Dürbölöñ Zaman

POVEST JANA ROMAN
Kazakçadan kotorgon Kımbatbek Ukaev

Zamanıbızdın uluu sürötkeri Muhtar Auezovdun bul kitebine anın eñ algaçkı
jana zalkar çıgarmalarının biri bolgon «Dürbölöñ zaman» povesti jana partiyalık
jetekçinin, kaarman malçılardın unutulgus elesin süröttögön akırkı çıgarması,
asıl murası «Öskön örkön» romanı kirdi.
Kitep M. Auezovdun tuulgan kününün 90 jıldıgına arnalgan adabiy belek.


AUEZOV JÖNÜNDÖ SÖZ
Jan bütköndün baarına tegiz ökümün jürgüzgön jazmıştın baarı ötüp, baarı
özgöröt degen jobosu atı-jönü urpaktardın köñül jadında jaşap kalgandar üçün da
küçündö kala bere turgandıgına jıl ötkön sayın işenüügö tuura kelet. Alar üçün,
ariyne, ubakıt kıyır türdö — bizdin añ-sezimibizde ötüp jatat, alar üçün tarıh da
ulanıp jatat.
Bulardı men mezgil faktoru bardıgın öz-öz orduna koyup, ötköndün tarıhına,
sanjıra-sanatına, kaçandır bir mertebe bolgon ulamıştarga, tigil je bul insanga,
okuyaga alakası bar ofitsialduu je jekeçe pikirlerge, baalarga özünün özgörtüütüzötüüsün kiyire algan tañ kalarlıktay, kay birde köñül-jüzgö karalbagan birok
dayıma kayra janbas jana eñ jogorku darajada zarurat maanide körüngön kasieti
bar tarizde aytıp jatam.
Ayrıkça adabiyatta, iskusstvodo, jazuuçular menen çıgarmalardın akıbal
tagdırında mezgildin uşul mıyzam çenemdüülügü bütkül ıraatı jana turuktuulugu
menen körünöt. Ne degende urpaktardın sın-ökümü muundardın ruhiy tajrıybasının
jañı baskıçına, önügüünün jañı problemalarına akıl salıp körüü üçün zarıl
bolgon jañıça çen-ölçömdörgö ee bolot. Bul küç — biz demeyki turmuşta akıykat dep
atap koyçu tarıhıy obektivdüülüktün dal özü.
Bir kezde toodoy körünüp, azıraak mezgil ötkön soñ pasayıp, böksörüp ketçü kee
bir kütülbös kokustuktar da uşundan ulam bolot. Andıktan bul açuu çındıktı kabıl
aluuga tuura kelet. Birok anın teskerisinçe da boluşu ıktımal — urpaktar
baykalbagan je bolboso közü bar kezinde barktalbagan originalduu zalkar talanttı
kapıstan açıp alışı mümkün. Ooba, mındaylar seyrek bolso da, sözsüz bolot. Degen
menen mezgil özünün mından başkaçaraak türdögü tüzötüüsün köbüröök kiyiret —
kaçandır bir kezde kökölötö maktalıp, bardık ızaat-urmattın şañına bölöngön
baraanduu söölöttün jeli çıkkan şar sımal kunarı ketip, kuuşurulup, kiçireye
beret...
Birok kep orolu bul jönündö emes. Turmuştun tutkası mınday kokustuktarda emes.
Çındık-» tan jaralgan çındıktar, jer katmarının silkinüüsünön payda bolgon tuu
çokular, door-zaman jaratkan azamat uuldar bolot. Buga kalganda başkaça çen
birdikteri koldonulat.
Mına, bizdi Auezovdon ajıratıp turgan, anı menen maek kurup, baarlaşuunun
baktısına tuş kılgan oşol unutulbas mezgilderden beri bir top jıl ötüp ketti.
Jogotuu kaygısına baş iyip, bügün biz özübüzgö Auezov tarıh aldında jana
muundardın sotunan moyubay öttü, mına oşonusu menen dagı zobolosu kötörüldü dep
ayta alabız. Bul mezgildin içinde Muhtar Auezovdun ısmı jana çıgarmaları jeke
özünün ömür tarjımalınan jalpı eldin ömür tarjımalına aylandı. Azır Muhtar
Auezov menen kazak eli ajıralgıs bir tüşünüktü tuyuntup kaldı. Emi azır Muhtar
Auezovdun ısmı azırkı taptagı kazak elinin madaniyatın, ruhu menen oy-sezimin
kulpurtup turat. Emi azır XX kılımdın klassikteri degen sıpattama tüşünükkö
Muhtar Auezovdun da ısmı kiret. Kep orolu mına uşul tuuraluu bolmokçu.
Jüröktün buyrugu menen öz sezimimdi bildirip, Auezovdun uluuluguna baş iyip,
taazim etken tereñ ızaatımdı sıpattoo üçün çıgarmaçılık iş boyunça anın jaşı
kiçüü inisi jana şakirti iretinde men bar bolgonu Auezov jönündögü ayrım bir
oylorumdu bölüşüp, kee bir faktılardı gana aytkım kelet.
Muhtar Auezovdun uluulugu jönündö aytkanımda, men anın uluttuk añ-sezimdin,
kazak elinin filosofiyası menen obrazduu düynö tuyumunun tüpkürdögü tereñ
kırtışınan ugutun jarıp, tarıhıy jaktan tamırın tüptöp önüp çıkkan talantının,
azırkı zamandın eñ körünüktüü körünüşünün birinin — Oktyabr Revolyutsiyasının
dooruna ıkıbalı tuş kelgen talanttın, koomduk jañı ideyalardın şarapatı
arkasında sürötkerdik oydun baymanasın taşıtıp, öz doorunun turmuştuk
tajrıybası menen koşo bardık mezgilderdin tajrıybasının eñ biyik maanisin —
adamzattın başkı idealdarın özünö kamtıp, jakşılık menen jamandıktın
globaldık problemalarına abay salıp añdoonun biyiktigine kötörülüp çıkkan
talanttın evolyutsiyasın da eske alıp oturam. Muhtar Auezovdun uluulugu da uşunda,
anın çıgarmaçılıgının maani-mañızı dal uşunda; kazak elinin tagdırı jayında
kep salıp, kazak elinin turmuşun süröttöp jazuu menen Auezovdun oyu adam
bolmuşunun mazmun-mañızın universaldık maanidegi masştabdarda añdap bildi;
«Eñlik-Kebekten» tartıp monumentalduu «Abaydı» közdöy kaduulap jürüp oturgan
özünün çıgarmalarında jazuuçu bizge uşular jayında sanat aytat. Auezovdu al özü
talaşsız türdö tatıktuu bolgon naam menen ataganga mezgil jetti — Muhtar Auezov
bizdin kündördün uluu gumanisti. Munu anın bütkül ömür jolu, anın ebegeysiz bütkül
çıgarmaçılıgı ayginelep turat.
Adamzattın bardık mezgilderdegi körköm akıl-oyunun şedevrleri: algaçkı jazuu
darekterden, şumerdik çopo tabliçkalarınan, bayırkı Egipettin papirustarınan,
Vavilon menen Akkada jazuuçularınan tarta san miñdegen jıldardın eçen
katmarluu eleginen sarıgıp ötüp, bardık kılımdar menen doorlordu basıp ötüp,
bardık madaniyattar menen tsivilizatsiyalar arkıluu bizge çeyin kelgen, tarıh özü
tandap-ılgap algan köönörgüs körköm estelik-murastardan tüzülüp, XX kılımdagı
basma işinin unikalduu faktısınan bolup kalgan Bütkül düynölük adabiyat
kitepkanasının eki jüz elüü tomdugunda Dante menen Şekspirdin, Tolstoy menen
Tomas Manndın, Gorkiy menen Şolohovdun katarında düynölük adabiyattın 250
tomunun eki tomu bizdin Muhtar Auezovgo tieşelüü bolgondugu ançeyin kokustuk emes!
Ar kanday ele klassik mınday orunga ee bolo berbeyt. Munu men jalpı adamzattın
körköm kazına-döölötünö koşkon kazak elinin salımı dep esepteym.
Al gana tursun men munu bardık türk tildüü ötköndögü köçmön elderdin salımı
dep esepteym. «Abay» epopeyası — bul bizdin körköm jana sotsialdık
entsiklopediyabız, bul bizdin köz kaykıtkan Evraziya meykininde jaşap ötkörgön
bardık mezgilibiz üçün, muñduu-zarluu müşkülü köp ötkön tarıhta biz baştan
keçirip, kasiret-kaygısın tartkan işterdin baarısı üçün özübüzdün körköm jana
ımandık baylık, köz-karaşıbızdı, özübüzdün köçmön madaniyatıbızdı, özübüzdün ,
uluu poetikalık sözübüzdü tüzüp, taanıp-bilgen, bakkan-körgöndörübüzdün baarısı
üçün jarmaktaşıp bergen jalpı otçyötubuz. Bulardın baarı Muhtar Auezovdun
çıgarmaçılıgında — anın prozalarında, dramalarında, asırese andan Rossiyanın
revolyutsiyaçıl tagdırında jakındap kelatkan dobulduu şookumdun şoburattarı
ugulup turgan «Abayda» taasın köründü. Auezov uşul bagıtta bizdin jalpı maanidegi
tarıhıy-körköm oydun düynölük sekisine alıp çıktı. Düynögö köz çaptırıp karoo
üçün, başkalardın baamına urunup, baykalış üçün, adam ruhunun biyiktigin jar
salıp, alar menen ün alışuu üçün «karool döbögö» — Muhtar Auezovdoy biyik çokuga
ee boluu abzel. Muhtar Auezovdun biyiktiginen turup biz özübüzdü añdap-bilebiz da,
başka madaniyattar jana elder menen baarlaşıp, alaka jasaybız. Bügün mına
uşular tuuralu aytuunun maalı keldi, biz bütkül aalam aldında mına uşular menen
maktana alabız, antkeni biz Auezov arkıluu özübüz tuuralu bildirip, özübüzdü
anıktaybız, andan biz öz akıl-esibizdi, ar-namısıbızdı jana ruhubuzdun ajayıp
körkün köröbüz. Auezov arkıluu biz düynögö türk tilderinin mümkünçülüktörün,
baylıgın jana küçün, oyloonun kuralı jana bizdin tarıhıy salt-sanaalarıbızdın
akkumulyatoru katarı taanıta aldık.
Auezovdun emgegi, Auezovdun çıgarmaçıl kıyalı menen oy çabıtı unikalduu jana
teñdeşsiz. Kep «Abay» üçiltiginin tarıhıylıgı, masştabduulugu jana epikaluulugu
jönündö gana bolup jatkan jok, munun baarı ansız da belgilüü iş, birok özgöçö
köñül buruuga tatıgan nerse mında turat: romandın başkı kaarmanı Abay Kunanbaev
— bizdin kündögü realisttik adabiyattın eñ uluu, eñ zalkar obrazdarının biri
katarı köz aldıbızga tartılat, al emi unikalduulugu, kaytalangıstıgı bolso
jazuuçu özünö raketa sımal kosmostu közdöy jol salıp, Abaydı anın tübölüktüü
orbitasına alıp çıkkandıgında; anı keñiri taanıluunun orbitasına alıp çıguu
menen jazuuçu eki birdey açılış jasap, eki birdey mildettin ötölünö çıgat —
Auezov Abaydın insandık küçün biyikke kötörüp dañazalasa, Abay öz kezeginde oyçul
akın katarı kazak elin biyikke kötörüp dañazalayt. Munun baarı özünün eki birdey
fenomenalduulugu menen jalpı eldik, jalpı maanidegi kategoriyalarga: kayda gana
jaşabasın, kaysı gana tilde süylöbösün, kanday gana obondordu ırdabasın,
alardın baarı uşul adamdardı söz kudureti baş koşturup, jakındık, boordoştuk
sezimin, sanaalaştık sezimin jaratıp, adamdardın jan düynösündö jañırıktap
şookum salgan, aga tüşünüktüü, jakın turgan sezimder menen ıklastarga kötörülüp
çıgat. Bolmuştu körköm añdap-bilüünün jalpı maanidegi, universalduu fenomeni
uşunda turat. Abay menen Auezov menin tüşünügümdö bölünbös insandar.
Uçurdan paydalanıp, jazuuçunun uşul sabaktarı meni emnege üyrötkönün ayta
ketkim kelet. Ot materiyanın tulkusunda jerdiginen ele koşo bütkön sıñarı uluu
akındın çıgarmaçılıgında jerdiginen ele eldin ünü koşo bütüşün şarttagan
özünçö bir mıyzam bolorun men dal Auezovdon ulam tüşündüm. Deeriñde koşo jaşap,
kanıñda koşo kaynagan, adamdardın akıl-esinde, sezimderinde, düynö tuyumdarında
jürgöndördün baarı akındın iskusstvosunda eñ biyik tuyuntuluşka ee bolgon. Akın
saltanat-mayram kündörü da, kaygı-kapaluu kündördö da çogulup turçu özünçö ele bir
grajdandık ayantka aylanganday bolot, oşonduktan eger akındın ırları eldin jandüynösü menen ümüt-tilegin dañazalasa, eger akındın ırlarında Ata Meken
dañktalıp, anın tarıhı bayandalsa, eger akındın ırı adamdı beşiktegi kezinen
tartıp ömürünün eñ soñku kününö çeyin, al baralına tolup, iştese işke toyboy,
süykümdüü körünüp, özü da süyüügö kark bolup turgan çakta da, turmuştun dalay açuutattuusun tatıp, akılı tolup, adam pendesinin tübölük ölbös küçün, maanisin jete
tüşünüp turgan çakta da, kıskası ömür jolunun bardık uçurlarında koştop jürüp
oltursa, anda akıl-estin közölü jana sıymıgı, ata-babalarıbızdan kelatkan
bayırkı tildin joomarttıgı jana baymanası — ır jaşasın, kim bolbosun jana
kaysı tilde bolbosun anı birinçi oylop tappasın, sözdün piri — tuñguç ır
jaşasın, erteñki kündö düynögö kele turgan ır jaşasın...
Auezovdun Abayın, anın maanisin öz aldınça körüp, öz aldınça tüşünüügö akısı
bar. Men bolsom anı jogoruda aytıp ötkönümdöy tüşünöm. Özü üçün gana jaşap jana
öz üyünön çıkpagan bir da bir adabiyat «uluu» atana albastıgın Auezov eñ jakşı
bilgen. Auezov orus realizminin tajrıybasına, evropalık oyloonun kelbersigen
keñdigine jana madaniyatına kançalık tereñ kanık bolgondugun anın bütkül
çıgarmaçılıgı ırastap turat. Bul jerde Auezovdu köñülgö tuta turup mınday dep
aytuu jöndüü bolor ele: orus klassikalık adabiyatı, orus sovet adabiyatı biz üçün
ustattıktın jana ideyalık maksatçıldıktın tunuk başatı bolgon jana bolup jatat.
Men bayarakta köz jumgandar üçün da mezgil ötüp jatat, atı jönü urpaktardın esjadında jaşap kalgandar üçün da tarıh ulanıp jatat dep aytkanımda, alardı tek
sözdün körkömdügün közdöp aytkanım jok.
Ötkön on jıldıktarda, jazuuçunun jetimiş-seksen jıldık sanjırasınan soñ
Auezovdun çıgarmaçılıgı keñ-kesiri izildendi, toluktalıp, önügüügö ee boldu. Bul
mezgilde Auezovdun eñ algaçkı jana keremettüü çıgarmalarının biri bolgon
«Dürbölöñ zaman» povesti anın közü ötkön soñ birinçi mertebe orus tilinde
jarıyalandı. Menin baamımda bul biz üçün çoñ jana printsiptüü okuya boldu. Munun
özü partiya adattagısınday ele sovet adabiyatının önügüşündögü tuura joldordu
akılmandık menen aynıbay körö bilgenin körsötüp turat.
Çeberçiligi, körkömdük küçü jagınan alganda povest çıgaandık menen jazılgan.
Eñ obolu men Auezovdun bul povestinin sayasiy maanisi jayında aytkım kelet,
«Dürbölöñ zaman» — sotsialisttik revolyutsiyanın rossiyalık imperiyanın bardık
aymaktarındagı şeksizdigin körsötkön dagı bir dalil, bul sotsialisttik
internatsionalizm elderdin ortosundagı alaka-mamilelerdin önügüşündögü japadan
jalgız tuura jol bolgonun ırastagan bizdin turmuştun talamındagı dagı bir dalil.
Bul jerde koluñuzdardagı kitepke atı koyulgan uşul «Dürbölöñ zaman» povesti
jönündö dagı bir az keñitip kep sala keteli...
Salt atçan sapar çegip kelatkan karıyaga beytaanış boz ulan joluktu deylik. Öz
közünö özü işenbese da, alda kanday uşunçalık bir janga jakın taanışın körüp
ımır-çımır bolup, jaş jigittin jüzünö kadala karap, añdoosuzdan dobuşu
dirildep: «Çirkin-ay, atam zamandagı jogotkon külük atımdın özündöy jıluu uçurap
kettiñ go, kaydan jürösüñ, balam?» dese, esine daroo özünün jaş çagı, mınabu ulan
aynıbay tartkan bayagıda ketken dosu, oşol jol, oşol at tuyagının dübürtü menen
aydarım sokkon jel, oşol dobuştar, oşol tüspöldör... daroo eske tüşörü ak.
Bügün «Dürbölöñ zaman» povestin kaytalap okusam menin da oşentip oyloor
çagım eken, antkeni azır men jaş jagınan da, oşondogu jıyırmançı jıldardın ayak
çenindegi jaş jazuuçu Muhtar Auezovdun atasının bolboso da, agasının jaşında
ekenmin.
Tañgalarlık bir jagday — bul povest jazılgandan kırk beş jıl ötkön soñ,
avtoru kaytış bolgondon köp jıl kiyin okurmandarına tuñguç iret tartuulanıp
olturat.
Çıgarmanın okurman koomçulugunun koluna jazuuçunun közü tirüüsündö tiygeni
bir başka da, al emi köz jumgan soñ özü jokto tiygeni başkaça kep. Bul özü ertereek
jazılgan, kala berse eñ algaçkı çıgarmalardın biri dey turgan dünüyö. Anın üstünö
adabiyat bosogosun eç kim daroo ele uluu jazuuçu bolup attabay turgandıgın tüşünüp
tursañ da, tobokelge salıp aytsak: Auezovdun ısmının ar kaçan düynölük
klassikterdin katarında, tübölük ölbös-öçpös «Abay jolu» epopeyasının kıl
çokusunda körüü okurman koomçulugunun köñül-kököyünö abdan siñgen.
Al emi «Dürbölöñ zamandı» okup çıkkan soñ Auezovdun çıgarmaçılıgın
urmattooçular anı kayradan jarıyaloonu algaçkı iret kolgo algan «Novıy mir»
jurnalının redaktsiyasına ıraazıçılık jönün aytar dep işenemin. «Suu atası -—
bulak» degendey başatsız uluu özön bolobu? Demek, «Abay joluna» çeyin da Auezov
aytıluu çeber bolgon. «Dürbölöñ zaman» Auezovdun «Abay jolunan» ebak murun, oşol
kezdin özündö ele kuçagı keñ epikalık bayandoo formasın özdöştürgöndügün
aygineleyt. Uşul köz karaştan alganda «Dürbölöñ zaman» — kiyinçereek Auezovdun
telegeyi tegiz zalkar epopeyasın jaratkan eñ algaçkı kubattuu bulaktardın biri.
Degen menen da ar çıgarmanın öz ordu bolot emespi. Tee ötkön jıldarda jaş
Auezov jazgan uşul kıyan-keski kaygıluu povest — jazuuçunun talantının
revolyutsiyalık kalıptanuusunun aykın misalı. Mınakey, okurmandardın nazarın
povesttin dal uşu revolyutsiyalık mazmununa oodarsambı dedim ele.
Padışaçılıkka, anın zordukçul apparatına bolgon köçmöndüülüktü jaş Auezovdoy
uşunçalık sürötkerlik ınanımduuluk menen körsötkön, padışanın koloniyalık
sayasatının ırayımsızdık kataaldıgı menen mıkaaçılıgın jerine jetkire
aşkerelegen, köçmön eldin özünö jat padışaçılık zordukçul jüyösün
kabıldabooçuluk tabiyatı mol misaldar menen körsötö olturup zor tereñdik menen
açıp bergen, şoru kaynap kötörülüşkö çıgıp, oşonusu üçün kan-joşoluu kırgınga
uçurap, tuulup-öskön jerinen kuulgan karapayım kalktın kaygı-kasıretin et-jürögü
ezilip oturup aytıp bergen mınday çıgarmanı men çıgış adabiyattarınan seyrek
kezdeştirdim.
«Dürbölöñ zamandı» okup oturup, eger Oktyabr revolyutsiyası bolboso köçmön
kazaktar menen kırgızdardın andan arkı tagdırı emne bolorun mezgil ötkön soñ
oyloonun özü korkunuçtuu ekendigin daana sezesiñ. Aytuuga oozum barbayt — mümkün
biz bolbos da elek. Al emi tübölük ömür sürgüsü kelbegen el barbı? Tek jalgız uşul
üçün — Oktyabr revolyutsiyasının Rossiyada törölüp, imperiyalık koloniyaçıldıktı
talkandap, oşol arkıluu menin elderimdi bir jolu joyup jiberüüdön kutkarıp
kalgandıgı üçün gana men ölör-ölgönçö revolyutsiyanı dañazalap ötüügö dayarmın jana
baldarımdın baldarına: künübüzdün tuulganın Oktyabrdan baştap sanagıla! — dep
osuyat kaltıramın.
Auezovdun povestin okup olturup, kübölördün añgemelerin eske aldım...
Jazalooçulardan kaçıp kutuluu üçün bütkül el bolup kar keçip, aşuulardan
aşkanda eneler eñ aldı menen naristelerin jetelep, korgop saktagan. Pulemyöttun
oktoru boo tüşürüp sulatkanda eneler naristelerdi köödönü menen kalkalay kulagan.
Oşol kırgında soo kalgan böböktör azır jetimişterge kelip kalıştı. Köbünün
attarı oşol kıyın kezeñdin esteligine Tenti, Kaçkın, Ürkün dep atalat.
San alban çapkınçılardın saldarınan bezip, tuulup-öskön jerlerin taştap
konuş oodarganda köçmöndör üyür-üyür malın, dünüyö-mülkün emes, ümüt artkan
boloçok urpagın — baldarın kutkargan.
Auezov jazıp olturgan oşol kanduu 1916-jılı da kazaktar menen kırgızdardın
ezelki uruularının aldında dagı da (kança iret deseñizçi) ömür sürüü, je ölüü, je
tuugan jerdin topuragında kaluu, je jat jerge jılışıp konuş oodaruu maselesi
turdu.
Auezov özünün povesti menen bizge, asırese jaş urpakka, Rossiyada Sovetterdin
jeñişinin biz üçün mañızı kanday zor ekenin, düynö jüzünün aldında artıkçılıgın
azır tarıh özü dalildep berip olturgan SSSRdin tüzülüşünün maanisi kanday zor
ekenin eske tüşüröt. Ötköndögü eldin çeksiz tuñguyuk kaygısı menen bizdin bügünkü
çındıgıbızdın arası jer menen köktöy, kala berse, salıştıruuga kelbey turgan
kategoriyalar. Birok oşol ötköndün içindegi jakşılık jagı, el-jurt eñsesin kötörüp
padışanın koloniyalık zombuluguna kalayık-kalktın stihiyalık tolkundoosu, öz
işterinin durustuguna közdörü jetip, erkindikke umtulup, adam ruhunun uşunçalık
mol kubatın taanıtıp, zorduk-zombulukka karşı turuu — tañgaluuga bolo turgan
nerse jana biz Auezov menen birge oşol on altınçı jılkı okuyanın dañkın
dañazalaybız da kaygırabız.
Menimçe, Muhtar Auezov barınan murda özdörünün adamdık kasietteri üçün,
boştonduk, adilettik üçün bayırkı küröş sezimine eerçigen eldin stihiyalık
tolkundoolorunun bışıp jetip, kalıptanışı mıktı süröttölgön. Oşol kezdegi jaş
Auezov munu aşkere zor sürötkerdik menen jana tarıh tarazasının köz karaşınan öz
mezgilinin aldıñkı katarluu revolyutsiyalık, taptık pozitsiyasının köz karaşınan
turup jazgan.
Oşonduktan kırgınga uçuroo aldın ala aytpasa dele belgilüü bolgondordun
küçtörü teñ emes küröşün bayandagan uşul kaygı-ökünüçkö jık tolgon tarıh bizdin
arı boorukerdik, arı oşol adamdarga degen maktanıç sezimibizdi kozgoyt.
Jok, adamzat tarıhında küç menen basılıp tumçukturulsa da, boştonduk üçün
kurmandıkka barıp, baş tikken baatırlıktın, tragediyalık asemdiktin simvolu
iretinde san urpaktın esinde öçpös iz kaltırgan köp-köp kötörülüştör, erööldör,
bülgünçülüktör sıyaktuu: samoderjaviege (jeke biylööçülükkö) karşı eldin keginin
bul burkandoosu da tekke ketken jok. Munun baarı teñ adamzat koomuna sotsialdık
jana tarıhıy sabak boldu.
Auezovdun «Dürbölöñ zamanı» — padışalık Rossiya elderdin türmösü
bolgonduktan, Rossiya imperiyasının bardık jerinde sotsialdık revolyutsiya zarıl
bolgondugun, bizdin zamanıbızdın çındıgı — elderdin arasındagı karımkatnaştı önüktürüünün birden-bir tuura jolu sotsialisttik internatsionalizm
ekendiginin dagı bir dalili boldu.
Auezovdun povesti okurmandın köñülündö ar kıl sezimderdi tuudurat. Auezovdun
oşol kezdegi turmuştu tereñ bilip, ergüü menen jazgan bul çıgarmasının körkömdük
özgöçölüktör jayında dagı da köp nerselerdi aytuuga bolor ele. Maselen, tabiyattı,
turmuştu, Karkıra jarmankesin, adamdardın portretterin süröttöödö Auezovdun çın
maanisindegi Rablenin kalemine ılayık ajayıp çeberçiligi jönündö aytpay ketüü
kıyın... Oşol jarmankedegi pristav Akjelkenin janında jürgön tilmeç kazaktar
menen padışanın itarçı-jaldaptarı, elin satkan arsız azgın baylar tuuralu
aşkere jiyirkenüü menen öltürö maskaralap jazganın aytpay ketüügö takır bolboyt.
Özünün tuugan elin jerip, oolaktap, Ak jelkelerdin koyun-konçuna kirip, mazagına
mas bolup jürgön bul sıyaktuular jönündö tee Dantenin aytıp ketkeni dal kelet.
Mındaylardı asman kabıl albadı,
Beyiş tügül tozok buga ardandı.
Ooba, süyüktüü jazuuçu jana önögölüü ustattın beymaalim kitebi menen kayta
kezdeşüü arı oor, arı kubanıçtuu. Kubanıçtuu bolgonu — bul okurman koomçulugunun
kütpögön jerden kezdeşüüsü, uluu jazuuçunun ebakta jazgan dagı bir çıgarmasın
tagdır apkelip tartuulap olturat, al emi oor bolgon sebebi — avtorunun arabızda
joktugu.
Oşonduktan Muhtar Auezovdun «Dürbölöñ zamanına» kiriş söz jazuu üstündö men
san kaygıluu sezimdin kuçagında olturamın. Bul tapta eesi jok saykülüktü çoñ jolgo
salıp jibergen sıyaktuumun. Mına, çapkanda, kedergi bolbosun dep, tizginin türüp,
üzöñgülörün kanjıgaga kayırıp bayladım da, ayt, janıbar, çü dedim: «Esen-soo bol,
buudan tulparımdın közü! Jer tanabın kuura çap! Akıykat arkıray berse eken!»
Anan da uzagan sayın anın artınan karap turup, oygo kalamın: jakşı adam eesiz
çaap baratkan seni körgöndö ak jol tileyt çıgar. Al emi senin jasalgaluu eerturmanıña, abzelderiñe kızıgıp jarmaşkısı kelgen jan eç kimden eç kaçan alkış,
ırakmat uga koybos...
Bul çıgarma jönündö mından tışkarı da türkün oy kozgop aytsa jaraşar ele.
Degen menen akırkı jıldarda biz Auezovdun körköm sanjırasınan açkan
jañılıktar jalañ gana «Dürbölöñ zaman» menen bütpöyt. Ataktuu «Karaş-karaş
okuyası» jana «Kök serek» povestteri kinoekrandan ekinçi ömür taptı. Egerde ar
nerseni öz atı menen atoo zarıl bolso, bul çıgarmalar kino önörünün tabiyatına
jana mıyzamdarına ılayık anık talanttuuluk menen tartıldı. Oşonu üçün alar
sovettik kinematograftın soñku kezdegi eñ mıktı jetişkendikterinin katarına
kirgeni tegin jerden emes. Kırgız kinematografistterinin bul okuyaga tikeden-tike
tieşesi bolgonu üçün maga bul tuuralu eskerip ötüü ogo beter jagımduu. Kırgız
kinom iskusstvosunun körünüktüü işmerleri — Tölömüş Okeev. Bolot Şamşiev,
Süymönkul Çokmorov — Auezovdun çıgarmaları boyunça tartılgan filmderge bütkül
jan-jigerin, kaytalangıs çeberçiligin sarptaşıp, bizdin baarıbız üçün birdey
kımbat körüngön Muhtar Auezovdun aldındagı özdörünün inilik süyüüsün jana
taazimin bildirişti. Kırgız eli Muhtar Auezovdun kırgız madaniyatına jasagan
özgöçö mamilesin jana özgöçö siñirgen emgegin eske aluu menen anı kazak eli menen
birdey ele ölçömdö öz uulu, öz jazuuçusu, özünün körünüktüü ökülü katarı
esepteşkeni beker emes.
Bul tek çeçendik üçün aytılgan söz emes. Auezov koñşulaş kırgız adabiyatına
kançalık köp ubakıtın bölüp, köñül burup, jardam körsötkönün baarıbız bilebiz.
Eldin oozeki poetikalık çıgarmaçılıgına kaydıgerlik, joopkersizdik menen,
zalalduu, sotsialdık-vulgardık mamile jasoonun salakasınan ulam kırgızdın uluu
«Manas» eposuna osol ayıptoolor tagılıp, kıyın kezeñ kün tüşköndö Auezovdun
zalkar bilim-eruditsiyasının arkasında, anın printsiptüülügü jana tandırbas
dalil-jüyöölörünün arkasında eldin uşul ölbös-öçpös körköm kaznasın koomçuluk
jaktap, korgop kalgandıgın biz baarıbız bilebiz. Auezovdun uşul grajdandıkazamattık jana jazuuçuluk erdigin biz eç kaçan unutpaybız.
Kırgız kinematografistteri Auezovdun çıgarmalarına ıraazıçılık jana
boordoştuk sezimi menen, özdörünün anın aldındagı parzduulugunan ulam
kayrılıştı.
M. Auezovdun köp tilderge kotorulup, mezgil sınınan dübürt salıp ötkön,
partiyalık jetekçinin jana kaarman malçılardın unutulgus elesin süröttögön
akırkı çıgarması, asıl murası «Öskön örkön» romanı da orun algan «Dürbölöñ
zaman» kitebinin kırgız okurmandarının koluna tiyip olturuşu — Muhtar
Auezovdun tuulgan kününün 90 jıldıgına arnalgan adabiy belek bolup sanalat.
Auezov koomduk protsessterdin maani-mañızın keñiri, çıgarmaçılık menen
tüşünö bilgen, nukura internatsionaldık mamilelerdin jaktooçusu bolgon. Al
uluttuk madaniyattardın bardık progressivdüü, mıktı, önögölüü jaktarın özünö
kabıl alıp, oşol ele mezgilde til jana madaniyatı jagınan öz aldınça
bötönçölüktörü bar elderge, alardın uluttuk madaniyatına önügüp-ösüü üçün keñiri
mümkünçülüktördü açıp bergen birdiktüü sovet koomun tüzüü menen biz özübüzdün
uluttuk madaniyatıbızdı — tarıhıy jaktan kalıptangan bizdin etnikalık,
lingvistikalık jana madaniy jalpılıktardı esepten çıgarıp salbay
turgandıgıbızdı, tetirisinçe kazaktar menen kırgızdarga jañı tagdırdın
baraktarın açıp bergen sotsializmdin jañı şarttarında iskusstvo jana adabiyat
jagınan küçtörübüzdü biriktirüü üçün, öz ara jardamdaşuu üçün revolyutsiyaga
çeyinki mezgilderde payda bolgon ruhiy kenemtenin ordun tezireek toluktoogo tiyiş
ekendigin eskertip aytkan.
Kert başım özüm auezovduk salttardı, internatsionalduuluktu auezovço
tüşünüünün, auezovduk osuyattardın jalınduu tarapkerimin. Andıktan Kaltay
Muhamedjanov ekööbüz azırkı tuştagı kazak-kırgız intelligentsiyasının
turmuşunan alıp «Fudziyamadagı kadır tün» attuu pesa jazganıbızda biz munu ar
biribizdin kılarga işibiz, salarga kuşubuz bolbogondon ulam emes, Auezovdun
osuyattarın tajrıybada, iş jüzündö orundatuu nietinen ulam jasadık.
Muhtar Auezovdun tajrıybası bizdin kündördö, bizdin koomdun şartında ar
kanday uluttuk adabiyat ne degen intellektualdık jetilüügö, ne degen körköm
biyiktikterge, ne degen ruhiy örkündöögö jetişe aların ayginelep turat.
Andıktan biz, sovet adabiyatının integratsiyasın çet eldik adabiyatçılar aytıp
jürüşköndöy, unifikatsiya, uluttuk tilderdin monolingvizmi katarı emes, ar türdüü,
ar tildüü sotsialisttik madaniyattardın ideyalık sayasiy birimdigi katarı
tüşünöbüz, antkeni ar bir til özündö, bütündöy eldin turmuştuk tajrıybasın jana
kılımdarga sozulgan ümüt-tilekterin kamtıp turat. Til — bul eldin avtoportreti,
ar-abiyiri. Ar bir til öz jolu menen uluu, ar bir til jalpı adamzattık narkzıynattardın palitrasında kımbat jana özgöçölüü. Lenindik ulut sayasatının
adamdarı biz uşintip oyloybuz.
Sürötker menen el — özöktöş, eki örköç toodoy egiz nerse. Talanttı el jaratat,
anın çeber öküldörü tüzgön bardık mıktı körösön işterdin baalooçusu da,
saktooçusu da oşol el. Bulardın baylanışı tutumdaş: Sürötker — eldin ruhiy
jölögü bolso, el — sürötkerdin ruhiy jölögü bolot. Orus elinin uluttuk añ-sezimi
bolbogondo Puşkin Puşkin bolmok bele da, gruzin tili, gruzin eli bolboso Şota
Rustaveli uşul küngö çeyin jetet bele. Anın sıñarınday azırkı kazak eli
bolbogondo, sovet koomu bolbogondo Auezov kançalık genialduu bolgon kündö da, anın
atak-dañkı menen uluulugu uşunday biyik ugumga aylanmak emes. Uşul maanide
aytkanda, Muhtar Auezov baktıluu insan, antkeni anın ısmı yubileylik datalarda
gana emes, kadırese kündölük turmuşta dele kançalık süymönçük, jalpı eldik ızaaturmat menen aytıla turgandıgın, kazak elinin ruhiy turmuşunda Auezovdun kanday
orundu eelep turganın biz baarıbız jakşı bilebiz.
Jer betinde kazak tili menen kazak eli jaşap turganda, Muhtar Auezovdun ısmı
da jaşay bermek!
Adamdar kitep okup turganda, Muhtar Auezovdun ısmı jaşay bermek!
Çıñgız Aytmatov
DÜRBÖLÖÑ ZAMAN

POVEST
I
Esten ketkis 1916-jıldın jazı ele. Jazı jaanduu, suusu mol, jayıtı keñ,
kızıktuu, kalıñ Albandın jomoktoguday bay suluu jaylooloru: Üç-Merke, TegerekSaz, Üç-Karkıra, Sırt, Labas — jay kündörünün jaşıl ala köşögösü, kök jibek
beşigi sıyaktuu. Tiriçilik, molçuluk, bakıt, baylıktın kızuusu menen buusu asmanga
çıgıp jatkan turmuş jarmankesin körsötköndöy. Jay kündörünün jaraşıgı menen
kızıgı adam balasın mas kılganday jalınduu, jeldüü.
Çalkıgan, körösöndüü mol dünüyönün tirüü tüspöldüü belgisi sıyaktanıp Karkıra
jarmankesi kaynap jatkan.
Jarmanke açılganı aydan aşsa da, kızuusu ali basılıp solgundagan jok. Kayta
kündön-küngö küç alıp, öörçüp, dooronu jürüp jatkan. Jarmanke — toguz joldun
toomu. Beri çeti: ülgülüü orus kalaaları bolso, ekinçi jagı: Kulja, Kaşkar, Hiva,
Buhara, Samarkan, Taşkent. Baarınan teñ alban-alban kazınalar çölmöktöp
kuyulganday bolup, Karkıranın jayıgına töñkörülüp jattı. Jaan artınan AlaToodon akkan seldey bolup soodanın puldarı toktolboy tögülüp jatkan. Dalay
sandagan koştor menen kelgen miñ-miñdegen koylor Karkıra jayıgın ıjıldagan ak
kurttay baskanına bir dalay mezgil bolgon.
Oşondoy kalıñ üyür-üyür jılkı, bada-bada uy da Albandın jayloolorun oñdusoldu çıyırlap kaptagan. Aydıñı az gana Karkıra jayıgı iyin tireşken maldan
beti-jüzün körsötpöyt. Kaptay baskan tuyaktan kabırgası kayışıp tumçukkanday. Oor
kürsünüp ıñgıranganday.
Toktoosuz agılgan agın erteli-keç ak karluu toonun arasındagı kırgızdan,
teskeydegi kazaktan jarmañke kazanına tört taraptın tögörögünön çölmöktöp
kuyganday bolup, tört tülük malın tizip apkelip jatıştı.
Kalıñ uruunun ortosu — Karkıra. Baylıktın uluu örüşünö jetken keñ koltuk kolu
açık, añkoo el: Alban, Bugu, Jarmanke jıl on eki ayda bir iret bolot. Bolgondo da
uzak bolot. Üç-tört ay bul jarmanke boyu asman atıp dooron süröt. Oşol kezde
jıldık keregin Alban balası uşu jarmankeden küröp alat.
Bay köp sooda kılıp, köp keregin alçu kalıñ el bolgonduktan, soodagerdin
jıtçıl murdu bul eldin ortosun ebaktan tandap algan.
Örüşkö çıkkan koydun jıtın sezip, jelge karap tumşugun tosup, için tartıp jer
tarpıp, bet tüzöp, joto-jotodon karool karap, uuga çıkkan karışkırday — aç
peyildüü jukpas soodager borkemiktüü, batman kuyruktuu Albandı bekerge tandagan
emes. Soorusunan basıp körüp, semizi, momunu, tattuusu uşu ekenin jakşı bilgen,
jetik taanıgan.
Azır da kumurskanın uyugunday bıjırap, jıbır-jıbır bolup bülküldöp, kızara
börtüp, ajarlanıp, kündön-küngö karının kampaytıp kele jatkan jarmanke — oşol
talaasın uuloogo çıkkan jayanday bolo turgan. Kögööngö tizilgen baglandın may
kuyruguna tumşugun matırıp, soorusu bülküldöp gana jıluu-jumşagın soro bere
turgan.
Momun eldin mol denesi mitedey sorup jatkan sorgok uurtka boyundagı
daamduusun, şirelüüsün berip jattı. Ak çelegi tüşköndöy añtarılıp, şüyşüngöndöy
mekirene tüşüp, süttüü jelinin şıpkatıp turat. Beenin emçegin şıpkap süttü köp
algan sıyaktuu, jakşı saançının kolu sızdagan emçegine jabışkandan beri karay
jayloonun jorgosu menen jortogun noktolop, en salıp, öz kolu menen atkarıp jatkan.
Soodagerler tobu kazak talaasına soodasın kurup, kuyruk-boordu aşap, oozu, kolu
maylanıp, jondonup turat.
Sibir, Türkstan, Kaşkar, Kıtaydın uluu aymaktarındagı dalay-dalay çoñ
şaarlarda jarkıragan çoñ dükön, katarlangan köp dünüyö-mülk, çalkıgan kalıñ
baylık eesi bolgon soodager baylar — baarının bul kuyruktan ooz tiybegeni jok.
Süttüü emçekti bir sorup ketkeninin özündö da jerden altın tapkanday köp kazınanı
küröp alıp jatıştı.
Oşonduktan kolu jetiştüü, muştagılap saaştın babın bilgen soodager bul kezde
bolup-tolup, emi «balan baybaça», «tükünçö baybaçanın» darajasına jetip,
puldanuu, kerseyip, kesirlenüünü da çıgarışkan. «Kayta kirer eşikti katuu serppe»
degendi alar bilgen emes. Kezi kelse, suu içken kuduguna tükürö ketüü buyum emes
sıyaktuu bolgon.
Malga kelgen ildet arkıluu kan-jinge semirgen döböt toktuguna mas bolup, eesin
kappaspı?
Murunku kezde çolok kuyruk çoburga jalgız arabasın koşup, eki kızıl kulak
keldi, şara-bara, kök taş, müyüz sıyaktuu kör-jerdi «dünüyö» kılıp, katınıp kelgen
aç köz soodager emi jonu çıkkan kezde algaçkı körgön jayloogo kelbersipkesirlenbese bolobu. Ötkön künü bügünkü tok kardına ızaluu künündöy körünüp eske
tüşpöy turarbı? Oşonduktan al jelindi teep ketpey, kantip tura alat?
Dalay jıldar maldı emizüügö, semirtüügö ıñgaylangan eldin açına turgan,
tarıla turgan kündörü jetken ele.
El denesi soodagerlerdin buzuk aldamçılıgın kanday kötörsö ayköldük menen
çıdap kelse, Karkıra jayıgı da keñ aymagın baskan tört tülük kalıñ malga
oşonçoluk ayköldük menen çıdoodo.
Kiyizdey kalıñ kök şiberlüü Karkıra jayıgı ezelten beri ele Albandın kuttuu
berekelüü jayloosu. Miñdegen jılkı, neçen koroo koy ala jazdan baş kötörböy
jabışa jalmap jatkanda, bul jayıktın jibektey tolkugan öskölöñ şiberi sır
bildirbey çıdap oşol joosun eelendirip, kulpuntup, jetiltip oturgan. Tañ sürsö
tıñıp, jetilip kala turgan kut talaası uşu jarmankege atayı arnalıp jaralganday
ele.
Aştoodoy kök jayıkka iyri-buyru iz salıp, çoñ Karkıranın möltür suuluu keñ
özönü agat. Al miñ-sandagan jandı suusatıp, zarıktırıp, çaalıktırıp körgön emes.
Jayıktın orto jerindegi kara kurttay kaynagan jarmanke oşol özöndün
jakasında. Bazardın ortosunda ornotulgan biyik uzun jıgaçka asmandatıp kötörgön
ak jelekte eki baştuu zımırıktın sürötü jelpildööçü. Bul kursagı toybos,
jomoktogu jelmoguz ajıdaardın nagız belgisi ele. Sorgoktu törögön ene — jelmoguz
tüstüü uluk. Oşonun en tamgası — jomoktogu ajıdaarday eki baştuu, jayan tüstüü
zımırık kuş.
Munun jarmanke başındagı eki kolu, atkan ogu, çapkan kılıçı — kara jemsöö,
semiz pristav «Akjelke» Podporokov da, aylanasındagı jorgologon köşökörlörü
mayda törölör: munun içinde kazaktan çıkkan öñü jıltırak, kursagı çerdeygen
tilmeçter aylanasına karay turgan eki türlüü közü bar. Biri — jarının töşögün
aramdap koygon, ayagı suyuk tokoldoy jagınıp, jaltañdap, jorgolop karay turgan
jazgançaak köz. Bul — pristavga, sotko, jarmanke uluguna karay turgan közü. Ekinçisi
— surdanıp, kesirlenip, kergiştep karay turgan tekeber, maktançaak, eç nersege
toybogon, aş-tamakka kadalgan köz. Al — kazakka, elge karay turgan közü.
Baarı teñ jarmanke açılgandan beri jondonup, semirip, kürjüyüp kele jatkan.
Pristavdın tilmeçi Jebirbaev mında ulugu eköönö tüşkön maldan üç jüz koy, elüü
karanı keçegi künü jem izdegen kargaday aylanasınan çıkpay jürgön tuugandarı
menen öz elinin jayloosuna karay aydatkan ele.
Bular soodagerdi, eldi, joldon taygan, boluş, biydi, kedey-kembagal momun
adamdardı — barlıgın teñ atasının aşınday körö turgan. Külgö oonatıp jegen
kömöçtün aldı keçegi ketken mal ele. Emi bügün jañı epkin menen kudayınday
sıyıngan pristavına işenip, eldin çöntögünö dagı da sugalak koldu matırmak bolup,
bazar ortosundagı Akjelke keñsesine dagı kelgen ele. Bütkön boyu ter sasıgan semiz
pristav, küpçöktöy denesine arta salgan kılıçı bar, tügün sırtına çıgarıp,
aldında ündöböy üñküyüp turgan üç kazakka sögünüp, uruşup turgan eken. Ulugunun
oñtoyluu çabıtı kelip turganın jorgo tilmeç daroo tüşündü. Oljogo tunganı
turganın jıtçıl tumşugu menen sezip kaldı. Eşikten kire bere al da Akjelkege közü
çaldıgarı menen tez ele öñü-tüsün kubultup, ulugu menen birge dal oşondoy
surdanıp, açuuluu türgö kelip, kazaktarga tikireygen közü menen karadı.
