanına içim küyüp atpaybı. Oñdop-tüzöp koyso, jakşı bolot bele deym da. Çoñoyboş üçün başıbızga
ütük koyup jürsök beym. Birok kanday kılsañ da
gunçalar roza bolup, mışıktın baldarı mışık
bolup ketip atpaybı!
– Emne ele ütük menen mışıktı aytıp
atasıñ? – dep suradı koluna jazgan katın karmap
akırın kirip kelgen Meg.
– Jazgandarıman aytıp berip atam. Men jatkanı kettim, jür, Meg, – dedi Jo, daroo sözdü
burup.
– Jakşı jazıpsıñ, bolgonu menden Jongo
salam aytıp koy, – dedi missis Març, kattı okup
çıkkan soñ kızına berip.
– Sen anı Jon deysiñbi? – dep suradı Meg
bayöo közdörü menen apasına jooduray karap.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ooba, al bizge balabızday bolup kaldı, anı
abdan jakşı köröbüz, – dep joop berdi missis
Març.
– Abdan kubanıçtuumun, antkeni al baykuş
jalgız da. Jakşı tüş körüp jat, apa. Senin üydö
bolgonuñ kanday jakşı, – dedi Meg.
Kızın nazik ööp uzatkan soñ missis Març
bir çeti ıraazı bolup, bir çeti kaygırganday
kübürödü:
– Jondu ali süyö elek eken, birok emi süyüp
ketet da.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jıyırma birinçi bap
URUŞTURGAN LORİ JANA
JARAŞTIRGAN JO
iyinki künü erteñ menen Jonun jüzü-­
nön sır aldırgısı kelbegeni menen jañı sır
kıynaganı bilinip turdu. Meg munu baykadı, birok eç nerse dep suragan jok, antkeni eñ jakşısı kütö tursa, Jo özü ele baarın aytıp bererin
jakşı bilçü. Oşonduktan siñdisinin unçukpay
jürgönü sozdugup ketkenine tañ kaldı, anan Jonun
kekireygenine jini kelip, al da özünçö kekire­
yip, apasına kam körüp jürdü. Natıyjada Jo özü
menen özü bolup kaldı, antkeni missis Març Bess­
ti özü karamakçı bolup, seyildep, çeriñdi jazıp
al, munun janında otura berip buk bolgondursuñ
dedi. Emi dagı ele Març jeñenikinde bolgonduktan, Jonun Loriden başka bara turgan jeri jok
ele, birok anı jakşı körgönü menen bul şaytan
menin sırımdı baarı bir bilip alat dep korkup
turdu.
Munun jönü bar ele, antkeni tigil bir nersenin şegin bilip kalıp, Jonun janın koygon jok.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Ar nerseni aytıp aldap, korkutup, şıldıñdap da
kördü, kaydıger bolumuş bolup da kördü, aytpasañ
koy, men sensiz dele baarın bilem dep atıp akırı
Meg menen mister Brukka tieşelüü sırdı boljoldop bilip aldı. Nasaatçısı sırın aytpay koygonuna kıjırı kelgen Jo andan jakşılap öç almak
boldu.
Meg bul uçurda Jonun sırın unutup, atasının kelişine dayardana baştadı, birok uşul
uçurda keskin özgörüp ketti. Biröö süylösö selt
etip ketet, karap koyuşsa, albırıp ketet, tünt tartıp bir nersege kıjalat bolgonsup sayma sayıp
otura beret. Apası surasa baarı jayında dep koyöt,
al emi Jodon tınçımdı albaçı dep kutulat.
– Bul emne öküm sürüp atkanın (men süyüünü
aytıp atam) sezip atat, daroo ele oorup kaldı. Birinçi belgileri bar: kaltırap, jini kelet, tamak
jebeyt, uktabay, arı-beri basa beret. Bügün al kotorup bergen ırdı ırdap jatkanın ugup kaldım,
bir jolu anı sen aytkanday Jon dep alıp kızarıp
ketti. Emi emne kılabız? – dep suradı Jo bardık
nersege bara turganday bolup.
– Eç nerse, bolgonu kütüş kerek. Anı jayına koy, jakşı mamile jasap, sabırduu bol, atañ
kelgende baarı öz orduna kelip kalat, – dep joop
berdi apası.
– Saga kat keldi, Meg. Çaptap koyuptur. Kızık,
Teddi maga kat jazganda eç kaçan çaptaçu emes ele,dedi Jo ertesi kiçinekey poçtodon alıp kelgenderin taratıp jatıp.
Meg kıykırıp iygende, missis Març menen
Jo öz işteri menen alek bolup jatışkan. Karay
KİÇİNEKEY AYIMDAR

salışsa, tigi kattı tiktegen boydon oturup kalıptır.
– Emne boldu, kızım? – dep iydi apası jetip
barıp. Jo kattı almakçı boldu.
– Al kat jazgan emes turbaybı! O, Jo, uşuga
kantip koluñ bardı? – Meg betin basıp, burkurap
iydi.
– Menbi? Men eç nerse kılgan emesmin! Bul
emneni aytıp atat? – dedi Jo abdaarıp.
Megdin uyalçaak közdörünön kaar tögülüp,
çöntögünön bir barak kagazdı alıp çıktı da, Jogo
ırgıttı:
– Munu sen jazdıñ, janagı şaytanday bolgon
bala saga jardam berdi. Siler uşunçalık oroylukka, jamandıkka jana taş boordukka kantip
bardıñar?
Jo eç nerseni ukkan jok, antkeni apası eköö
beytaanış kol menen jazılgan kattı okup jatışkan ele.
«Kımbattuu Margaret!
Men mından arı süyüümdü jaşıra albaym
jana kayra bargança tagdırımdı bilişim kerek.
Sizdin ata-eneñiz menen süylöşköngö batına alganım jok, birok alar biri-biribizdi kanday
süyörübüzdü körüp turup karşı bolboyt go dep oyloym. Mister Lorens jakşı jumuşka ornoşuuga
jardam beret, mına oşondo siz, altınım, meni
baktıluu kılasız. Tuugandarıñızga eç nerse aytpay turuşuñuzdu ötünöm, birok Lori arkıluu bir
ümüt şoolasın bildirip koyuñuz.
Süygönüñüz Jon».
– Ah, kiçinekey şaytan dese! Apama bergen
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ubadam üçün menden uşintip öç alıp jatkan turbaybı. Men azır anın katıgın koluna berip, alıp
kelip keçirim suratpasambı!- dep jönödü Jo. Birok apası anı toktottu da, türü buzulup mınday
dedi:
– Tokto, Jo, sen adegende özüñdü aktaşıñ kerek. Sen abdan şoksuñ, buga sen da koşulsañ kerek.
– Kuday ursun, apa, men eç nerse bilbeym! Men
bul kattı eç körgön emesmin, çın aytam, – dep be­
zildep iydi Jo. Aga baarı işene tüşüştü. – Eger
men katışkan bolsom, alda kança jakşıraak kılıp, kattı da oñduuraak jazmakmın. Mister Bruk
mınday bıljıragan nemeni jazbasın sen dele daroo tüşünmöksüñ da, – dep koşumçaladı al, kattı
itirkeyi kelip ırgıtıp jiberip.
– Bul anın koluna okşoş, – dedi Meg, tigi kattı kolundagı menen salıştırıp.
– O, Meg, sen aga joop bergen jok beleñ? – dep
iydi missis Març.
– Joop bergemin! – Meg uyalganınan betin
bastı.
– Mına saga! Azır men tigil balanı alıp keleyin, şıbagasın alsın. Men anı alıp kelmeyinçe koyboym. – Jo kayra eşikke jönödü.
– Tokto! Men munu öz koluma albasam bolboy
kaldı, antkeni men oylogondon da jaman turbaybı. Margaret, sen baarın tökpöy-çaçpay aytıp
berçi, – dep buyruk berdi missis Març Megdin janına oturup. Kaçıp ketpesin dep Jonu da kolunan
karmay oturdu.
– Men birinçi kattı Lorinin kolunan aldım. Al emne jazılganın bilbegen sıyaktuu bo317
KİÇİNEKEY AYIMDAR

lup körüngön, – dep baştadı Meg, jerden közün
albay. – Adegende çoçulap, saga aytsambı dedim,
anan mister Bruktu jakşı körörüñdü estep, bir
neçe kün sır kılıp saktay tursam, karşı bolboso kerek dep oylodum. Men jindi boldum: eç kim
eç nerse bilbeyt dep, romandardagı uşunday kattarga joop jazgan kızdarga okşop kıyaldanıp,
emne dep joop jazsam dep jürdüm. Keçirip koy,
apa. Men jazamdı aldım: anın betin eç kaçan karay algıs boldum.
– Sen aga emne dep joop berdiñ? – dep suradı
missis Març.
– Men azırınça jaşmın, apamdan eç nerseni jaşırgım kelbeyt, atam menen süylöşüşüñüz
kerek dep ele jazgamın. Jakşılıgıñızga abdan
ıraazımın, dosuñuz bolom, azırınça uşul degemin.
Missis Març ıraazı bolgondoy jılmayıp
koydu, Jo bolso alakanın çaap külüp iydi:
– Sen ukmuş akılduu turbaysıñbı! Andan arı
emne boldu, Meg? Al emne dep joop jazdı?
– Al taptakır başkaça ton menen jazıp, eç
kanday aşıktık katın jazgan emesmin, şok
siñdiñiz ekööbüzdü uşintip şakaba kılganına bir az ökünöm deptir. Abdan sılık-sıpayı
jazıptır, birok menin kanday uyat bolgonumdu
bilesiñbi!
Meg aylası ketip apasına ıktadı, Jo bolso arı-beri basıp, Lorini tildep jattı. Anan
kapıs­tan ele eki kattı aldı da, kunt koyup karap
çıkkan soñ, kese ayttı:
– Men Bruktun bul kattardı körgönünö işen318
KİÇİNEKEY AYIMDAR

