Karamoldonun Küülörü

Bir ubaktarda Kırmam universitette okup jürgön maalımda Karamoldonun
üyündö jaşap kaldım. Anın tuugandık jayı da bar ele. Al kişi bizge
jezde bolo turgan. Özüm komuz çertpesem dele, erteñ menen kereeli keçke,
tördö kara saksak köldölöñdö maldaşın jazbay oturup alıp, komuz çertken
uluu muzıkanttın küülörün talbay ukçumun. Al kişi bir orundan kozgolup
da koyçu emes. Topuçan, tebeteyin janına çalkasınan koyup, komuzun küülöp
oyluu oturgan jezdemdin elesi azır dele köz aldıman ketpeyt. Künügö ugup
jürsöm dele çertken küülörün çarçabay çaalıkpay kayradan-kayra ukçumun.
Karamoldo jaş-karı debey, eldin suroolorun kanaattandırgan kişi ele.
Küülörün ugabız dep üygö ne bir zalkarlar kelçü. Atasam Alımkul,
Osmonkul, Sayakbay jana Raykan, Mıskal, Bübüsayralar aytor baarı ele
kelişip, özülörü da añgeme kurup berişçü. Komuzçulardan Ibray, Çalagız,
Şekerbekter köp kattay turgan.
Bular da küülörün ugup özülörü da komuz çertip berişçü. Dem alış kündörü
kim kelbesin kereeli keçke küü ugup anan ketişçü. Komuz üyrönöbüz dep,
respublikanın buluñ burçtarınan, komuzga şıktuu jaştar kattagan. Atayın
komuz üyrönöm dep 16 jaştagı bala Oşton poyuz menen keliptir dep Boluş
Madazimovdun atın ataganın kulagım çalganı bar.
Karamoldo özü jayıl dastorkon, meymandos, adamdı kadırlagan kişi
bolgon. Meymandar algaç sogum soyulgan maalda köp çakırıluuçu, alardın
basımduu köpçülügü iskusstvonun adamdarı boloor ele. Karamoldo kiçi
peyil sılık, köp süylöbögön bir münöz, salabattuu, salmaktuu, özün oor
basırık karmagan, oyçul, biröönün sözün ditin koyup ukkan, oşondo da
komuz koldo kıñgırap süylögön kişini koştop maaşırlanıp ukçu.
Karamoldo komuz çertkenden jadabagan meenetkeç dep aytpadımbı, özü ötö
araketçil, tınımsız iştegen kişini da urmattar ele. Men anın üyündö
tarbiyalanıp jürgöndö Karamoldo uluu insan kaytalangıs kubuluş ekenin
jakşı tüşünçümün. Oşonduktan jezdemdin baskan turganı kıymıl
araketin, biröölör menen añgemeleşkende jasagan mamilesine köz salıp
özümçö baykoo jürgüzçümün. Al kezde sın algı degendin dayını jok, ermek
jalgız ün algı. Ak kalaydan jasalgan apparattar borbor kalaabızdın
köçölörünün kesilişken burçtarında zım karagaylardın çokusunda tañ
atkandan baştap, tün bir ubakıtka çeyin ünün jañırtıp turçu. Ukturulgan
kontsertte Karamoldonun atın jana anın küülörün bir neçe jolu uguuga
tuura kelçü. Karamoldonun emgegi jogoru baalanıp ordender menen
sıylangan jana oşol jıldarı Jogorku Sovetke deputattıkka şaylangan.
-Oşentip Karamoldonu tüşünüügö, içimen jalpılap korutundu çıgaruuga
araket kılçumun. Eşikten kirgende ele, közgö birinçi komuzu, oynop
olturgan anın koldoru urunçu. Manjaları başka muzıkanttardıkınday
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

içke uzun emes, barbayıp joon kıskaraak jana kubattuu, joon barmaktarı
menen içke kıldın ekööñ, al tügül üçööñ koşoktop kantip basıp albayt,
alardı kandayça kıldat basat dep da tañdanıp oyloçumun. Komuzdu
çertkenge karanday ele küç kerek, barmak manjalar balban boluu kerek,
içke uzun manjalar menen janagı pianino degendi jakşı oynoyt deçü. Es
alıp üydün içinde je eşikte, koroodo arı-beri basıp jürgöndö, dayıma
koldorun, alakanın, manjalardın tüptörün uşalap massaj jasaçu eken, anı
kiyin tüşündüm,
Üydögu baldarı Gülsün, İskenbay azda bolso komuz çertişçü. Uulu Sabır
çoñ komuzçu, Muratalı Kurönkeev atındagı muzıkalık okuu jayında okup
adis muzıkant bolup jürgön. Karamoldo bul okuu jayga komuzdan sabak
berçü.
Kiçinekey Gülsündü atasınan komuz üyrönüp professional boluşun, men
tımızın tileer elem, oyumdu jezdeme açık aytkanım da bar. Aydın nuru
tögülgön sahnada Gülsün Karamoldoeva - Karamoldonun kuülörün atkarıp,
eldin alkışın alıp tursa jamanbı degen jüyölördü keltirçümün.
Bir künü maga komuz üyrötçü dep kıynadım. Jükkö jölönüp turgan komuzdu
körsötüp: «Çertip körçü» - dedi. Alıp ele kulagın tolgoogo kiriştim.
-Çüüş! Kulagına tiybe buzup koyosuñ, dayar komuz çerte ber,
- Kandayça çertem barmak-manjalardı kayakka koyuşum kerek?
Aytkanın aytkanday şartıldattım. Kaynasa kanı küügö jakındabagan
dobuştardı ayda dañkıldattım. Jezdem şıldıñ kılıp külöbü desem
külgön jok, teskerisinçe arı-beri basa menin «küülörümdü» tıñşayt.
Koldoruman, manjalarıman közün albayt. Bir topko çeyin çerttim,
ayagında: «Komuzdun başın oorutpay orduna jölöp koy! Senden komuzçu
çıkpayt, sen komuzdun küüsün ıntızar ukkanga jaralgansıñ, oşol ele saga
çoñ oljo» - degen.
Oşondon kiyin jüktö jölönüp turgan komuzunun janına ekinçi basıp
barganım jok.
... Al kişi kuykum sözdü, tamaşaga çaldırıp kıçıtkı süylögön kişini, artürdüü külkülüü bolmuştardı jakşı körçü. Jezdemderdin urugu Çoñ çarık
tukumunan bolot eken. Anın ulamışın bir künü özü aytıp berdi.
- Ayılda biröölör toy berip kalat, kelgen kişiler eşiktin aldına
kepiçterin çeçip törgö ötüşöt. Aksakaldar salabattuu sözdön kep kozgoşot,
Oşolordun arasında biz söz kıla turgan kişi da bolot. Al dagı el katarı
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

çarıgın çeçip, tördögü aksakaldardın katarına oturat. Butu uşunçalık
ketmendey çoñ eken, çarıgın körgöndör mıyıgınan külüşöt.
Añgıça bir ayal ulagımdı jogottum dep, çırıldap ayıl arasında öydötömön jügürüp jüröt imiş. Ayıldın buluñ, burçtarın kançalık
añtarbasın, ayal çaalıgıp-çarçap bütsö da ulagı eç jerde körünböyt. Körsö
ulagı eşiktin aldındagı çeçilgen çarıktın içinde ele, bolgondo da bir
burçunda kepşep jatkan imiş. Oşondon kiyin öz atı kalıp «Çoñ
çarık1 atakka ötkön eken». Munu maga üyrötüp koyup, el jıynalıp, söz kezegi
kelgende uşunu aytıp beresiñ dep şıkaktayt. Munu ulamışka öz oyumdan
«murçu» bar sözdördü koşup, kıraatı menen aytıp berer elem. El duu külsö
jezdem da ıkşıp atıp közünön jaş çıkkança külçü.
- Ee! aylanayın Bike! Jezdeñdin çoñ-çarık ekenin kaytalap koyçu, dep
Çalagız külöt. A kişi meni jakşı taanıy turgan.
- Oo! - Atanı arman karan kün!
Kokuy naalat şorduu tün!
Jezdeñ eç kereke jarabagan ele Çoñ çarık botom! - dep Sayakbay Manastın
obonuna salıp ha-ha-ha,lap külüşöör ele.
... Sabak dayardap oturup jedep çarçaganda eşikke çıksam jezdem otun
jarıp, kiçine oturguçta oturuptur, baybiçesi janında turat. Kolunan
baltanı alıp, otun degendi, oturguçka oturup alıp bapestebey ele, mintip
kürsö-kürsö. tarsa-tarsa çaap ele jarıp salat. Dep kıyın kişi bolup otun
jarganga kiriştim. Birok menin dalalat-araketimden az natıyja çıgıp
attı.


Kele baltanı otun jargandı da bilbeysiñ.
Karap tur! - dep salmak menen baltanı şiltep koyso ele,
butaktuu döñgöç jarılıp tüşöt. Anan meni şıldıñ, maanilüü
közdün tikesi menen karap koyöt.
A, men jarsam ele köp araketterdi talap kılat.
Çüüş! Ey otundu jarganga da akıl kerek mınday çap, tigindey
çap dep körsötmö beret.
Çoñ çarıktın akılı, otun jarganga ele jetet, andan başka
akılıñ emnege jetmek ele! - dep otundu kürsüldötö kirem.

Jezdem emnegedir unçukbay kalgan, kılçayıp karasam menin sözümö külüp
atıp oturguçta kıyşayıp kalıptır. A kişi külgöndö katkırıp külböstön,
tünt münözü joyulup, kıtkılıktay külüp jüzü jadırap jaynap turçu. Mına
uşunday okuyalardan kiyin jezdem kıçkıl, kuykum sözdü janınday
jaktıraarın tüşüngöm.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Men sabakka tıkan dayardançumun, kitep okugandan tajaçu emesmin. Sabakka
erte ketip lektsiyalardan kiyin okuu zaldarında, kitepkanalarda bolup
keede tünkü saat on birde kelçümün. Men kaysı ubakta kelbeyin jezdem üybülösün jatkırıp koyup, meşke otundan köbüröök salıp, kıp-kızıl pamir
çaydan uurtap, meni kütüp oturganı, oturgan. Tamaktı jılıtıp menin
kursagımdı toyguzup, emi bir çını çaydı üstünön bastırıp koy dep, anan
ekööbüz köpkö süylöşüp bir mezgilde jatçubuz. Okuuga bolgon mamilemdi
köbüröök jaktırçu jana meni jakşı körö turgan. Mayanası tiygen kündörü
dalay jolu filarmoniyaga eerçişip barçubuz. Ataktuu artistterdi,
akındar, jazuuçulardı oşol jayda jakından tañ kaluu menen körgönmün.
... Moldokenin küülörünün tarıhı moni ayabay kızıktırdı. Jaş karı debey,
kırgız jurtçulugu Karamoldonu atınan Aytbay Moldoke dep kayrılışçu.
Bir künü ar-bir küünü kanday sebepter menen jaralganın surap kaldım
jezdem küünün jaralış tarıhın süröttöp berdi. Oşol kezde
mümkünçülügümö jaraşa küülörünün jaralışın jazıp jürdüm. Bütköndön
kiyin özü alıp barıp maşinkaga bastırıp keldi. Jıyırma bettin ar jak,
ber jagında. Okup körsöm karapayım supsak çıgıptır.
Universitetti bütöör menen joldomogo jaraşa alıska iştegeni kettim.
Sırtta bir top jürüp, köp jıldan kiyin kelip surasam, kol jazmanı üybülösü kimge bergenin bilbeyt. Birok birööñ Balbay Alaguşovka bergenbiz
deşti. Balbay Karamoldogo jeen
eken.
Balbay kol jazmanı paydalanıp komuzdun tarıhınan baldardın jurnalına
çıgarganın uçkay okup kalganım bar.
Emi oşol komuzdun jaralış tarıhı jana «Sıngan bugu», «Kaytıp çert»
jana «İbarat» küülörünün jaralışın Karamoldo Orozovdun öz oozunan
ukkanıman este kalganda
Karamoldo Orozovdun aytuusu boyunça ilgeri bir zamandarda Kambar degen
han ötkön eken. Al özü ar nersege ışkıboz. Ir çıgargan. Irdagandardı
jakşı körgön, özü dagı çenemsiz önörpoz adam bolot. Bir künü jigitterin
çakırıp: «Tört tarapka attangıla. Kaysı jerden janga jagımduu dobuş
uksañar abaylap baykap maga tolugu menen aytıp kelgile» - dep jönötöt.
Bir jigiti kündöp-tündöp jürüp oturup. kalıñ tokoy, çer için aralap,
çarçap çaalıkkan neme jatıp kalat. Oygonup, ar taraptı baamdap tıñşap
jatsa janga jagımduu bir dooş çıgat. Al tañ azandagı jelge termelip,
kıñgırap kulakka alda nemedey ugulup turat. Munu köpkö tıñşagan jigit
ordunan kozgolup ün çıkkan jakka barsa dooş karagaydın başınan
çıkkansıyt. Baykap körsö çagılgan tiyip karagaydın çoku butaktarın
sındırıp ketken. Sıngan butaktardın baştarı jarañkalarga aylanıp
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kurgap uçtuu kurç bolup kalgan eken, bir butaktan ekinçi butakka sekirem
degen maymıldın içi jarañkaga tilinip, içegisi butaktarga kerilip kurgap
kalgan imiş. Oşol jelge termelip kıñgırap jagımduu dooş çıgarıp
turat. Köpkö çeyin baykap tıñşagan jigit: «Kança kün, kança tün jol
jürdüm. Jamgırdın dıbıraganı, daraktın şuuduraganı, akkan suunun
şarpı menen ne bir ajayıp şarkıratmalardın ündörü, şamal jeldin
ışkırıktarı kulakka çooçun ugulbaganı menen, jagımduulugu jagınan tigi
karagaydın butagındagı içeginin ününön aşıp tüşpösö kerek» - deyt da
oşol jerden kayra attanıp, hanına körüp bilgenderin tökpöy-çaçbay aytıp
beret. Kambarhan karagaydın kurgagan iyri butagın aldırıp, eki uçuna
jalgız içegi tarttırıp öydö tömön çertip körsö çıkkan dooş özünö jakkan
deyt. Kambar bir kıl menen küü çıgargan imiş.
. Oşondon tartıp küünün başı kambarkan atalıptır dep aytçu ele
jarıktık,
...İlgeri, tigi köldük bugulardan bir şayır jigit çıkkan eken. Al it
agıtıp, kuş saluuga ayabay ıntızar. Komuzdu oydoguday çertip, jakşı attı
jabdıgı menen minçü eken - Özgöçö külük attardı, jorgolordu jaktırıp,
alardı körgöndö ak etkenden, tak etçü. Oşol mezgilde dubandı buzgan
aldına at salbagan bir külük çıgat. Jaydı jaylata birinçi baygeni eç bir
janga aldırbayt. Mına uşul atka kızıkkan jigit, boygo jetken jalgız
kızın başma-baş ayırbaştap jiberet. At jigittin koluna kelgenden kiyin
zorugup ketken eken, köp uzabay ölüp kalat. Buguluk jigit mına uşintip
sınat jana arman kılıp küü çıgarat. Al küü bir-eki ele kayrıktan turçu.
El dayım ele arman küünü ukkusu kelbeyt. Oşonduktan anı oñdop, tüzdöp,
ukkuluktuu kılıp çertiş kerek. Anı ulal-kurap uzartıp men çertip jüröm.
Bir küünü çıgarış üçün, anı ulam takşaldırıp alımça-koşumçalap jana
jılmalap emi bıştı, boldu go degiçekti 20-25 jıl ötüp ketet.
Küü oşentip jaralat, - degen ele.
Jaydın tolup turgan kezi. El jayloodo. Erteñ balança baydın köçü konuş
jañırtıp, tükünçö jerge konot eken degen kañşaar jayloodogularga
çagılganday tez taradı. El añız kılgan, aytıluu bay ele. Jakında
düynödön kaytkan. «Kırkın» ötkörgöndön kiyin jurt jañırtıp başka
jerge köçkönü jatışkan. Anda men tay mingen baldarga koşulup, öydö
tömön çapkılap jürgön bala çagım. Ertesi uluu şaşkede köç kelaytat,
teetetigi jogorku tumşuktan çıgat eken deşip, adamdar serepçilep
koldorun mañdaylarına jölöp oşol taraptan köz albayt.
Bir top, tay mingen baldar menen jarışıp köç aldınan tozo çıktık. Köç
körünbögöndön kiyin, taylar bir az es alıp beli suusun dep jayloonun
betegesine oonay kettik. Jayloonun kerimseli betti aymalap köñül
sergiyt. Şırp etken dobuşka kulak töşöp, tıñşap jatsam, alda kaydan
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

ukmuştuuday bir ündü jel aydap jetkirgendey boldu, Tim ele alda nemedey
ün. Tiştegen bir tal çöptü oozdon albay oşol ündü añdıp, kömkörömdön
tüşkön boyunça jatıp kalıptırmın. Baldar köç karaanı körüngöndö ele
taylarına minişip, uturlap örgö çapkılap ketişiptir, alarga dele köñül
burbaptırmın. Taydın noktosun koldon çıgarbay bekem karmap keremet üngö
kulak töşöym.
Birde jalgız, birde al ündü koştogon köptögön ün. Jel ündördü jelpinte
jetkiret, jel üzülsö üzülüp, köç jakındagan sayın şañduu ugula baştadı.
Turmuşta mınday ırgaktardı joluktura albaysıñ. Bul maga ugulgan keremet
ündör jomoktoguday.
Al kezde söök çıkkan üy-bülö konuş jañırtıp, köçköndö boygo jetken
kızdarı jana ayaldarı ün çıgarıp, ıylap koşup köçüşçü.
Aldıda töö jetelegen boygo jetken kızdar, mingenderi kümüş jabdık
şaraktagan jorgo je bazıgı mıktı attar, ayaldardıkı da jetelegenderi
birden töö. Koşokçulardın töölörü jeñil jelpi jüktölüp, jüktün üstünö
kilem-kilçeler, şırdaktar öñünön jabılıp, köz joosun alçu. Kızdar, anan
kelinder, ayaldar bolup kırkalay çubaşıp jürçü. Koşokçularga jılkının
kişenegeni, koylordun maaraganı, töönün bozdogonu, törttülüktün dooşu
koşul-taşıl bolup ketçü. Tigi ıramatılık, ataktuu bay bolgonduktan,
şaan-şököttü köböytüp, atın dagı bir jolu dañazalap, köçüp atkan tura.
Balalık, eerçigen tunuk sezim, köçtün ünün ogo beter kıyal çabıtta kabıl
alıp komuzdun üç kılına ılayıgı menen ilintip, küügö kotorup turdu.
Kaytıp üygö bargıçaktı, andan kiyin dele bul keremet ündördü unuta algan
jokmun. Kulagıma jukkan boyunça kaldı. Kaysı bir kündörü. komuzga salıp
körsöm küügö tartıla baştadı.
Jaş kezimde ergip çıgargan bul mayram küümdü jaştarga ibarat bolsun
degen tilek menen, kiyin atın «İbarat»1 koydum degen ele.
... Ayıldagılar koylorun koşup kesüülöşüp kaytarışçu.
Bir künü at minip koy jayıp jürgön jerimen, anda 15-16ga barıp kalgan
kuragım, ayıl aksakalıbız menin orduma bala jiberip aldırtıp keldi
Erteñ sen biz menen Kök-Moynokko aşka barasıñ. Al jerge Muratalı çoñ
komuzçu kelet eken. Seni taanıştırıp, aga sınatam, kamıngın dep üygö koyö
berdi.
Ertesi ertelep jıyırma çaktı kişi menen attanıp kettik. Kök-Moynoko
jetip kaldık dep baratkandar koburap kalıştı, Angıçaktı ayıldan bir
jigit çabagandap tozo kelip salam ayta: Siler kimsiñer, kayaktan kele
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

jatasıñar, aksakalıñardın atı kim dep, kabar alıp, kayra atın
taskaktatkan boyunça aylına ketti.
Balıkçı taraptan baratkanda suunun arkı öyüzündö jumurtkaday köp boz
üylör tigilgen. Jele mamılarda eer-tokumçan attar, kotologon kişiler.
Ayılga bir çakırımça kalganda ele komuz ünü şañkıldap ugula baştadı.
Dobuş obolop biyik çıkkandıktan, uşunday da ündüü komuz bolot eken ee dep, tañ kalıp koyöm, küügö alaksıp atçandardan ulam artta kalam. Oy,
bastır biz menen katar jür deyt. Ayılga kirip bardık, bayagı komuz dagı
ele tañşıp atat.
Bul üygö tüşösüñör dep at algandar bizge arnalgan örgöögö kirgize
baştadı. Bizdin aksakalıbız Muratalı keldibi dep surap kaldı.

Keldi, teetigi üydö dep jañsap körsötüştü.
Kapıray maga bir çakırımday jerden ugulgan komuz küüsü,
bularga emne ugulgan jokpu dep, içimen tañ kalıp koyöm. Jok,
süylöşüp kelatıp, alagdı bolup, komuz ünün ukpay kalışsa
kerek degen oyum bütö elekte:
Jürü meni menen dep, eerçitip jönödü, boz üydün eşik
jabuusun biröölör kötörüp açtı ele salam aytıp kirip
bardık. Üydö toltura el. Tördö kırktardın kırına barıp
kalgan kara murut jigit komuz çertip oturat. Komuzu
karagaydan çabılıptır, uzundugu kere kulaç. Meni erçitip
bargan kişi Muratalı menen kuçaktaşıp körüştü. Eskiden
taanış eken janına oturdu. Muratalı jana da bir küünü
çertti.

- Muke! Bayagı men aytkan komuzçu balamdı ala keldim, Sınap kör, Egerde
kerekke jaray turgan bolso, küülörüñön üyröt, seni sagınganda çerttirip
ermek kılıp jürölü dep sözgö saldı.
Mukem, ulagadagı men taraptı ormoyup karap oturat.
- Kana, anda mobul küünu ugup körçü dep, maga karap komuzdun kulagın
tolgoy baştadı. Ketken jerden ele kambarkandan ketti.
Küü şartıldap çertilip büttü, Uşunu kayrıp körçü inim dep men jakka köz
saldı. Meni alıp kelgen aksakal, özü komuzga ışkıboz kişi ele, maga
örüktön komuz çaptırıp bergen. Oşonu belimden çeçip, kulagın tolgoy
baştadım ele, koyö turçu komuzuñdun ünü pas eken, menin komuzum menen
çertip kör dep, çertilgen küügö ılayıktalıp buragan dayar komuzun sundu.
Alıp çertip körsöm, aylanayın kuday, ünü tim ele asmanga kökölöyt. Sol
koluñdu kiçine jogoru jıldır dep maga körsötmö berip koyöt. Kolumdu
aytkanınday kiçine jıldırsam, Mukem çertken küügö şak ele kele tüşkönü.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Terdep ketken ekenmin, eki közdü bek jumup turup: Bar bereke tap dep,
Mukemdin küüsün oynop jiberdim. Küü bütüp basılgandan kiyin oturgandar
bul küünü murun üyrönüp algan tura, başkasın çerttirip kör deşip
Muratalıga karaşat. Mukem ünsüz sözsüz oyluu oturat. Komuzun kayra alıp
dagı bir küünü çertti da, jana men tarapka komuzun uzattı. Men tak özündöy
taza, kıynalbay kaytalap atkardım. Oturgandar «bali» dep meni süröp
koyuşat. Mukem tunjurayt. Dagı bir küünü jıldırdı anı da çertip kettim.
Küü çertilip bütköndö, el süröp komuzdu jakşı üyrönüpsüñ deşip kujuldap
köpkö oturgan soñ, «İnim küü çıgarıp jürösüñbü?» - dep surap kaldı.
Komuzdu jana kayra uzattı.
Komuzdu tolgoy baştaganda ele Mukem ormoyup menin koldoruma kadalıp
kaldı. Küümdü çertip büttüm. Mukem küümdü kaytıp çertçi dep suraganda
küümdü kaytıp çerttim.


Küüñdün atı emne dep surap kaldı.
Küümdün atı jok jañı çertip jüröm:
Emese küüñdün atı «Kaytıp çert» bolsun. Mından kiyin
küülörüñdü ukkandarga birinçi «Kaytıp çertti» atkarıp jür,
anan başka küülörüñdü çerte ber.