Jorgo tokol kayıgın aldına töşöögö alda kaçan maşıkkan. Okuganı oşol önör
sıyaktuu. Talabı köksögön muratına jetken ele. Jarmankeden azıraak murun joldoş
bolso da, Akjelke munun boyundagı asılın baamdap, özünö kerek merçemge çeyin
jakındatıp, oljo sırına aralaştırıp, tınıktırıp algan.
— Siler, akmaktar, jarmankege kelgen soodagerdin aldınan çıgıp, karşılık
kılasıñar! Silerge kerek-jaragıñardı apkelip berip jatkan kim?! Soodager
bolboso siler Alma-Ataga çuburar eleñer, alardın malın jeribizge kirdi dep
kubalaysıñar, silerde jer barbı? Jer padışanıkı. Soodagerdin malı da
padışanıkı. Kazınaga, özüñörgö paydası tie turgandar — soodagerler. Silerdin
tuyak akı algıñar kelgen çıgar. Silerge körsötömün tuyak akını. Azır abaktıga
japkızamın,— dep pristav künöö jüktöp, aldındagı kazaktardı zekip turgan. Tilmeç
da keleri menen uluguna okşop ızgarluu türgö kelip, janagı sözdü kotorup jattı.
Orus tilin çala-bula bilgen bir künöökör jartısı kazakça, jartısı orusça:
— Taksır, jer padışanıkı ekenin bilebiz. Bizdin bagıp jürgön malıbız da
padışanıkı... dey bergende:
— Ottobo!.. Süylöbö! Üçööñö bir aydan türmö kesemin azır,— dep, otura kalıp
kagazına kalemin keykelektetip jaza baştadı. Jasalma açuuluu münöz, tikireygen
murutunun arkasında çıñ tüyülgön ıza sıyaktanıp turdu.
Arızçı üç momun kazak, ilgerteden para algısı kelgen padışa ulugunun elge
körsötkön münözü uşunday bolo turganın sezse da, sırtına çıgarıp eç nerse ayta
albay: adep menen gana tilmeçke karap, jaltaktap, jardam izdegen abalda kalıştı.
Tilmeçtin kebetesi da ayabay suuk tartıp, tomsorup, kıygaç közü menen karap turdu.
Uluk açuulanıp «protokol» dep atap koyup, jazıp jattı. Kıyşınsız zorduktun oñterske karabay, eriksiz köndürgüsü kelip turganın sezgen arızçılar içinen katuu
naarazılıgın oylop köngüsü kelbegendey oturuştu. Asırese, uşu münöz özgölördön
körö jaşıraak, kara sakalduu Kartbaydın jüzündö aykın körünüp turdu.
Al öz kişilerine:
— Mınday bolgondo kazak balasına kim jalaa japsa, oşonun sözü oñ-tersine
karabay ötö turganı anık bolup jatpaybı. Arızıbız ugulbay, ak-karabız
tekşerilbey ölö bere turgan bolgon soñ, biz da bir, mitayım kişi da bir bolgonu
oşol. Soodager jamandayt. Bizdin sözübüzdü tıñşaşpayt... — degende tilmeç:
— Koy, sözdü koy, bışıksınbasañçı. Sen tersayaksıñ, — dep, anan uluk jakka
jaltaktap karap koydu.
Joldoşunun aytkan sözü öz köñülündögü muñu sıyaktuu bolgonduktan, Kusayın
karıya:
— Biz kayda barıp, kimge arız-muñubuzdu aytabız. El suragan ulugu mınday dese,
koyöluk... Meyli, bilgenin kılsın. Kantelik... — dedi.
Arızçılar akırındap doomatınan kaytıp kele jatkanın baykap oturgan uluk
sözdü ırbatpay basıp taştoo üçün:
— Silerde baş jok. Siler itsiñer, bildiñerbi?! — dep Kartbaydın közünö
kadalıp söömöyü menen nukup turup süylödü.
Kartbay tigil süylöp jatkanda közünön közün algan jok. Çını açuuluu, ızaluu
sıyaktuu ele... «İtsiñer» degen ubakıtta uluktun sözü menen jarışa:
— Senin mintpey turgan künüñ bolçu bele, ulugubuz sen bolgon soñ uşundaydı uga
turganıbızdı bilebiz...— dey bergende, Kusayın aksakal koltukka türtüp:
— Koy, anday debegin... — dep akırın basıp koydu.
Bul ubakıtta uluktun közü kızarıp, çakırayıp, murutu tikireyip, tanoosu
kıpçıla açuulanıp:
— Sen it, jeriñe mal kirse, maga kelip emnege aytpaysıñ. Sen Mukambetkerim
baybaçanın özünö emne aytpaysıñ. Malçısın sabagandı tapkan ekensiñ. Men saga
körsötömün kanday sabay turgandı... Türmödö taanıtamın men saga, kişi urgandı! —
dep muştumu menen üstöldü bir koyup, oozgu üydögü eki soldattı çakırdı.
Kartbay kayratınan tayıgan jok:
— Meyli, senin zaarıñan korkup jalına albaymın. Soodager — bay, men —
kedeymin. Al kılgan jakşılıktı men kıla albaymın. Ayttı emne, aytpadı emne? —
dep, aydagan soldattardın aldına tüşüp bara jatıp da tike karap süylödü.
Uluk aykırıp, azıreyildey kadalıp:
— Jap, açka kama! Jogot közün,— dep taktaydı tepkilep kök közü oktoy kadalıp,
jazaluulardı eşikten çıgarıp alıp ketkençe zaarın çaçıp turdu da, alardın
karaanı üzülgöndön kiyin tilmeçke burulup karap: — Karaçı, itterdi,— dep başın
çaykap, eşik jaktı körsötüp, jooşuganday tür menen murdunan «bırs» etip külüp
koydu.
— Bular çını menen ant urgan nemeler körünöt. Baybaça kelip ketken eken go?
Keçee açuulanıp maga da kelip aytkan ele. Bulardı bir az tıyıp koyuu kerek.
Antpese, eldin baarı jerime kirdi dep maldı kubalay turgan bolso, Karkıra da,
jarmanke da turalbas,— dedi.
— Bular çıkpayt, oturat,— dedi da uluk tilmeçtin külümsüröp karap turgan
közünön bir nerse okuganday bagıp turup, ayagında unçukpay turdu da, anan külüp
jiberip: — Jüz som, bildiñbi? — dep tilmeçti dalıga kaktı.
— Jüz jıyırma beş, taksır,— dep, tilmeç kıt-kıt küldü.
Keçegi künü tilmeçke jolukkan Mukambetkerim baybaça Akjelkege kelgen ele.
Munun jarmañkeden algan koyu bir neçe koroo bolgon. Jarmañke kalıñ maldın takay
jatışına jaysızıraak; tar bolgon soñ al koylorun tegerektegi eldin jayloosu
tarapka oodarıp, jaydıra baştagan. Oşolordon bir koroo koy Kartbay, Kusayındın
aylının üstünö kelip jatıp alıp, beenin otun jep alardın malına aralaşıp,
karaandı köböytüp jüdötkön soñ, iregeñdi oolagıraak sal degen ele. Aga baybaçanın
kesirlüü malçısı könböy, jibergen kişilerin oozgo algıs sözdör menen sökkön soñ
jañjal çıgıp, baybaçanın bir malçısın Kartbay sabatıp salgan. Uşu jaydı ayta
kelip nogoy baybaçası tegerektegi bardık jayloodo oturgan kazak ayıldarın
jamandap, neçen türdüü kılmıştardı taap kıyıktagan. Mından arı karay birinekisin Jazalap sezdentip koyboso, ulam birdemesin çıgarıp uypalay bererin
aytkan. Anan keterinde adet boyunça koştoşkon jerde konvertke salıp bir paket
taştap ketken. Al seksen som ele. Bul bay özgö jana özü sıyaktuu soodager baylarça,
jürgön jerindegi oljonu samap oturuuçu uluktardın baarına teñ uşunday
uşundaydan birdeme suguntup, oozun maylap kete turgan. Oşondon kulkununa taş
tıgılganday bolup kalgan uluk kayra anın üstünö çımın kondurbay, alıstan abalap
ürüp, özgönün karşı aytkanın munun başına daarıtçu emes.
Birok ezelki adet boyunça eki jaktı birdey almaksalmak jep köngön neme jüktün
bir gana jagın kanaat kılıp otura albayt da. Eki jagına birdey almak-salmak ooşup
oynoktop turuu kerek. Oşentip, eki jakka birdey köz jiberse, pristav Akjelke
bolobu? Kol jete turgan oñtoyluu uçur kelgende aylananı, aldı-artın birdey
karmabasa, bir aydın içinde üç jüz koy, elüü kara jıynalabı? Eki jaktı katar
karmoo üçün jaralbasa, oñ kol, sol kol emne üçün kerek? Eki jaktuu adam eki jaktuu
kılık çıgarbasa kadimki adam bolobu? Munun baarın kazak talaasına dalaydan
beri kaarın tigip, zaarın siñirgen Akjelke jadıbalday jakşı bilet.
Oşonduktan, al jarmañkenin jön-jayına ılayım kanık bolgon şıluun ele. Anın
koluna japıldagan eptüü tilmeç gana tiybey jürgön. Akırında Jebirbaevdey şerigi
tabıldı.
Janagı işi özünün nugu boyunça, öz jolu menen oşol jakka karay bagıttalıp,
oljogo jutungan kol boluçu.
Kazak çıdabayt. Türmö Akjelkenin araanın jürgüzgön jeri, saan uy sıyaktuu ordu.
Jatkandardın özü bolboso, agayın-tuuganı, eli kelet. Oşondo, oşondo... Akjelkenin
işenimin el da, tilmeç da aktayt, Birok bul iş azır emes. Anın jönü anıktaldı.
Emkisin eki-üç kündün içinde öz iretinde tilmeç jaylap kelet. Jeñketay oşol
arkıluu jeñ içinen bütkörülüp kele beret... Az kündö bul iştelet. Emi azır başka
iş...
Bügün poçta keldi... Başında Akjelke tüşüngön jok ele, emi tüşünö baştadı.
Tüşüngön sayın murutunan jılmayıp, eriksiz ırjayıp aldırtan süyünüp turdu. Öñütüsü anık belgilüü emes, birok bir çoñ batman kuyruk koy kayrılıp kele jatkan
sıyaktuu, alban uruusu tügölü menen kelip pristavdın tübü jok tereñ çöntögünö
akçasın, kazınasın agılta turgan sıyaktuu.
Emi uşunun ıgın keltirip, keliştire atkaruu kerek. B\'L jañı jardık. Tañ
erteñden baştap uşunu eske algap sayın pristavdın jüzü jarkırap şattuu külkügö
aylanıp ketüüçü.
Murdatadan, jıyırma jıldan berki tajrıybasınan jakşı bilet... Elge arnalıp
jardık çıgarılsa, ar kaçan anın kesepeti menen kelçü katmar-katmar bultalañı
kelip çıgat. Boy körsötpöy bugup turup, tütük menen sorgondoy kılıp el kaznasın
sorot. Uuru say, ajayıp jılga, bekiniş jayları bar. Uşu jarlık jarıkka çıgıp,
işke aşa turgan bolgondo, murunkunun baarınan artık, baarınan bay, kalıñ-kalıñ
kazına açılganı turat. Kart börünün tumşugu janına jayluu tie turgan koydun
kuyrugunun jagımduu jıtın sezip kubanıp jaynap ketti.
Jardıktı okup, artınan kele turgan kızıl-jabar kızıktın çet-jakasın pristav
sezdirgende, jıltır kara tilmeç balkıganday magdıradı. Jüzünön bakıt, ırakat
nuru tamganday jaydarı külüp, öröpküp ketti.
Bügünkü künü keçki saat törttö Albandın bardık boluştarın Akjelke keñsesine
çakırtkan. Oşol ubakıttı eköö teñ içtegi çoñ kubanıç menen aşıgıp küttü, bul
kabardı Akjelke jalgız tilmeçine gana bildirip koygon jok. Bügün tañ azandan beri
keñsesine kelip-ketken jarmañke başındagı uluktardın bir dalayına aytıp
körsötüp, okup çıkkan.
Oşolordun içinde tilmeç sıyaktuu mıktı şerikteş bolup, oñ kolu bolup turgan
orunbasarı Plotnikov degen uryadnigi da bar ele. Uzun sakalduu, şıñga boyluu,
kazakçanı mıktı süylögön, saltın jakşı bilgen uryadnik — ar kaçan bazardı aralap,
kılmıştuu, jazaluu, kıldan taygan adamdı toorup jürör oñ közü. Elden murun
Akjelkeden jañı kabardı ukkan oşol bolo turgan. Birok keñsenin sırın sırtka
çıgarbagan sak sagızgan kubanıçın içine katıp, azır da bazarda murunkudan da
aşıra kıraakılık körsötüp, tegeregin nıgırıp surdanıp turgan. Uşul ireetti
jarmañke başındagı sot, tergööçü, meditsina nadzirateli bolup — baarı teñ
Akjelkeden jañılık kabardı ugup, çogulup, janaşkan jerde japıldaşıp
süykönüşüp, al-jaydı bilişken bir iyindin kumurskasınday içten tınışıp, birbirine ımdaşıp-jımdaşıp, köz kısıp taraşkan ele.
Jalgız gana kazak jayın tergöö, tekşerüü arkasında özgölördön körö tereñireek
bilgen tergööçü Akjelkenin kabarın ukkanda:
— Bul jumuş kazaktın murun körbögön işi. Kımız menen jayloonun kızıgında
mal sıyaktuu bolup jürgön kazak ökmöttün nietin oñoyluk menen tüşünböyt. Eptüülük
menen jarıyalap, başınan elge uluktun salmagın salıp, akılına kelgidey kılıp
bildirüü kerek dep oyloymun... Siz kanday deysiz?» — degen.
Ariyne, ariyne men da oşondoy dep oyloymun. Köp eldin talkuusuna salbay
boluştarga gana bildirip, oşolordu kısıp oturup, uluktun salmagın oşolor
arkıluu eldin köñülünö siñirüü kerek. Boluştardı kıssa, el birge kısılıp,
nuskagan joluna tüşö turganın siz menen biz bilebiz go. Oşonduktan, boluştardı
çakırmakçımın.
— Boluştarga, buyruk uşu. Uşunu atkarasıñ. Munu kazak arasında kandayça
tezdik menen atkarıp, oñoy irettöögö bolot, oşonu gana akıldaşasıñar degen
ılayık,— dep aytkan.
Jarmankenin aylanasındagı jayloolordo jış konup oturuuçu Alban uruusunun
jakşılarının köbü kündüz jarmankenin başınan tabıla turgan. Oşonduktan bügünkü
pristavdın çakıruuçuları Alban boluştarının bir dalayın bazardan tapkan.
Bulardın kee biri sooda düköndörünün janınan tabıldı. Attarın jüzdön, jetimişseksenden tizip taştagan bazarçılardın içinde türdüü buyumdardı soodalap jürgön
jerden kezdeşti. Kee biri jarmanke başına tigilgen boz üylördö je kımız içip, je
bolboso karta oynop, içkilik içip, küüldöp oturganda tabıldı. Kee biröölörü
düköndün aşkanasında çay-pay, sorpo, je soodagerlerdin mantusuna aralaşıp
oturgan ubaktısında kezdeşken.
Ar bir boluş öz elinin içinde jalkı çıkkan jalgız koçkor sıyaktanıp, öröpküp
jürsö da, mına uşunday kalıñ toptun içine kelip, köp boluştan başka alda neçe
çendüü, biylikçil uluktardın türün, jürüşün körgön soñ özünün-özü jaşıganday
buguñku, jüdöö tartıp turgan ele. Ayıldagıday biylikçil dobuş menen atırılbayt.
Eç kimdi zekibeyt. Oşentse da daraja eesi uluk bolgon soñ bazarga öz elderinen
kelip jatkan kalaaçılarga tömöndönüp, kiçireyip körünböy kötörüñkü bolup, nagız
ulukça körünüü kerek. Eç bolboso, ayılının momun, jooş, kedey-kembagalının közün
budamaylap aldoo üçün bolso da, janına tilmeç eerçitip, moynuna sarı jezdüü
bulgaarı baştık asıngan çabarmanın eerçitip, kez kelgen birin-serin biyler
bolso, oşolordu janınan çıgarbay, eerçigen tobun köböytüp, karaanın kalıñdatıp
jürgöndü kaalaganday öñdöngön türü bar ele.
Kolunda möörü bar, jaman-jakşı bolso da jarmañke başındagı Akjelke, uryadnik
sıyaktuu uluktar menen taanıştıgı bar, kee birinin ilme-çalma köñül jakındıgı da
bar. Oşonduktan mınday boluştar jarmañkege kur alakan kelbeyt, antüügö jol da
jok. Biröönü sırtı menen karap, kesirin tiygizip, biröönü alkap koltuguna alıp kur
jürbös üçün astırtadan şıbırın da taratışıp, daroo joo, daroo dos taap, aylanategeregin bıkşıtıp büldürüp jürö turgan.
Toguz joldun toomu sıyaktuu, kazak bülgünçülügün ayaktap barıp, sarıga turgan jeri
orus ulugu bolgonduktan, jarmañkede jürgön boluştar arkıluu da Plotnikovdorgo
toptolup kala turgan oljolor bolçu ele. Uşunday kılık menen közgö tüşüp, biylikke
ee bolgon boluş Rakımbay boluçu. Bul — azıraak orusça bile turgan bışık jigit.
Murdatan uluktun koltuguna kirgiç, jagıngıç. Oşonduktan jarmanke başındagı
barlık boluştan Akjelkege jete taanışıp, bedeli artkan belgilüüröök boluş uşul
boluçu. Ali küngö çeyin uluktan ança dele jakşılık körö elek. Birok jayında kazak
aldında «Rakım bayke” dep atın atasa, üyünö anda-sanda çakırıp çay berse, oşol da
jetkiliktüü sıyı. Oşol üçün da Rakımbay ulugunun kasietin azdektep, kadırlay
bilçü.
Ulukka başkalardan taanıştıgı artık, karım-katışı köbüröök bolgonduktan,
jarmañke başında munun atı köp atalıp, kötörüñkü tartıp, jeldenip jürgön boluş
da uşul. Butun çulguy basıp, tamtalañdap, tegerekten kelgen boluş, biy, bedeldüü
karıya, belgilüü ajılar bolso, baarına teñ ılayıktap süylöp, aldınan çıgıp turar
ele. Jaydarı jüzdüü, çeçen tildüü öñdönüp turçu.
Pristavdın bügünkü çakırtışı munu soodagerdin aşkanasına apkeldi. Tüş çende
jakınkı jayloodon kelgen bir starçını koluna tüşkön. Tañ erteden ayıldan
kelgende Rakımbay janına katını menen erke balasın eerçite kelgen. Jorgolop
turgan starçınga:
— Bizdin katın jarmañkege mantu jeymin dep keldi. Sen bay eldin starçınısıñ,
jür mantuga toyguz,— dep, kündö uşintip ar kimge özün sıylatıp jürçü adet menen
belgilüü taanış soodagerdin aşkanasına kelip mantu jep, sorpo, kımız içip,
maktanıp, jaydarı külüp, jeldenip oturgan ele.
«Akjelke çakırıp jatat» degen kabar katın-balasının aldında ugulganda
köñülgö jayluu tiydi.
— Bizdin eski tamır emneni aytmak boldu eken... attı tokuçu, ey — dep starçınga
buyruk berip, kekireyip barıp atına mindi.
Al kelgende bölök boluştun baarı keñsege jıynalıp kalgan eken. Rakımbay
eşikke jakın oturgan boluştardın baarınan ötüp barıp, Akjelkenin kolun karmap:
— Izdrasti,— dedi.
— Rakım bayke, keldiñbi... Otur. — dedi da, jüzü surdangan uluk
tegeregindegilerge karadı.
Janında uryadnik, tergööçü, eki tilmeç oturgan ele.
Joldoştoru iymengendey, süylöböy gana uluktun jüzünö karadı. El jıyılıp
bolgon ele. Eki tilmeç jorgolop el kişilerine, boluştarga karay turgan emes.
Uluktun gana ar bir kozgoluşun bakkanday türü bar. Oşogo karap aldı-artın bagıp
maşkelenip turuşat. Boluştardın içinde bulardın kol berip amandaşkanı
Rakımbay gana boldu. Aga Akjelke kol bergenden kiyin özdörü obdulup barıp,
koldorun berdi.
Öñgö boluştardın içinde ordun tabalbaganday, alda nege semirgendey
korozdonup, oykuştanıp barıp Rakımbay oturdu.
Boluştardın sanı on çaktı boluçu. Birok ar kaysınısının janında birin-ekin
biy, kandidat, tilmeç sıyaktuuları bar. Oşonu menen bul jıyında elüügö jakın
kişi boldu. Keñsenin kiçine üyündö kısılıp, zorgo batıp oturdu. Köpçülügü jerge
maldaş urunup, eñkeyip oturuşat. Arasında tizelep oturgandarı da bar. Baarının
teñ tebeteyleri kolunda, koltugunda.
Bir kezde üy abdan tolup, çakırılgan boluştardın köpçülügü jıyılgan soñ, jüzü
surdangan, murutu tikireygen Akjelke ünün ekilentip, elge ala közü menen zildene
karap, söz baştadı.
Birok ezelteden kurulay uluksunup, kur gana kazakka çekçeñdegeni bolboso,
bilimge da, ımalaga da, çeçendik epke da ançalık jok kişi — oşonduktan sözdü
köpkö sozboy:
— Soguş bolup jatat, jardam kerek. Padışa silerge buyruk kılat. Eldin baarı
kıyınçılık körün, ölüp, kırılıp jatkanda, siler kımız içip, jayloodo köçüp kızık
kündördü ötkörüp jürö berüügö bolboyt. Mınabu, buyruk keldi, ugup algıla,— dep
alıp, buyruktu okudu.
Buyruktun sözü köp emes. Dalilsiz, ıñgaysız, nonok jazılgan köp buyruktun biröö
boluçu. Munu adet boyunça Jebirbaev kotoruu kerek ele. Birok al orusça tilge naçar,
jazma sözünö çorkok, oljo jagın jakşı özdöştürsö da, ilim-bilim jagın köñdöy
kaltırıp, amal-ayla, kulkun aramdıgın gana jakşı bilgen tilmeç. Mınabu ötö çoñ,
urgalduu jumuş, pristavdın öröpküp, kergiştep turup jarıyalay turgan, padışa
atınan süylöy turgan, çoñ maanilüü işi. Jana öz tilmeçi el ortosunda ançalık
belgilüü, abıroyluu kişi emes. Albanga uruusu jat, bölök-bötön jigit bolo turgan.
Oşonduktan, pristav ekinçi tilmeçti kün muruntan atayın çakırtıp algan ele. Al
tergööçünün tilmeçi boluçu. Kündüz körüşköndö anın törösü pristavga öz tilmeçin
özü minip jürgön atın bergendey berip, uşunu çakırtıp alıñız dep keñeş bergen.
Bul tilmeç tilge jakşı, elge da salmagı bar, sırt körünüşündö, münözündö kazak
közünö, uluk közünö da jayluuraak tie turgan peşenesi bar Osmon degen jigit ele.
Boygo siñgen könümüş boyunça kızmatka kirişkenden berki közdögön butası — mal
menen atak, jıluu, jayluu orun tabuuga gana arnalgandıktan, mında da sırt körünüşü
bolboso, içinde kuralgan negizdüü pikir, bagıt jok ele. El kamı, köptün muñu
degenden, «jumuray» jurttun turmuşuna jayluu, jaysız bolobu?» — degen
suroolordon munun başı da, jürögü da aman boluçu.
Kiyinki zamanda «kazaktan gazeta, jurnal çıgıp, el jayın joktoy turgan
biröölör payda boluptur» degen sözdördü bul alıstagı önümsüz, bülbüldök zakım
sıyaktuu gana baamday turgan. Andaydan boyuna jukkan eç bir taasir jok ele.
Anın jok bolgonu el menen uluk arasındagı abal azır Osmon üçün abdan
jagdayluu boldu. Al jardıktın, buyruktun, maanisin, artın, tüpkülügün oylop
kabatırlangan jok. Elge uşu jardık arkıluu kele turgan oorduk salmak kança bolso
da al azırkı münöttö Osmon oyloy turgan nerseler emes. Özünün da bul jardık
tuuraluu toluk baamdap turganı uşul ele bolso da, ubayımdanıp sezgengen jok.
Mındagı jalgız kabatırlık al azır mınabu tizilip oturgan boluştardın
aldında, artında tikçiyip kadalıp turgan uluktarının aldında sürdükböy,
müdürülböy, tilmeçtik mildetin jakşı atkarıp çıguunun gana kamı boldu. İçinen
atayın maksat kılıp tilegeni da oşol.
Tilmeç ulugunun kütkönündöy, elge ugumduu kılıp, jakşı kotorup turdu.
Jardıkta: «On toguz menen otuz ekinin arasındagı er-azamattarın kazak eli asker
üçün tezinen jıynap, ökmöttün koluna tapşıruu kerek» — degen. Bul jigitter
soguşka kural karmap kire turgan asker emes. Soguş jardamına küç koşo turgan bir
jabdık esebinde maydandın tegeregindegi kara jumuştu atkarat. Jardıktın bul
jerinde «tıl» dep jazılgan söz bar eken. Tilmeçtin murun ukpagan, bilbegen sözü
ele.
Kızmat jönünön mınday takalıp, küymölüp kalgan kezde uluktun tüşündürmösün
suroogo bolot. Sınçı, kataal uluktun aldında jaaktı bezep suurulup, bardık jaydın
baarın bilip koygon kişidey bolboy, bilim jagınan ozup ötöm degençe, anda-sanda
andan tömön kişi bolup da körüngöndük teskerilik bolboyt. Alsız çala bilimdüü,
darajası kiçinekey tilmeç özünün pendeligin bildirip, aylakerligi zor uluguna
artın takap, jardamına muktajdıgın bildirip turuu menen ulukka jaguuga, jayluu
bolup körünüügö, jakşı taasir etüügö da bolot. Anı korozdondurup, özünön bilimdüü
kişi kılıp körsötköndöy boluuga da mümkün. Oşonduktan kıypıçıktap turup,
aldınan ötüp alıp, Akjelkeden:
— Men mınabu sözdü tüşünö albay turam. Tüşündürsöñüz kantet? — degende,
uluktun közünö bülbüldögön kubangan külkü belgisi jügürgöndöy bolup tüşündürüp
berdi.
Kalganın tilmeç da ordu menen jakşı atkarıp, toluk tüşündürüp aytıp çıktı.
Bul mezgilge çeyin Osmon aldında oturgan boluştardın kebetelerin anıktap karap,
baykagan jok ele. Jañı kördü. Bardık boluş, eñ ayagı jañı gana öydölönüp kelatkan
Rakımbayga çeyin könöktöp jaagan kündön kiyinkidey bolup, kupkuu bolup, zeñgirep
kalgan sıyaktuu. Baarının teñ közdörü alayıp, tilmeç menen ulukka karap,
sesteyişip, kıbır etpey içten tınıp katıp, kadalıp kalışıptır. Jalgız gana ar
jerde surdangan jüzdör, alaktap şaşkan közdör bir ese Akjelkege, bir ese tilmeçke
kezek-kezek, jaltak-jaltak karayt. Özü kotorup çıkkan jardıktın, janagı öz oozu
menen aytıp çıkkan sözdün kançalık çoñ taasiri bardıgın tilmeç jigit jañı gana
aldındagı kişilerdin jüzünön baamdaganday boldu.
Uluktar da şireşkendey kıbır etpey, eldin kebetesine kadalıp turdu. Çoçugan,
şaşkan jüzdördü körgön sayın ogo beter demiktirip, sezi menen basmak bolgondugu
baamdalıp turdu. Uluk törönün bardıgı tüstörün adep kelgen kalıbındagıday
ürpüytüp, tüktörün sırtına çıgarıp çirene dem alıp surdanışat. Karşı turgan eki
top biri-birine kirpik kakpay kadalıp, arbaşkanday añdışıp, biri-biri bagıp
turdu. Uşul abal öküm sürgön tımtırstıktın ortosunda eki münöttöy ubakıt öttü.
Boluştardın köbü soñku şayloolordo işke çıyrak, ança-mınça til bilgen
jaştardan şaylangan ele, Köbü jıyırma beş, otuz beştin arasındagı jaş adamdar
b0luçu. Köpçülügünün el içinde ançalık zor salmaktuu bedeli, atak-abroyu, aydıñı
da jok. Çoñ işti eldin jaşı uluu karıyası, ataktuu, salmaktuu çoñ kişileri, kazıluu
joondoru arkıluu bolboso, öz betteri menen buzup, jarıp, iştep kete alışpayt.
Boluş işine kelgen çoñ mildettin bardıgın oşolordun nuskoosu menen işteşçü.
Köbünün boluş bolup daraja alışına da oşolor sebep bolgon.
Uluk jardık jarıyalaganda: «Balança akem emne deer eken, kanday körör eken...
ansız emneni ayta alamın» — degen sıyaktuu oylor köbünün boyun baskanday boldu.
Tımtırstık sozula bergen soñ oydu köbüröök oylongon birin-ekisi jan-jagına
jaltaktap karap, başkalar emne deer eken degenden bolup, köz menen ar kimdi
aldına salgısı keldi. Ulun boluştardın közü jüzünö tike karay albay jaltaktap
tömöndöy baştagan soñ, özünün ordun kaytadan taap, nık baskanday bolup kaldı.
— Jardık uşul, uşunu tez atkaruu kerek. Bul padışanın özünön kelgen buyruk.
Sozdukturuuga bolboyt. Atkaruuñarga kança ubakıt kerek? Tezinen tizme tizip işti
baştoo kerek, oşol jönündö aytkıla, dedi törö.
Boluştar dagı da unçuga albay jaltaylap, birin biri akırın türtmöktöp, uluk
jakka kıypıçıktap karap koyup, kee biri akırın-akırın şıbıraşkanday boluştu.
Akırında boluştardın çok ortosunda oturgan karasur jüzdüü, çokço sakalduu, ötkür
közdüü Abakir elden murun ünün çıgardı.
Bul Albandın jañıdan çıgıp kele jatkan ottuu jigitinin biri boluçu. Öñü-tüsü
ar kaçan açuuluu kişi sıyaktanıp surdanıp, eki közü kantalap, katuu süylöy turgan.
Uluktan da ança köp jazgançu emes. Oşonduktan Akjelke murunku bir-eki kezdeşkende
munusun sezip, jek körüp kalganday türü bar ele. Böypöñdöböyt, jaltaktabayt. Abakir
maldaş tokunup oturgan jerinen kötörülö obdulup aldı da:
— Jardık sözün uluk aytıp oturat. Biz bul sıyaktuu buyruk jarıyalana turganıñ
bilgenibiz jok. Töbödön çagılgan tüşköndöy jañı gana ugup olturabız. Bul kantse da
kazak balasının murun ugup, bilip körbögön şoykomu. Emne kılardı biz bilebizbi?
El menen süylöşpöy, emneni aytabız? Bir nerse deşten murun el menen süylöşölü
Bul jerde oturgan el uşunu kaalayt boluş kerek dep oyloymun. Kana, jurt emne
deysiñer? — dedi.
— Barakelde, ıras aytat. Çını menen oşondoy... Andan başka aytarıbız jok...
emneni aytabız?.. Tomogo tuyuk boydon turup emneni aytabız! — deşip, keñse içi
çuuldap darbıp ketti. Oturgan boluş, biyler kübür-kübür etip jaltaktap, Abakirge
tegiz «teñir jalgasın» aytkanday jaltak-jaltak karaştı.
Uluk münöt sayın zaar çaçıp, surdanıp kırsıldap oturgan.
Eldin mınabu darbıgan körünüşündö özünö tüşünüksüz murunkudan jat, belgisiz
bir maanaydı sezgendey boldu. Bul kazaktın arasındagı köp adatın bilip, baykagan,
köp iştep maş bolgon kart börü ele.
Bir nersege op-oñoy köngüsü kelbey, kıyşaktagan ubakıtta kazak uşunday artına
jaltaktap, «kim bilet», «jurt emne deyt» degendi aytkıç bolot. Al belgilüü, birok
özgö jerde, köp boluş jıynalgan arada köpçülük janagıday kabatırlangan menen,
arasınan Rakımbay sıyaktuular suurulup çıgıp, «jakşı bolot», «atkarabız,
işteybiz» degendi aytıp salçu ele.
Bügün anı eç kim aytpadı.
Rakımbayda da anı aytçu tür jok. Aldında oturgandardın artına iz
jaşırganday, uluktun közünö közüm tüşpösün degendey, basañdap kiçireyip ketiptir.
Mından da özü kütkön kösömdük çıga turgan emes.
Rakımbay sıyaktuu jagımpoz, jorgo boluştun dagı bir eköönö közü tüştü ele,
alardın da alga çıgıp birdeme dey turgan türü jok.
Sırtkı türü: «Aldayar taksır» — degendey bolso da, ar kimdin içinde süylötpöy,
dumukturup basıp turgan küdük bar sıyaktuu. Uluktan başka da korkutup, tumçukturup
kısıp turgan bir salmak bar. Oşonduktan suurulup çıgıp, Abakirden bölök söz
süylöy turgan kişi körünbödü.
Bir gana Akjelke emes, uluktun bardıgı teñ uşunu toluk sezdi.
Murun aldına oñoy tüşüp, kaalagan jakka oñoy bettey turgan kazak bügün bir
kıñırlık belgisin betine çıgarıp, kebelbes mıktı dubaldı turguzup kele
jatkanday boldu. Birok mınday jardık künügö jarıyalana berbeyt. Andaydı Akjelke
kırdan, kazak içinen da dayım tappayt. Bul kalaada jürgöndö el ortosuna
jarıyalangan buyruk-jardık bolso adaydın jemişin, tüşümün alalbay kalçu da
ubakıt bolot. Mınabu köñüldögü köksöp jürgön tilekti kolgo berçü jardıktın biri.
Oşonduktan artınan saya tüşüp, jabışıp kazaktı bagındıruu kerek da, oşondon arı
uyulgup şaşkalaktap, ıktoo izdegen eldi aç börüdöy tooruş kerek.
Mına bul kebete-keşpirdi körsötüp oturgan adamdar jibin boşotso, ar nerseni
oyloşu da mümkün. Bulardı 0şol beti menen çalkıtıp, kalkıtıp öz erkinçe
jiberbes üçün, kayrıp köp süylöşpöö kerek. Abakir sıyaktuu boluştardı da
süylötpöö kerek. Uluk uşunu eseptedi da, el oozunan Abakirdin sözünön bölök söz
çıkpay turganın körgön soñ añgemeni tez bütürüp, artın kayırmak bolup:
— Siler elge jarıyalaylık degen söz ayttıñar. Oşondoy bolsun. Jarıyalap
bütörüñör menen tezinen tizme tüzüügö kirişüüñör kerek. Bul ubakıtka çeyin
kazaktın eli da, boluştar siler da, padışaga, padışa ökmötünö mañdayıñar terdep
kızmat kılgan joksuñar. Silerden başka elder alda kaçantan beri kırılıp jüdöpkakap jatat...— dep, ar sözün alkınıp, uruşkanday bolup, süylöp kelip: — Emi
silerge da soguş işinde bolbosoñor da, soguşup jürgön askerge kol kabış kılıp,
jardamıñardı tiygize turgan ubakıt keldi. Emi ar bir kazak, ar bir esi durus
boluş, starçın, biy, elüü başı uşunu jakşılap tüşünüü kerek da, elge da anıktap
tüşündürüp tez tizme tüzüü jumuşuna kirişüü kerek.
Elge jarıyalap bolup, maga kayta kelip, tizme tüzüügö dayınbız degen sözdü
aytışıñar kerek. Men uşuga üç kün möönöt beremin, oşol üç kündün içinde bardık
aldın ala iştey turgan jumuştardı bütürüp kelgile. Söz oşol, azır bargıla!.. —
dep zildengen suuk körünüşün jılıtpastan turup, boluştardı tarattı. Özgölör
«tara» degen buyruk menen tapır-tupur turuşup, salbıragan, tüyülgön kabak menen
ketip jatkanda, Rakımbay menen dagı bir-eki uşu sıyaktuu boluştar Akjelkege
jakındap janaşıp keldi. Bulardın jüzündö «maga birdeme dep ırayım kılar
beken» degendey jaltaktap kuyrugun bulañdatkan itçe jagıngan kebete-keyip bar.
Ulukka tondun içki boosunday, men özüñdükümün degendey keyipteri bar ele. Birok
ülüröyüp turgan uluk azır jıluu jüz körsötkön jok.
Eki-üçöönün içinen Rakımbayga oñurayıp karadı da:
— Bayka! Jakşı boluş bolsoñ, emi özüñdü körsötösüñ, antpeseñ... bilip koy! —
dep aylanıp basıp ketti.

II
Keçegi künkü boluştar aytıp kelgen kabar el için uygu-tuygu kıldı. Bügün iyuldun
segizi. Jarmañke aymagı keçegi künü keçinde ele janagı jat jardıktı toluk ugup
bolgon. Oşondon kiyin tünü boyu bügünkü kündün tüş mezgiline çeyin jamançılık
kabarı Alban uruusunun bardık jayloolorun toluk kamtıp, kuyunday kuturup tarap
ketti.
Karıyalar kabagın çıtıp, jandarı tüyşölüp, aylası ketip kürsünüştü. Katınbala ularday çuuldadı. Jigitter oşol künü ele «barbasmın» nietti oylop, AlaToonun zooka-taşına, kara üñkürdöy kalıñ öskön karagayına karadı. Bardık el:
eñkeygen karıdan emgektegen balaga çeyin, erteli-keç uşul jaydı gana süylödü. El
jamançılık apaattı sezdi.
Er-azamattın başına kelgen kara tün uşu kün dep bildi. Keleçek ookat, kündölük
kam, aş, dünüyö, mal-mülk degendin baarı eskerüüsüz, elöösüz kaldı. Jayloodogu
bardık jandın oozunda emne kıluu kerek? Emne deş kerek? Boluştar emne deer
eken? Aksakal, başçı çoñ kişiler emne deşet? Kanday joop berişer eken? Erazamatın kıyıp okko baylap, uluktun koluna salıp berebi, beremin dey alabı? Je
bolboso artına karap alañdaybı? Uluk emne deer eken? Emne kılar eken degen
sıyaktuu çeçilbegen tüyündün, kargıştay kıyın tabışmaktın aldında kabagı katıp,
demin içine jıyıp, saat sayın jañılık küttü.
Bügün tüş çende jarmañke jayıgının üstünön kuyundap, dolulanıp türmöktölüp
bir kara bulut öttü. Too başınan aylana-tegerekti közdöp jürgön, boyu sergek er
bülönün bardıgı teñ Alban jayloosunun ar bir kırk-koktusunan bul alaamattı
körgön ele.
Oşol künü keçke juuk bardık jayloolorgo bir jañılık taradı.
Kuyundap, türmöktölüp kelgen kara bulut jarmañke üstündö bir azga buydalıp,
andan arı tömön karay Kegendi basıp, Tuzga barganda jogolup ketti. Mintip sır
körsötüp kelgen «ata-baba arbagı» eken. Padışa uluguna kelip: «Kazaktı kapalantpa,
soldat alba, bul elge tie albaysıñ»,— dep ketiptir. Uşu kabar jark etken
çagılganday artınan tarsıldap çıkkan kürkürögön dobuşu menen Alban için basıp
ketken sıyaktandı. Uşul uçkul kabar menen eldin öpkösü kööp ketkendey boldu.
Süyünçü suraşkan, «boşono turgan bolduk», «barbay turgan bolduk»,
«berbeybiz!»... degen kabarlar jomoktogu sıyaktuu kara buluttan epkin kubat alıp,
tınım alganday kalıñ el kayta janı tınç alganday boldu.
Keçegi kabar ugulgan soñ jarmañke aymagı kañgırap een kalganday bolgon ele.
Bügün künü boyu bir kazak bir şireñke algan jok. Sooda jım-jırt toktodu da, bazar
başka çapkanday tımtırs jabıldı.
Naabayçılardın ottoru jagılgan jok. Mantunun buusu çıkpayt. Meymanı jok
aşkana jutaganday kañgırap turat. Katarlanıp jasalgalanıp közdün joosun algan
kızıl-tazıl sooda dükönü, kañıltır-kalayı jıltıragan idiş-ayak dükönü, keñ
maydanday mal bazarı, mayda-çuyda satılçu düköndör, kıçıragan kara-kızıl
bulgaarılar kömkörülgön çoyun kazan, jez çöögündör, salpıldagan eer tokum
jasalgaları — baarı teñ bütündöy Albandın kerek-jaragı üçün jasalsa da, bir gana
kündün içinde kereksiz dünüyö bolup jaynap kaldı.
Ölgön erdin artında jıl maalına çeyin ilip koyö turgan karaluu kiyim, karaluu
aspap sıyaktuu, düköndördün dünüyösü jetim-jesir kaldı. Uşakçı tamak-soo
soodagerlerdin dünüyösü ötpöy aylası ketip, biri-birin kıdırıp, baştarın
çaykaştı. Azoosunup, jat münöz körsötüp turgan suz jatkan jayloolorgo karap
açuulanıp naalat aytıştı.
Kaarduu uryadnik, dükönçü, soodagerlerdin ortosuna kelip, sır berbey kıñırayıp
jatkan kazakka karap, könümüş bolup kalgan adeti menen bogooz sözdörün ayttı. Eç
birinin da emi bolgon jok.
Bayırtadan çıdap kelgen terisi kalıñ alp, emi murunku momunduk, joomart
bereşendiginen bir gana kündö bıçak keskendey tıyıldı. Başkadan murun eñ uluu
joosu, miñ kırsıktın ana başı — jarmañke dep bildi.
Aylanadagı köp jayloodon mal aydatıp, pul aluuçunu jetektep kele turgan
joldordun baarı tigintip añgırap jatat. Demeyde kara kurttay kaynap arı-beri
agılıp jatçu jürgünçünün eç bir belgisi da jok. Tımtırs. Türü suuk tabışmaktay.
Bügünkü körünüş menen dal keçegi kündü gana salıştırsak da kançalık jer menen
köktöy, bakıt menen şordun arasınday, aytıp bütürgüs ayırması bar ele. Keçee
düköndördün aldı elüüdön, jüzdön katar-katar şireştirip baylagan eer tokumçan at
bolo turgan. Düköndün için iyin tireşken, muzday soguluşkan aluuçular. Jalgız
erkek emes, kep takıyaluu baybiçe, ak joolukçan kelin, ükülüü kunduz tebetey kiygen
tolukşup boygo jetken kız — bir emes alda neçe. Baarının teñ janında köptögön
nökörlörü bar. Özgö kazaktarday sarı esep, kıtmır soodagerler emes. Nagız jumşak
kemirçektey ele.
Azır alar mınday tursun, kerek dese kulunduu bee minip, balasın eerçitken
kedey kempir da jok. Ögüz minip, beş-on kadak buyumun teñdegen kedey çal da jok.
Jalgız şireñke, jalgız kese bolso da düköndön alıp, koluna karmap bara jatkan
jayloonun bir janı jok.
Külküçü, añkoo, uzun boyluu, toru jüzdüü Alban büt boydon suuk köz menen karap, eñ
algaçkı iret jarmañkeni mazaktap, «ket» «jogol» degendey jiyirkene tiktegensiyt.
«Arbak keldi», «ulukka kara bulut tüyüldü» dep köñül jubatsa da, jarıyalangan
jardıktın çındıgında kümön jok. Kara taştay misireyip, bir ordunan kozgoloor
emes. Süyünçülöö, tülöö berüü, dürdügüülördün bardıgı teñ oşol zil kara taştı
oodaramın, kulatamın dep dubalagan sıyaktuu ele. Birok uçuktap tükürüngöngö ketpey
turgan, ayıkpay turgan dart sıyaktuu boldu.
Anı bilgen el emi: «Balança emne deyt, tükünçö emneni oylodu eken?» — degen
suroolorgo takalgan ele.
Bul kezde ar jayloo özünün işengen kojosuna köz salıp, oşonun oozunan çıkkan
ilebin tıñşap kalgan abalga jetken. Öz içibizden akıl çıgaar beken dep
dımaktanışkan ele.
Oşol sıñarı Tegerek-Saz eli Serikbay, Abakirdin oozuna karap, Karkıra,
Labası, Sırttı jaylagan elder Jamakedey karıya, Uzaktay baatırının oozuna
karap, oşolordon joop kütkön. Erteli-keç uşularga karı-jaşı, boluş-biyi,
salamçı-elçisinin ayagı üzülböy çuburup kelip jattı. Kündüz bir neçe ayıldarda
«tülöögö soyulgan» maldın etteri jelindi.
Azır da, kün batar aldında Uzak, Jamake az gana kişi menen Tegerek-Sazdın
tuşundagı Uzaktın aylının janındagı kök jotonun başında keñeş kurup jatışkan
ele.
Tuuraljın kelgen buurul sakalduu Uzak kajıbas kayrattuu er jürök baatır
boluçu. Munun köp zamandan berki üzöñgü joldoşu Jamake. Bul jetimişten aşkan
karıya teköörü katuu kıraanga okşop, algır, çeçen ele. Birok kıyabın tappay
süylöbögön, köbünese unçukpay, öz işine üñülgön sıyaktuu oydo oturgan, kurulay sözdön
oolak, jagımduu, jıynaktuu münözü bar. Uzak suurulup köp süylöböyt, süylösö
birotolo kesip baylap, bir süylöyt.
Oşonduktan azırkı çeçilbey turgan tüyün sıyaktuu zor urgalduu işke kelgende da
kündüzgü sanaaçıl, ubayımçıl çaldar sıyaktanbay, janında oturgan birin-serin
kaygıçıl ajılar sıyaktanbay, Uzak öz işine kirişkendey bolup, moynun içine katıp,
bir kıñır oy menen tımtırs unçukpay oturdu.
Keçeten beri ançeyin bışıksınıp, çeçensinip jürçü Alban içinin uluu-kiçüü,
jakşı-jamandarının baarının teñ sözdörün ugup çıktı. Bir da birinin sözündö
danek jok. İştey turgan iştin dayını jok.