beym. Bul kattardın eköönü teñ Teddi jazdı da, senin katıñdı saktap koydu. Munun baarın menden
öç alış üçün kıldı, antkeni men sırımdı aytpay
koygomun.
– Sır saktabay
ele koy, Jo. Bardıgın apama ayta ber,
özüñö jakşı bolot.
Men da oşondoy
kılsam bolmok, –
dedi Meg eskertip.
– Kuday saktasın! Men anı apaman ukkamın.
– Boldu, Jo. Sen barıp, Lorini eerçitip kel,
men Megdi jubatıp turayın. Men bul iştin ayagına çıgam jana buga okşogon şoktuktu tıyam.
Jo ketken soñ missis Març Megge mister Bruktun çınıgı sezimderin aytıp berdi.
– A sen anı kanday körösüñ, altınım? Sen anı
üy algança kütküdöy süyösüñbü je azırınça erkin
bolgondu kaalaysıñbı?
– Men uşunçalık korkup kaldım, mınday işter menen, balkim, eç kaçan alek bolboym, – dep joop
berdi Meg keyip. – Eger Jon bul jönündö eç nerse
bilbese, aga eç nerse dep aytpa, Jo menen Lorinin
da oozun tıyıp koy. Meni aldap, kıynap, jindi katarı körüşün kaalabaym! Kanday uyat boldum!
Demeyde uyalçaak kızının kaardanıp turganın, namısına tiyip koyuşkanın baykagan missis
Març anı baarı uşul boydon eç kim bilbey kalat
dep jubattı. Eşikten Lorinin ünü uguldu da, Meg
KİÇİNEKEY AYIMDAR

bölmödön çıgıp ketti. Missis Març ayıptuunu
özü tosup aldı. Jo kelbey koyöt go dep korkup emnege
çakırışkanın aytkan emes, birok al missis Març­
tın türün körüp ele baarın tüşündü da, şlyapasın
karmalap ayıptuu kişidey bolup turup kaldı. Jo
tışka çıgıp, kaçıp ketpesin dep eşikte karoolçuday bolup turup kaldı. İçkeride ün bir biyiktep,
bir basañdap jattı jana jarım saattın içinde emneni süylöşköndörün kızdar bilbey kaldı.
Kayra konok bölmögö kirişkende, Lori apasının aldında uşunçalık ayanıçtuu bolup turgandıktan, Jo daroo keçirdi, birok sır aldırgan
jok. Meg anın keçirim suraganın uktu jana Bruktun bul tamaşa jönündö eç nerse bilbey turgandıgın ukkanda, abdan süyündü.
– Men aga ömürümdün ayagına çeyin bir da söz
aytpaym, kıçkaç menen tartıp da çıgara albaysıñ.
Meni keçirip koy, Meg, emne kıl deseñ, oşonu kılayın, – dep koşumçaladı al jeti ömürü jerge
kirip.
– Men keçirgenge araket kılam, birok seniki
jakşı bolboy kaldı. Seni uşunçalık aldamçı, kuu
bolot dep oyuma da kelbeptir, Lori, – dep joop berdi
Meg, uyalıp turganın bildirbegenge araket kılıp.
– Bul abdan jiyirkene turgan iş boldu, meni
menen bir ay süylöşpöy koysoñor da bolot, birok
siler meni antip jazalabaysınar da, çınbı? – Eki
kolun jayıp, uşintip jaldırap turgan Lorini keçirbey koyuşka mümkün emes ele. Meg anı keçirdi,
Lorinin ar kanday jazaga makul bolup, basınıp,
uyalıp turganın körgön missis Marçtın türü da
sır aldırgısı kelbegeni menen jumşarıp kaldı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jo çette sır aldırbay ayıptagansıp karap
turdu. Lori al jaktı bir-eki jolu jaljıldap karap, birok tiginin türün körgön soñ artın salıp
turup aldı da, ayagında koştoşup çıgıp ketti.
Al ketken soñ bir az keçirimdüüröök bolsom
bolmok dep ökünüp kaldı da, apası menen Meg jogoru ketkenden kiyin emnegedir Teddini oylop
jalgızsırap kaldı. Bir az arsar bolup turdu da,
mister Lorenske bere turgan kitebin alıp, koşuna
üygö jönödü.
– Mister Lorens üydöbü? – dep suradı al jogorton tüşüp kelatkan kızmatçı ayaldan.
– Ooba, miss, birok al azır siz menen körüşö
albayt go.
– Emne üçün? Al oorup kaldıbı?
–.Jok, miss, al mister Lori menen katuu
süylöştü. Çal anın sirkesi suu kötörböy turganına katuu açuulandı. Men azır aga bara albaym.
– A Lori kayda?
– Kabinetine kirip, eşigin jaap aldı, kaksam
da joop berbey koydu. Tamaktı emne kılarımdı
bilbeym. Baarı dayar, jegen eç kim jok.
– Men barıp bilip keleyin. Men eç kimisinen
korkpoym.
Jo jogoru çıktı da, Lorinin çakan kabinetinin eşigin katuu kaktı.
– Toktot, bolboso eşikti açam da, körgülüktü körsötöm! – dep korkuttu jaş jentelmen içkeriden.
Jo kayra kaktı ele, eşik açıldı, anan Lori
özünö kelgençe, içkeri kirip ketti. Anın çındap
ele jini kelip turganın körüp, emne kıların
bilbey, çögölöy kaldı:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Keçirip koy, ayabay jinim kelgen ele saga.
Men jaraşkanı keldim jana sen meni keçirme­
yinçe ketpeym.
– Baarı jakşı. Tur, Jo, kantesiñ.
– Irakmat. Emne bolgonun surasam bolobu? Senin açuuñ kelip turat go deym.
– Meni jakamdan alıp silkildetişti, men
buga çıday albaym! – dep ırkıradı Lori.
– Kim saga batındı? – dep suradı Jo.
– Çoñ atam. Eger başka biröö bolso, men... –
Namıstangan ulan oñ kolun keskin şiltep koydu.
– Emne boluptur? Men dele seni silkildetem,
eç nerse bolboy ele jürböysüñbü.
– Sen degen kızsıñ, anın üstünö tamaşalaysıñ.
A erkekterge men jol berbeym.
– Sen azırkıday tünörüp tursañ, eç kim saga
batına almak emes. Emne üçün anday boldu?
– Apañ emnege çakırganın aytpay koygonum
üçün ele. Men aytpaym dep ubada bergemin, anan
albette, sözümdö turdum.
– Çoñ atañdın köñülün başkaça kılıp
jaygarsañ bolboyt bele?
– Jok, aga çındık kerek, çındıktan başka
eç nersenin keregi jok. Eger men janagı okuyanı aytsam, Megdi aralaştırbay aytışım kerek bolçu. Birok anday kıla albagandan kiyin
unçukpay sögüünü ugup otura berdim. Jakamdan
alıp silkildete baştaganda, özümdü karmay albay kalbayın dep korkup kaçıp kettim.
– Jakşı iş bolboptur, birok al özü dele
ökünüp jatkan boluş kerek. Ildıy tüş da, keçirim sura. Men saga jardam berem.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Barsam kargış ursun! Kiçinekey şoktuk üçün
baarı nasaat okup, basınta berişin kaalabaym. Tuu­
ra, men Megdin aldında ayıptuumun jana erkek
katarı men andan keçirim suradım. Birok azır eç
künööm jok turup ele keçirim suray albaym.
– Birok al eç nerseni bilbeyt da.
– Al maga işenişi kerek jana maga bala sıyaktuu mamile kılbaşı kerek. Jo, men özümdü özüm
karay alam, meni arkandap oturgandın keregi jok.
Al uşunu tüşünüşü kerek.
– Ekööñ teñ kuday urgan kızuu kanduu nemeler
ekensiñer! – dep üşkürdü Jo. – Emi bul işti kantip bütürösüñör?
– Al menden keçirim suraşı kerek. Ayta albaym degenden kiyin tüşünüşü kerek ele da.
– Koyçu! Al antpeyt.
–.Al keçirim suramayınça men ıldıy
tüşpöym.
– Koy, Teddi, akılıña kel. Munu köñülüñö
alba. Sen bul jerde ömür boyu otura albagandan
kiyin mınday melodramanın emne keregi bar?
– Kanday bolgon kündö da men bul jerde köpkö
kala albaym. Bir jakka kaçıp ketem, anan ökünüp
jatsın.
– Kaçıp ketip anı kaygıga salganıñ bolboyt.
– Meni üyrötpöy ele koy. Vaşingtongo, Brukka
ketip kalam. Al jakta kızık, alaksıyt boluşum
kerek.
– Jırgayt turbaysıñbı! Men dagı ketsem kanday jakşı bolmok, – dep iydi Jo borbordogu jaşoonu elestetip iygenden ulam özünün nasaatçılık rolun unutup.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Anda kettik! Emnege bolbosun? Atañdı
körösüñ, men bolso Brukka baram. Bul sonun tamaşa bolot, Jo, kettik. Baarı jayında dep kat jazıp taştaybız da, ketip kalabız. Mende akça bar,
saga da paydaluu, antkeni atañdı körüp kelgendin
emnesi jaman?
Bir saamga Jo makul bolo turganday bolup ketti,
antkeni bul plan kançalık kaşköy bolso da, köñülünö
töp keldi. Küügüm tartkan karañgı bölmödö ooruluu
siñdisin karap oturup çarçagan neme kandaydır bir
jañı nerseni kaalap turdu, oyuna murun körbögön
askerdik lagerler menen gospitaldar, erkindik jana
köñül açuular keldi. Közü jana tüşüp, terezeni karadı ele, mañdaydagı eski üyü köründü. Anan al kaygıluu türdö başın çaykadı:
– Eger men erkek bala bolsom, ekööbüz Vaşing­
tongo kaçıp ketip, jırgap kelmekpiz. Birok men
baktısız bir kız bolgonduktan, salt-sanaanı buza
albaym. Meni azgırba, Teddi, bul planıñ bolboyt.
– Oşonusu kızıktuu bolup atpaybı,- dep baştadı Lori eeligip.
– Toktot! – dep kıykırdı Jo, kulagın basıp.
– «Kılıktanuu jana sozuluu» – menin ençim, men
buga baş iem. Men bul jerge sunuş ukkanı emes,
nasaat aytkanı kelgemin.
– Munu Meg aytsa tüşünmökmün, birok men
seni er jürök dep oyloçu elem, – dedi Lori akırın kıyıtıp.
– Şaytan bala, toktot! Otur da, özüñdün
künöölörüñdü oylo, menikin da köböytpö. Eger
çoñ atañdı keçirim suratsam, kaçam degeniñdi
koyösuñbu? – dep suradı Jo oluttuu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Ooba, birok sen anday kıla albaysıñ, – dep
joop berdi Lori. Al jaraşkısı kelip turganı
menen ızasın unuta albay turdu.
– Jaşın jaygargan bolsom, karısın da jaygaram, – dep kübürödü Jo çıgıp baratıp. Lori temir jol kartasın karagan boydon kaldı.
– Kiriñiz! – Jo eşikti kakkanda, Mister
Lorenstin oroyuraak ünü demeydegiden katuuraak
çıktı.
– Bul men ele, ser. Kitebiñizdi alıp keldim, –
dep sılık-sıpaa ayttı kirgende.
– Dagı bereyinbi? – dep suradı çal. Anın kıjırı kelip turganın bildirgisi kelbey jatkanı
sezilip turdu.
– Ooba. Maga Sem jagıp kaldı, ekinçi tomun
alayın, – dep joop berdi Jo. Çal sunuş kılgan
Bosuelldin «Jonsonunun»35 ekinçi tomun alıp,
anın köñülün almak boldu.
Jonsondun çıgarmaları jana anın çıgarmaçılıgı jönündögü kitepter turgan tekçege
tepkiçti alıp kelgende, çaldın üksüygön kaşı
bir az jayılıp kalgan eken. Tepkiçke çıgıp,
jogorku tepkiçten kitep izdemiş bolup jatkanı menen Jo özünün opurtalduu maksatın kantip işke aşırıştı oylonup jattı. Mister
Lorens da bir nerseden şek sanap kaldı okşoyt,
antkeni bölmödö arı-beri basıp turup, kütüüsüz
süylöp jiberdi ele, kolundagı «Rasselas» jerge
tüşüp ketti.
Semyuel Jonson – anglis sınçısı, leksikograf, esseist, 1792-jılı «Semyuel Jonsondun ömürü» degen biografiyalık kitep jazgan, anı dosu Jeyms Bosuell çıgargan.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Bul bala dagı emne kılıp iydi? Anı aktabay
ele koy. Bilem, al bir nerse kıldı. Men anı üygö
kaytıp kelgende ele baykadım. Bir da söz ayttıra
albay koydum. Çındıktı aytıp beresiñ dep silkildetsem, jogoru jakka kaçıp ketti, bölmösünö
bekinip aldı.
– Al jakşı iş kılgan jok, birok biz baarıbız anı keçirdik jana eç kimge aytpaybız dep söz
berdik, – dep baştadı Jo.
– Anday bolboyt, booruker kızdardın bergen
ubadasına jamıngan jarabayt. Eger al ayıp iş
kılgan bolso, moynuna alıp keçirim surasın da,
jazasın alsın. Emne bolgonun açık ayt, Jo. Men
kabardar bolgondu kaalaym.
Mister Lorenstin türü buzulup, katuulap baratkanın körgön Jo kaçıp ketkisi keldi, birok
biyik tepkiçte turgandıktan jana anın jolun
toskon arstan jerde turgandıktan, kalışka tuura
keldi.
– Çın aytam, ser, men sizge eç nerse ayta albaym. Apam tıyuu salgan. Lori baarın moynuna
alıp keçirim suragan jana jazasın algan. Biz
munun baarın al üçün emes, başka kişi üçün jaşırıp jatabız, oşonduktan sizdin kiyligişpey ele koygonuñuz oñ. Sizden suranam, mında
menin da künööm bar. Oşonduktan munu unutalı da «Rambler»36 je bir başka jagımduu nerse
jönündö süylöşölü.
– «Rambler» jerge kirsin! Tüş da, bul şok
bala eç kanday jaman iş kılgan jok dep ubada
«Rambler» (Çaçkın) – 1750–1752-jıldarı Jonson
çıgargan jurnal.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