Mukem köpçülükkö jana maga kayrılıp Karamoldo buyursa çoñ komuzçu
boluptur. Kırgızda, dubanga atagı çıksa mençelik boloor, menden aşkan
komuzçu bolbos dep oyloçumun. Al emi Karamoldo menden aşkan komuzçu
eken, atagı aalamga ketet. Janagı men çertken küülördü Karamoldo birinçi
jolu ugup ele çertti, alardı murun üyröngön emes. Karamoldo aman bolso
komuzdan eç kimdi aldına salbas. Men bügündön baştap komuzdu çertbeym,
komuzdu Karamoldogo berdim - dep komuzun maga sundu. Ukkan kulagıma
işenbey tañırkap kalgan ekenmin. Sen maga karabay ele koy, komuzdan
başka önörüm kıyagım bar. Mından arı men kıyaktı gana tartam dep jüktün
sol burçunda jölönüp turgan, kıl kıyaktı alıp «Ker özöndü»1 sozolonttu.
Aş taragança Mukem menen birge jürüp küülörün üyröndüm. Tarıhın da
algaç oşol kişiden ukkam deçü ele. Kayran kişi.
Muratalının aytuusu boyunça Karamoldo kiyin Koçkordogu Kudaybergenge
jana başkalarga jolugup önörün üyröngön jana küünün tarıhın, dagı bir
jolu alardan ukkan. Taalim tarbiya algan.
Küünün başı Kambarhan babadan. Kazahtar anı örkündötüp eki kılduu
domburanı önüktürdü, Domburanı mıktılıkka çeyin jetkiril, berene
tagıp, nota menen üyrönö turgan abalga kötörüştü, Türkmöndör baba
Gambardan eki kılduu dutardı murasdap anı, jogorku abalına çeyin
özdöştürüp çertip jürüşöt. Kırgızdardın ışkıbozdoru, talanttuu
öküldörü, karagaydan komuz çaptırışıp, üç kıl tagıp bügünkü küngö
jektirişti. Keçee ele ötkön Atay Ogonbaev komuzga tört kıl tagıp çertçü
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

eken. Kontsertterde el az çogulsa üç kıl komuzun çertken, el köp kelip kalsa
anda tört kıl komuzun çertçü.
***
Ortoaziyalık islamda bakşılardın paygambarı musulmandardın kasiettüü
oluyasına aylanış seyrek emes. Mınday figuralar önükkön islam jana
bakşılık (asa-musasın şaraktatıp, ak urup jer kıdırgan) betteşken
jerde mıyzam çenemdüü-Türkmöndördögü Gambar baba2 oluyanı jerge suuga
batırbay asmandatkan abroyuna kulak töşöylü:
Gambardın keyipkerin Orto Aziyaga islam alıp keldi. Gambar Ali3 haliftin
jardamçısı ekeni az Muhammeddin hadisterinde eskertilet. Al öz jerine
berilgen, anı kut tutkan, Hadjjadje kıynoodo öltürülgön4. Ali
paygambardın atak-dañkı, kasiettüü Gambar-babanın abroyunun keñiri
taraluusuna jölök boldu. Anın ısmı menen kee bir sufiy ordenderinin
jörölgölörünün kelip çıgışın tüşündürüüçü, köp ulamıştar, bolmuştar
tıkıs baylanışkan. Bektaştın ordeninin jer keski (sözmö-söz «bukara»)
derbişterdi kuruna «kambari» atalgan arkandın üzündüsün ilip jürüşçü.
Bul bolso «atbakkan, atçısı Aliya, Kamberiya, özünün kojoyununun süyüktüü
atın tuşooçu» arkandın urmatına.5
Gambardın «izi» («sled») jana «motila» («nokto) Fergana öröönündö dagı
urmattalat.6 Musulmandın arasında Kanbar Alinin jumuşkeri ekeni
körsötülgön kitepterdin tarkap jürüşü aytılat.7 Birok eldik köz karaşta
keyipker jañı belgiler menen koşumçalanat. Türktör - Kambardı at
bagarlardın korgooçu-patronu katarı, kırgızdar jana "uygurlar Kambar ata
jılkılardın koldooçusu katarı baalaşat. (Mından başka kırgızdar komuz
küüsün birinçi çıgargan Kambar han bolgon dep aytıp jürüşöt).
Türkmöndördö Gambar-baba muzıkanttar jana ırçılardın korgooçusu
katarı çıgat. (Sözmö-söz dutardın,8 muzıkanın eesi). Mınday münözdömö
Gambar islamga çeyinki işenim Türkmöndördö saktalıp kalgandıgın
körsötöt.
Türkmöndördö tarkap jürgön bolmuştarda Gambar-baba Ali haliftin
atçısı katarı süröttölöt. Anın mildeti Alinin ataktuu atı - Dulduldu
baguu bolgon. Dulduldun kun ötkön sayın arıktap barat-kanın, Ali baykap
kalat da, bul emnesi dep Gambar-babadan surasa Gambar-baba emne deerin
bilbesten aldastap kalat. Dulduldu murunku ele taza, şar akkan suunu
boyloto daamduu çöptüü jayıttarda ottotot, Emne üçün at arıktap ketti dep
Ali özü közömölgö ala baştayt. Baykap körsö Gambar oturup alıp dutarda
oynop atkan bolot, al emi Duldul başın jerge salıp, muñayımda muzıkanı
ugup kalgan. Közdörünön jaş kulap tüşöt jana at ottogondu unutup
kalıptır.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Legendalardın birdey ayagı jok, Murgab öröönündö jayılgan variantı
boyunça, Ali özünün kızmatçısına karata ün salat. Kojoyundun ününön selt
etken Gambar-baba, at anın muzıkasınan arıktaganın tüşünöt. Özünün
künöösünö uyalat (je Aliden korkup ketip) bet aldı jügüröt, Ali kaçpagın
dep kıykırat. Birok Gambar-Baba «Jerjarıl!» dep bakırat da jarakaga
tüşüp jok bolot. Ali teşikke başın salıp «Gambar!» dep çakırsa, tigi
tüpkürdö «Mekke-Medinadan» ünü ugulat. «Kaçan joluguşabız?» - dep suroo
salsa, «Üröy uçurgan sot künü» - dep Gambar joop beret. (Kıyamat - kayıñda,
ölgöndör tirilip «beyişke», «tozokko» bölüştürülgön makşar kün).
Dutardın ırgıp ketken, kulagı tüşkön jerge, kudu dutardın «kulagına»
okşogon darak ösöt.
Ahalda, Tedjende jana Serahan rayondorunda tarkagan ar-türdüü jaktarı
boyunça, Ali kalgan dutardı jerge (taşka) urup talkalagan. Ayrımdardın
aytuusunda Gambar-baba özü sındırgan dep da jürüşöt. Başka añgemelerde
Ali Gambarga jañı dutar jasoogo (je sıngandı oñdoogo) rahım kılgan,
oşonduktan murunku sonun ününön ajıradı dep jürüşöt.
Mınday ulamalar Tedjen, Serahon rayondorunda jana Murgab öröönündö
keñiri taragan. Añgemenin baştalışında je ayagında Gambar-babanı
birinçi dutardı jaratuuçu katarı tüşündürüşöt. Dutar Gambar -babaga
çeyin ele bolgon, birok birinçi dutardı Gambar tapkan deşet.
Tömönkülördü dalil katarı keltirişet. «Bir jolu Buharalık emir, kün
tutulup atkanda, munun sebebi emnede dep, dinçilerge suroo salsa, tigiler:
azır muzıkanttar, añgemeçiler, ırçılar, jana akındar köböyüp ketti dep
tüşündürüşkön. Emir bardıgın ülpötkö (pir) çakırıp: «Bügündön baştal
ırçılıkka jana poeziyaga tıyuu salamın» - dep jar salgan. Oşondo Gamb
(mulla-Gamb) jıyındın ortosuna çıgıp, emirdin aldında ırın okup beret.
Emir öz çeçimin alıp taştagan. Al ır: «Muzıkanı jamandabagıla. Kaçan
jerde Adam-ata, Obo-ene payda bolgondo muzıka bar eken, kaçan Kain jana
Avel enesinin kursagınan jarıp jarıkka kelgende muzıka bar eken.
Adamdı beyişten kuup çıkkanda, ar kim özünö ılayık, münözünö ılayık iş
menen alektenet. Men - mensigen tekeberduülüktön saktangıla. Kaçan Nuk
(Noy) Kovçekte süylögöndö, muzıka bar eken».1
Ayrım ubakta Gambardın şaytan menen kelişip, şerikteşkeni da aytılat.
Şaytan: «Emne kılıştı men saga üyrötöm, egerde sen maga salam aytsañ» degen. Iyık baba kulak kakpagan. Birok murunkuday ele dutar dep eç nerse
çıgara albayt. Aldına dastorkon jayıp tigi jelmoguzdu kütöt. Şaytan
kelgen. Salam aleykum - deyt Gambar-baba, Anan şaytan sırdı açat:
«Dutarga eşek (tepke) jasaş kerek» - deyt, anan özunön-özü kubana baştayt:
«Kördüñbü sen meni menen uçuraştıñ, men senin şerigiñmin». Birok
Gambar joop bergen: «Jok, men «salam» dep saga aytkan jokmun,
dastorkongo ayttım».
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Ulamıştın başka, türdüü körünüştöru da belgilüü.
Birinçi dutar büt boydon tut jıgaçınan jasalgan, al emes kıldarı da
jibekten çoyulgan. (Jibek kurtu tıttın jalbıragı menen tamaktanat).
Başka añgemede Gambar kıldı koydun içegisinen jazagan. Ünü şañkıldap
alda kayda ugulgan jana suluu da bolçu, birok Gambar barmaktarın
joorutup algan. Oşonduktan dutarga jibek kıl takkan imiş. Saktalgan
pikirlerge karaganda birinçi dutar özündöy bolgon, birok kölömü boyunça
ebegeysiz çoñ ele, sebebi al ubakta adamdar da çoñ boluşkan.
Kıldar da köp boluşkan deşet, moynunda 72 berene bolgon Ali bardık
kıldardı ekisinen başkasın üzüp taştagan jana berenenin sanın
kıskartıp 12 je 13kö tüşürgön. Oşondon kiyin dutardın ünü tömöndöp
adamdın ününö teñelip kaldı.
Birinçi dutardın ünü uşunçalık kooz jana «tattuu» bolgon, bardık
aybanattar jana kanattuular ottogonun toktotup muzıka ugup kalışçu.
Birok Ali (seyrek Gambar) aytıptır: «Meyli adamzattın ünü, dutar sıyaktuu,
jogorku notanı ala-albayt, birok dutardın ünü biyik bolsun". Oşonduktan
azır adam gana dutar menen mookum kandırat, a janı-barlar anın ününö
kaydıger.
Türkmönstanda Gambar-babanın eki jerde mürzösü saktalgan. Biröö KopetDagda Aşhabad rayonundagı Manış aylınan 20 kmçe tüştük tarabında,
askaluu toonun tübünön atıp çıkkan bulaktın başatında. Körüstöndün
döböçösü taş menen korum-dalgan jana tegeregi japayı taştar menen
kurçalgan korgonçosu bar. Mürzönün janındagı tal Gambar-babanın
tayagınan, ekinçisi anın dutarınan ösüp çıkkan imiş. Bul körüstöndü
kıştaktagılar gana bilişet, janaşa jaşagandar dele bul ıyık jerden
kabardar emes.
Gambardın ekinçi mürzösü keñiri maalım. Al İolotan rayonunda Gazıklıbend suu tosmosunan bir neçe km jerde jaygaşkan. Gambar-baba jerge tüşüp
ketken jerde degen ulamaga baylanıştuu ıyık jer. Körüstön ordu Murgab
darıyasına 100 metrçe jeekke jakın. Körüstön topurak döböçödön jana
biyik emes topurak noolu menen kurçalgan. Sıpay (Üç but) türündö,
kişiden biyik şırgıy mamı ornotulgan. Bul jerde bir mezgilde Duldul
baylanıp turçu eken. Mürzönün janında darak ösüp turat, al jaratkandın
erki menen Gambar-babanın dutarının ırgıp ketken «kulagınan» öskön.
Anı dutardın kulagı dep aytışat. Ayrımdarı bul daraktı badam, kee
birleri «badam» emes, eç kaçan mömö baylagan emes, buga okşoş darak da
jok. Adister daraktı badam deşet.1
***
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

... Azır kontsert zaldarında jüzdögön kişiler çoguluşat emespi. Şartka
ılayık komuzdun ünün dagı jogoru kötörüş, uçur talabı bolup kaldı.
Elüünçü jıldarı Moskvadan bir tuugandar Pokrasstar kelişti. Alardın
maksatı komuzdu orkestrge ılayıktaştıruu, orkestrdi uluttuk aspaptar
menen bayıtuu boluçu. Alar komuzdun jañı ündüü formasın tüzüştü. Berki
komuzdardan özgöçölönüp gitaranın kiçireytilgen forması sıyaktuurak
jasaldı. Jañı komuzdu sınoodon ötkörüp kabıl alış üçün filormoniyaga
komuzçular, akındar çoguluştu. Anda filarmoniyanın imaratı, azırkı AlaToo bulvarında, Lyuks magazininin bir başında jaygaşkan. Jezdem meni
oşol keçege eerçitip bardı. Zalda aldıñkı katarda Moldobasan, Kalık,
Karamoldo, Sayakbay, Osmonkul, Ibray, Şekerbek, Çalagız jana başkalar
oturuştu. Men üçünçü artkı katardan jay aldım. El orundarga
jaygaşkandan kiyin, tigil kaptal eşikten çıgıp, filarmoniyanın
jetekçileri menen komuzdu jaratkan ustakerler jana Pokrass menin
artımdagı katarga oturuştu.
- Kim birinçi çıgat? - degende ele zaldagılar japırt bir oozdon Moldokem
çıksın deşip, Karamoldonu sahnaga çıgarıştı. Jañı komuzdun ülgüsün
Pokrass elge körsötüp turup Moldokege kolmo-kol uzattı. Karamoldo komuzdu
köpkö küülödü.
Kulaktarın, moynun, arjak-berjagın bir topko tekşerip körüp, komuzdu
kayradan küülöy baştaganda ele:
- Moldoke! Kambarkandan başta, zaldagılar jaalap jiberişti.
- Küü jandı eritip, sezimderdi kozgop, köñüldü kötörüp, ar bir adamdın
jürögünön tünök taap, eldi rahatka köşültüp turdu.
Meni menen tuştaş artkı katarda oturgan Pokrass, özülörünçö koburaşıp
kalgan ustakerlerge: «Sluşayte vnimatelno, u nego obsolyutnıy sluh» degen sözü kulagımda uşul küngö çeyin saktalıp turat. Küü çertilip
bütköndön kiyin jezdem bir az toktoy kalıp, zalga köz jügürttü ele:
- Ulant, Moldoke, ulant, - deşip el jana bir top
küülördü çerttirişti.
Pokrass sahnaga çıktı. Karamoldo komuzdun ulam bir jerin körsötüp özünün
oy-pikirin köpkö çeyin tüşündürgöndöy boldu. Pokrass oşol jaktan ele
ustalarga körsötmö berip jattı. Alar özülörünö gana tüşünüktüü
belgilerdi jan depterlerine şıpıldatıp jazıp kirişti. Jezdem ordunan
kozgolup zalga karay baskanda, oturgandar.
- Emi Ibray çıksın!
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

- Şekerbek çıksın! - deşti ele, Moldokemden kaysı sındı bermek elek.
Moldokemdiki ele jetiştüü deşip, köşörüp bolboy koyuştu. El taradı.
Oşentip, Karmoldo orkestrdegi komuzdun jañı formasının tuşoosun
kesken. Al alt-komuz atalıp kaldı.
Azır Karamoldo Orozov atındagı uluttuk el aspaptar orkestri eldin
massasına keñiri maalım, Künöstüü jergebizdin şçıñgır obon,
temperamenttüü ritmderi, adamdı biylep algan janduu ırlardı daana
atkarışıp düynö eline attın kaşkasınday taanımal. Bul janrdagı
orkestrdin eñ mıktısı desek, eç kim talaşpas. Karamoldonun küülörün
orkestrleştirip, tögöröktün tört burçuna, dünüyögö jayıltkan jana
propagandalagan, körünüktüü maestro Asanhan Jumahmatov.
Karamoldo ugulgan dobuştardı deerlik küügö sala algan: Kreml
munarasının kurantının kakkanın, parovozdun jürgönün, dubalda ilinip
turgan çoñ saattın, ar jarım saatta zıñıldagan koñguroosun, şamaldın
ışkırıgın, terektin jalbırak-tarının şuuldaganın, eşik aldındagı
arıktagı şıldır suunun akkanın, şıbırt çıkkan dabıştı, jamgırdın
dooşun, köçödö ketip atkan at-arabanın döñgölögünün kıçıralkıyçıldaganın özündöy okşoşturup çerte algan.
- Kança küünü bilesiz desem, kırgızdın küülörün deerlik bilem, sanaganım
jok, beş jüzgö çamalaş küü çertem, attarın eskertse boldu çerte berem
deçü. Elüünçü jıldarı anı Radiokomitetke çakırışıp küülörün
jazdırışkan. Bügün 78 je 87-çi küünü jazdırdım degeni esimde. Erteñ
barıp jazdıram degende aga ayabay dayardançu, a künü komuzdan başka.
Küüdön upön başka maşakatı jok boloor ele. Komuzdun kıldarın çertip,
sınap, tınımdan kiyin kaytalap çertip turçu. Erteñ buyursa mına bul
küülördü jazdıram dep, alardı bir neçe jolu kaytalap çertip, taktap
turçu.
***
Komuz küülörü oñ tolgoodo jana sol tolgoodo ekige bölünüp çertilet - deçü
Karamoldo. Algaçkı komuz küülörü oñ tolgoo menen çertilgen boluu kerek,
bul bayırkı, eskirip bütkön, bizdin doorgo kelip jetken jok. Unutulgan
tolgoo. Azır bir-eki ele küü oñ-tolgoo menen çertilet, aytsak «jindi küü»
je «biy küü» türkümdögülör, Sol tolgoo oñ tolgoodon köp kiyin komuzdu
örkündötüüdön kelip çıkkan, jaşıraak, dooronu jürüp turgan tolgoo. Bul
bizdin mezgilge kelip jetken tolgoo. Azırkı küülördün bardıgı sol tolgoo
menen çertilet.
Komuz küülörü tört türkümgö böl ünöt, tört bagıtka ösüp ketet;
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

1)Kambarkan
1. Nasıykat
2. Şıñgırama
3. Botoy
Işkıboz adep komuz çertkendi üyröngöndö bardık türkümgö kirgen
küülördön çertip üyrönöt. Çoñ komuzçu boluuga şıgı barlar, türkümdün bir
bagıtına köbüröök kızıgat da anı mıktılap özdöştüröt. Öz aldınça küü
çıgaruuga dalalat kıla aştaganda ele, özünö süykümdüü, jaktırgan
türkümdön küü çıgaruuga aşıgat. Köbünçö oşol türkümdön küü çıgarıp
kalat.
Kambarkan türkümü, bagıtı boyunça küü jaratkandar- Muratalı, Karamoldo,
Kudaybergen. Bulardın küülörün mıktı atkargandar Şekerbek, Meyilkan
Asılbek, Karamoldoev Sabır, azırkılardan Beyşeke Jandarov, Samara
Toktakunova, Apas Bakirov, Saadabay Şabdanov j.b.
Ubagında Karamoldo özü «menin küülörümdön jakşı çertet» - dep
Şekerbekti özgöçö baalay turgan jana aşıkça urmat menen kadırlaçu.
Kontsertterde je jooptuu joluguşuularda, keede özünün küülörün
Şekerbekke atkartçu. Jogoruda atalgan çertmekçiler Karamoldonun
küülörün deerlik özdöştürö ala-alışpadı, tek ayrımdarın gana
algılıktuu atkarışat.
Nasıykat türkümü küü çıgargandar - Toktogul, Ibray, Atay, Şekerbekter.
Bul bagıttagı küülördü mıktı çertkender Şekerbek, Asılbek, Samara,
Boluş jana dagı azırkı mıktı atkaruuçular.
Şıñgırama türkümü - öküldörü jana atkaruuçular Atay, Şekerbek, Boluş.
Botoy türkümü - komuz karmagandın bardıgı çertişet.
Komuzçular küü çıgarganda eki türkümdön çıgarışı mümkün, je eki
türkümdün ortosunan dele çıgara berişet.
Komuzdun jasalış forması boyunça ekige bölüp jürüşöt: Toktoguldun
komuzu, Çalagız İmankulovdun komuzu. Komuz ilgeri karagaydan, örüktön
çabılçu, kapkagı karagaydan.
Azırkı komuzdu forması jagınan törtkö bölsö bolot: Toktoguldun komuzu,
Çalagızdın komuzu, orkestrdegi alt-komuz jana elektro komuz. Komuz
jıgaçtın ar kıl porodasınan jazala berçü boldu. Forması boyunça
Çalagızdıkı bardık jerde «köbüröök paydalanıp ketkeni baykalat.
Komuzdu üyrötüüdö jana propagandaloodo Saadabay Şabdanovdun ısmın
jana ıkmasın özgöçö bölüp atoogo tatıktuu. Al ışkıbozdorgo komuzdu nota
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

menen üyrötöt. Orus kızdar je başka-uluttun öküldörü Karamoldonun
küülörün kıyan jürgöndöy, sel kaptaganday şartıldatıp çertip tursa tula
boyuñdagı kıldardın baarı özünön-özü küügö kelet. Saadabaydı koldon
kelse bagıp alçu jigitterden.
Karamoldo özü komuz çapkandı jakşı bilse da, Çalagız jasagan komuzdu
paydalançu. Örüktön özgö jıgaçtardan jasalgan jana başka formadagı
komuzdu çertken jok. Elüünçü jıldardın başında, komuzum eskirip ketti
dep, Çalagızga atayın tapşırma menen jañı komuz çaptırgan. Moynu
mınday bolsun, külçögü tigindey bolsun, murunku komuzdan çoñuraak bolsun
dep tüşündürmö-körsötmö bergen. Komuz dayar bolgondo ekööñ teñ almaksalmak çertip jürdü. Kıyladan kiyin gana jañı komuzunun ünü açılıp, anı
takay çertip kaldı, bul Karamoldonun akırkı komuzu ele.
Ketkutje mondalindin kıldarı tagılgan komuzdu körgöndö kabagı bürkölüp,
sert öñü tünörüp, ayabay keyip kalar ele. Karamoldo komuzdun kıldarın özü
jasaçu, je Çalagız, Ibraylar ataylap alıp kelişçü. Kıldı özü
çıyratkanda bardıgıbız jardamdaşçubuz. Bul özünçö bir okuyaga, köñüldüü
mayramga aylanıp keter ele. Karamoldo al künü mañdayı jarık, köñülü
kuunak, kubanıçta jürçü.
***
Karamoldo Orozov (öz atı Toktomambet, kiçine çagında okumal kara togolok
bala eken). Issık-Köl aymagında, Korumdu degen jerde 1883-jılı jardı
dıykan çarbagerdin üy-bülösündö tuulgan. Komuzda oynoonu öz atasınan
üyröngön. Al uluu köñtörüşkö çeyin ele ataktuu komuzçu-muzıkant bolçu.
Dostorunun kurçoosunda, eldik jıyındarda, aş-toylordo, kiyin jalpı
soyuzduk mayramdarda, meldeşterde jana komuzçulardın neçen
sınaktarında özünün küülörü menen çıgıp jeñip çıkkan.
Karamoldonun talantı köñtörüştön kiyin jañıça güldödü, al jañı
muzıkalık madaniyattı tüzüüçülördön bolup kaldı. Kırgız eldik küülördü
tapkıçtık jana bilgiçtik katarı gana çıkpastan, alardı çeber atkaruuçu
gana bolboston andan arı östürüp önüktürüp, tereñdetip tüp nuskalık
muzıkanın deñgeeline çeyin kötörgön insan. Köp sandagan, unutulgus
aspaptar pesasının avtoru. Eldik kompozitor katarı, eldik-klassikalık
küülördü «Sıngan bugu», «İbarat», «Kaytıp çert», «Nasıykat», «Jaş
Kerbez», «Kolhoz kambarkanı» başka tolgon küülörü öz aldınça kırgızdın
eldik aspaptar muzıkasının eñ jogorku jetişkeni bolup kaldı.
Karamoldo komuzdu ar-taraptuu özdöştürüp jetkileñ bilgen jana komuzda
atkaruuçuluk çeberçiliktin jogorku baskıçına jetken. Kırgız
iskusstvosunun tarıhına komuzda oynoo akademiyalık mektebinin
negizdööçüsü katarı kirdi. Anın çıgarmaçılıgı kırgızdın professional
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

muzıkasının ölüşünö, toroluşuna jana güldöşünö öbölgö tüzdü. Eldik
kompozitor jaratkan küülör, kırgız kompozitorlorunun köp sandagan
çıgarmalarına negizi bolup kaldı, Azırkı komuzçulardın jemiştüü
çıgarmalarına tüzdön-tüz taasirin tiygizdi. Ötköndün uluu masterlerinin
murastarı, eldik muzıkanttardın köp kılımdık tajrıybaları
Karamoldonun barlıgınan gana saktalıp kaldı, jetkileñ formaları
jalpılanıp kiyinki muundarga ötkörülüp berildi - deyt al jönündögü
buklette.
1931 jana 1936 jıldarı Karamoldo Orozov Kırmam teatrda orkestrdin
solisti, al emi 1936-jıldan ömürünün akırına çeyin Kırmam
filarmoniyasının El aspaptar orkestrinin solisti katarı emgektengen.
K.Orozov Moskvada ötkörülgön kırgız iskusstvosunun eki dekadasının
katışuuçusu. Komuzçunun koomduk jana çıgarmaçıl zor işmerdüülügü
partiya jana ökmöt tarabınan jogorku baalandı, 1935-jılı aga «Kırgız
SSR el artisti» ardaktuu naam ıygarıldı. Karamoldo Orozovdun ısmı
Toktogul Satılganov atındagı Kırmam filarmoniyasının mamlekettik
Eldik İnstrumentter orkestrine ıygarılgan, Narın şaarındagı muzıkalık
mektep Karamoldo atında. Özü tuulgan öskön Korumdu aylındagı orto
mektep, Karakol şaarındagı bir köçö Karamoldonun ısmın alıp kaldı.
Mekteptin aldında Orozovdun kutunası ornotuldu.
1983-jılı 24-dekabrda filarmoniyanın çoñ zalında Karamoldonun
tuulganına 100 jıl tolgonuna baylanıştuu saltanattuu keçe bolup öttü.
Respublikalardan delegatsiya katışıştı.
***
Jıynak jazılıp bütüp, materialdardı ireeti menen jaygaştırıp basmaga
berip atsam, tuugandarım alıstan bolgondo da Jumgal rayonunan «Agım»
gezitinin üstübüzdögü jıldın 2002-j. 27-sentyabrın-da çıkkan «Açıla elek
sandıkta» rubrikasının astında jarık körgön «Kırgız küüsü kantip
kılımga kaldı?» - degen kölömdüü makala maekti alıp kelişti. Avtoru
eldik folklor jıynooçu Buudaybek Sabır uulu.
Tuugandarımdın kıjırdanuusunun jön-jayın teriştirip körsök «Sokur
içegiden jeñilgen Karamoldo» degen teması eken. Tuugandarım ayakta
makalanı ayabay talkuulaşıp, avtorlorgo, gezitke jetkileñ iliktenbegen
jalgan materialdı basıp jiberişkenine naarazı bolup kelişiptir.
Makala menen taanışıp körgöndö ele, apırtmaluu uşak söz, adamdın
parkın koomçuluktun aldında ketirgen, abroyun tebelep-tepsegen, bütündöy
bir eldin (Karamoldonun baybiçesinin törkündörünun) abiyirine şek
keltirgen, tınç jatkan adamdardı dürbötüp namısın kozgogon, «beş
ördök» makala eken. Karamoldonu bir beçera adamday süröttögön. Makalada mintip jazılat: «Oşol uçurda Karmoldonun radiogo jazıla elek,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