Kur gana Albandın ötkön künü balan ele, bügün mınday apaat keldi. Oor kün tuudu,
akır zaman boldu degenden başka, kur beker ıylap zarlagandan başka eçtekeni
aytpadı. Mındaylar ayagında baatırdı tajatıp jiberişti. Oşonduktan kündüz
zaarlanıp kakşay bergen çalga açuulanıp:
Oy, koyösuñarbı emi, eri ölgön katınça şoloktoy berbey. Anday aytkıç bolsoñ
tigil ulukka barıp ayt. Men seni karmap oturambı? Je bolboso mınabu akıl
tabalbay kamalgan elge iştey turgan işti ayt. Jardık çıgargan mençilep kakşay
beresiñbi? — dep zekip, süylötpöy taştagan.
Uşu sözdörünön da, andan soñ keçeten berki tüyülgön kabak, surdangan jüz, jıltjılt etken kiçinekey suuk közdörünön da baatırdın birdemeni bütürö albay
kıynalıp jatkanı körünüp turgan. Tentek baatırının sırın bilgen Jamake karıya
eçteme aytıp tajatpay, munun oyun erkine koyup, örüşünö jiberip, özü aytkanın tosup,
aldırtan bagıp oturgan sıyaktuu. Al da köp süylögön jok.
Birok, azırkı mezgilde el içi kamalganday tür körsötüp, Uzak menen Jamakenin
oozunan çıkkan sözün sabırsızdık menen kütüp olturgan. Bir dalaydan beri emne
deerdi bilbey iyinderi şaldayıp ündöşö albay, bet-betinen tunjurap oturgan soñ,
ayagında Jamake moynun sırtka karay burup alıp:
— Murdatan beri Alban balası karın çaçı alınbaganday bolup, balee kırsıkka
çalınbay tüyşüksüz kelgen ele. Jetimiş beşke kelgençe malı-başı kırsıkka
uçuraganın körgön jok elem. Bul too arasındagı eldin uykusu katuu ele. Toonun
kiyigindey keñ jayılgan tiriçiligi bar ele. Albandın toksongo, jüzgö kelgen çalı
bolso da bul eldin kış künündö jutaganın, jaz künündö ildetke uçuraganın bilbegen,
Mal menen başının amandıgı ıras kep ele. Ee...e...e... al bir ötkön dooron eken. Köp
duşmandın kastıgı menen duşmandıgı ayıkpasa da, köp jabır keltirse da, oşonu
da elebey kele jatkan el bar ele. Emi mına bügünkü künü mınday ker zamanga
kezdeştik. Kalıñ apaat selge duuşarlandık. Emi seni menen menin zamanımda
Alban balası bul baleege kez boldu, baatır!.. Ötkööldö töönün çoñu tayak jeyt...
Aytsañ da, aytpasañ da tuyukka kelip kamaldıñ. Koluñdan tartıp çıgara turgan kayrat
jok. Uluk bizdi kor kıldı. Birok baştı alakçılay turgan kün emes. Bir bizdin
amandıgıbız kimge kalkanç bolot? Kamalgan elge biz süylöbösök kim süylöyt? Emi
oydoguñdu ayt, baatır!.. — dep toktogondo, Uzak eki közündö çakmak otu
jaltıldaganday bolup buulukkan açuu menen:
El aman ele, jayloosu jaraktuu ele, karın çaçı alınbagan ele deysiñ. Kazaktın
butuna jem tüşüp, dene-boyuna ok tiygeni bügün beken? Moynuña zoolu salınganı
ebaktan beri emes bele? Bügün müñkürötüp, bir jolu çöktürgönü temir kolu kulakka
kelip jabışıp olturat. İlgeri korkkondo emneden korkup, sıyınganda emneden sakta
dep sıyınçu eleñ? Köptön beri toorup kelip, emi tügüñ menen koşo jalmaganı
oturganı uşu. Bul bügün emes, köptön beri jılıp kelgen balee. Emi jeter jeribizge
jettik... Aytkanıñday azoo bolsoñ, emi tuyak serper çagıña keldiñ. Abiyiriñ açılıp,
mol döölötüñ añtarıla turgan kün mına emi tuudu... El bolor bolsoñ, emi birigişip,
ıntımaktaşıp kör... Çıdaymın dep ıntımaktaşkın... Men aytsam, oşonu aytam. Jok,
anday emes bolo turgan bolso, ana uluguñ, bar da degenine könüp ber! — dedi.
Bul keñeşte Tegerek-Saz jayloosunan kelgen Serikbay da bar boluçu. Anın da
keçeeten berki el süylögön sözgö kulagın salıp, öz içinde tıyanak çıgarıp kelgendegi
bütümü uşunday sıyaktuu ele. Uzaktın sözü öz oyun bekitkendey bolup, bul tilegen
örüşkö karay bettegenine Serikbay ıraazı boldu.
Könömün, moyun sunamın dese, akıldaşuunun emne keregi bar? Eldin sizderge
sözün bergendegi izdegeni da kalıñ elge körsötö turgan bir jol tapsın degeni
emespi. Eki karıya, ekööñdün sözüñ teñ kalıñ köpçülüktün tilegine, ıñgayına töp
kelgen söz boldu. Er-azamat bizdin oozubuzdan «berbeymin» degen söz çıksa eken dep
gana tileyt. Boldu! Al sözdü ayttık... Birok kandayça berbeybiz? Emne ayla taap jan
bagabız, süyönöörlük, süykönöörlük kim bar? Buga emne aytasıñar?.. — dedi
Serikbay.
Uzak özün koştogon sözgö şerdengendey boldu. Tüpkülügündö Serikbaydı erdigi,
kişiligi bar dep murun da içinen jaratçu ele. Oşonduktan jaşının kiçüülügünö
karabay, joldoş sıyaktuu körüp ar bir jaydan akıldaşıp koyup jürçü. Azır da
Serikbay baatırdın aytkanın ugup, akılın makul körgön soñ Uzak munun sözünö
ıraazı bolup, murunkudan beter çeçilip süylöögö bet burdu.
— Alban balası bul jerde oturup degenin iştey albayt. Emi aytor, amandık jok.
Aldı-artıñdı ört aldı, en obolu kanatın jayıp, erkektik jönün körsötömün degen
özgö kazak bolso, oşonu menen birgeleşip at salışuu kerek. Anan etek-jeñdi jıyıp
algança padışanın ukuruguna ilinbey turgan bolup karşılaşa turup, abdan
dayındalıp algan soñ takır kojoñdoy berçü bolso, jer kotoruu kerek.
Jamake, Serikbay bolsun, «berbeymin» jagında jürgön başkalar bolsun, keçeten
beri baarının teñ oozuna kirgen söz uşul ele... Birok uluk demiktirip turat, joop
kütüp oturat. Buga azır buytatıp joop berüü kerekpi, jok, üzül-kesil kılıp tak-keser
joop aytkan duruspu? Emki oygo kelgen tüyün uşul ele.
Munu Jamake çeçmek boldu.
— Söz buga takala turgan bolso, joop surap, üç kündö tıyanaktuu sözüñdü ayt,
tizmeñdi ber dep oturgan uluk bar. Buga emne deş kerek? — dep, bir az unçukpay
oturdu da, ayagında; — Kadalgan jerinen kan albay tıyılbay turgan dart go.
Kalçaşamın, arbaşamın dep sozdukturuuga bolbos, eldi mertintip alarbız.
Berbeybizge bekinsek, buga oşol berbeymindi açık aytuu kerek da, elge kamdan dep
jar saluu kerek,— dedi.
Keñeşte başınan unçukpay oturgan buurul çal Joloman bar ele. Akırkı söz
munun da kütkön kezegi sıyaktandı.
— Bali, tuura aytat. Sozgon menen joop berbey tura alasıñbı, eldi uygu-tuygu
kılbay, boluş-boluştun baarına bir ooz bolgula da, eldin sözü uşul dep,
«berbeybiz» degen bir gana sözdü aytkıla deş kerek. Antpese, kaypalaktap ulukka
jagınıp, jakşı attı kişi bolomun dep, eldi tuyukka kamay turgan ala oozdor jok
emes, tabılat. Bir jerge söz baylansa, köpçülüktün ıgınan çıkkan tentekti, aram
oyluunu körüp alarbız!.. Söz uşu,— dedi.
Boluştardı aytkanda Uzak eldin ırkın buza turgan aram şıyrak kesepettüü
joonu eske alganday bolup, kaytadan surdanıp:
— Eñ aldı menen oşol buytalañdap kişisinip jürgön uluksungan nemelerge ee
boluu kerek. Butuñdu kıya (bassañ taramışıñdı kırkamın, dep oşolordu oozduktoo
kerek. İrindi söz çıgarbasın, eldi sandaltıp, çañ jutkurbasın. Erteñki künü köptün
ayta turgan sözün kalıbınan buzbay, burmalabay ulukka tüz jetkizsin. Kün jaaganda
koynuñda, kün açıkta moynuñda bolo turgan erke taltañdın keregi jok. Kazakka uluk
darı emes. Köpçülüktün ayta turgan sözün oşolorgo süylötüü kerek!.. — dedi.
Bul jıyındagı çoñ kişilerdin baarının teñ köñülündögü küdügü boluştarda
boluçu. Algaçkı söz makuldaşılgan soñ emki mildet oşolordu oozduktoo ekeni
bardıgına teñ maalım jumuş, kezektegi masele sıyaktuu bolo turgan. Munun bütümün
da Uzak aytıp berdi. Birok boluşka el kaş-kabagın taanıtıp, baykatıp, tobosun
dayıma eske tüşürgöndöy sestente turgan bir nerse iştep jiberüü kerek. Uluk
aldına barganda kaypaktabas üçün, kalıñ toptun bütümün anık körsötüp, ırktı buzgan
kişige köptün seli kanday kaptay turganın açık sezdirüü kerek. Jamake uşunu
oylodu da:
— Boluştun bardıgı ırktı buza berbes. Birok baarı birdey eldin kamın
oyloyt, ulukka satpayt dep aytuuga bolboyt. Erteñ men ak boz bee soyup, bir koom eldi
jıyganı oturamın. Alban boluştarının baarı teñ oşondo keler. Mından mınday
tantırabay, ayaktı nık bas degen sözdü koom aldında aytarbız da, bir jolu
çegelerbiz. Oşondon kiyin da işti büldürö turgan bolso, anday mitayımdın malı
menen başın eldin kolu bilsin. Albandın ak padışa menen katar turgan nagız joosu
oşol deerbiz,— dedi. Keñeş sözdü toluk makuldadı.
Tajrıybasız bala bul işti kur gana açuu menen çeçpey masele kalıñ eldin toluk
kötörülgön kıñırlık, karşılık jönü menen çeçildi. Bilbegenin tuyuk boydon
kaltırdı da balta menen çapkanday jasap, çoñ naarazılık tutaşkan kur
karşılıktan başkanı aytkan jok. Birok kanday aytılsa da, bul bütüm taşkındap,
buulugup turgan köpçülüktün bir betke karay añtarıla turgan çın nietin bildirdi.
Oşonduktan Uzak ayılına jıyılıp, aksakaldardın bütümün kütüp oturgan el bul
sözdü ukkanga çını menen padışanın ukurugunan birotolo kutulup ketkendey bolup
dabırlaşıp, kubanışıp, beymaal ubakıtta bata kılışıp, berbey turgan bolduk dep
attarına mindi. Uşul çeçim oşol tünü ele kalıñ eldin için jañı epkin menen dagı
da kıdırıp jel menen koşo tarap, çaçırap jönödü.
Kelerki künü Albandın atka minüügö jaraktuu damelüü jigitinin bardıgı Jamake
aytkan boz aymakka toluk jıyıldı. Mında Akjelkenin keñsesinde bolgon soguş,
biyler tolugu menen çöyrösündö kadırı bar akılçı karıyadan bul jıyında Uzak,
Jamake, Serikbay bar. Bayagı bir çeçimdin üstündö alasız köñül menen toluk bir
sözgö kelgen jagday bar.
Jamakenin ayılı Akbeyittin zor aymagının boyundagı kalıñ ayıldardın
ortosunda ele. Jıyılgan jurttun attarı ayıldın tegeregin kara temgil kılıp,
jarmañkedegidey öñdöntüp basıp ketti. Karşı bettegi Çabastın karagayluu betteri
menen atçan kazaktardın köptügün salıştırganday ele. Özöndün kün batış
jagındagı jılañaç kızgılt jotonun özöngö karagan betteri tokuluu at, top-top bolup
çogulgan kişilerge tolup ketti.
Kemegelerden bulaktagan tütün. Terdep-tepçigen kütüüçülör, kızarıp, ar jerde
soyulup jatkan çoñ-kiçinelüü maldar. Añtarılıp, lakıldap, üzdüksüz kuyulup,
buralıp jatkan çoñ kara sabalar kazak jıyınının könümüştüü şartı sıyaktuu
içilip, kızıtıp, düülüktürüp, jeldentip jattı.
Bul çoñ jıyın Jamakenin altı kanat üyünün sırtında, kök şiberdin üstündö
ele. Baldar sokkon taş koroodoy, jeti kanat üydün ordunday çoñ ayantta tizeleşip
oturgan el jakşıları. Çoñ keñeş, buga eldin baarın dabırlatpas üçün közgö kalıñ
toptordu üy-üygö kirgizip kımız berip, çay berip, toyundurup jatkan. Kepti çoñ
kişiler kesip-bıçsın. Bütümdü oşolor çıgarsın. Köp kara topoloñ söz ayagın jerge
tiygizbeyt deşip, keñeşke jıyılgandar bala-çaka, jaştardan bul toptu atayı bölüp
çıgargan.
Birok başında oşondoy deşkeni menen çoñ kişiler sözgö kirişe baştaganda,
aylananın baarınan çokçogoy tebeteylüü albandın jaş-karısı top-top bolup
agılıp kelip jattı.
Jıyındın ortosunda tarmal tebeteylerin közdörünö basa kiyip, unçukpay
tomsorup, janındagı boluştarga tüyülö karap koyup, Uzak, Jamake oturat. Bulardı
közünö közü tüşkön jakşı kiyimdüü, suusar tebeteyçen, jıltır jüzdüü çıtıragan
boluştar künöösün moynuna algan kılmıştuuday jazgançaak, jaltañ sıyaktuu.
Jıyılgandan kiyin da el köpkö çeyin unçukpadı. Sözdün bütümü keçee aytılgan.
Uzak, Jamake bügün mınabu jıyından oşonun jorbun uguşmak. Uyulgugan toptun bul
arada köçün baştap kepke jol açuunun mildetin Serikbay aldı da:
— Ey, Albandın balası, emnege jıynaldıñ? Başıña kün tüşkön soñ jıyıldıñ.
Uzunduu künü bir ooz söz aytpay oturasıñarbı emi?! Keçee mınabu karıyalardın
aytkan sözün uktuñar. Erteñ joop bere turgan künüñör ulukka. Keñeşeli, birdeme
deyli... Süylögülö,— dedi.
— Ooba, durus aytat... süylö, süylögülö... el oozuñarga karap oturat... — dep köp
dobuştar ar jerden çuu-çuu etti. Toptun ar jeri kübür-kübür bolup kozgolup,
kakırınıp-tükürünüp jattı. Uşu dobuştardın ayak çeninde şıñga boyluu, jar
kabaktuu Turdukojo dobuşun biyik çıgarıp:
— Iras, süylöö kerek. Mınabu kadırluu üydün aştamagına jıyılıp, oozunda emi
bar Jamake karıyaday, tigil Uzaktay baatırdın akılına koñşu bolup, kono kelip
oturabız. Keçegi zaman ketse da, Alban balası, şügürçülük, başçısız emes, nuskagan
kebiñerden tetiri basabız dep oturgan el jok. Obolu karıya süylösün.
— Karıyaga kalgan söz süylöndü. Karıya aytaarın ayttı,— dep sözdü Jamake jirep
ketti. Ataktuu karıyanın jüzündö katmarlangan bırıştardın arasında ızaluu açuu
belgisi bar ele. Birok sözün açuuga biyletpey, akılga jeñdirip, özgölördü kozgomok
bolup: — «Kargan koydun jaşı çoñ, şişek koydun başı çoñ» degendey, mınabu
oturgan jaştan çıkkan başçıñ bar. Söz kezegi bularga keldi. «Bederi ketken
torkodon, bek tokugan bez iygi» degen. Bizden beder ketken. «Kalkaygan kara
tebeteyin tarp bolgondo sen kördüñ, döölötüñdön meenetim köp bolgondo sen kördüñ»
dep, sınıbızdan ketken kezibizde mınday sur zamanga kezdeştik. Bul — eldigiñe
kelgen sın, Albandın balası. Elden adal tuulgan uul bolso, beldi bekem buup
bekine turgan çagına keldi. Bizge kalgan söz — az gana söz, aşarımdı aşap,
jaşarımdı jaşagan men emnemdi ayanam? Uzak emnesin ayanat? Erkegi bar elmin dep
döñ başına çıgar bolsoñ, kalgan jaşıñ ayayt eken, taysaldayt eken debe! Çal da
bolsok katarıñdan kalat eken debe. Biz aytarıbızdı ayttık. Eger bul söz
zamanıñarga jakpayt deseñer özüñör bilgile... Aytsın, mınabu el tizginin koluna
karmagan jaştardan çıkkan jakşılarıñ,— dedi. Ar jerden:
— Sözüñö kulduk, sadagañ keteyin... sakalıñdan aylanayın!.. — dep çuuldagan
dobuştar uguldu. Bışaktap ıylagan birin-serin köñülü boştor da boldu. Jamakenin
sözü eldin buulugup oturgan boyun çımırattı.
Boluştar köptün kabagın sezgen sayın özü «ön-özü kuuşurulup kısılganday tür
körsöttü. Akjelkenin aldında tömöndönüp karagan jaltak köz dagı da tebetey
astınan uurdanıp çekireyip, tegereginen bir jol izdegendey süzülüp, kozgolup
oturuştu.
Boluştar tobun dagı da Abakir jardı.
— Biz karıyanın keçegi sözün da, bügünkü sözün da tıñdadık, ukpagan, alkış
aytpagan Albandın balası jok. Artıñdagı eldin ümütün aktasañ uşintip aktaarsıñ.
Süyündürsöñ uşundayça süyündürörsüñ. Iraazıbız! Bul — bir söz. Mından kiyinki
bir kep — uluktun aytkanına könbödük. Berbeybiz dedik. Oşondo bul jeriñdi meken
kıldırbayt eken. Oşondo bizge tigil kalmak konuş berebi? Koynun açabı? Buga emne
aytasıñar? «Berbeybizden» kiyinki eldin kamalıp turgan tuyugu uşul bolup turat.
Buga karıya bolsun, uşu oturgan köpçülük el bolsun, emne deşet, kana?! — dep açuuluu
erdin kımtılap, kantalagan kızıl közü menen aylananı karadı.
— Obolu bir sözdön bir sözgö sıygalanbaylık. «Berbeybizge» uşul jıyın sözün
anıktap toktottubu?! Obolu oşonu açıp alalı da. Oşogo makul bolobuzbu? — dep
Serikbay köpçülükkö karadı.
— Ooba, ooba... oşondoy... oşondoy!.. — dep duuldap-çuuldap dagı da koştop
jönödü, el.
— Oy, boluştar süylösün. Boluş attuular süylösün... — degen ündör çıktı bir
azdan kiyin.
— Ooba, el arkı-terki ayta beret emespi. Erteñ ulukka joop bere turgandar —
boluştar. Mınabu karıyalardın sözdörünön kiyin boluş attuular emne aytar eken,
oşonu ugalık?! Janagı köpçülüktün nietin aytkan karıyanın uraanın uşu oturgan
boluştar koştoybu, jokpu?!.. Emnege aytışpayt... emnege kıstalıp uyulguşat?! — dep
Turdukojo boluştarga kadaldı.
Uluktun keçeegi akırkı sözü ali küngö esinen ketpegen Rakımbay bayatan beri
kaypalaktap oturgan. Öz tegeregine uluk tarabınan birdemeni aytıp koñursutup da
kelgen ele. Janatan beri köpçülüktön jazganıp, jarıyalay albay otursa da, emi
uluktan bir iymenip, elden da jazgana kıyabın tabalbay:
— Boluştar uluk aytkan jardıktı silerge ayttı. Emi silerdin sözüñördü ulukka
aytat. Boluş degen emne? Al aradagı gana elçi. Boluş-moluş debey, bul el bütümün
emnege ayta berbeyt. Bolup jatkan çoñ soguştun keypi tigil. Ak padışaga karagan
elde kazak, kırgızdan başka başı aman, malı tügöl oturgan el jok, «emi siler asker
berbeseñer da, kömök bergile, jardam bergile» dep asılıp oturgan uluguñ tigil.
Berbegen tuura dep el aytat. Anda boluş kantmek ele? Kayratıñ, amal-aylañ bolso
bir jön... Emnege işenerdi kim bilet?.. Bizge akıl ayt debey, salamıñdı ayt,
sözübüz uşu degile. Andan başka boluş-boluş dey bere turgan emne söz bar?..
Oşondoy emespi?! — dep boluştarga karadı.
Birin-serin boluştar: «oşondoy... oşondoy» deşip, jazganıp kübürlöşkön
boldu. Boluştun köpçülügü ündöböy, tömön karaştı. Jamake menen Uzakka tigilip
jaltaktaştı.
Jamake adegendegi sözün jumşaktap aytsa da, kiyinki söz kıtıgısına tiygendey
kıynaganday boldu. Jüzü kabarıp kekene külüp, Rakımbayga karap:
— Ee! — dep aldı da, anan. — Çoburdan çıkkan jorgodoy jol buzar tiliñ bar
eken. Tüpkü oyuñdu baamdabay oturgan çıgarmın. Sen boluştuktan tüşsöñ, Alban
bışık boluşu jok talaada kalat deysiñ go... — dep kele jatkanda Uzak bul sözdü
ilip alıp:
— Aksak kempir sıyaktuu sıltıy baskan şumpayga okşop aldasañ uluktu
aldaarsıñ. Sen işteş bolgon uluk menen biz da kezdeşip körgönbüz. Birok uşu
Albandın balası erteñ kögöndölüp kete turgan kün bolso, köz jaşı senin moynuñda,
eki düynödö koş kolu jakañda. Zaman seniki, söz seniki... bar, özüñ baştap, aparıp,
tizmeñdi tizip ber. Mınabu Rakımbaydın artınan çoguuñar menen eerçip jönögülö.
Mından arı süylöy turgan emne söz kaldı?.. — dep unçukpay kaldı.
,
Jıyılgan el açuuluu baatırdın sezi baskanday bir azga jım-jırt boldu da
artınan jamıraganday tuş-tuştan çuuldaşıp:
— Ketsin jıyından Rakımbay, jogolsun... atañdı... eneñdi... obolu sen jurtuñ
menen, üy-jayıñ menen örttölböy turup, Albandın bir kişisi da soguşka barbayt.
Er-azamat kete turgan bolso, obolu uşunu muuzdap ketet,— dep Akbeyittin talaası
kıjınıp örttöy aloolodu.
Jıyındı başkargan sakalduular aloologon eldi arañ basıp toktottu.
Kayta tınçtanıp keñeşe baştaganda Rakımbay böypöktöp, Jamake Uzakka
jaltaktap karap, müsürköp, tepselip, kiçireyip kalgan eken. Eç bir dıbış çıgara
albadı.
Oşondon kiyin el berbeske, könböskö bel bayladı. Azamattarın berböö jolunda,
mal-dünüyödön, ata-konuştan bezip ketüügö çıdamak boldu.
Akırında erteñ ulukka joop berüü üçün karıyalardı, jaşıraak başçıların
jibermek bolup Serikbay, Turdukojo, Aytpay üçöönü şaylaştı. Eñ ayagında ak boz
bee soyup anttaşıp, Jamake Albandın Rayımbek, Şoruk sıyaktuu kadırluu uluu
arbaktarının baarın atap turup, «oñ sapar bere gör» dep moynuna kurun salıp turup,
tilek kılıp bir atanın balasınday bir nietke taş tüyün bolup buulgan elge ak
batasın berdi. Kalıñ jıyın küñgürönö koştop: «O, kuday, o, Rayımbek ata koldoy
gör» dep ak tilekke çın uyugan kebeteleri menen betterin sıypadı.
Kötörülüştün taş iregesi ornotulup, algaçkı bir şatısı, tepkiçi uşundan
baştalgan ele.

III
Uzak Akbeyittegi jıyından kaytıp Tamgaluu-Taştagı öz aylına jakındap
kelgende janındagı köpçülük tuş-tuşka ayıl-ayılına bıtırap tarap ketip, eldirseldir gana top kalgan ele. Uşu az kişinin içinde özünün bir tuugan agası Tünkatar
ajı kele jatkan.
Bul — bügünkü Alban içindegi çoñ baydın biri. Bir jarım, eki miñge jakın
jılkısı bar. Ulgayıp, el agası bolgon balası bar. Jigitterdin, boz ulandardın
tobunun mırzası atalıp jürgön nebereleri bar, malbaşka tört-tülügü şay,
tiriçilikke, jaşoogo mas bolgondoy ıraazı bolup jürgön köp baydın biri ele.
Jardık añgemesi ugulgandan beri karay bul boluş tilmeç, uluk arkıluu mal küçü
menen neberesin alıp kala turgan buytkaluu joldordu karaştıra kelip, ayagında pul
ayabasa, jigitterin, baldarın aman alıp kala turganına közü jetkendey bolgon.
Birok Uzaktay tuuganı, Jamakedey el karıyası jalpı Albandın kamın jegen
bolup, bul oylogon nietti örüşünö jiberbey ırktı buzup turat. Keçeeten, bügün
erteden beri oşol iş munun adettegi tınçtıgın buzup, eldin jıyınına, Uzaktardın
sözünö, alarga ıraazı bolgon elge — bardıgına teñ naarazılık kekeeri oygongondoy
ele.
Künü boyu eldin Rakımbayga kıjıngan türün körüp, bul jıyında bir ooz söz
aytkan jok. Birok Uzaktı özünçö alıp oturup oydogusun aytmakçı bolup kele jatkan.
Oşonu menen keç beşim çende Kamanduu-Karagaydı basıp, Tamgaduu-Taştın
jelkesinen aşıp tüşüp, ayılına kelip kalganda aldınan öz ayılının bir jigiti
kelip, okçunuraak çıgarıp alıp:
— Bügün tüş çende jarmañkeden beş-altı soldat kelip, baatırdın aylın tintip,
özün izdep, suramjılap ketti. Keçeten berki şıbıştın baarı jarmañkege jetip
jatkan körünöt,— dedi.
— Basa, men uşunday bolorun bilgemin, bul Uzaktı şaytan azgırıp jüröt. Oyun
dep jürgön çıgar. Ali da bolso uluk munun jürögünün üyüşünün algan jok. Birok bul
birdi köröt. Özü da körgüsü kelip jüröt. Bizdin ayılga keldibi, baldardı izdegen
jokpu? — dep suradı bay.
— Jok, bizdin ayıldarga kelgen jok. Antse da, el bügünkü soldattın jürüşünön
sezdenip kaldı. Oşonu menen ayılga kelebi, kelbeybi, kantkeni ılayık. Aldınan
kabar kıl dep siz menen baatırga ayıldagı baybiçeler atayı meni jibergen ele.
Kanday kılasızdar? Baatırga özüñüz aytasızbı, kanday kılasız? — dedi.
Bul kezde Uzaktın janında on-çaktıday gana kişi kalgan ele.
Tünkatar ajı oşol jaktagı beleske karay atın burdu da, kabarçı jigitke:
— Uzaktı meni çakırıp jatat dep eerçitip kel,— dep özgölördön bölünüp jalgız
ketti.
Uzak kelgende Tünkatar aymaktagı köp ayıldın jelkesinde uzatasınan sozulgan
kök jotonun üstündö jalgız oturgan ele. Baatır adettegi malsaak, bıkşıma, sarañ
agasın mınday çoñ işterdin tuşunda körgüsü kelçü emes. İrenjip, jaktırbay
sırtın salıp jürö turgan.
Birok murunku iştin köbü kazak arasında talaş-tartışı malga, çıgımga kelip
tirelgen jumuşu bolo turgan. Anday kezde kaçkalaktap sarañdık kılıp, Uzaktan boyun
ala kaçamın dese da, tentek, er münözdüü baatır agasının öz kayratın eriksiz
bildirgendey bolup, aytkanına köbünese köndürçü ele.
Bul eköönün arasında jaş kündörünön söz menen tuyunuşkan niet, peyil menen
jaraşkan tuugandık belgisi bolboso da, kayrat menen arbaşkan, kabak menen
taanışkan özgöçö bir jalgaşkan mamile boluçu ele. Oşonduktan Uzak ar kaçan
Tünkatar menen bel çeçip süylöşçü emes, munu menen süylöşö turgan ubakıt özünö
bir azap sıyaktuu körüngöndöy boluçu.
Bügünküdöy baatır köñülün tüpöyüldötköñ kıyınçılık üstünö çoñ tabışmak, oor
azap üstündö Tünkatar dagı ele berekelüü söz aytpayt. Oşonu erteden beri sezgen
sayın Uzak döbö başında korozdonup oturgan baydı alıstan oktoy kadalgan közü
menen atıp, jaktırbagan kabagın körsötkön. Tünkatarga bul üyrönçüktüü jüz sıyaktuu.
Al köbünese anın bul kebetesin körbögöndöy, atayı taanıbaganday bolup otura
berçü.
Oşonu menen janına baatır kelip oturgan soñ:
— Bügün beş-altı soldat kelip ayıldı tintip, seni izdep, suramjılap ketiptir.
Keçeeten berki süylögön sözüñdün kebetesi tigil. Uşu uluktu oyunçuk deysiñbi? Murda
üç ayga türmögö kezip oturgan uluk bügün mınday astan-kesten üstündö eñ aldı menen,
elden murun seni toorubay kimdi tooruyt dep oyloysuñ?
— Emne kıl dep turasıñ emi?! Keçee uluk jalgız meni közdögön bolso, bügün
bardık Albandın balasın közdöp, koşo izdey turgan bolup olturat. İzdedi dep ele
ölö kalayınbı? Ulukka kay kılıgım jakçu ele menin? Jer üstündö jürbö, ünüñdü
çıgarba, katın bol deyt. Oşonun baarına baş ie bereyinbi? «Başka ursa — öl,
artka ursa — kön» dep turasıñ go. Öltüröyün dese da jakalaşpay, kol kuuşurup öl
deysiñ go. Ante turgan bolsom atam Şoruktun arbagınan sadaga ketsem tuura
bolboybu?! Emne demekmin? Emne kıl deysiñ! Tört-beş soldat kelip ketken eken,
çoçuganıñ oşolbu? Bul menin körböy jürgön şumdugum bele?
— Sen kayra uşintesiñ. Öküröñdöbösö Uzak bolobu? — dep ızalanganday keketip,
— sen uluk menen eregişemin dep jürüp sakalıñ da agarıp büttü, oşondo kimdi
jeñdiñ? Koluñ emnege jetti? Altı alaştın balasın kıbır etkizbey bagındırıp,
kemeeştep oturgan ukurugu uzun padışaga Alban içinen bir tentek çıksa, jük bolot
dep kim ayttı, uşu? Tartına turgan, oylono turgan keziñ bolobu, jokpu? Özgölördün
keregi bolboso, aldında ak tilektüü balañ bar, artıñdan eerçigen iniñ bar. Eç
bolboso erteñ keçegi tentek Uzaktın balası, inisi degizbey, jaman közgö türtkü
kılbay oşolordu oylosoñçu, ayıl, aymak, agayındı oylosoñçu.
— Oy, Tünkatar, tilegiñ katkır, Tünkatar, emne kıl deysiñ? Oşonu aytçı?
Küydürdüñ go sen. Ömür boyu «çökçök» dep jürüp öltürdüñ go sen!.. Aytçı emi, kanday
kılayın men? Kana, ayt emese!
— Aytamın, ayta jürgönmün, azır aytaarım: keçeeten şıbış salıp, ar jerden
baykap jürömün. Özübüzdün ayıldın baldarın mal bersek toluk aman alıp kaluuga
bolo turgan körünöt. Kudayga şügür, eki-üç balanı alıp kala turgan döölöt bar.
Özgölördün barganı barar, barbaganı uşunday jan soogalap kalar. Mınabu eldi
boşko, bekerge jeeliktirip kuturtpa, toktot. Kalmakka barıp jırgabaybız. Maldünuyödön ayrılabız. Ata konuş mekeninen el oogon degen oñoy emes. Al çoñ apaat,
şumduk okuya. Eç kimdin bütkül Albandı batıra turgan jeri jok. Aldı menen kıyla
köp mal menen özübüz batpaybız. Karmagandın kolunda, tiştegendin oozunda ata
döölötü, kan kazınası çaçılıp, tögülüp ketkeni oturat. Uşu akılga kön. Toktot,
mınabu eldi.
— Bolduñbu, Tünkatar?
— Ooba, boldum. Men deseñ, arbak ıraazı bolsun deseñ, uşu sözgö köngün...
Toktotkun.
Tünkatardın «arbak» degen sözü baatırdın murun da, buga çeyin ele açuu kaptap
oturgan boyuna uu kuyganday boldu. Kiçinekey suuk közü kantalap, ot çaçıp, çarasınan
çıkkanday alayıp karşı oturgan ajıga oktolo karap:
— Arbaktan sadaga ket, kargan it! Seni mintip aljıtkança, emnege albayt kuday
çunak? Jogol közümö körünböy, dünüyökor aram şıyrak, Albandın atınan, Şoruktun
arbagınan sadaga ketkir!.. Jogol, karaanıñdı körsötpöy! Kelbe, menin janıma! Uşu
joldo ölömün. Birok sen maga topurak saluuçu bolbo! Ölügümdü bulgaba... Ket, ket...
azır janımdan!.. — dep sözünün ayagında jaaldanıp, aykırıp jiberdi. Baatırdın
kolu kalçıldap belindegi bıçagına alda neçe iret barıp kayttı.
İnisinin neçen türlüü katuu sözdörünö muruntan dalay iret bışıkulak bolup,
boyu üyrönsö da, bul jolu Tünkatar tikteşip oturuuga çıdamı jetpedi.
Men büttüm... Men (yuldum... emi bir-biribizge jokpuz... meyliñ,— dep atına minip
jönödü.
Uzak boyun kaltıratkan açuu menen kamçısın tayanıp, kün batışka, jarmañke jakka
karap, kadalıp jalgız oturup kaldı.
Köz aldında azoo tentek ömürdö özünün kılgan kılıktarı elestedi. Özün dalay
küygüzgön Tünkatardın kılıktarı da birinin artınan biri çirkelişip, jelege
tizilgendey zımırap ötö baştadı.
«Arbak, arbak»,— deyt karabet! Kaysı arbaktı ıraazı kıldı ele? Maga arbak
uşunu kabıldayt dey turgan munun emne kasieti bar ele? Ölüü arbaktı küñgüröntkön
kılık uşul tirüü tuugan Tünkatardan çıkpadı bele? Menin et-jürögümdü örttögön
dumduk iş uşunun iştegen işi emes bele?.. — degende, beymaal ubakıtta oor
sanaaga çırmalıp oturgan kart baatırdın köz aldınan ötkön doordun bir oor
kaygısı çubatılıp, elestelgendey boldu.
Moynuna orolgon ala arkan azır da kap-kara, kanduu arkan sıyaktuu. Kanı kaçıp
kögörgön jüzündö ölüm tamgası. Akılduu, tereñ, suluu közdörü jumulgan. Oşondo da
jaş baladay jazıksız jüzündö «aketay» dep katuu til menen jabışkan oluyalık
tazalıgı bar. Bul süröttün baatırdın köz aldınan ötkönünö on-beş, jıyırma jıl
bolso da, ömür boyu ali küngö çeyin bir oy menen kıynalıp, özü menen özü
muñdaşkanday bolgondo, uşu körünüş baatır ömürünün zor künöösü sıyaktanıp, takay
elestep turar ele. Bügün oşol murda bolup ötkön şumduk okuya jañı gana bolup
ötköndöy özgöçö oorduk menen kaytadan köz aldıga tartılıp, kanduu jürögün kaptap
ketkendey boldu.
Bekey Uzak baatırdın eki-üç uuldun ortosundagı jalgız suluu kızı ele.
Baldarının içinde andan ısık, andan kımbat körgönü jok bolçu. Uzaktay baatırdı
say-söögün sızdatıp, bir özünö uyutkan Bekey kız köp balanın birindey emes, bölökçö
ele. Jaşınan suluu bolgon estüü Bekey tabiygattın Alban içine bergen seyrek sıyı
sıyaktuu önörlüü boluçu. Ölgön Şoruk baatırdın özün tartkan balası tentek, dolu
Uzaktın kılıçınan kan taamp turgan doroonu ele. Adet boyunça Bekeydin jaş bala
kününön bel kuda bolgon küyöösü bar ele. Al Alban içindegi mal menen birge mal
bolup öskön bir sasık baydın önörsüz, topoz balası boluçu. Jaşınan atasının
sözünö kanıgıp, el sözünö, sakalduulardın koomuna salmaktuu söz taştay bilgen
zeendüü, ötkür Bekey köp elge sarañdık, körgön-öskönü jok dep atıkkan kaynına
ıraazı emes bolçu.
Oşonduktan jaydın bir ayluu, ümüttüü tünündö tagdır buyrugunday jetektep
tartkan ısık jalın, mahabat buyrugu jaş suluunu alıska tartkan. Bekey suluu
jaşınan öskön uyası menen koştoşup, süygön jigiti menen kaçıp ketken.
Alıp kaçkan tigil ak karduu kök biyiktin astındagı kırgız jigiti boluçu. Bul —
Baltabay manaptın inisi, Uzaktın ata joosu bolgon. Al — kündö keskileşken,
kekenişken duşmanı. Bekey baatırdın söögünö tamga saldı.
Azoo Uzak içinen çıkkan balasının balalık atın unuttu. Agası Tünkatar, inisi
Kojomberdi namıstı kötörö albas kişi bolup, öltürmökçü, ölmökçü boluştu.
Oşolor ata namısın suuk söz menen tilgilep joldon taygan Bekeyge duşman kıldı.
Öçüktürüp, ıza menen uulandırdı.
Uzak kızının artınan kuup jönödü Karakoldun ulugun satıp aldı. Kırgızdan
Bekeydi keñsege çakırttı. Anda Bekey: «Kazaktın betin kaytadan körsötpö?
Duşmanıña ketip, adaşkan bolsom, maga kılgan jazañ uşul bolsun, uşu jerde öz
koluñ menen öltürüp ket. Je bolboso süygönümön ajırayın. Kim bolso da, aytor
kırgız bolsun, uşu eldin birine berip ket» — degen. Oşol sözgö Uzak ubada kılıp
Jılkıbay atanın arbagına koyup, kuran karmagan soñ Bekey ulukka murunku jigitimen
kettim dep tuura joop berip, atasının koluna tiygen. Birok balası koluna tiygen
ele jerde ızaga buulukkan Uzak aytkan şertin orundabay, uşu Üç-Küñgöydün booruna
alıp kelgen.
Üyünö apkelgen soñ kanatı sıngan torgoydoy ölmösök bolup öçüp baratkan
balasına karap, atalık jürögü oygongondoy, açuusu basılıp mahabat tili kayta
oygonup, jañı jılıganday bolgon ele. Kan jürögün ört çalgan jaş suluunun sargayıp
baratkan jüzü kara taştay tüyülgön açuunu karday eritip, ata köñülü orduna kelgen
ele. Öz kılıgına özü öküngöndöy bolup janı açıp, meerimi oygondu. Közünö kamçı
tiygen jaş kozuday bolup dirildep jatkan balapanına kaytadan iyilgendey boldu.
Birok oşol kezde kapiletten çıkkan örttöy bolup, açık kündö kürküröp jaagan
ötkündöy jalgan açuu, jalgan namıs eesi bolup, uşu Tünkatar menen Kojomberdi
çıktı. Eköö teñ namıs sokkusun kötörö albas kişi bolup, Uzaktın kızı Bekey kılgan
buzukulukka çıdabagan kişi bolup, agayın-tuugandı özdörünö bagındırıp,
arttarınan eerçitip alıp, «öltüröbüz» degen şumduk nietti çıgardı. Uzak jalgız
kaldı. Demeyde mıktı, tentek Uzak astına minip kele jatkan atı tuylaganday boldu.
Agayın-tuugan birikse, alıska çıgıp jürgön abiyir-aydıñ, ançeyinki mıktılık
uruu çebinin içinde kurulay söz ekenine da oşondo közü jetti. Oşondo da
«berbeymin», «könböymün» dedi. Birok eki közü kantalap boroonduu künü adaşkan
jalgız jöö kişini kamagan aç karışkırlardın tobunday kan köksögön kataal koldor
kapşırıp kısıp ketti.
Tünkatarlar Uzak üydö jokto ayıldı kaptap, Bekeydin özü tuulup-öskön üyünün
içinde çoñ şumduk iş kılıştı. Zar ıylap, tula boyunan kan ketip kalgan enesinin
közünçö çoñ üydün çamgaragına Bekeydi asıp öltürüştü.
Bekeydi öltürgön — bügün arbaktı atap aytıp oturgan uşu Tünkatar. Anın atkan
ogu, çapkan kılıçı bolg0n jaş, albırt münöz inisi Kojomberdi. Birok özü kılgan
kataaldıktın artınan özünçö çoçulap, darttuu bolup, kelerki jılı ökünüç menen
örttöngöndöy Kojomberdi da düynödön kayttı.
Ayöo, ökünüü degendi bilbegen mal köödöndüü Tünkatardın Uzaktın aldında atap
oturgan arbaktardın, kasiettüü ölüktördün içinde arman menen uulangan, ata
jürögünö oluyaday kadırluu körüngön, eñ, kasiettüü arbak — Bekey arbagı ele. Oşonun
kataal duşmanı — Tünkatar. Arbaktı aytat! Emnege aytat?
Uzaktın jürögünö ok kadalganday boldu. Namıs, ökünüç, ıza ogunday kadaldı.
Bolboso oşondogu jazıksız kandı agızganınday, bügün bütkül Albandın jaştarının
baarın dagı da kurmandıkka çalıp, özü kızıgın körüp, jayloosun jaraştırmak
sıyaktuu nieti bar eken go.
Eregiş, açuu kaptagan sayın doñuzday semirgen kursaktın kulu, tokçuluktun
albarstısı — Tünkatardın kebetesindey bolup körünüp, atayın oşol üçün, oşonun
uyutkusun buzuu üçün bolso da, kıjaalat-apaat tilegendey boldu.
Kektüü köñüldü üstöm kılıp, öydögö çıgaruu üçün, jürögünö uu jıymak bolup, kek
kuralın öz kökürögünün kanına bulgamakka muruntan içke katıp, özünön-özü buulugup,
jaşırıp kelgen oor saattı eske ala baştadı. Bekeyinin jayı, içindegi ömürlük
jarası, jalgız süygön balapanı öz kolunan ölgön beçara karlıgaçının akırkı
kündörün köz aldına keltirdi.
Mınabu ayıl oturgan aymak — anın akırkı kündörünün kübösü. Balapandın
kanınday jazıksız, künöösüz kanının kara jerge tamgan ordu da uşul aymakta.
Tamgaluu-Taştın tüştük jagı biyik jar. Oşol jardın başı çöptüü too bolup, bir
beti biyik kabak bolup barıp, jelkedegi karagayluu toogo jalgaşat. Kiyinki
kündöründö ayıldın bardık adamdarı jatırkap, jalgız taştagan Bekey kara
çapanın jamınıp, kupkuu bolgon jüz menen uşu kabaktan aşıp barıp kaytkanda, eki
közü kıpkızıl bolup şişip, jaşoorup kelçü ele. Ayıldın tuşundagı kök bettin orto
çeninde tazdın teñge-teñge bolgon alasınday kızıl-kızıl takırları bar.
Jelkedegi karagay kee jerinde kara koçkuldanıp birigip, iyinden basmırlap
karap turgan kılkıldagan asker sıyaktanat. Keede berki bettegi dal jelkedegi tokoy
kara targıl bolup, oygo tüşkön kaygıday kölökölönüp, bir kızıktay jüdöp ketet.
Uşu süröttün baarı teñ Bekeydin ölör saatınan üzük-üzük kanduu tamga saktap
kalganday. Aymakta bolgon şumduktu körgön tabiygattın jüzünö kaygı bırışı,
kandın izi tüşüp, saktalıp kalganday. Bekeydin ölör çagındagı köñülünön uçkundapuçkundap ketken kaygı, kooptuu oylordoy bolup, üzük-üzük, kotur-kotur ajarsız süröt
aylananın bardık körünüşündö ali küngö çeyin tügöl turganday.
Karkıranın jayıgına karay içkelenip sozulup ketken kiçinekey özön da kün
batışka jakındap barganda kök-jaşıl muñduu sur talaada teñge-teñge bolup, dagı da
koturlanıp jarkırayt. Say — kaygı, muñ sayı.
Ar jerde çaçılgan ayıldarda, karaluu keçte çaçılgan kanday bolup keçegi
çaçılgan ömür gülü sıyaktanıp, keçki ottor jıltıldayt. Keçki tabiygat Uzaktın
közünön öz aldınça tomolonup akkan ısık jaş menen birge jutap, esengirep
jetimsirep turup, jaş balapan Bekeydi joktoyt.
Ötkön kündün kanduu tamgalarınday belgilerin saktap, kaarı suuk, kataal zamanga
kargış aytkanday, muñun bölüşköndöy. Bayagı ötkön kün bolso da, ömür boyu Bekeydin
kaygısı Uzaktın jürögün bügünküdöy ezgen jok ele. Beli sınıp, denesi ortosunan
omurulup kalganday sıyaktanat. İlgerteden şor bolup, baylap jürgön jarasın bügün
sırtına añtarıp çıgarıp, köz aldına jaynatıp, jayratıp salganday boldu.