ber. Eger uşunday jakşı mamile kılgan silerge
oşondoy iş kılgan bolso, anı öz kolum menen sabaym.
Çal korkutkanı menen Jo çoçugan jok, antkeni açuusu çukul çal kançalık bakırıp-ökürgönü
menen neberesine kol tiygizbey turganın jakşı
bilçü. Al jerge tüştü da, Megdi aralaştırbay,
kolunan kelişinçe çındıktan da alıstabay baarın aytıp berdi.
– Gm, eger al köktügünön emes, bergen ubadasınan ulam unçukpay koygon bolso, men anı keçirem.
Bul bala abdan kök, tilin tabış kıyın, – dedi
mis­ter Lorens çaçın sılap, kataal jüzü da jumşargansıp, jeñildegensip kaldı.
– Men da oşondoymun, birok jakşı söz aytıp
koyso ele jibip ketem, – dedi Jo bir çataktan çıgıp kelip ele ekinçisine kabılgan baykuş dosuna
jardam bergisi kelip.
– Senin oyuñça, men aga jakşı mamile kılbayt
turbaymbı, uşundaybı? – dep öküm suradı çal.
– O kuday, jok, siz teskerisinçe keede ötö ele
ak köñül bolup ketesiz, birok keede jiniñizge tiy­
gende çıdabay ketesiz. Siz buga makul emessizbi?
Jo işke kirişeyin dep kaldı. Janagı sözün
aytıp jatkanda ünü bir kaltıraganı menen sır
aldırgan jok. Çal Jonu tañ kaltırıp, köz aynegin stolgo taştap jiberdi da, çın dilinen ayttı:
– Sen tuura ayttıñ, kızım! Men anı jakşı
köröm, birok al özü ötö ele erkelep ketet. Uşinte
berse, emne menen bütöt, bilbeym.
– Emne menen bütörün men bilem. Al kaçıp ketet. – Jo aytarın aytıp iyip ökünüp kaldı.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Al bolgonu Lorinin çektöögö çıday albasın
eskertip, balaga jumşagıraak mamile kerek ekenin
ele aytayın degen. Birok mister Lorenstin kızargan öñü özgörö tüştü da, stoldun üstündö ilinip
turgan kelişimdüü kişinin sürötün karap oturup
kaldı. Al Lorinin atası bolçu jana jaş kezinde çın ele üydön kaçıp ketip, öküm çaldın tilin
albay üylönüp algan eken. Çal emi ötköndü estep
kaygırat, aytpay ele koyboy dep ökünüp kaldı.
– Al taptakır çıdabay kalgança anday kılbayt, okuudan çarçaganda uşintip korkutup kalat.
Men özüm da keede, özgöçö çaçımdı aldırıp taştagandan beri kaçıp ketkim kelet. Eger bir künü
bizdi tappay kalsañar, eki bala jogoldu dep kulaktandıruu berip, İndiyaga ketçü kemelerden izdey
bergile.
Al uşunu aytıp külüp iydi. Mister Lorens
bolso tamaşalap jatkan eken dep köñülü jaylana
tüştü.
– Sen, şaytan kız, kantip süylöşüp jatasıñ?
Sıy-urmat degen, tarbiya degen kayda? Oy, uşul
baldar menen kızdar! Bala emes ele baleesiñer,
birok silersiz da bolboyt, – dedi al erkelete betinen çımçıp. – Bar emi, tigi balanı alıp kel,
baarı jayında, tragediya kılbay ele koy dep ayt.
Men aga çıday albaym.
– Al kelbeyt, ser; siz anın sözünö işenbey
koygon turbaysızbı, oşogo abdan jaman bolup
atat. Menimçe, sizdin silkildetkeniñiz aga ötö
oor tiyiptir.
Jo tiginin zeenin keyiteyin dep araket kılgan ele, birok bolboy kaldı okşoyt, antkeni mis­
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ter Lorens katkırıp külüp jiberdi. Jo jeñgenin
bildi.
– Kap, jaman bolgon turbaybı, al meni silkildetip iyse bolmok eken. Bul bala emneni kaalayt
eken degi? – Çal açuusu çukuldugunan bir az uyalgansıp turdu.
– Men sizdin orduñuzda bolsom, jazuu türündö
keçirim surayt elem. Al keçirim suramayınça ıldıy tüşpöym, Vaşingtongo kaçıp ketem degen sıyaktuu birdemelerdi aytıp atat. Formalduu türdö
keçirim suroo anın jön ele jindi bolup atkanın
tüşündüröt da, köñülü jaylanıp tüşüp kelet.
Araket kılıp körüñüz, al tamaşanı jakşı köröt,
anın üstünö aytkandan körö jazgan jakşı da. Men
katıñızdı alıp barıp berip, emne kılışı kerektigin tüşündüröm.
Mister Lorens anı kunt koyu karadı da, köz aynegin tagıngan soñ, jay ayttı:
– Ah şaytan kız dese, munun kuulugun kör. Makul emi Bess ekööñör meni özüñör ele bilesiñer.
Kagaz ber, bul işti bütürölü.
Kat bir jentelmendin köñülün katuu oorutkan jentelmen jazganday tarizde jazıldı. Jo
mister Lorenstin kaşka başınan öptü da, jogoru
çıgıp, kattı Lorinin eşigine kıstarıp, kolunan kelişinçe jakşı keñeş bermekçi boldu ele,
eşik jabık eken. Kattı kıstarıp, akırın ıldıy
tüşüp kelatkanda, jaş jentelmen perila menen
zuuldap tüşüp, tömöndön ıraazı bolo tosup tosup
aldı.
– Sen kanday mıktı balasıñ, Jo! Seni da
uruştubu? – dep suradı al külüp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Jok, uruşkan dele jok.
– Ah! Akırı kutuldum. Sen dagı meni karabay
koygonuñan men baarına dayar bolup kaldım ele, –
dep baştadı al ayıptuuday.
– Antip aytpa. Baraktı aç da, başınan başta,
Teddi uulum.
– Men murun depterimdi bulgaganday ele ulam
bir baraktı bulgap alıp atpaymbı. Munun ayagı
bolboyt okşop kaldı, – dedi al keyip.
– Bar, tamaktansañ, jeñildep kalasıñ. Erkekter açka bolgondo naalıy berişet. – Anan Jo çoñ
eşikti közdöy ketti.
– Sen meni «diskiritatsiya» kılıp atasıñ, –
dep joop berdi Lori Emini tuurap. Anan çoñ atası menen tamaktanganga bardı. Tigil bolso sır
aldırbay, abdan sılık mamile kılıp kalıptır.
Bardıgı bul iş büttü, kaptap kelatkan kara
bulut tarap ketti dep oyloştu, birok Megdin esinen çıkpay kaldı. Al biröönü aytpaganı menen
tez-tez oyloy bere turgan boldu. Jo bir jolu ejesinin stolun marka izdep añtarıp jatıp «Missis
Margaret Bruk» dep jazılgan kagazdı taap aldı
da, ontop iyip, kagazdı daroo otko saldı, birok
Lorinin şoktugu özün kaygırta turgan kündü jakındatıp koygonun tuydu.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jıyırma ekinçi bap
BAKTILUU ŞALBAA
iyinki beykut jumalar boroondon
kiyinki açılgan kündöy boldu. Oorugandar tez
ele sakaya baştaştı jana missis Març jañı
jıldın başında atañar kelip kalat go dep ayta
baştadı. Bess kabinettegi divanda jatıp alıp,
adegende mışıktarı menen alaksıp jattı, anan
bara-bara karoosuz kalgan kuurçaktarı menen
alek bolo baştadı. Anın murunku tıpıldagan
buttarı alsız bolup kalgandıktan, Jo kün sa­
yın eşikke kötörüp çıgıp, taza abadan es aldırıp jürdü. Meg apapakay koldorun bulgap jana
küygüzüp, «süygünçük» siñdisi üçün tamak jasap
jürdü, al emi öz ıktıyarı menen şakekke kul bolgon Emi keleri menen bolgon mülkün ejelerine
taratıp berdi.
Rojdestvo jakındap, mayram aldındagı sırlar payda bolo baştadı. Jo bul Rojdestvo abdan
köñüldüü bolsun dep ötö ele kişi işengis sunuştardı aytıp jattı. Lori bolso işke aşpay turgan
dolboorlordu sunuş kılıp, ot jagıp, feyerverk
KİÇİNEKEY AYIMDAR