dagı 40-50 döy küüsü bar eken. Emne üçün sizdin küülör toluk jazılgan
emes? - desem, «eski küülör» dep radiogo albay jürüşöt» - dep joop berdi.
Degi Buudaybek Sabır uulu Karamoldonun kança küüsün jazıp aldı eken?
Egerde jazıp alsa, alar kayda? Kança küü çertesiz dep surasam. «Kırgız
küülörünün bardıgın çertem. Sanap körgönüm jok, atın aytsa ele estetse
ele boldu atkara berem, çaması 500dön aşık küü çertem» - degen ele.
Karamoldonun küülörü 1953-jılga çeyin (Men universitetti bütkönçö
Karamoldonun üyündö tarbiyalandım) jazılıp bütkön boluu kerek. Alardı
teatraldık instituttu bütüp kelgen talanttuu jana şıktuu adis
radiokomitette iştegen Tursun Uraliev jazıp algan. Karamoldo oşol
jıldarı Jogorku Sovetke deputattıkka şaylangan. Karamoldonun küülörü
3-4 jolu radiodon jañırıp turçu.
Jezdem bir kündö üç je tört gana küünü jazdırçu. Jazdıram degen künü
küünü kayra-kayra çertip kıyalına jetkirip, komuzun da tabına keltirip
turup, anan barıp jazdırgan. Eski küü eken dep radiokomitet eç kaçan otkaz
bergen emes. Küü jazdırgan jılı köñüldüü, jaydarı, mayramda jürgöndöy
kubanıçta jürçü. Oşol Tursun Uraliev azır dele teleradio komitette
işteyt.
- Kayra makalaga keleli, «1960-jılı Togolok Moldonun jüz jıldık
maarakesine Narınga barıp kelgenden kiyin Karamoldo «sokur içegi»
bolup soyulup oorukanaga jatıp kalat». Avtor bul maalımattı kaysı
bulaktan aldı eken?
Irasında oşol jılı Karamoldo üy-bülösü menen Issık-Kelgö barıp,
(Korumdu) es alıp kelişken. Aradan 15-20 kün ötböy ele jezdem IssıkKölgö karay barıp kelem dep ele şaşılış ketiptir. Uçuraşayın dep
barsam üy-bülösü kabatır boluşup oturuşkan eken. Karamoldo Narından
kelgenden Issık-Köldön, ekinçi barganda oorup kelgen.
Gezitte «... Karamoldo sokur içegi bolup soyulup oorukanaga jatıp kalat.
Janında Çalagız İmankulov oturup, anan özünün baybiçesi kelgenden kiyin
aga tapşırıp ketet» Bul jalgan maalımat kaydan çıga kaldı, emnenin
negizinde jogorku saptar jaraldı?
Deginkisinde, Karamoldo ayılga barıp Düyşömbü degen mıktı inisi bar
ele aga jolugup meyman boluñuz degenine ınabay, tokuluu at taptırıp
jayloogo ketet. Jayloodo ar-bir üygö ayak öydö kirip, uçuraşıp emi
körüşöbüzbü, jokpu dep ele koştoşo beret. Tütünmö-tütün koştoşup bütkön
soñ, 3-4 kündön kiyin jakaga tüşöt. İnisi Usup menen «ekööbüz dele
kartayıp kettik» dep kuçaktaşıp ıylaşkan eken. Düyşömbü üyünö çakırıp
kozu soyup meymandap kalat. Et bışkıça, es algan bolup kıyşayıp uktay
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

beriñiz dep törgö jatkırat. Tamak dayar boldu degiçekti bolboy, çoçup
oygonot da, men bolboy kaldım, tezinen Bişkekke jetkirgile dep çıday
albay aldastap kalat. Tünü menen jol jürüşüp Bişkektegi Nigmatulindin
(mezgilinde ataktuu klinikanın biri) klinikasına jetkirişet.
Nigmatulin özü operatsiya jasayt, birok sokur içegisi oorubay ele aman
eken. Ooru ötündö eken dep booruna operatsiya jasayt. Ötündö taş bar eken,
kabıgı jarılıp ketiptir, öt denesine tarkagan. Jetimişten nebak aşkan
kişige eki operatsiya katar jasalsa ulgaygan adam emes, jaş jigitter
turuştuk bere alabı? Karamoldo «sokur içegiden jeñilgen jok, ötü
jarılıp ketip, operatsiyanı kötörö albay «boordon» ketti.
Emi gezitiñizge keleli: «Janında Çalagız Imankulov oturup, anan özünün
baybiçesi kelgenden kiyin aga tapşırıp ketet, bir az turup anan
baybiçesi da ketip kalgan eken».
Bul çındıkka jakındaşpagan jalgan maalımattı avtor kayaktan aldı eken?
Karamoldonun baybiçesi Toktobübü degen kim ele?
Menin öz atam Soltonbekov Irsalı, enem Jumakan kızı Sayrakenin
baldarı toktoboy jüröt. Bala körüşsö ele çarçap kalat. Jakın bir
tuugandarınan boyunda bar ayalı töröy elekte, özü ölüp kalgan bolot. Mına
uşul jetim kalgan ımırkayga Toktobübü degen at koyuşup atamdar bagıp
alışat. Toktobübü menin ata-enemdin bagıp algan balası. Kız jañı ataenesinin közömölündö Bişkekte, oşol kezdegi aldıñkı intelligenttin
üyündö tarbiyalanıp, okup bilim alıp abdan adeptüü ösöt. Al tehnikumda
okup jürgöndö atası, abası, çoñ ejesi repressiyaga duuşar boluşat. Üybülösün Jumgaldan çoñ enebiz Burul kelip köçürüp ketet. Okuusun bütüp öz
kesibi boyunça iştep jürgöndö, Çaekte iştegen Köldük, bolgondo da
Korumduluk Abdrahman degenge turmuşka çıgat jana al öz jerine alıp
ketet. Abdrahman karıp kalgan ata-enesinin jalgız balası eken. Jakın
tuugandarı dele jok bolso kerek. Soguş çıkkanda Abdrahman frontko
jönöyt. Toktobübü kıska möönöttögü traktoristtik kurstu bütüp bögüp algan
kayın ata-enesin bagıp jüröt. Abdrahman jaradar bolup soguştan kaytat
jana oşoyaktan üylönüp kelinçegin ala kelet. Toktobübü traktorun MTS.
Tapşırıp törkününö Jumgalga ketüügö kamınat. Ayıldaş aksakaldar
çogulup, jakşı jerdin bülösü eken, ketirbeybiz deşip, bataların
berişip, balasız jürgön Karamoldogo alıp berişet Karamoldo
Toktobübüdön Gülsün attuu kızduu bolot.
Men universitette okup jürgöndö Karamoldo studenttik jatakanaga özü
barıp, bizdin üydö jür erteli keç baş köz bol dep meni eerçitip ketken
Komnatada birge jaşagan joldoştorumdun közü tirüü katışıl turabız.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

... Sekseninçi jıldarı Bişkekke kotorulup kelüügö tuura keldi. Ançamınça ubakıt kvartirasız bolup kaldım, Ejem Toktobübügö kayrıldım bir
az ubakıtka tört kvartirañızdın birine kirip turayın,- batiriñizdi tez
ele boşotup berem. Ejem karamança köşörüp bolboy koydu. Bul kvartiralar
meniki emes, jezdeñdiki. Meni tuura tüşün. Karamoldonun kvartirasın eki
kvartiraga aylantıp, anı tört kvartiraga köböytüp Karamoldonun tukumun
tolugu menen üylüü jayluu kılışım kerek. Karamoldonun atına kıpınday
dagı kir juguza albaym inim. Kapa bolgon jokmun. Kayra küyöö balası
Gülsündün kurbalın joldoştoruma barıp aytıp jetekçi kızmatka
koydurdum. Toktobübü degen Karamoldo üçün öz janın ayabagan insan ele. Özü
bardık işke büyrö, tıkan, ayalzattın tazası. Üyündö kıl jatçu emes.
... Tünü menen Düyşömbülör Isık-Köldön alıp kelişip, operatsiya
bütküçöktü başında turup, anan kayra kölgö ketişken. Karamoldonun
janında inisi Askar İbraev turdu. Baybiçesin, kızı Gülsündü darıgerler,
alardı körüp Karamoldo özün taştap jiberbesin dep, oorukanaga keltirbey
koyuştu. Askar İbraev özü çoñ jurnalist, «Mugalimder kezinde» emgektençü.
Kiyin ondogon jıldarı Moskvada Jogorku Sovettin aldında kotormoçu
bolup iştedi. Eki uulu Moskvada ilimdin doktoru, professorlor. Azır
Çolpon-Atada üy saldırıp oşol jakta turat. Kölgö es alıp ketkin dep meni
meymanga çakırıp jüröt.
Askardı öz uulu İskenbay almaştırdı. İskender Karamoldoev Moskvadan
instituttu bütürüp kelgen (ayıl çarba boyunça injener), Frunzede
Partiyalık Jogorku mektepte okutuuçu. Azır al insan jok, düynödön köçüp
ketti.
İskenbaydan kolmo-kol jezdemdi men ötkörüp aldım. Akırkı eki sutkada,
almaştıra turgan kişi jok, kagarı menen men bolup kaldım. Karamoldonu
biri-biribizden kolmo-kol ötkörüp alıp turduk, janınan bir karış
jılgan jokpuz. Alban muzıkanttı da jalgız taştap koyuuçu bele!.,.
Emi «stakandagı suuga keleli». Al suunu kim alıp keldi eken, kayaktan? Je
sırkoolor jatkan ar bir palatada krandın suusu bar beken. Je eşikten,
operatsiya bolgondorgo suu alıp barıp bergile dep uruksat beret beken?
Kaysı oorukanada ayrıkça içki organdarga operatsiya bolgon hirurgiyalık
bölümdördö stakanga toltura kuyulgan suu asmandan tüşüpbü?
Borborduk oorukanalar emes tee tetigi çet jakadagı elettik oorukanalarda
dele muzdak suu menen oozun sürtüp turgula dep uruksat
berilbesin, borborduk jazuuçular kandayça tüşünböy kalat?
Beytapkanalarda stakandı paydalanuuga uruksat berilbeyt, bul jobo al
muzdaktan beri ele küçündö.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Ulukbektin meditsina boyunça üç tomduk traktatında keselmandarga muzdak
çiyki suunu içirböönü talap kılgan. Dünüyö jüzündögü darıgerler uşul
küngö çeyin bul jobonu tak atkarat. Azırkı sanitardık teylöö (düynö
jüzündö) Ulukbektin okuusuna negizdelgen. Başkı vraçtın körsötmösü
boyunça, keselmandın oozu kurgap tursa, kebersigen erinderin kök çaydı
kaynatıp, salkınıraak abalda taza dakini nımdap sürtüp turgula degenin
janında bagıp turgandar tak atkarıp turduk. Ötö ele çıdabay baratsa çay
kaşık (aş kaşık emes) menen birdi oozuna bergile degenin da unutkanıbız
jok. № 95 kök çay paydalanılgan, anı farfor çaynekte (stakan emes) alıp
kelişçü. Al turgay çınını da paydalanuuga uruksat berilgen
emes. Darıgerdin körsötmösün daana atkarganbız.
Jezdem anda sanda özünö kelet. Köpçülük ubakta jöölüytü çabalaktayt.
Isık-Köl, Isık-Köl degen sözdördü köp aytat. Tünündö, «jel sokpoyt,
şamal jürböyt»,... «Isık-Köldün şamalı ay» -dey bergeninen Kal ık
Akievdin üyünö telefon çaldım. Oorukanaga jakın, azırkı «Manas»
kinoteatrının oro-parasında bolçu. Karañgı tündö Maşa jeñem özü
jügürüp kelip jel üylötküçün, ventilyatorun berip ketti. Maşa jeñem Magrifa Rahimova - pedagogikalık ilimderdin doktoru, professor, Ondogon
jıldar boyu Arabaev atındagı peduniversitette üzürlüü emgektenet.
Kafedra, institut başkarat. Dissertatsiya korgoo boyunça kança ilimiy
Sovetterdin (Özbekstan, Kazahstan) müçösü. İlimdin kandidattarın
tarbiyalap çıgarıp turat. Ondogon ilimiy makalalardın, pedagogikalık,
metodikalık, okuu-metodikalık kuraldardın avtoru. Şerikteş
mamleketterge belgilüü okumuştuu.
Jelpigiçti koyup bersem jezdem esine kele kalıp, Ööh! Janım jay ala
tüşpödübü, Isık-Köldün şamalı kelbedibi, Köldün şamalınan aylanayın!
_ dep meni köpkö alkadı. Esine kele kalsa ele, sen baktıluu bolosuñ, ooba
sen baktıluu bolosuñ balam! Emi janagı çayıñdan oozu-murdumdu nımda.
Ooba, sen baktıluu bolosuñ dep ele ayta berdi. Anan kiçine köşülgönsüyt,
kayra oygonot. Aldastayt. Oozu murdun etiyattık menen sürtüp çıgam. Başı
ısıp turat. Öñü albırat.
Kündür-tündür eki sutka janınan karış jılganım jok, ajatkanaga da
medsestra kelbese bara albaym. Halat jamınıp, kerebettin janında
kerebetke baylangan sol kolun karmap uşalap oturganım oturgan. Kolum
talıp ketse dele ukala deyt. Jezdem eşikke jakın, tördögü eköö da
operatsiya bolgondor, töşöktö. Alar meni ayaşat, çıdamkaylu-uluguma baa
berişet. Men jezdem menen alpuruşam.
Kündüzü, tüşkö jakın, jezdemdin şayı ooy baştadı, aldastap çabalaktap
kaldı. Men daroo Çalagız İmankulovka telefon çaldı. Aksakal daroo kele
kalıñız, daarat ala keliñiz, jezdemdin şaymanı ketip atat.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Boluptur aylanayın, ırım-jırımımdı jasap alıp tez ele kele koyöm.
Çalagız İmankulov Karamoldo operatsiya bolup atkanda üstündö bolgon emes,
üstündö Düyşömbü jana Köldön kelgender bolgon. Çalagız Karamoldo
kaytış bolup atkanda menin çakıruum boyunça kelgen.
Aksakal kirip kelip ele maga jalına berdi. Aylanayın sen jön bilgi bala
turbaysıñbı!... Adam turbaysıñbı - köpkö koburadı. Emi jezdeñ bolboy
kalıptır. Senin esiñ çıgat, eşikke çıgıp otur. Men eşiktin sırtkı
tübündö oturdum. Ekinçi etaj, bolgondo da koridor tügöngön jerde. Aksakal
şatıratıp kölkö dem saldı, ıymanın okup atat dep ele otura beripmin.
Bir mezgilde özü çıgıp, dokturlardı çakır dedi. Men daroo çakırıp
keldim. Üç-törtöö jabıla kelişti, meni kirgizbey koyuştu.
Köp ubakıttan kiyin kirsem, jezdemdin üstün ak şeyşep menen jaap
koyuptur. Çalagız aksakal jezdemdin janına otura ber, emi bıyakka sööktü
alıp ketmeyinçe eç kim kelbeyt. sen janında bolosuñ. Men barıp üyünö
uguzayın. Eki saattan kiyin dokturlar kelip, sööktü kötörüp eşikke çıgar.
söök koyuçu jayga alıp bar. dep şaştırdı. Üygö telefon çalsam İskenbay
keldi, eköölöp zambilge salıp korridor arkıluu kötörüp, ekinçi etajdan
ıldıy tüşüp, sırtta koroonun artkı çetindegi atayın jayga alıp bardık.
Oşonço jerden bir da jolu dem çıgarıp jerge koygon jokpuz. İskenbay
jügürgön boyunça kayra ketti. Sanitar eşikti kulpulap açkıçın maga
tapşırıp ketip kaldı. Men jezdemdin söögün sırttan kaytarıp kaldım.
Bir mezgilde kün battı, tün kirdi. Japadan-jalgız karañgı tuş-tarabı
kurçalbagan, ebegeysiz çoñ een koroodomun. Tün ortosu bolgondo, saat
üçtördö jük taşuuçu maşina menen Düyşömbülör ökürüp kelişti. Maşina
tolo el, ızı çuu, men eşikti açıp berdim. Alar çuuldaşa sööktü maşinaga
salıp, ketip kalıştı. Meni ala ketkile degiçekti bolboy ele jönöp
ketişti. Oşol jerden jöö jalgız karañgı köçölör arkıluu serbeñdedim.
Üyüm azırkı “Ayçüröktün” bet mañdayında «Narkomprostun»
kvartiralarıñda bolçu.
Sööktü üyünö tünötüp, ertesi ökmöttük komissiyanın (pazik) avtobusunda
Kölgö karay jol tarttık. Avtobusta komissiyanın müçölörü Gapar Aytiev,
Çalagız İmankulov jana meni oşolorgo koşup oturguzdu. Ertesi şaanşököt menen söök koyulgandan kiyin oşonço el Usuptun üyünün eşiginde
tegerektep jerge oturuştu. Osmonkuldun koluna Karamoldonun komuzun
berip, stolgo oturguzup koşup ırda dep talap kılıştı. Osmonkul eki
kuplet ır aytıp, oozuma eç nerse kelbey atat, moldokemdi kandayça koşmok
elem dep eldin aldınan öttü. Añgıça meni janına alıp oturgan, Çalagız
İmankulov obdula öydö turup, jalpı elge kayrıldı. Ünün jogoru çıgarıp
tömönkü sözdördü ayttı: «Kalayık kalıñ jurt, Karamoldogo baktını kayın
jurtunan aytkan eken Bir kiçinekey kaynisi. kiçinekey bala Karamoldonun
janı oozunan çıgıp ketkiçekti bapestep baktı. Bul balanın kızmatı at
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kötörgüz. Uşul jerde oturgandar, balaga bata berip koygula dep meni öydö
turguzup, «ömürüñüz uzun bolsun, baktıluu, taalayluu bol, eç jamandık
körbögün» - dep aytögörek oturgan el çuruldap bata bergen.
Karamoldo jönündö makala kerek, bolso maga kayrılsañar bolmok eken.
Azır «Karamoldonun küülörü» attuu kölömdüü kitebim basmakanadan çıgıp
atat.
Buudaybek Sabır uulu meni jakşı bilet ele, emne üçün maga jolugup
makalasın taktagan jok. Karamoldonun düynödön kaytkanına 40 jıldan
aştı, oorukanaga jatkanına kübölör dele kalbay kaldı go degen maksatta
jazılganbı je atay biröölördün tapşırmasın orundatıp jürbösün.
Bul masele boyunça, gezittin redaktoruna kayrılsam «Agımdın» 2003-jıl,
10-yanvarındagı nomuruna «Taktap koyboylubu», Karamoldo sokur içegiden
jeñilgen emes» degen temada menin makalamdı kıskartıp basıp
çıgarıştı.
BALASAGIN OTTORU

(Ulamış)
«Köbü jalgan köbü çın, körüp turgan kişi jok, köpçülüktün köönü üçün,
jarımı jalgan jarımı çın, janında turgan kişi jok, jarandardın köönü
üçün» - dep jomokçular manastı aytaarda kiriş söz katarı baştooçu
deşet. Çoñ manasçılar, bular akıykatta uluu insandar: miñdegen sap ırdan
kuralgan poemanı jatka üyrönüp aytkan, oñdogon, jüzdögön kişilerdin
ısmın atagan, jer-suunun attarın, uruulardı, elderdi çataştırbay
süylögön, ayrım epizoddordu kayra-kayra kaytalatsa da bir sözünön
jañılışkan emes, bulardın esi-es, sezimtal, akılı tunuk, daana. Kündürtündür küpüldötüp sabalap aytıp oturuşsa da özülörü çaalıgıp-çarçap
koybogon, tajabagan, sözgö da balban, özülörü da balban, kayratman.
Çeçendigi jöö külük, akındıgı artıkça, akılga dıykan, daanışman
adamdar.
Bayırkı kırgız elinin tarıhın aytkandardın biri Balık ooz manasçı.
Balık ooz Manastı türk atadan tartıp aytçu eken, anın manası toluk bolgon
jana adisterdin aytuusuna karaganda kölömü 120 basma tabakka jetken.
Birok Balık oozdun Manası toluk saktalgan jok ayrım üzündü, je kara söz
katarı ulamalardın sanjırasında, kee bir sözmölör türündö bizge jetti.
Anın aytuusu boyunça mınday üç miñ jıl murun biz Uguz-Uygur mamleketi
bolupturbuz.
Kırgız taypaları başka el, uruular, uluttar sıyaktuu ele bir dinden
ekinçisine ötüp, tutup kelişti. Kırgızdar bir zamanda totemdik, şaman
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

bakşı dinderin karmagan. Oşolordun kaldıktarınan azır dele too-taşka,
mazarlarga sıyınuu, bulak başın bulgabay tabınuu şam jaguu, dolononun
butaktarına çüpürök-çapıraktardı bayloo (ukurugum dolono uuru-börü
jolobo, Kamçımdın sabı dolono kapır uuru jolobo) jazında kün algaç
kürkürögöndö «dambır taş» kılıp dagıra-çılapçındardı kaldıratıp boz
üydü aylana jügürüü sıyaktuu körünüştör kezdeşe kalat emespi.
Kırgızdar bulardan kiyin Budda dinine ötüşkön. Budda dinine kırgız
taypaların Uguz kagan ötkörgön. (kagan-handarı hanı). Akırında azırkı
İslam dinin tutup kalıştı. Uşundan baştap kırgızdın bilerman çoñdoru
tarıhtı Manastan baştap gana ayttırışkan, murunku sanjıra tarıhtı
ayttıruuda budda dini toskool bolgon. Bir mezgilde «böö, çayan» jeer
bolgon ekenbiz, anın emnesin aytmak eleñer dep namıstanışıp katuu tabuu
koyuşkan. Oşentip kırgızdar Manastan berki gana tarıh sanjıranı bilip
kalıştı. Birok kırgız uruularının başçıları topko çogulgan kezde,
ataylap elden oboçorook örgöö tiktirip koyup, baytal beenin bal kımızın
çaykatıp, kızır emdi taypadan soydurup koyuşup, jaşırınışıp çektelgen
çöyrödö Manastan tışkarı kırgızdın murunku tarıhın ayttırıp uguşçu
eken. Kırgızdın eski tapkıçı ayrım manasçılar, akındar ırçılar
arkıluu saktalıp keldi, birok eldin keñiri katmarına taragan jok,
köşögönün arı jagında.
Balık ooz 17-18 jaştagı kuragında Ketmen-Töbödön oop Talaska ötüp
Ajıbek datkanıkına kelet, özü sarbagış uruusunan. Emne önörüñ bar dese
Manas bilem dep bir tünü tañ atkıça manas aytkan. Balık oozdun önörü
Ajıbek datkaga jagıp kelatda, balanı monçogo tüşürüp, başka kiyim
kiygizgile dep buyrugan eken. Eki boz üydü janaşa biriktirip tiktirgen
monçogo salıp, jañı kiyim kiygizip, al Ajıbek datkanıkında bolup kalat.
Bul jigit kırgız sanjırasın da bilgendikten. Ajıbekke ogo beter
jakkan. Bul okuya Kokon handıgının tuşunda bolgon sebeptüü, Anjiyandan
diniy başçısı atayın kelip, Budda dinin aytpasın dep katuu tıyuu salıp
ketken. Balık ooz Ajıbek datkanıkında köpkö jürdü. Al Ajıbektikine
«Kırgız elinin birimdigin kuralı» dep süylöşüügö bargan Baytikke
jolugup, anı eerçip kelip Solto elinin turgunu bolup kaldı. Baytik ar
müçösü kelişken, alp denelüü, ajarluu da, aybattuu da adamdın zoru«Baytikti körgöndö Manastı körgöndöy boldum ukmuş kişi eken, oşonu
eerçip Çüygö keldim» - «Manastı aytıp atkanda Baytiktin elesi Manas
bolup köz aldımda turat»- dep Balık ooz dalay eskergen. Al sanjıranı
Esen akından üyröngön eken. Al kezde jalpı solto elin törtöö başkargan.
Eşkojo, Kanat, Karboz Çını. Kanat biydin birinçi ayalınan: Bayseyit,
Boşkoy, Nurseyit, Kuttukseyit. Ekinçi kazah ayalınan Baytik, Bayake, Tileke,
Balık ooz Baytikti eerçip kelgenden kiyin sanjıranı Boşkoydun uulu
Alımbek üyröngön, andan sanjıra Turumbekke atadan balaga ötkön.
Turumbek 1937-38-jıldarı Balık oozdun sanjırasın 12 depterge jazıp
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

bergen, al uşul küngö çeyin Akademiyada saktalıp turat, anı kıymıldatkan
kişi jok. Mına uşul sanjıranı jana soltodon çıkkan mıktı sanjıraçı
Bala Ayılçının aytkandarın Abıtay Ömuraliev üyröngön.
...Bala Sagın ababızdın tarıhı, eski sanjırasız aytılbayt, özü dagı
bayırkı bolgonduktan al kırgızdın atına barıp baylanışat.
Türk atanın tukumdarınan mıktı çıkkan handarının attarı gana saktalıp
kaldı. Türk atadan Tütök, andan Baku han, Küyük han, Alinça han. Andan egiz
bala töröldü: Moñol jana Tatar. Eköö teñ kudureti küçtüü çıgıp, eki elge
han boluştu, birok ukum tukumdarı birine-biri tireşip kalgandıktan
dayıma soguşup kelişken. Moñoldon Kara han. «Atañdın atı Kara han, Kara
handan taragan,» - dep manasçılar kiriş sözünön kiyin jomoktu mına
uşintip ulantışat. Çıgaan sanjıraçılar azırkı muundu Kara hanga
altımış, altımış beş ata menen jetkirişet. Mına uşul Kara handan Uguz
kagan.
Uguz kagan kudurettüü küçtüü handardan.
Uguz han kırk tört jaşında biylikke kelgen, al jaşınan tıñ çıgıp elinin
süymönçülügünö ee bolgon. Budda dinin kirgizüügö köp araketterdi jasagan.
Atası anın tındıgına., eldi başkarıp, andan ketip atkanına karşı
turdu. Biylik taptakır kol juup, el-jurttan ajıray baştadı. Eldi buzdu,
dindi küçöttü degen şıltoo menen Uguzdu añ uulap jürgön jerinen öltürüp
kelgile dep jigitterine buyruk beret. Bul kabardı Uguz tıñçıları arkıluu
bilip kalıp, özü taraptagı adamdar menen bölünüp ketti. Kara han kol
jıyıp kelip Uguz hanga karşı soguş açat. Soguşta Kara handın başına ok
jañılıp kaza taptı. Oşol soguşta Kara handın bir tuugandarının
baldarı birimdikte Uguz hanga boluşat. Kırgızdın uyugan degen sözünön
ulam, bular uyuşkan el dep uygurlar atalıp ketken. Uygurlar Kara handın
bir-tuugandarının baldarı. Kara han ölgöndön kiyin büt el Uguzga baş
iyet.
Uguz handın altı balası bolgon. Uluu ayalınan; Kün han, Ayhan, Jıldızhan
degen uuldar. Kiçüü (çaçı sarı, közü kök) ayalınan Kök (asman) han,
Deñizhan, Too han (tooh, Tagın). Mına uşul Too handan kırgızdar.
Altı uuldan 24 nebere bar ele jana 16 tonçon (asırandı) soguşta ölgön
jan jökörlörünün baldarın bagıp ala bergen uuldarı bolgon. Uguzdun
tukumdarı ösüp-önügüp kırk uruuga ajıraşıp ketti: kırgız, kıpçak,
kurama, mañgıt kazah, kara kalpak, katagan, kıtay, koñurat, tayçık, jediger,
kalça, eştek, türkmön, munapıstar, nogoy, başkır.çuvaş, kañlı, kıyat,
nayman, kerey, alçın, jalayır, argın, merkit, noygut, üysün, karlıktar,
tatar, oyrot, alaş, duulat, taman, munduz, uygur, kutçu, teyit.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Uguz biylikke kelgenden kiyin mamleket küçtöp, çıñdadı. Koreyadan,
kıtaydan, irandan beri çabat mamlekettin aymagın keñeytti. Ebegeysiz zor
mamleketti kırk uruuga bölüp, ar-bir uruunun başına özünön mıktılardı
han kötördü. Bul kırk uruu handıgı ele, akırındap söz kıskarıp kırk uruu
Uguz anan kırgız , bolup öskörüp ketti da jalpı jonunan kırgız mamleketi
atalıp kaldı. Uşul ebegeysiz çoñ mamlekettin ortolugu kılıp Samara
suusunun boyuna Samarkent şaarın saldırgan. Azırkı Zeravşan (altın
dayra) al kezde Samara suusu dep atalgan. Darıyanın başatına kök mramor
çıkkan jerine, zıyarat kıla turgan üy saldırıp, mramordon kutunu
(buddanın statuyasın) çektirip, anı üydün içine ornotturup eldi budda
dinine ündögön, çakırgan. Budda dinin tutuşkan. Kutunu altından,
kümüştön, kolodon, kök mramordon jasaşıp oşogo sıyınışkan. Oşondon
ulam: «Üyüñö kut konsun, kuttuu bolsun», - degen alkoo kuttuktoo sözdör
saktalıp kaldı. Köçköndö kutunu kutuçaga salıp jürüşkön.
İlgerteden ele Uguzdun tukumdarı köçmön, köçüp konup jürüşkön,
oturuktaşkan emes. Oturuktaşkan el balaluu ayalday bolup, soguşka jarabay
kalışçu, zıyarat kılda turgan jalgız şaarı Samarken mından üç miñ jıl
murun salıngan eken. Anı Uguz-hansaldırgan. Özü 116 jıl ömür sürdü 72
jıl kagan boldu. (kaysı bir kol jazmalarda jüz jıyırma
jıl jaşagan).
Bala Sagın kırgız kaganattarının tukumunan: Oroz biy, andan Otor han,
andan Barahan, Alança han, Ooke, Ookenden Atılhan, andan Karaça han bolup
ulanat. Karaça handı kıpçaktar, nogoylor, öltürüşkön, kırgız, kazah
kaganattıktan kuulup kalgan.
Karaça handın atalaş tuuganı Kalıy biy eki uuldu boldu: Sagın, Araş.
Sagın uluusu, boljol menen bizdin eranın 560-jıldarı tuulup, 630jıldar aralıgında jaşap ötkön insan, Muhambet paygambardın zamandaşı
bolgon, andan al on jaş uluu. İlgeri Sokuluk, Kara-Balta, Ak-Suunun
suuları koşulgan jeri Üç-Koşkon atalçu eken. Kalıy biy mına uşul ÜçKoşkondun tuşundagı Kapka-Taştı jerdegen. Kaganat Samarkentte
jaygaşkan bolot Kiyin Otor han kagan bolgondo, Kaganattı Taşkentke
jakın, Otor (Otrar) şaarın saldırıp köçürüp kelgen. Azır Otrar
şaarının urandısı bar.
Sagın kiçinesinen tıñ çıktı, ötö talanttuu bolgonduktan, Bala Sagın
atakka kondu. Bala Sagın çeçen, akın, okumuştuu, arhitektor - zodçiy,
kuruuçu, usta, sürötçü, tarıhçı, filosof, düynögö atagı çıkkan jöö külük,
tölgöçü, alibettüü, küçtüü da bolgon, sayasıy işmer, körögöç, ıkılman kagan.
Bul adam kırgızdın tarıhına birinçi çıyır tüşürgön, tarıh mına uşul
kişiden baştalat. Bala Sagınday uul oñoy menen törölböyt. Ne bir çıgaan
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