Bul küngö çeyin korgolop, jaltaktap, tiriçilikti jabışıp süyüp kelgen tilek emi
lap etip öçüp kalganday. Ölüm, ölümdü gana tilegendey. Ömüründö jaşırıp, katıp
kelgen içtegi uusunan azır toygonço semirgendey bolup: «Dayarmın, al meni...
kulunumdun aldına beti kara bolup barbay turganday kılıp, köpçülüktün nietinin
kurmandıgı kılıp al... El tileginin üstündö moynumdagı kurum, köödönümdögü
jalınım, al meni... Senin armanıñ bügünküdöy say-söögümdü boşotup körgön emes
ele. Jalgızım Bekey, tekke kelgen joksuñ go! Baramın.., baramın... menin da künüm...
jakın!..» — dep kün batışka karap turup, akırkı namazın okudu da, Bekeyge arnap
kuran okup bata kılıp, etekke karay tüştü. Bul kezde kaş karayıp, tün kirip kalgan
ele.
IV
Ulukka ubada kılgan kün da jetti. Aldıñkı kündördögü belgilerdin bardıgı
jarmañke başındagı uluk, tilmeç attuuga jayluu jörölgö emes. Jakpagan.
Çoçulatkanday türü bar. Kermege kelip kamalaar bagıngıç momun kebete menen ayakka
kelip baş urar, jalınar, akçasın, atın, aşın apkeler degen el, alar oylogondoy
bolboy turgan sıyaktuu.
Akjelke, uryadnik, tergööçü, boluş — bardıgı teñ jayloonun şıbırına ertelikeç kulak salıp, ötkön-ketken kabarçı, tıñçının baarın kagıştırıp suroo salıp,
jomoktogu jer tıñşagan tıñçıday bolup Albandın içindegi kıbır-sıbırdın
bardıgın ugup jatkan ele.
Kazak üçün uyalıp, iymengendey bolgon Osmon sıyaktuu tilmeçter betin basıp,
uluktun jüzünö tuura karap süylöy albay, jalgan işten jüdögön kişi öñdönüp,
duşman közünö kurulay kürsünöt. Birok aldıñkı künü keçinde Uzaktın aylında bolgon
aksakaldar keñeşinin kabarın oşol künü tündö Tamgaluu-Taştan kelgen tıñçı
jetkizgen soñ Akjelke tilmeç attuuga sırtın salıp alardı köp daarıtpay, til
katpay koygon ele.
Oşol abal anıktalgan sayın tilmeçter egilip-tögülüp jagına tüşüp,
jalpalaktap jatışkan kezi. Akjelkege bul kündö tilmeçten körö Rakımbay ısık
sıyaktanat, Kazaktan jıldızı ısık işenimdüü kabarçı, paydaluu ortoçul-danaker
oşol boluuga aylandı.
Al erte debey, keç debey Uzak, Jamakeden çıkkan sözdör bolsun, kalıñ eldin söz
baylamı, sırt kebetesi bolsun, bardıgının jayınan pristavdın keñsesinde özünçö
jay oturup, dayıma maalımdap turgan. Keçee künü Uzaktın aylına bargan
soldattardı uşu Rakımbaydan kelgen kabar boyunça Akjelke jibertken ele.
Uzakka oşonun aldında ulukka karşı kelip eregişkendikten, üç ay türmö
kesilgen. Emi oşogo karabay, mınabu karşılık oylogon kalıñ eldin tak ortosunda
Uzak oturat. Akjelke sıyaktuu özünön eli tömöngö kudaysınıp, özünön bir şatı
jogoruga «aldayar taksır» dep baş iyip, jorgolop, pendesinip tura turgan arsız, oysanaasız, jıgaçtay jansız adamga bügünkü Uzaktın işi murda kulak ugup, köz körbögön
şumduk sıyaktangan.
Oşonduktan, algaçkı Uzak ayttı degen sözdü ugaarı menen al zirkildep
açuulanıp, murun atın ukpagan şumdukka, barlık uluk atınan namıstanıp, kordolup
küygöndöy bolup, Uzaktı azır karmatıp kamamakçı da bolgon.
Birok artınan akıl toktotup, tergööçü, uryadnik menen sırdın çet jakasın
çıgarıp keñeşkende, añgemege katışkandar bul kılıktı azırkı abalga
ılayıksızday körgön. Munun baarı teñ Akjelke aytkanday, Uzaktardı türmögö salıp,
uezddik kalaaga, guberniyaga karay aydatıp da jibergendi kaalar ele. Birok al işti
iştöö jarmañke ulugunun kolunan kelbeyt. Baarının ugup jatkan ala kaçma
sözdörünö karaganda, el mınabu kabardan kiyin jalpı dürküröp, örttöy aloolop
turgan sıyaktuu. Bul küngö çeyin iştelgen iştin özü da eldi ürpöytüp, tımtırakayın
çıgarıp jeter jerine jetkizip jatkan sıyaktuu. Munu bardık uluk bir-birine açık
aytıp söz kılbasa da, içterinen sezet.
Eldin sooda kılboosu, jarmañkege jılkı alıp kelbegeni, kattabaganı jaman.
Say-say, too-toonun arasında ulukka dalısın salıp, kalıñ kayrat tolkugan sıyaktuu.
Kozgoluşunda, şıbır-kübürünö jarmañkeni naalat otunday körüp, oktuu közü menen
atkan kabak bilinet. Oşol al-abaldı kündö jayloolordon kelip, şıbırap ketip
jatkan tıñçılar uluk attuunun köñülünö siñirip, çoçulatıp jattı.
Oşol sebeptüü keçee erteñ menen Akjelke Uzaktı karmatamın degende,
mayışçaak, eptüü tergööçü:
— Bul sayasiy katalık boloor, azırınça bul işten toktolo turganıñız jön.
Oylonuñuz. Eldi ogo beter öçüktürüp, düülüktürüp alarbız. Kazaktı bügünküdöy
abalda dalısınan sıypap barıp, akırındap kayıruu kerek. Başçısın karmagandı
mintip jeeligip turgan ubakıtta bir çoñ belgi sıyaktuu körüp kaluuga bolobu
deymin,— degen.
— Uzaktı tüpkülügündö karmabay, jazalabay koyuuga bolboyt. Az kündö oşol
mezgil jetet. Kanday bolso da, Uzakka mınabu kuturgan kazaktı baştatıp koyö berüügö
bolboyt,— degen uryadnik.
Bul sözdörgö Akjelke:
— Azırınça uşunday bolso bolsun. Toktosok toktoy turalık. Men bügün ele
karmap alıp, karşılaşkandın emne ekenin aga taanıtayın dedim ele. Mındayda
kazaktın işene turgan kişisin aldı menen kısıp, bölök toptun arasınan bölüp alsa,
artı suu sepkendey basılıp da kalçu ele. Oşonu oylogon elem.
— Anday ekeni ıras. Birok bul kazak adegende gana uşundayça azoolonup
jelpildeyt. Azdan soñ esi kiret. Nuguna tüşöt. Tübündö Uzak emes, Rakımbaylardın
tarabı jeñet. Oşonu kütö turuu kerek. Uzak jazasın oşondo tartat, kutulbayt,—
degen tergööçü.
— Iras... ıras... uşul durus. Birok oşol kün da kelet emespi... Oşondo Uzak saga
biz körsötöbüz! — dep Akjelke üstöldü bir koyup, uryadnikke: — Azır tört-beş
soldattı Uzaktın aylına jiberip, tintüü jasatkın. Özünün kayda ekenin surat.
Oşonu menen bir az baykay turalık. Keede bu da kazakka em bolot, uktuñbu? — dedi.
Uluktar bir-birine karap közdörün kıstı da, ün çıgarbay tarap ketişti. Keçeegi
Uzaktın aylında bolgon tintüü uşu sözdün saldarınan tuulgan. İçtey sestenip,
jaltaktık kılıp oturgan uluktun bul işi bayagı eski amalga işenip iştegen aybatı
boluçu.
Kurulay kampıyıp, jonun ürpüytüü bügünkü kündördö jalgız ayla, jalgız çara
sıyaktuu. Oşonduktan jalpı kazakka da sebepsiz zirkildep, kurulay tikireyip,
orunsuz çoçuloogo ooşkon.
Bazarga kelgen birin-serin kazak bolso, oşolordun attarın jıgıp alıp,
arızdarına joop berbey, kez kelgen tumaktuunu kamçı kötörüp aykırıp, çoçulatkan
bolup ışkırıp, zaardanıp turdu.
Bügün ulukka joop bere turgan kün jetti. Boluştar emne deyt? Uluk kanteer eken?
Kanday tür körsötöt? Munu bilüü Alban balasının bardıgına parız sıyaktuu.
Berbeybiz degen sözdü aytmakçı bolgon elge ezelten aytkanına köndürüp, aybattanıp
kamçı üyrüp, ışkırıp kelgen uluktun aldına barıp, algaçkı «könböymün» degen
sözdün özün aytuu da çoñ okuya sıyaktuu köründü.
Bir oozdon berbeymindi aytuu zarıl. Oşol — elge belgi. Oşol birge-birdi
koşot. Bir jakadan baş, bir jeñden kol çıgarat.
Oşonu çala-bula ukkan sayın jıyıluuçu jaş-karının baarı teñ boyuna zor
kayrat jıyıp, ızaluu, namıstuu, kıjıngan sıyaktuu köründü.
Tañ erteden beri jarmañke aymagın tuş-tuştan kuyulup kelgen top-top atçandar
arkı-terki jol kılıp, çaaralekey tüşürüp basıp ketti. Bul jayıkka at jalın;
tartıp mingen erkek attuuların top-tobu menen apkelip! tögüp jatkan aylanadagı büt
Albandın jaylooloru ele. Tegerek-Saz, Üç-Karkıra, Kök-Döbö, Kök-Bulak, Sırt,
Labası, Akbeyit, Tuz, Kegen tarabınan çıkkan bulaktagan tütündöy muun-muun toptor
jıbırap kaynap, çoñoyup kelet. Jarmañke aylanasındagı çoñ too, tereñ saylar, keñ
jılgalardan jayıkka karay sunalıp añtarılıp, agılıp jattı. Uçu-kıyrı jok
taşkın sıyaktanıp tögülüüdö, jıyıluuda. Başı karduu, jat sırluu kalıñ toolor bul
zamanga çeyin katmarluu koynuna katıp kelgen sırın açkanday koyun-koltugunun
bardıgınan top-top atçandardı dembe-dem too taşkınınday agızıp, kök talaanı
bastırıp jiberdi. Too algaçkı iret eteginde jazılıp jatkan talaaga kabagın tüyüp
kaşın silkip, kolun jayganday ele.
Jıynalış jarmañkenin özündö emes, Tamgaluu-Taştın jarmañkege karagan bet
aldındagı Aydöbödö. Azırınça aydıñı tar Aydöbö Alban eline şirelip lık toldu.
Kök jayıkka atçan adamdardan üyülgön çoñ karaan — tirüü janduu döbödöy.
Ortosundagı keçegi başçılar — Uzak, Jamake, Serikbay, Turdukojolor. Kalıñ
ortodogu köpçülük attarın too etegine kuyuşkandaştıra baylaştırıp taştagan.
Özdörü jöö. Köpçülük maldaş tokunup kalıñ eldin jıyılıp bolgonun kütüp oturgan
ele. Jöölördün aylanasında atçandar. Şireşken kalıñ top bir jerge entelep
jıyılganday, tegerektin baarınan kök jayıkka kelip, top-toptun bardıgı teñ uşu
çoñ jıyınga karay birigişip jattı. Aydöbö alıstan közgö tüşüp, eriksiz
aşıktırıp, belgisiz tüz menen özünö şimirip tartkanday.
Keçireek kalıp çıdamsızdangan toptor jayıkka çıgışı menen dürdügüp
süylöşüp, kee biröölörü arbaktı aytıp kök talaanı küñgüröntüp, dır berip,
jarışıp-jarışıp alıp da kelet. Köpçülük salmak menen jeldirip, semiz
saykülüktördün tizginderi menen alışıp, kanat jayıp, çep kurup kele jatkanday
körünöt. Antip-mintip kün tüşkö jakındadı. Erteden beri Aydöbögö algaçkı kuralgan
kalıñ top jıyılıp kelgenden beri jayıkka çıkkan attuulardı uşu döbögö jıyıl
dep aldılarınan çıgıp, tuş-tuştan baştap apkelip, je bettetip jiberip jatkan
çabarmandar bar ele.
Bular bir emes, alda neçe kişi. Köbünese koş-koşton bölüngön. Mingenderi
semiz, basıktuu attar. Oozdugun çaynap, tizgini menen karışıp kayta-kayta jer süzüp
jönöşöt. Tuş-tuştan kelip jatkan toptorgo oşol jürgön kabarçılar eñ algaçkı
tartip körsötö turgan başkaruuçular sıyaktuu körüngön.
Aytkandarın eldin baarı ugup, kalıñ koldor nuskoodon kalbay Aydöbögö karay
agılıp jatkanda, kur kıykırıkçıl başçılar jeeligip, öydölönüp, öz darajasına
ıraazı bolgondoy ele. Oşol abal köbünese özgölördün içinde Kökbaydın türünön
aykın körünöt. Bul — eşik menen tördöy temgil kökkö mingen uzun boyluu, çokço kara
sakalduu, sur jigit. Tegerek-Saz, Kökdöbö jagınan entelep kele jatkan bir toptun
aldınan çaap kelip, jıyın ortosundagı sakalduu karıyalarına salam berip
amandaşıp:
— Jarmañkege jıyılgan beş-on soodager köpmün dep derdeñdep kalçu ele. Atañ
görü... körsötçü emi Alban balasının tobun. Tüz ele taptap ketebiz... oşondoy emespi
karıya? — dep jıyın ortosundagı Kusayın, Kartpayga karap, köp menen birge
jeeligip ekilenip külüp aldı.
— Jarayt, bereke kayırluu bolsun, Alban balası alası jok tügöl eken, el köp
eken... kayrın bersin!.. — dep, aldındagı kalıñ topko Kusayın karıya ıraazılık
menen karadı.
— Basa uşunday bolso kerek go, el bolsoñ, er bolsoñ, uksañ kerek, körölük emi
uluktu,— dep ak jüzdüü arık çal Kusayındın sözün koştodu.
— Tüü, emne degen el! Uluktun zarası ketken çıgar...'
— Unçukpay tur, taptap ketebiz, Köböysün... jıyıla> bersin.
— Çoçugandar iyinge tıgılsın. Aybat kıla bergile. Jazganbay, jürögünün üşünün
algıla,— degen ar jerden bereke, birliktin türünö ıraazı bolgon karıyalardın
dobuşu çıgıp kelet.
Jaştar da külkülüü, kötörüñkü. Bular köbünese ayt künündöy tamaşa, şıldıñ
sözdördü aytıp köñüldörü kötörüñkü. Uluktu keketip, ezelten beri çoçutup, nıgırıp,
tınçın ketirip kelgen joosuna emi oozgo kelgen jaman sözdü aralaştırıp külkülüü
azil aytışat.
— Oy, Kökbay, uşu jarmañkede uluk ali da barbı, je közü çakırayıp, je
şımının kaşatın karmap kaçıp ketiştibi?.. — degen bir dobuş menen birge köp
külkü uguldu.
— Uluk ali oturat... joobun beret dep kütüp oturat deyt. Ar kimge aybat körsötkön
bolup atın jıgıp alıp baştuu ayıldarga soldat çıgargan bolup, kur aybat kılıp
jatkan bolso kerek.
— Joop albay turgan çıgaar? Kanday neme? Aytkanınan kaytat deysiñbi Alban
balası,— dep keketet.
— Padışa aytat demiş bolot-ov, padışa dese ölö kala turganday körüp.
— Bul uluktu aligiçe korjoñdotup koygonço, emnege köç dep aytpayt bul el,
kapıray.
— Basa, emnege kuup salbay oturasıñar. Eñ aldı menen uşu jarmankeni jayloo
kerek bolçu. Sooda büttü. Aşarıñdı aşadıñ, jaşarıñdı jaşadıñ, emi kete ber
deş kerek.
— Emnege? Asmay, çılım alganıbız jok. Soodagerdin mantusuna toygonubuz jok.
— Ooba, uryadniktin kamçısına arkabızdın kıçuusu kangan jok deysiñ go,— dep
ar jerde ar türkün söz menen keketişip, tamaşalaşıp, birin-biri kızıtıp,
eeliktirip, kalıñ top Kökbaydı ileştirip alıp, Aydöbögö karay jelip kele jattı...
Düñgürögön köp attın dübürtü kök şiberdüü talaanı tiriltip, kubantıp
oygotkondoy. Çoñ dübürttün içinde kalıñ top bir kişinin oozuna karabayt. Estüümün
deşkender bolso da, karıyalardın ortosuna kirip, jañılık kabar aytıp kele jatkan
Kökbaydın sözdörü köpçülükkö ugulbayt. Oşonduktan, toptun içindegi kee biröölör
moynun sozup janındagıdan:
— Emne deyt?.. Uluk emne kılıp jatat deyt? — deşip suraşıp kelip, ar birinen
ar türkün joop alıp, çın abalga kana albay Aydöbögö jetüügö aşıkkanday.
Toptun içindegi jaştar köbünese bir bölök ılganıp, jarmañkeni şıldıñdap,
keketip, oşonun başındagı kılıçın asıngan törönü, tentek soldattı, baanı köp
suragan jarmañke soodagerlerin söz kılışat.
— Emi asmay, çılımdı surap, soodalap albaybız. Tartıp, talap alabız...
— Emne üçün? Al taarınbaybı? Dalay jıldan berki daamdaşıñ emespi?
— Oy, enesin!.. Taarınsa kelbey koysun, aram ölör deysiñbi? Boldu... emi
köçürömün!.. — dep tañ erteden aykırıp süylöp, eldi küldürgön sarı çaar jigit öz
sözünö mas bolup, közün kısıp külüp koydu. Azır ünü da kardıgıp kalıptır. Buga
janındagı jaştardın baarı ıraazı. Baarı tamaşalap, jakşı körüp erkeletkendey.
Kee biröölör «Janseyit» dep atın atap, birdeme degen bolot. Kıljıktap, tiyişkisi
kelgen kurdaştarı da bar. Sözü ugulgandardın baarına bir kalıptuu tamaşa menen
tegeregin küldürüp joop beret.
— Oy, Janseyit! Uluktu Karkıradan kuuganda soodagerlerge emne deysiñ?
— Anın mantuusu kerek go. Aga mantuumdu bışır, otur, ketemin deseñ, sakalıñdı
otko salıp örttöymün deymin.
El japırt küldü.
— Uluktun katındarın kantesiñ?
— Akjelkenin semiz katının kantesiñ?
— Akjelkenin semiz katının tigil Tekestin taşına süyröp çıgaramın da, üç
küngö çeyin bir tilim nan berbey açka koyup kurutamın, abdan kardı açkandan kiyin
Akjelkeni da, kudayın da unutat. Oşondon kiyin Jamake karıyaga tokol kılıp
beremin,— dep özü da kıljıktap, ererkep külüp,— daaratına suu jılıtıp beret,—
dedi.
Tuş-tuştan kelip jatkan jaştardın baarında teñ uşunday kötörüñkü tamaşa,
çeksiz uzak külkü oyun-şook künündöy özgöçö bir kızuuluk bar ele. Jayloolorunan
çıkkandan beri alda neçe jerde jarışıp, oodarışıp, birin biri kuuşup, sabaşıp,
köptügü menen birimdigine öröpkügöndöy... Uşu ireetti dalay toptor aldılarınan
çıkkan Köpbay sıyaktuulardan ugulup kalgan jañı kabardı — Uzaktın aylın tintip
kaytkan soldattardın jayın suraştırıp jatıştı. Top-toptun sakalduularının
arasındagı söz uşul jönündö aytıluuda.
Çañkay tüş çende Aydöbönün aylanası jıbıragan kara tebeteyçenderge tolup,
kılkıldagan karagayday boldu. Çıçkandın murdu jörgölögüs samsıgan sarı kol,
tünörgön kara buluttay bolup kök talaanı kaptay basıp, jarmañkege karay jönöştü.
Topuragan köpçülük çabuulsuz salmak menen basıp ızı-çuusuz kele jatsa da, een
talaanı kaptap algan köptügü menen, tüyülgön kabak, tutaşkan açuu, birimdeşken
karşılıktın türü sıyaktandı. Jarmañke tarabı jayloo sırın, kara
tebeteyçenderdin türün, korkunuçtuu kebetesin jañı gana anıktap bilgendey.
Öz-özünö işengen sıyaktuu sabırduuluk menen kıjırlanıp alıp, kara tündöy
basıp kele jatkan kalıñ koldun aldında jarmañke bürüşüp, bük tüşüp, jer menen
jeksen bolup, basañdap bara jatkanday.
Bügün tañ atkandan beri Aydöbögö jıynalıp jatkan koldu Akjelke, uryadnik,
tergööçü sıyaktuu uluktar kaytakayta sırtka çıgıp, özgölörgö bildirbey baykap karap,
baamdap jürgön ele.
Baarının teñ türünön anık şaşkandık biline baştadı. Emi eç kimisi birbirinen korkunuç aldındagı çoçulagandıgın jaşıra albadı. Birok oşentse da,
kojoñdop könüp kalgan adet menen birine-biri açık süylöşüp akıldaşpasa da, köz
kısuu, ımdoo menen kabak-kaş menen tuyganday bolup, jarmañke başındagı sol-, dat
attuulardı tügöl kuraldandırıp atka mingizdi.
Özdörü da katın-baldarın el közünö körsötpöy, jarmañkenin aylanasındagı
kazaktarga sezdirbey, bir-eki üygö çogultup koydu. Ökmötkö tieşesi bar bardık
kişilerge içterinen kural asındırdı da, toptu karşı ala turgan uluktardın
janına toptodu.
Uluktardın elge karşı jasagan kamdarı uşu ele. Özgölörgö karaganda
çıyragıraak, bilimi artık, kazaktın sırın köp bagıp baykap körgön tergööçü üyünön
süröt tarta turgan apparatın aldırıp, Akjelkenin keñsesinin aldına kara çuuga
karşı joop dayındap koydu.
Munu bilbegen kazak zambirekpi, je başkasıbı deşeer. Bilgenderi — aldınkı
katardagıları sürötümdü tartıp alıp koyup artınan ayıpka jıgaar dep jazganaar
degen esebi bar ele.
Tilmeçter uluktarının içki al-jayın tuyunsa da, akırkı saatka çeyin bulardın
közünön alıs ketpey aldılarına böypölöñdöp, kuyrugun şıypañdatkan ayıl itindey
buluñdap turuştu. Aldınan çıkkan kazakka uluktan murun ses körsötüp, «anday jür,
mınday jür» dep karaan-saraandı köböytüp, jalaktagan jagımpoz kütüüçünün tonun
kiyinişken ele. Birok astırtan kazaktın kabarına da kulak salıp, al jaktan da
sestenet. Oşonduktan Jebirbaev menen Osmon tañ atkandan Aydöbödögü opur-topurdu
körörü menen jarmañkenin aylanasındagı katın-baldarın tegerektegi ayılga
akırın jönötüp jibergen.
Boluştarga bular sır berbeyt. Jalgız gana arasında söz ugar, sak kulak, söz
taşır degenderge şıbırap:
— Munun artı balee bolot. Alban içine asker çıgarat... El kırılat. Beker
kuturup keregi emne? Jargentte asker turat. Karakoldo balança uluk, tükünçö
zambirek, kural bar,— dep köpçülüktün jürögün tüşürüünün kamında boldu.
Kalıñ top jarmañkege jakındagan kezde aldınan atçan, kılıççan, mıltıkçan
soldattar çıgıp, tosmolop çapkılay abıger çekti. Bulardı jiberip, toptun
köömeyün baykamak bolup, Akjelke menen bardık uluktar keñse aldında turgan ele.
Soldattar eldi kurulay jazgandıram debese, eç kimisine tiktep karay albayt.
Kamçısın kurulay çoçoñdotup asmanga üyröt. Eç kimge kolu jetpegendey, kamçı
tiybeyt.
— Toktogula, keñsege baarıñ batpaysıñar! Arañardan kişi çıgargıla — degen
sözdü til bilgen kazak-orustar eldin aldın kez-kezdep kayta-kayta aytıp jürüşöt
Bul sözdü tıñdabay, tomsorgon jüz menen ilgeri basıp jılıp kelatkan toptun
aldında orus atamandarı toktoy albay, zırgıp ötöt. Özgö topko jakındap, kaptay
basıp kele jatkan topuragan seldin aldınan jüzü çıdabay, artın karay kayra
tartat. Soldattın aytkanına toktoboy, ilgerilep çıkkan top Turdukojo, Serikbaylar
baştap kele jatkan kalıñ kedey ele. Ar bir uşunday toptor boluş-boluş bolup,
jiktelip, aralarındagı boluştarı menen kele jatkan.
Eki-üç soldat kalıñ koldun aldında kiyin jakka ıgışıp, Rakımbay menen kele
jatkan bir topko kezdeşip, janatan beri kıykırıp aytıp kele jatkan sözdörün
kaytalan attan tüşüp, köpçülüktün atınan süylöy № turgan kişiñdi gana jiber,—
dedi.
Rakımbay emne kıların bilbey tomsorup kele jat| kan elge:
— Al emi tüşkülö,— dep kıykırıp janındagı ovI çaktı kişileri menen toptolup
attan tüştü. Murun bul I jaydı akıldaşıp baamdaşpagan el kim tüşkönün bilbese
da, aytor tüşüp jatkandar bolgon soñ ar jerden toptolup tüşö baştadı. Ayagında
top-toptun baarı teñ ; attarın baylaştırıp taştap, jöölöp kaldı.
Bayatan beri baykap turgan uluktarga jöö kazak murdatan özdörü taanıp bilip
jürgön jooş kazak sıyaktandı. Dogoodon boşongon ayuuday tajaal körünüp turgan kara
jıyın emi demeyki tüspölünö kelip, kara tebeteyçen kazakka okşodu.
Andan soñ uluktun buyrugun alıp, jöö toptun aldına Jebirbaevdi eerçitip
uryadnik keldi. Bul alıstan zildengen ırayda eçteke bolbogondoy, tük sezgenbegen
kişiçe, ayagın bazardagı adetinçe çalkayta basıp, jıyındın aldına keldi. Uryadnik
kelgen topko bardık kalıñ el tügöl jıynalgan ele.
Uryadnik kıykırıp:
— Uluk baarıñdı çakırgan jok. Jana baarıñ menen süylöşpöyt. Bügün
boluştardı gana çakırgan... oşolor kerek... — dey berdi ele aldıñkı katarda turgan
eldin köp dobuşu:
— Boluştar barbayt. Boluştun keregi jok. Eldin şaylagan kişileri barat.
Sözdü oşolor aytat,— dep çuuldap jiberişti.
— Anday bolso, şaylagan kişiñer kelsin. Baarıñ oşondo da barbaysıñ, kana kim
şaylandı ele, jürgülö! — degende algaçkı ubakıtta bir azga el jım-jırt bolo
tüştü. Bul tartipsiz kalıñ toptun murun başkaruunu körbögön, uyumdaşıp irettelip
körbögön ıñgaysızdıgın, dayınsızdıgın baamdatkanday bolgon ele. Bir azga bolso
da bayagı uluktu uluk degizip, bayagı ünsüz momun eldi oşol el degizgen sıyaktuu boldu.
Birok uşul abaldı uryadnik kanday sezse, eldin aldınkı katarındagı Serikbay,
Turdukojo sıyaktuu başçıları da oşondoy sezdi. Bul arada jıyın içinde Uzak,
Jamake jok ele. Alar Aydöbödö bir bölök irgelgen az gana top menen atayı kiyin
kalışkan.
Uryadniktin sözünün artınan kelip çıkkan jımjırttıktı Turdukojo buzdu. Al
uryadniktin jüzünö tigile karap:
— El şaylagan üç kişi bar, oşolor barat. Köpçülüktün sözün oşolor aytat.
Andan başka uşu turgan eldin baarı teñ uluktun aldına tügöl barat. Kalıñ el
joobun özdörü aytamın dep keldi. Uluk buga karşı emne söz aytat, anı da öz kulagı
menen ukmakçı. Oşonduktan, baarıbız teñ barabız. Oşondoy emespi el-jurt? —
degende, «oşondoy... oşondoy... barabız... barabız...» degen dobuştar çuru-çuu etti.
Uryadnik ordunan kozgolboy turup:
— Baarıñ kerek emessiñ! — dedi.
— Bul kalıñ el senin itiñ emes. Barabız, jür, baskıla,— dep, ilgeri jütkünüp
jönögöndö uryadnik joldon jalt berip, tetiri burulup adımday berdi. Jalpı kedey
jöö da bolso talaanın örtündöy jalanıp basıp, uluk keñsesine karay darbıp
jönöştü.
— Barabız, barbay turgan emnesi bar? Uluk elden jaşırıp iş kılçu bele? —
degen neçen türdüü kıjınganday kekengen sözdör eldi ekilendirip, seldey agızıp
jütkünüp kele jatkanday boldu.
Uluktardın aylanasına jarmañkedegi kızmat adamının bardıgı jıynalgan ele.
Oşolordun ar kaysılarına Akjelke şıbırap:
— Özüñördü mıktı karmagıla, sestenbegile. Sır berbegile,— dep jattı.
— Ooba, ooba... tootpogon kişi bolup körünüü kerek. Eçteke körbögöndöy,
adettegidey ökmöt, uluktun salmagın saktoo kerek,— dep Akjelkenin sözün semiz sot
koştodu.
— Men bir ayla kılmakmın. Uşunun taasiri dalay mıltık, dalay çendüü törönün
jüzünön kem bolboyt. Toktogula, unçukpagıla dep bışık tergööçü süröt tarta turgan
apparatın kalıñ eldin aldına döñgölötüp apkelip, bir jerden bir jerge jıldırıp,
köpçülüktün közünö ilinüügö tırışıp jürdü.
Akjelke kursagın çerdeytip, çalkayıñkırap, iyninde asıluu turgan kılıçının
sabına bir kolu menen süyönüp turup. jakındap kelip kalgan elge ürpüyüp ızırınıp
karadı. Köpçülük menen jalgız özü arbaşkanday bolup, aldındagı toptun jüzdörünö
kıdırata karap-karap çıktı. Jaltanıp-jazgangan momunduk türü kazaktardın
jüzündö jok. Anı kanday baykap karasa da uluktun közdörü taba algan jok. Kayta
köpçülüktö koldon jasagan sırtı momunduktun ar jagınan aykın körünüp turgan
kekengen mıskıldoo, eliktegendik belgisi bar ele.
Kee bir közdör açuu menen, pardasız jiyirkeniç menen atışa karaganday kabagın
tüksüytüp, jüzdörünö kan tolup, tutalanıp süzö karayt. El ırayı uluktun köp
koykoktogonun, erkelik taytañın kötörö turgan sıyaktuu emes.
Tilmeçter bul kezde uşul körünüştü baamdaganday bolup erteden beri dalısı
menen karagan uluktun janınan okçunuraak turguları keldi. Jarmañke başında kazak
darıgeri Jarlıgapov, dagı belgilüü eki tilmeçten başka jaş katçı, mal
feldşeri sıyaktuular bar ele. Bulardan azır da uluktun janında semiz kızıl
Jarlıgapov menen Jebirbaev gana bar. Alardı tergööçü erteden beri janına alıp,
birer söz menen bögöp, başka jakka jaltaktasa da jiberbey koygon. Osmon menen özgö
mayda okugandar ebin taap, eldin arasına kirip ketip, toptun dal aldına çıkpay
orto muununda aldıñkı kişilerdin arasınan bugup karap jaşırın jürgön ele. El
jakındap kelip kalganda jalgız tergööçü arkı-terki karbalastap, apparatın
mınday-tigindey süyröp, ar jerde şırt-şırt basıp jattı. İçindegi plastinkası
bütsö da, jan aylası sıyaktuu şaşkalak menen kur çırtıldatuu jagına ötkön.
Birok keñse aldında turgan uluktun bölök aybatının bardıgınan kazak tobuna
uşunun kılıgı köbüröök taasir etti. Kiyin süylögön sözdöründö el-jurt uşundan
kadimkidey aybıgıp sırı köp uluktun tabışmagı sıyaktuu körüp, neçen türdüü kep
kılışkan ele.
Kalıñ top keñse aldın tügöl kamap algan soñ, bir azga tımtırs bolup turdu... Eki
jagı teñ emneden baştaardı bilbey turup kalganday boldu.
Akırı jaşırıngan menen da Osmon kutula albadı.
Akjelke ar kimge anı izdettirip, top içinen suurutup alganday bolup, tüksüygön
jüzün üyrüp:
Bular kim, ayt. Jooptorun aytçu bir kişi çıgarsın. Oşol uşul jerge jakın
kelsin,— dedi.
Tilmeç kotorgondo el bir azga unçukpay turdu.
Akırında art jaktan bir neçe dobuş:
— Üç kişi süylöyt.. Üç kişi süylöyt... kayda janagı kişiler,— dep çuuldaştı.
Uluk jılañaç kılıç karmap turgan soldattarga «eldi kiyin sürgülö» dep nuskadı
ele, soldattar: «Çegingile, çegingile, kiyin ketkile» dese da, el entelegendey bolup
eregişe tüşüp, dagı bir az ilgeri bastı. Artka serpilbedi.
Uluktar baykabaganday bolso da, közdörünün astı menen toptun ilgeri karay
jılgan jerlerine kımsına karap koyuştu. Akjelke el taraptan jüzün burup alıp
tilmeçke:
— Üç kişi bolso, üçöö bolsun. Beri çıgar, kimder alar? — dep topko surdanıp
dagı karadı.
— Al biz, biz... mına biz,— dep Turdukojo ilgeri jütkündü. Serikbay, Aytbay
munu ortogo alıp eki jagınan birge çıktı. Bular artkı topton bir-eki adımday gana
suurulup çıgıp turdu.
Tergööçü bularga da apparatın burup alıp, Serikbay turgan jakka şırt-şırt
etkizdi. Serikbay özün uluktun oguna buta bolup, jeke özü çıkkanday körüp, kiçine
kımsınıp basañdap kalganday boldu. Sıyda sakalduu suluu jüzünö iymengendik
belgisindey kızıl jügürdü. Kirpik kakpay, añdıp karap turgan Akjelke üçöönön
başkaga karabay, Serikbaydı közdögöndöy bolup, uşuga tike bettep buruldu da:
— Sen emne demeksiñ? Padışa jardıgına el emne deyt?.. Süylö, — dep kadala
tiktedi.
Serikbay algaçkı kımsınıp kalgan kalıbınan jazıla albay, küymölüp turup, söz
baştadı. Birok sözü murunku oydogu dayındagan sözü emes, jooşup, jumşaktalgan
müsürköö sözü ele. Özü da ıraazı bolo algan jok.. Jaltaktay tüşüp obol baştan ele
eldi aldına sala:
— Eldin joop berişi kıyın bolup turat. Elge oor tiyip turat... Köpçülüktün özü
bilet! Eldin işi. El-jurt öz oozu menen aytsın. Bala beresiñerbi? — dep elge
karay burulup dobuştan jiberdi.
El bir oozdon: «Jok! Jok!» — dep çuu etti. Mañdaydan tüyülgön kök kabak,
tişteşken jaak, açuu menen kanın içine tartkan jüzdör uluktarga tik sayılıp,
tuştuştan çoçutup ötköndöy boldu.
El janagı Serikbaydın suroosu menen çuuldaganda, Turdukojonun boyun el
uraanı menen birge taşkındap biylep kelgen açuusu tışka teep çıkkanday boldu, al
el toktoy bergende, Serikbaydın kolun kagıp jiberip:
— Tokto, anday emes,— dep açuuluu çakıraygan köz menen oydogu sözün toluktap
alıp aytıp kirdi. Açuuluu dobuşu bardık topko tügöl ugulganday şañk-şañk etti.
Dobuşunun zildüü, katuu çıkkandıgının özü menen da uluktu betke-közgö
bılçıldatıp urup jatkanday boldu. Munun dobuşu çıkkandan ele eldin mookumu
kanıp, ar jerde körünüşü suuk jüzdör köründü. Uluk da teşile karap, surdanıp tişin
kıçırattı. Turdukojo algaçkı sözdön ele özünün dabışın da, tüsün da erkin biylep
alıp kebin jatık baştadı: — «Han adilettüülügünön tayısa, bukarası buzulat»
degen. Bul küngö çeyin bizdi biylep kelgen padışa mınabu jardıktı çıgaramın dep
elge eki bölök söz ayttı. Adilettiginen tayıdı. Biz ak padışaga karaganı elüü jıl
tolgon jok, elüü jılga çeyin ’ soldat almakçı emes ele. Al sözünön tandı. Bul —
bir,— dep oñ kolu menen sol kolunun barmagın bastı. — Bir som jıyırma tıyından
artık tütündön salık almakçı emes ele, bıyılkı jılı jıyırma bir menen kırk
beştin arasına kelgenden salık aldı. Bul — eki. Jerdi aldı, konuştu aldı. El kün
körüp oturgan suunu aldı. Bul — üç. Öz jeribizdi özübüzgö sattı... Biz ögöy bala
esebinde bolduk, uluktun, adilmin degen padışanın bir sözündö turbay, eki
aytkanına el köptön beri naarazı. Bügün mınabu soldat degen sözdü çıgarıp, dagı
jalgan sözdü süylödü. Bul küngö çeyin tüzölöör, oñoloor dep el kütüp kelgen ele, emi
tüzölböy turgandıgına közü jetti. Eldin çıdamı tügöndü. Mından arkıga çıday
albaybız. Bala bere albaybız, ıraspı, kalayık-kalk? — dep elge karadı.
— Iras, ıras, bere albaybız!.. — dep, miñdegen adamdın bir da biri kalbay, dür
etti. Aykırıktı jer jarganday kılıp asmanga çıgardı.
Kalıñ el kur kıykırık menen turup kalbay kozgolup, keñsege karay entelep,
sürdügö tüşüp jütkünüp ketti. Ar jerden ızırınıp aytkan oozgo algıs açuu sözdör da
uguldu. Uluktun kulagına bul da jetken ele. Birok ukpagan, sezbegen kişi bolup, eç
kimdin jüzünö közdörü, anıktap toktoy albay tegerete kıdırıp karadı.
Oşol kezde eldin kozgolup, arı-beri teñselip, sıgılışıp kalgan toptun
arasınan bir kedey çal ögüzün jetelep kelip kalgan eken. Eki közü kantalap
kuturganday bolup, koldoru dirildegen katuu açuu menen ulukka karap turup bıçagın
suurup alıp:
— Kim bala beremin dese, jarıp öltürömün,— dep uzun kara bıçaktı
jalañdattı.
— Tuura, tuura,— degen kalıñ dobuş dagı çuu etti.
Akjelke munu körbögöndöy, Turdukojogo karadı.
Anın tüsündö ali da tayıbagan ökümdük, kaytpagan kajarluu açuu bar ele. Eljurttun çuusu basıla bergende:
— Padışa bala albasın, mal alsın, eger takır koyboy bala alamın dese,
mınabu askerine azır kural bersin. Uruşta or kazıp, çepke kamalıp koyço
kırılgança, jazdıgın ala jata turgan bolsun. Astına at, koluna kural berilsin. El
uşunu kaalayt,— dep sözün bütürdü.
Mından kalgan sözdü Aytbay ayta baştadı ele, birok anın dobuşu akırın çıgıp,
kibirep süylödü. El Turdukojodon kalgan sözgö kulak salgısı kelbegendey, tuştuştan kaptap, jabıraşıp süylöp, duu-duu etip, Aytpaydın sözün eç kimge uguzbay
koyuştu. Bardık jıyın keñseni tegerete kamap turgan aylananın bardıgınan
Turdukojo aytkan sözdördü neçen türkün kılıp çuuldap, kıykırıp, üzdüksüz aytıl
jattı. Birok bul kezdegi sözdördü eç kim toluk ugup, kulak salgan jok. Asırese
uluktar tıñşagan jok. Bularga azırkı çuuldagan toptun emneni aytıp turganı
belgilüü boldu.
Ak tişteri akşıyıp, eki uurtunan köbük agıp, kantalagan kızıl közdörü menen
süzö karap, kıykırıp turgan kara tebeteyçender oñ söz aytıp turgan jok. Jabıla
kıykırıp tıtıp, talap jibergeni kamap turgan köp jayanday bolup köründü.
Sır berbeymin dep şirelişip turgan uluktar Turdukojonun sözünön kiyinki
eldin türün körgön soñ basañdap, kiçireyip müsürköp jaşıp ketişti. Jumuşun
bütürgön kişiden beter tergööçü apparatın alıp kiyin jönödü. Eldin sözünö joop
berbey Akjelke da jüzün ala kaçıp sırt jaktı karay berdi. Keñse aldındagı uluk
elden jazganıp oolaktay baştadı.
Kündüz kelgen joldoştorunun jarım-jartısın kalıñ toptun içinde jogotso da,
ali da janında kalgandarın tegeregine jıyıp, türkün söz menen uluktu jerge kiyire
turgan Janseyit Akjelke sırtın salıp jıla bergende, ugular-ugulbas kılıp:
— Kamçı menen başka tartıp keteyinbi, uşu. Eneñdi... — dep kamçısın
oñtoylotup turup, çını menen oşol nietke kelgendey, oñ kolun top içinen öydö
kötörö berdi. Janında turgan Kusayın aksakal: .
— Oy, koy! — dep kolunan karmay kaldı... Janındagı başka jigitter da:
— Koyö tur. Bügün emes... al kün jeteer... oşondo köröbüz,— deşip toktotup koyuştu.
Toptun uluktu oktuu közü menen atkan suuk jüzdörü, Janseyittin bul kılıgın azırkı
uçurda orunsuz körböy turgan da sıyaktuu ele,
Bayatadan eldin ırayı menen uluktardkn jüzdörünö kezek-kezek karap, tiştenip
turgan Janseyit azır da öz kılıgın bir kazaktın balası da sökpöy turganday körgön.
Al eldin jayın tüşünüp turgan. Eger munun kamçısı kötörülsö, keñse aldındagı
uluktardın köz irmemde çañı asmanga çıga turganı açık boluçu. Mışık menen
arbaşıp turup jeñilip kaçkan jılanday közdögü otu öçüp, arkasın salıp jönögön
Akjelke eldi dal uşul kezde katuu kızıktırganday bolgon.
— Kaap, kaap... — dep başın çaykap Janseyit algaçkı agımınan toktop kaldı.
Köp jigitter uşu sıyaktuu öküngöndöy bolup taraşa baştadı. Bügünkü kün murun
basmırlap, koykoloktop turgan uluktu jambaşka salıp jıkkanday, eldin sezi jeñip
çıkkan künü ele.
Anı uşu toptun içinde bolgon jaş-karı, tentek, momundun baarı teñ birdey
tuyundu. Uşunça kol jetkis bayterektey bolup turgan zor köödöndüü, tekeber
turpattuu, jat sırluu uluk bügün jalpayıp jerge tüşüp, abroyu añtarılıp, şaabayı
suup kalganday boldu.
Dürküröp jeelikkendey, kötörülgön epkindüü sürü bar el şaşpay, salmak menen
kayta aloolop, tuş-tuşka tarap jattı. Beşim çende künü boyu jarmañkeni baskan
kazak seli basañdadı. Çoñ aydıñ menen ürkütüp-çoçutup kelgen kalıñ kayrat kara
buluttay tünörgön el açuusu azır kayra kaytıp ubaktıluu nuguna tüşköndöy boldu.
V
İyrilgen uzun keñ aymakta çubatıla oturgan çoñ ayıl. Bul — Tegerek-Saz.
Serikbaydın ayıldarının jayloosu, eki jaktagı biyik kırkanın astında da uşu
sıyaktuu köptögön taram-taram köp ayıl. El jayloonun örüşünö, toonun törünö kelip
konuştu. Karagayluu biyiginin katmar-katmar koltuguna Alban jurtu kelip konuşkan
ele. Eñ jogorku orundu alıp, karagayluu töşkö çeyin ördöp kelip kongon
Serikbaydın ayılı. Ayıldın jelkesi tik, kök jaşıl biyik bet, eldir-seldir
karagay baskan. Kee (bir biyiktin etegine karay ör talaşıp öskön karagay — kazaktın
eegine çıkkan kara tarmal çokço sakal sıyaktuu körünöt.
Tegerektegi biyik toolordon keçki kölökö sozulup tüşüp, aymak boyun ala
kölökölüü, şoolaluu kılıp, körsötüp turat. Jaşıl düynö körktüü nurun ali jogotkon
jok. Aldıñkı toolor, iyri-buyru sozulgan jakın belder karagaysız, jılañaç. Birok
ot da jaşıl. Betterin jamgırdın suusu jırıp ötüp, taram-taram bolup jiktelip,
aykındalıp jatat. Suu jolu ipiçke jılanday uzununan sozulup, kee bir jerinde gana
az-az iyrilgendey bolup bardıgı teñ biyik, tik eteginen başına çeyin çubatılat.
Tüyülgön kabaktın arasındagı ezelki bırıştarga okşop ketet.
Örööndün jayıgında ar jerde suu jep ketken içke sızıktarı bar. Aldıñkı
belderdin kee birinin jonunan arkı bettegi karagaylardın baştarı kıltıyıp baş
kötörüp karap turganday. Ar jerde top-top bolup öskön karagay keç munarın jamınıp
sürdüü tartat. Tömön jaktagı eki jaşıl biyiktin koşulgan jerinen alıstagı Kuluk
toosunun bir tarabı körünöt. Zakım menen kögörüp munarlanat.
Ayıldın tuşundagı kargan karagaydın kee biri kuuraganday bürsüz. Köpçülügünün
kök jamıngan kölökölüü sayları bar. Keçki tınç abada biyik baştarı teñselbey
kalkıp turganday. Tıp-tınç, jım-jırt tokoydo anda-sanda dobuşu nazik torgoy
çırıldayt, keede agılıp tögülgöndöy, keede şık-şık etken dabıştarı ugulat.