uyuşturalı, saltanattuu arka jasaylı dep ügüttöy
baştadı. Kızıl kekirtek bolgonço talaşıp-tartışıp, plandarı çetke kagılgandan kiyin bul
eköö ümütü üzülüp, birok eköö jalgız kalganda
boorloru ezilgençe külüp da jürüştü.
Rojdestvonun aldında kün sonun bolup memirep turdu. Hanna «söök-saagım abdan jakşı bolo
turganın» aytıp jatat dep közü açık nemedey
aytkan eken, çınında ele oşondoy boldu. Baarınan murun mister Marçtan jakında baram degen
kat keldi, anan Bess özün abdan jakşı sezgendikten, apası belek kılgan kızıl jün kapottu kiyip
alıp, Jo menen Lorinin tartuusun körgönü terezege bardı. «Azoolor» degen atka kongon bul eköö
çın ele atına tatıktuu bolup tünü menen külkülüü
syurpriz dayardap koyuşuptur. Bakta kerilgen kar
kız bir koluna mömö-jemişter menen gülgö tolgon sebet, ekinçi koluna jañı notalardı karmap
turup kalıptır. Muzdak iyinine kooz jün jooluk jamınıp alıptır, oozunda bolso kızıl kagaz
vımpelge jazılgan Rojdestvo ırı turat:
AYaZ KIZDAN BESSKE
Rojdestvo künü toolordon salam!
Darıya bolup aksın
Saga, menin Elizabetim,
Den sooluk menen tınçtıgıñ.
Mına nota, kaygı kaçsın,
Mına mömö, mına gül.
A bul bolso jün jooluk
Buttarıñdı orop jür.
Joannanın portreti
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Eldin baarın suktandırat.
Bizdin jañı Rafael
Önörü menen örgö çabat.
Balmuzdak sunat saga
Tatınakay Meg.
Muzday bolup jarkırayt al
Alıskı toodon keldim dep.
Kök tasma menen
Mışıktın kuyrugun koozdo.
Kaalasañ moynuna tak,
Özüñ bil, özüñ oñdo.
Kökürögüm tolo süyüü
Al emi atım bayöo.
Süyüü menen too kızın sunat
Lori menen Jo.
Anı körgöndö Bess uşunçalık süyündü, Lori
bezgen teyden barıp, belekterdi alıp keldi da, Jo
alardı berip jatıp ayabay külkülüü sözdördü ayttı.
– Atam gana jok, al bolgondo toluk baktıluu
bolot elem, – dedi Bess ıraazı bolo ulutunup. Jo
anı katuu tolkundangandan kiyin bir az es alsın
jana «Ayaz Kızdan» jibergen jüzümdün daamın
tatsın dep kabinetke alıp bardı.
– Men dagı, – dep baş iykedi Jo, köptön kütkön
«Undina jana Santram» jatkan çöntögün çapkılap.
– Albette, men dagı, – dep kaytaladı Emi, apası belek kılıp bergen kooz alkaktuu gravyuranı –
balaluu madonnanı kunt koyup karap.
– Men dagı! – dep iydi Meg, özünün birinçi
jibek köynögün sılap. Munu mister Lorens bolboy jatıp belek kılgan ele.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– A mende başka sezim boluşu mümkünbü? –
dedi missis Març jadırap. Anan küyöösünün katın bir karap algan soñ Bessti karadı da, azır ele
kızdarı töşünö takkan ak sargıl, sapsarı, kara
küröñ jana kara çaçtardan jasalgan broşkanı sılap koydu.
Keede bul köñülsüz, zeriktirme düynödö jomok sıyaktuu keremet okuyalar bolup kalat jana
alar bizdi kanday süyündüröt. Baarı bir tamçı
gana bakıt jetişpey turganın aytıp çıkkandan
jarım saat ötpöy ele al tamçı da tamdı. Lori konok bölmönün eşigin açtı da, akırın başbaktı.
Anın türü azır ele salto jasap ie turganday je
indeetsterdin soguştuk uraanın çakırıp ie turganday bolup öröpküp, birok ünü gana kubanıçtan
kabar bergendey kaltırap çıktı:
– Marçtardın üy-bülösünö dagı bir Rojdes­
tvo belegi bar!
Lori uşunu aytıp ele kayra jok bolup ketti
da, anın orduna közünö çeyin oronup-çulgangan
biyik boyluu bir kişi dagı bir boyluu kişige
koltuktatıp kirip keldi. Anan ele opur-topur,
çañ-buduñ tüşüp jatıp kaldı. Mister Març janınday jakşı körgön tört kuçaktın içinde kaldı. Jo uyat boldu: esinen tana tüşüp, Lori arañ
esine keltirdi. Mister Bruk emnegedir Megdi ööp
aldı da, köpkö çeyin aktandı. Adatta kerilip-çoyulgan Emi oturguçka çalınıp jıgıldı da, öydö
turayın dep ubara bolboston ele atasının ötügün
kuçaktap, köz jaşın tögüp iydi. Missis Març birinçi bolup esine keldi da, kolun kötörüp eskertti:
«Tınçıraak! Bess bar emespi!»
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Birok keç bolup kalgan ele.
Kabinettin eşigi
açılıp, bosogodo
kızıl halat payda
boldu da, butunda
arañ turgan Bess
tüz ele atasının
kuçagına
boyun
taştadı. Andan
kiyinkisin aytpay ele koyölu: jüröktör tolkup-taşıp, murunku
kaygı-kapanın baarı juulup, azırkı tattuu kez
gana kaldı.
Anan kolundagı semiz ündügün karmagan boydon aşkanadan çurkap kelip, ıylap turgan Hannanı körgöndö baarı katkırıp külüştü. Külkü bir
az basılganda, missis Març küyöösün jakşı karap, alıp kelgeni üçün mister Brukka çın dilden
ıraazı ekenin ayttı, mister Bruk bolso mister
Març es alışı kerek ekenin aytıp, Lori eköö şaşılıp çıgıp ketişti. Eki ooruluunu jatkırıştı da, janına oturup uzun sözgö kirişti.
Mister Març kütüüsüz kelip tañ kaltırayın
degenin, anan kün jakşı bolup turgandıktan doktor uruksat bergenin jana mister Bruktun kanday
berilip kızmat kılganın, degele abdan mıktı
jigit ekenin aytıp oturdu. Anan bir az unçukpay
kalıp, ottu kösöp kalgan Megdi bir karadı da,
anan ayalın sınaganday karap koydu. Missis akırın baş iykedi da, küyöösünön bir nerse jegiñ
kelbeybi dep suradı. Jo apasının köz karaşınan
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ele baarın tüşündü da, şarap menen uy etinen
jasalgan şorpo alıp kelmek bolup çıgıp baratıp kübüröndü: «Men oşol koy köz jigitti jek
köröm!»
Bul künküdöy Rojdestvo tamagı bolgon emes.
Hanna alıp kelgen kızarıp bışkan, içi tolturulgan semiz ündük karap ele oturganday ele. Kaynalı
puding, kilkildekter da sonun bolup, Emi baldı
sezgen çımınday alardı aylançıktap jürdü. Hanna süyüngönünön ündüktün içine jüzüm salbay, pudingdi bir az ötkörüp iyipmin dep aktanıp jattı.
Mister Lorens neberesi jana mister Bruk
menen keldi. Jo mister Bruktu tünörö karap,
Lori bolso abdan köñüldüü oturdu. Stoldun
töründögü eki kreslodo Bess atası eköö oturuştu jana took eti menen mömö-jemişterden
az-azdan jep jatıştı. Baarı tost aytışıp,
añgemeleşip, ırdaşıp, ötkön-ketken okuyalardı esteşip, abdan jakşı oturuştu. Çana tebeli
degen plandarı bar ele, birok kızdar atasının
janınan çıkkıları kelgen jok. Konoktor erte
ele ketişti, anan baktıluu üy-bülö ot tegerektep özdörünçö kalıştı.
– Bir jıl murun Rojdestvonu kütüp kaygırıp
oturganbız, esiñerdebi? – dep suradı Jo, bir topko süylöşüp oturgandan kiyinki tınımdı buzup.
– Jalpısınan jakşı ele jıl boldu, – dedi
Meg. Al ottu karap, mister Bruk menen sır aldırbay süylöşkönünö kubanıp oturgan.
– Menimçe, bir top ele kıyın jıl boldu, –
dedi Emi, jarkıragan şakegin oyluu karap.
– Men abdan süyünüp atam, antkeni sen
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kelbediñbi, – dep şıbıradı atasının tizesinde
oturgan Bess.
– Siler bir top ele oor joldu basıp öttüñör,
menin kiçinekey piligrimderim, ayrıkça akırkı bölügü kıyın boldu okşoyt. Birok siler baa­
rın kötördüñör, menimçe, mından arı jügüñör
jeñildep kalat, – dedi mister Març özün tegerektegen kızdarının jüzün ıraazı bolo karap.
– Sen kantip bilip aldıñ? Apam ayttıbı? –
dep suradı Jo.
– Jok, birok men özüm bügün özgörüülör bolgonun baykadım.
– O, aytıp berçi! – dep kıykırdı Meg, atasının janına oturup.
– Anın biri mına. – Anan atası kreslonu karmap turgan Megdin kolun aldı da, tuurulgan manjalardı, küygön jerin jana alakanındagı eki-üç
taktı körsöttü. – Menin esimde, bul koldor apapakay jana jupjumşak bolçu jana sen munu abdan
jakşı karaçusuñ. Anda bul koldor abdan tatınakay
ele, birok maga azır andan da tatınakay körünüp
turat, antkeni bul koldor köp nerseni aytıp turat.
Bul küyük menen mançırkoo da koşo küyüp jok boluptur, bul çor baskan alakan öz eesine ıylaakçadan
alda kança çoñ nerseni bergenin körüp turam. Kança jolu iyne kirgen bul manjalardan çıkkan buyum
bışık boloruna işenem, antkeni aga kança araket
sarptalgan. Meg, altınım, men ayaldın çeberçiligin abdan jogoru baalaym, antkeni üydün baktısı
uşuga jaraşa bolot. Uşul jakşınakay meenetkeç
koldu kısa karmap turganıma sıymıktanam jana
munu suragandar keçireek kelse eken dep ümüttönöm.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