talanttar bir kuyruktuu jıldızday jüz jılda bir körünsö, Bala Sagınday
uul-koş kuyruktuu jıldızday miñ jılda bir körünüüçü ajayıl kubuluş.
Bala Sagın on birge tolgon kuragında «Otrarga, Samarkenge baramın, atababalarımdın kümbözdörün oñdomokçumun, düynönü büt kıdırıp çıgışım
kerek, maga uruksaat bergile, - del atasına kayrılat, uruksat berilbeyt. al
üç kün -tünü tamak içpey koet. Kalıy biy: -Bala Sagındın baarı bir kete
turgan türü bar, bul aytkanınan kaytpayt”
-degen oygo kelet da, bizdin suroobuz bar, oşonu kanaattandırsıñ uruksat
berilet degen talaptı koydu.
Kazahtan çıkkan Abak biy degendin Baglan degen kızına kudalaşkanbız,
sen ketip kalsañ, Nogoylor hanı, Kıpçaktın hanı kelip alabız deşet,
berbeybiz deşse, kan tögülöör, adamdar naabıt boloor. Kırgız, kazah,
kurama, mañgıt biz kıynalaarbız. Sen Baglanga üylönsöñ, tigiler kısım
körsötüp, tiyişe albay kalaar. Ekinçiden, balaluu bolsoñ: köynök (kepin)
kiygenden tüñül, köpölök kuugandan tüñülbö», - degen kırgızda nakıl söz
bar. Jaman aytpay jakşı jok degendey, nepadasen kelbey kalsañ, artıñda
tuyak kalaar. Bala Sagın bul jüyölü sözdörgö makul bolot, bir-eki jıl
kütüp, balakattan ötkön Baglanga üylöngön. Ayalının boyuna bütüp, al altı
aylık bolgondo, öz maksatın atkarış üçün jolgo, sayakatka çıkkan. Keteerde
atası, eli-jurtun çogultup: «Seni jalgız jiberbeybiz, joo-jarakçan
jigitterdi koşup, azık-tülük mol kamdap anan jönötöbüz» deşkende jok
men jalgız ele ketem, ketkende da tün jamınıp jöö ketem, menin kayakka
ketkenimdi eç bir jan tuyuş kerek emes degen. Adegende Otrarga andan
Kavkaz, İran, Afganistan, Pakistan, İndiya, Kıtayga çeyin kıdırıp
ketet
...İnisi Araş da ar nersege şıktuu bolup çoñoet, mergençilik kılıp
jürüp, too arasınan ısık suu tapkan. Al jerge zıyarat kıla turgan jay
saldırıp, Buddanın statuyasın –kutunu ornoşturup, jaşoogo ıñgayluu
sonun jer, darı suu da bar eken dep atası Kalıy biydi eli-jurtu menen
köçürüp keldi. Kalıy biy ata konuştagan ıyık jer anan atınan Isık-Ata
atalıp kaldı. El darılanıp, keselmandar sakaygan, darı suunun özü Araş
atınan Araşanga aylandı. «Altın araşan, içkeniñ araş an aş bolsun»
degen sözdör kalk arasına taradı Kalıy biydin kalkı Isık-Atadan
Kegetinin oozuna çeyin jayılıp oturuktaşkan.
Aradan kaalgıgan kerbendey çubalgan uzak on jeti jıl ötüp ketti. Bala
Sagın otuzga çıkkanda aman esen aylanıp öz tuuruna kondu, ata konuşuna eljerine- Kegetige kaytıp keldi. Bala Sagın kelatsa jumuray jurt
Kegetinin oozunda joo tosup kotoloşup turuşkan bolot. Kalmaktın eki
hanı 200 miñden 400 miñge çamalaş kolu menen Karkıra arkıluu ötüp,
Santaştı basıp, Köl kılaasın jeektep Çüy öröönündögü taypalardı
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

çababız dep kelatkan bolot. Joo kabarı ugulup, el kamılgasın körüşüp,
joo tosup kalışkan eken.
Bala Sagın “Joonu ayıl üstunön tospoyt, joonun aldın toroy uturlap
barıp tosot, kokus jeñilip baratsa ayıl köçö kaçkanga ülgürgöndöy bolsun»
- dep, Sarı özön Çüydün alkımındagı kapçıgaydın oozuna kelişet. Bala
Sagın kalmakça kiyim kiyip, kalmakça süylöp, tün içinde örgüp jatkan
kalmaktardı aralap jürüp, alardın hanı Boomdu öltürüp kayttı, bul
kapçıgay kiyin Boom kapçıgayı ataldı. Ertesi kızıl kanga boelgon soguş
baştaldı, eki kol öydö-tömön sürüşüp jürüp, Kiçi-Keminge ötüşöt. Birinbiri ala albagandan kiyin jekeme-jekege çıgışat. Kalmak taraptan han
Boroldoy çıgat, kırgız kazah, kurama, Mañgıttan asker Bala Sagındın uulu
Taşı baatır çıkkan. Taşı baatır 17 jaşta, tolup da, bolup da turgan
çagı, narı ırayluu, bettüü, keñ dalıluu baatır jigit. Neçen kızdar aşık
bolgon, atam kelmeyinçe, üylönböym dep ayal algan emes. Jekeme-jeke
karmaşuuda Boroldoy baatırdı oñkoloto saydı. Oşol Boroldoy han
jıgılgan döñ Boroldoy degen atak aldı, Eki baatır kol başçısınan
ajıragan kalmaktar bıtırap kaçtı. Kırgızdar, kazahtar, kurama, mañgıttar
«kaçkan joonu katın sayat» bolup aydap jürüp kırıştı, Tekes-Kıyaska
kirgize çaptı, köp oljolor menen el jerine kaytıp kelişti.
Köpkö sozulgan jeñiş mayramı bütköndön kiyin, Kalıy biy elin çogultup,
balam on jeti jılı jok bolup kettiñ, kaysı jerde, kaysı elde bolduñ,
kanday okuyalardı kördüñ dep Bala Sagındı ortogo alıp, kepke salıştı.
Bala Sagın körgön-bilgenderin tökpöy-çaçpay, ıraatı menen aytıp berip,
elin ıraazı kıldı.
«Adegende, Otrar şaarına bardım: usta, sürötçü bolup jarım jılça turup
çoñ atabız Otor handın, çoñ eneleribiz Raziya, Arlandın, babalarıbız
Alınça handın, Barahandın kümbözdörün oñdop, süröttörün jañırttım.
Buddanın kutunasına sıyındım, andan arı ötüp, Samarkentge bardım. Iyık
jerlerinde boldum, buddanın kutunasına sıyındım, anda kıpçaktın hanı
Külmöz han, oşol eldin turmuş-tiriçiligi menen taanışıp, andan jönöp
Skifterge, Saklaptarga (orustardın tüpkü atası) bardım, İrandı,
Ooganstandı, Ajaptı (Siriyanı), Araptı aralap -ötüm, andan arı aylanıp
İndiya, Kıtayga çeyin kıdırdım, Büt düynönü basıp öttüm, andan arı
aylanıp öttüm ar kaysı eldin ürp-adattarı, çarbaçılıgı, ookat
tiriçiligi, mamlekettik tarbiya, jürüm-turumdarına çeyin taanışıp
üyrönüp kayttım. Eldi oturuktaştırış kerek eken degen. Atçan asker
menen katar jöö asker jookerler jeñilbeyt da eken. Men mına uşulardı
iş jüzünö aşıram. Elime, mamleketime bergen jardamım, kılgan kızmatım
uşular bolot. Bul maksattar jüzögö aşa turgan bolso, elim beykuttuka,
jırgal turmuşta jaşaşat. Jokçuluk degen bolboyt, koy üstündö torgoy
jumurtkalayt, mamlekette çındık, akıykat öküm süröt».
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bala Sagındın bul añgemesine eli muyup anday bolso, ertereek Taşını
üylöntölü deyt. Çımkendin oro parasında, Otrardın jaka belinde Karaç
biydin Maktım suluu degen kızına süylöşkönü barışat, Karaç biy özümdün
jeenim ekensiñ dep, kubanıp kabıl alat, makul bolot. Otrar şaarının
hanı Jançar handın uulu Koçkor Maktım suluuga üylönsöm dep közü tüşüp
jürgön, kudalaşkandı ukkanda, Taşını kandaydır bir amal menen közün
tazalagısı kelet. Mınday amal menen Otrar şaarının zıyarat kıla turgan
ıyık jaydın başçısı Koñur ıyık jayga tabınıp ketkile dep Taşılardı
çakırat, anı aldap oşol jerde öltürüünü çeçişet. Zıyarat kıla turgan jay
eki korgon men kurçalgan. İçki korgongo Taşılar bekinip alıp, Koçkor
menen soguşat, birok kurçoodo kalat, gondon çıga albay kalışat. Maktım
suluu Kök kar degen atın minip alıp, kırgızdarga kabarga ketet,
Mañgıttarga jetip iştin jayın tüşündürüügö ülgüröt. Mañgıttar Bala
Sagınga kabarlayt. Bala Sagın tümöndögön kol kurap barıp, Otrardı
çabat, talkalayt, Koçkordun kolun kıyratat. Taşılardı kurçoodon
boşotot. Koçkordu, Koñurdu darga asıp öltüröt. Otrar şaarın jeñgenden
kiyin çoñ toy ötkörüp Maktım suluunu Taşıga
alıp berişet.
Kıpçaktın hanı Adalat, Nogoydun hanı Tayçı bala Sagınga baş urup
kelişet, baş iyişet, murdagı kırgız kaganatı biriget. Aymagı Jayık,
İtilden (Volga) beri, bıyagı Baykaldan tartıp kırgız kaganatı kayradan
jaraldı. Bul eldi (mamleketti) bala Sagın üçkö bölöt, Bir handıgın Bala
Sagın özü, ekinçisine Tayçını, üçünçüsünö Adalattı han koet. Üç handıktı
biriktirip Bala Sagın jalgız özü biylebesten, üçkö bölüp koydu. Bala
Sagındın kalıstıgına, adilettüülügünö jalpı Kırgız kaganatının eli
çeksiz ıraazıçılıgın bildirişti. Bala Sagın özünün ata jurtu Kegetinin
tömön jagına handıktın ortolugun kurdurdu, kelişken şaar saldırdı.
Şaar Balasagın ataldı. Kee bir maalımattarga tayansak Balasagın
şaarında 50 miñge çamalaş adamdar jaşagan. Balasagın şaarının kalkı
Sogdiy tilinde jana türkçö da süylöşöt. Bala Sagın şaarı 590-595jıldarı kuruldu. Kırgız Kaganatının akırkı borboru bolgon.
Aradan 450 jıl ötköndön kiyin moldo Jusup (Yusup Balasaguni) Bala Sagın
kurgan mamleketti köksöp ırga koşkon degen pikirler da jok emes.
Balasagın şaarı – oşol mezgildegi injenerdik, arhitekturalık,
körkömdük talaptarga töp kelgen kuruluş. Al kezde şaarlar kölömü jagınan
çakan kelip, az sandagı joo kelse çaap ketmek oşol sebeptüü sepildin
biyiktigine, bekemdigine joogo ıñgaysız, korgonuular üçün bardık
şarttardı tüzüügö köbüröök köñül burulgan. Sepildin konfiguratsiyası
şaardı jöö kurçoogo alıp, köpkö sozulgan kamaloonu uyuştursa, karıkartañardı, maldardı joogo bilgizbey şaardan çıgarıp jiberüügö da
ılayıktaştırılgan. Şaardıktar suuga muktaj bolbosun üçün agın suunun
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

boyuna kurulgan. Soguş mezgilinde suu alış üçün bir neçe jaşıruun
joldor kurulgan, birok suu şaardın ortosu menen akpaş kerek eken. Mına
uşularga okşogon köp, ar taraptuu pozitsiyadan karap körsök, Balasagın
şaarı öz mezgilindegi şartka bardık jagınan tuura kelgen.
Bala Sagın eldi oturuktaştıruu maksatında Santaşka, Karakolgo, Narınga,
Özgöngö, Çatkalga, Alayga, Namangenge şaarlardı saldırdı. Oturuktaşkan
el jerdi iştetüü sıyaktuu, dıykançılık çarbanın köp türlörün iygiliktüü
önüktürö baştadı. Baykerçilik zaman ornodu.
Bala Sagından kiyin Taşı biylikke keldi. Bala Sagın sayakattan kaytıp
kelgenden kiyin Talas1 attuu uuldu bolgon. Taşının tuşunda Talas han
boldu, özünün atındagı şaar saldırdı. Taşıda kiyin Belek kagan boldu.
Oşol mezgilde İslamdi çıga kelip, Aziret Ali paygambardın
kılıçının jardamı menen düynödögü köp elge anı tañuu turgan zamanda
araptar 676-jılı Samarkendi basıp alıştı. Belek ugup elin büt jıyıp,
köp kol kurap barıp, azırkı Buhara şaarı turgan jerde (al kezde Buhara
şaar jok, Jılgınduunun toosu deşçü eken) çoñ soguş bolup, araptardın
askeri jeñilet, kalgan joo Samarkenge kire kaçat. Belek gamarkendi kamap
turgan uçurda, Arabiyadan köp kol kelet Kırgız (uguz) askerleri jeñilet,
Belek oşol soguşta ölöt. Kaganı jok kalk sürülüp, kırgız kaganatı
çaçırap ketti. Orto-Aziya eli ubayran boldu: kıpçaktar, kalçalar,
jedigerler Aral deñizinin arı Jayıl, İtil, Don (tıñ) suularınan arı
ketişke majbur boluştu. Nogoylor, başkırlar, munapıstar, çuvaştar,
eştekter Tündükkö dürgüştü. Kırgızdar, kazahtar, kurama, mañgıttar,
tayçıktar, koñurattar, dagı başka Uguz eli Çıgışka Altaydan arı Enesayga
(Endüüsay) azırkı Mongoliya turgan jerge çeyin sürülüştü.
Jeti kılım ötköndön kiyin gana 1217-1220-jıldarda Çıngız handın
askerleri menen Uguz handın tukumdarı özdörünün ata-konuş jerine
aylanıp kelişti. Çıngız han kırgız menen bir tuugan Tayçık elinen.
Çıngızhan - Çın Uguz Han degen sözdördün kuraması, öz atı Timuçin (Temir
Çıñ) bolgon.
Bala Sagındın tukumu Belek menen ele tügönböyt. Belekten Kulteke
(Kültegin), Kultekeden Alaç, Hakas bolup ulanıp ketet...
Kırgızdar Uguz handan taralgan, Bala. Sagındın tüzdön –tüz urpaktarı
boluşat.
...Bala Sagın miñ jıldan aşkan uzakka sozulkan sayakattan öz şaarına,
ata-konuşuna kayrılıp keldi. Urpaktarı unutpay, estep-eñsep jürgöndö
«Bala Sagın ottoruna» gezitke aylanıp şam çıraktay janıp keldi. Öz
jerine, eline kızmat ötöy baştadı. Kıyın şartta, oor turmuşta «Bala
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Sagın ottorun» tutandırıp, içkeletip turgan redaktsiyanın
kayratman kızmatçılarına çın peyilden jakşılık, iygilik.
«Bala Sagın ottoru» 20-24-iyul 1993-j.
KİTEPKANA

(Çüy-Tokmok şaarının madaniy önügüş tarıhınan)
El-jeriñdi taanıy bil
Adamdın jaşoosunda kitep çoñ öbölgö.
Kitepti okuu aripti taanıp, anan alippeni özdöştürüüdön, erte ele
balakay çaktan baştalat, anan ömür boyu adamdın arkasınan kalbay,
kölökösündöy eerçip jüröt. Adamdın kölökösü kançalık darajada, özünö
payda je zıyan keltireerin ajıratıp aytuu kıyın, birok kitepsiz azırkı
adam jaşay albayt. Kitepsiz ömür supsak ömür. Naadandık, karañgı, kuulukşumduk, buzukuluk, uşak-ayıñga batkan, tekke ketken ömür. Közü açık,
kökürögü sokur, aziz ömür.
Musulman degen sözüñüzdün özü ele, arabdın eski koreyşin uruusunun
tilinde - musliman, ilimdüü, okurman degen sözünön kelip çıgat. İlimdüübilimdüü bolsun dep, adamdar çürpölörünö Muslim degen ısım ıygarışat.
Baktıluu-taalayluu boluusun, jakşı kaaloo-tilekterin bilim menen
baylanıştırat.
Bala jaştayınan kiteptin köp tarmaktuu tatınakay düynösünö kiripter
bolot, aga boyun taştap, tereñine süñgüp kiret. Kiteptin jardamı menen
jaratılıştı bilüügö, düynönü taanuuga, kubuluştardı tuyuuga attanat.
Kitepten ar türdüü jañı maalımattardı alat, akılı ösöt-közü açılat,
suusunu kanat. Kitep adamdın jan joldoşuna aylanat.
Kitep önör uyrötöt. Bilimdi bekemdeyt, adistikti bülöp kurçutat. Ataeneden ala albagan keñeşti kitepten alışat. Koreya elinin bir makalı bar:
«Açka adamga bir balık berseñ, bir küngö tok bolot, al emi balık karmoonu
üyrötsöñ, ömür boyu tok jüröt». Balık karmoo önörün kitepten okup
üyrönüşöt.
Alsak, kut kitepter, asıl zat mugalimder, ar kıl tepkiçtegi okuu jaylar biri-birinen ajıragıs üç komponent.
«Kitep atın «Kutadgu bilig» koydum.
Kutun alsın okurman tereñ oydun.
Okuu tündö aldıñdagı şam çırak,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bilim alsañ mañday açı jarkırap.
Okuu, bilim kep nersege jetkiret.
Bul eköönön urmat-sıydı köp köröt».
Jusup Balasagın, 1074-jıl
“Ümütü jok, jalkoo kırgız,
Too başınan orun algan.
Ümütsüzdön kaçıp jürüp,
Ar önördön kuru kalgan.
İş ötkön soñ aziz tuugan.
Mümkün emes arttan kuugan».
Osmon-aali, 1914-jıl.
Balasagın şaarının kulunu, ilgerki moldo Jusup babanın mından 920 jıl
murun jazıpka turgan nasaatında, je Muharriri Moldo Osmonaalı Sıdıkv
ababızdın 82 jıl murun jazgan saptarında kalet barbı?
Ata-babalarıbız, ilgerten ele kiteptin barkın baasın tüşünüşkön.
Üylerünö ar kıl kitepterdi jıynaşkan, al kitepterge naadan adamdın
kolun tiygizdirbey, tübölük kenç katarı azdektep saktaşkan. Üy
kitepkanalar kitepti süyüüçülörgö, elge kızmat ötögön.
Kiteptin kızmatın eç nerse menen salıştıruuga da, teñeştirüügö da
bolboyt. Kündün nuruna je jutkan abaga ele teñeştirbese, oşolorgo tete,
baası jok kımbat nerse, Anın baasın bıça albaysıñ, ar kıl baadan alda
kança jogoru,
Çüy-Tokmokto Oktyabr revolyutsiyasına çeyin üç kitepkana bolgondugu
maalım. Alar - Ür Sooronbaevdin, Vasiliy Petroviç Rovnyagindin, Zakir
kalpanın (Muhammed Zakir Abdılkaşafar uulu) kitepkanaları.
Dür Soorombaevdin kitepkanası Saylıktagı medresesindebi je Tokmoktogu
üyündö jaygaşkanbı ali bizge belgisiz. Zakir kalpa menen Dür
Sorombaevdin kitepkanalarında arab tamgası menen jazılgan diniy
kitepter, okuu kitepteri, okuu kuraldarı jıynalgan. u
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Emese, sözdü Dür uul törölgön. Atake, Satıbaldı, Sorgol, Ogol. Kalayıkkalkka keñiri belgilüülörü Atake, Satıbaldı.
Satıbaldı tukumu jönündö «Balasagın ottoru» gezitinin 1993-jıldagı 58
(8053) nomurunda je Bugu ayının on üçünçü sanında jarık körgön
Mambetalı bayanı attuu oçerkte uçkay söz bolgon ele.
***
Bul jolu Tınaydın bir uulu Atake baatırdın tukumu, anın içinen Dür
Soorombaev jönündö söz bolmok.1 Atake kırgızdardan algaçkılardan bolup
çıkkan belgilüü, talanttuu elçi-diplomat, sayasıy işmer. Mına uşul
Atakeden jeti uul: Soltonoy, Abılay, Bayşükür, Jankişi, Karabek,
Taştanbek, Sarıtay.
Soltonoydon altı uul: Kudaymende, Taylak, Kulatay, Jambay, Jansarı,
Kulsarı boluşup andan arı ulanat. Bul kezde altı uul bolup atalat.
Kudaymendeden - Hana, Şaa, Sopubek, Taylaktan - Babakan. Andan Turdubay,
Nurbay, Osoy. Kultaydan - Çoko, Jambaydan - Döölöt. Jansarıdan - Kuluke.
Kulsa-Rıdan Ormon uulu Balpık.
Abılaydan – Jangaraçtın uluu Begalı, Ba, (balkim Şa?) Suban, Tölö,
Taştanbek, Taştanbekten-Taştanbek uluu. Bul uruktan – moldo Seyitkazı.
Çıngıştan Kudayar, Balkıbek, Mırzabay, Andan – Kulmamat, moldo Kasım.
Kudayardın öz uulu Soorombay. Soorombaydan aytıpuu Dür. Öz zamanında
Soorombay Tokmok şaarının mömöştük2 başkaruuçu, akim mansabında jurt
atası bolup jürgön, Kiyin anın uulu Dür, atasının orduna oturup 12 boluş
eldi jalgız özü bilgen adam. Anı başka boluştardın jurt biylegen
ökümdarı da ızat kılışıp, urmattaşa turgan. Saylıkka medrese saldırıp
mudaris baldarın okutkan. Medresedegi şakirtter (okuuçular) Usul
taozihtalhis üyrönüşkön b.a. tüşündürüü, çeçmelöö, bayandoo joldorun
okuşkan. Mınday sabaktardı okutkan kırgızdarda gana emes, Orto Aziyada
uşul Dür bolgon. Dür medresesinin ardaktuu moldosu - Najmidin dambılda.
Baharay şarifti bütürgön mudaristik (professor) «Kübö naaması» bar
adam, Dürdun medresesi ökmöt tarabınan salıngan jana anın imaratı
uçurunda 10 miñ somgo baalangan. Ekinçi jagınan orusça okuunu
paydalangan adam.
Eldi tuura jolgo salgan, ıyman, islam üyrötüp ilim jolun körsötkön,
özünün gana urugu Sarıbagış (bagışlos, kürök müyüz bugu, sayak-mergençi)
emes Sayaktın (jolooçu) tukumdarına kat taanıtkan uluu gumanist, uluu
insan - el agartuuçu Şabdan baatır ajı. Anan Dür Soorombay uulu, Şabdan
baatır özün jönököy, jupunu karmagan, köñülü jumşak, tartınçaak,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

uyalçaak, joomart, birok erki küçtüü, küçtüü logikaluu, daanışman, sözü
jugumduu çeçen kişi bolgon. Şabdan baatır Jantay Karabekovdun toguz
uulunun ortonçusu, Baalı ejeden. Jantaydan: Murzalı Çınıbay, İskender,
Maamut ajı, Şabdan baatır ajı (Asıl çakırılgandagı koyulgan atı
Şabdan. “Şad” – farsı, arab tilinde “jaydarı, “man” kişi” “Jaydarı
degen kişi”-degen söz) Iymanalı ajı, Isabek, Iskak.
Akmöördön Jantay üç balaluu bolgon, Muñaytpas, Kalıy (kız), Toktosun.
Toktosun jayı başka (B.S).
Şabdan baatırdan Sultanbay, Möküş, moldo İsamudin, Kemaleddin,
Amaniddin-beş uul.
Şabdan baatır, Dürdüñ ata-tegin urukka bölüp körsötülgöndörünün sebebikırgız elin jiktöögö bagıttalbastan, tek gana anın kelip çıguu tarıhın
urpaktarına kabarloo maksatında jana al uruktar, uruulardın tübü bir
uyadan taraganın körsötüü ekenin okurmandar tuura tüşünöt degen oydobuz.
Uçu birge jazılat, tübü birge koşulat emespi. Kırgız eli tübü birge tüptüü
jurt. Çınıgı sanjıraçılar ata-baladan ayak öydö baştayt da, tübü bir
atanın baldarı ekenbiz deşip ıntımak, ırıs-döölötkö, tuugandıkka,
birimdikke çakırat. Al emi eldin birimdigin kaalabagan “kokuy” ayrım
insandar ataylap jogorudan tömön karay sürüp oturup uruulardı çaçıratat
da, bir tuugan eldin arasın açıp aljaytıp koet, birine-birin tukurat,
karama-karşılıkka ündöyt. Tınç jatkan el arazdaşkanga, joolaşkanga
çeyin barışat.
Al kezde “Kojo Hafiz”, “Çahar kitep” okup, maanisin bilbey, kurulay gana
okup-jottoo menen ilim tamam boloor ele. Iyman, islam allanı taanuu, anı
dalildep bilüü jok ele. H1H kılımdın orto çeninde kırgızstandın
territoriyasına kelgen
Çokan Valihanov: «Kırgızdar özülörün musulmanbız, islam dinindebiz
deşet eken, birok Muhammed paygambardın kim ekenin bilişpeyt eken», jazgan.
Şabdan baatırdın tuşunda şarıyattı toluk bilüü, ilim aluu, okuu bir top
ilgeriledi. Dambıldalar keltirildi.
Talaadagı koyçular da, jılkıçılar da sabak okuy turgaç bolup ketti. Al
kezde ilim «Muktazardı» (mıyzamdar jıynagı) okuu menen ayaktaar ele.
Andan kiyin «Kuran okuu, anı durus okuta turgan ilim açıldı. Çubar
agaçtık karını (boljol menen 1890-jıl B.S.) Şabdan baatır aldırıp, bir
neçe jıl jaldadı. «Kıraat» ilimi ötö ele alga ketti. Bir ariptin kanday
sırı bar, kanday sıpatı bar ekendigin, karısınan baştap jaşına çeyin
joop bere alaarlık abalga jetti.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