Aymaktın tegeregindegi ayıldardın kee biri kiçinekey döböçölördün başına,
kee biröölörü özön jakasına çukuldap kelip kongon. Köşülgön biyik teskeyde tört
tülük mal çaçırap jayılıp jatat. Alıstagı biyik bette jayılıp jürgön koylor
jıbıragan kurttay bolup körünöt. Asırese, üstünön kün şoolası tüşköndö uzununan
kelgen ak kurt sıyaktanat.
Köp ayıldın koyloru koroosuna kelgen. Döñ başına ayıldan kayta-kayta karaanı
üzülböy kelip katkan maldan, keçki ayıldan baka-şaka ugulat. Kezek-kezek koylordun
maaraganı eşitilet. Arasında birdemeni izdep, enesinen adaşkan kozu, ulaktın
maaraganı tınımsız.
Keçki aba kiçine ele dobuştu ilip alıp kötörüp, jañırtıp turat. Anda-sanda
ayıldan uyların jetelegen katındardın kajıldaşkan ünü, küyüp-bışıp süylögön
balanın sözdörü, enelerdin akıl menen akırın jumşap jatkan ündörü da taanılat.
Anda-sanda uylar mööröyt. Kabakta, koktularda kişenegen aygırdın taanış ünü
da ugulat. Uzak sozup kişenep kelip, keede üyürünö eelik kılgan dübürtü menen
kayrıp-kayrıp okuranıp koyöt. Muzoosuna jakın kelip agıtılışın kütüp turup, bir
gana kayrıp möörögön uylar baykalat. Keç jakındagan sayın aymaktın dobuşu
küçöyüp, tili töşölüp kelet. Şıldıragan özön suusunun dobuşu da kadimkidey ugula
baştadı.
Katınına «A-a-ay»! dep kıykırıp, birdeme aytıp jatkan erkekterdin dobuşu
kaytalanıp, iş arasında çoñ kişilerge birdeme dep bıldırap jürgön baldardın
dobuşu, balanın sözü. Koylorun saap bolgon ayıldın bet aldı, aylanası ar-kay
jerde çaçılgan çoñ-kiçine mal.
Keçki köp çuunun biri bolup, jekelep ürgön itterdin ünü ugulat. İçinde döböttörü
da, küçüktörü da bar. Başında bir-eki ün üzülüp-üzülüp ugulsa, keçki jañırık
ulaarıgan sayın katuulap küçöp kele jatkanday, birin-biri demitip koştop, çuular
köböydü. Keede izdeşken, öçügüşkön, bülünüp, buzuluşkan ündör da çıgat.
Töbödö torgoy uçup, keede asmanda kaltıldap turup çırıldayt. Bir ese tınımsız
mazesi ketip, çık-çık etet. Birese örüştöp, uzap ketip, çaçırap jayılgan koydu.
kıykırıp ürkütkön keçki koyçu dobuşu basıp ketet. Birese sayda, döñ astında obon
salgan kozu kaytargan balanın ün sozgonu ugulat.
Keede tömönkü ayıldardın janında biyik toonun betindegi jalgız ayak jol menen
bastırıp kündüzgü şernede bolup, kımızduu ayıldı ermektep kaytkan köp atçandar
körünöt. Jaştarı kıya jol menen çaap ötüp jatışat. Kee biri obon salat. Keçki
mezgilde dabırlaşıp añgemeleşken dobuştarı abaga kötörülüp, aymakka tegiz
ugulup turdu.
Uşul ireet menen keçki ayıldın tiriçiligi özgödön. bölökçö-özünö gana tiyiştüü
bolgon jaraşıktuulugu menen körkünö çıgıp turgan.
Ayıl keçte gana bardık kalıbı menen toluk tiriçilik kılat. Bul ubakıt —
ayıldın emgektengen ubakıtı. Bardık mal menen adamdın uu-çuusu tügöl çıgıp,
toluk' aralaşkan ubakıt. Ayıl tegereginin dübüröp jandanıp kündüzgü zerikken
eendikten arbıp-darbuuga ooşkon çagı. Sansız köp dobuştar ugulup, körktöngön çak.
Keçki ayıl tiriçilik jarmañke sıyaktuu. Kazak jaylagan tabiyat bolsun, mal menen
adam bolsun — bardıgı teñ keçki batar kündün aldında kündük ömürün kızuu abırdabır menen uzatıp salat. Çoñ çaraday bolgon kün maldın uu-çuusu menen adamdın
sergek çuusu, karbalastagan araketi, ar türkün añgemesi menen batat.
Aymaktagı jakşı jayloogo jaraşıp oturgan köp ayıl, tabiyattın künü ötüp, tünü
ooşkon kezderin oşondoy ötkööl üstündögü karbalastagan, jandangan jaraşık-, tuu
uu-duu menen karşı alat.
Uşul kezde Serikbaydın ayılının üstündögü eñ kızıgan maalı ele. Janındagı
tört-beş irdüü joldoşu menen Serikbay aylanaga unçukpay karap, tabiyattın Alban
eline bergen jaraşıktuuluk, molçuluguna içinen şügürçülük kılıp, ömüründö eñ
algaçkı iret oşonu köpsüngöndöy bolup oturgan.
Al janındagılardın añgemesin tıñşabay özü menen özü gana bolup: «Emne bolor,
artı emnege kelip sogor eken? Çını menen ele mınabu eldin dooronu bütkönübü?» —
degendey oylor menen köz aldındagı tiriçiliktin kızıgın ayrıkça ırahattanıp,
kızıgıp karap oturgan ele. Janındagıları jakın ayıldardagı agayın, koñşu,
köñüldöştör. Bir eki karıya, kedeyireek jigitter, ayıldaşı, at üstündö birge jürçü
joldoştoru ele.
Karıyanın biri — alasa boyluu arık denelüü Jakşılık. Köp içinde munun da
azamat bolup kalgan jalgız balası Jumataydı da soldatka alat degen koop bar ele,
Oşonun kamın oyloo menen üyündögü kempiri eköö jalgız oturganda ıylaşıp, jüdöp
kalışçu. Üyü, aylı soñku kündördö özünö jat, bötön sıyaktuu bolup körüngöndöy,
kaygı-ubayım ornogondoy bolup sezilçü ele.
Oşondoy bolgondon beri top içine kelip, Serikbayday el işengen başçılardın
janında bolup, ümüttüü işenim menen süylögöndöy, köptü körüp, kiçine boy
jazganday bolot. Kiyinki kündördö kündüzü üyündö oturbay, janındagı ayıldarga
kıdırıp ketip, jayluu kabar uguuga ıntızar bolor ele. Serikbaydın janına jana
keçke jakın kelgen. Adetinçe jañılık, iygiliktüü kabar barbı dep suraganda, bir
kalıptuu belgisizdikten başka eç bir jubatarlık söz ugalbadı. Ayagında
jımjırttık boyun sezdendirip çoçutkanday bolgon soñ, janındagılar menen ar
nerseni aytıp añgeme kurup oturdu.
Karıyanın janındagı eki jigit al sıyaktuu emes. Alar alda nege işenimdüü,
kayrattuu, demdüü sıyaktuu oturgan. Munun biri Serikbaydın dayıma janında
jürüüçü bışık, sözmör jigiti Baymagambet. Al tömönkü jakta obon sozup, dabırap,
orgutup süylöşüp bara jatkan jigitterge karap:
— Mınakey, astıñkı ayıldan şerne jep kaytıp baratışat. Bügün uşu TegerekSazdan otuz-kırk toktu-kozu jelse kerek go?!
— Otuzdu aytasıñ, Kök-Döbönü koşsoñ uşu Şırganak aymagınan elüü kozu jön ele
jelgen çıgar,— dedi ekinçi jigit Ötö.
— Köp jeldi dep uşunu aytat beken? Uluktu talap, malın jeseñ, mınabu jerdegi
kelginderdin kalaasın çapsañ, oşonu aytat... özüñdün korooñdogu koyuñdu jeysiñ da,
köp jeldi deysiñ,. — Baymagambet kelekelep koydu
Kazak-orustu çappay ele aşıñdı aman-esen alıp kalçı, «badırak, baatır akesi
sen tiybeseñ, men tiybeymin» dep uşul aga sen tiybey, saga al tiybey tınç tursañar
jetet da,— dep Jakşılık akırın külgön boldu.
— Al tınç koyboy tie berse kantesiñ, karıya?.. Könö beresiñbi?
— Könbösöñ, oşondo könbö! Birok kazak-orustu çappay ele öz üyüñdö otur da, öz
başıñdı aman alıp kal.: Antemin, mintemin degen sözdü degele kulagım jaktırbayt.
— Eldin mınabu jürgön jigitteri anday deşpeyt, Karmaşa turgan bolsoñ mıktap
karmaş. Jöölöşüp köröbüz deyt.
— Jöölöşörü barbı?!
— E, jöölöşpöy turgan emnesi bar?! — dep Ötö jirep ketti. — Jöölöşörbüz.
Antpese, uşu el at-aygırın emnege jaratıp minip jüröt. Kural nayzaların emnege
taptap jürüşöt. Munu emnege jasap jatışat? Çarbaların emnege eskerüüsüz talaaga
taştadı? Oşonun baarın jöölöşömün dep, çıdaymın dep jasap oturuşpaybı?
— Kuralıñ kaysı?! Men bilbeymin. Bizdin Jumatay soguşa turgan kuralım dep
karagaydın başına uçtuu temir kadap alıptır. Nayzabız deyt. Mıltıgıñ kayda,
kılıçıñ kayda? Soldat senin janıña kelip berer, maga nayzañdı say dep.
Köpçülük unçukpayt... küymölgöndöy telmirişet. Birok Baymagambet erteden beri
bul sözdü köp ukkan, köp jigittin buga karşı çıkkan joobun da bilçü.
— Soguşka ketse, bir esebi tabılar. Kural albayt, kayrat alat, bir-eki jolu
jürögün çayıltıp çoçutup jiberse, soldattın özü ele kuralın taştay beret. Öz
kuralı menen özün kıyratabız, oşondoy emespi? — dep Ötögö karap közün kısıp
külüp koydu.
— Oy, teñir ay, kalıñ Alban tügöl jıyılıp kanat jayıp kaptasa, soldat
ötköndögü jarmañke başındagıday büjüröp kalat. Uşu ayarlangan sözdön jek
körgönüm jok. Soguşka çıkkanda çal attuunun bardıgın oolak jerge aparıp, bir sayga
kamap taştoo kerek,— dedi ele oturgandın baarı külüp kaldı.
— Soguşup jatat go tiyakta kırgız. Karakol aylanasındagı uluktardın baarı
ürpüyüp, esi ketip, kañgıp jatat deyt. Kırgızdan kembizbi? — dep Serikbayga karadı
Baymagambet. Bul sözdü bügün tüştön beri ugulgan bir şıbıştan ulam aytkan ele.
Tegerek-Sazga koñşu ayılda kündüz şerne jep, kalıñ jıyın toptop, küröştürüp,
oodarıştırıp, oynop jatkanda, jarmañke jagınan kelgen bir kızıl tebetey jigit
tiyakta kırgız soguş baştaptır degen kabar aytkan.
— Kırgız soguşka kuralı bar çıgar?! — dep azıraak ümüttöngöndöy bolup
Jakşılık Serikbayga karadı.
— Anda da kural bar deysiñbi, birok öjör, kayrattuu, namısköy el. Baştasa
baştagandır. Ilayım oşondoy bolsun! — dedi Serikbay.
Bayatadan beri ündöböy oturgan Serikbaydın sözgö kirişken añgemeçilerdin
başın kötörtköndöy boldu. El ortosunda erteli-keç süylönüp jatkan uzun kulak
kabardın baarın tügöl ugup, toluk jıyıp baarına teñ elebey işene bergiç Ötö:
— Atañ görü, kırgız bir baştasa, toktoboyt. Alban-Bugu tize koşo turgan keziñ
jetti, alar erte baştan kamdanıp jatat degen. Alardın at, aygırın karmap, jigit
attuularının toptolup atka mingenine, nayza-mıltık jıyganına köp boldu degen.
— At minip, nayza, soyul karmoo menen oñdolo turgan bolso, uşu Alban da tegiz
uşuga kirişiptir go... Karkıra aylanasındagı eldin tınç oturganı jok deşet.
Baarında teñ birden külük taptalıp jatsa kerek. Uzak baatır Tünkatardın
jılkısındagı ne bir uçkayak attardı damelüü jigitterge karmatıp mingizip jatat
deyt,— dedi bayatadan unçukpay oturgan kara çal Kaldıbay.
— E, özübüz oşonu iştebey oturbaybızbı? Uşu Tegerek-Sazdagı ayıldardı azır
keçke maal aralap çıkçı. Kündüz-tünü jele menen katar mamılardan eç kimdin atı
ketpeyt. Baarı teñ alda neçe tañ aşıp, için tartıp çabuuga jarap kalıptır. Ne bir
semiz baglandardın eti kazan-kazan bolup kuurulup, kapka salınıp jatat. Jigit
attuunun dayın emesi jok,— dep Baymagambet ordunan obdulup koydu.
— Egin-teginge salamın degen jalgız kula kaşkanı men da baylap oturamın.
Anın emnesi bar eken! Uşu joldon kalgan jan — jan, mal — mal, enesin... uluktu
jarmañkeden çıgarıp alıp Jarkentke çeyin bir dırkıratsa boloor ele. Alban
balasının jalgız armanı oşol... men emnege karap kalayın... kerek dese, Janseyit
da taptagan eki atının birin Kunapiyaga beriptir. Oşondon kedey bolup
kalmakmınbı? Bul kesepet kezden ayay turgan, ayana turgan eçtekem jok... — dep
Ötöbay da bir kötörülüp aldı.
Baymagambet Janseyittin atı atalganda külüp jiberdi.
— Al it özü menen özü bolboy, bügün mınabu Kök-Döbödö jüzgö juuk jigit
jıynaldı ele, özümdükün berip boldum, emi Alban jigitterinin biri jöö bolbosun,
at kerek degender özümö kelsin. Ayla ketse Osmon tilmeçtin jılkısınan alsam da,
uşunda jılkısı bardın baarınan işenimdüü külüktü taap beremin dep jar çakırıp
jüröt,— dep oturgan eldin baarın küldürdü.
Serikbay Osmondu aytkanda kalıñ eldin içindegi çirigen jumurtkanı,
işenimsiz jalgız buzukunu eske alganday bolup:
— Osmon tuuganı emespi. Al bir uksa Janseyittin sözün ugat. Antpese ulukka
artın takap jem izdegen kuzgun sıyaktanıp eldi jakalap payda izdep jürgön Osmon eç
kimge kolunan at berbes. Berse al Osmon bolbos ele.
— Al go jarmañke başınan çıkpayt. Albandın baarı kırılgan kündö, jalgız
başın ala kaçıp kayra barıp kün köröm dep jüröt al?.. Orustun teskeri jazuusun
bildim dep, el tileginen, ata-baba jolunan bezip ketkenibi? Munun emne bilgeni
bar?.. — dep Jakşılık Serikbayga karadı. Serikbay:
— Emne bilgeni bar deysiñ, jarmañkeden çıksam, biröö jamandap koyöt, elge
koşulup ketti dep uluk jaman köröt dep koñulga tıgılıp oturat. Aga eldin keregi jok.
Adban bolboso, başkanı barıp da saay alat. Tigil Jebirbaydın balası Albandı
saap, uşu jaydın özündö korooluu koy jıyıp alıp oturbaybı? Başı bütün eldi
a3gırıp, böksö baştuu kılbasın degile...
— Basa, jegen jemin elden oolak alparıp jese eken, Törö dep, bilet eken dep,
añkoo eldin oşondon akıl surap jürgönü da bar körünöt,— dedi Baymagambet.
— El bolgondo kaysı el deysiñ, özünün tuugansımagı Da barıp jürgön. Keçee
oşonun ayılı Karakoldo balança jüz soldat bar, balança zambirek bar, jarmañkege
balanday soldat aldırdı Akjelke, mında azır pulemyöt da bar. Kazak karşılık
kılsa kırılat. Akjelke bir ooz kabar berse Jarkentten balanday asker kaptap
kelgeni olturat. Erteñ ele eldin jeli çıgıp, basılat. Oşondo başçı bolgon
kişiler jazasın tartat dep aytışat deyt, oşonun ayılının bir karıyası,— dedi
Ötö.
— Oşondo jaza tartçu kim bolot eken? — dep Jakşılık Ötögö karadı.
— Kimdi ayayt deysiñ, eç kimdi ılgabayt.
— Mına, uşunday sözdü bıkşıtat alar, munusu eldin jürögü çayılıp, sestensiñ
degeni go. Jazalaganda Uzak sıyaktuunu, biz sıyaktuunu jazalayt go.
— Osmon ayttı dep jazgangan kişi bolso, bara bersin. Uşu sözdü keçee
Abakirdin aylındagı bir jıyında da bir emes, eki emes, janagı karıya kayta-kayta
ayta bergen eken. Janseyit menen Abakir: «Osmonuñ menen
koşup akılıñdı... Emi ünüñdü çıgarba?!» — dep çoçutup jiberiptir,— dedi Ötö.
Serikbay:
— Janseyit andan jazgana turgan emes. Bügün Osmondun jılkısınan at alıp
bersin degendi oşondon kiyin atayı aytıp jürgön körünöt.
— Basa.
— Basa, antpese bolboyt. Jalgız uluk emes, kıtıgısına tiyse, el da uluktan kem
tiybey turganın sezdirüü kerek.
— Bilbeymin, antken menen oşol Osmonuñdun ayılı eldin jıyını bolsun,
tilek-batası, kural-şayman jıyıp kamdanuu jagınan bolsun — baarınan teñ boyun
ala kaçıp, çetireek turgan körünöt,— dedi Jakşılık.
Bul kabardı da Ötö ukkan ele.
— Anıñ ıras. Uşu aymakta tiriçilikti unutpagan jalgız ayıl oşolor. Keçee
egin-teginine kişi çıgarıp, uy kötörtüptür deyt. Osmon: «kurulay jeelikkenderin
koysun. Egin-teginin jıynoogo kirişsin» — dep jarmañke başınan katın-balasın
jiberiptir da, enesi menen agayın-tuugandarına janagıday dep tapşırıp
jiberiptir.
— «Kara eçkige jan kaygı, kasapçıga mal kaygı». Örttönüp jatkan eldin keypi bu,
ali da mal-mülkkö közü toyboy, oydon-kırdan şıpırıp-sıyrıp jatkan Osmondun
keypi tigil. Antpese, beş jılda eldin aldına çıkkan bay bolobu? Antpese, Osmon
tilmeç bolobu? — dep Serikbay kürsünüp koydu.
— Tiriçilik demekçi, uşu ayıldın egini bışıp, kübülüügö aylanıptır degen
kabar kelip jatat. Çöp bolso, al da çabılbay jatat. Bul kanday kün bolot?.. Egindin
çıgışı mıktı ele. Kayran kazına çaçılıp kalganıbı, çirkin! Birdeme kılıp
jarım-jartısın bolso da jıydırıp albadık,— dep Serikbaydın ayılının
tiriçiligin başkarıp jürgön agayını Karaçal ubayım tarttı.
Serikbay munun kiyinki kündördögü uşu sıyaktuu sanarkoolorun köp ugup
kajıganday türü bar ele. Oşonduktan 'kabagın çıtıp:
— Koy emi naalıbay, koy degenim kaçan? Uşu eldi oynop jüröt deysiñbi özüñ?
Talaadagı egin tügül koldogu korooluu koy, üyürlüü jılkıdan da bezeersiñ, şaşpay
tura tur.
— Bezip ketkenibizçe birdeme kerek emespi? Tüştük ömürüñ bolso, kündük mal
jıy degen... — dey berdi ele:
— Kündük malıñ bar bolsun! Uşu koluñdagıga ee bolup tursañ da bolot. Uşu da
jetet. Maga baylık kerek emes. Men Osmon emesmin. Dünüyökor kılgıñ kelet go, men
egin jıyamın desem, erteñ uşu eldin baarı egini menen çöbünö ketet. Jana özüñ emne
uktuñ, kulagıñdan agıp kettibi? Eldin bardık jigiti at minip, kural asınıp kütünüp
jatat degendi ukkan joksuñbu? Oşonun içinde biröö baylıgına, kolunda bardıgına
işenip kazınasın üyüp koyup oturat. Er başına kün tuugan degen uşul. Bul kündö
baştın amandıgınan, eldin namısınan başkanı tileyin dep oturgan kişi jok.
Attan, kamdan, tiriçilikti taşta, koldo barıñdı ortogo sal. Erteñ uraan
çakırılgan künü atalgan jerge tügöl jıyıl. Çarbaga, dünüyögö alañdaba. Uşul
ötkööldön ötpöy turup tınçtık jok, mal, dünüyö aram. Tobuñdu jazba, çaçıraba,
kündüz-tünü dayın tur. Bir erkekti çetke ketirbe! Bügün bolboso, erteñ baştalat dep,
atayı uşul elge uşunday akıl berip oturgan jokpuzbu? Oşonu aytıp oturup, men
tiriçilikti oylop tıkandık kılsam, el kantmek? Kimdi karmaysıñ, andan kiyin?
Çakırganda kim dayar, bolot? Buudayımdı terip jürdüm ele deyinbi? Emneni
aytamın? Emneni aytamın, Alban balasına.
— E, başkalar tiriçiligin oyloboy oturabı? Tigine, jiberiptir go Osmon
kişilerin!
— Osmon Albandın balası beken? Al aram şıyrak. Al. elden çıkkan jat bolup
ketken. Al Albandın arbagınan sadaga ketsin.
— Bir Osmondon başka tiriçilikti oylogon tirüü jan jok. Eldin baarının teñ
egin-tegini bışıp turat. Birok eç kim kıbır etken jok,— dedi Baymagambet.
Serikbay çal açuuluu ele, antkeni üydögü katın-kalaç da bügün Osmondun sözün
ugup, birdeme dep kübüröp oturuşkan.
— Maga Osmon kılgan işti ülgü kılba, sen. Osmon dünüyö-mülktün kulu bolso,
takır kedey Janseyit emne kılıp oturat? Jalgız atın el keregine jarayt degen'
jigitke mingizip oturat. Oşonu oylo. Tigil Uzak, tigil Jamake emne kılıp oturat?
Osmon sıyaktuu ele mansap kütüp, uluk bolo turgan Abakir emne kılıp oturat? Baarı
teñ çarbasın suuday çaçıp, artıgın ortogo salıp jatışat. Sen üy deseñ, erteñ kerek
kılsa, uşu kolumdagı az jılkımdın bardıgın teñ men da uşu Tegerek-Sazdın kerekjaragına, ülüşünö beremin. Bildiñbi? — dedi.
Bul mezgilde tömönkü jarmañke jaktan çıgıp, Serikbaydın ayılın bettep kele
jatkan eki atçan döñ başında añgemeleşip oturgan Serikbaylarga karay burulgan
ele.
Attarın kara ter baskan jürgünçülör bularga karay bettegende epkindep kele
jattı. Bul kezde kün batıp, küügüm kirip kalgan. Ayıl-ayıldın dürdükkönü basañdap,
ar jerde kemegede lapıldap jangan ottor gana közgö aykındalıp turgan. Ayıldın köp
çuusunun içinen kiyinki ubakıtta üzdüksüz ürgön itterdin ünü gana basañdaganday,
birese küçüktün ürgönü borsuldap, artınan çoñ döböttör, bezildegen açuuluu
kançıktardın ünü jabıla çıgıp, ayıl-ayıldın bardıgın azan-kazan kılganday
bolgon.
Kün karañgılagan sayın itter tobu mildetine tutalana kirişkendey. Ötkönketkendin bardıgına ızıldap ürüp, alısta körüngön karaan-saraan bolso, aldınan
çıgıp jol torop, ayılga kelgendi ayılga apkelip, ötüp bara jatkandı özü kuup
jibergendey kanjıgaga asılıp arsıldap uzatıp salıp, ayıldın esendik, tınçtıgın
öz moyundarına toluk kötörüp alganday bolo turgan.
Eki attuu Serikbaydın ayılına jakındap kelgende aldınan tobu menen kamap
çıkkan köp it azır bular döbönün başına kelgenge çeyin uu-çuu etip, özgö dabıştı
uguzbay aymaktı azan-kazan kıldı.
Atçandardın karaanı, kebeteleri oñoyçuluk menen taanılgan jok karañgılıktan.
Döbönün etegine kelgende gana ayıl jakka karagan kümüş üzöñgülörü jark-jurk etip,
eki attın eer-tokumu bir-birine şıñgır-şıñgır uguldu. Biröö jaraşıktuu kiyimçen,
kümüş eer-tokumduu uzun boyluu, ekinçisi janındagı atkoşçusuna okşoyt.
Bul Uzak, Jamakeden Tegerek-Sazga kabar alıp kele jatkan kabarçı Kökbay
boluçu. Jarmañke başında kalıñ Alban jıyılıp, Akjelkege joop bergenden beri
karay eki jumaday ubakıt öttü. Oşondon beri jayloojayloonun ar kaysınısında erazamat tügöl kamdanıp, at-şaymanın dayındap, jeke-jeke dayardanuudan başka, eleldin arasındagı katış-kabardı da ireettep algan ele.
Kün sayın jarmañke başındagı uluk iştep jatkan kam-dayardık bolso, je bolboso
çetten — Karakol, Jarkent jagınan ugulgan jañılık bolso, baarın teñ eldin irdüü
adamdarı öz tegeregine jarıyaloodon başka, tegerektegi Alban uruularının
bardıgına teñ kabarçılardan jiberip, maalımdap oturuştu. Oşonduktan erteli-keç
jañılık kabarlar üzülböy, birinin artınan biri çıgıp, karşı-terşi kıdırıp
turgan.
Alban uruusunun içi tügölü menen uşunday ireettelip algandan beri karay Uzak,
Jamake, Turdukojo, Serikbaylardın ayıldarı kündö kelgen jañılıktardı tarata
turgan ştab esebinde bolgon. Jalgız munu menen tınbay, ar bir ugulgan kabarga
karay on-çaktı irdüü kişilerdin keñeşi bolup, özgölörgö anı iştetüü, munu iştetüü
kerek degen çeçimderin da jiberip turuşkan.
Albandın kalıñ ortosunda ulukka tirek bolup, elge kastık kılamın dese,
jardamı tie turgan jeri jarmañke bolgonduktan eldin közü Karkıra jayıgına
köbüröök kadalganday bolup, anın emne iştep, emne oylop jatkanın el bilüügö,
uguuga tiyiş. Akjelke ali bardık jardamçı uluktarı menen oşondo oturuşat.
Tegerektegi on çaktı soldattı jıyıp, kazak-orus kalaalarınan az-azdap astırtadan
jigitterden jıyıp alıp kuraldandırıp jatkandarı da bar ele.
Oşonduktan Uzak, Jamake uşu jarmañkege kulaktarın köbüröök türüp, anın ar bir
kozgoluşun añdıganday, teşile karap, baykap, bagıp oturgan. Birok jarmañke başına
barbayt. Andagı kazaktan kalgan tilmeç, okugandar bolso, bir ooz kabar alıp
berbeyt. El kozgoluşunan boyun oolak alıp kaçışat. Oşondo da jarmañkenin nietin
bilbey koyuuga mümkün emes. Karakol, Jarkent, Alma-Ata jagınan çıkkan jañılık
bolso da oşondo kelet.
Uşunun baarın eseptep kelip, aksakaldar keñeşi Jarkentke başınan özdörü
tilekteş bolup, içtirten kabar alıp bere turgan birin-serin kişini izdeştirgen.
Al kişi da oñoy ele tabılgan bolçu. Al — jarmañke başında turuuçu özbek
soodageri Sultanmurat degen eptüü, estüü adam ele. Kazak, kırgızdın padışaga
bagıttalgan naarazılıgın içinen bu da kubattagan. Oşonduktan jarmañke başına
tuş-tuştan kelip jatkan jürgünçülördün bardıgı menen añgemeleşip, kerektüü
kabardı mezgili menen toluk alıp, Uzak, Jamakelerge takay jetkizip turgan. Kiyinki
kezde jarmañke başındagı birin-serin soldattan añgemeçil, oozu boş
taanıştardan taap alıp, Akjelke jasap jatkan araketterden da anı-munu ugup
turgan. Munun jıygan kabarın el kişileri ar türdüü amal menen ala turgan bolgon.
Jalpı eldin jarmañke başına baruusu azaygan soñ, emi dayıma Sultanmuratka kele
bere turgan birdi-jarım kişi bolso, anın baskan-turgan jürüşü alakanday
jarmañkede alaktap turgan uluktardın közünö tüşüp kalışı oñoy nerse ele. Uşunu
oylop Uzak, Serikbay akıldaşıp turup, Sultanmurattan astırtan kabar aluu üçün ar
uruudan on-çaktı kişi çıgargan. Ar künü bulardın ar kaysısı kelip ketet. Keede
ekiden, üçtön kelet.
Kee kezde, asırese, kiyinki ubakıttarda algaçkı on kişi bir-bir kirip çıkkan
soñ dagı tıñıraak adamdarın jibere turgan bolgon. Bular beş-altıdan da kelet.
Keede şektenbegendey bolsun dep, ögüz mingizip, jalgız-jarım kedey-kembagaldı da
jiberet. Kelgenderdin baarı aytılgan tartip boyunça sooda kıla kelet. Ar künü
düköndön ar türkün mayda-çüydö buyum alat. Birok bir kadak samın, je bir kesim çıt
gana ala turgan bolso da, şaşpay kıdırıp, soodalaşıp jürö turgan kazak adetinin
uşu kezderde paydası tiygen. Aluuçusu jok bolup kañgırap turgan dükönçülörgö
añgeme da kerek. Oşondon ulam düköndördü kıdırıp jürüp, Sultanmuratka arnalıp
jibergen kabarçı şek aldırbay kelip şek aldırbay kayra ketet.
Bügün oşol adet menen jarmeñke başına tüştö jiberilgen kişi Üç-Küñgöy
toosunun boorundagı jayloolorgo çoñ kabar alıp keliptir. Oşonu ugaarı menen
Uzak, Serikbayga uşu Kökbaydı çaptırgan. Attan tüşüp salamdaşıp, Serikbaydın
janına kelip oturgan soñ Kökbay katuu jürüp kelip terdep, dumugup ketkendikten çoñ
kara tebeteyin koluna alıp, daroo sözgö kirişti.
— Bügün Sultanmurattan kabar keldi. Karakoldon kabarçı keliptir. Bul jardık
kazak, kırgız, uygurdun bardıgın teñ tügöl kötörgön körünöt. Lepsi, Taldı-Korgondon
beri karay kazak kötörülüptür. Jer oodarılabız, könböybüz, berbeybiz dep
tegeregindegi kalaalarga çabuul jasap, kural jıynap, karşılaşuuga kamdanıp jatat
deyt. Asker çıgıp, soguşup kalgandar da bolso kerek. Andan beri Pişpek, Alma-Ata,
Karakol aylanasındagı elder da kötörülüügö baş koydu. Kırgızdar kazak-orus
kalaalarına tegiz çabuul baştaptır. Jızakta çoñ karşılık bolup, kalaanın üstü
tügöl kırgın maydan deyt, uygur menen kırgız kazaktan ozgon körünöt. Bular çapkan
kalaalar jetim-jesir bolup, örttölgönü örttölüp, kırılganı kırılıp, Pişpekke,
Karakolgo, Tokmokko çubap jatat deyt. Uluktun üröyü uçuptur. Kırgız Pişpekten
Karakolgo mıltık, jarak-jabdık alıp kelatkan soldattın kerbenin talap alıptır.
Uşul kündö bardık kırgız mıltıkçan, kuralçan deyt.
Söz tıñşooçulardın Serikbaydan başka bardıgı Kökbaydın añgemesi
baştalgandan ele surömölöp:
— Mına, mına, bali, bali, ee!..
— Barakelde... barakelde... — dep iyigendey mekirenip, öböktöp tıñşap oturgan
Ötö: — Ayttım ele go, kırgız işti baştaptır dep! «Atañ görü», bir baştasa alar
toktoboyt.
— Kırgız emes, uygurlar da oşol jolgo tüşüptür de?!
— El bolson. ud!unday bol... oy tilegiñdi bersin,— dedi Baymagambet.
— Bul çın kabarbı özü? Kabardı apkelgen kim eken? — dep Kökbayga karadı
Serikbay.
— Çın çıgaar... Anık bolso kerek... — dep Ötö sözgö aralaştı.
— Çındıgı uşul, kırgızdın irdüü kişileri Albandın karıyalarına uşunun
baarın jetkiz dep atayın kabar jiberiptir,— dedi Kökbay.
— Başçısı kim? — dedi.
— Başçısı Baatırkan, Kıdır, Soodanbek. Azırınça kabarçılar oşolordun
atın aytat. İşke kirişken karapayım el. Bir kırgızdın balası moyun burup kalgan
jok. Baarı teñ at üstündö, joo-jarakka tügöl kol koyuşuptur. Janagı kabardı bir
gana Karkıra emes Alma-Ataga, Pişpekke, mınabu Asıga da jiberiptir, koşulup,
kamdanıp atka minişsin. Murdagı aytkan salamdarı çın bolso, Uzak, Jamake,
Serikbaylar emi tegerektegi kalaalardı eske alışsın. Kuraldanışsın.
Jarmañkeni kıyratsın dep aytıptır deyt Uluktu kuusun deşiptir.
— Barakelde, sözünö! Oy, tilegiñdi bersin.
— Erkek mına uşular eken go. Emi toktolo turgan emne kaldı? — dep
Baymagambet sabırı ketip surdanıp, birese jügünüp, birese ırgalıp, maldaş
tokunup oturup tıbırçılaganday boldu.
Ali da salmak menen sabırduu süylöp, Kökbaydın kebete-keşpirine oylono karap
oturgan Serikbay:
— Emi karıyalarıñ emne deyt?
— Karıyalar «emi bul kabardı uluk da uktu. Uluk mında oturbas, keteer, birok
keteerinde birin-serindi bolso da karmap ketpey tınç ketpes, eñ obolu el kişileri
saktık kılışsın. Jigitterine tegiz kabar bersin. Obolu aylanadagı mayda
kalaalardı eske alabızbı, kanday kılabız? Serikbay, Turdukojo, Abakir mında
kelsin. Keneşip alalık. Dagı birer kün mınabu kabar anıkpı, uçkaybı, daregin
toluk bilelik deşet.
Serikbay:
Kurulay üydö jatıp daregin kütkönçö, emi oşol kırgızdın içine kişi jiberüü
kerek go. Söz baylaşuu kerek go,— dedi.
— Anıñız ıras. Al jerde da baarıbız oşonu aytıştık. Oşonu menen oturup
jana meni menen birge Soodanbekter menen oozmo-ooz süylöşüp kaytuu üçün üç kişi
attandı. Kanat jayalık, birigelik, tize koşup, işti bir baştaylık dep, Asıga da
kişi jiberildi. Tuş-tuşka ketip jatışat,— dep Kökbay sözün böldü.
— Anday bolso, jarayt emi, Baymagambet, sen at kamda. Biz Kökbay menen ayıl
jakka barıp tamak içelik. Ötö, sen azır Abakir, Turdukojogo, uşu tegerektegi ayılayıldın bardık belgilüü kişilerine kabar kılgıla. Turgula emi. Kuday buyursa
birdeme boloor. Arbak jar bolup, oñ saparın bersin,— dedi.
— Aytkanıñ kelsin, kulunum. Kuday joluñdu bersin.
— Oo, oñ sapar bere gör. Rayımbek atanın arbagı jar bolo gör,— dep eki çal
kemşeñdep közdörünö jaş aldı. Kiyinki kezde çarbaçıl bolup jürçü Karaçal da
murdagı ubayımdarın unutup, elge koşulup kötörülüp kızıp alganday ele.
Eki jigit Serikbaydın sözünön kiyin orundarınan ıldam turup, ketüügö
kamıngan. Kökbay Ötögö karap:
— Turdukojo, Abakirdi da, Sekeñ menen birge karıyalar çakırtkan, alar da oşol
jakka attanışsın.
— Sekeñ ketse Abakir mında kerek bolup jürbösün, biröö kalganı tuura go? — dep
Baymagambet oturgandarga karadı.
— Abakir mındagını ireettesin. Emi işter ilgerilöögö baştandı go. Kabardı
da, işi da emi birinin üstünö biri koşula beret çıgaar. Baarıbız ketip kalsak
mındagı el karbalastap kalar, birin-serin başçı kişiler el ortosunda kala
tursun,— dedi Serikbay
Eç kim karşı söz aytkan jok. «Makul, makul, oşondoy-oşondoy» deşti. Oşol tünü
ele el jatkança Kökbaydın kabarı Şırganaktın boorun jel menen koşo jortup,
kıdırakey jar salıp, tegerenip çıktı. Katın-balaga çeyin ayt künündöy sergek,
maanayı jarık, nöşörlüü dobul aldındagı kuyundagan şamaldın ilebi menen
jelpildegen tündüktöy, jayloo-jayloonun baarındagı karı-jaş, erkek-urgaaçı
debey boy sergitip kayrattanganday boldu.
Bul tündö tañ atkança üzdüksüz çabagandap, itter ürüp, ayıl-ayıldın arasında
şatıratıp çabışkan atçandar, tamaşaluu şattık aralaşkan külkü, dabıragan neçen
türlüü dobuştar erkek, urgaaçının sozolontkon obondoru, kızıktuu oyun-şoogu
jayloo tünün topuragan toy kününö oolaştırıp jibergendey boldu. Tündügün jaap,
otun öçürüp jatkan ayıl jokko ese. Aymak-aymaktın baarında jalpıldap jangan
ottor. Asılıp jatkan kazan-kazan et. Tün asmanına oynop uçup jatkan ot uçkundarı —
baarı teñ kazaktın balasın koltugunan kötörüp alıp uçup, alda nege jür-jürlöp
turganday boldu.
Bul maanay bir çırganaktın booru emes, jıtı Albandın bardık kök şiberlüü,
karagayluu, suusu mol jaylooloruna tügöl jayılgan maanay boluçu. Uşu tündö
joldogu eldin neçen türkün til menen alda neçe türgö tüşüp uykusuz tün ötkörüp
dabırttap, çuuldap, balaça baldırlap boy jasap jatkan tiriçiligin körüp oturup, I
tañ atkanda Serikbay, Turdukojolor Uzak, Jamake menen ubadalaşkan jerge
jetişken ele.
Biyik teskeydegi köp ak üylüü mañkaygan ayıl, koroo tolgon koy menen, janındagı
kişendelüü, arkandaluu köptögön suluu saykülüktörü menen, öz-özünö işengendey
maanayda eken. Iraazılık, tokçuluk kebetesin körsötüp, çerdeyip, közün jumup
tınçtık alıp kaalgıp turganday. Mında da jazdın tünün uykusuz ötkörgön el tañ
appak bolup atkanda köz ilindirip almak bolup, jañı gana tınçtıkka boy beriptir.
Ayılda kara koyçudan başka turup jürgön sergek jan körünböyt. Tünü boyu tınım
albay jol jürüp çarçañkırap kelgen jürgünçülör eldi oygotpoy, el turgança biz az
tınıgıp almak bolup, ortodogu çoñ üygö kirip jatıp kalıştı.
Uluu şaşke çende Serikbay oygongondo başka eldin baarı turgan eken. Tör
aylanasında Jamake, Uzak sıyaktuu sakalduular oturat. Obolu oşolordu körüp salam
berip, başın kötörüp aldı. Aylanada tegerete oturgan ılgıy kara tebeteyçen karıjaştın baarı teñ bakıldap demigip süylöşöt. Aldılarına kımız da kelip kalgan
eken.
Janında oturgan Turdukojo özgöçö jeldenip omuroolop, köödöktönüp:
— Tur, tur emnege jatabız! Obolu süyünçümdü ber,— dep kelip Serikbaydın
başındagı topusun julup aldı.
— Ey, emne kep ele?! Emne aytayın dediñ ele? — Asıdagı kızıl tebeteyler
kötörülüptür, kabarçı kelip oturat. Tizme alamın dep kelgen uluktu bardık soldatı
menen kırıp-joyup salışıptır...
— Iraspı? Çın aytabı?! — dep Jamakege karadı... bardık üy içindegi uluukiçüünün jüzündö toluk ıraazılık menen jımıygan kubanıç bar.
Iras aytat, Asının kızıl börkü senden ozdu,— dep Jamake karı jüzü katmarkatmar bolup jıyrılıp, akırın küldü da: — Aldı-artın baykaylık dep jatıp eldin
eñ artında biz kala turgan bolduk. Uluk esin jıygança kamıntpastan, üstü-üstünö
sokku berip jibere turgan kez keldi... Mınabu aşıñdı iç, keñeşelik,— dedi.

VI
Keçee künü Asıda murun Ala-Too aydıñı körbögön çoñ okuyanın bolgonu ıras
boluçu. Bul jayloonun kalıñ eli Albandın çoñ uruularının biri Kızıl börk
boluçu. Mından başka etek-jeñin juldurup törgö kaçıp çıkkan jöö kişidey, too
eteginde jayloo küzötünön ayrılıp, kazak-oruska berip too jakalap, karagay kesip,
Asıga kelip jer jıttap oturgan Alma-Ata uezdinin Janışı, Kañlısı, dagı başka
ar uruudan jıynalgan kodura kurama el bolo turgan.
Ası — Ala-Toonun kır arkasınan oyup algan aştoodoy, uzun keñ jaşıl aymak.
Töşün jogoru berip, kerilip suykayıp turgan suluunun oñ iynin japkan kalıñ kara
tarmal çaçtay bolup, Asının oñ jagın karagayluu toolor basat. Aymaktın boyunda kök
jeek bolup akkan Ası suusuna aylanadagı katmarluu kalıñ uluu biyik, kırtışkırtış uzun adırlardan salaa-salaa bolup tunuk bulak, möltür kök suular
şarkırayt.
Jardın kün çıgışı iyrilip bütkön uzun adırlar. Oşonun etegine çeyin tutaş
jayılgan keñ jaşıl jayık, uluu koltuk sıyaktuu. Jayıktın beti kara kurttay
kaynagan tört tülük mal. İyin tireşkendey jılga-jılga bolup taramdalıp, boy
jasap jatkan kazak dünüyösü — jayloo malı kanatın jazıp, kök jayıktı kaptay
basıp, ererkep dooron süröt. Kök-jaşıl talaaga tögüp koygon jasalgaday aylananı
jandandırıp, jaşartıp turganday. Demeyde ele toluk turgan dünüyögö körk
bergendey. Kalıñ el jaylata jaylasa da aymak kızıgınan, jaşıl törünön,
jaştıgınan ayrılgan jok. Kütürögön kalıñ maldın ortosunda kamıştuu aydıñ
köldün aralıgındagı kaz, ördöktün jumurtkalarınday bolup, bölök-bölök uya sıyaktuu
iyrilip, tegerektelgen sansız köp appak ayıldar. Jayloonun bütkül tiriçiligi köz
aldında, tay kazanda kaynagan suuday bolup, karşı-terşi kozgoluşup, janduu
tiriçilik künü kaynayt.
Mezgil avgusttun başı bolgonduktan, Asının tünü salkındap, küzgü jaanı köböyö
baştagan ele. Bügün da tüşkö çeyin asmandı surgult tuman basıp kelip, bir dalay
ubakıt jaan jaagan. Azır çañkay tüş bolgondo kalıñ buluttun bardıgı jırtılıp
ayrılıp, tuş-tuşka jayılıp köçüp ketip jatkan.
Juulup tazarganday açılıp, kök möltür bolup turgan asmandan Ası aymagına
jaynagan jarık kündün şoolası da tüşkön ele. Birok dal uşul kez aştoodoy Ası
jayloosunun bulut arasında turganday, kaçankı bir konuşunday kılıp körsötö
turgan. Antkeni, aylanadagı katmarluu, kalıñ karagayluu kara toolordon ak sur tuman
ali ketken jok. Ala-Toonun başına çögüp ötkön, tünöp ötkön kara koçkul koyuu sur
buluttun tömöndöp uçkan jartısı karagayga, jartaşka jabışıp, jayıla kaptay
üyülüp, üyrülüp turat. Jalkootay bolup akırın kaalgıgan ak tuman Ası
aylanasındagı toolorgo çubatılgan seldedey orolup, buralıp jüröt.
Biyik too menen dal koşulgan jeri koyuulanıp, koçkuldanıp ketet. Kıynalıp,
örttönüp koşulganday, karagayluu biyik çokunun başı tuman içinde türkün tüstüü
suluu, zakımduu kezine maaşırkap, buluttuu kabagın çıtıgan sıyaktanat. Oorduk
menen, azap menen emes, köñüldün jayluu, ırahattuu, tınçtıgı menen ererkep
çıtıgan sıyaktuu. Tumanduu asman kubantıp kalkıtkanday. Zakımduu kıyal buluttuu,
salmak menen koş-koşun aytıp, jogoru kötörülüp, toonun başınan aşıp barat.
Jayıktın üstündö keñ asmanda kezek-kezek mamıktay bolup ak buluttar kıdırat.
Kök-jaşıl talaalarda, kiçinekey döñdördö ayıl, mal üstündö momunduk belgisindey
bolup ak buluttun jeñil, jayluu kölökösü tütündöy, buuday töñkörülüp, sızılıp ötöt.
Bozomtuk aba menen jarkıragan jarık ooşot. Adam oyundagı ökünüçtüü eles menen
künçubaktuu kızıktuu ırahat saatının oolaşkanı sıyaktuu, armanduu keçeegi ısık
kündör menen küdüktüü, küptüü bügünkünün oolaşkanı sıyaktuu.
Keçee Asıga Alma-Atadan çıkkan köp asker kelgen. İçindegi başçısı, uezd
jardamçısı Hlınovskiy bul Asıdagı Kızıl börktün sır berbegendey tomogo tuyuk
naarazılıgın sezgendey. Aldında boluş, tilmeç arkıluu ugulup jatkan jaysız
kabar bar ele. Anın üstünö Jarkentke karagan Alban jarmañke başına jıyılıp,
«berbeybiz» degen jooptu aytıptır. Küñgöydögü kırgız da alay-dülöy bolup jatat.