Atasının erkelete kolun kısıp, tiktep turuşu Meg üçün uzakka sozulgan oor emgeginin sıylıgınday sezildi.
– A Jo? Anı da maktap koyçu, al abdan araket
kılıp, meni da jakşı karap jürdü, – dep şıbıradı Bess atasına.
– Çaçı kıska bolgonuna karabastan, bir jıl murunku «Jo uulumdu» taanıbay turam, – dedi mister
Març. – Men jakasın tüz tagıngan, batinkesinin
boo­sun tıkan baylagan, ışkırbagan, kerayak sözdördü
süylöbögön jana murunkuday bolup kilemde oonap
jatpagan jaş ledini körüp turam. Uzun tündörü uktabay, kıjalat bolgonduktan, arıktap, öñü kubarıp
turat, birok anı karagan jagımduu, antkeni jumşarıp, ünü içkerip, sekirbey, çoyulup kalıptır jana
kiçinekey siñdilerin karaganın körüp suktanıp
turam. Maga murunku azoo kızım jetişpey turat,
birok anın orduna küçtüü, paydaluu jana booruker
kız alıp, ıraazı bolup turam. Bilbeym, bizdin kara
kozubuz, balkim çaçın kırktırgandan kiyin jooşup
kalgandır, birok bütün Vaşingtondon menin booruker kızım berip jibergen jıyırma beş dollarga
tatıy turgan bir da kımbat buyum taba algan jokmun.
Atasının maktoosun ugup jatıp Jonun közü
karañgılay tüşüp, arık jüzü albırıp çıktı
jana buga tatıktuu ekenin tuydu.
– Emi Bess jönündö, – dedi Emi özünö kezek
kelişin kütüp.
– Al uyalganınan birotolo jok bolup ketebi
dep korkup turam, birok anday degen menen al murunkuday uyalçaak bolboy kalıptır,- dep köñüldüü
baştadı atası. Birok andan ajırap kala jazdagan338
KİÇİNEKEY AYIMDAR

darın estey koyup, kızın bekem kuçaktadı, betin
betine bastı: – Sen aman kaldıñ, kızım, buyursa,
emi seni közdün karegindey saktaybız.
Bir münötçö unçukpay kaldı da, anan japıs
oturguçta oturgan Eminin çaçınan sılap, mınday
dedi:
– Men baykap tursam, Emi tüşkü tamakta
ündüktün butun aldı, keçke çeyin apasının tapşırmaların atkarıp jügürüp jürdü, ottun janındagı ordun Meg ejesine boşotup berdi jana
bardıgına jardam berip jürdü. Mından tışkarı, taarınbaganın, küzgügö karanbaganın, kooz
şakek tagınıp jürüp al tuuraluu bir söz da aytpaganın baykadım. Oşentip, özün azı­raak, başkalardı köbüröök oylogondu üyrönüptür, münözün
özünün kiçinekey ılay oyunçuktarınday ele iylep, bışırıp jatkan eken degen jıyıntıkka
keldim. Men buga kubanam, antkeni jaşoonu başkalar üçün da, özü üçün da koozdoy turgan talantı
bar kızım bar eken. Anın tatınakay aykelderi
menen sıymıktanuu dele men üçün jetiştüü bolmok.
– Emneni oylonup atasıñ, Bess? – dep suradı
Jo, Emi atasına ırakmat aytıp, şakektin okuyasın aytıp bergenden kiyin.
– Men bügün «Piligrimdin sayakatınan»
Hristian menen İşenimdüü köp sınoolordon
ötköndön kiyin jıl boyu liliyalar güldöy turgan
ajayıp jaşıl şalbaaga kelip, azırkı bizdey bolup jırgap es algan jerin okudum, – dep joop berdi Bess, anan atasının kuçagınan akırın çıgıp,
pianinosuna barmakçı bolup jatıp koşumçaladı:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Irday turgan maal keldi, men öz orduma barayın. Piligrimder ukkan malçının ırın ırdap
bereyin. Men atayın muzıka çıgargamın, antkeni
bul ır atama jagat.
Anan Bess kiçinekey süyüktüü pianinosuna
oturup, klavişterdi nazik basıp, özü çıgargan
muzıkanın koştoosunda tübölükkö ukpay kala
jazdagan ünü menen tañ kalarlık gimndi ırday
baştadı:
Korkpoyt kulagandan tömöndögü,
Jupunu jan-dili bar köödöndögü.
Kümön sanoo taanış emes alarga
İşengeni bir Kudayı, jölögü.
Jaratkanım, uşunuña ıraazımın,
Tagdırıma sen bergen karızdarmın.
Bul düynödö ökünböymün eç nersege
Iraazımın sen menen kalsam dayım.
Alar bir karapayım piligrim
Baylık – jük, juuyt alar koldun kirin.
Şaan-şökötkö, dünüyögö karabayt,
Jırgalı Teñirdin azgırat ar birin.