1901-1902-jıldarı Tokmok şaarına Troyskiden kurandı jatka bilgen
Zakir kalpa jana Vohabov degen adam keldi. Oşol mezgilde okuuçulardın
sanı köböyüp ketip, tokmoktuk Çavokov (Çuvakov) degen uluk kırgız
baldarın okutpay kuuy baştagan. Mına oşondo Şabdan baatırdın ötünüçü
menen jana ustat Zakir dambıldanın kamkordugu arkasında baldar taragan
jok. Zakir kalpa «Nahu» (sintaksis), «Sarf» (morfologiya) ilimderin okuta
baştayt. Tarih, jugrafiya (geografiya), «Esep bilimi», «Usul jadil» (jañı
tartip okuusu) baldardın sezimin oygottu. Kıraattap okutuu dagı küç aldı.
Dambıldanın bilimi jugup, zeendüü baldardın içinen «tarıh» jaza bilgen
şakirtter ösüp çıktı. Alsak, Narınkul menen Iskak moldolor 1914-jılı
aprel ayında «Medrese Aliyanı» Ufa şaarınan bütürüp kelişken. 1913jılı Osmonalı moldo «Muhtasar tarih Kırgıziya», «Kıskaça kırgız
tarıhı», «Tarih kırgız Şadmaniyanı» («Şabdan jerinin tarıhın») jazıp
bütürüp, kitep 1914-jılı Ufadan jarık körgön.
Muhammed Zakir kalpakın diniy kitepterge tolgon, elge keñiri belgilüü
bay kitepkanası bar ele. Andan arabça okup jana jaza bilgen adamdar köp
paydalanışkan. Bir kezderde ataktuu manasçı Sagımbay Orozbak uulu
Koçkordon atçan kelip, Zakir kalpanın kitepkanasınan kitepterdi dalay
jolu kurjundap taşıp, okup turganı kitep süyüüçülörgö, tarıhçılarga
maalım.1
Al emi Sagımbay manasçı Dürdün ayılında bolgonun, Kegeti kardonunun
turuktuu jaşooçusu jana sanjıraçı Sultanov Begalı mınday dep bayandayt:
«Dür özünün adamdarına kayrılıp, bıyıl Sagımbay kelet, altımışka
jakın erkek kozunu bittebegile, bitteseñer arıktap kalat, al kozular
Sagımbayga soyulat dep körsötmö bergen eken». Dür menen Sagımbay
eerçişip, Tokgioktu aralap jürgöndörün körgöndör da bar eken, aytıp
jürüşöt, birok Sagımbay Dürdün kitepkanasınan paydalanganbı, jokpu
azırınça belgisiz.
Uşular menen katar çıkkan tokmoktuk mugalim Rovnyagindin agartuuçuluk
emgegi zor. Vasiliy Petroviç Rovnyagin 1865-jılı Kiçi Almatinka
stanitsasında Jeti-Suuluk kazak-soldattın üy-bülösündö tuulgan. 1885jılı Taşkenttegi mugalimdik seminariyanı bütürgön. Oşol ele jılı KaraKoñuzda, anan Tokmok şaarında Sovettik tüzüluştün algaçkı jıldarına
çeyin mugalim bolup iştegen. Anın bütkül ömürü, üzürlüü işmerdüülügu
Tokmok şaarında öttü. 1921 -jılı düynödön kaytkan, söögü Tokmokko
koyulgan.
1895-jılı Tokmok şaarında orus-tuzem mektebin uyuşturuuçulardın
birden-bir demilgeçisi jana anın birinçi başçısı bolgon. Al çoñdordu
da okutup, sabatın joyduruunun kamın körüp, aga da araket jasagan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Jergiliktüü kalktın baldarına orus tilin gana okutpastan, jıgaçtan
buyumdardı jasatıp, ustalık menen ötükçülük öñdüü kol önörün üyrötkön
keñ peyil, jugumduu mugalimderden. Rovnyagin dosu Fedor Vladimiroviç
Poyarkovdoy bolup, kırgızdardın bilimsiz karañgılıgına, kol
önörçülüktün türlörün jetkiliktüü bilbegendigine, jerdi iştetüünü,
kerektelüüçü materialdık baylıktardı paydalanuuda tajrıybasının
joktuguna küyüp - bışkan, anı jasay bilüügö üyrötüp, oşonu tüşündürüügö
köp küç jumşagan nagız insan katarı taanılgan.
Rovnyagin oşol jıldarda Jeti-Suu çölkömündö tarkaluuçu gezitterdin
betterine -kırgızdar orus elinin tilin, ar kıl önörün, çarbaçılıktı
iştete bilüünü ıktarın üyrönüügö ıntızar ekendigin jana dostuk
mamilesin dañazalagan kabarlardı üzböy jazıp turgan.
Talanttuu jurnalist jana kabarçı da bolgon. Anın oçerkteri,
reportajdarı, süröttömölörü «Tokmakskiy vestnik», «Semireçensk
oblasttık vedomosttoru» degen gezitterge üzgültüksüz jarıyalançu.
1912-jılı Şabdan baatır düynödön kaytkanda, gezitterge jarıyalangan
nekrolog-kaygıluu kabar Rovnyagindin kalemine taandık. Rovnyagindin uulu
Nikolay Vasileviçtin eskerüüsü boyunça, Rovnyagin jana Poyarkov üybülölörü menen Şabdan baatırdın üyündö köp jolu meymanda boluşkan.
Rovnyagindin Çoñ-Keminde bir azbal çelekteri bar ele. Al Şabdan
baatırdın baldarın okutkan. Kiyin Şabdan baatır düynödön kaytkanda
Rovnyagindin üy-bülösünö da kabar berilgen. Nikolay atası menen barıp,
sööktü koyuuga katışkan jana Möküş baykesi aga argımak at miñgizgen.
1912-jılı Tokmokto birinçi kitepkana açılganın da Rovnyagin kabarlagan.
Kitepkananı açuudagı demilgeçisi jana jetekçisi da özü bolgon. bul
kitepkana progressivdüü dep atalıp, kaalooçular akısız kitep alıp, okup
turuşkan. Kitep süyüüçülördün içinde kırgızdar da bolgon. Taktalbagan
maalımatka tayansak, al kitepkana menen mekteptin çatırına bolşevikrevolyutsionerlerdi jaşırıp bakkan. Kazak orustun balası Rovnyagindin
bul erdigin jana gumanduulugun emne menen teñeştirüügö bolot? AlTokmoktun çınıgı grajdanini desek jañılbaybız.
V.İ.Rovnyagiñdin «Isık-Atadagı mineraldık suular» degen makalası
«Semireçensk oblasttık vedomosttoru» gezitinin 37-sanında 1907-jılı
basılıp çıktı. Mında Isık-Ata araşanının maanisi, kesel janga
tiygizgen paydası, kalayık-kalktın den soolugun çıñdoodogu mañızı
çagıldırılgan. Oşol ele gezittin 85-sanındagı 1907-jılı Isık-Ata
mineraldık suuları jönündögü makalası da jarıyalangan boluçu.
1900-jıldarı Isık-Ata kurortun açuu üçün demilgeni kötörüp padışalık
ökmöttön karajat böldürüp aluuga jetişken adam da mına uşul Rovnyagin,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Rovnyagindin bel demilgesin Bişkektik doktor F.V.Poyarkov menen belgilüü
okumuştuu, injener-geolog İ.V.Muşketov (1850-1902-j). koldoşup, aga
jardamdaşkan. Al adegende kurorttun jolun saldırat. Anan jatakana,
aşkana, vannalar jana darıloo jayların kurdurat. V.İ.Rovnyagin 1912jılı oblustuk gezittin 209-sanına «Tokmak» degen oçerkin jarıyalagan, al
emi 1914-jılı 313-sanına dagı «Tokmak» attuu makala jazgan. 1914-jılı
«Toşoktun negizdeşinin 50 jıldıgına karata» degen kölömdüü oçerki
jarık körgön. Mına uşul emgekterinde Rovnyagin Tokmoktun negizdelişin,
anın ösüş tarıhı, madaniy kuruluşu tuuraluu köp sandagan maalımattardı
jarıya kılgan. Anın uşul kabarlarının negizinde Tokmok 1850-54-jıldarı
negizdelgen jana aga 140 jıl toldu desek jañılışpaybız.
Oşol gezitterge jarıyalangan kabarlardın birinde«...Kırgızdar massalık
türdö orusça okuştu kaalagandıgın bildirişet. Birok Tokmoktogu orustuzem mektebinde boş orun bolbogonduktan, bul kaaloonu kanattandıruuga
eç mümkün emes» - dep jazgan Rovnyagin.
Kalktı meditsina jagınan teylöö tarıhına köz aptırsak, anda ilgeri
Bişkekte, Sovet biyligine çeyin eki gana doktur boluptur dep söz baştaar
elek. Oşol eki dokturdun biri - Fedor Vladimiroviç Poyarkov (1851-1910j.)1 ekinçisi, M.V.Frunzenin atası - feldşer Vasiliy Mihayloviç Frunze
(1854-1897j.) bolgon. Poyarkovdun kesibi - asker vraçı, al Voronej
guberniyasında tuulgan. Duhovnıy seminariyanı bütköndön kiyin, Moskvaga
jöö barıp, universitetke kirgen. Meditsina fakultetin okup bütkön soñ,
1850-jılı Poyarkov Jeti-Suuga kızmatka jiberilet. Asker vraçı bolso da
kırgızdar menen jakşı mamile tüzüp jaşagan. Juguştuu oorulardan japa
çekken köp adamdardı darılap, ayıktırgan. Oşonu menen birge korkunuçtuu
oorulardan saktanuunun joldorun elge tüşündürgön. Köp örööndördü, ayılaymaktardı kıdırıp, jer körüp, el taanıgan.
Fedor Vladimiroviç Poyarkov jergiliktüü kalktın turmuşu, çarbaçılıgı,
tarıhı, ooz eki çıgarmaçılıgı, saltı,ürpadatı, ırım-jırımı, şaanşökötü, diniy köz karaştarı menen keñ kesiri taanışıp, alardı dayıma
jıynap jürgön. Eldin ooz eki tarıhına, etnografiyasına baylanıştuu bay
materialdardı toptogon. Altımıştan aşık kırgız uruularının kelip
çıgış sanjırasın tüzüp, ruhiy baylıktarına tuura baa bere algan. Özgöçö
al jöö jomoktordu, adamdardın, jan-janıbarlardın, ayrım
kanattuulardın kandayça, kaydan jaralganın bildirgen ulamalardı, makalılakaptardı, kaada-salttardı çagıldırgan ırlardı kirilitsa
transkriptsiyası menen el oozunan jazıp algan.
Oşonu menen birge F.V.Poyarkov dungan elinin tarıhına, etnografiyasına
baylanıştuu köp materialdardıdı jıynagan. Çogultupganatim bolboston,
anı orus tiline kotorup, jarıkka da çıgargan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Alar tömönkülör: «Kırgızdardın diniy işenimderinen», «Kara (uluu)
kırgızdardın legendaları, jomoktoru jana diniy işenimderi» (1900~j.).
«Murdagı Kulja rayonundagı tuzemçılar jönündö kıskaça etnografiyalık
makala» (1883-j), «Dungan kötörülüşünün akırkı epizodu» (1903-j.),
«Jeti-Suu oblastının Pişpek uezdindegi Kara-Koñuz kıştagındagı
dungandar» (1907-j), «Dungandar» (1903-j). Avtordun jazgan emgekteri
Jeti-Suu oblasttık başkaruusunun basmakanası menen oblasttık statistika
komiteti tarabınan dayardaluuçu «Estelik kitepterinde»,
«Etnografiçeskoe obozrenie», jurnalında basılıp, Vernıy-Almatı jana
Omsk şaarlarınan çıgıp turgan. Al 1910-jılı -Skobelev, azırkı Fergana
şaarında düynödön kaytkan.
Tilekke karşı F.V.Poyarkovdun çogultkan materialdarı tolugu menen bizge
kelip jetken jok. Ayrımdarı anın közü ötköndön kiyin jogolup da ketken
sıyaktanat. Bizge jetkenderi Almatı kalaasındagı A.S.Puşkin atındagı
kitepkanasındagı seyrek kitepterdin fondusunda saktalıp turat. «Kara
kırgızdardın legendarları, jomoktorujana diniy işenimderi» degen
jıynakçası menen dungandarga arnalgan emgekteri Bişkektegi borborduk
kitepkananın seyrek kitepter fondusunda saktaluuda.
Tokmok kalaası bir kezderde Kırgızstandın madaniy borboru bolgon.
(Pişpek selosu, urandıga aylandırılgan uşul ele naamdagı krepostunun
janında 1870-jılı payda bolgon, 125 jılga toldu.
Al emi karañgı eldin közün açıp, kitep emne ekenin elge tüşündürgön,
ilim-bilimge ortoktoş kılgan, jumuray-jurttu madaniyatka burgan
insandardın biri, bolgondo da eñ irisi - Şabdan baatır ajı.
Şabdan baatırdın agartuu maydanında, madaniyat juguzuu bagıtına
siñirgen emgegi özünçö ilimiy iliktöögö tatırlık. Urpaktar jakınkı ele
jıldarda madaniy kalıptanuunu, madaniy tüzülüştü, madaniy başattı,
madaniy önügüştü, madaniy tarıhına köz çaptırıp, aktay baraktardı
dalildüü faktılar menen tolturup, jañıça köz-karaştagı ilimiy
jalpıloolordu jürgüzüp, tarıhıbızdı dagı bayıtat degen ilgeri ümüt,
tilek bizdi aldıga jetelep barat.
Murdagı ötken ata-babalarıbızdın ölçöösüz siñirgen zor emgegin eske
alıp, alardın atın azatına jaraşa estelik kuruu, alardı unutpay jürüü
azırkı urpaktardın mildeti. Mına uşuga baylanıştuu tömönküdöy
sunuştardı kirgizmekmin:
-Çüy-Tokmok şaarındagı Jantaev Ş. attuu köçönü Şabdan baatır köçösü
dep özgörtüp koyuu kerek. Jantaevder turmuşta köp. Kaysı Jantaev boldu
eken dep okugan adamdar tuura emes oy jügürtüülörü mümkün. Ekinçiden,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Jantay han elde ters assotsiatsiyanı tuudurat. Jantaev deseñ kim bilet,
oşonduktan Şabdan baatır degen at elge jakın jana jagımduu;
-Çüy-Tokmok kalaasındagı bir köçögö jana dagı bir kitepkanaga Dür
Soorombaevdin ısımı ıygarılsa;
-Çüy-Tokmok şaarının bir kitepkanasına jana da bir orto mektepke
Vasiliy Petroviç Rovnyagindin atın koyuşsa;
-şaardagı bir köçönü, kitepkananı jana orto mektepti Muhammed Zakir
Abdılkaşafar uulunun je kıskartıp, Zakir kalpanın ısımına kotorulsa;
-Çüy-Tokmok şaarı jaygaşkan aymaktın murdagı atı -Jılgındı. Bul at
Çüy boorundagı eldin esinde uşul küngö çeyin saktalıp jüröt. Darıyanın
araldarında jılgındı taldar köp ösöt eken, bul dele kübö. Oşonduktan
Çüy suusunun jeekterindegi bir köçönün atın da Jılgındı dep kotorso,
tuura bolot degen oydobuz.
-Bul kötörülgön maselelerdi el-jurt koldoyt degen tereñ işenimde
koomçuluktun aldına talkuuga koemun. Oy-pikiriñizderdi redaktsiyaga
jazıp, talkuuga aktivdüü katışuuñuzdardı ötünömün.
Murdagı SSSRdin irip, tarap ketişi koomduk turmuştun bardık çöyrösünö
ters taasirin tiygizdi. Birinçi kezekte el agartuu sisteması, madaniyat
bölümdörü jabır çekti. Borborduk basmakanalardan, başka
respublikalardan planduu türdö kelip turuuçu, kitep fondusun dayıma
toluktap turuuçu fundamentalduu izildöölör, monografiyalık, akademiyalık
basılmalar keskin türdö kıskardı , kelbey da kaldı. Azır al emes, okuu
kitepteri jetişeerlik sanda basılbayt. Baştalgıç klasstardın bir okuu
kitebinin baası 100 somgo çeyin kötörüldü. Jakınkı keleçekte, aytalı,
beş-on jıldan kiyin adamdardın madaniy ösüş deñgeeli kanday
abalga tuş bolot?
İşkanalar toktop jatat, jogorku, orto okuu jaylarında okuuçulardın sanı
keskin kıskaruuda. Uşuga baylanıştuu kitepkanalar da kıskardı, al
turgay, jabılıp da jatat. Jabılgan kitepkanalardagı ruhiy baylıktardın
tagdırı kanday çeçilip jattı eken? Eskiligi jetip, tıtılıp kalıptır
degen şıltoo menen köp kitepter makulaturaga tapşırılgan jokpu? Je
ayrım kitep süyüüçülör üylörünö kötörüp ketken jokpu? Alardın kitepteri
ot tamızgıga aylanıp, örttölgön jokpu?
Bişkekte kee bir okuu jayları, emi keregi jok bolup kaldı dep Keñeş
biyliginin jıldarında basılıp çıkkan koom taanuu temasındagı
kitepterdi, jurnaldardı, Marks, Engels, Lenindin çıgarmaların
makulaturaga tapşırıp koyuşkan. Studentter emi şaardın borborduk
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kitepkanalarında, kerektüü çıgarmalardı izdeşip jügürüp jürüşöt.
Mınday josunsuz joruktan bul saptardın avtoru da kuru kalgan emes. Jük
taşuuçu maşinaga kitepterin toltura jüktöp barıp, makulaturaga üç kün
boyu tapşırgan, emi özü okşogondor menen birge barmagın tiştep, ökünüçtö
kaldı. Çüy-Tokmok şaarı mınday keselden oolakpı je bul ooruga
çaldıkkandar da barbı?
Tüzülgön tataal kırdaalda koldo bar kitepterdi, jurnaldardın,
gezitterdin tirkemelerin saktap kaluu - aldıga koyulgan ıyık mildet. Bul
maksatta ar taraptuu jetkileñ oylonuşturulgan iş çara jürgüzülbösö,
kitepterden kol juup kalaarıbız şeksiz. Kitepkana işterin kayra kuruuga
ubakıt jetti, kardinalduu iş-çaranı turmuşka aşıruu zarıl degen pikirtilegibizdi bildirüü menen tömönkü ayrım kaaloorubuzdu, sunuşbuzdu
köpçülüktün aldına koymokçubuz.
Kiçine, çoñ işkanalarında, aktsionerdik koomdordo, birikmelerde, okuu
jaylarında, klubdarda, ayıldık Keñeştin aldındagı koldo bar
kitepkanalarda bar kitepterdi saktap, reestirge tüşürüp, kartotekalardı
tüzüü zarıldıgı kelip çıgat. Kitepterdi çıgış kılıp, makulaturaga
ötkörüünü toktotuş kerek. Egerde kitepterdi çıgış kıluu zarıldıgı kelip
çıksa, atayın tüzülgön şaardık komissiyanın çeçimi boyunça jazuu türündö,
tizmelöö menen jürgüzülüşü kerek.
***
Kartotekanı tüzüü ebegeysiz zor jumuş, çıdamkaylıktı talap kılgan,
adamdı zeriktirip nervdi jegen, oor jana kıbır jumuş. Munu atayın
dayardıktarı bar adamdar gana işke aşıra alışat, alar madaniyat
tehnikumundagı biblioteka bölümündögü okuuçular jana mugalimder
kollektivi. Praktika mezgilinde bulardı işke salıp jana
mildettendiriş ılayıktuu. Kitepterdi adister gana saktay alat jana
bölök kitep süyüüçülördü aga üyrötöt, oşol sebeptüü kitepkana bölümünö
kabıl aluulardı keskin türdö köböytüügö çaralardı körüü. bul okuu
jayının kollektivi, asıl zat mugalimderi özgöçö közömöldöögö jana
kamkorduk körüügö tatıktuu.
Şaardık borborduk kitepkananın aldında adisterdin jardamı menen
atayın kitepterdi jıynap, akı tölöp okuy turgan özünçö zal je kitepkana
uyuşturuş kerek. Andan tüşkön karajattarga eskiligi jetken kitepterdi,
jurnaldardın jıynaktarın, gezitterdin tirkemelerin tıştap turuuga
jumşaş kerek. Çüy-Tokmoktogu madaniyat tarmagında bolgon jañılıktardı,
maalımattardı, jañı kitepterdi propagandaloo üçün, «Balasagın ottoru»,
«Ogni Balasagına» gezitinde Muhammed Zakir kalpa V.P.Rovnyagin jönündögü
turuktuu rubrika je burçtu açsa, jakşı boloor ele.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Dürdün, Rovnyagindin, Zakir kalpanın kitepkanalarındagı kitepterdi
izdetüü mezgili jetkendey sıyaktanat, al kitepter el içinde saktaluu boluş
kerek. Buga agartuu sistemasındagı, okuu jaylarındagı kollektivder köñül
burup, tabılgan kitepterdi şaardık borborduk kitepkanaga tapşırış
kerek, oşondoy ele seyrek uçuray turgan kitepterdi jıynoo ötö zarıl.
Kitepkanalardı jaap koyuuga jol berilbese.
Bugu ayı 18-24,1995-j. Balasagın ottoru.
MAMBETALI BAYaNI