Ala-Toonun koyun-koltugunun, oy-kırlardın bardıgı iyin tireşken karagayday bolup,
birigip tutaşkan karşılık belgisin bildirip turgan kez. Bir Ası gana emes, AlmaAta, Pişpek, Jarkent, Karakol, Lepsi, Taldı-Korgon — bardıgı teñ örttöngönü
dayındalıp kütünüp turuşat.
Alma-Ata ulugu bul jaydı jakşı bilüüçü. Oşonduktan kazak ortosuna köp çıgıp,
kataaldık menen atagı jayılgan Hlınovskiydi atayı çıgargan. Janında toguz
soldatı bar, bir neçe mayda çinovnikterinen ondon aşa kişi ele. Birok Asıga
atayılap kelgen jumuşu — adamdardın tizmesin aluu. Eldin ayabay añdıp, bagıp
oturgan darttuu maselesi. Tuñguyuk jaranın üstünö kirip, tabıptın kanduu
makisindey, eldin tınçın ketirip, tuylatıp turgan masele.
Bul maanaydı muruntan kütsö da, keçee Asıga kelgenden beri uluk birotolo
sezgen, el kabagı karış jabılgan, suuk köz menen karayt. Uluktarga arnalgan üydü da
boluştar arañ degende apkelip tikken. Soyuş, jasalga-jabdıktardı da arañ bergen.
Demeyde kaypañdap jürüüçü boluş, kandidat, starçındardın da maanayı tüşüp,
kur süldörü jürgön sıyaktuu. Özdörünö arnalıp tapşırılgan jumuştu çama kelgençe
başkaga jüktögüsü kelet. Orusça bilbegen bor kemik, joon kursak boluş kayta-kayta
ulukka kelip:
— Taksır, eldin jayın bilbeymin. Jalgız bizdin kolubuzdan iş atkaruu kıyın
bolup turat. Uşul eldin Döölötbak, Jılkıbay sıyaktuu karıyaları bar, oşolordu
janıñızga çakırıp alsañız kantet? — dep alda neçe iret aytkan.
Uluk başında boluştu jer-jeberine jetkire zirkildep, uruşup, kuup çıksa da,
közün alaytıp, jer tepkilep çamınsa da, kee bir starçındı boz üygö kamatıp, ares
kılıp koyso da ayagında boluş sözünö erksiz köngön da:
— Oşolordu çakırıp kel. Janıbızda bolsun,— degen. Bügün tañ atkandan beri
Döölötbak, Jılkıbay janına eerçite kelgen köp karıyaları, joon semiz bayları,
kızıl börktün irdüü kişileri menen uluktun janında boluştu.
Eldin kabagın astırtan sezip baykap algan uluk özdörünün kalaadan çıkkan tobun
azsınıp, anın küçünö anık işene albay erteden beri jaanga, ılayga karabay Asının
tegeregine jıyıp jatkan. Kelgenderdin içinde köpçülügü sanakçı, bir katarı sot,
pristavalardın jibergen strajnigi, dagı başka oşolor sıyaktuu ar türdüü jumuş
menen jürgön birin-serin selsayak kişiler boluçu. Jıyında jıyırma çaktı adam
boldu. Kazak jıyınında murunku ubakıt bolso çoñ top sıyaktuu körünöör ele.
Toptolup kelgen beş soldat bolso da eldi ürpüytüp, çoguusu menen çoçutup-ürkütüügö
jaray turgan. Bügün jıyırmaday kural asıngan adam aylanasına kelgen soñ,
oroñdogon uluk kejektep, keyrektey basıp, el kişilerin çoçutup kagajıtuuga
kirişti. Birin-serin çabarman starçındı öz kolu menen sabap jiberip boluş, biy
karıyalardı boyun jazdırbay aykırıp, nıgırıp, bet karatpay jazgandırıp turdu.
«Tüş çende Sögötü boluşunan jumuşka alına turgan ; jigitterdin tizmesi
tizilmek. Uluk kelip nıgırıp, tizme alganı jattı. Eldin boluş, biyin, karıyasın
jıyıp alıptır. Tizmeni bergeni jatat. Tilmeç tizmeni ulukka alparmak. Döölötbak,
Jılkıbaylar unçukpay oturuşat. Moyun sunup kalışıptır. Uluk çoçutup, atayı
jazgandırganınan zaardanıp turgan körünöt» — degen kabarlar Ası aymagındagı
bardık elge jaandan kiyinki kürkürögön kündün dobuşunday bolup daroo taradı. El
dür etip kabarlaşıp-kamdanıp bir ayıldan bir ayılga attuu-jöölüü bolup çuburup,
ar jerge kalıñ-kalıñ toptor jıynalıp kaldı.
— Kokuy, baldardı alıp ketkeni kalıptır.
— Soldat kaptap ketiptir.
— Döölötbak, Jılkıbaylardı kıstap jatat deyt! — Azamattardın ketkeni go
emi. El başına kün tuuganı go?
— Kayda bul eldin erkegi? — degen sözdör karı-jaş, uluu-kiçüünün oozunda
çalkıp jangan örttöy bolup jalındap ketti.
— Oo, kuday, oo arbak! — degen katındardın dobuştarı da çıktı. Ar jerge
toptolup jıyılgan jıyın bir tuugan jerinde çıdam tappay ekinçi jıyınga kelip
koşulup, andan üçünçügö karay jöö-jalañdap çubap, jogoru karay lakıldap kaptap
kele jattı.
— Jürgülö, emne turabız?
— Uşundan kelgendi körölük. Dalay eldi ıylatkan kanday eken, bilsin.
— Kayda munun boluşu, starçını kayda?!
— Karıyalar emnege alardın janında oturuşat?..
— Basa, oşonu aytsañçı. Ala ber özüñ dep, emnege mınday çıga berbeyt!
— Er-azamattar kayda?! Emnege attarına minbeyt, eç bolboso, aydıñın emne
körsötpöyt?!
— Bulardın jürögüñ çayıltuu kerek ele. Eç bolboso, algaçkı jolu betin
kaytarıp, tizmeni berbey jiberüü kerek,— deşken top içinen neçen türdüü sözdörü
tınım albay kobur-sobur çıgıp, köpçülüktün kızuusun arttırıp kele jattı.
— «Er-azamattar kayda» degen sözgö joop aytkıç da tabıldı. Bul aldınkı ketken
toptorgo jañı gana entigip jetken jöö jürgön koyçu çal boluçu.
— Kızıl börktün soyul karmoogo jaragan azamatı jana ele tegiz attanıp, mınabu
Joordun aşuusuna karay bettep, karagayga kirdi.
— Koyçu, ıraspı?
— Kay jerge jıyıldı? Kaçan öttü? Emne bolup körböy kaldık?
— Jana bir kalıñ top tigil tarapka ketken ele, jılkıbı dedim ele. Alardın
ketkeni ıras bolso kerek.
— Oy, tilegiñerdi bersin. Algan betterinen jalgasın.
— E-e, arbak koldoy gör. E-e, Rayımbek ata!
— O, kuday, er-azamattı saktay kör, baldardın alı emne bolot? Körgön kündörü
emne bolot? Jalgızım,— dep kedey kempir ıyladı.
Közünün jaşı ketip, jalınıp jürgön kartañ baybiçe, kız-kelinge çeyin
jaştarın sürtüp, kızargan jaştuu köz menen ulukka tigilgen üylörgö jaltak-jaltak
karaştı.
— Oy, kim baştap ketti, kança jigit,— deşip kayta suradı.
— Basa kim baştadı?? Bul kay ubakıtta jıynalıp kaldı?
— Iras ele, muruntan süylöşkön sözdörü, jıyındarı jok turup ele emne kılıp
dayın bolo kaldı?
— Dayın bolboy, uşu kordukka kim karap oturat? Başıña kün tüşpöy turgan çıgar.
— Ooba, başıña kün tüşsö, zamatta süttöy üyrülörsüñ, Albandın balası.
Kabarçı çal köptün aldına çıgıp, tayagına süyönüp zntigip turup:
— Uluk tizmeni algızdı dep kabar çıgışı menen el artka jügürüşkön jokpu?
Ayıldan ayılga toptolup küymölüp jıyılgan toptor bir saattın arasında eki-üç jüz
kişi bolup kaldı. Koldoruna mıltık taap algandarı bar.
— Ooba, mıltıgı bar jigitter bar go...
— Tabılat, tabılat ee!
— Mıltıktarı az ele, birok baarında teñ soyul, çokmor bar. Jıyılıp algan soñ
kayda, kayda barabız deşkende, kızıl Ibıray: «Jür, artımdan eerçi, mınabu
tokoydu kesip ötüp, dal oşol ulukka tikken üydün jelkesinen çıgabız. Andan soñ
tizmeni çını menen ala turgan bolso, körö jatabız» — dep oşol baştap ketti.
Jigit attuular baarı oşonu koştop, arbak kötörüp çaap jönöştü. Arttarınan da
agılıp ketip jattı. Bizdin Matay da kunanına minip ketti.
Bul aldıñkı top ele. Añgeme tıñdap oturganda, arttarınan kele jatkan dagı bir
neçe toptor kelip koşuldu. Artkılar çaldın añgemesin közdörü menen körgön eken,
toluk ırastadı.
El tegiz Ibıraydın atın han kötördü.
Arbagıñdan aylanayın-ay. Basa er başına kün tuuganda, oşondoy bir jigerdüü
jan nege çıkpasın.
— Ibıray kalmaktı, kıtaydı, kırgız, kazaktı da tügöl körgön.
Al soguştun da jönün bilet...
— Oo, albı?!.. Al bilet.
— Erdin, azamattın zamanı buzuk zaman bolup turat go. Antpese, al çın baatır
emespi.
-— Baatırı baatır, denesin körböysüñbü?
— Karasoyulga kelgende jalgız özü tak beş kişige tötöp berüüçü ele! İşi kılıp
jolu açılsın!..
— Saparı oñ bolsun.
Jigitterdin tobun baştap eerçitip ketken Ibıray ekeni ıras ele. Al keñ
dalıluu, zor, joon kızıl jigit bolo turgan. Jaşı otuzdun içine kelgen, kılday
katuu, burguday kara murutu, çokço sakalı bar er jigit ele. Kızıl tebetey içinen
özünö şaylap on çaktı mıktı jigitti eerçitip alıp, kalmaktan, kırgızdan,
aylanadagı kazaktan üyür-üyür jılkı tiyip, birinen birine ötközüp ılayım at
üstündö jürö turgan.
Atagı çıkkan er, öjör, kıraakı, sergek uuru ele. Kiyinki kezde kaçıbıraak da
jürdü. Özünün da, joldoştorunun da bardañke mıltıgı, altı atarı, aybalta,
nayzaları dayın bolo turgan.
Tañ erteñki ayıl-ayıldan çuburup jatkan top öz ayılının üstünö kelgende bul
janındagı on, on beş jigiti menen ılgıy jaragan saykülüktörgö minip, kıljelektüü
nayzanı kötörüp çaap kelip:
— Jürgülö menin artımdan. Bügünkü kündön kalgan jan — jan, mal — mal. Kırk
jıl kırgın bolso da ajalduu ölöt. Uezd bolmok tügül, jandaralı bolso da körüp
alayın. Tek tizmege kol koysun. Oşondo oyundu baştaybız. Jür, emnege turasıñ,—
dep toogo karay kalıñ toptu çuburtup çaap jönögön. Azırkı ubakıtta bular tigil
Joordun tömönkü kara çatına kirip alıp boy jaşırgan soñ, artkı eldin bardıgına
kabar jiberip jıygızıp alıp, oşol araga turup, tegiz jıyılgan jıyınga bir az
kızuu süylöp işenimdüü sözdör aytkan. Oşondon kiyin artınan çuuldap, kubanıp
eerçigen bir neçe jüz jigitti baştap alıp, aldına özü tüşüp, kalıñ karagaydın bir
kabat içi menen too kıyalap, birese kırga çıgıp, birese tereñ çat, saylarga tüşüp
ketip, uluktardın kır jelkesine jakın betten agılıp kaptap kele jattı.
Oşentip bir saattay jol jürgön soñ Ibıray baştagan kol jar taştuu çattın
jayıkka çıga turgan oozuna jakındap kelgende, Ibıray jigitterin bir buygat
koltukka iyirip toktotup taştap, özü janına bir joldoş alıp karagay için aralap
etekke karay kuyulup çaap ketti.
Tikken üylördün dal jelkesinde kapka sıyaktanıp bütkön koş jar taş bar ele.
Oşogo kelgende attan tüşüp, oydogu jıyınga serepçilep karap oturdu, belgi küttu.
Demi dirildep, murutu tüktüyüp surdanıp, kaçırıp kirçü mezgilin küttü.
Korum taştın başınan tomogosun tartkanday oydogu kıymıldı kirpik kakpay
kadalıp karap: «Tülkünün kızıl jonu kaçan bulañ etet» — dep telmirip kütkön aç
kıraanday bolup, oydogu uluktu azır alıp tüşö turgan jemi sıyaktuu añdıp karap
oturdu. Oyunda aşıktırgan kızuuluk bar. Bul küngö çeyin ızaga batırıp, zıgırın
kaynatıp kelgen duşmanına emi tişin kayrap, kızıkkanday öçükköndük bar.
Artında tilenip jalanganday bolup uurdanıp turup, çıdamı ketken köp jigiti
turat. Alar korum taştan kaça turgan oljonu toogo çıgarbay, jayıkka tüşürüp alıp
ketkeni köökördöy kuyula turgan algır öñdüü, oozu kanduu kumayık sıyaktuu.
Köptü bilgen karı añçı kaça turgan betti murdatan boljop alıp, oşol örüştü
aldı menen kelip özü alıp, emi öñüttöp bagıp ajalduu kiyikke sugun kadap oturganga
okşodu.
Bul kezde Hlınovskiy aylanada bolup jatkan abaldı eskerbey, kenebegendey
bolup, aldındagı karşılıgı jok boluş, starçındar menen momun karıyalardın
tobuna zaarın çaçıp, kaardanıp, ses körsötüp turgan. Az bolso da aytkanı
atkarılganga okşop, el kişileri jıynalıp, karşı aldında muñayım kebete menen
unçukpay oturuşat. Tizmege kişi ketti. Al eski tizme, eç nersesi anık emes, çala,
çatak tizme. Emi oşogo karap, starçındın içindegi jigitterdin toluk sanın alıp,
azır ele tizme tüzüşmök.
Hlınovskiy Asıga kelip, öz kolu menen tizme tüzdürüüsünö Alma-Ata ulugu sayasiy
maani bergen. El algaçkı kezde uyulgup ürköt. Oşol ürküü üstündö birine-biri malça
süykönüşüp barıp, ayagında jalpak kanatın jayıp, tutaşkan karşılıkka bet koyup
ketüügö bolot. Oşonduktan üyügüşüp, emne kıların bilbey, daldırap turgan çagında
çoñ kalaadan ataktuu uluktan ar jerge bir neçe kişi, kural asıngan soldat menen
çıgıp, toptu sestentip oturup, öz kolu menen tizme tizip jiberse, anın artınan el
jaltaktap, çoçulap kelip, ayagında kaamıtka başın kirgizet. Jalgız ele algaçkı
daldırap añırayıp kalgan kezin ketirbey, işti tez bütürüü kerek. Oşol ubakıtta eñ
algaçkı dürdükkön toptu kol menen jetelep alıp ketse, kalganı artınan özü da
umtulup çubay beret. Aldıñkını körüp, şumduk emes ekenin sezet.
Ekinçi özgö elge: «Asıdagı Kızıl börk köndü, eçtekesi ketken jok. El bolso,
oşondoy bolsun» — dep jalgan kabar taratuu da kerek. Hlınovskiy Asıga kelgendegi
maksatı uşul. Uşunu er başına kele turgan mildet dep .tüşüngön, kul sıyaktuu joon
moyun toñkuldak törö jıyılgan el kişilerinin: «Azır aytabız, süylöşüp köröbüz» —
degen sözdörünün bir da birin tetiri bastırbay, tizmeden başka bir ooz sözdü
süylötpöy iyirip turdu.
Bul abal tañ erteden beri tizme kelgençe bolgon ele.
Döölötbak, Jılkıbay menen kelgen el kişileri boluştan, starçından ümüt
kılgandı alda kaçan unutsa da, soñku ubakıtka çeyin eç bolboso Döölötbak menen
Jılkıbay birdemeni aytaar dep ümüt kılgan. Oşolorgo kayta-kayta jaltaktaşıp:
— Uşu til katpay ölöbüzbü?
— Basa birdeme dep emnege baştaşpayt?!
— Dökö, eldin jayın körüp oturasıñ. Tomogo tuyuk tizme berip, bir ooz aytpay
kaytkanda elge kaysı betibiz menen karaybız?
— Sözüñdü ukkanı oturabı? Nıgırıp turganın körböysüñbü? Emne deyt,— dep
Jılkıbay Döölötbak üçün joop berip, janındagı eldin küñkülün jaktırbadı. Birok
öz köñülündö da mınabu sıyaktuu bolup jatkan kalıñ naarazılık bar ele. Al içinen:
«Tizme alsa alar, karşılaşabız dep uşu kargan başıbız menen türmögö tüşölükpü?
El jigit jıynoogo kelgende öz akılı tabar. Kimdi karmap alar eken körömün» — dep
içinen gana eregişip, sırtınan ulukka karşılaşpay, unçukpay oturgan.
Döölötbak Jılkıbayga uşu sıyaktuu sözdü aytsa da, uluktun özünö karap süylögön
sözdörünö jalpañdap, ıldamıraak joop berip, tizme aluu gana emes, jigit aluuga da
oşonçoluk küyşölö koyboy turgan sıyaktuu.
Oşentip oturganda uluk tilmeçti tizmege jibergen. Buga çeyin eki karıyaga karap
kamalıp oturgan el kişileri:
— Bul emne özü?
— Bul kündü itke bersin.
— Biz uşunda emnege oturabız?! — deşip, kübür-şıbır etip, naarazı bolgon jüz
menen tomsoruşup tañkalganday bolup, bir-birine kayta-kayta karaştı. Baarın teñ
Döölötbaktın unçukpay oturgan oturuşu bögööt bolgondoy, oşol kıynaganday boldu.
Bul jıyında el kişilerine bir ooz söz aytpay, sırtı momun bolup unçukpay
otursa da özünün, emne kıla turganın anık bilip oturgan Döölötbak karıya ele. Al
Alma-Ata uezdine karagan kızıl börktü köp zamandan beri oozuna karatıp, biylep
kele jatkan joon, mıktı karıya bolo turgan.
Ata-babasınan beri karay uşul öndürdün elin biylep, töştöp kelgen joonduk
bedelinen başka, munun ayılı bardık Alban içindegi eñ bay, eñ köp ayıl boluçu.
Asının tüştük jagında içke özöndün aydıñında kapkara çuñkurday bolup kök
tumanga oronup, iyin tireşken kalıñ karagayluu aymak bar. Oşol çakan talaa aymagı
Döölötbaktın atası Derkenbaydın ata konuş mekeni bolgon. Kızıl börkkö karagan
çüygün konuştun eñ kırtıştuu jeri oşol ele. Malga jayluu mıktı jer.
Oşol aymaktın önö boyu — too, talaasında kalıñ karagay, kök özön, çalkıgan
darıyası bar degendey — uşunun bardıgı teñ Derkenbay, Döölötbaktın neçen
miñdegen jılkısına, alda neçe miñ koy, iri karasına tolup çımçıp buuganday
bolup, şirelip, bıgıp, tolukşup turgan. Tukumu öskön bir atanın baldarı bul kündö
üç jüzgö jakın jan bolgon. Oşol üç jüz jandın enesi karı baybiçenin ali da közü
tirüü ele.
Uşu sıyaktuu mal menen başının baylıgı kızıl börk kçinen Döölötbaktıp atın
kıdır daarıgan baydın atınday atandırçu. Tört tülügü şay bolugigolup turgan bul
turmuş anı özgölörgö kasiettüü kişidey körsötö turgan. Oşonduktan ak degeni
alkış, kara degeni kargış bolup turgan zamandar bolgon.
Oşol Döölötbak bügünkügö çeyin artınan eerçip kelgen el kişilerin unçukpay
oturup uluk aldına oodarıp, jıgıp bermek niette ele. Oşonduktan kıbır etpey
kebelbey, ulukka jabışa tüşüp, atayı jım-jırt bolup oturgan. Başında, algaçkı
jigit alat degen şoburat çıkkanda, bul da köp menen birge «berbegen tuura» degen
sözgö çıgıp kalganday bolgon.
Dal oşol kezde kalaadan uulu kelgen. Oşol çala-bula orusça okugan, kiyinki
kezde soodager bolup uçu-kıyırı jok mal taap, ayıldı, dünüyönü biyley baştagan.
Kalaada kee bir uluktar menen taanış, tamır da bolgon. Oşonun emdüü çoñ epkini
atasının algaçkı sözün toktotup, «tek jürsöñ, tok jürösüñ, bay bolosuñ» degen kepke
keltirgen.
Oşonu menen ulukka da, elge da bir ooz söz aytpoogo söz baylaşkan. Çındap
kısmakka alıp ketse, uluk jakka çıguu kerek. Kazak bekerge kırgın bolot. Mal, dünüyö
çaçılat, eptep baş kalkalap turuunu tuura tabışkan.
Oşentip, adette elge ar bir çoñ iştin kezinde birdeme aytıp oturçu önökötü bar
Döölötbak unçukpagan soñ, özgö kızıl börktör baş biriktirip kamkorduk körböy, söz
baylabay, aylanası menen katnaş da jasabay tımıp kalışkan. Bügünkü kabardın
Ası elin başına çagılgandın ogu tüşköndöy ürkütüp çoçulatkanı uşundaydın
saldarınan boluçu.
Döölötbak unçukpagan kalıbında otura berdi. Mañdayındagı eldin çıdamı
tügönüp kelip, ayagında:
— Mintip oturgança ketelik.
— Koy, ketelik. Emi emne kılsa, uluk öz bilgenin kılsın.
— Iras, emne kılsa da, bizge kılsın. Elge kaysı betibiz menen karaybız? —
deşip, uşu çeçimge tegiz kelip kalganda, tizmeni çabarmanga kötörtüp, tilmeç kirip
keldi.
Uşu eñ akırkı kamçı sıyaktuu bolup Döölötbak, Jılkıbaydın tegereginde oturgan
Kızıl tebeteydin baarı birdey:
— Al turgula.
— Tur, turgula... — deşti da, ırgıp turuşup, uluktun, soldattın kıjıñdap, anamına deşkenderine karabastan, oñ jaktagı kiçine beles astındagı koñşu ayılga
karay çuburup, toptolup jönöştü. Soldattar aykırıp, kıykırganday boldu ele:
— Biz boluş, starçın emespiz, el kişisi bolso tigil karıyalar bar,— dep bireköö surdanıp joop berdi da, jürüp ketişti.
Bular belden aşıp, eñ çetki ayılga kelgende bayatadan tömönkü ayıl-ayıldan
jıyılgan katın-kalaç, kempir-çal, bala-çakanın bardıgı aldılarınan kalıñ tobu
menen karşı basıştı. Janagı ar jerde üyülüp jürgön (Top kişiler azır da alda
neçe jüz kişidey bolgon eken. Baarı teñ tomsorup muñduu. Köpçülüktün jüzündö bugup
turgan açuu ıza bar. Katın-bala közdöründö möltüldöp, iymenip turgan jaştar.
Aldılarınan bular kezikkende erkekter jakınday berip:
— Alıp ketmek boldu... er-azamattar, koş bolgula...
Ayrıldıñ, ayrıldıñ kulunuñdan,— dey bergende, aldıñkı katındar tobu
demeyki koşoktun dobuşuna salıp:
— Kulunum, jalgızım...
— Kuuragan uluk... botoyum... — deşip saydı azan-kazan kılıp çuuldap koyö
berişti. Joktoo, zarloo, kalıñ ızı-çuu köktü jañırttı. Seldey kaptagan boydon
..çuuldap, ıylaktap, beleske çıgıp kalıştı.
Törölör ızı-çuunu uga salıp kaptap kele jatkan topko közü tüşüp, kuraldarına
umtuluştu. Köp mıltıktın kuroktoru şırt-şırt, şart-şurt açılıp jabılıp, koldo
karmalıp kezelip kaldı. Dal oşol çakta jelkedegi jartaştan samsıp çıga kelgen
kalıñ koldun kıykırık-çuusu da ugulup kalgan ele.
Uluktar tobu oşol jakka jalt-judt karaşıp:
— Bul jakta, mında...
— Bulardı kara,— deşip öñdörü kaçıp şaşkalaktap, mıltıktarın kezep
kalıştı.
Ibıray bayatadan beri añdıp oturup el kişilerinin köpçülügü uluktun üyünön
topurap jönögöndö janındagı jigitin çurkatıp, artındagı aşıgıp turgan
jigitterin tezinen daroo jıygızıp algan ele.
Katındardın çuusu Ibırayga da, bardık jigitterge da eñ soñku belgi bolgon.
Korkkongo koş körünüp, uluktarga karşı aldına çıkkan katın-kalaçtın tobu da
jasanıp kele jatkan joo sıyaktandı. Bular aylananı karap kamap alıp, el atayı
soguşka, kötörülüşkö tegiz belsenip çıkkan eken dep oyloştu.
Uluk tobun dal uşul kezde eç kim başkarıp biylep, başçılık kılgan jok. Ar
kimisinin köz aldına kalıñ eldin kaptaganı turgan duşmandıgı elestep, emi ajal
saatı tayangan sıyaktandı.
Şaşıp kabarlaşıp, kokusunan ürküp çoçup kalgan top algaçkı: «mıltık al» degen
kıykırık menen birge tegiz kuraldanıp kalgan ele. Oşol obolku epkinden esi çıgıp
alaktagan toptun içinen kee biröölör birotolo esin jogotkondoy türü bar. Azırkı
abalda uluk tobunun atıştı baştoosu oldokson ekenin bile tursa da bir, eki, üç
soldat buyruktu kütpöstön, jelkeden çıkkan jigitter tobuna karatıp tars-tars
mıltık atıp jiberişti.
Ibıraydın tobu jañı gana ızı-çuu menen körünöögö çıgıp çeptey tutaşıp alsa
da, aldılarınan tizile kalgan soldattardın mıltıgın körüp, bir saamga
oylongondoy, arbaşkanday bolup unçukpay turgan. Birok köpçülüktün turuşu uşu
bolgonu menen Ibıray özü janında mıltıgı bar joldoştoru menen murdatan ele
kuraldarın koluna karmap dayar turgan. Kezenip kezek kütköndöy.
Soldattardın algaçkı ogunun artınan ekinçi, üçünçü mıltık dobuşu da, kürs-kürs
etip udaalap, ileeşip ötüp, uluktun üyünö özgölördön jakınıraak kelip turgan ele.
Algaçkı mıltık oşolorgo karay kezelgen. Koldun bul çetinde mıltık jok ele, zuu-zuu
etip ızıldap ötkön oktordon attarı koşkurup, ürküp, orgup-orgup ketti. Bul jerdegi
köpçülük ketençiktep japırılıp, örgö karay jönöştü. Çoçup ürküp, atkıp ketken
attarı öydögö karay oynop çıga berdi.
Oşol kezde Ibıray aldındagı taştak betke ördöp çıga berip:
— At! — dedi da, özü janagı jıkkan soldattın mıltıgınan çıkkan jeñil kök
tütün taray bergende bardañkeni basıp jiberdi.
Dal oşol kezde janındagı üç-tört mıltık da ün koşup kürs-kürs etti. Jartaştuu,
karagayluu too zor dobuş menen jötkürüp-jötkürüp jibergendey boldu. Bulardın
tütünü suyula bergende, Ibıray közdöp atkan soldattın deldektep barıp artına
karay uçup tüşkönü köründü. Eki jak apır-tapır bolup atışıp kaldı. Katın-kalaç
murun ugup körbögön köp mıltıktın dobuşuna karabay, aldındagı uluktarga karay ali
da çuuldap toptobu menen çuburup kele jattı.
Azırkı karşı-terşi atıştın soguş maydan ekenin ukkanı da, ukpaganı da bar.
Birok kim-kimisi bolso da jandan keçip, çoñ tolkunday uluktarga karay kaptay turgan
boldu. Soldattardın mıltıgı, algaçkı iret tapıratıp bir-eki atılgandan kiyin
basañday baştadı.
Hlınovskiy:
— Toktot, toktot, atpa, atpa!.. Artka çegin... Mınabu oygo tömön karay,— dep buyruk
berip, kamalgan toptun aldın tosup ıktay jönödü.
— Çeginüü, çeginüü kerek.
Atışpoo kerek... kişi salıp toktotuu kerek,— dep baştadı.
Birok oşol sözdü aytsa da, eç kimisi takat kılalbay, oygo karay ıldam-ıldam
basıp çuburup, çeginip bara jattı.
Orundarında boluş, starçındar, Döölötbak, Jılkı' baylar kaldı. Keñsedegi
barlık kagaz, tizme da jurtta kala berdi. Tilmeç uluktardı eerçip ketti. Soldattar
kayra burulup karay albay, tegiz jöö jalañdap jönöp berdi. Ibıray algaçkı mıltık
dobuşu çıkkanda ürpöñdöp kalgan jigitterdin bardıgın, özü bir soldattı jıkkan
soñ aykırık salıp, kayta jıyıp aldı.
Oşol kezde adegende çoçulap kalsa da, artınan esin jıyıp alıp, kayta kelgen
jigitter kaçıp bara jatkan soldattardı körüp:
— Emi kaptoo kerek! Kapta! Kapta! — deşip jartaştın daldaasınan çıgıp ilgeri
karay umtulup kirişti.
— Jok, kaptaba! Kırılıp kalasıñ, çapkılaba! Tokto,— dep Ibıray aykırıp
toktotup saldı.
Emi alar kaçtı, eç kimisinin atı jok, tegiz jöö, Uzañkıray tüşsün. Koldorunda
kural jok. Bekerge kırılasıñbı? Obolu mınabu keñselerdi basıp al. Oşondon
kiyin eki jarılıp, eki jagınan kamap oturup, alıstan Uruş salabız. Eneñdi...
Öñçöy jöö nemelerdin azır ele zaarası uçat, emi kan çıgarbay turup kuralın
alabız,— dedi.
Al sözdör bul ubakıtka çeyin akılı orduna kelbey çoçulap, birese korkup, ürküp
ketip, birese taşkındap, özgöçö baatırsınıp ketip, boyun biyley albay turgan
toptun jürögün ornukturup, saal esterin jıyganday boldu.
Jöö baskan top kaçkan betinde toktoboston jartı çakırımday jerge ketti.
Mıltıktarın kurulay kayta-kayta çoçoñdotkonu bolboso, atuunu tegiz basañdatıp
toktotkondoy boldu. Birok birotolo basılıp kaldı debesin dep anda-sanda
keñselerden aşırıp bir ok, eki oktu gana toogo jakın jerlerge atıp jattı.
Ibıray da azırkı abalda oşolor kılgandı kılıp turdu. Tigiler kança atsa, bu
da oşonço attı. Murdatan maşıkkan jigitter mergendiginin arkasında kaçıp bara
jatkan toptun artı menen eki jagınan bardeñkesinin ogun burk-burk ettirdi da turdu.
Bul oktor alardı atayı oydon tömön karay aydap bara jatkan sıyaktuu ele.
— Kuu oşondon, kuuy ber, azır kişisine tiygizbe! Birok artkı toptun apkıtının
tübünö tüşürüp at! — dep janında özü menen birge kezek atıp turgan jigiti Kasenge
kayta-kayta akıl aytıp turdu.
Uşu atış menen, ok menen arbaşıp Ibıraydın tobu turganda, özgö jigitterdin
köpçülügü attın başın koyö berip, keñselerge kelip ügülüp tüşüp topurap jattı.
Soldattar kaçkanda, añırayıp turup kalgan katındardın tobu da uşu kezde
keñselerge jetken ele. Çaap kelip jatkan jigitterdin kee biri jer tarpıgan açuu
menen tigilüü turgan üylördü soyuldap öttü.
Ulukka körsötkön sesibi, bolboso kıjıldagan kektin birdeme izdep kur karbañdap
şaşkanıbı, aytor, kazaktın açuusunun bir türkün körünüşü uşu boldu. Algaçkı
çapkılap kelgen top içinen eki-üç jigit boş turgan boz üylördü soyul menen salıpsalıp ötköndö kiyin kelgen toptun dalayının soyul, çokmorloru bir neçe üylörgö
tapır-tupur tiydi.
Bulardın içine alda kimden korkorun bilbey paanalap kaçıp tıgılgan boluş,
starçındar, üygö tiygen soyul öz baştarına tiygendey bolup, kurulay esi ketken
çoçuloo menen alaktap, koldorun kötörüp jazganıp, baştarın kalkalay berdi.
Akırında top esin jıyıp, köpçülük attan tüşüp, basıp kelip üydün içindegi
kagaz, kiyim, juurkan-töşök, kilem, kiyizdi tuş-tuşka çaçıp bıçak menen tilgilep,
taş-talkanın çıgardı. Jıyırma-otuzday kişi tizme uşu çıgaar dep koldoruna
tüşkön kitep attuunu ayabastan ayrıp jattı. Bulardın köbü törölördün joldo okuuga
algan jazıksız romandar ele. Tizmenin özün taap algandar da janagınday kılıştı.
Şuuduragan kalıñ kagazduu çoñ kitep bir saattın içinde tilim-tilim oyku-kaykı
bolup kol-koldo çaçılıp, tıtıldı. Katın-kalaç menen aralaşıp ketken jarımjartı el uluktardın üydö kalgan kiyim-keçegin julup-julup alışıp keypinen
ketirip, jeñin jeñ, boyun boyço barça-burça kılıp alıp, darıldatıp ayrıp jattı.
Döölötbak, Jılkıbaylar alda kaçan jan soogalap bezip ketişken ele.
Bul kezde soldattardın karaanı uzap, çakırımdan aşık jerge ketip kalıştı.
Ali da ıldıylap çuburup oygo karay kaçıp baratıştı... Aldılarında jatkan bir
kalıñ jılkı bar ele. Oşogo karay bettedi...
Oşonu körüp alıp Ibıray keñselerge çaap kelip kıykırıktı salıp jürüp,
jigitterdi kaytadan atka mingizip aldı. Birok, jılkı içine bargan soldattardın
bir-eköö atka minip kalıptır. Oşolor kıyalap, Alma-Atanı bettep jandı sabap
kaçıp jönöştü.
Aldındagı köp jılkıga jakındap soldat kaptay jügürgöndö, özgö eç kimisi eçteke
karmay albasa da, oşolordun arasındagı eki kazak orus eki mıktı aygırdı karmap
algan. Alarga Hlınovskiy:
— Çap, Alma-Ataga! Sögötüdö soguş baştaldı. Kazak kırgın jasap jatat dep ayt.
Tezinen jüz kişi, eki jüz kişi asker jibersin. Pulemyöt jibersin,— degenge gana
çaması keldi. Astına at tiygen kazak-orustar özgö sözgö karabastan, noktolop, jaydak
mingen aygırların teminip borboylop çaap jönöştü.
Bulardı körüşü menen ayılda atka mingen jigitterdin jıyırma-otuzu kuup
jönödü. Ibıray:
— Ketirbe! Eköönü teñ öltür... Al kabarçı. Kutkaruuçu bolbogula! — dep özü
kalgan kalıñ toptu eki jarıp, jöö kaçkandardın eki jagınan çıgıp alıp, alıstan
atış salıp bara jattı...
Oşentip, tün bolgongo çeyin kuup oturup, Asının eñ tömönkü ıldıyına çeyin
aydap barıp taştadı. Bul kezde soldattardın sanı ongo jeter-jetpes gana ele.
Özgösün joldu karata atkanın atıp, atpaganın tobunan bölüp alıp kalıp soyul menen
urup jıgıp ıraspasın çıgarıp taştagan. Ibıray tobunan algaçkıdan başka eç kim
ölgön da, jaraluu da bolgon jok. Korkok törö Hlınovskiy murun özü öz bolup, kır
balasının mınday açuuluu jayın körbögöndüktön, emi bir da bir kişisin öltürüp
alsak, özübüzdü tegiz kırgınga uçuratar dep joldoştoruna «meelep atpa» dep buyruk
kılgan. Jalgız gana kısılgan jerde ayıl jigitterinin attarın atıp jıgıp oturdu.
Eröölçülör da ulukka «uşu kılgan da jeter» dep kalgan toptu tügöl karmap,
kıruuga bekinbedi. Artı jaman bolor, uluu kırgın bolup keter» deşip, kubalay
bergen. Akırı alardı kuup çıgarganda, kün batkan soñ Ibıray öz kolun baştap, kayra
kaytkan. Joldu karata ok tiyip jaraluu bolgon beş soldattı kördü. Kalgandarı soyul
tiyip jıgılgandar eken. Alardı tutkun kılıp alıp, elge kelişti. Bul kezde algaçkı
Alma-Ataga kaçkan eköönü kuup jetken jıyırma kişi da kelgen ele.
Bular mınday çıkkanda özdörün özdörü baykabaptır, içinde jalgız bir
bıtıraluu kuraldan başka mıltık jok eken. Oşonu menen bir soldattı atıp
öltürüp, ekinçisinin ogu köp bolgonduktan karmay albay kalışıptır. Tün kirip
kutulup ketiptir.
Mındagı jigitterdin başçısı Ibıray bolup «kap-kap» deşip sandarın çaptı.
Alma-Ataga kabar jete berdi. Emi al bügün kılgan işine kaar jana jaza kütüü kerek.
Oşonu oyloogo kelgende akıl kınabına jañı gana tüşköndöy bolup:
— Emi emne bolso da ketüü kerek... Jer kotoruu kerek, uluktar kırat... — deşti.
— Kaça köçköndön başka emne bar? — dep oşol tünü ele Ası taş talkan bolup,
köçüügö kirişken. Bulardın közdögön jagı Karkıra... Oşondon arkısı beymaalim...
Emi aldıñkı elge Kızıl börktün işin iştep kamdana berüü kerek. Oşonduktan
Şırganaktıdan çıgıp, Serikbay kelip jatkan ayılga erteñ menen el turup jatkanda
koş aygır menen Asıdan tünündö çıgıp ketken çabarman kabarçı da kelip jetken
ele.

VII
Serikbay turup üy-içi jıyılgan soñ Uzaktın üyünö çay kaynatıldı. Aş üstündö
jurttun başçıları añgemeleşüüdö ele. Bolup jatkan okuyalardın jayınan ar kim ar
türkün sözdörgö ketip oturganda, Uzak murutunan akırın jılmayıp külüp:
— Uşu uluktan aylansa da bolot, demeyde ıykı-tıykı bolup jürgön Alban
balasın çoktoy iyirip, bir tilektin joluna tügöl koşup bergen jokpu?! — dedi.
— «Ayıl iti ala bolso da, börü körsö biriger» — degen, toorup turgan karışkır
kimdi kimge öçüktürbös deysiñ,— dedi Jamake.
— Tek, jol bolgoy ele, kızıl karın jaş balanın köz jaşın, jaratkan eem körböy
koyör deysiñbi! — dep Serikbay kürsündü.
— Köp tilegi köl degen... jolubuz bolot! Emnesi bar eken... jol bolot degen uşu...
Kızıl börk emne kılıp oturat, ukpadıñbı? — dep Turdukojo Serikbaydın
ubayımına naarazı kebete menen karadı.
Uzak algaçkı bir oyunun soñunda ele:
— Ak padışa tos-tos kılıp alıp ketken ele, kudayga şügür, kartaygan çagımda
bolso da eldin bir atanın balasınday jamırap tabışkan künün bir kördük. Jalgız
arman: jaş çagıbızda kelbedi, emne kılış kerek!..
— Basa, oşomu aytsañçı, birese boluştuk dep julmalaşıp, birde ulukka para
berüügö jantalaşıp, itçilep ürüp kün ötkörüp, emi bul küngö kelgende ölümtügün
süyrögön bir kuuragan çal bolup oturabız,— dep Jamake armanduu jalın menen «öh»
dep kürsünüp aldı.
— Çirkin-ay deseñçi, baatırdın bayagı jeyren oyözdu şayloo kezinde jumuray
jurttun közünçö kak başka kamçı menen salgan jalınduu jaş çagı bolso... — dep
Turdukojo çaldardın armanın ukkanday boldu.
Munun aytkan sözü Uzaktın uşundan on-on beş jıl murun kılgan işi ele. Jeyren
oyöz el şayloonun üstündö: «Atagan kişiñdi şaylaymın» — dep Uzaktan ataktuu sarı
jorgo attı alıp, dal şayloodo karşı jaktın taşın aşırıp jiberip, baatırdı
alday turgan bolgon. Oşondo Uzak top aldına çıgıp kelip:
— Anday bolso, keçee paraga algan atımdı ber, közüñdü... — dep kelip kamçı
menen baştan arı tartıp jiberip, mamıdagı atın çeçtirip minip alıp jürüp
ketken. Bul añgemeni Turdukojo kozgogondo Uzaktın murunku kezdegi dalay-dalay
işteri esine tüştü.
— Al bir tepsem temir üzböyümbü dep eki iyindi kajıp jep, kuturup jürgön
tentek zaman ele go... Dalay uluktu dalay jerde it kılgan elek. Birok oşonun bir da
biri berekelüü iş emes, keregi emne ele? Julkulaşıp, silkişken ılgıy öz booruñ,
öz eliñ ele. Oşonu jeñdim degenge mas bolup, sandalıp adaşıp öttük.
— Er bolsom mınabu işti oşondo iştesem bolo deysiñ go. Iras, ıras... armanay,— dedi Jamake.
— Kiyiz tuurduktuu kazaktın bügünküdöy ıntımak tilegi koşulup, el bolom dep tuu
kötörgön, uraan salgan bir künün köralbay öttük. Emi mına, soygon koydon buzupjarıp, on eki jilikke bölüp borçolop taştagan zamanda çıgıp, biz da kişi bolduk,
dep jüröbüz. Maktanaar, jubanar iş barbı?
— Mına munuñ armanduu iş eken, baatır, çın jakşının armanı uşu go,— dep
Turdukojo ıraazı bolup, közü jalooruganday boldu.
Jamake Uzaktın sözünün ıñgayına baş iyip, öz içinen da oşol armandı tuura
körüp, joldoşunun sözünö katuu oylonup kalgan ele.
— Ee, ıras, ıras — dep başın iykep oturup: — Büt dooronuñ jeldey sızıp
berekesiz ötkönü ıras. Emi janar otuñ öçkön çakta, jakşılık kıldıñ emne,
jamançılık kıldıñ emne,— dep bir az unçukpay oturup,— «murun baatır bolsoñ da,
senin başıñ bul kündö jerde jatkan kuu tezek», deptir go ilgerkinin bir kızı...
Bügünkü biz dagı oşolbuz...
— Emnege anday deysiz? — dedi Serikbay karı joldoştoru ayaganday bolup
Jamakege oñurayıp karap,— emnege dooron ötsün, mına mınday tilek üstündö arman
bolot beken?! Jakşılık kılsañ, kaysı kezde bolsun anın atı jakşılık emespi? Tak
uşu ötkööldö emne körsöñ da ölör çagıñda abiyir-abroyuñ oluya çokuday bolup
turganda asman menen süylöşüp ölböysüñbü teñiri degen.
— Basa, arman bul kündö jok, ketti,— dep Turdukojo kötörülüp alıp süylöögö
aylanganda Uzak jaktırbaganday bolup kabagın tüksüytüp:
— Ooba, aytarsıñ, aytarsıñ! — dedi.
Dal oşol kezde tıştan Aytbay jügürüp kelip:
— Kokuy, emne kılıp oturasıñar, soldat aylananı kurçap kamap aldı! — dedi.
El-jurt kapilet kabardan seskenip, ürpüyüşüp añırayıp kaldı.
Uzak kesesin töñkörö salıp:
— Kaap, kaap,— dedi da. —Uşu jıyından kutuluuga çamañ kelgeniñ kutulup ket
emi. Emne oturasıñ, tur! — dep Jamakege aykırıp jiberdi. Oşol kezde ayıl
aylanasında mıltık tars-turs atılıp kaldı. El kamdanıp ordunan turgança on
çaktı soldat kılıç, beşatarların jılañaçtap alıp, üygö kirip keldi.
Ayıl aylanasında dagı da jıyırmaday soldat turgan ele.
Üy içindegi bardık eldi tışka alıp çıgıp, jarmañkege karay unaa-punaaga
mingizip alıp jönödü. Ayıldan bir kişini çetke çıgarbadı. Bul topton eç bir jan
kaçıp kutula algan jok. Albandın bardık baş kötörgön, karşılık oylogon başçısın
bir gana jerden çogultup jıynap alıp, boodoy tizip, jarmañkege apkelip kamap
taştadı.
Keçegi künü Asıda bolgon okuya bügün erteñ menen jarmañke başındagı uluktarga
da maalım bolgon ele. Bul kabardı Alma-Atadan çıgıp, keçee tüştö Asını basıp
ötkön soodager jürgünçülör apkelgen. Alar emne okuya bolgonun birin-serin kişiden
ugup alıp, bul jerge toktolboston ilgerilep jürüp ketken. Bular içinde Eşik,
Turgendin jarmañkege karay kele jatkan eki-üç kazak-orusu bar ele. Oşolor Asıdan
çıgıp, beles aşıp algan soñ, özgö soodagerlerden bölünüp alıp, toktoboston çapkan.
İç ara kazaktın açuusunan çoçulap korkuu da bar ele.
Bular erteñ menen erte kelip, uykuda jatkan taanış uryadnikti oygotup alıp,
keçee bolgon okuyanı bildirişçken. Oşondon kiyin jarım saattın içinde jarmañke
başındagılar: ulugunan baştap, soldattarına çeyin bolgon okuyadan kabarlanışkan.
Toluk kabarlanışıp, şaşılış türdö asker keñeşin uyuşturup, ürpüyüp kamdanıp,
dayındalıp alışkan.