KİÇİNEKEY AYIMDAR

Jıyırma üçünçü bap
MARÇ JEÑE MASELENİ ÇEÇTİ
rtesi künü missis Març kızdarı menen
enesin aylanıp uçkan aarılarday bolup mis­
ter Marçtı tegerektep, baarın taştap koyup anı
karap, sözün tıñşap jatıştı jana al tursun
jüdötüp da jiberişti. Tuş-tarabına jazdık koyulgan Besstin janındagı kreslodo üç kızının
kurçoosunda oturganda Hanna anda-sanda başbagıp, «kımbattuu kojoyundu» karap koyup jattı.
Mına bakıt dep uşunu ayt dese bolor ele. Birok
bir nerse jetişpey turganday boldu jana eç kim
moynuna algısı kelbegeni menen çoñdor munu tuyuştu. Mister jana missis Març Megdin köz karaşın baykap, tikteşe tüşüp atıştı. Jo kapısınan ele tünt tartıp kaldı, al tursun mister Bruk
unutup ketken kire beriştegi kol çatırga muştumun kezep jatkanın da körüştü. Meg bolso özünçö
ele oy basıp, unçukpay, koñguroo kagılgan sayın
selt dey tüşüp, Jondun atın aytkanda, kızarıp
ketip jattı. Emi: «Baarı bir nerseni kütüp, tınç
ala albay jatışat, kızık, atam üydö, ayıgıp ba341
KİÇİNEKEY AYIMDAR

ratpaybı», – dedi, al emi Bess bolso koşunalardın murunkuday köp kelbey kalganına tañ kalıp
jattı.
Tüştön kiyin üydün janınan ötüp baratkan
Lori terezeden Megdi kördü da, melodrama oynop iydi: karga tizeley kalıp, kökürögün urgulap, çaçın julup, kolun jayıp bir nerseni surap jaldıraganday boldu, Meg toktot degenden
kiyin jüzaarçısı menen jaşın sürümüş bolup,
temteñdep basıp ketti.
– Bul akmak bala emneni körsötküsü keldi? –
dep suradı Meg sır aldırbay külüp.
– Al senin Jonuñdu körsötüp atat. İçiñ ezilip kettibi? – dedi Jo jini kelip.
– «Senin Jonuñ» debe, bul uyat jana anday
emes. – Megge «senin Jonuñ» degen söz jaga
tüşköndöy boldu. – Jo, sen jön ele maga asıla
berbeçi, al maga ança dele jakpayt dep aytpadımbı, başka ayta turgan eç nerse dele jok, biz murunkuday ele dos boydon kala berebiz.
– Baarı bir murunkuday bolboy kaldı, bayagı
Lorinin jorugunan kiyin sen özgörüp kaldıñ.
Munu apam ekööbüz teñ baykap jüröbüz. Men seni
tajatpaym, baarına erkektey çıdaym, birok baarı
açık, tak boluşun kaalaym. Kütköndü jinimdey
jaman köröm, oşonduktan bir nerse kıla turgan
bolsoñ tezireek kıl, bul işti bütürölü, – dedi Jo
kıjırı kelip.
– Men saga eç nerse dep ayta albaym dagı, bir
nerse kıla albaym dagı. Al da azır bir nerse dep
ayta albayt, antkeni atam meni azırınça ötö jaş
dep koyuptur, – dep baştadı Meg sayma sayıp ja342
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tıp. Anın tañ kalarlık jılmayışınan ulam atasının pikirine makul emestigi bilinip kaldı.
– A eger al söz aytsa, «jok» dep kese aytkandın
orduna joop bere albay ıylap iesiñ je kızarıp
ketesiñ, je anın erkine baş iesiñ da.
– Men sen oylogondoy akılsız, erksiz emesmin. Men emne dep aytıştı bilem, baarın oylonuşturdum jana baarına dayarmın. Emne bolorun
bilbeym, birok baarına dayar boluunu kaalaym.
Jo Megdin oluttuu bolo kalgan jüzün, albıra
tüşkön betin körüp jılmaybay koyö albadı.
– Mümkün, sen ayta turgan joobuñdu maga
aytarsıñ? – dep suradı Jo, bir az sıpayılanıp.
– Albette, aytam. Sen on altıga çıktıñ, maga
sırdaş bolsoñ bolot jana menin tajrıybam ki­
yin mınday işterde sen üçün da paydaluu bolup
kalışı mümkün.
– Men mınday işterdi kaalabaym. Başkalardıkın karasañ kızık, birok men özümdü jindidey
sezmekmin, – dedi Jo korkup ketip.
– Eger saga biröö jaksa, al da seni jaktırsa,
anday bolboyt, – dedi Meg özün aytıp jatkansıp.
Anan jaydın kündörü keçki küügümdö aşıktar
seyildeçü joldu karap kaldı.
– Sen tigi kişige ayta turgan joobuñdu ayta­
yın dep atpadıñ bele. – Jo ejesinin kıyalın buzup iydi.
– O, men jön gana mintip aytam: «Irakmat,
mis­ter Bruk, siz abdan jakşı adamsız, birok men
da atamdın oyuna koşulam: men kandaydır bir
mildettenme alganga ali jaşmın, oşonduktan bul
sözdü koyölu da, dos boydon jürö bereli».
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– O, bir top toktoo jana suz joop eken. Birok
men senin uşintip aytarıñdan şegim bar jana
uşintip aytsañ ele tiginin tınçıp kalarına da
işenbeym. Al kitepterdegi kaarmandarday bolup
öjörlönö baştasa, anı kapa kılıp albayın dep
makul bolosuñ da.
– Jok, makul bolboym. Men aga menin çeçimim
özgörböyt dep aytam da, zıñkıygan boydon başka
bölmögö çıgıp ketem.
Meg uşunu aytıp, kantip çıgıp keterin bir
köröyün degençe eşikten biröönün kelatkanın
ugup kayra orduna otura kaldı da, saymasın murdagıdan da tezireek saya baştadı. Anın daroo
özgörgönün karap turgan Jo külküsün arañ tıydı
da, eşik kagılganda, misireygen türü menen açtı.
– Salamatsıñarbı? Men kol çatırıma keldim ele... jok, atañardan kabar alayın dep kirip
kaldım, – dedi mister Bruk eköönü almak-salmak
uyalıñkı karap.
– Abdan jakşı, al kiyim ilgiçte turat, azır
alıp kelem, sizdi keldi dep aytam. – Anan atası
menen kol çatırdı aralaştıra joop aytkan Jo
Meg bayagı dayardagan sözün aytıp, özünün namıs­
tuulugun körsötsün dep akırın bölmödön çıgıp
ketti.
Birok Meg siñdisi çıgıp keteri menen eşik
jakka kaptalı menen jılıp kübürödü:
– Apam sizdin kelgeniñizge kubanat. Oturuñuz,
men anı çakırıp keleyin.
– Ketpeñiz. Siz menden korkosuzbu, Margaret? –
Mister Bruk uşunçalık kaygıluu karaganınan
ulam Meg odono bir nerse kılıp koydum okşoyt
KİÇİNEKEY AYIMDAR