Kegeti elinen neçen bir oyondor, köykaşkalar köp çıkkan atak-dañktuu
jer. Özünün tarıhı bar, tüptüü jurt. Oşol jaran, insandardın içinen
uşul küngö çeyin dañazalanıp kele jatkan ısımdardan Mambetalı
Muratalin özgöçö orundu eeleyt. Mambetalı - Kegeti elinin kutu, arnamısı,
abiyiri katarı köz aldıña tartılat. Jaşkarısı debey, Mambetalını
oozdorunan tüşürüşpöy, süymönçülük menen ataşat. Emese, Mambetalını
bayanına köñül buralı.
Mambetalı jeti atasınan beri feodal, elin bagıp, jerin korgogon
köykaşkalardın (kaşka - el jetekçisi) tukumunan. Egerde anın ata-tegi
sejeresine köz salsak, anda al tömönküçö çeçmelenet: kırgızdar, anın
içinen Çüy boorundagı kırgızdardın köpçülügü Tagay biyden tarkadık dep
kep kılışat. Tagay biyden Bogorston, Koylon, Kıljır. Kıljırdan
Orozbaktı, Döölös. Orozbaktının tukumu - bugu atalıp, köl jaktagı köp
bugu. Döölöstön bolso -törtöö: Toko (Kara Toko), Jantay, Elçibek, Manap.
Manap jönündö söz kılsak, al - kolunan bardıgı kelgen kişinin atı, al
jogoruda atalganday, tört bir tuugandın eñ kiçüüsü. Valihanovdun
izildöölörünö karaganda, Manap XVII kılımda jaşap ötkön. Eldin
aytımında, al - kara kıldı kak jargan kalıs, biröönün akısın jebegen,
jakındarına je tuugandarına jan tartpagan, çınçıl, üstü -başı taza
karmagan sıpayı, dayıma adamdardan öz keñeşin, jardamın ayabagan,
akılman, el bilgi adam bolgon. Adamdar keñeş surap, aga kelişken, mına
uşunday jetik akılı menen dañkı çıkkan deyt. El arasında «bolsoñ,
Manaptay bol» dep añız kılışkan jana anın atı lakap bolup köpçülükkö
tarkagan deşse, ekinçi biröölörü Manap Sarbagış uruusunan çıkkan
feodal, alban aylaker, jetken kuu, antkor, eldi talap-jegiç zulum jana
jetken zöökür bolgon deşet:
Kara Toko, Manap ay,
Jediñ eldi ayabay,
Emki kezek bizdiki,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Kıla bergin talamay,Dep akındardın ırdaşkanı bizdin küngö çeyin kelip jetti.
Al kezde kırgızdın mıktıları kañdagay ötük (murdu şiş, kolgo
ultarılgan), jeyren şım (saymaluu, köpçülük uçurda öñdölgön teri, ışkın
tüpkö boelgon) kiyişken. Al emi Manap başka feodaldardı, baylardı
tuuragısı kelgen emes, el közünö özgöçö, artıkça, biyigireek, söölöttüüröök
körüngüsü kelgen. Bul oyun iş jüzünö aşırış üçün, al jigitterine
Anjiyandı közdöy miñ koy aydatat. Koydu satıp puldagıla, maga kımkap
çapandan türlöp, namerken ötük, bir tañgak Stambul kezdemesinin.
buharalıktardın kiyme eki seldesin (kök jana ak bolsun), jakşı mıltık
alıp kelesiñer dep buyurat. Mından sırtkarı, Kaşkar kilem, kerebet, jez
samoor, kümüş çaal koozdogon sart bıçak, on çaktı sıy çapan, örük-meyiz,
soku kant algıla. Bir jakşı moldonu bir jılga jaldap koşo ala kelgile,
aga emgegine bir koroo koy sıyga berem. Kayra tartkanda, Merkelik
kazahtardan Uluu jüz içinen çıkkan Botbay, Duulathan tartuulap berdi dep
altay tülküsün, bir jıñ apiyim taba kelgile. Merkege kelgende,
süyünçülöp çapkıla.
Silerdin alıp kelgeniñerdi özbektin begi, kazahtın hanı maga belekke
bergen bolsun. Andan kiyinkisin dagı menin oyum boyunça işteybiz,
birööñördün oozunan bir söz çıksa, körgülüktü körösüñör! - dep jönötöt.
Manaptın aytkanın-aytkanday atkarışat. Jañı moldo eldin baarın
çogultup, namazga jıgıp, Manapka jañı kiyimderdi kiygizip, ak kiyizge
oturguzat. Jigitteri Manapka taazim kılıp, «özbek begi» jibergen
jasalgaluu at mingen suluu kız, kazah hanı «tartuuga» bergen kiyimder,
buyumdar kalayık-kalktın köz aldında murdagı süylöşüügö ılayık
tapşırılat. Oşentip, Manap bir kündün içinde ele başka biylerden,
artıkça kol jetkis bolup çıga keldi. Martabası kötörüldü. ökümü küçödü.
Özbek, kazah handarının süymönçülügünö aylandı. Manaptı alla-taalam
barmagınan karmap turup bakıtka, ırıs-taalayga malıp algan eken go dep
tañırkagan el taradı.
Manap suusar börktü kıyşayta kiygen, sülöösün içik jamıngan ordunan
kozgolbogon, bir otursa, mandaşın jazbagan, kakırınıp-tükürünbögön, ünün
biyik çıgarbagan, sıpaa da, sımbattuuda kişi bolgon deşet. Samoordun
çayın içip, kerebette es algan. «Bolsoñ Manaptay bolgun» dep, eldin
oozunda añız sözdör tarkayt.
Başka feodaldar da Manaptı tuuray baştagan. Akırındap özünçö «Manap»
degen sotsialdık top payda bolot da, XIX kılımda kırgızdardı manaptarbaşkarıp kalgan. Manaptan Süttöy, andan Sarı Seyit, Sarı Seyitten
Üçükö, Tülkü, Kudayan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Kudayandan-Togolok tuugandarına taarınıp, Eniseyge köçüp ketip kalgan,
Üçükönün tukumu çala manap ataldı. Tülkünün tukumu Manap atalıp kaldı.
Tülküdön Tınay, andan Atake, Satıbaldı, Sokur. Atake baatırdan Karabek,
andan belgilüü Jantay, Jantaydan Şabdan baatır: Al emi Tınaydın tun
uulu Satıbaldı. Satıbaldıdan Joobasar, Kubat, Aya, Almaküçük, Karıüzön,
Çomoy, Şaybek.
Joobasardan Stambek, Stambekten Tülökabıl. Andan Muratalı,
Muratalıdan Mambetalı, Musa, Eşkulu.
Üy-bülösündögü saktalıp kele jatkan işenimdi karap körsök, urpaktarının
aytuusunda, Mambetalı bala kezinen çıyrak ösöt, ilim - bilimge ıntızar.
Oşol sebeptüü Muratalı bul uulunun, bir çeti tuugan, üzöñgü joldoş, bir
çeti köñüldöş dos Sooronbay manaptın uulu Dur menen koşo Almatı
(Vernıy) kalaasındagı gimnaziyadan okutat. Anın eki kursun ayaktagandan
kiyin, orus-tuzem mektebin okup bütürüşup, Dür eköö « çinovnik» degen
naam alıp çıgışat. Kırgız çinovnikteri al kezde, çoñ kontoralarda
kotormoçu, tilmeç bolup işteşken, jaş kezinen eldi başkaruuga tikeden
tike katışkan,
Mına uşul mezgilde Şabdan baatır Jantaevdi Orunboor şaarına jılına
bir jolu boluuçu sezdge çakırışat. Anda Orenburg General
geberatorluguna baş iyçü ekenbiz. General gubernatorlukka ak padışa
jılına özü bir kelip, aymaktagı çieleşken maselelerdi çeçip ketçü
deşet.
Kıdır daarıgaan, padışanın meerimine çaldıkkan, urmatsıy menen
atayılap çakırılgan kırgızdardın bilermanı Şabdan Jantaev degen kim
ele?
Şabdan baatır 1839-jılı jaydın künü Boom kapçıgayının kün batışı,
Kök-Jar degen jerde tuulgan. 17 jaşınan baştap jurt işine aralaşkan
köykaşka. Özü Kemindik. Uzun - Agaç soguşuna katışkan, Taşkentte bir top
turup kalgan. 1862-jılı Orusiyaga ıktıyarduu bolup, bukaralıkka ötkön,
oşondon baştap, Nikolay kızmatın kılgan. 1875-76 jıldarı Fergananı
Orusiya alganda, köp kol kurap jardamga bargan. Şabdandın emgegi jogoru
baalanıp, aga - Obşçevoyskovoy starşina (podpolkovnik)1 - degen militsiya
çini ıygarılgan. Oşentip al Kemin, Çüy kırgızdarın başkarıp keldi, emi
oşol Şabdan baatır sezdge çakırılıp jatat.
Şabdan baatır «men ulgayıp, karıp kaldım, sen barıp sezdge katışıp
kelgin da, menden paket alıp barıp tapşır» dep, Dür Soorombaevdi
jumşayt. Dürdün jañı üylöngön suluu tatarka kelinçegi: «Orenburgdegen
kayda, bilesiñbi? Jerdin tübü. Sen barıp kele albaysıñ, joldo ölüp
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kalasıñ,» -dep erin kökütöt. Dür baruudan baş tartat. Birok Şabdan baatır
egerde sen bara albasañ, anda bizdin baldardan tıñ, bara turgan kişi
tabasıñ dep oy-boyuna koygon jok. Dür: «Barsa, uşul Mambetalı Muratalin
bara alat. Men bilgenden başka kişini ayta albaym», - dep kutul at.
Şabdan Mambetalını çakırtıp, iştin jayın tüşündürsö, Mambetalı
daroo makul bolot da, ubaktısı kelgende, paketti alıp, Orenburgka jönöp
ketti. Al emi bul maanilüü katta padışanın jeke özünö kayrılgan kırgız
elinin köptön beri köksögön, kököy kesken talamdarı bar bolçu:
Birinçiden, kırgız eli-ilimsiz, bilimsiz karañgı kalk, orus tilin
bilişpeyt, oşol sebeptüü er-ulandarıbız başka jerge barıp askerdik
mildet atkara albayt. Askerge bar desek, too-taşka bekinip, jaşırınıp
kalat je başka jakka oop ketet. Bizden soldat albaysıñ,
Ekinçiden, kırgız eli jardı - jalçı, eptep maldın arkası menen kün
köröt. Bizden alık-salık albagın. Akçalay salık bizdi kuuratıp koydu.
Üçünçüdön, kazak-orustar kelip, jeribizdi zelep alıştı, jañı
baselkelerdi kuruştu. Jeribizdi boşotup bersin degen talamdar koyulgan
eken.
Köp kıyınçılıktar menen, azap-tozoktu başınan ötkörüp jürüp, Mambetalı
jerdin tübü Orunboorgo jetip, Şabdandın katın günadırga tapşırıp
keldi. Mambetalının erdigine ıraazı bolgon Şabdan: «bul elin baguuga
jarap kalgan tura» dep, Atake boluşun ekige bölüp, Atake boluştuguna Dür
Soorombaevdi boluş şaylattı. Satıbaldı uuluna je Şamşı boluştuguna
Mambetalı Muratalin boluş bolup kaldı. Mına uşul kündön baştap, eljerdin kamın oylop, köp kızmat ötödü, elge emgegi siñdi.
Jer-suu jaygaştıruu jagdayın alıp körsök, al kezde kırgızdar mıktı
jerlerinen ajırap kalışıptır. Padışaçılık Orusiya jürgüzgön
koloniyalık sayasattın natıyjasında, jer çarbasın, mal çarbasın
iygiliktüü özdöştürö turgan, sugat jerler, şalbaalar, jaşoogo ıñgayluu
bolgon jerler padışanın kazınasına ötkön je padışalık taktın tayanıçı
bolgon bayka zaçestvonun mençigine ötüp ketken.
Misalı, Bişkek uezdinin Atake boluşunun jerinin bir bölügün Samsonov
stanitsasının kazak-orustarı jerdep alıştı. Şamşı boluşunun jerinde
Orenburgduk kazak-orustardın Kegeti stanitsası payda boldu. Kırgızdar,
köpçülük el, kara taman kedeyler, jalçılar deerlik jer - suusuz kur jalak
kalışkan. Jalpı el, el bilgileri jer-suusun boşotup alış üçün kançalık
araket kılbasın, padışanın çeçimi küçündö kala berdi. Kırgız elinin
müdöösün jarım-jartılay dele çeçe algan jok, al tügül kırgızdardı dagı
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

arılatıp too-taşka sürö turgan padışanın çeçimi dolboor boyunça
kalbadıbı...
Tuş-tuşka jazılgan arızdar tüz maanisinde bolboso da, kıyır türündö
Mambetalının araketterii dalildeyt. Misalı, 1897-jılı Kegetiden 75 boz
üy (tütün) oturuktaşmakçı bolup, arız jazgan. Al mezgilde Şamşıda
Mambetalının inisi Musa boluş ele jana agası Kürögön biy. Özü
Bişkek kalaasında uezddik naçalniktin kontorasında tilmeç jana
kotormoçu bolup emgektengen.
Mambetalının kadır-barkının küçtüülügü Şabdan baatırdın ataktuu
aşında da köründü. Şabdan baatırga 1912-jılı 10-oktyabrdan 15ine çeyin
Kiçi-Keminde, Kemin suusunun boyunda aş berildi. Bul aşka Jeti-Suu,
Fergana, Sır-Darıya oblustarınan 50 miñ kişi kelgen. Mına uşul sayasiy
maanisi bar aştı Şabdandın baldarınan sırtkarı, Solto elinen
Mıktıbekov, Sayak elinen Mırzabek Dıykanbaev, Bugudan Baatırkan Nogoev,
kazahtardan Saat Niyazbekov, Bay Köbögön Şıgaev, dungandardan Bay Bular
Moguev, köpös Galı Uzbekov, Bişkek uezdinen Çoko Koydiev, Sulayman
Korçiev, Dür Soorombaev, Rısbek Osmonbekov, Mambetalı Muratalinder
başkarışkan. Al kezde Bişkek üyözunö, Çüy booru jana Zagornıy uçastok
dep atalçu Koçkor, Jumgal, Suusamır, Sarı-Kamış büt karaçu. Aşta
Mambetalı Satıbaldı ulunun ökülü katarı kirbesten, bütündöy üyözdün
ökülü katarı başkarışpadıbı.
Aştın sayasiy jagı: «Biz öz jer-suubuzdan atkes berbeybiz, anı boşotuş
üçün Şabdan ömür boyu küröşkön, biz al küröştü ulantabız!» - degen
maanini tüşündürgön.
Mambetalı - gumanist, progressivdüü insan, körögöç akılman, degele el üçün
büt ömürün arnagan adam, 1915-jılı küz aylarında Tokmokto Tündük
kırgızdardın manaptarı çogulup, ak padışa kırgızdardın talamdarın
kanaattandırbay koydu dep Nikolayga karşı soguşmakçı bolup, jıyın
kurganda Mambetalı menen Dür: «Orusiya menen soguşpaybız,» - dep bir
oozdon çeçkindüülük menen karşı turuşkan. Ondogon dalildüü jüyöölördü
misalga keltirişken. Birok kiyin argasızdan Kegeti eli başkalarday ele
Kıtayga ürkül kaçuuga argasız boluştu.
Eldik kötörülüştü toktotkondon kiyin padışa ökmötü kırgızdardın jersuusun basıp aluunu dagı küçöttü,
Kegetini (Podgornıydı) boşotuu başka mezgilge tuura keldi. Al ölkönü
sovetteştirüü ubaktısı ele. Sovet biyliginin birinçi kündörünön baştap
ele, kazak-orustardın murda tartıp algan jana padışanın kazınasına ötüp
ketken jerlerdi kaytarıp berüü baştaldı.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Akırına çeyin tekşerilbesten, çındıkka çıgarılbastan ele, zamanının
mıktı adamdarının biri, gumanist Dür Sooronbaev künöösüz, ak jerinen
1918-jılı atılıp ketti.
Bul okuyadan kiyin Mambetalı jaşırınıp jürdü, bir jakka barsa, dayıma
janına kişi alçu boldu. Kert başı korkunuçta tursa dele, el-jurtunun
kamın köz irmem da oyunan çıgargan jok. Tıñ çıgıl, el biylöögö kirişip
kalgan, jeeninin kulagına dayıma kumday kuyat.
-»Jeenim, senin zamanıñ keldi, - dep Irsalıga aytaar ele, - keleçek
silerdiki, senin koluñan kelet. Kegetini boşotturup ber, el too-taşta
jürüp «uurdap ketti. Baymanap dese ele, kulakka tartuu baştaldı, atılıp,
asılıp ketüülör, sürgündör jer kotoruşturup aydap saluular dele bolo
kalat. Mınday körünüştön bir ayıl da kur emes, Kegetiden bir kişini
kulakka tarttırbagın, jana da Bişkektegi üyümdü saktap kal, balaçaka kün
körsün.»
Mambetalının asıl oyloru 1921-jılı fevral-mart aylarında ordunan
çıktı. Kegeti tolugu menen boşotuldu. Oşol mezgilde jer-suu reforması
jüzögö aşıp, jardı-jalçı, batraktar jana merdikerler soyuzdarının
müçölörünö b.a. jer-suu özünün çınıgı eelerine kaytarıldı, Jakşılıktın
jışaanın Mambetalı körüp ketti, uluu insan 1921-jılı küzündö düynödön
kayttı.
Bir jaktuuluk, bir betkeylik mezgil öttü...
Demokratiyanın tuşunda köp insandardın attarı jer-suuga, köçölörgö,
mektepterge, ayıl-kıştaktarga kayra eline kaytıp jatat.
At jalın tartıp, es tartkandan baştap, akırkı irmemge çeyin ömürün
eline arnagan, dayıma anın kamın körgön, elinin baktı-taalayı üçün
taymanbay küröşkön, emgegi elge suuday siñgen köy-kaşka Mabetalı
Muratalindin ısmı Kegeti ayılına berilse, ılayık boloor ele. Eskiçe
kimdin ayılı -Dürdün ayılı, Mambetalının ayılı Ötögöndün ayılı,
Kalçanın ayılı dep jürüşpöybü.
Bul jeke sunuş-pikiribizdi Şamşı, Burana, Kegeti jarandarı toluk
koldop çıgışat degen Ümüttöbüz.
Mambetalı menen Muratalının (1895-jılı Düynödön kaytkan) mürzölörün
oñdoogo ubakıt jetkendey tuyulat, eköö bir kamırstanga koyulgan. Soroygon
molo taşka kaytartpay, tegerek çetin oñdop-tüzdöp, korgon tosmolordu
ornotup, atayın eskerip kuran okuganı kelgen adamdardın köñüldörünö jik
ketpegendey jasalgalap koyusu jön degen oyubuzdu aytmakçıbız. Koomçuluk
koldoyt.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

...Bir top baldar bolup Sasık-bulak tarapta oynop jürsök, tündö Mambetalı
keliptir, kötörmögö kesmal tarkatıp jatıptır degen kabar ugulup kaldı.
Kötörmögö mal berse anda oñdoy berdi bolgon tura dep, baldardan bölünüp
üydü karay at koydum. Kırçoodo, kötörmödö baylanıp turgan muzoonu
agıtıp. anı jılañaç etime eki-üç orop alıp, Mambetalının aylın közdöy
çü! Dedim. Mambetalının aylı tömön Burana tarapta, özünün konuşunda,
aylınan alıs emes jerde, sekide kamırstan.
Barsam Mambetalının örgöösunun aylanasında tolup jatkan eer-tokumçan
attar, arı beri kotoloşkon kişiler. Bararın barıp alıp, emne kılarımdı
bilbey köpkö. çettep kaldım. Üygö kire albadım. Bir ubakta Mambetalı
sırtka çıktı, arı-beri basıp turgan meni közdöy kelip, emne jılañaç
etiñe kötörmö kurçanıp jürösüñ dep kısıga surap kaldı. Men şaşıp-uşup
salam berimiş bolup; - Tündö Mambetalı keliptir. Elge kötörmögö mal
tarkatıp jatat degenderinen ele kötörmö alıp keldim dep tak joop
berdim.
Mambetalı tañırkoo menen köpkö karap kaldı da, sen kimdin balasısıñ dep
jüzü jumşarıp, közü külüñdöp meni karap turat. Suroosuna toluk joop
algan soñ, sen kötörmöñdü dayardap uşu jerden kıymıldabay meni kütüp tur
dep, eç kimge kayrılbay tüz ele üyünö kirip ketti. Bir ookumda kuçagı
tolo kezdemeni kötörüp çıgıp, kötörmöñdü jaz, bul jezdemdin çepkeni,
bul beşmantı, bul iç kiymi, bul ejemdin çepkeni, bul beşmantı, bul
köynögü, bul joolugu, bul bala-çakaga köynök-köpçök dep dalay kezdemeni
özü kötörmögö tañıp, kuuray je kuu otunça arkama kötörtüp, tüz ele üyüñö
jönö eç jakka burulba, başka baldarga aldırtbayt körünösüñ çagımda,
jezdemdin bagı bar körünöt, çıyrak ekensiñ, ölbösöñ ata-eneñdi bagasıñ
dep köp sözdördü aytıp jolgo saldı. Dikildep jügürüp kelaytıp köpkö
uzagandan kiyin artıma kılçaysam dagı ele meni karap turuptur. Men añız
jetide, a balkim segiz jaşta bolsom kerek. Oşol joluguşuudan kiyin
Mambetalının kösömölündö bolup kaldım, tarbiya-taalimin aldım. Köp
nerselerdi üyröndüm.
Kıskası Mambetalının taazirinde östüm, jetildim. Al kişinin
aytkandarı, körsötmölörü jaşoomun erejesi bolup kaldı - dep eskerçü
Irsalı Soltonbekov.
«Balasagın ottoru» 1993j. №58(8053)
MEDET DATKANIN KIZDARI

(Kırkayak Momunkul) kızının (1923-2002) aytkandarınan
Medet datkanın genealogiyalık tamırın, kıskaça alıp körsök:
Jakşıbaydan üç uul. Edilbek, Keldibek, Şerimbek. Üç uuldun mıktısı,
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

iştermanı, asılman kösömü Keldibek boluptur. Edilbek, Şerimbek
feodaldın tukumu bolgonu menen poros çıgıp kalışkan. Ençisine tiygen
malmülk menen ele kalıştı. Alardın bala çagındagı erkeletken attarı:
Edil, Şerbek ömürü ötküçö saktaldı. Al emi Keldibek bolso jaş çagınan
çaalıkbas meenetkeç bolgonduktan: «Edil, Şerbek, emgektüü Keldibek» lakap el arasında saktaldı. Keldibekten beş uul:
Nusup, Balbak, Alıbek, Baytügöl, Narboto. Baytügöldön Medet jalgız, Meder
bolsun, Medet bolsun dep atın Medet koydurgan eken. Medet datkadan:
Duulat, Abak, Aytak, Alaşa, Alban, Atabek jana eki kızduu bolot, eköö teñ
sımbatı, suluulugu jagınan, akılduulugu deysiñ, el-jurtka dayın
boluşkan. Ataktarı elge taralıp kalışkan.
...«Uluusu Ak Saykaldı Medet datka közünün tirüüsündö ele, öz kolu menen
Ketmen-Töbölük sayaktarga uzatkan. Ak Saykal şıñga boyluu, kelbettüü,
kanday kiyim kiybesin sımbattuu denesine jaraşıp turçu. Süylögön sözü
orunduu, uzun çaçtın nurluusuda, suluusu ele. Ak karanı taanıy bilgen,
toktoo da sabırduu. Eç ubakta kabagı bürkölbögön, açuusu kelbegen,
ayılapadan keñeş surap kayrılgandardın ajıtın aça bilgen asıl zat ele.
Kelgen jerinde tez ele kadır-barkka jetişe aldı, el oozunan tüşpöy
kaldı.
Ak Saykaldın barkının çoñ ekendigi kündöşünö jakbayt. Kiçi ayal öñdüü,
tüstüü bolgonu menen tildüü çıgat, eldin oyundagısı anın tilinin uçunda,
kızıl kekirtek, kuuluk-şumduk kolunan kelgen jan.
Baybiçe ayalga teñ ata boluş üçün, anı el aldında sındırış üçün ayla
amaldı izdey baştayt. Kanday da bolso anın barkın tömöndötüştü aldına
maksat koet. Eri üydö jok mezgilde Ak Saykaldı meymanga çakırıp aldına
taza dastorkondu jayıp, koluna suu kuyup, et kesçü bıçaktı koşo juudurup,
aldına koydurup, emi bışkan tamaktı alıp keleyin dep, eşikke çıgıp
andan arı ayılçılap ketçü eken. Ak Saykal zerikpesten çıdamkaylık menen
tördö sıñar tizesin jazbay koykoyup otura berçü. Künüsü ayıldı büt
kıdırıp, körüngön üygö kirip, bir-eki et bışımda, külö bagıp «apey, dagı
ele kete eleksizbi» - dep dastorkonun jıynap salçu deyt. Ak Saykal
kebetesin ezgörtpöstön, «men seni kargabaym, baarı bir özüñö jaman» - dep
jaybarakat ordunan turup jaykala basıp ketçü. Ak Saykaldın
kebelbestigine ogo beter ızalanıp, künüsü emne kılar aylasın tappay,
tutalana bir orunga tınçtanıp otura albay kalçu. Mınday okuyalar köp ele
boluptur.
Kündöşü bir tünü tüş körsö, ak örgöönün töründö Ak Saykal eköö katar
oturgan bolot, Ak Saykaldı tegerektep kökürögün aymalap beş karışkır
eemp atat, özün bolso küçüktör tegerektep kalıptır. Ertesi kiçi ayal çoñ
örgöögö barıp, körgön tüştörün Ak Saykalga aytıp beret. Men emi seni
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

menen mından kiyin tartışbaym, künülöşböym, men jeñildim. Mından
bıyakka saga baş iyem. Aldıñızdan kıya basbaym. Siz karışkırday julungan
beş uul tabat ekensiz, menin tukumum küçükkö okşoş eç nersege jarabay
kaldı. Sen törkünüñö barıp ak boz bee aldırıp kel, tülöö ötkör. Oşonun
tili menen Ak Saykal törkününö özü barıp, ay tuyaktuu ak boz beeni çalkayta
jeteletip kelip tülöö ötkörgön. El jıynalıp tüştü jorup beş
karışkırday uul tapkın dep jardana çuruldap batasın berişet. Ak Saykal
aytkanday beş uuldu bolot. Köp kiyin el akını Toktogul Satılganov alarga
«beş kaman» degen at koyup ırdap çıkkan.
«Akmat, Dıykan aldamçı,
Atahan, Miñbay jalgançı
Egemberdi, Baktıyar,
El jegenge jardamçı».
Ak Saykaldı azırkı Toktogulduktar uşul küngö çeyin «çoñ eje» dep jıluu
sezim menen eskerip kelişet. Ak Saykaldan taragan muundar ogo ele köp dep eskerçü Kırkayak baybiçe.
Medet datkanın kiçi kızı Sıynattın atagı da taş jargan. Al kezdegi narı
suluu, narı akılduu kızdın jana külük attın atagı el oozuna
alınıp dañazalanıp dubanga tarkap ketçü eken. Sıynat atası ölgöndön
kiyin uluu agası Duulat baatırdın üyündö tarbiyalanıp kalgan. Kız
balakatka jetkende ele dañazası el aralap kalat. Sırtınan aşık bolgon
bozoylor:
Köçköndö mindiñ kulattı,
Körkömgö mindiñ surattı
Körkömüñ meni kuurattı
Körgözör beken jaratkan
Körkömdüü suluu Sıynattı.
Ayılga mindiñ kulattı,
Azemge mindiñ surattı.
Azemiñ meni suusattı.
Aldırar beken jaratkan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Azemdüü suluu Sıynattı - dep bozdop kalışkan deyt. Kızdın atagı
kapkaydagı elge jayılıp, köl başındagı kep Buguga çeyin ugulgan. Balbay
baatır Ak Sıynattı alıp kelemin dep kol jıynap, çabam dep kelip kolgo
tüşüp kalat. Oşondo arman kılıp ırga koşkon:
«Menin atım ker kaşka jorgo,
Bastırıp çıktım kırk kadam jolgo
Başçısı boldugi jasoolu kolgo
Çalınıp kaldım ak jibek torgo
Malınıp kaldım belimden şorgo
Ne katıldım özümdön zorgo
Ak Sıynat seni alam dep,
Aldım mınday katardı.
Ak ılaaçın men Balbay
Karmalıp koldo jatarbı.»
(Djamgerçinov Begimalı «Kirgizı v epohu Ormonhana o genealogii
kirgizov. 1.Fond İYaLİ Kir. FAN rukopis №287)
...Ak Sıynattı sarbagışka da, buguga da berbesten Talastıktarga Duulat
baatır öz kolu menen uzatkan. Al kezde Çoñ-Karakoldun için Talastıktarga
jayıt berişçü eken. Ak Sıynattı Talastık Ajıbek datkanın uuluna
uzatıştı. Anı Talastık akın Abdrahman ırga koştu: Çoñ Karakol1 Çetindi,
Çotumdun mizi ketildi.
Çoyulup barıp bir süysöm
Ak Sıynat çokton kızıl betiñdi.
Keñ Karakol Çetindi
Kerkimdin mizi ketildi.
Kerilip barıp bir süysöm
Ak Sıynat kebesten jumşak betiñdi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Bul ır Ak Sıynat uzagan joldu ayginelep körsötüp turganday: Çoñ Karakol,
Suusamır, Keñ-Karakol, Talas. Irdı ança-mınça özgörtüp Musa Baetov
ırdap jurdü, andan Asek Jumabaev üyrönüp bizdin küngö jetkirdi.
KASIM SABAKTARI