Akjelke bul ubakıtka çeyin kamsız da emes ele. Al algaçkı jıyında elge
başçılık kılgan kişilerdin sözü menen bardık iştep jürgön işterin Karakol
arkıluu Alma-Ataga bildirgen. Jardık kütkön. Anın üstünö Karakoldogu özünön çoñ
uluktardan kırgız içinde, özgö kazaktar arasında emne bolup jatkanı tuuraluu,
jarmañke başında emne iştöö kerektigi jönündö da keñeş berip, buyruk işterin
suragan ele. Oşol algaçkı baylanıştan beri karay Karakol, Karkıranın arasında
eki jaktın kabarçısı kezek-kezek da tınım albay jürüp turdu.
Kiyinki kündördö Karakol: «Kırgız kötörülüşü öörçüdü. Nagız çoñ eröölgö
aylandı. Buzuktar, kan içerler kaptap ketti. Kalıñ el buzukuçulukka kirip dit koydu.
Emi kazak-orustun mayda kalaaları kamsız oturuuga bolboyt. Kazak ortosunda okçun
oturgan kalaalarga korkunuç çoñ. Tezinen oşolordun jigitterin jıyıp
kuraldandıruu kerek. Kazav koluna kural tüşürbös jagın eskergile. Kural tügül
temir şaymandan da eçteke kazakka berilbey turgan bolsun. Kazaktın atın da
takalabasın. Jarmañke başına jüz-jüz elüüdön asker çıgarıp, oşonu takay
taratpay saktagıla. Soldattar kazak-orus kalaalarınan alınsın. Kabardı üzbögülö.
Erööl başçıları emne kılıp jatat. El içinen kabar bere turgan işenimdüü
kişilerdin sanın köböytkülö. Tınım taptırbay kabarçı jiberip kabar bilip
turgula. Eldi büldürüp jürgön kişiler jakında toluk karmalıp jazasın tartat.
Oşolordun tizmesin tize bergile. Alma-Atadan jardık kütüp turabız. Al kabar
jakında kelet degen sıyaktuu dalay-dalay jardık üstü-üstünö kelip jatkan.
Bul uşundan bir juma murun kelgen kabarçılardın aytkanı ele.
Uşu aytkandardın bardıgın Akjelke oydoguday kılıp atkarıp turgan.
Tegerektegi Jılañaç, Narınkol, Sarı-Jaz sıyaktuu mayda kalaalardın jigit attuusu
çubap kelip, ıktıyarduu askerdin tobun tüzgön. Köbünö mıltık, kural jetpey,
alınbay. kalganı da bar ele. Azır jarmañkenin jüzdöy kuralduu soldatı bar.
Aralarında duşmanga öçöşüp, karşı jutunuşkan starostalar, koñşu elder menen
jer talaşıp jürgön joon baylar da bar ele. Bardık askerge uşulardın kamdagan
uusu bar. Oşonduktan jarmañkedegi Akjelke askeri aşıgıp iş bütürüp, kazak
ayıldarına oyron salıp, çaap kıyratçu kezin mayram künündöy kütüşkön ele.
Jarmañkeni koluna karmagan küçtün eesi, kuralı uşu bolso, mından başka astırtan
jürüp, jayloo-jayloodo içkelep, jansız kabar jetkizip jatkan kabarçıları da bar.
Bul ekinçi türdüü kural bolgon.
Birok uşu kiyinkinin sanı köp emes, kabarı da anık, toluk dalildüü emes.
Bardık mildetti atkarıp jürgön bir gana Rakımbay. Emne kabar kelse, oşol arkıluu
kelet. Ar jerge kişi jibertip, eldin emne aytıp, emne iştep jürgönün astırtan
tıñşatıp, anan oşonun baarın Rakımbay özü tıyanaktap, bilgizbey jılıp kelip
Akjelkege aytıp ketip turgan.
Uşu abal menen kün ötkön sayın okuyanın ösüşün, öörçüşün tilep, Uzak,
Jamakelerdi karmap kamay turgan saatın azırkı ömürünün maksatınday körüp,
dürdügüp jürgön uluktarga keçee keçinde Karakoldon kelgen kabarçı köñüldögüdöy
jakşı buyruk apkelgen ele.
Bul uluktar başında köp ubakıtka çeyin kazaktın kozgoluşunan, kötörülüşünön
çoçup korkup şaşkalaktap kelse da, ayagında tört-beş kündön beri tegeregine jıyıp
algan askerleri jüzgö jetken soñ, köküröktörü kötörülüp, kursaktarı kampayıp,
çerdeye baştagan. Algaçkı korkkon kündörün eske alboogo tırışıp, oşondogu
korkutup nıgırgan el başçıların emi ayaşpay turgan ata joosu kılıp algan ele.
Ali da korkuu, içtirten sestenip çoçuloo jok emes, birok oşentse da jogorudan
kelgen buyrukka tayanıp, koldo dayar turgan kuralduu askerge tayanıp, bir az iş kılıp
körüügö bolot ele.
Oşol abaldın üstünö keçee keçinde kelgen buyrukta: «Kırgız bülgünçülügü aşıptaşıp ketti. Bul dart özgölörgö da jayılıp ketişi kıyın emes, jigit berbeymin
dep oturgan kazak da buga koşuluusu mümkün. Oşol işti jasatpay, okuyanın aldın
aluu üçün emi tezinen Alban uruusunun başçıların türmögö saluu kerek. Murunku
özüñör körsötkön tizme boyunça, oşol künkü jıyınga başçılık kılgan on jeti kişi
toluk karmalsın»,— degen.
Kabar keçinde kelse da, tünü boyu kim-kimdi, kanday, kay kezde karmoo tuuraluu
keñeşter bolup, tun ortosunda çeçim çıgarılgan ele. Uşul abaldın üstünö erteñ
menen Ası okuyasının kañşaarı jetti. Al çoçutup korkutup keldi. Murun jüröktörü
tüşüp, kaytadan köküröktörü kötörülüp mançırkay baştagan uluktar uykusunan
oygongon jerde mınabu şumduktu ukkanda dagı da bir az ubakıtka çeyin ıldıylap,
esi çıgıp kalgan bolçu.
Uşul abaldın üstünö tañ azandan Rakımbay jetip keldi. Al KamanduuKaragaydagı bir nietteş jakın aylına konup çıgıp, erteñ menen jarmañkege kele
jatıp, Tamgaluu-Taşta oturgan ayıldın aylanasında arkandaluu jürgön köp attı
jana mamıda baylanuu turgan bir neçe tokuluu attardı körgön ele. Bulardın
baarının teñ üstü çılangan terge bölöngön. Ter kadimkidey katıp kalgan eken. Tünü
boyu joldo kıynalıp kelgen türlörü bar. Arasında jalı tögülüp, bügülüp turgan
aygırlar da bar. En tamgası kızıl börktükü bolçu.
Mamıdagı attardın içinen Serikbaydın kızıl jorgosun da taanıgan. Oşol
boydon ayıldı jakalap akırın ötüp bara jatıp janındagı jalgız joldoş jigitin
jiberip, döñ başındagı bir çaldan ayıldagı kişilerdin kim ekenin astırtan
suratkan. Añkoo çal Rakımbaydın da, anın jigitinin da nietinen kabarı jok
çalalık mañıroolugu menen ugup-bilgen añgemesinin baarın aytıp bergen.
Joldoşu çaldın kebine toktolup kalgan soñ, Rakımbaydın özü da çaldın janına
salam berip kelip, bolgon añgemeni baştan ayak kayta-kayta surap, bilip algan ele.
Oşol boydon tüz kelip Akjelkege:
— Albandın bardık başçısı Tamgaluu-Taşta jıyılıp jatat,— dep ugupbilgenin bayandagan.
Oşondon kiyin uluktar tezinen keñeşip:
— Emi kütüügö bolboyt. İş bütürüü üçün eñ oñtoyluu saat uşul. Tamgaluu-Taşta
başçılarınan başka jay adam jok. Uşulardı tezinen barıp kolgo tüşürüp alsa,
kalgan el bıt-çıt bolot.
— Emi kütüp bolduk. Asıdagı kabardı ukkan soñ, el dagı düülügöt.
— Basa, emi okuyanın aldın aluu kerek. Eñ oñtoyluu şarttın baarı uşul saatta
özü çırmalışıp kelip turat. Azır asker jiberip, tigilerdi türmögö saluu kerek,—
dep Akjelkenin sözdörün tergööçü koştogon. Uryadnik, pristav da pikirine koşulgan.
Bul keñeş uzakka sozulgan jok. Oşonu menen az gana küymölgön soñ, uryadnik
janına otuz soldattı eerçitip alıp, Tamgaluu-Taşka kelip, jogoruda aytılgan işti
iştegen.
«Albandın bardık başçısın Tamgaluu-Taşta karmap alıp, jarmankege apkelip
kamaptır» — degen kabar tüş çende jarmañke aylanasındagı jayloo-jayloonun
baarına jetti. Birdi ıylatıp, birdi kaygı menen kürsündürüp, bütündöy eldi
kabagın tüşürüp ürkütköndöy bolup, bul kabar tez jayılıp ketti. Başçılarınan bir
zamattın içinde ayrılıp kalgan uruu-uruunun bardıgı teñ közgö kamçı tiygendey
ezeñgirep, jaşıp kaldı. Emne kılardı bilbey kamalıp, dürdügüp şaşkan kur
karbalas. Kurulay kayta-kayta ayta bergen ubayımçılık. Uluu-kiçüü tügölü menen
jalgız gana kargışka süyönüp:
— Tilegiñ katsın, közüñ açılbasın!
— Oo kırılıp kal, örttönüp öl, atıñ öçsün!.. — dep bardık el tegiz küñgürönüp,
naalat aytuuda ele.
Birok bul eñ algaçkı saattar boluçu. Azdan soñ eldin akılı orduna kelip, bir
jagınan Asının kötörülüşün ugup, kaytadan birindep kayrat jıyıp, demigip tilin
çıgarıp, arı-beri kozgolup düülügö baştadı. Bul künü boyuna kayrat jıygan eldin
bardıgı: «Ötköndögüdöy kaptap jarmañkege barabız. Kişibizdi suraybız, alar
jazıktuu emes, kalıñ el jazıktuu. Kıla turgan bolsoñ, uşu eldin baarına kıl
deybiz...» — deşip kayta aloolondu. Jayloo-jayloonun aşıgışta tapkan akılı
uşul boldu. Oşonduktan top-top bolup, tuş-tuştan jarmañke başına karay dagı da
tebeteyçen Alban agıla baştadı. Birok bügünkü jıyın ötköndögü jıyın emes. Kança
aytkan menen el anday köböyö albadı. Birin-serin jayloodo:
— Joop alıp turup boşotor. Elden murun baykaylık... kanteer eken?
— Özdörünön da kabar kelbes beken? — deşken çabal kepter da boldu. Jana
jarmañke tegeregine kelgen elder aldın ala biri menen biri süylöşüp, baş
iykeşip attangan emes. Oşonduktan ar jayloonun kişileri ar bölök top bolup, ar
ubakta kelip özgölör menen baştarı kurala da albadı.
Top-jıyınduu jer Tegerek-Saz ele. Mından Karkıraga karay çıkkan üç jüzdöy
kişi boluçu. Başçısı: Abakir, Baymagambet, Janseyit ele. Uzaktın aylında bolgon
kişilerden jalgız aman çıkkan Baymagambet ele. Anı tañ zaardan turgan soñ
Serikbay Akbeyitke bir jumuşka jumşap jibergen. Oşonu menen soldattar kelgende
ayılda bolboy aman kalgan.
Uzaktın aylına kelip jat kabardı ıylap-sıktagan katın-kalaçtan ugaarı menen
al kuyundatıp çapkılap oturup kabardı Tegerek-Sazga jetkizip, andan Abakirge
baştatıp, eki jüzdöy kişi bolup, jarmañkeni bettegen. Bular jelip-jortup
Karkıraga karay jönögöndö tegerekte ar jerde çaçırap jürgön bir neçe bölök-bölök
toptor koşulgan. Oşonu menen jıyını üç jüzgö jakın kalıñ top bolup, jarmañkege
jakındap kalgan ele.
Aldılarınan çapkılap otuz-kırktay kuralduu soldat çıktı. Bular el kişilerin
jarmañkege apkelgenden beri karay tegerektegi jayloodon kele jatkan kişilerdin
bardıgın jarmanke başına jiberbey kiyin kaytarıp:
— Al kişilerden joop gana alınat. Bügün sooda jok. Jarmañke başında siler
kıla turgan iş jok. Kaytkıla, taragıla,— dep kaytarıp jatkan. Tüştön beri
jayıktın ar jerinde dürdükkön toptun köpçülügün uşunday dep taratıp da
jibergenderi bolgon. Abakirlerge da oşonu kelip ayttı, taragıla dedi.
Bul sözgö Abakir:
— Biz eldin jibergen elçisibiz, kişileribizdin jayın suraybız. El atınan
arız aytabız. Jiber bizdi! — degende, soldat içinde turgan kazakçaga jüyrük kazakorus:
— Arızdı mınday köp kişi aytpayt. Baarıñ birdey barbaysıñ. Eldin baarı
kaytıp jatat. Kaytkıla! — dep dagı ayttı.
— Biz kişibizdi körüp, ulukka süylöşüp kaytabız. Al kişilerde jazık jok.
Mınabu el jazıktuu, oşonu aytabız. Bizdi koyö bergile, koyö bergile!
— Jibergile!
— Arız aytabız... jibergile bizdi jarmañkege,— dep Abakirdin sözün koştop köp
dobuştar dabırap koyö berdi. El bolboy soldattan ötüp, akırın jılıp jönöy
baştadı. Oşol kezde soldattardın başçısı aykırıp:
— Kaytkıla kiyin biz silerdi jiberbeybiz... uluktar jiberüügö buyruk bergen
jok,— dedi. Abakir eldin aldına teminip çıgıp, açuuluu dobuş menen:
— Emnege buyruk bergen jok? El arızın ukpay turgan kaydan çıkkan uluk?! —
degende başçı orus Abakirge karap bir esep oylogondoy bolup turup:
— Anday bolso, barıñ barbaysıñ, eki kişini başçı kılıp çıgargıla. Oşolor
süylöşüp kaytat. Oşogo mına, sen jürgün,— dep Abakirge nuskadı.
— Baramın, men ele baramın... — dep Abakir atın teminip ilgeri çıktı.
Janına Kartpaydı el koştu.
Oşentip eköönü eerçitip soldattın başçısı ketip kaldı.
Kalgandarga: «Kaytkıla, kiyin çegingile. Kişiñer kelet, boşotulat» — dep
aldap-soolap turup soldattar alardı kiyin jıldırıp, jarmañkeden arı karay
uzatıp alıp ketip bara jattı.
Abakir kelgende Akjelke menen tergööçü tüşkü tamaktarın içip alıp, kızara
oturup keñeşip jatkan ele, Jarmañkege kirgende Abakir köçödö Osmondu kördü. Aga
jakın barıp ulukka ayta turgan sözübüzdü jetkiz demekçi ele, birok tilmeç
soldattar apkele jatkan Abakirdi körüp teskeri aylanıp, karabay ketti. Dalısın
salıp, kaçkalaktap baratkan Osmongo Abakir kıykırıp:
— Kaçıp baratasıñ go! Jarayt emese, bar, bar... Sen sıyaktuu çirigen jumurtka
kayda kalbagan! — dedi. Osmon ukpagan kişi bolup başın iynine katıp, közün jerden
albastan burulup ketti.
Uluktar Abakirdin sözün tıñdagan jok. Arızın kakmalap aytkızbaymın dese da,
Abakir küymölböstön jarışa süylöp aytıp jattı. Birok uluk munu tañazar algan jok,
kulagın salıp tıñşap ukkusu da kelbedi. Abakirge karşı jer sabap, zirkildep
açuulanıp, taktaydı jara teep, zaar çaçıp:
— Sen boluşsuñ, padışanı, uluktu unuttuñ. Özüñö tapşırılgan mildetti,
kızmattı taştadıñ. Senden buzuku kişi jok! — dedi.
Abakir şaşkan jok.
— Buzukuluk senden ötüp maga kele elek. Jep koyöm deyt çıgarsıñ. Kuday — ak da.
Jazıgım bolso buzuku bolormun. Jazıksız kişige eçteke kıla albaysıñ,— dep
demeydegi kıykırıp süylögön dobuşuna salıp, közü kantalap ketti. Birok kiyinki
joobunan soñ uluk sözdü toktottu da, janında turgan soldattarga:
— Munu da aparıp kamagıla! — dedi. Oşondon kiyin Abakirdin ana-mınasına
karabastan, tıñdabastan, özgölördü kamagan üygö aparıp jaap taştadı.

VIII
Bügünkü kün uşunday çoñ işterdi bütürüp taştap, köptön beri aşıgıp dayardangan
araketine mıktılap kirişse da, jarmañke ulugunda «el kanter eken» dep jalaktagan
küdüktönüü bar ele. Künü boyu jarmañkege jayloo-jayloodon üzdüksüz çubay bergen el
oşol küdüktönüünü küçötüp, sestendirgendey boldu. Oşonduktan uluktardın keñeşi
bügün tündö bir neçe kişini Karakolgo jiberüügö çeçim kılıştı.
Tün kirdi. Türmödögülörgö uryadnik kelip:
— Silerdi türmögö saldırgan Karakoldon kelgen buyruk. Oşondo bir dalayıñdan
joop alat. Oşogo Jamake, Uzak, Abakir,— dep sanap, on çaktı kişinin atın atadı
da,— uşular azır Karakolgo jönöysüñör. Oşondo barıp joop beresiñer,— dedi da
atalgan tizme boyunça top kişini alıp çıktı. Bular tışka çıkkanda Karakolgo alıp
bara turgan aydooçu soldattarı menen at araba dayın turgan eken. Oturguzup alıp
tünüçündö Karakolgo alıp jürüp ketişti.
Jarmañkenin türmösünö apkelip tobu menen kamagandan beri karay Uzaktar
uluktun da, soldattın da kebetelerin abdan baykap, baamdaganday boluşkan. Bular
murunku at alıp, akça alıp, jemsöösün tolturgandan kiyin jooşup, jorgolop kete
turgan adetinen ayrılgan. Andagısın unutkan sıyaktuu. Alda kanday niet menen
surdanıp tüksüygöndöy türlörü bar.
Oşol kebetelerin körüp Jamake:
— Mınabu kapırlardın sürü buzulgan eken. Men boşonuudan küdör üzdüm. Erkek
toktu kurmandık deşçü ele. Bizdi emne kılsa oşo kılsın, tek el aman bolsun,—
dedi.
Janındagı joldoştorunun baarı teñ bul sözdü ukkanda unçuguşpadı. Baarının
teñ içinde çoñ küdük uyalap .kalganday. Sırt menen katnaştarı bolgon jok. Öz ara da
süylöştürböy, köp soldat kamap, añdıp bagıp turdu. Oşondo aradagı bir ıñgayluu
uçurda Uzak, Jamake, Serikbay bolup süylöşö kalıp:
— Emi emnesi bolso da, el jubunan jazbay, jiginen ayrılbay, köşörüşüp körsün.
Sırtka söz çıgaruuga jılçık tabılsa, oşol salamıbızdı aytalık,— dep söz
baylaşkan.
Bul çeçim türmödögülördün ala-bulasız bir niet menen, zor açuu menen nık
süylöşkön bütümü ele. Oşentip, keçti kütüp jatıştı. Üstülörünö Abakir kelgende
bular tomsorup gana karşı alıştı. Boşoñdop, müsürköşkön jok. Jalgız gana
Kartbay Abakirdi türmögö çeyin uzatıp kelip, Abakirdi kamap kele jatkan
soldattardın iyninen türmönün içinde oturgan Turdukojonun başın körör zamat,
Turdukojo:
— Elge salam ayt. Berekesinen, ıntımagınan ayrılbasın, sestenbesin,— dep
gana aytıp kalgan. Andan arkı sözün uguzbay soldattar Kartbaydı kuup jibergen.
Uşul abal menen tün bolgongo çeyin oturganda türmödögülör özdörünö uluktun
emne kıların bilalbay, tomogo tuyuk jagdayda kelgen ele. Kaş karayganda uryadnik
kelip Karakolgo barasıñar dep on çaktı kişini alıp çıkkanda, bular artında kalıp
bara jatkandarga kayta-kayta: «Koş... koş... kuday aman-esen körüşüügö jazsın. Arbak
koldosun...» — degen sözdördü gana aytışıp, çıgıp ketişti. Türmönün içi kaytadan
jım-jırt bolup, eendep, jetimsirep tünörüp kaldı.
Kartbay türmögö tüşpöy aman kalgan soñ bul künü jarmañke başınan ketpöögö
bekinip Samuratka kelip, oşonun üyünön türmödögülör tuuraluu kenen-kesiri kabar
alıp oturgan ele.
Akırında tündö Uzaktardı jönötkönü jatkan eken, degen kabardı uguşu menen
atına mine salıp, Tegerek-Sayga karay çaptı. Munun emki nieti tün boyu kolgo tiygen
jigitteri menen Karakol joluna jetip, too içinde aydalgan kişilerin soguşup
ajıratıp alıp kalmak ele. Uşu çeçimdi aydalgandarga uguza albadı. Birok Samurat
eköö bolup süylöşköndö aşıgışta tapkan ayla uşu gana boldu.
Jazaluulardı Karakolgo jetkize turgan aydooçu Karkıra jayıgının jım-jırt
tünün jara tilip, şaldıragan araba, şatıragan kural menen dobuş salıp jönöy
berişti. Eki-ekiden çegilgen semiz attar kapilet buyruktun kısmagı menen toktoosuz
jelip-jortup, keede çaap, aşıgış ilgerilep kelet. Karkıranın Karakolgo karay
bettegen jagı köpkö çeyin sozulgan kök şiberdüü jazık bolot. Jıyırma-otuz
çakırımday jer jürgön soñ gana Ala-Toonun kırgızga karagan jagına barıp ilinet.
Takır joldo aşıgıp çapkan köp attın dübürtü menen birge temir kural-jarak da
şatır-şutur etet. Aydooçu tınım albay, çırm etpey jönöp kelet.
Uşundan ozomun degen çapçañdık menen Karkıradan çıgıp, joldogu Kök-Döbö elin
kabarlandırıp, Tegerek-Sazdı kıdıra çapkılap, jigit attuunu dürkürötüp Kartbay
da çapkan ele. Birok murun tün balasında attarın arkandan çıgarbagan boz ulan, erazamat alda neden kamsız, dayınsız kalıptır. Jarmañkeden tün menen kelgen
şaşılış buyruk, çukul kabar köpçülüktü kenebey kamsız jatkan jerinen taptı.
Tartipke, ireettüülükkö salınıp körbögön jayloolor bügün tünü eç bir
jamanattılık kütpöy, şalaakılanıp kalgan eken. Oşondo da ayıl baş sayın ekiüçtön at dabılıp, dayın atka dayın jigitter minip kalgan ele.
Jayloo kolu jüz çamaluu kişi bolup, kamdanıp jıyılıp alıp, başçısı
Baymagambet Janseyit, Kartbay bolup Karakoldun jolun kesip tuyuktap alabız dep
arbaktap süylöp, Şırganaktını böktörlöp, tüştük menen künçıgıştın borboruna
jakın at koyup çaap jönögön kezde jaydın kıska tañı kılañdap, sızılıp atıp kele
jatkan ubakıt bolup kalgan ele.
Bügünkü niettin jolunda atın da, kuralın da, janın da kurman kılganday epkini
bar jüz jigit irgelip, jalındap çıkkanı menen, bular oylogon maksat işke aşpay
turgan boldu. Keçigip kalıştı. Aydooçular jay jürö turgan çıgaar dep boljoştu
ele, anday bolbodu.
Toktoboston çapkılap oturup, küyükkönün jolgo taştap, eç nersege alañdabay,
toktolboy, Ala-Toonun böktöründögü kara jolgo aldıñkı Baymagambet, Janseyit
baştagan top kelip tuurasınan çıkkanda, bulardın sanı altımış, jetimiştey ele.
Özgölörü bölök-bölök top bolup, arttarında üzülüp-sozulup kele jatkan. Jolgo
jetken soñ aldıñkı top az gana tınım alıp ter basıp, karjalıp kalgan attarın
arkı-terki bastırıp, artın kütüp jürgöndö, Karakoldon tün katıp kele jatkan üç
arabaçan uygur kezikti.
Arabakeçterdin aytkan kabarı boyunça Tegerek-Saz jigitterinin bul jürüşü
kurulay aram ter ekenin bilişti. Azır kün uluu şaşkege jakındap kaldı. Uygurlarga
tün ortosunda too içinde jolukkan jürgünçülör bul kezde Karakolgo jetpese da
jakındap kalgan kez boluptur.
«Kaap» degen jalınduu armanga tuş kelgen kalıñ toptun oozunan türkün-türkün kep
çıktı. Jigitter emi kayda bararın, emne kıların bilalbay üyügüşüp, sandalıp
kala berdi.
— Emi eç bolboso jarmañke başında kalganına araçı bololuk. Oşolordon tilkat alalık,— dep Baymagambet ayttı.
— Kamsızdık, kenebestik tübübüzgö jetti go... ketti go ezil kayran erler!
— Emi kimdi başçı kılasıñar? Kim tutka bolot? — degendey ökünüç menen
koşulgan çoñ küdüktönüü belgisi da bilindi. Akırı Janseyit, Baymagambet
köpçülüktü:
— Emi jaşıbaylı. Abdırabaylı. Tobubuzdu jazbaylı. Başka salgandı
körörbüz. Jigit attuular mından arı kün-tün debey dayındıkta bolsun. Kabar
kütölük. Jarmañkenin ulugun kısalı. Eç bolboso, mınabu başçılardan jamanattı
kabar kele turgan bolso, ana-mınanı koyup, uşu jarmañksni basıp alalı. Eç bolboso,
kalganın araçalap kalalı. Kural alalı,— degen sözdördü ayttı. Uşu söz çeçim
sıyaktuu körünüp bügünkü jolsuz jürgön köpçülükkö ubaktısınça bolso da jubatuu bolo
turgan sıyaktandı.
Oşentip, top kaytadan Tegerek-Sazga kayttı.
Bul kezde, dal uluu şaşke maalında jazaluulardı alıp kaçkan aydooçu
Karakolgo kirgen ele.
Jartaştuu kalıñ toonun koynuna salıngan kiçinekey kalaa kiyinki kündördö buga
çeyin körbögön özgöçö jagdaylardı başınan ötkörüp turgan. Bul kalaa saatına çeyin
kekçil, mıktı, eç kırgızdın açuusunun astında takay seskenip, çoçulap jatkan. Öz
içinde öz küçünö işene albagan koop küdüktön başka buga aylanadagı dıykan, kazakorustun mayda kıştaktarınan jetim-jesir bolup, kaçıp kele jatkan katın-kalaç,
bala-çaka, karı-kartañdın ürkündüsü da çoñ kabatırlanuunun belgisin körsötköndöy
bolgon. Kelgenderdin bardıgının kıştaktarı oyron bolgon, maldarı talangan,
eginderi örttölgön. Çabılgan mayda kıştaktardın köpçülügündö korkurap akkan adam
kanı. Jakınının, jan açırının kanın körgön da bar. Baştarına jesirlik,
jetimdik kelip, jölögünön, erkeginen ayrılgan. Emne kılsa da dalay jıldan beri
unçukpay jım bolup katıp, nes bolup turgan ak karluu Ala-Too, memiregen aska-taş
soñku kündördö çat-çatı, koyun-koltugu, jılga-jıbıtınan açuuluu kektin otun
çaçkanday bolup turat. Dalay jılkı padışalık uluktun aramga bulgangan sayasatı
köptön berki saktap kele jatkan uusu menen too koynun tozdurup, kanjarga türtüp
tuylatıp alıp, emi oşol kesirinin zaldarın koñşu oturgan emgekçi elderdin
arasına arazdık otu sıyaktuu kılıp çıgarıp saldı.
Kırgız ayılın dıykan kazak-orus çapsa, bulardın kalaasın örttöp, er-azamatın
tirüü janın kırgız keskilep kıynap, kaçırıp turat. Arada arazdık sırı açıldı.
Karakol aylanası kan sasıganday adamdın ölügünö tolup ketti. Kün ötkön sayın
bülünçülüktün aymagı keñip jayıtı jalındap kelet. Jaratılışı jerinen suuk,
uluu askadan jer silkingendey kürsüldöp taş kulap, düynönü başına köçürüp düñ
salıp jattı.
Uşul abaldın üstündö jatkan Karakolgo erteli-keç kalkanç izdep kaçıp-bozup
kelip jatkan mujuktardın arabaları menen katar, erteli-keç janındagı kırgız,
kazaktan kolgo tüşkön «ayıptuular da» araba-araba bolup kelip, türmö aldına
tögülüp jattı.
Birok kiçine kalaanın kiçine türmösü akır zaman 'bolgondo jer düynönü bir
özünün içine sıygıza turgan taruunun kabıgınday bolup, kün-tünü topurlagan adam
bulagın öz içine batırıp şimirip, sormo sazday sorup, ünün çıgarbay jutup turdu.
Tañ atsa, türmö içi boşop kalat. Anın esebine kalaanın tegeregindegi buygattuu çat,
uuru saylar kazak, kırgız eröölçülörünün söögünö toldu. Karışkır, suur,
kaşkulaktar, çañkıldak sarı, tazkara, alakarga, kuzgundar sıyaktuu jırtkıçtar asman
menen jerdin arasın tügöl mayramdoodo. Neçen türdüü ün salıp, kubanıçtuu
jırtkıçtar jıyını karaköz, kızıl jüzdördön ırıskısın alıp jep jattı.
Keçegi bolumsuz tınçtık, baykerçilik künündö ata-enesi üyrülüp aylangan alma
bet bala bügünkü kündö jıttangan sulp etke aylanıp jorular tişinin arasında
julunup, sıdırılıp aşalıp jattı. Oşol şıbaga kezegine kelbegender öz beti
menen çuburup seyrektep, tügönüp barat. Bir kezde tiriçilikti tilep düküldöp sokkon
jürök da ömürlük jaşoosunan jañılgan. Üyülüp katkan bir gana kara kan bolup, al
dagı jıgılganın, jeñilgenin moynuna alıp turat.
Uşunday jagdayda aylanası adamdın kan-jinine tolgon «kasap» kalaasına
jakındap kele jatkanda, arabadagı jazaluular ar bir say, jılganın janınan
ötköndö jeñderi menen murundarın basıp, birine-biri eçteme aytpasa da içtey
çoçulap sıyınıp ötüp jatıştı.
Kelişi menen bulardı da türmögö kamadı. Birok, köp buydalıp jaylandırgan
jok. Belgisizdik abalında eki-üç saattay ubakıt ötkön soñ, dal tüş çende türmögö
ökümdarlar kelip: Uzak, Jamake, Abakir üçööñör joop beresiñer dep eerçitip alıp
jönöştü. Bulardı joopko çakırgan Karakolgo kelgen oyöz deşti.
Keñsege üçöönü üç soldat kınınan suurulgan kılıç menen küzötüp alıp kelgende
çakıruuçu jalgız oyöz emes, janındagı dagı bir çoñ törö bar eken, al Alma-Atadan
kelgen asker prokuroru ele.
Oyöz jazaluulardın jayın maalim eteri menen, tergöönü oşol prokuror baştadı.
Jaşıraak, semiz, zor sarı uluk darajaga mançırkagan tekeber, esiriñki neme
körünöt. Antse da murun içterinen «emnege bolso da çıdadık» dep bekinip algan,
andan beri jol boyunda köp nerselerdi körüp, ugup, türmödö da birin-serin
kırgızdan özgölördün körüp jatkandarın anıktap bilip algan künöökörlör emi
uluktun sırt kebetesinen seskene turgan, jazgana turgan abaldan ötkön sıyaktuu ele.
Bular özdörün oşonçoluk tömönsüp, jaşıgan, künöölüü kişi sıyaktuu körsötkön
jok. Kelgen jerde sıpayı, tarbiyaluu koñur momun kebetede tursa da, boylorun erkin
karmadı. Uluktarga: «künöösüzmün, zaarıñdan korko albaymın» — degendey
işenimdüülük menen, çoñ salmaktuuluk menen karaştı.
Tilmeç bulardı bilbegen özbek eken. Kazakça sözdü jakşı tuyunup, uluktun
suroolorun kazakça tüşünüktüü kılıp kotordu. Prokuror obolu özgölördön jaşı
jagınan, aksakalduu körünüşü menen da özgöçöröök sıyaktanıp turgan Jamakege
karadı da, aldı menen oşondon surak ala baştadı.
Törö koluna kagaz, kalem karmap oturup, aldı menen atı-jönün, jaşın, boluşun
suradı. Jamake joldon çarçap, kajıp kelgen karı jüzün adettegi tüksüygön suuk
kalıbınan jazdırbastan, kaşın anda-sanda kekenüü menen jıyrıp turup, algaçkı
suroolorgo bir ooz söz menen kıska jooptorun berdi.
Jamakenin oyunda: uluk joop alganda emne, albaganda emne? — baarı bir
üstübüzdön kelgen jamandoolor jetkiliktüü bolgon. Joopko karap bul oñolboyt,
oşonduktan ançeyin çieleştirbes üçün gana joop aytkan boluu kerek. Joop çubalgan
uzun söz emes, aytor, birdeme dese bolor dep gana oylogon. Öz joobun uşunday
bermekçi ele.
Oşol jayın ayagına çeyin oylonup çıkpastan uluk:
— Eliñer jigit berbeybiz degeni ıraspı? — dep suradı.
— Degeni ıras.
— Al sözdü elge kim üyröttü, oşonu ayt, başçısı kim?
— Başçısı jok, kalıñ eldin özü ayttı, mınday söz üyrötülüp aytılat beken?
Bardık Alban eli tügöl berbeybiz dedi. Oşonun baarın birdey kim okutuptur?
— Emne üçün berbeybiz deyt?
— El: uluk bizge adiletsizdik kıldı. Jeribizdi, suubuzdu alıp, özübüzdü çölgö
aydap, toogo kuup çıgıp oturat. Çıgımın, alımın alıp oturup, emne aytkanının
baarına könüp iştep otursak da, bizdi ali küngö öz elim, dos elim dep sanabayt.
Duşman dep bilet. Bizge eki söz aytsa, al jalgan bolup jürbösün dep da oyloboyt.
Murda soldat albaymın degen, emi soldat algısı kelet. Jerdi albaymın degen ele,
anı alıp oturat. Naarazılıgıbızdı aytsak, ukpayt. Sözübüzdü jetkiz degen
kişibizdi aydayt. Türmögö salat. Jazalayt. Özübüzdü irenjitse, özübüzdün
arızıbızdı ukpasa, süylötpösö, al uluktu jakşı uluk dep kaydan aytabız? Anın
aytkanın kanday işteybiz? — dedi.
— Jigitti birotolo berbeybiz deybi? Jok, je balanday şartıbızdı atkarbasañ
berbeybiz deybi? Eldin içinde uluk mına mınday iş iştese, könöbüz dey turganı
barbı?
Bul Jamakenin kütpögön suroosu ele. Anın oyuna uşu suroo menen katar tezinen
bir çeçim kelgendey boldu. Eçteme çıgarına işenbese da, bolumsuz bolso da, bir
kiçine ümüt elestegendey ele.
— El, bersek kara jumuşka berbeybiz. Nagız soldat kıla turgan kızmatına
alsın deyt. Munu başınan aytışkan.
— Kara jumuşta bolso soguşka kirbeyt, aman kalat, Anday bolgondo soldattıktı
emnege tilenet?
— Biz da soldat bolup jürgön el sıyaktuu kalkpız. Bizdin da erkegibiz — erkek,
urgaaçı emes. Oşonduktan başka elder katarluu teñ orunda bolobuz. Kolubuzga kural
bersin deyt. Prokuror keketip suuk jılmayıp:
— Kuraldı kay jerde algıñar kelet? — dedi.
— Kuraldı azır el ortosunda kolubuzga bersin. Bizdin ata-enebiz, el-jurtubuz
murun mınday şumduktu körgön emes. Oşondon kiyin alardın közü kanıp, boyu
üyröngönçö elibizdin ortosunda askerlikke üyrötsün. El jigitterinin kolunda kural
körüp, öz baştarın saktay turgan kuralı bar eken dep köñülün orduna keltirsin,
Oşondon kiyin, asker önörün üyröngön soñ, uluk jigitterdi alıp keregine
jaratsın,— deyt.
Sen oşol eldin aksakalısıñ, estüü adamısıñ, sen da uşunu aytasıñbı?
— Men da uşunu aytamın.
— Bul natuura söz. Eç kimden mintip asker alınbayt. Sen elge munun ters ekenin
tüşündürüüñ kerek. Oşonu sen tuyundura alasıñbı? Eldin aytkanı atkarılbayt.
— Al bolboso, el da bolboyt.
— Eldi siler köndürüşüñör kerek. Akıl aytıp toktotuu kerek. Antpese el da katuu
jazaga uçurayt. Siler da çoñ jaza tartılasıñar. Uktuñbu? Aytkandı işteysiñbi?
— Men kantip işteymin? Eldi men kantip köndürömün? Uluk başıñ menen sen
köndürö albaganda, uluktugum, kayratım jok, köptün biri kara kazakmın, karı
kazakmın, men kantip köndürömün?
— Sen aytsañ toktoyt. Sen al eldin başçısısıñ. Eldi aytkanga köndürüp jigit
alıp beresiñbi, je murun 6ç bir kazak ugup körbögön jazanı körösüñbü? Ayt azır
uşunu! — dep prokuror janatan berki sözü ötpögöngö, daarıbaganga katuulanıp kelip,
ordunan turup, taktaydı bir teep, kabagın tüyüp Jamakege karadı.
Jamake ızaluu jüz menen uurtun zorduk menen tartıp jılmaydı da:
— Men saga jalgan ubada bere albaymın. Al işke çamam kelbeyt,— dedi.
— Sen uşul aytkandı kılasıñ. Biz saga iştetebiz. Iktıyarıñ menen könösüñbü,
jokpu?!
— Könö albaymın...
— Könösüñbü, kargan it, bolboso köndüröbüz!
— Emese menin kargan ka...ı kesip al, bildiñbi!
Tilmeç bul sözgö kelgende artında ayazday sogup turgan uluktun ızgaarınan
jazganıp, joldo jürüp kele jatıp ayagı sıngan attay toktolup, müdürülüp kaldı.
Birok oşondo da aytpoogo bolboyt. Oşonduktan küymölüp turup birdeme degen boldu
ele prokuror aykırıp, buyruk kılıp, soldattarga Jamakeni alıp ket dedi da, anan
Uzakka karadı.
Aga da oşol şarttı koydu ele, Uzak:
— Seni menen men kay sözdö birigüüçü elem. Aytaar joop, berer ubadam jok.
Seni menen süylöşpöymün. Aparsañ, çoñ uluguñdun aldına apar,— dedi.
— Sen da Jamakenin sözün aytasıñbı? Uşu aytkanıñdı gana kubattaysıñbı?
Jok, başka da aytarıñ barbı? — dedi prokuror.
— Men seni menen süylöşpöymün. Senin işiñ zorduk. Zordukçu menen süylöşçü
bele? Joop berbeymin,— dedi. Mından kiyin eki-üç kayırgan suroogo tımtırs joop
katpadı.
Soldattar anı da alıp ketişti.
Mından kiyin Abakirge kezek kelgende, al közü kantalap, jüzü açuu menen
surdanıp aşıgıp turganday ele.
— Menin ayta turganım: je Jamakenin aytkanın kıl, je bolboso eldin ekinçi
ayta turgan sözün atkar, murda ak padışaga karaganda soldat albaymın, alımın gana
alamın degen. Bügün al sözüm kata eken, emi soldat algım keldi deseñ, ilgerten
berki elden algan alım-salıgıñdı tügöl kaytar. Oşondon berki eldin çıgımının
bardıgın koluna tügöldöp sanap ber da, soldatıñdı al, aga könbösöñ özüñ bil, el
oşonu işteyin deyt. Menin joobum uşul,— dedi.
Uşundan kiyin oyöz, prokuror eköö bolup arı-beri salıp kalçagan, korkutupürkütkön, uruşkan sözdün eç birine da künöökörlör jaşıgan jok. Özgö eç bir
sözdörünö joop berbey, uşu aytkandarın kayta-kayta aytıp turup algan soñ: «Kayta
aparıp kamagıla!» — dep buyruk kıldı da, uluktar üçöönü teñ türmögö kayra
saldırdı.

IX
Prokuror, oyöz joop alıp, türmögö salgandan beri karay üç kün öttü. Bul ubakıtta
sırtınan da, türmönün içindegi başka tutkundardan da, Uzak, Jamakeler eç
tıñgılıktuu kabar albadı. Uzun kulak sıyaktuu ugulgan çala-bula şıbıştar:
«jakında uygurlar kötörülgönü jatat. Kırgız tegiz atka minip, kural alıptır.
Türmögö Uzaktar sıyaktuu kolgo tüşkön bir neçe kırgız başçıların janındagı
jıyırma, otuz kişiler menen apkelip kamap taştaptır. Uygur kişilerinen da bir
dalay baştuu adamdar uşu türmödö jatkan körünöt. Baarı teñ emne bolorun
bilişpeyt. Birok elderine «könbö, alışa ber», dep kabar aytıp, uluktun sözün
moyunga albay, jaşıbay jatkan jayı bar»,— degen imiş-imiş kabarlar gana ugulat.
Bir jakşısı — Karkıra jagınan apkelgen Albandın kişilerinin bardıgın teñ
bir kameraga kamagan ele. Ali toptorun jazgan jok. Bularga murun jatkan, artınan
karmalgan kazaktardan da jeti-segiz kişi apkelip koşup, uşu kündö bir kamerada
jatkandardın sanı on segiz bolup kalgan. Baarının teñ ayıbı biröö ele. Jigit
berbeymin degen el başçıları.
Kalıñ elden suurulup çıgıp, kamak üyü, küçtüü tutkunga alıngan künöökörlörgö
kündük ömürdün özü da jıldık bolgon sıyaktuu, tolup jatkan belgisizdikke,
tabışmakka tolgondoy körünöt. Saat sayın bir özgöçö kataaldık, kastık kütöt. Tüsü
belgisiz bolso da, zatım maalım sıyaktuu. Uşunday içte saktalgan, çıyratılgan
küdüktönüü, koop üstündö emgeksiz, ermeksiz oturgan top ar türdüü söz süylöp, birde
ümüttönüp, amandıkka işengendey söz süylösö, birde birinen biri jaşırbay açık
aytıp, çoñ kooptor bar ekendigin da söz kılışat.
Kaydan çıkkanı, kimden kelgen kabar ekeni belgisiz, birok bügün erteden beri:
«Kaşkar kötörülüş çıgarıptır, al jakta padışa soldattarı jeñiliptir, emi
Kaşkar askeri uşu jakka karay bettep musulman attuunu törölördün zordugunan
kutkarmakçı» — deyt deşken sözdör çıgıp ketti. Bul kabar da kündögü küdüktüü;
korkunuçtuu kabar menen aralaşıp kelip jatçu bolumsuz ümüt sıyaktuu. Buga kazak
kamerasındagı köpçülük işengidey da jagı bar ele. Birok Uzak, Jamake buga
başınan işengen jok. Bulardın işenböösü özgölördün da küdügün küçöttü.
Antse da türmögö tüşköndön beri sozulgan tomogo tuyuk tabışmaktuu abalga
bulardın tapkan jalgız aylası oşol sıyaktuu bolup, tölgö salıp kirişken ele.
Keede jeti-segizi bir jerge jıyılıp, keede ekiden, üçtön korooloşup oturup,
jalpak, keñ dalistin üstündö buurçak taştarınan tölgö tartışat. Kün sayın ertelikeç salıngan tölgö jalgız kabarçı, jalgız kömüskö ümüt bere turgan ermek sıyaktuu.
Bügün Kaşkar kabarı ugulgandan beri aga arnap salıngan tölgö jok ele.
Oşonduktan eldin köbü bir kalıptuu sözdördön, jüdöölüktön kajıganday, jalkkanday
bolup, dalis üstündö jantayışıp kaalgıp jatkanda, Karbos degen aksakal başın
kötörüp Abakirge:
— Ey, Abakir, tölgö taşıñdı apkelçi, Kaşkar tuuraluu emne süylör eken,— dedi.
— Ooba, jayçılıkta tölgö taşka tınım berbeybiz. Tölgönü sala turgan bolsok,
emi salalık da, kança aytsa da jakşılık go mına munun özü,— dep Subankul da
başın kötördü.
Abakir kamdanıp, taşın alıp, taktaydın ortosuna maldaşın kurgan boyunça,
unçukpay artı menen jılıp keldi. Bul ubakıtta Uzak, Jamakeler da başın kötörüp,
tünörüp karaşıp kütüp oturuştu.
— Jakşı kep — jarım ırıs deyt emespi, mınabu kişiler işenbeybiz degen
menen, özüm ali da oşondon küdör üzgönüm jok. Oşol jakta, aytor bizge jayluu
birdeme bar,— dep Abakirdin jerdeşi Nuke da akırın jılıp keldi. Abakir ali da
unçukpay surdanıp oturup tölgö tarttı.
Kumalaktın baş-ayagı tügöl tartılıp bolgon soñ el tegiz bir dalay ubakıtka
unçukpay oturuştu da ayagında birine-biri: «Süylö, süylö, sen süylö» deşip, koldoru
menen üçtön, törttön üyrülüp tüşkön toptordu kozgop-kozgop koyup, kayta-kayta
jüröktögü üç kumalaktı jıldırıp kelip, ayagında:
— Oñdu-soldu aykaşıp kelip tüşkön kumalak uşu.
— Iras, buga karaganda kabarı da, özü da keldi.
— Basa, mınabu kan maydanga aralaş go.
— Emnesi. bolso da kamır-jumur bolup bir kelet. Kaşkardan asker keldi. Kuday
buyursa, boşoybuz, tübü amançılık, tınççılık,— dep janagı Subankul, Nuke aytkan
sözdördün bardıgına korutundu sözdü Karbos aksakal ayttı.