dep oylodu da, kökülünö çeyin kızarıp ketti. Al
murun eç kaçan anı Margaret dep aytkan emes, birok özünün atı anın oozunan uşunçalık jagımduu
ugulganına tañ kaldı. Anan jaydarı körüngüsü
kelip, kolun sundu da, ıraazıçılıgın bildirdi:
– Atama jakşılık kılgan kişiden kantip
korkmok elem. Men sizge abdan ıraazımın.
– Munu kantip aytsa bolorun körsötöyünbü? –
dedi mister Bruk Megdin kiçinekey kolun koş koldop karmap. Anın koy közdörü süyüp karap turganın
körgön Jonun jürögü titirep, bir jagınan kaçkısı, bir jagınan emne aytarın ukkusu kelip ketti.
– O, jok, keregi jok... jön ele koyuñuzçu, – dep
kübürödü al kolun alganga araket kılıp.
– Men sizdin tınçıñızdı albaym, bolgonu
bilgim kelet: men sizge bir az bolso da jagambı,
Meg? Men sizdi uşunçalık süyöm, – dep nazik ayttı mister Bruk.
Bayagı açık jooptu ayta turgan mezgil azır
bolçu, birok Meg anı ayta algan jok; dayardap algan sözdörünün baarın unutup, başın tömön saldı
da: «Bilbeym», – dedi akırın. Baykuş Jon munu
eñkeyip atıp arañ uktu.
Birok abdan ıraazı bolgondoy jılmaydı da,
Megdin boytoygon kolun kısa karmap, mınday dep
ınanımduu ayttı:
– Sizden suranam, çının aytıñız. Men uşunçalık bilgim kelet! Menin emgegimdin sıylıgı
bolobu je bolboybu, munu bilmeyinçe men jan dilim menen iştey albaym.
– Men ali jaşmın, – dep arañ ayttı Meg, özünün
uşunçalık tolkundap jatkanına tañ kalıp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Men kütöm, a siz meni süygöndü üyröngönçö
kütöm. Bul kıyın siz üçün sabak bolobu?
– Jok, eger men üyröngöndü kaalasam kıyın
dele bolboyt, birok...
– Sizden suranam, Meg, kaalañızçı. Men
üyrötköndü jakşı köröm, a bul bolso nemis tilinen jeñil bolot, – dedi Jon, ekinçi kolun karmap.
Anan eñkeyip Megdin jüzün karadı.
Anın ünü jaldıraganday çıktı, birok Meg
akırın karasa, közündö naziktik menen birge şoktuk, öz jeñişine işengendik da bar eken. Munu
körgön soñ jıyrıla tüştü. Bayagı Enni Moffattın nazdanuu jönündögü nasaatı esine tüştü da,
kiçinekey ayımdardın eñ jakşısında da bolo
turgan biylik eñsöösü oygonup, büt erkin biylep
ketti. Al emne kıların bilbey tolkundap, kolun
tartıp aldı da, kese ayttı:
– Men kaalabaym. Sizden ötünöm, çıgıp
ketiñiz da, meni jayıma koyuñuz.
Baykuş mister Bruk kıyalındagı sepili başına kulap tüşköndöy boldu, antkeni Megdin
mınday türün murun körbögönduktön, endirey
tüştü.
– Siz çın aytıp atasızbı? – dep suradı al artınan eerçiy kooptonup.
– Ooba. Men mınday sözdör menen tınçımdı
algandı kaalabaym. Atam aytkanday, azırınça ötö
erte jana keregi da jok.
– Birok kiyinçereek oylonup köröt go dep
ümüt kılsam bolobu? Men kütöm jana siz oylongonço, eç nerse aytpaym. Meni menen oynoboñuzçu,
Meg. Men sizdi mınday dep oylobodum ele.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Men jönündö takır oyloboñuz. Men anı kaa­
labaym, – dedi Meg özün süygön kişini kıynaganına jana özünün biyligine ıraazı bolup.
Al romandardagı özü suktangan kaarmandarday
bolup oluttuu tartıp, kubarıp turdu, birok alarday bolup mañdayın bir çaap, bölmödö arı-beri
jügürgön jok. Bolgonu Megdi uşunçalık kaygıluu,
uşunçalık nazik karap turdu, munu körgön Megdin
jürögü özü kaalabasa da jumşara tüştü. Munun
ayagı kanday bolot ele, kim bilet, birok uşul uçurda bölmögö aksañdap Març jeñe kirip kaldı.
Karıgan ledi seyildegeni çıgıp Lorige jolugup kalıptır da, mister Marçtın kelgenin ugup,
uçuraşayın dep keliptir. Üydögülör üydün artında öz işteri menen alek bolup jatkandıktan,
tañ kaltırayın dep akırın kiriptir. Bul eköönü
uşunçalık tañ kaltırgandıktan, Meg arbak körgön
nemedey çoçup ketti, mister Bruk koñşu bölmögö
kire kaçtı.
– Kuday sakta, mınça emne boldu? – dep suradı
karıgan ledi tayagı menen poldu düñk dedire urup,
bir kubargan jaş jentelmendi, bir jaş ledini
karap.
– Bul – atamdın dosu. Sizdi körgönümö abdan
tañ kaldım! – dep arañ aytkan Meg azır tiginin
nasaat okuy turganın sezdi.
– Tañ kalganıñ körünüp turat, – dep joop berdi Març jeñe oturup atıp. Atañdın dosu sen pion
sıyaktuu kıpkızıl bolup ketkidey emne ayttı?
Mında bir nerse bolup jatkan okşoyt, kana, maga
baarın tökpöy-çaçpay aytıp ber. – Kayra tayagı
menen poldu düñk dedire bir koydu.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Biz jön ele süylöşüp oturganbız. Mister
Bruk unutup ketken kol çatırın alganı kelgen
eken, – dep baştagan Meg mister Bruk menen kol
çatırı aman-esen üydön ketip kalgay ele dep oylop koydu.
– Bruk? Janagı balanın mugalimibi? Aa, emi
baarı tüşünüktüü boldu. Men baarın bilem. Jo
bir jolu atañdın al jönündö jazganın okup bergen, anan men baarın ayttırıp algamın. Birok sen
anın sunuşun kabıl algan joksuñ da, kızım, uşundaybı? – dep suradı Març jeñe kıjırı kelgendey.
– Akırın, ugup kalat. Apamdı çakırayınbı? –
dep jiberdi çoçulagan Meg.
– Koyö tur. Men saga bir nerseni aytıp,
jeñildep alayın. Aytçı, sen uşul Brukka turmuşka çıgayın dep atasıñbı? Eger anday kılsañ,
menin akçamdan bir tıyın da albaysıñ. Akılduu
bol da, uşunu esiñden çıgarba, – dep basa ayttı
karıgan ledi.
Çının aytış kerek, Març jeñe abdan uyalçaak
adamdardın da karama-karşı sezimderin oygotkongo usta bolçu. Bizdin ar biribizde özüm bilemdik bar jana jaş kezde, özgöçö aşık bolup turgan mezgilde köbüröök bolot. Eger Març jeñe Jon
Bruktun sunuşuna makul bol dep jalınsa, Meg al
jönündö oylogum da kelbeyt, ukkum da kelbeyt dep
koymok. Birok azır anı süybö dep buyruk bergende,
anı süyöm dep çeçti. Jaktıruu menen öjörlük bul
çeçimge öbölgö boldu da, Meg karıgan ledige ayıgışa karşılık körsöttü.
– Men özümö jakkan kişige turmuşka çıgam, a
siz bolso akçañızdı kaalagan kişiñizge kaltıra
KİÇİNEKEY AYIMDAR

beriñiz, – dedi al başın tik kötörüp.
– Mına saga! Menin keñeşimdi uşunday kabıl alat turbaysızbı ee, miss! Kepeden beyiş izdep, murduña suu jetkende ökünüp kalıp jürbö.
– Ökünsöm, çoñ üydögülörçölük ökünörmün, –
dep kayaşa ayttı Meg.
Març jeñe köz aynegin tagındı da, anı kunt
koyup karadı, antkeni mınday türün murun körgön
emes ele. Al tursun Meg özü da uşunçalık er
jürök ekenine, Jondu, özünün süyüü ukugun korgop
jatkanına tañ kalıp turdu. Març jeñe işti başkaça baştasam bolmok eken dep oylodu da, başkaça
araketke öttü:
– Meg, altınım,
akılıña kel da, menin
sözümö kulak sal. Men
saga jakşılık gana kaalaym, oluttuu jañılış­
tık ketirip, jaşoosun
buzup albasa eken deym.
Sen jakşı küyöögö çıgıp, üy-bülöñö jardam
berişiñ kerek; senin
mildetiñ – bay küyöö tabuu, sen munu bilüügö tiyişsiñ.
– Atam menen apam anday oyloboyt. Alar kedey
bolso da Jondu jakşı körüşöt.
– Senin ata-eneñdin turmuşka köz karaşı, altınım, eki balanıkınday ele.
– Men oşogo kubanam! – dep kese ayttı Meg.
Març jeñe buga köñül burbay, akıl-nasaatın ulanta berdi:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Bul Bruk kedey jana anın bay tuugandarı da
jok, uşundaybı?
– Ooba, oşondoy, birok anın jakın dostoru
köp.
– Jakın dostordun esebinen jaşay albaysıñ –
başıña kelgende körösüñ, alardın baarı çettep
kalat. Anın jakşı kızmatı je ordu da jok, uşundaybı?
– Azırınça jok. Mister Lorens jardam berem
dep jüröt.
– Anın dostugu köpkö sozulbayt. Jeyms Lorens – öz bilgenin kılgan çal, aga işengenge bolboyt. Demek, sen akçası jok, koomdogu ordu je
kireşelüü işi jok bir nemege turmuşka çıkkanı jatasıñ, kiyin azırkıdan köbüröök işteysiñ.
Menin tilimdi alsañ, ömürüñdün ayagına çeyin
jırgap jaşamaksıñ. Men seni akılduu dep oyloçu elem, Meg.
– Jaşoomun jarımın kütüp ötkörsöm da,
mından jakşısın taba albaym. Jon ak köñül
jana akılduu, ar kanday talanttarı bar, al emgekke dayar jana, albette, iygilikke jetişet, antkeni al jigerdüü jana eç nerseden tartınbayt. Anı
baarı jakşı körüşöt jana sıylaşat, men anın
süygönünö sıymıktanam, antkeni kedeymin, jaşmın jana akılsızmın, – dedi Meg kızuulanıp.
Azır al murunkudan da suluu bolup turdu.
– Al senin bay tuugandarıñ bar ekenin bilet,
balam, anın süyüüsünün sırı uşul ele.
– Uşunu kantip aytıp atasız, jeñe? Jon anday
pas kişi emes, eger siz mintseñiz, sözüñüzdü ukpaym! – dep kıykırıp jiberdi Meg. – Menin Jo350
KİÇİNEKEY AYIMDAR