(Tınıstanovdun 100 jıldıgına karata)
Kasım Tınıstanov jönündö jazamın dep oylogon emesmin. birok iliktegen
temam kırgız elinin salttarı jana ürp-adattarı bolgonduktan bul uluu
insandın ısmı, anın çıgarmaçıl jolu, köönörbös emgekteri kızıktırgan.
Jañı salt novatorluk-jañılıktan baştalat. Keñeş ökmötü ölkönün
ekonomikasın murunku erkin önügüştön, rınoktuk mamilelerden plan
çenemdüü ösüü-önügüü joluna kotordu. Bul ebegeysiz zor mamleket alkagında
novatorluk baştalış ele. Buruluş jıldarı bolçu. Jañıça önügüü jaşoonun, el çarbasının bardık tarmaktarına tereñ jayılıp atkan. Bul
jañı salt, ürpadattın başatı. Keñeşterdin salt ürpadatı ele,
El çıgarmasının bardık tarmaktarının plan çenemdüü önüktürülüşü ilimiy tilsiz, önüktürülgön madaniy tilsiz, adabiyatsız jüzögö aşırış
mümkün emes bolçu.
Kırgız ene tilin, ene adabiyatın - alardı ilimiy izildöödö, jañı doorgo,
jañı koomgo ılayıktaştırıp teoriya jaktan bayıtkan, jañıça çıyır
salgan Kasım Tınıstanov başında turgan ürkördöy top bolo aldı.
Tınıstanovdun saltı kalıptandı.
Oyubuzdu tagıraak tüşündürüü üçün bir-eki misal keltireli:
Azırkı doordo körköm söz, adabiyat tarmagına Aytmatov novatorlukjañılık kiyirdi. Düynölük körköm söz adabiyatka jañılık açtı. Jañıça
tüşünük kalıptandı. Mından arı körköm söz, adabiyatta — Aytmatov saltı
ulanat.
Kıl kalemdin çeberi Jumabay Ümötov kadimki ele tördöjatkan kırgızdın
şırdagın, ala-kiyizin kagıp-silkip, azdektep düynöl ük çeberçiliktin
deñgeeline çeyin kötörüp, kerege-dubalga, muzeylerge ilip koydu. Jumabay
jaratkan ala-kiyizdegi poeziya dünüyö eline tarap atat. Bul Jumabay
Ümötovdun saltı. Ayı joldooçulardın sanı jıl sayın arbuuda. Je,
atkaruuçuluk artisttik çeberçiligi menen Irısbay Adıkadırov
akkordeondun (komuz emes) koştoosu menen ajayıp taazirlüü, bir ukkanda
köñülgö uyugan, original muzıkanı jarattı. Irısbay Abdıkadırovdun saltı
bolup kaldı. Kılımdarga uzamakçı.
***
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Kasım Tınıstanov Kırmam universitette birge okugan kurstaş, kesipteş
(joldoş), azır Uluttuk akademiyanın vitse prezidenti, akademik Kakin
Sulaymankulovdun bir tuugan tayakesi bolgonduktan Kasımga kızuugum
artkanday boldu jana anın tragediyalık tagdırı özümün tagdırıma okşoş.
Ayırması Kasım repressiyadan jabırkasa, menin ata-tegim (Soltonbekov
Rısalı, Soltonbekov Nuralı, Soltonbek kızı Masiya) büt boyunça «el
duşmanı» künöösünö kiripter boluşkan. «El duşmanının» baldarının
körgön künü, içken suusu, tirüülöy atasız öskön jıldarı, koomdogu abalın
tagdırlaştarı gana tüşünö alat. Meni ekinçi klasstan baştap jalpı
mektep okuuçularının jıynalıştarına katıştırgan emes, ömürümdö
pioner jagoosun tagınıp jürüü sıymıgına ee bolo albadım.
Al çakta pioner uyumun tüzüp, pionerge kabıl aluu» pioner sboru degen
tüşünüktör men okugan mektepke jete elek kezi. Ata-enesi ar kay taraptan
taap kelgen pioner jagoosun 2-klasstan baştap kay birleri baylanıp
jürüşçü. Kızıl örttöy jelge jelbirep jagoo közdün joosun alat. Jagoo
taap kelgin dep baldar ata-enesin kıynaşat. Jagoo tagınıp jürgöndördü
suktanuu menen karaybız. Rayondo çoñ kızmatta iştep jürgön agabız İmaş
Junusov maga jagoo berdirip jiberiptir. Jagoonu kayda barbayın
çeçpesten, sıymıktanuu menen jelbiretip tagınıp jürçümün. Özüm
«Pioner» kerege gezitin (Orus tili mugalimi Balakirovdun
jetekçiliginde) çıgaram. Klasstagı 22 okuuçunun 3-4nün ele jagoosu bar.
Bir künü çoñ tanapiste katarga tizilip nameste teep atsak üç mugalim
keldi. Jer tepkenibizdi toktotturup öz tarabına karatıştı. Ortosundagı
ejey bölünüp, saga jagoo tagınuuga bolboyt dep, moynumdagı jagoonu çeçip
aldı. Anın muzdak kolu menen menin jülünüm, atügül jürögüm koşo
suurulganday boldu. Ün çıgarbastan buulugup öksüp-öksüp ıyladım. Köz
jaşım burçaktap on talaa. Jogoruda turgan beybaş balabız, uruksatsız
ele katardan bölünüp, mugalimderdi közünö ilbesten bet mañday kelip, ünün
jogoru çıgarıp: «jagoonu men tagınuuga tatıksızmın, bul jerde sen gana
tagınuuga tiyişsiñ», - dep jagoosun çeçip moynuma tagıp ıylaba dep
soorotup, kayra orduna barıp kakayıp turup kaldı. Karşımdagı
mugalimder ün-sözsüz, eç nerse ayta albastan, menin jagoomdu kötörüp
mektepke kirip ketişti.
Kiyin bul jigitibiz, mekteptin direktorluguna çeyin kötörülüp,
abiyirdüü kızmattarda iştep jürüp ele, içkilikke berilip ketet. Bolgondo
da ötö naçar ahvalga tüşöt, Ayılga bir barganımda, anı alıp ketem,
Maylı-Suuga darılatayın desem, tuugandarım bolboy, toktotup koyuştu.
Abalı ötö ele naçar, sen kun tölöysüñ deşti. Dagı bir jolu kattaganımda
raykomdun birinçi katçısı Jırgalbekov Karıbayga, menin birinçi
klasstan baştap birge okugan joldoşumdun abalı ayabay naçarlaşıp
ketiptir, kışında talaada ölüp kalbasın, oşogo köz sala jür dep kadır
salıp atayın dayındap kettim. Başkalar maga kelgende tiginimdi
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

çoñoytkun, munumdu balança kızmatka kötörgün dep kelişet, al emi siz
bolso, bir alkaştı bakkın dep kelipsiz. Menin köp jıldık tajrıybamda
mınday sunuş menen jalgız gana siz keldiñiz. Bul surooñuzdu
kanaattandırayın. Men bul jerde iştep turganda joldoşuñuzdu öltürböym.
Bagayın baatır Karıbay aytkan ubadasın atkarıp jürdü. Törtünçü klassta
okup jürgöndö (soguş jıldarı çegirtke kaptap, bir da kün kaltırbay üç ay
boyu, çoñdor menen katarlaş küröşkönmün) medalga tatıktuu bolsom, aga köz
körünö karşı çıgışıp, rayondon kelgen ökül kayra ketti. (Kiyin köp
sıylıktardan otkaz berçümün), komsomolgo tegimdi jaşırıp ötkömün. Munu
komsomolgo aluuga bolboyt dep, ayıldaş bala şıbırap aygak bolgon. Senin
atañ aydalgan dep açıktan-açık betime çıkkan. Kiyin universitetten
aydalganmın. Booru açıgan partkomdun katçısı Sadin S.M. universitetti
bütürüügö mümkünçülük berdi. Akademiyaga bölüngön işke albay koyuştu. Eñ
alıskı rayondordun birine joldomo berişken. (Kenenireek «El
duşmanının» balası erke bolboyt, Bişkek- 1998-çagıldırıldı). Al kezde
maga okşogondorgo but tosmoylor, basmırttoolor köp bolgon. Turuştuk bere
albagandar baştalgıç mektepti bütürö albastan sabatsız kalıştı. Al emi
özülörünö kol salgandar boldu. Bizdi çulgap algan sur bulut, atalar
aktalganda gana sürülüp kün çayıttay açılgan. Ögöy balasınday jerigen
koomgo batıp kalganbız. Kasımdın çıgarmaçıl jolun iliktep jürüümö bul
jagday da türtkü bolgondoy boldu.
***
Plan çenemdüü önügüünün algaçkı jıyıntıgı, birinçi beş jıldıktın
iygiliktüü ayaktaşı jana ekinçi beş jıldıkka işenimdüü kadam şiltegen
uçur bolup kaldı.
1931,1932-jıldarı deerlik jana 1933-jıldın birinçi jarımına çeyin
Bütkül Soyuzduk İlimder Akademiyası jergiliktüü biylikter menen birge
jer-jerlerge üzgültüksüz ekspeditsiyalardı jiberip jıyıntıgı boyunça
konferentsiyalardı ötkörgön. (El çarbasının deerlik 12 tarmagı boyunça
izildöö, plandoo işteri jürgüzülgön). Mınday konferentsiyalar ilgereek
Türkmönstan, Kazahstan, Özbekstan, Karakalpakstanda ötkörülgön.
Jıyıntıktar toktom kitepterge toptolup borborduk basmakanadan çıgıp
turgan. Alar praktikalık turmuşka zarıl bolgonduktan, ar bir insandın
üstölünön tüşbögön kitepterge aylanıp ketti. Bibliografiyalık seyrek
basmalarga aylandı. Oşondoy konferentsiyalardın birin 1933-jılı
fevral ayında Kırgızstanda ötkörüügö mümkünçülük tüzüldü.
Konferentsiyaga Soyuzduk İlimder Akademiyasının prezidenti, akademik
Karpinskiy baş bolgon borborduk ilimiy tarmaktardın körünüktüü
okumuştuuları, ilimiy kızmatçılardın katışuusu menen ötkön. Bişkekte
(Frunzede) ötkön konferentsiyaga jergiliktüü ilimiy mekemelerden, uluttuk
ilimiy işmerler, çarbalık işkanalardan aldıñkı jumuşçu, kolhozçu
öküldördön köp sandagan adamdar katışışkan. (216 kişi katışkan. Oşol
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kezdegi çenemde ebegeysiz zor ilimiy jıyın). Mınday abal konferentsiyaga
ergüü jana çıgarmaçıl atmosferanı tüzgön.
İlimiy izildöölör praktikanı teoriya menen, teoriyanı praktika menen
bayıtuuta öbölgö tüzdu. Ketirilip jatkan mayda jana iri
jetişbegendikterdin betteri açıldı, ayginelenip kaldı, İlimiy
kızmatçılarga kemçilikterdin üstündö iştöögö, ayrım maselelerdi
taktaş, korrektirovkaloogo mümkünçülük berdi. Alardın közün açıp koydu.
... Keleçekte beş jıldıktardın zor mildetterin iygiliktüü atkarış üçun
ölkönün territoriyasında jaşagan bardık uluttardın tilderin madaniy
tilge, madaniy adabiyattarga önuktürüü zarılçıldıgı kelip çıktı. Sebebi
mildetterdi öz tilinde tüşünbösö, aga ınanbasa plandar kagaz jüzündö
kala beretda, emgekçil el demilgeçil bolboy kalat emespi, el tüp kötörö
kötörülböyt.
Uşunday şartta Kırgızstanda birinçi jolu ötkörülüp jatkan, kiyinçereek
Leningradda (İlimder Akademiyası Moskvaga köçüp kele elek) jıyıntıktoo
konferentsiyasında Kasım Tınıstanovdun «Kırgıztilinin kuruluşu»
boyunça jasagan ilimiy dokladı özgöçö maanige ee bolgon, atayın
rezolyutsiya kabıl alıngan.
Dokladdın negizgi mazmunun buzbastan kıskaça berüügö araket kıldık:
«Bul küngö çeyin kırgız tili jönündö eñ ele az maalımattar bar jana
kırgız tilinin kuruluşu boyunça praktikalık işter kanday abalda
ekendigi, bizdin ilimiy kızmatçılarga belgisiz - dep Tınıstanov sözün
baştagan.
Kırgız tili jönündö revolyutsiyaga çeyinki jupunu maalımattar özünün köp
sandagan tak emes joboloru menen jabırkagan kırgız tilinin önügüşü
jönündö masele jetişerlik darajada kötörülbögön bolso kerek, kömüsködö
kala bergen. Revolyutsiyadan kiyin til kuruluşu boyunça maselege partiya
ebegeysiz zor köñül burup atat, birok bizdin ilimiy bor-borlordo kırgız
tili boyunça iş oydoguday jürgön jeri jok.
Kırgız tili özünün tipologiyası boyunça türk tilderinin gruppasına kiret.
Anın başka turk tilderinen özgöçö fonetikalık joboloru, bir katar
morfologiyalık özgöçölüktör jana türk tilderine taanış emes köp sandagan
maanilüü sözdörü menen. keskin ayırmalanat.
Kırgız tili revolyutsiyaga çeyin özünün jazması bolbogon. Birok sayasiy
jana çarbalık dokladdarda sovetteştirüügö çeyin eldin sabattuulugu 2%
bolgon degen maalımattar jolugat. Egerde elde özünün jazması bolboso,
sabattuuluk protsent kayaktan çıga kalat?
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

İştin jönü tömönküçö deyt Tınıstanov. 1906-jıldan bay-manap,
feodaldık töböldör kırgız adabiy tildin iştep çıga baştagan.
Jazmalıktın negizine, adegende arab alfaviti kirgizilgen. Bir neçe
kitepter jarım çagatay tilinde jarık körgön. Bulardı jumuray jurt
tüşüngön emes, sebebi bul til kırgız köpçülügünö taanış emes boluçu,
Andan arı: Tatar soodasatık burjuaziyası kırgız rınogun tartıp alış
üçün, kırgız tiline tatar tilin aktivdüü kıyıştıra baştagan.
Kırgızstanda tatar tilinde reformalangan jarım diniy mektepter bolgon.
Bul okuu jaylarga kırgız elinin bay çöyrölörü tartılgan. Okuu kırgız
tilinde jürgüzülgön, andan arı kırgızdar üçün tatar adabiy tili
propagandalangan.
Mından sırtkarı Kırgızstandın tüştügündö özbek sooda-satık
burjuaziyası, kırgızdın sooda-satık bay töböldörünö tayanıp jana diçiy
öküldördün jardamı menen özbek tilinin ürönün iygiliktüü selken.
Akırında orus missionerleri orus tilin propagandalagan, orus- tüzem
mektepterinde intelligentterdi dayardaşkan. Alar mektepti bütüp çıgar
menen padışaga kızmatka ötüşkön jana padışaçıl orustaştıruu sayasatın
koldoşkon.
Demek 2% sabattuu el tört tilde okuşkan, proletariatka çooçun
intelligenttik katmar.
Revolyutsiyadan kiyin jazuusu jana madaniy kızmatçılardın joktuguna
baylanıştuu, proletariatka berilgen tüz ele uluttuk mektepterdi açuuga
mümkün bolboy kaldı. 1924-jılga çeyin Kırgızstandın tündügündö
mektepter kazah tilinde, tüştügündö özbek tilinde, kee bir şaarlarda
tatar, orus tilderinde işteşken. Kırdaaldın mınday tüzülüşü Orto
Aziyada jarandık soguştun ötö sozulup ketişi menen tüşündürülöt. 1924jılı murunku Türk respublikasında çekterge ajıroo baştaldı jana Kara
Kırgız avtonomdu oblusu tüzüldü, Uşul momentten oblusta Kırgızıya üçünjazuunu tüzüü boyunça kıymıl baştaldı. Adegende arab alfaviti kabıl
alındı. Madaniy jaktan bizdin aldıda turgan koşuna elder arab
alfavitin koldonuşkan. birok bizdin işmerdüülüktün birinçi
jıldarında belgilüü bolup kalganday, arab alfaviti biz kaalaganday,
kırgız ulutu tilegen ebegeysiz zor revolyutsiyaçıl roldu atkara albayt
bolçu. Buga biz tereñ tüşündük.
Aldı menen arab alfaviti uluttuk bolo albayt, sebebi kırgız tilinin
bardık özgöçölüktörün çagıldıruuga jöndömsüz, kırgız elinin önügüşü
menen katar, kırgız tilinin ösüş keleçegin kamsız kıla albayt.
Ekinçiden, bul alfavit tehnologiyalık jaktan deerlik jaraksız,
sabattuulukka okutuuga jaraksız, oşondoy ele poligrafiyalık öndürüşkö
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

paydalanuuga bolboyt. Oşentip bul alfavit madaniy önügüştögü jana
sotsialisttik kuruluştagı bizdin tempti naçarlatat„öksütöt, basañdatat.
1925-jılı latındık negizdegi jañı alfavittin paydasına uyuşkandık
kıymıl baştaldı. 1928-jılı arab alfavitin tüp-tamırınan jok kılıp
andan arıldık jañı alfavitke ötö aldık, Kıska Möönöttögü ubakıtta zor
jeñişterge ee bolduk. Azır Kırgızstanda eldin sabattuulugu (1935)
50%ten aştı. Kırgız tilindegi gezittin sanı jetöö, anın içinen uçöö
respublikalık maanide:
1-tepkiçtegi mekteptin sanı 1020; kırgızça basmakana bar; üç jurnal
respublikalık maanide; okuu kitepter, sayasiy adabiyattar massalık türdö
jarıyalanat. Bul ösüştö bizdin jañı alfavittin emgegi zor. Bizdin buga
koygon algaçkı ümuttu aktadı.
Kırgızstandagı başka elder da özülörünün jazuusun alıştı. Misalı,
duñgandar...
Kırgız tilin kalıptandıruu jagdaydagı jetişkendikter olku-solkuluktu
tuudurbayt: Bizdin tildin fonetika jana morfologiya maseleleri
jetişerlik ölçömdö çagıldırılgan grammatikası jarık kördü; sintaksiz
bolso andan arı iştel çıguu muktajdıgında turup atat. Birinçi
tepkiçtegi jana jogorudatılgan tiptegi mektepter azır kırgız ( tilinde
iştep atışat.
Kırgız tilinen leksikalık materialdardı jıynoo baştaldı. Jergiliktüü
kızmatkerler tarabınan tablitsa iştelip çıkkan, anın jardamı menen
birinçi-ekinçi muundagı söz çeginde kırgız tilinin leksikalık zapasın
çogultuuga jetiştik. Bul jumuştun algaçkı jıyıntıgı ele, kırgız tili
sözdördün eñ bay zapasına ee ekendigin körsöttü jana kırgız tili ötö
jardı degen pikirler eç nersege negizdelbegendigi anıktaldı. Kızıktuu
bir faktı, süröttömö sözdör kırgız tilinde 19%ti tüzöt eken.
Terminologiya bölümündö da çoñ işter jürgüzüldü. Albette joldoş
Stalindin belgilüü katına çeyin bul işte metodologiyalık jagdaydan kep
müçülüştör jiberilgen. azır taktalgan türdö, öz aldınça sotsialdıkekonomikalık terminder, sayasiy terminder j.b. jarıyalandı. Meditsinalık,
iş-öndürüş j.b. terminderdi tekşerip çıguuga kiriştik.
Bizdin tilibiz dürküröp ösüp jatkan mezgilde leksikalık kamdalgan
zapasta bir katar tayuular baştaldı, eski orfografiya bizdi
kanaattandırbay kaldı. Aldıbızga anın kee bir negizderin kayra-karap
çıguu jönündögü masele koyuldu. Azır mamlekettik apparat basmakanalar
jana mektepter jergiliktüü kırgız tilinde iştep jana okup atışat.
Kırgız tilinde klassikterdin ayrım emgekteri çıgarıldı.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Jetişpegendikterge toktolo keteli: Azır kırgız tilinin kuruluş
maselesin teoriyalık jaktan artaraptuu tereñ çagıldıruu zarıldıgı kelip
turganda jogorku kvalifikatsiyaluu adis kızmatkerlerge muktaj.
Jergiliktüü işmerler bilimi jagınan tehnikumduk kölömdö bolgonduktan
bul maseleni çeçüü koldorunan kelbeyt, çabaldık kılışat. Oşonduktan
marksisttik metodologiya bazasında, kırgız tilinin negizderin tüşüngön,
teoriya jana praktika jagınan kanıkkan kvalifikatsiyaluu adisterge
muktajdık kurç münözdö sezilet. Jergiliktüü
kızmatçılardın dayardıksızdıgı, işmerdüülüktö planduuluktun joktugu
közgö daana körünöt. Borborduk ilimiy mekemeler tarabınan jardamdar
jok. Kırgızstanda til kuruluş maselelerine, özübüzdün ilimiy mekemeler
azıraak köñül buruşat jana uluttuk respublikalarda til kızmatçıları,
til kuruluş frontuna baa berişpeyt. Oşonduktan til frontunun köp
uçastoktoru teoriyalık jaktan jarık kılınbagan.
Aytalı bizdin tildin orfografiyalık negizi teoriyalık jaktan jarık
kılıngan emes. Bul birinçi kezekte mektep jumuştarında zarıl nerse.
Teoriyalık jaktan jarık iştelbese biz aldıga jıla albaybız. Oşonduktan
grammatikanın bardık maselelerine teoriyalık jarık berüüdö
terminologiya, orfografiya maselelerinde ötö ele tak işterdi jürgüzüü
zarıl.
Kırgız tilinin tarıhı eç jerde çagıldırıla elek, Bul çoñ masele. Ansız
til işterinde tuura orientatsiya ala albaybız. Okutuunun metodikası tuura
çagıldırılgan jok.
Tilge tiyiştüü tehnikalık jabduulardı alıp körsök, bul maseleler
boyunça eç kanday iş alıp bara algan jokpuz. Stenografiya, loligrafiyalık
öndürüş, telegraftık tehnika boyunça Kırgızstanda eç kanday iş
jürgüzülgön jok.
Moskvada jañı alfavittin Bütkül soyuzduk komiteti iş jürgüzüp atat,
jergiliktüü kızmatçılar özülörünün kvalifikatsiyasının joktugunan
komitettin jetişkendikterin jergiliktüü şartka baylanıştırıp,
ılayıktap koldono albay atat.
Jogoruda körsötülgön maselelerdi çeçüüdö İlimder akademiyasının rolu
ötö zor, oşonduktan bizge praktikalık jaktan jardam berüüsünö,
Akademiyaga sotsialisttik talap koyöbuz. Bul Kasımdın dokladına kıpçıp
ketçü bir masele, oşondo Tınıstanov Kırgızstanda İlim izildöö
institutunun direktoru bolgon. Anda bölümdör, alardın jetekçilerinin
adis-kızmatçılardın orundarı, adisterdin joktugunan boş turup kalgan.
Al jalgız özü direktirdin da, kırgız til, adabiyat bölüm jetekçisinin da
adis kızmatçılardın mildetin atkarıp jürgön.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Konferentsiya: Tilder probleması bölügündö joldoş Tınıstanovdun
«Kırgız tilinin kuruluşu jönündö» dokladı boyunça atayın çeçim kabıl
algan jana madaniyat... sektsiyası toktom çıgarat:
A) Kırgız adabiy tilinin jana Kırgızstanda jaşagan başka uluttardın
tilderin önüktürüü jana bütkön türgö keltirüü boyunça Kırgız madaniy
kuruluş ilim izildöö institutunun demilgesi jana jetişken iygilikteri
jaktırılsın;
B) İnstituttun jürgüzgön işteri taanılsın jana SSSR İlimder
akademiyasının mekemelerine: Til jana oy jügürtüü institutuna, Çıgış
elder institutuna, Antropologiya jana etnografiya institutuna zarıl türdö
koşulsun. İnstituttun jürgüzgön işteri teoriyalık jaktan jetekçilikke
alınsın jana praktikalık problemalardı çeçüüdögü jardamı koldoogo
alınsın;
V) İlimder akademiyasının mekemeleri jergiliktüü mekemeler menen
janduu baylanış tüzüp, sostavında kvalifikatsiyaluu ilimiy
kızmatçılardan turgan atayın brigadalardı Kırgızstanga jönötülüp
turuşu, jergiliktüü kızmatçılar kvalifikatsiyasın kötörüü jana
örkündötüü, kerektüü konsultatsiyalardı alış üçün Akademiyanın ilimiy
mekemelerine komandirovkaga jiberilip turuşu zarıl dep eseptelsin;
G) İlimder akademiyasının Prezidiumunan 1934-jılı aspiranturaga kabıl
aluuda, til ilimiy işterdi jürgüzüü boyunça Kırgızstanga 4 orun bölüp
berüüsün suranat;
D) İlimder akademiyasının Çıgış elder jana Til jana oy jügürtüü
instituttarınan Kırgızstan ilim izildöö institutuna, tereñdetilgen iş
jürgüzüü üçün duñgan tilin jana sart kalmaktardın jazuusun jana tilin
kalıptandıruu boyunça jakından jardam körsötüüsün suranat.
1933-jıldın 15-20-iyununda BKP (b)nın Kırgızstan oblasttık Komitetinin
\/II-plenumu bolup öttü. Kün tartibine koyulgan üç maselenin ekinçisine
«Madaniy kuruluş jönündö jana elge bilim berüü maselesi» degen koşumça
doklad kirgizilip, al öz aldınça talkuulandı. Plenumdun negizgi maselesi
bolup kaldı. Bul masele boyunça «talkaloo toktom» kabıl aluuga
jetişildi. Toktom 20-iyunda kabıl alıngan.
Anda Tınıstanovdun konferentsiyada jazalgan dokladının jakşı jaktarı,
jetişilgen iygilikter tökpöy-çaçpay sözmö-söz berilgen. 1932-jılı 23apreldegi BKP (b) BKnın körköm adabiyat mekemelerin kayra kuruu
jönündögü toktomunun atkarılışı boyunça jılış bar dep körsötülgön.
Akırkı jıldardı körköm adabiyattın çıgarılışı keskin köböygöndügü
aytılat. Kırgız tilinde körköm adabiyattık jurnal «Çabuul» üzgültüksüz
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