num akça üçün üylönböyt, men da akça dep küyöögö
çıkpaym. Men kedeylikten korkpoym, antkeni
azırkıga çeyin kedey bolsom da baktıluu jaşap
keldim jana anı menen da baktıluu bolom, antkeni al meni süyöt jana men...
Uşul jerge kelgende Meg ali eç nerse çeçile elektigin, jana ele «özünün Jonuna» jayıma
koyuñuz dep aytkanın estey kalıp unçukpay kaldı.
Març jeñenin abdan açuusu keldi: baykuş kız
baktıluu bolso eken dese, karabaysıñbı emi. Jaş
kızdın baktıluu jüzün körgön karıgan ledi bir
jagı ökünüp, bir jagı kıjırı kelip turdu.
– Boluptur, men emi buga ekinçi kiyligişpeym. Sen, eenbaş kız, emneden kurjalak kalıp
jatkanıñdı tüşünböy turasıñ. Jok, men bul jerde kala albaym. Sen menin ümütümdü aldap kettiñ,
atañ menen da uçuraşkım kelbey kaldı. Küyöögö
çıkkanda, menden eç nerse kütpö. Saga mister
Bruguñdun dostoru jardam bere bersin. Men senden birotolo kol üzdüm.
Anan köñülü kalgan Març jeñe eşikti tars
jaap ketip kaldı. Anı menen koşo Megdin baa­
tırdıgı da ketkendey boldu: al ıyların je
külörün bile albay dendaroo bolup turup kaldı.
Anan özünö kelgençe ele mister Bruk keldi da, aptıgıp süylöy baştadı:
– Men baarın ugup turdum, Meg. Maga
boluşkanıñızga ırakmat, meni süyörüñüzdü dalildegenge jardamdaşkanı üçün Març jeñege da
ırakmat.
– Sizdi kordoy baştaganga çeyin özüm da bilgen emesmin, – dep baştadı Meg.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Emi men ketpey ele baktıluu bolup kala bersem bolobu, altınım?
Tak keser jooptu aytıp turup, bölmödön saltanattuu çıgıp ketiştin dagı bir ıñgayı keldi, birok Meg bulardın birin da oyloboy, Jonun
közünçö tübölükkö uyat bolup: «Ooba, Jon», – dep
şıbıradı da, mister Bruktun jiletine betin kattı.
Març jeñe ketkenden on beş münöt ötköndön
kiyin Jo akırın ıldıy tüştü, konok bölmönün
eşiginde köz irmemge toktoy kalıp, ün çıkpagan
soñ, baş iykep jılmaydı da: «Anı özü aytkanday
kılıp jönötüp jibergen okşoyt. İş büttü. Emi
bir külölü».
Birok baykuş Jo külö algan jok, antkeni
eşikten kirip ele közü kanday çoñ açılsa, oozu
da oşondoy açılıp kaldı. Jeñilgen duşmanın şıldıñdap, çeçkindüü ejesin kuttuktaym
dep kirgen neme taptakır karama-karşı nerseni kördü: janagı duşman divanda jayılıp
otu­ruptur, al emi çeçkindüü ejesi aga baş iygen tarizde anın tizesinde eken! Jo üstünö bir
çaka muzdak suunu kuyup iygen nemedey aptıgıp
ketti. Anın tañ kalarlık ünün ukkan aşıktar
burulup, anı karap kalıştı. Jo aytkanday «tigil kişi» külüp jiberdi da, Jonu betinen ööp,
mınday dedi:
– Jo, bizdi kuttuktañız!
Bul ötö aşa çapkan korduk bolgonduktan, Jo
çıday albay kolun silkti da, ün-sözsüz jok boldu.
Jogoru uçup çıgıp, ooruluular jatkan bölmögö
atıp kirdi da, baarın korkutup kıykırıp iydi:
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– O, tezireek! Ildıy tüşkülöçü! Jon Bruk akmaktık kılıp atsa, Megge oşol jagat eken!
Mister jana missis Març şaşkan boydon ketişti, al emi Jo kerebetke jatıp alıp ıylap da
attı, tildep da attı, Bess menen Emige jaman kabardı aytıp da attı. Birok siñdileri bul okuyanı
jagımduu jana kızıktuu dep esepteşkendikten,
alardan eç kanday koldoo bolgon jok. Oşonduktan
çerdakka çıgıp ketti da, arız-armanın kelemişterge ayttı.
Oşol künü keçinde konok bölmödö emne bolgonun kızdar bilişken jok, birok köp söz bolup, demeyde jooş mister Bruk dostorun çeçendigi jana
jigerdüülügü menen tañ kaltırıp, öz plandarın
aytıp, alardı kantip atkararına baarın ınandırıp jattı.
Mister Bruk Meg üçün jarata turgan beyişti aytıp bütkönçö çayga koñguroo kagıldı da, al
Megdi sıymık menen stolgo alıp bardı. Eköö
uşunçalık baktıluu körüngöndüktön, Jo kızgana albay kaldı. Emige Jondun mahabatı jana
Megdin şañduu körünüşü abdan katuu taasir etti.
Bess aşıktardı alıstan jılmaya karap, mister
jana missis Març jaştarga ıraazı bolo karap
oturuştu, sıyagı, Març jeñe «Senin ata-eneñdin
turmuşka köz karaşı, altınım, eki balanıkınday ele» dep bekerinen aytkan emes okşoyt. Baarı
tamaktı az jeşkeni menen abdan baktıluu bolup,
eski karañgı bölmö jarkırap, üy-bülödögü birinçi mahabat okuyası bolup jattı.
– Emi sen bizdin üy-bülödö eç kaçan jagımduu
nerse bolboyt dep aypaysıñ da, ee Meg, – dedi Emi
KİÇİNEKEY AYIMDAR

tarta turgan sürötündö süyüşköndördü kanday
jaygaştırarın oylonup jatıp.
– Jo, aytpaym. Men anı aytkandan beri kança nerse özgördü! Sıyagı, al bıltır bolso kerek
ele, – dep joop berdi kıyalında nan jana may sıyaktuu könümüş nerselerden ötö biyikte jırgap
jürgön Meg.
– Bul jolu kaygılar tez ele kubanıçka aylanıp
ketip jatat jana menimçe, özgörüülör baştaldı,dedi missis Març. – Köpçülük üy-bülölördö okuyalarga bay mezgilder bolot, bul jıl biz üçün oşondoy boldu, birok eç nersege karabastan, jakşılık
menen ayaktadı.
– Kiyinki jıl jakşıraak ayaktasa eken, – dep
kübürödü Jo. Megdin «çooçun biröö» biröö menen
jırgap oturganı azıraak gana kişilerdi süyüp,
alardın süyüüsün jogotkondon ayabay korkkon
Jogo oor tiydi.
– A men eñ baktıluu jıl üç jıldan kiyin
bolot dep işenem. Buyursa, plandarım atkarılsa,
tak oşondoy bolot, – dedi mister Bruk Megge jılmayıp. Anın kebetesine karaganda, emi al üçün
mümkün emes nerse jok sıyaktuu ele.
– Uzak emespi? – dep suradı üylönüü toyun tezireek körgüsü kelgen Emi.
– Maga öz çarbamdı jürgüzgöndü üyrönüş üçün
köp ubakıt kerek, oşonduktan bul möönöt maga uzak
dele sezilbeyt, – dep murun baykalbagan suktanarlık oluttuuluk menen joop berdi Meg.
– Sen kütüşüñ gana kerek, kalganın men özüm
jasaym, – dedi Jon, Megdin tüşüp ketken maylıgın alıp berip jatıp. Munu körgön Jo başın çay354
KİÇİNEKEY AYIMDAR

kadı da, sırtkı eşik açılganın ugup, jeñildey
tüştü: «Mına, Lori kelatat. Emi jöndüü bir nerse ugabız».
Birok Jo jañılıptır, antkeni Lori
şadırañdap kirip keldi da, «missis Margaret
Brukka» abdan sonun buket berip, bardıgı menin
mıktı jetekçiligim menen jakşı ayaktadı degen
jañılış oydo ekenin ayttı.
– Men Bruktun baarın oylogondoy kıların
bilgemin. Al bir nerseni uşunday bolot dep çeçse, asman kulap tüşsö da oşondoy bolot dep eseptey beriş kerek, – dedi al belegin berip, kuttuktagandan kiyin.
– Mınday rekomendatsiya üçün tereñ ıraazıçılıgımdı bildirem. Men munu baktıluu köz açıktık katarı kabıl alam da, seni daroo ele üylönüü
toyuna çakıram, – dep joop berdi mister Bruk bardık adamzatka, anın içinde şok okuuçusuna da içi
eljirep.
– Men jerdin tübünön bolso da kelem. Anday
okuyaga Jonun kebetesin körüş üçün ele kelse
bolot. Sizdin maanayıñız mayramdagıday emes,
mem, emne boldu? – dep suradı Lori bardıgı karıgan mister Lorens kelgenin körüp uturulay basışkanda.
– Bul nike maga jakpayt, birok men köndüm
jana bir dagı karşı söz aytpaym, – dep bildirdi
Jo saltanattuu türdö. – Megdi aga beriş men üçün
kanday oor ekenin bilbeysiñ da,- dedi al ünü bir
az kargıldanıp.
– Sen anı bergen joksuñ, ekööñör teñ bölüp
aldıñar, – dedi Lori anı jubatıp.
KİÇİNEKEY AYIMDAR

– Emi baarı bir murunkuday bolboyt. Men eñ
jakın dosumdan ayrıldım, – dep ulutundu Jo.
– Kanday bolgondo da janıñda men barmın. Bilem, köp nersege jarabaym, birok, Jo, seni menen
ömürümdün ayagına çeyin birge bolom. Çın aytam!
– Lori munu çın dilinen ayttı.
– Men bilem jana tereñ ıraazımın. Sen meni
dayıma jubatasıñ, Teddi, – dep joop berdi Jo dosunun kolun kısıp.
– Emi sen köp ele kapa bolo berbe. Körüp
turbaysıñbı, baarı jayında. Meg baktıluu, Bruk
daroo bir jerge ornoşot, çoñ atam aga jardam
beret. Meg özünün kiçinekey üyündö jürgönün
körgöndö jırgap külöt boluşubuz kerek. Biz da sonun jaşaybız. Al ketkenden kiyin köp ötpöy ele
men universitetti bütüröm da, ekööbüz çet ölkögö
barıp kelebiz. Bul seni jubatpaybı?
– Jubatat, birok kim bilet üç jıldın içinde
emne bolup keterin, – dedi Jo oylonup.
– Anıñ çın. Sen keleçekke başbagıp, kimibizdin kayda bolorubuzdu körgüñ kelebi? Men körgüm
kelet, – dedi Lori.
– Jok, antkeni al jakta kaygıluu nerse boluşu
mümkün, azır bolso baarı baktıluu. Alarga mından da jakşı boloruna işenbeym. – Jo bölmönü
kıdırata karap çıgıp, kabagı açıla tüştü, antkeni körünüş abdan jagımduu bolçu.
Atası menen apası jıyırma jıl murun baştalgan romandarının birinçi babın estep jırgap oturuşat. Emi eki aşıktın sürötün tartıp
jatat, tigiler bolso özdörünçö düynö bolup oboço oturup alışkan, jüzdörü jaynayt, kiçinekey
KİÇİNEKEY AYIMDAR

sürötçü anı tarta albay ubara. Bess divanda eski
dosu mister Lorens menen süylöşüp oturat, al tiginin kiçinekey kolun jol körsötçü nemedey karmap algan. Jo özünö baarınan sonun jaraşa turgan
oluttuu, sabırduu türü menen özünün süygön japız
kreslosunda çalkalap oturat. Kreslonun arkasına
tayangan Lori anın tarmal çaçına eegi tie turganday bolup turat jana eköö körünüp turgan küzgügö
karap, başın iykep jadırap jılmayat.
Uşul jerden köşögö jabılat da, Meg, Jo, Bess
jana Emi körünböy kalat. Anın kayra açılışı
«Kiçinekey ayımdar» attuu üy-bülölük dramanın
birinçi aktısının kanday kabıl alınarına jaraşa bolot.