çıgarılıp turat. M.Gorkiydin («Ene», «Egor Bulıçev jana başkalar»),
A.Serafimoviçtin («Temir sel»), D.Furmanovdun («Kozgoloñ») tandalma
çıgarmalarınan kırgızçaga kotoruuga kirişildi. (Kiyinçereek 1934-jılı
Jazuuçular Soyuzunun birinçi töragası A.Tokombaev jazuuçulardın 1sezdinde jogoruda körsötülgön çıgarmalardın kırgızça jarık
körgöndügün bildirdi).
Uluttuk teatraldık iskusstvosu tüzülüüdö. (Kırgız uluttuk teatrı, Özbek
teatrı, Özgön teatrı -1932-jılı açılgan). Uluttuk muzıkanı jıynoodo çoñ
jumuştar jürgüzüldü. (1928-jılı A.V.Zataeviçtin Kırgızstanga kelişi,
çoñ komuzçulardı jıynap, komuz küülörün notaga tüşürgönü jönündö söz
bolup atsa kerek) Kırgızstandın öndürgüç küçtörün önüktürüü boyunça
ilimiy izildöö işterin respublikada jana andan sırtkarı keñeydi.
(Leningraddagı İlimder Akademiyasında jana Frunzedegi
konferentsiyalar)...
...Plenumda jogoruda körsötülgön ebegeysiz zor jetişkendikterdi jaratıp
atkan, özünün bar kubatın, ubaktısın, talantın, jöndömdüülügün büt zarp
kılgan, atan-töönün jügündöy jüktü jalgızdap kötörgön ürkördöy
azamattardın emgekteri baalanbayt, attarı atalbayt, teskerisinçe arbirinin «künöösü» kızıl-kekirtektik menen dalildenip, uluttun
madaniyatın kötörüp östürüp atkan adamdarga «ulutçul», «tınıstanovşçina»
degen yarlıktardı tagıştı.
Plenumdun çeçimine kayradan köñül buralı, «Madaniy kuruluş
tarmagındagı talaşsız, ebegeysiz jetişkendikter menen katar oluttuu
katalar jiberilip jatkanın buzup çıguu, burulup ketüülörgö jol berilip
jatkanın plenum eskeret.
...Madaniy kuruluştun eñ ele artta kalgan uçastogu iskusstvo ekenin Plenum basa belgileyt. Kırgız uluttuk teatrı aktualduu repertuardı
tüzböstön teatrdın sahnasına bay-burjuaziyalık, kontrrevolyutsiyaçıl
ideologiyanı kayra kalıbına keltirgen («Şabdan», «Selkinçek», «ŞirNiyaz» u.s.) je halturalık - ılayıktaştırılgan pesalardı («Kara-Kuyanı»,
«Sotsialçılık», «Kuruluşka» j.b.) oyundar koyulup kalgan.
... Jergiliktüü ulutçuldar Sovetter Soyuzunda proletardık madaniyattı
tüzüügö toskoolduk kılışta, mazmunu proletardık madaniy kuruluştu
burmaloogo arakettenişet, al bolso tüzdön-tüz kontrrevolyutsiyaçıl baymanaptık ideologiyanı, panityurkizmdi kalıbına keptirüügö jana tüz ele
kontrrevolyutsiyaçıl çıguuları uyuşturuuga alıp barat, murunkuday ele
kırgız adabiyatında bay-manaptık, burjuaziyaçıl-ulutçulduk ideologiyanı
süyröp çıguu praktikalangan. (Tınıstanov, Karaçev, Kokenov, Ke-nesarinov
j.b.). Kırgız uluttuk teatrının sahnasın-da Tınıstanov jana başkalar
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kontrrevolyutsiyaçıl bay-burjuaziyalık ideologiyanı kayra kalıbına
keltirgen.
Plenum Kırgızstandın ayrım rayondorun ukraindaştıruuga
arakettengendigin ayıptayt, al kulak-tardın jana petlyuraçıl
elementterdin çıragına may tamızat.
Bir katar okuu kitepterinde burjuaziyaçıl-ulutçul münözdögü
burmaloolorgo jol berilgen. Okuu jaylardın jat elementter menen
bulganışı mektepterde şovinizmdin, jergiliktüü ulutçulduktun,
antisemitizmdin üröönün sebet. Munun bardıgı ideologiyalık frontto
taptık körögöçtüktü mokotkondugu jönündö kübö.
Akırında bay-manaptık ulutçulduk, tınıstanovçuluk jana uluu derjavalık
şovinizmge karşı küröştü küçötüş kerektigin açık aytıp
partkonferentsiya konkrettuü körsötmö bergen çeçim çıgardı.
***
Koşuna jaşagan dayıma muñayım jürgön Botoş agay (Botalı Tınıstanov)
keede maga 1928-jılı Almatıdan kazah tilinde jazılıp, arab alfavitinde jarık körgön Kasımdın «Jañıl Mırza» poemasınan jana aga koşup
katıp jürgön «Zvezda Vostoka» jurnalının bir sanınan okup berip kalçu.
Poemanı kazahtın jorgo tiline salıp jazgan eken, tatına sözdör özünön
özü kuyuluşup, kırgız jergesinin koozdugu, köz joosun algan körköm, asman
meljigen askarluu toopor, çalkayıp jatkan jayloolor, ıñkıgan törlör,
koktu-kolotton möñküp akkan tunuk suular, jıtı añkıgan neçen türlüü too
güldörü, betege şiber çepter. Jüzdü aymalap erkeletken, jan sergitken
salkınjel. Tütün bulagan boz üylör. Tört tülük mal, keçkurun alardın
dooştoru köz aldıña tartılat. Delebeñdi kozgoyt. Jadıñda saktalat.
Abdan elestüü berilgen. Kasımdın jazuuçuluk, akındık darameti büt
boyunça uşul poemaga toptolgondoy tuyulat.
Anın bardık çıgarmaları tereñ teriştirüü, ilimiy taldoonun natıyjası.
Mına uşunday keremet poeziyaga - kiyinçereek, köçmön tiriçilikti köksögön
kökölötüp maktap ırdagan, jetken - ulut-çulduk degen trafaret-yarlıktı
jamaştı.
1935-jılı Bakuda çıgış elderinin tili, adabiyatı, alfaviti jönündö,
alardın problemaları jönündö çoñ jıyın boldu. Kırgızstandın
delegatsiyasın Tınıstanov baştap bargan. Anın süylögön ataktuu sözündö,
(atalgan jurnalga çıkkan) «biz murun sınak türündö arab, latın
alfavitterin koldonup kördük, alar mezgilinde öz mildetin atkarıştı.
Emi biz latın tamgası menen aldıga jıla albaybız.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Biz kün sayın orustar menen janaşabız, alar menen mamileşebiz, Janaşa
jaşoo, mamileleş bul obektivdüü zarılçılık. Orus tili, adabiyatı,
madaniyatı önükkön. Düynölük til, adabiyat menen bir katarda. Oşonduktan
orus eli paydalanıp jürgön kirilitsaga ötüşübüz kerek» dep ilimiy jaktan
ar taraptuu iliktep, işenimdüü argumentter menen dalildegen boluçu.
Kasımdın jüyölüü süylögön sözü aga çınıgı-atak dañk alıp keldi.
Konferentsiyaga katışuuçular Kasımdı koldop çıgıştı. Çıgış elderi,
alardın arasında kırgızstandıktar jañı alfavitti koldonup kaldık.
Akırı, akademik Husöyin Karasaevdin bir eskerüüsünön epizod: «Algaçkı
sözdüktü tüzösüñör dep Kasımga, maga, Zıyaşka bir tobubuzga bölüştürüp
berdi. Jooptuu tapşırmanı atkaruuga ar-biribiz kündöp-tündöp
çımırkanıp işke tüştük. Anan möönötü da şaştıra baştadı. Bir künü
Kasımga köçödö jolugup kalsam, al jıyırma çaktı kündö ele bütüp nebak
tapşırıp koygonun ayttı. Biz ayabay tañ kaldık. Körsö sözdüktü tüzüünün
jañı, jeñil ıkmasın, kıska jolun oylop tapkan eken. Oşol açılış elge
taray elekte özü menen koşo ketip kaldı. Uşul küngö çeyin armandamın».
Bul eskermeni aytıp bergende Huseyin aba 90 jaştan ötüp kalgan kuragı.
Daanışman Kasımdın kaygıluutagdırına kılçaysak, orustun ataktuu
jazuuçusu A.Serafimoviçtin - «menin özümö karaganda atım baktıluu
bolot» - degen sözü kılt etip eske tüşöt.
***
... Respublikanın birinçi Prezidenti A.Akaev - algaçkı sözdörünün biriñde
murasçılıkka toktolup, murunku doordo bir jaktuulukka jol berilip
kelgendigin basa belgilegen. Padışaçıl Rossiya bolşevikterge karşı
küröşüp sayasat jürgüzsö, Keñeş doorunda kapitalizmdin kaldıktarınan
arıluu üçün küröş, sayasat jürdü. Al emi jañı koom murunkulardın jakşı
jaktarın özünö siñirip aluu menen önügöt — dep körsötmö bergen.
... Akırkı jıldarı ryöpressiyalangan insandar jönündö çınçıl adabiyattar,
oşol mezgilderdi tuura çagıldırgan çıgarmalar basmadan çıkpay
kalganday boldu. Bir jaktuulukka tosmo koyulbastan, teskerisinçe jol
berilgendey tüşünük bekemdöödö. Ubaktısında Muhtar Auezovdun demilgesi
menen MGUnun aldında «Abaevedenie» kafedrası açılgan. Anda Abay jana
anın dooru ar taraptuu iliktelip jalpı jumuray jurtka tarkap turbadı
bele. Oşol sıyaktuu ele bizde Uluttuk akademiyanın jana Uluttuk
universitettin aldında atayın «Kasımovedenie» je «Kasımname»
kafedraların açış talapka ılayıktuu. Anda Kasım Tınıstanovdun okuusu,
anın saltı andan arı gana ulanbastan, iliktenbesten, oşol kezdegi
okuyalar, repressiyaga duuşar bolgondor, alardın üy-bülösünün tagdırın
tuura çagıldırıp turuu mildeti jüktölmökçü. Jañı tarıhta bir
jaktuulukka çınıgı tosmo koyulmakçı degen oydobuz.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

KIRGIZ JUMURİYaTININ SİMVOLİKASI JÖNÜNDÖ

Kırgızstandın suverendüülügü jönündögü deklaratsiya jarıyalangandan beri
bir top ubakıt öttü. Respublikabızdagı ar bir insan tereñ taanışıp, al
jönündögü özülörünün oy-pikirlerin ortogo salıp gezittin betterine
jarıyalay baştadı. Anday pikirlerdin eñ algaçkılarınan gezitibizdin
murunku sandarının birinde jarık körgön Ajıke Jumagul uulunun «Kırgız
mamlekettik simvolikası tuuraluu» attuu kölömduü makalası. Bul makalada
deklaratsiyanın 5-statyasının, başkaça aytkanda Kırgızstandın
mamlekettik simvolikasının tegereginde söz bolot. Makala uçurdun
talabına ılayık jazılgan, bir katar maanilüü maselelerdi kötörgön, al
maselelerge dalildüü joop berüügö arakettengen, aga köp konkrettüü
materialdardı paydalangan jöndüü, tektüü makala.
Makalada avtor birinçi irette Kırgızstandın mamlekettik jelegi
jönündö aytıp kelip, anın bir neçe bojomol variantın bergen. Birok
jelektin je tuunun konkrettüü süröttömösün bergen emes. Al jagın avtor
özünün aldına maksat kılıp koyboston jalpı söz kozgop maseleni kün
tartibine koygon. Avtordun mına uşul oyun koldo bar materialga tayanıp
konkretteştirsek degen kıyalga keldik. Misal katarı mende saktalıp
jürgön eski tuu jönündö söz kozgoyun. Tuu XII jana XIX
kılımdardın togoşkon jıldarı jaşap ötkön, Koçkor öröönünön çıkkan
Baytügöl uulu Medet datkaga (1775-1830) taandık, Atadan balaga, ukumdantukumga ıyık muras katarı ötüp kelgen tuunun jasalganına urunup saktalıp
kele jatkanına 200 jıl çaması ubakıt öttü. Kırgızstanda saktalıp kalgan
eski tuulardın biri, Tuunun jalpı uzundugu 1 m. 46 sm. (algaçkı uzundugu 1
m. 50 sm, bolso kerek). Tuurası je negizi 1 m. 01 sm. (1 m. 05 sm).
Jeegindegi kıyuusunun jazılıgı 3,5 sm. Kaskak baylay turgan jagına
jazısı 3 sm kelgen gülü jok, kök jaşıl böz kıyılgan. Tuunun jerdigi
jibek sıyaktuu eñ nazik, taza pahta bözdön, uç jakkı jeegindegi kıyuunun
öñü kök jaşıl kelip, deñizdin je köldün öñün berip turat. Al atayılap
kolgo sogulgan tasma, aga simmetriyalangan tört jelekçesi bar mayda ak
güldör tüşürülgön, alar kök jaşıl kelgen jalbıraktar menen ıraattuu
almaşılat. Tuunun uzun jagında jeegin boyloy, aralıgı birdey jaygaşkan
tört jaşıl eki kuyruktuu büçü tagılgan, Büçü-boonun ar birinin uzundugu
60 sm. Bul kaskakka karşı tuura jıgaçka baylana turgan büçü-boolor. Al
zmi gülü jok kıyuu jak çetinde kaskakka baylana turgan üç-büçü boonun
biröö gana saktalgan. Tuunun eki kıska, negizgi jagında, aralıgı birdey
jetiden jündön çok çaçıgı bar. Bul jeti san ıyık ekendigin körsötöt.
Mından başka topozdun kuyrugunan jasalgan eki kara tüpögü (bunçik) bar.
Kara barkıtka okşop tarmaldanıp, jarkırap turat. Çoñ tüpök kaskaktın
başına kiyile turganı, düpüyüp kılının uzundugu 60 sm. Ekinçi kıskası
jana içkerigi tuura jıgaçtan başına tagılsa kerek, anın uzundugu 45 sm.
Tuu ayabay eskirgen, jırtılgan, burçtarı üzülgön. İlgeri bul tuunu körgön
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

kişiler ortosunda altındın buusunan arab tamgası menen «Türk ata koldo»
degen jazuusu bar ele deşet.
Alıskı kılımdardı aralap, arıtıp kelgen taberik dep uşul tuunu
Kırgızstandın mamlekettik tuusu üçün ülgü katarı alsak kanday bolot?
Elibizdin ürpadatın andan arı ulaş kerek da. Uşuga baylanıştuu
mamlekettik tuunun jeegi jazıraak jaşıl tüskö, ortosun (negizin) kızıl
öñgö boyöltup, jogorku sol jak çetine (jaşıl jeekke) jıldız jana orok
balkanın elesi tüşürülsö jana kaskaktın çokusuna topozdun kara
kuyrugunan tüpök ornotulsa keremet bolçuday.
Küjürmön jelekter, tuular dele kök je ak, je kızıl tüstö boyölup çetteri
jaşıl tüstögü böz menen kıyılgan.
Kök asaba kızıl tuu,
Köygöylögön ızı çuu
Ak asaba kızıl tuu
Aygaylagan uluu-çuu
(Manastan)
Tüpögün jelge taraltıp çolpon jıldızduu, orok balkaluu, jaşıl çettüü
mamlekettik tuunun jelbirep turganın közgö elestetüü ançalık dele kıyın
emes.
Jıldız bayırtadan beri ele çıgış elderinin simvolikası bolup kele
jatat. Jarım ay anın uçtarının ortorook çeninde jıldız. Orok balka
mına uşul türk elderinin simvolikasınan alıngan. Jarım ayga oroktun
sabın koşkon, jıldızga balkanın sabı ulangan.
Sözübüzdü andan arı uzatıp gerbdin tömön jagındagı tıyınday tegerektin
içindegi ornament kırgız eline münözdüü emes degen A. Jumagul uulunun
oyuna toluk koşulabız. oşol tegerekti kaptal jagı teñ emes tört burçtuk
menen almaştırıp, anın içine kırgız şırdagının ala-kiyizdin oyusun
tüşürüp koyso ele ılayık kelip, ajarın açıp, kalçuday körünöt. Kıl
kalemdin çeberi Jumabay Ümötovdun atagın dünüyönün tört burçuna
kırgızdın ala-kiyizi, şırdagı, çırmagan çiyi ele tarkatpadıbı, ustattın
abroyun kötörüp, dañazalabadıbı. Mına oşol tört burçtukka Jumabay
Ümötovdun je Şaken Mambetaipovanın çıgarmalarının ülgüsün
jaygaştırsa töp bolçuday. Je tegerekti 503 üydün tündügü menen
almaştırıp koyso eñ ukmuştuuday taamay jana süykümdüü körünböybü.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Kırgızstandın gerbine ülgü katarı boz üydün tündügü negiz katarı alınsa,
sebebi boz üydün çamgaragı kılımdar boyu grafikalık jaktan sınoodon
ötkön, taktalgan simvolika. Demek tündüktü grafikalık türdö çagıldırıp,
anın tömön jagına Manas atanın atçan elesi berilse ılayık.
Manassız kırgız, kırgız emes, kırgızsız Manas, Manas emes. Düynö jüzüñdö
Kırgız menen Manas ajıragıs eriş-arkak tüşünük da. Bul üçün T.Gertsendin
Manas eposuna tartkan grafikalık süröttörünün içinen: «Ak kulaga
tüpöktüü nayza öñörgön oñ kolgo silkinte ak şumkardı kondurgan Manastın
elesin tandap alsa kup jaraşat. Tündüktün sol jagına aylanta orolgon
tasmaga «Kırgızstan» degen jazuu tüşürülsö, söz bütkön jerge b.a.
tündüktün tömön jagına «orok balkanın» elesi, andan kiyin
«Respublikası» degen jazuu tüşürülüp, jogor jakka, jıldızdın elesi
jaygaşsa, grafikalık jaktan tak jana tereñ maani berip turmakçı.
Emi gimn tuuraluu bir-eki söz. Gimndin algaçkı tekstin alsak, anda ır
saptarının tüzülüşü, forması, uykaştıgı jagınan jana kee bir taamay,
aytılgan sözdörü menen kiyinki redaktsiyalangan teksten ayırmalanıl
turat. Muzıkası dagı V.Vlasov, A.Maldıbaev, V.Feretarabınan murunku
tekstke ılayıktanıp jazılgan. Redaktsiyalangan tekstin sözdörü kıska, ır
kayrıktarı, forması boyunça da başkaçaraak bolup kalgan da muzıkasına
şaykeş kele berbeyt. Azır albette koldogu eki tekstin mazmunu jagınan
uçurdun talabına joop berbey kaldı. Gimndin jañı tekstin iştep çıguu
zarıldıgı kelip çıktı. Gimndin jañı teksti kanday boluş kerek,
muzıkası saktalabı je jokpu, kep uşunda. Bizdin oyubuz boyunça gimndin
muzıkası saktalış kerek, al baatırdık kötörüñkü maanayda jazılgan,
patriottuk sezimdi kozgop turat, hor menen ırdaganga ılayık kelet.
A.Jumagul uulu eskertkendey gimndin birinçi eki sabı saktalış kerek:
Kırgızstandın mamlekettik Gimni revolyutsiyaga çeyinki jana andan
kiyinki kalktın tarıhın birdey kamtıp, andagı okuyalardı tuura
çagıldırışı abzel. Gimndi tüzüüçülör mına uşulardı eske alat jana
okuyalardı obektivdüü, tuura çagıldırat degen ümüttöbüz.
Az da bolso Kırgızstandın ayrım simvolikaları jönündö söz kozgoduk.
Simvolikalardı özgörtüü kerek. Bul fakt kün tartibinde turgan masele.
Alardı kandayça özgörtöt, kanday formalardı tandap alat - el özü bilet,
bul jalpı ele jurtçulugubuzga tieşelüü masele.
Kırgızstan Tuusu
Jalgan kurandın 29u 1991-j. №73 (19874)
Makala jarıyalangandan köp uzabay Myunhendegi «Azattık» radiosunan eki
jolu efirge çıgarılıp dünüyö jüzünö taragan.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

KIRGIZ, ÖZBEK EZELTEDEN BİR BOLGON

Özbekstandan çıga turgan «Fergana» gezitinin 2002 jılı 7-14-maydagı
sanında «Koşuna-Aşina» rubrikasının aldında «Kırgız, Özbek ezelteden
bir bolgon» (kırgız tilinde) degen kölömdüü makala jarıyalangan. Anda «El
tamırı - tereñ» attuu söz başında ardager Toktasin Mominov özbek
ulutunan: Birok eki eldin ortosunda, oçogunda kaynagan kemenger kişi. al
eki eldin dostugu, karım-katış mamilelerin körüp tarbiyalandı. Emi da eki
eldin mınday jakşı jörölgölörünün küçöşünö küyörman. biz anın uşul
bagıttagı asıl oylorunun taasiri bizdin uçurga orçunduu dep eseptep,
okurmandarga anın dostuk, tuugandık, ıntımaktık oy bayandarın sunuş
kıluunu ep kördük» - dep jazılıptır.
Toktasin - mezgilinde Jalal-Abad aymagında belgilüü kadırman
Momunamindin (amin-miñ başı) üy-bülösündö törölgön. Jalal-Abad
pedagogikalık okuu jayın bütkön. Kiyin Jalal-Abadda obkomkomsomoldun
sekretarı katarı köp jıldar emgektendi. İlimdin kandidatı, dotsent.
Taşkendegi Beruni atındagı (16 miñ studenti, 2 miñge çamalaş mugalimprofessorlor bar) politehnikalık institutunda kafedra başkargan.
Koomduk ilimderdi östürüüdö jana propagandaloodo çıyırı bar insan.
... Men pedokuu jayına direktor bolup iştegen jıldarı, profkomdun
töragası jana mugalim bolup Karabaev Nasırjan emgektengen.
Momunamindin jardamçısı Karabay akenin üyündö meymanda bolgomun, ya.p
kişi menen jekeme-jeke köp añgemeleşkenbiz.
Menin atam Rısalı Soltonbekov, Mominamin eköö kandayça dos bolgonunun
toluk tarıhın oşol kişiden ukkamın. Karabay ake jay aylarında
Mominamindin kerbenin baştap Tyan-Şandın elderine köp kattagan, sooda
satık-iş jürgüzçü eken. Matalardı artınıp, jerdigi kımbat, tür tüşürgön
baaluu köşögölördü, taza barkıtka saymalangan tuş kiyizderdi,
jazalgalangan anjiyan eerlerdi, kümüş jalatıp koozdolgon üzöngü-kuyuşkan
jügöndördü taşıp, alardı malga almaştırıp ketişçü eken. Karabay akenin
aytuusunda Jalal-Abaddan Kök-Art belin aşıp Toguz-Toro tarapka tüşüp,
azırkı Kaarmandan ıldıy batış tarabında (Toguz-Toro-toguz keçmelik)
keçmelikten ötüp Son-Köldö bolgonun Soltonbektin üyündö kongomun degeni
esimde. Son-Köldün bardık aymaktarında pulun soodalap bütköndö
maldardı toptop kayra jönögöndö Rısalının er jürök jigitteri
kerbençilerdi kelgen joluna salıp, suudan keçirişip, Kök-Artka kelip
kaldık emi korkboston kete berebiz dep belçemdüü jerge jetkende, kayırkoş aytışıp, koştogon jigitter kayra tartçu eken.
Kiyin Nasırjan çoñoyup boy tartkanda Mominamindin kiçi kızına
üylöngön. Nasırjan raykomdun çakıruusu boyunça Suzak rayonunda kolhozgo
başkarma bolup üzürlüü emgektendi.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

... Meni menen pedokuu jayında birge iştegen, sırttan okuu bölümünün
başçısı, tarıh mugalimi Mahambetjan Şamsutdinovge kırgız özbektin
dosçulugun izilde, - dep kırgız tarıhçı okumuştuularının kitepterin
tizmelep bersem, ilimge ıntızar jigit makul bolup, bul eki eldin karım
katnaş tarıhın izildep kandidattıgın, anan doktorlugun jaktagan. Anjiyan
pedinstitutunda aldıñkı professorlorunan, kırgız özbek elinin dosçulugu
tarıhı boyunça körünüktüü adis katarı belgilüü insan. Al özünün
studentterine kırgız-özbek dosçulugu temasında ilimiy dokladdı köp
jazdırgan. Soltonbekov Mominamindin dosçulugun izildeşken. Bul insan
menen akırkı jıldarı baylanışıbız üzülüp atat.
Toktasin Mominovdun «Atamın kırgız dosu Rısalı Sultanbekov» degen
makalasın özgörtböstön topugu menen berildi:
«1921-22-jıldarda Karabay ake soodagerlik işi menen Arkaga
barganda Jumgaldık Rısalı Sultanbekov degen kişi «Jalal-Abadda» eñ
bay kadır-barktuu kim bar?» dep surayt. Karabay ake «körünüktüü
Mominamin degen kişi bar» dep joop beret. Anda Rısalı «men oşol
Mominamin menen dos boluu neetim bar. Neztimdi işke aşıruuga sen
jardam ber» dep kalat.
Karabay bul sözdü Mominaminge jetkiret. Al sunuştu ıraazıçılık menen
kabıl alıp, Rısalını konokko çakırat. Birok, Rısalı oorup kalıp, özü
kele albasa da, dosuna jakşı at tartuulap jiberet. Mominamin atam, elge
toy kılıp, dosu Rısalı jönündö jarıya kılat. Karabay arkıluu Rısalı
dosuna kuş tartuulayt. Ezelki dosçuluk biri-birine tartuu, belek berüü
menen aşkerelenip kelgen.
20-30 jıldardagı kataal mezgil, sayasat (Repressiya) eköönün joluguşuusuna
toskoolduk kılat. 40-jıldarda soguş baştalıp ketti, eköönün joluguşuusu
ogo beter tataaldaşat. Birok biri-birine bolgon işeniçi öçpöyt.
Atam 1944-jılı düynödön kayttı. Rısalının uulu Birlik Soltonbekov
Jalal-Abaddagı pedagogikalık okuu jayına direktor bolup kelgende,
Rısalı kelip, dosumdu taap ber deyt. Suraştırıp, Mominamindin ötüp
ketkenin ugup, üygö kelip, dostuk, insandık parzdı ötöyt.
Al kezde men Moskva mamlekettik universitetinde okuyt elem. Rısalı ayaş
atam uulu Birlik eköö maga kat jazışıptır. «Balam Toktasin, men senin
atañ Mominamin menen ömürlük dos bolduk Ökünüçtüüsü, biz biri-biribizdi
körüşö albadık- Sen, Birlik menen dos bolup, bizdin dostugubuzdu
ulantkın» deptir.
www.bizdin.kg elektronduk kitepkanası

Men kelgende Birlik şaardık komitettin ekinçi sekretarı bolup iştep
atıptır. Al üy-bülösü menen koy soyup tosup aldı. Atası Rısalı Jumgalda
eken.
Birlik ekööbüzdün dostugubuz ulanıp jatat. Azır karıp kaldık. 70 jaşka
çıktım. Jakın arada Jumgalga barıp dosumdun atası, atamdın dosu Rısalı
Sultanbekovdun arbagına kuran tüşürüp, bata kılıp, eli-jurtuna taazim
kılıp kelüü neetim, maksatım bar»
Toktasin Mominov, Nasırjan Karabaev, Muhammedjan Şamsudinovderge,
alardın bala-çakasına ukum-tukumdarına özbek joroloruma kırgız menin
eşigim açık, dastorkonum murunkuday ele jayıluu, törümdö köldölöñdör
salınuu. Özbökter menen dosçulugubuz ukum-tukumubuzga ulana bermekçi.
***
Kiteptin çıgışına demöörçülördön bolup jardam berişken jeen
kızım Belekova Nazgül Aspekovna jana jeen küyöö balam
Belekov Amangatereñ alkış aytıp
ıraazıçılıgımdı bildiremin.