Köpçülük baarının ortosundagı agası Karbostun sözün dubaluu sözdöy körüp;
— Aytkanıñ kelsin, açkan balıñ paygambardın balı bolsun.
— Uşu aytkanıñ kelsin, karıya, oozuña kuday salgılık kılsın!.. — deşip jurt
jabıraşıp alkış aytıp, emi kumalaktı jıyışmakçı bolgondo bayatan beri
unçukpay oturgan Abakir:
Siler oşondoy deysiñer go. Men aga işenbeymin. Kumalak anday süylöp turgan
jok. Men bilgen kumalak çın bolo turgan bolso, bir çoñ kırgın bolot. Oşondo
jarımıbız ölöbüz, jarımıbız çıgabız,— dep Karbosko tikireyip karap, unçukpay
tınıp kaldı. Eldin baarı:
— Oozuña taş.
— Til-oozu taş kapsın.
— Tipu, tipu, tükür jerge! — dep Nuke da Abakirdi türtkülödü.
Kumalak jıyılgan soñ ar kim ordu-orduna kayra jılıp barışıp, jantaya
ketişti. Ekiden, üçtön gana üyrülüp, birine-biri burulup jatıp, akırın-akırın gana
añgemeleşet. Antkeni, kumalaktın ayak jagında eşiktin teşiginen belgilüü adet
boyunça eki suk köz dagı kelip kadalıp, uurdana jaltaktap, bulardın aljayın baykap,
añduuga kelgenin bilişken.
Kulpuluu kara eşiktin kiçinekey teşiginen şıkaalap karagan oşol eki köz
kameradagılardı ar kaçan çoçulatıp kelgendey taasir bere turgan. Algaçkı türmögö
oturgan künü ele oşol sugalak, suk közdör eki-üç jolu karap, kayta jogolup ketken
kezde Jamake özgölörgö karap:
— Türmödö kişini çoçutup, jürögüñö iynedey kadalgan kapır uşu kiçine teşik.
Körüp turgan korduguñ, oşonu körsötüp zarlanıp, iyniñe çıgıp turgan çoñ duşmanıñ
uluguñ da, oşol teşikten karagan suuk közdön toluk körünüp turat. Jüröktü
opkooljutup, kajıta turgan da oşol,— degen bolçu.
Oşondon beri eldin baarına teñ teşikke kadalgan köz bulardın öpkösünön ötkön
darttay, mañdayıña karap kezegen ajal ogunday bolup körünö turgan. Keede
jaltıldap, keede jılpıldap añduuçu közdör kameranın için oñdu-soldu kezgende,
taktay üstündö oturgan kazak künöökörlörü, karañgı tündö kün jarkıldaganday,
çagılgan oynogondoy unçukpay tomsorup, içinen tınıp kalışçu.
Kumalaktın artı uşunday je tomsoruu, je bolumsuz gana kübür-şıbır kepke
aylangan ele. Tınçtık menen bir saamday ubakıt öttü. Oşol kezde bayatan beri
kabagın katuu tüyüp, oonalaktap, tınçtık alalbay oturgan Jamake katuu kürsünüp,
kökürögün öydö kötörüp:
— Kapır-ay, bul kanday bolup baratat? Menin şayım keteyin dedi go, içimdi
örttöp baratat,— dedi da, kaytadan çalkasınan tüşüp, çıdamı tügöngön azaptuu
kıynoo menen için basıp büktölüp ketti. Baarı ürpüyüp çoçulap kaldı.
— Emne deyt, emne bolup kaldı? Baatır-ay?!
— Emi ele sopsoo ele go, emnelikten boldu?
— Kaysı jeriñ, kanday oorup turat özü? — dep Karbos Jamakege karay
jakındadı. Baarının esi çıkkanday şaşkan, ürpöyüşüp. Baarı birdey kıynalıp
jatkan karıyaga karay jütkünüştü. Azdan kiyin Jamakege telmirip karap oturup, emne
bolup kalganın bilbey tañdanışa baştadı.
— İçi-boorumdu örttöp ezip baratat. Emne bolup ketti deysiñ? Emnesi bolso da,
janagı jegen tamagıman boldu... Maga... Oşondo birdeme koşup berdibi dep oyloym.
Bayatadan beri çıdagan bolup oturgan elem... emi şayımdı oodarıp baratat...
Bütkönü uşu çıgar, katın-bala, el-jurtka salam aytkıla... Koşkula emi,— dedi da
kaytadan büktölüp, bir jıyrılıp, bir jazılıp janın kıynagan azapka tüştü.
Ulam bargan sayın jüzü kögörüp, kart kabagı karış jabılıp, taştay tüyülüp, dem
alışı oordop, ıçkına baştaganday boldu. Közün açpayt. Emki kaygı-darttı soñku
kıynoo saatın jumuluu köz menen ötkörgüsü kelgendey. Ömür boyu antip-mintip,
aldagan bolup, ar nerseni körsötüp, kadırluu da, jakşı da kişi bolgon sıyaktansa da
agayınga, elge abroyluu salmagı zor başçı bolgon sıyaktansa da, ayagında kelip
toktogon akırkı şatısı bardık oşol ötkön kündögü bolumsuzdun baarın jokko
çıgargan, mazaktagan, adaştırgan sıyaktuu jattı.
Talaada, türmödö, joo tutkununda ölgön ölüm — jaşı jetimiş aşkan çagında
Jamakenin başına kelgen kaza oor jaza sıyaktandı. İçte tumçukturgan oor dart bar.
Keskilegendey tilim-tilim bolup birde küyüp örttönüp, birde jara tilgendey
açışıp, kuruşkan dene kıynaluu menen birge köñüldögü soñku sezimdin azırkı
abaldan jiyirkenüü, tüñülüp, suup bara jatkanday. Az ubakıttın içinde ölümgö
bardık sezimi menen boy berip alıp, bir iret bar küçün jıyıp kelip:
— Türmödö, joo kolunda ölüp baratam, oşonu arman kılbasam, başka armanım
jok... Jamakenin ölügü... kaçankıga ölböy... süyrötülö bermek... birok jalgız
armanım... aytor... joodon ölgön soñ, kantkende da... kan maydanda karşılaşıp
ölbödüm... karı kolum... eç bolboso.., jazdıgın ala ölbödü... — dedi.
Janındagılardın köbü Jamakenin özü menen birge başınan ele çoçunup küdör
üzö baştagan ele. Aylanada oturgan agayındın bardıgının közünön dıbışsız
jaştar tamçıladı. Eç nerse aytışıp süylöşkön jok. Jamakenin aytkanı ıras.
Tölgö salaardın aldında bir çay kaynamday murun bardık tutkundarga sorpo sımak
bir nerseni alıp kelip bergen. Oşondo «mınabu Jamake çaldıkı» — dep atın atap
bir tabaktı Jamakege sungan. Emnesi bolso da oşondon boldu. Köñüldö sayrap ugulup
turat. Prokurorgo bergen joobu alardın esine tüştü, Anın üstünö jaşı jetken çal.
Munu başka jaza menen öltürüü kıyın. Attırıp saluu zakondon tışkarı jumuş,
oşonduktan öz ajalınan öldü deş üçün atayın astırtan uu berip oturat.
Bul jaydı özgönün baarınan murun açık, toluk tüşüngön Uzak ele. Al başınan
ele, eñ algaçkı karmalgan kündön beri ele, uşunday bir iştin baarının başına
kele turganın bilgendey bolçu. Oşogo içinen öz başın abdan dayındagan. Jürögün
orduna keltirip, könüktürüp algan ele.
Oşonduktan bügünkü kumalakka da, aga karap ümüt kılgan jaş-karıga da eç nerse
aytpagan. Ümüt kılıp jelpingen emes. Oşondoy ele özgölördü çoçutkan Abakirdin
sözünön da ança çoçulap, korkup sestengen jok.
Jamake ezelki zamandan beri jubu jazılbay kele jatkan üzöñgü joldoşu, jan
şerigi ele. Eköönün birin biri tuyunup, içi-tışı menen janbirgeligi özgöçö bolo
turgan. Öz tuşunda eköönün tattılıgınday tattuuluk, birdik eç kimde bolgon emes.
Kaysı işte bolso da, bular al-jayların aytışpay bilişçü. Kabak menen neçe
türdüü tabışmak jaylardı baamdaşıp, süylöşpöy, içterinen gana makuldaşıp
koyuşa turgan.
Uşu jolu el karşılıgına başçı bolup, çoñ sözdü karmanıp çıgarda da, eköö
özünçö kezdeşip eki-üç ooz söz menen tuyunuşup, tüpkürdögünü bilişip kelişken,
Başka jerde, keñ konuşta, ayılda bolso, Uzak Jamakenin başın kuçaktap oturup
ıylaar ele. İçtegisin aytıp, bugun çıgaraar ele. Egilip-tögülüp oturup armanın
agızar ele. Birok azır oşonun kaysınısın iştese da, Jamakenin da, özünün da
namısına tie turgan sıyaktuu köründü. Dosun ıraazı kılbay irenjite turgan, kapa
kıla turgan sıyaktuu. Jamake, Uzaktın nieti — çoñ niet, eköönö birdey ortok niet
bolgon — oşol joldo bügün Jamake ölsö, erteñ Uzak da ölöt. Jamakege sen ölösüñ
dep ıylasa, anısı Jamakenin nietin bolumsuz körgön, kata tapkan, kemsintkendin
belgisi bolor ele. Eköö teñ bul işke körüp, bilip turup kirişken. Emnege bolso da
çıdaybız, kötöröbüz deşip, nık ubadalaşıp alıp kirişken. Jana tutkunda, joo
kolunda oturup ıylasa eköönün teñ söögün sındırganday, özdörün özdörü kordop,
kiçireytip jaşıtkanday bolor.
Mındaydı Jamakeden da, özgö bardık kazaktan da, Uzak özgöçö anık tüşünöt.
Murdatan beri munun ayrıkça münözü uşundayda körünüp, uşundayda sınalgan. Söz
bolo turgan, duşmanga taba bolor dey turgan jer kelse, andayda bul etinen et kesip
alsa da, bılk etpey, sır berbey, karışkırça dabışın çıgarbay ölüügö
jaraçulardan. Jamakenin kaygısı kabırgasın sındırganday içine tereñ batsa da,
Uzak boşoñdoonun orduna surdanıp, tiştenip, eç kimge til katpadı. Közü kıpkızıl
bolup, açuulanıp teşile karayt. Kararıp, unçukpay oturup aldı.
Jalgız gana Jamake akırkı iret buga karap, «koş» degende:
— Ömürü kabak menen tuyunuşup öttük ele. Menin emne abalda oturganımdı da
bilip jatasıñ. Koş, karıyam, şerigim, emne aytayın. Janıñ kudayga amanat.
Artıñdan men jetermin... ökünbö... arman jok! — dedi.
Oşondon arı özgönün baarı kemşeñdep, kayta-kayta murdun tartıp ıylaşıp,
Karbos «yassindi» okup ıyman aytıp, üşkürüp oturganda Uzak unçukpay gana
Jamakenin jüzünö karap jım-jırt oturdu. Ubakıt ötkön sayın Jamakenin abalı
oordop, kıynalıp bara jattı. Tilden kalganına bir daday ubakıt boldu. Akırkı
ubakıtta jalgız gana tumçukturgan kıynoo azabına tuş kelgendey. Anda-sanda
oozunan kök köbük añtarılat.
İçin örttöp tilgilep bara jatkan oorunun küçtüülügü oroşon jat türü suuk
sıyaktuu. Kara özögünün içinde bıçagı bar duşman kolu aralap añtarıp jatkan
sıyaktuu. İçi-booru tilinip, jırtılıp, örttönüp kelip tüyülüp ooruganda tınçı
ketip, alı kurup tumçugup ketkendey bolot. Kur gana tüyültüp oorutkan ooru esin
oodarıp, akıl-oyun jutup bara jatkanday boldu.
Katuu kıynagan ooru karı jüzünö da ötö suuk, keypi jaman tamgasın baskanday.
Demeyde bırış katmarı mol, karıyanın jüzü mınabu körüp jatkan azap üstündö
taanılgıstay bolup özgörüp ketken. Bardık jüzü tazarıp, kül bettenip, ölüm
tamgasın basıp, kögörgönsüp kalgan. Tüktüü kabak jıyırılıp kelip katuu
jumulgandıktan, közdün ordun toluk basıp algan sıyaktuu. Anda-sanda çoñ zorduk
menen alayıp, açılıp jabılgan közdöründö tigil dünüyönün tüptüz karañgılıgın
körüp ketençiktep, çoçulap turgan sıyaktuu. Közünün karası azayıp, agı köböygön. Tüz
karabayt. Jogoru karay çapçıp çalkalay beret. Çoçutkanday bolup kantalap, alayat.
Mañdayının, betinin bırıştarı jıbıragan kurttay bolup, demeydegi kebetesin,
tiriçilik ajarın jogotup barattı.
Kıynaluu tolkunun asırese anık körsötüp turgan uurtu menen erinderin ıkçınıp
kelip jımırıp, içinde miñ buralıp tolkugan dart menen birge kıynalıp,
jötölgöndö, oozu birotolo jogolup, orduna közgö körksüz iyri-buyru bırış-tırış
sızıktar gana kalat.
Uşunday içi-tışın birdey örttögön kıynoo, adam aytkısız azap üstündö eki
saattay jatıp Jamake kaytış boldu. Joldoştoru tegiz kaygırıp, ıylap oturup,
ıymanın aytıp dem salıp, akırkı bolumsuz jardamdarın berip, kızmatın kıluu
menen birge eñ akırkı jalınduu, armanduu «koş-koşun» aytıştı. Dene kayratı
bütsö da, jan kayratı ali dalayga jeterlik epkini bar asıl karıya oşonu menen kete
berdi.
Kamerada oşol künü, tünü birdey Albandın kişileri Jamakege kayta-kayta kuran
okup, kürsünüp kabak çıtıp karaluu bolup oturup, uykusuz tündü ötkörüştü. Ertesinde
tañ azandan sırttagı özdörün kaytarıp jürgön kişilerine Jamakenin köz jumganın
ayttı.
Bulardın al-abalın bilemin degen kişilerdi takay kirgize berçü emes. Kününö
bir mezgilde bir gana kişi körüşüügö mümkündük alçu. Oşol «keñçilikten»
paydalanıp Abakirdin artınan izdep kelgen katını kirgen eken. Alıstan küyöösün
körüp, mınday şumduktu murun başınan ötkörbögön momun, alsız ayal jalgız
süyönüçü eki köz bolup, möltüldötüp jaş agızıp, amandaşpastan bışaktap ıyloogo
kirgen ele. Abakirdin özünö da bul körünüş katuu taasir etti. Özgöçö boşoñdop,
muunu kalçıldap baratkanday boldu. İçine ısık çok taştagan sıyaktuu. Küyüt,
amalsızdık dartı bilindi. Birok, oşol abaldı baykagan sayın özün özü tez kolgo
alıp, toktotup oturuuga arakettendi. Başınan oşentmekke bekingen. Oşol sebeptüü
ıylap turgan katınına jakınday berip, amandaşpastan:
— Iylaba, köz jaşıñdın mında tıyınça da keregi jok. Iylay turgan bolsoñ
azır kayra kaytkın! — dep özü da bir tamçı jaşın irmep alıp: — Köp süylöşüügö
ubakıt jok, beker kelipsiñ, oşonçoluk alıstan. Balañdı da, özüñdü da bir allaga
tapşırdım. Bar, kayt! Keçee keçinde Jamake kaytış boldu. Tamakka koşup birdeme
berip koydubu dep kümönsünöbüz. Tamaktı içeri menen ketti. Oşondon başka söz jok.
Elge-jurtka oşonu ayta bar. Koş! Kudayga amanat! — dep katının süylötpöstön kayta
aylanıp basıp ketti.
Bul kabar Karkıranın tegeregine jetkende jayloo-jayloonun bardık elin dürt
etkizgendey boldu. Aldı bolup Asıdagı Kızıl börktör kaçıp kelip, ürkündün aldın
baştagan soñ, andan beri kırgız, uygur kabarı da üstü-üstünö kelip jatkan soñ,
Karkıranın janındagı Alban buunup-tüyünüp, bir çoñ işke dayardanıp kalgan öñdüü
bolçu. Emi kay kezde, kay iştin tuşunda baştala turganı belgisiz. Birok eldin
boyun eelegen açuu menen kek kün ötkön sayın taşkındap, köböyüp kele jatkan. Uşul
soñku kündördö Karakoldon erteli-keç alıp ketken kişileri tuuraluu kabar alıp
jarmañke başındagılar tuuraluu üzböy, at tezegin kurgatpay biröödön biröö kabar
alıp, amandık-esendikterin bilip turuşkan.
Birok alardın türmödö jatışı sozulup barat. Oşonduktan bir-eki kündön beri:
kişileribizdi surap alabız, el bolup jıyılıp jarmañkege barıp, çıgarıp ber,
boşot deybiz, deşken ar türdüü çeçimder bolgon. İş jalgız jarmañkenin özünö
kalsa, Janseyit, Baymagambet, bütüm kılgan söz boyunça Karkıraga alda kaçan çabuul
jasoogo da, el tegiz taş tüyün bolup dayındalıp, belsenip algan ele. Birok
mındagılardı oşondoyço alabız desek, je oşondoy alsak da, tigi Karakoldo
jatkandar anı menen boşonboyt. Mındagı iştin sazayın oşolor tartıp, oorduktun
baarın oşolorgo tüşürüp alarbız, dep oşol jaktı oylop, toktolup turuşkan ele.
Kantse da, bir iştin baştala turgan kezi kelet emespi. Jaranın oozu açıluuga
aylanıp, sarı suu basıp ketti. Jukargan, teşilgeni turgan jerler köp. Kaysısınan
çıksa da bir kıymıl, bir sır çıgat. Oşonu oylop jayloo-jayloonun eli, damelüü
Jigitteri attarın kün-tünü koldo saktap, bosogodon nayza, belden kılıç sıyaktuu
kuralın ketirbes bolgon. Jatpay-turbay izdep jürüp mıltık, altı atar taap
algandar da bar ele Anday seyrek kural bul kündö eldin bardıgında sanaluu sürdöy
saktaluu. Murun mıltıktı köp karmagan mergen bolso je bilegi küçtüü jüröktüü ar
dep taanılgan azamattar bolso, oşolorgo tapşırılıp berilip jatkan Bul kuraldı
tapşıruu menen birge el atınan tilek aytılgan Eski kazaktın karıya batası menen
birge eski muras sıyaktuu bolgon erkindikti joktoonu mildet kılıp tapşırgan.
Uşunday küdüktüü, küptüü jagdayda tomsorgon kataal jüz menen kamdanıp,
dayındalıp kele jatkan elge, keçee keçinde Jamakenin köz jumgan jaman kabarı
kelip ugulgan Karakoldogu tutkundarga tamak jetkizip, erteli keç kızmat kılıp, aljayın aman-esendigin bilip turuuga çıgarılgan on-on beş kişi bar ele. Alar
Abakirdin katınınan Jamakenin kabarın ukkan soñ, oşol arada türmönün uluguna
barıp karıyanın söögün suragan. «Özübüz aruulap taza juup, kolubuz menen koyöbuz,
kişibizdin söögün bergile» — deşken. Buga türmönün ulugu öz aldınça joop
beralbay, astırtan oyözgo akıldaşıp kelip Jamakenin söögü berilbey turganın
aytkan.
Elge Jamake tuuraluu kabar jiberüüdön murun Kapakoldun başındagı jigitter
mındagı uluk attuunun bardıgına barıp, süylöşüp, iştin jayın bilip çıkkan. Oyöz
prokurordu da körüşkön. Eç kimisi jarıtıp joop bergen emes. Arızdardı durustap
ukkan da Kişi bolgon jok. Aytor eptep joop beriş üçün türmödö ölgön jazaluu
kişini zakon boyunça el koluna berüügö bolboyt. Musulman adeti menen moldogo
janazasın okutup, özübüz koydurabız degen boldu.
Karkıraga Jamakenin ölümü jönündögü kabardı apkelüüçülör uşu sözdü koşo ala
kelişken. Köp eldin alasız ak köñülü menen, jalpı kadırlagan karıyasının jaman
ölümü menen birge, mına mınday kılıp söögün da berbey koyuu, kulak ukpagan şumduk
sıyaktuu boldu.
Karkıraga barabız, mındagı uluk arkıluu kişibizdin söögün suratabız,
kolubuzga alabız» — degen şartka toktolup, jayloo-jayloonun bardıgındagı eldin
başın bir jerge koşkon jalpı tilek sıyaktuu boldu.
Oşentip kabar kelgen kündün ertesinde Karkıraga tuş-tuşunan kalın-kalıñ
toptor üzülböy agılıp kelip jattı. Çak tüş çende dalaydan beri kañgırap een turgan
jarmañkenin başı bayagısınday attuu-jöölüü bolup jıyılgan el tobuna lık toldu.
Bazar ortosu karşı-terşi kıymıldagan kalıñ kol bolup ketti. Köçö-köçö atçan, ögüz,
tay, kulunduu bee mingen albandarga şirelişip tolup çıktı.
Çet-çettegi ali da bolso ondon, jıyırmadan taram-taram joldor menen çubagan
tebeteyçender arılgan jok. Toktoosuz agılıp jattı. Bardık jıyın içindegi
adamdardın jüzündö bir gana suroo bar. Baarı teñ jıyıların jıyılıp alıp: «Emi
kantebiz? Emneden baştaybız? Köptön kütkön nietti emi işke aşırabızbı, jokpu?
Ali da tosorubuz, kütörübüz barbı?» — degen suroogo takalışkan ele.
Bügünkü jıyınga anday kıl, mınday kıldı aytıp başçılık kılgan kişi jok.
Birok başçıbız, bütümsüz kozgolgon kalıñ jıyındın tilegi da, şartı da öz içinde
aytışpay, şertteşpey ele kalıñ top ımdoo-jımdoo menen tuyunuşkan sıyaktuu.
İçtegi çın naarazılık menen, oşondon tuugan karşılık nieti, emi teşip çıgar
jerin gana kütüp turat. Oşonduktan el tegiz kumsargan, açuuluu süylöşüp dürdügüşöt.
Eç kim eeligip-jeeligip, külüp-oynoboyt.
Birin-serin oyun-şookçul jigitter, küldürgü jeñil münöz adamdar arasında
bolboso, murunku mınday jıyında bolo turgan neçen türkün oyun-tamaşa azır atı
menen jogolup öçkön sıyaktuu. Eldin jüzün, kabagın bagıp jürgön uryadnik kazakorustar Akjelkenin keñsesine uşunday maanaydın bar ekenin tınım albay jetkirip
turdu.
Tañ azandan eldin mintip agılıp kelerin bilbegen, kütpögön uluktar jarmañkege
bügün özgöçö köp eldin kelip kalganın tüşkö takaganda gana baykagan ele. Çetten
tınım albay dübüröp kelip jatkan atçandardı da oşol kezde baykaştı.
Eldi mümkün boluşunça jarmañke başına köp keltirböö kerek. Kalıñ jıyındar
bolso, anı taratuu kerek boluçu. Birok bügünkü eldin jıyını başında az-azdan
baştalıp, birindep oturup kuralıp aldı. Başında kenebey, baykabay oturganda
jarmañkenin içine alda neçe jüzdöy kişi erte kelip kirip alıptır. Oşondon kiyin
jarmañkenin içinde tirelip turgan toptun özü da ölçömdön tışkarı köp
bolgonduktan, sırttan kelip jatkan birin-serin kişilerdi kayta kayırıp,
jolotpoymun dese, teskeri bolot sıyaktangan. Anday menen çegine jetip, arañ turgan
eldi kökütüp, öçüktürüp aluuga bolot.
Korkok uluk uşunu eseptep, jarmañkege kelip jatkan toptu toktoto albadı. Birok
emnesi bolso da, çarasız, kamsız oturuuga bolboyt. Oşonduktan uryadnik sıyaktuu
uluktar jarmañke başında asker attuunun bardıgın pristav keñsesinin aylanasına
apkelip, bazardın janında jürgön uluk attuunu, kızmatçılardı da tügölü menen
Podporokov özünün janına çakırtıp algan. Aldırgan kişilerinin içinde kazak
tilmeçteri da bar boluçu. Bulardı kazak menen katnaş azaygandan beri kündö
çakırıp, kündögü keregine jaratpasa da, oşondoy kazak elinin tobunan, köptügünön
jazgangan künü atayı izdetip jürüp janına çakırtıp ala turgan jarmañke
uluktarının adeti bar ele.
Uşunday tayluudan tayak koyboy bir jerge jıyıp kamdanıp bolup, emi el toptoru
emneni aytıp, emneni niet kılıp jürgöndörün bilüügö kayta-kayta astırtadan kişi
jiberip, el jagınan iş kütüp oturgan.
Bular kütkön işti el tüş ooy baştadı.
Köçödögü eldin köptügü özgöçö. İyne sayar jer kaltırbaganday. Düpür-düpür baskan
oor salmak bilinet. Attar kotoloşup, üzöñgülör kagışıp, kajaşkan attar salmak
menen ırgalıp, tuş-tuştan Akjelkenin keñsesin kamap, kurçap kelet.
Jıyın iyin tireşken uçu-kıyırı körünbögön köptügü menen keñse aylanasın
kaptap basıp aldı. Anda-sanda ar jerde öz ara birin-serin söz menen til katışkanı
bolboso, köpçülüktö un jok, şirelişken tımtırstık üstündö kara buluttay tüyülgön
açuuluu, ızgaarluu top kalıñ kara koldoy bolup tegerektelip, kanattaşıp alganda,
keñsedegi uluk attuunun bardıgı bayagısınça dagı da tışka çıgıştı. El bulardı
körgöndö birinin üstünö biri entelep basıp ketti. Uluktardın soldattarı bölök
jakta kalıp, özdörün atçan kazaktardın tobu ortosuna kısıp özünçö bölüp aldı.
Akjelke bul abaldı aldı jagın jaltaktap turup baykap körsö da, emi eç bir ayla
kıluuga bolboy kalgan ele. Oşonduktan emnesi bolso da eldin ıgı menen ketmek
bolup:
— Emne aytasıñar? Emnege jıyıldıñar? Arız aytçu başçıñar kim? Emnege
süylöböysüñör? — dedi.
Bulardı kurçap algan jıyındın aldıñkı katarındagı kişileri Baymagambet,
Janseyit, Kartbaylar ele. Bardık özgö toptun içinen jigerdüülük menen, özgöçö
ızgaarduuluk menen ayırmalanıp çıkkan Tegerek-Saz eli boldu. Asırese, bul araga
jıyılgan top katuulangan maanayda ele. Oşonduktan Akjelke janagı sözdü aytıp
toktooru menen bir neçe dobuş:
— Jamakenin söögün ber!
— Kişibizdin ölügün kolubuzga bergiz!
— Sen kamattıñ, emi sen ölgön kişibizdi kolubuzga alıp ber!
— Türmödögü kalgan kişileribizdi çıgarıp ber!..— dep köz kızarıp, bet
surdanıp, küröö, çeke tamırları adırayıp, bir neçe açuuluu jigitter katuu-katuu
süylöp jiberdi. Bulardın içinde Janseyit, Baymagambet da bar ele.
Akjelkeni bul sıyaktuu tutaşkan açuuluu çuu sestendirip, çoçutuuga aylandı.
Anın öñü kubarıp, jorgoloy basıp, jagınıp süylöögö bet alıp, köptün aydıñına
tiktep karoogo çıday albay bugup kaldı.
— El-jurt, sizder sözgö kulak salıñızdar. El kişilerin kamatkan jogorudan
kelgen buyruk. Biz eç nerseni öz betibiz menen jasagan jokpuz. Jogorku uluktun
buyrugun gana işke aşırabız. Karakoldogu uluk bizden çoñ. Aytkan tilibizdi alsa —
alat, albasa — koyöt. Jamakenin ölgönü ıras, birok söögün berbey oturgan — bizdin
joon uluk. Aga men emne dey alamın?!
— Sen karmap bergensiñ. Anın aytkanın sen iştegensiñ. Emi: «Mındagı el
naarazı bolup, eröölgö çıkkanı jatat. Menin tilimdi al, kişibizdin söögün ber» —
dep, Karakolgo kagaz jaz, kişi jiber,— dep Baymagambet jooptoşo baştadı. Aga al
könbösö kantesiñ? Mende al-küç jok. Anı kantesiñ?
— Al könbösö, Alma-Ataga telegramma jiber. Mınabu eldin arızın atkargan
durus. Kişisin özdörünö berüünü makul körömün de! Mınakey, uşul eldin
bardıgının jıyılıp kelgen sözü — uşu söz. Biz kişibizdin söögün alabız.
— Ooba, öltürgönüñör da jetet. Söögün berbey otura albaysıñ,— dep Janseyit
bir jagınan kadaldı.
— Kişibizdin söögün alıp ber. Akjelke, el seni bilet.
— Sen kıldıñ uşunu, eger kişibizdin söögü tiybey turgan bolso, sen kıldı dep
bilebiz,— dep jelke jagınan dagı bir neçe dobuştun kadalganın baykadı.
Uluktardın bardıgı teñ eki jagına jaltaktaşıp, ar bir süylögön kişilerdin
öñdörünö telmirip, esteri çıgıp, kısıla baştagan ele. Akjelke da aytaarga söz taba
albay kurulay jaltaktoogo aylandı. Oşol ubakıtta tergööçü öz tilinde:
— Aytkanıñardı jasaymın. Alma-Ataga telegramm jibereli dep ubada
beriñiz,— dep küñk etti.
Oşondon kiyin Akjelke:
— Jamakenin söögün koluñarga berüü kerek. Bul bir jañılış ketken kata go dep
oyloymun. Eger berbeybiz degen söz çın bolso, Alma-Ataga telegramma jiberelik,
Birok jalgız men emes, siler özüñör da el atınan, el kişileri da jibergile, birge
jibereli,— dedi.
Bayatadan Baymagambet, Janseyitter menen Akjelkenin süylöşkön sözdörün
jakşılap kulak salıp tıñdabay bir jerden kıykım taap uruşuunu kütüp turgan el,
mınabu sözdön kiyin bardık kıjaalat otu toktolup basañdap, akırında öçö baştadı.
Biröödön biröögö:
— Akjelke Alma-Ataga telegramma berelik. Jamakenin söögün jogorku uluktan
suraylık. Berbegeni tuura emes dep jatat,— deşip Akjelkenin akırkı sözü eldin
baarına kübür-şıbır, dabır-dabır etken dobuştar menen birge ondu soldu aralap
tarap jattı. Oşonun taraşı menen birge köpçülük azırkı sözgö kanaattanıp, toksuna
kalıp, adettegi momunduguna tüşüügö aylandı. Murunku jıyrılıp turgan açuu
epkininen kaytıp, jooşuy baştadı.
— Kantsin baykuş. Munun kolunan keleri oşol çıgar.
— Tuura aytat. Öz kolunan kelgenin ayabayın dese, andan arı emne kılmakpız.
— Bir gana nerse, oşol aytkanın azır bütürsün.
— Azır, azır bütürsün.
— Telegrammdı azır jazsın dep aytkıla. Oy, tigil
jerde süylöşüp turgan kim? Azır bütürsün oşol aytıp turganın! — dep arttagı
köp dobuş kayta-kayta öydölöp çıgıp, uşu bir sözdü alda neçe jerden san kişinin
oozu menen aytkızıp, uluktarga jetkizip jattı.
— Azır jazıp, bügün ele jibermek boldu,— degen kabar kayta çıktı.
Baymagambet, Janseyit da aldılarında jooşuy tüşüp, jorgolop turgan uluktardı
körüp, emi emne kılardı bilbey daldırap kalışkan ele. Oşol kezde uluktar eptepseptep suurulup, keñselerine karay kozgolo baştap, elge:
— Emi, el-jurt, taragıla. Bul jerde baarıñ üymölöktögön menen emne çıgat?
Telegrammaga kol koyö turgan kişiñer kalsa boldu. Kalganıñar ayılıñarga kayta
bergile. Eki-üç künsüz kabar kelbes. Eger jakında kabar kelip kalsa özübüz
bildirebiz,— dep baarı ketip bara jattı.
Janseyit janagı ubadaga adegende köp menen birge ıraazı bolup, toktolup kalsa
da, uluktardın kısılıñkırap turgan jayınan paydalanuu üçün dagı bir neçe talap
koyuunu makul körüp:
— Andan soñ mınabu türmödö jatkan kişileribizdi da çıgar. Alar jazıktuu
emes, el jazıktuu. Künöölüü deseñ bardık el künöölüü boluu kerek. Jeke Serikbay,
jeke Uzak eçtekeni öz janınan çıgargan jok. Eger kişibizdi berseñ makuldaşabız.
Anda jakşı uluk bolosuñ. Antpeseñ, biz seni künöölöödön boşotpoybuz. Akjelke,
kişibizdi ber! — dep kıykırdı. Eldin baarı oşol sözdü koştop:
— Bizdin kişileribiz çıga turgan ubakıt boldu.
— Sargaytıp büttüñ, alarda jazık jok.
— Uşul turgan baarıbız teñ jazıktuubuz, alar jazıktuu bolso, kılar bolsoñ,
baarıbızdı kıl! — dep dagı da köp-köp dobuştar, suurulup ketip bara jatkan
uluktardın artınan çubatılıp, sozulup ugulup jattı.
Birok uşu sözdör aytılsa da, el ketip baratkan uluktardı toktotkon jok.
Murdagıday ızgaarı jok, kısıp, kaymıktırıp da salalbay, boşoñkurap bara jattı.
Artındagı eldin köbü bet aldı kozgolup, jik-jigi menen taray da baştagan ele.
Oşonduktan Akjelke kayta-kayta kıykırıp joop surap takımdap jan koybogon
Janseyitten kutulmak bolup, artına karap turup:
— Al kişilerdi kamatkan jogorku jerdin ulugu. Jakında dagı başka jardıktarı
keler dep kütüp turabız. Köp uzabas, boşotor dep da oyloybuz. Alar tuuralu çıday
turgula, aşıkpagıla,— dedi da, topton suurulup çıgıp uzay berdi. El:
— Şaşa turgan ubakıt keldi.
— Kaçankıga çeyin sargayıp jatışat?
— Çıgartıp ber kişibizdi... çıgarbasañ, el jakşı boydon turbayt, buzuluşabız.
— Eldin çıdamı ketti. Emi mından arkını kötörör jayıbız jok.
— Basa, oşonu ayt... kişileribiz çıksa çıktı, çıkpasa taarınba bizge... uluk
bolsoñ, tınççılıkta uluk çıgarsıñ. Elge tırmagıñ batıp, momun jurttu ızalap
irenjite berseñ, körüp alarbız.
— Emi az kün sınaarbız, köröbüz... oşondo aytkandı kılbay turgan bolsoñor,
baykaşabız seni menen. Akjelkesiñbi, kökjelkesiñbi, kimiñ bolsoñ, anıñ bol! —
dep kalıñ jıyın kıykırgan dobuşu menen murun eç ubakıtta aytpay turgan
sözdörünün baarın teñ aytıp jattı.
Birok uluktar munun baarın öz kulaktarı menen ukkan jok. Jarım-jartılayın
uksa da, baykabagan, ukpagan kişi bolup kete berişti. Eldin köpçülügünö uşul
kıykırıktar ulup-uñşup turgan kalıbında dem çıgarıp, beykutçuluk bergendey
bolup, murunku jalındı basañdata berdi. Bügünkügö arnalgan açuu iş jüzünö çıkpay,
köp dürgüülördün kıykırıgı, açuu kegi korkutkan sıyaktuu aybatı menen çıgıp bara
jatkanday boldu.
Alardın tañ erteñki kebetesine karaganda bügün bir soktuguş bolo turgan
sıyaktansa da, jıyın eç bir özgöçölük, tentektik kılbay, uluktun jılpıldagan jukpas
sözdörünö aldanıp, jooşup, basañdap, momun maanayda taradı.

X
Köpçülükkö bergen ubada boyunça oşol künü jarmañkenin uluktarı Alma-Ataga da,
Karakolgo da atagan kagazdarın jazıp, telegramın da bergen ele. El kişileri közmököz öz aldılarında jazılıp, kabarçı, çabarman menen, şaşılış poçta menen
jiberilgen kagazdardı körüp, ubaktısınça ıraazı bolup taraştı.
Jazılgan kagazdın toluk sözdörün el kişileri özü okup, anıktap bilişken jok.
El arasında orusça kat bilgen kazaktan bir da kişi jok boluçu. Jazılgan sözdördün
maanisin köpçülükkö Osmon aytıp berdi. Aga tapşırgan, ayt degen Akjelke boluçu.
Osmon kıskaça mazmunu uşu dep aytıp berdi.
Telegrammada — ölgön kişinin söögün berüünü el surayt. Eldin munusun
orundatkan durus. Antpese eldin naarazılıgı küçöyt körünöt. Bügün jarmañke
başına alda neçe miñdey kişi jıynalıp kelip, bizden uşunu tügöl suradı. Çoñ
uluktun aytkandarın eske alıp, orundatuusun ötünöt. Munu şart kılıp koyöt. Antpese,
ökmötkö naarazılık körsötüüdön, al tügül andan da çoñ iş jasoodon tayına turgan
emes. Abaktıga alıngan kişilerdi da boşotuunu surayt. Uşul tuuralu buyruk
kamdoonu, jol körsötüünü suraybız. Telegrammanın toluk sözdörü uşul ele. Munun
içinen Osmon osoluraak, oñtoysuz sözdördü çıgarıp taştap, el menen birge
jarmañke başındagı ökmöt kızmatkerlerinin da Jamakenin söögün berüünü surayt
dep, kıskaça kayrıp gana kotorgon.
Aradan tört kün ötköndö Karakolgo Alma-Atanın joop buyrugu keldi. Karkıradan
jiberilgen telegramma menen birge oşol kündördö Alma-Ata uluktarına, Karakol,
Karkıra jagınan alda neçe koşumça kabarlar jetip jatkan.
Eldin baarı birdemeni kütüp jürdü. Belgilüü bir ubakıtta soktuguuga kamdanıp,
dayındalıp jürgön sıyaktuu. Abaktıdagı kişilerge gana jaltaktap bögölgöndöy, eger
alardın oturuusu sozula berse, je bolboso alarga berildi degen bir jazanı kulagı
çalsa, jamı jurt tutaş eröölgö çıga turgan sıyaktuu. Azırkı kazak elinin anık aljayı uşu dep, kün sayın uşuga okşogon koşumça kabardı Karkıra, Karakol eköö teñ
tuş-tuştan jetkizip jatkan.
Uezddik şaardın uluguna uşunday maalımattardı jetkizüü menen katar,
jergiliktüü keñseler soñku ubakıttagı ökmöt sayasatının anık betin tüşünö albay,
alban türdüü jardık kütköndöy bolçu. Bir esepten jaz ortosunan berki kepke
karaganda kırgız, kazak sıyaktuu mol jerge ee bolup oturgan japayılar kötörülüş,
erööl jasaymın dese, jasap körsün. Azıraak eeliktirip alıp, kineni öz moynuna
arta turganda upay salıp, özülörü iştegen işti özdörünö künöö kılıp, katuu kırgın
açuu kerek. Bozdurup-tozdurup, tukumun kurutup jiberip, alar oturgan asıl jerdin
bardıgın kazınaga aluu, kaalagan kişini abaktıga oturguzuu kerek. Oşonduktan, bul
elder kötörülüştü çıgarsa çıgarsın. Bölünöt, jarılat, ökmötkö joo bolup karşılık
oyloyt dep sezgenüü, korgonuu kerek emes. Kayta astırtan baykoo salıp, oşondoy
kıymılga özdörün aydap saluu kerek. Köpçülükkö bildirbey, sezdirbey oturup,
türtmök salıp, jarga türtüp açındıruu kerek da, oşondon kiyin kıymılına karap
turup kol saluu, talkan kıluu, ordu-tübü menen jok kıluu kerek dey turgan. Jaz
ortosunan beri uezddegi uluktar menen alardın jer-jerge çıgara turgan
pristavdarı da 25-iyun jardıgı menen katar ukkan çoñ şoburat uşul ele.
Başı oşondoy delinip baştalgan soñ, mındagı uluktar oşol bet menen eelenip,
jalanıp: «börk al dese baş alıp», aldayar dep alıp-uçup turgan. Birok bular kazak,
kırgız için oyrondop büldürüp, jindey kubulgan jamançılıktardı iştep tursa da,
soñku ubaktarda algaçkı sürdöön menen nuskagan jañı, tıñ buyruktar bolbodu.
Algaçkı söz, obolku bagıt barbı, jokpu — anı da anıktap bilbeyt. Anı aytışpay
turgan sıyaktuu bolup barat. Bular obolku belgilengen buta uşu dep bir jagınan
kazak, kırgızdın kalıñ elin alban türdüü orunsuz buyruk, zorduk menen jarga türtüp
açındırıp, kıñk etken başçıların kögöngö tizip, çuburtup abaktıga salıp jazalap
oturup, oşonu menen birge mañdaydagı özü menen kezdeşken, aldılarına kelgen
kazak-orus dıykanga janagı özdörü oylogon nietti uguzup ınandırıp tura turgan.
Oşol bagıtta bayöo, añkoo, momun eki eldin atayın ortoloruna ot salıp
arazdaştırıp, öçüktürüp, birine birin joo kılıp körsötmök bolgon. Bul bagıttagı
işteri da talaaga ketken jok. Eñ aldı menen kazak-orustar bul amalga oñoy kelip,
bayagıdan beri uluktun soyulçusu bolup kokoktop kalgan adet menen kazak elin
opuzalap, ürkütö kıymıl kıla turgan boldu.
Bular kazak, kırgızga, bettegeni, tap bergeni jaraluu ayuuday kıjınıp, tişin
kayrap dayın oturdu. Bışıp jetken, dayındalgan iştin bir tarabı uşul türdö. Bul
sanalgandardan başka bir tüyün dagı, bir jakşı çielenişken tuzaktay bolup eldin
başçıları tügöl kolgo tüşüp olturat. Arasınan Jamakesi ölüp, anın söögün berböö
kerek degen akıl tabıldı. Ökmötkö berse da, berbese da baarı bir bolor. Birok elge
baarı bir emes. Aga berbey koyso, çını menen kektendirip öçüktüröt, Balasımak
añkoo el oşogo ot tüşköndöy tuylap, dagı da künöögö, ayıpka karay ayañdap,
murunkunun üstünö dagı da belçesinen bata berdi. Oşol eldi kozdura turgan, kuturta
turgan iş boluuga jaragan soñ, Jamakenin söögün berüü degen masele jarmañke
başındagı Akjelkeden baştap, Karakoldun uluguna da, andan arı Alma-Atadagı çoñ
uluktarga da bir çoñ, iri, negizdüü masele sıyaktuu köründü.
Ayagında Alma-Ata ulugu bul maseleni çeçti. Çeçkende bul küngö çeyin soñku
ubakıttagı bagıt, sayasat tuuralu toluk kabar alalbay, algaçkı sokmok menen kele
jatkan jergiliktüü uluktarga jol körsötüp bagıt bergendey kılıp çeçti.
Al obolu Jamakenin söögü berilbesin degen. Ekinçi, eldin bülgünçülügünö
jetekçi bolgon başçılar abaktıdan boşotulbayt. Alar kepil esebindegiler. Eger
el uşul kündörgö çeyin buzuktuk, bülgünçülüktön tıyılbasa, abaktıdagı kişileri
tügölü menen çoñ jazaga tartılsın. Birin kaltırbay jogotuu kerek. Kazakka,
kırgızga, uygurga da — bardıgına da işteer iş uşu. Eger andan arı el kötörülüşü
bolo turgan bolso, anı da ayabay, öz koldorundagı bardık küçtördü jumşap, erksiz
bagındırıp basıp algıla. Eç kimdi ayöo bolbosun. Kanday katuuluktan bolso da
jazganboo kerek.
Anın üstünö kazak, kırgız kazak-orus sıyaktuu kalaa, posyölkada turgandarga
zalalın tiygizüü, malın alıp, üylörün örttöp, kişilerin öltürüp jatkanı bar dep
ugulat. El-eldi araloogo çıkkan kızmat adamdarının da ölgöndörü bar. Kerek dese,
poçtaga, askerdik kerbenge da çabuul jasagandarı bar deşet. Bul — kalıñ eldin
açık jooçuluk joluna çıkkanı. Andayga ayanıç, ırakım, keçirim degen nerse boluuga
mümkün emes. Ayanbay kırıp oturup tentekti jooşutup, azoonu köndürüp, jöngö saluu
kerek. Bul küngö çeyin iştelgen başsızdıktın kegi küçtüü boluu kerek dep, barlık
uluktardın arasına kataal buyruk jayıltıldı. Jer-jerdin uluktarın birotolo
kayrap, epkindetip işke kiriştirüü üçün Peterbordon el karşılıgı menen
alışuuga kelgen kart jandaraldın oşol kündördö bardık uluk arasına jayılgan
belgilüü kataal sözdörü tirkelgen eken. Uşu törönün özü da oşol jandaraldın
atınan çıgıptır. Munun uezd akimderine tapşırgan buyrugunan tuuluptur. Törönün
ar jerinde jandaraldın tapşıruuların, buyruktarın atap-atap kelip eñ ayagında:
— «Padışa soldatının kanı tamgan jerde eç bir bötön el tiriçilik etpesin» degen
kaarduu sözün kuran sözündöy tuuga baylangan uraanday kılıp keltiriptir.
Karakol ulugu buyruktu alışı menen oyöz prokuror baştagan askerdik keñeş
jasap, ortosuna abaktı uluktarın, kuralduu soldattardın başçıların alıp oturup
abaktıdagılar tuuraluu jaşırın sözdör süylöştü. Bütüm kılıp baylagan sözdörün
keçiktirbesten orundatmakçı boluştu.
Bügün tañ erteñden beri kazak kamerasındagı tutkundar içten da, sırttan da eç
bir kabar ala algan jok. Jalgız gana apkelip bergen tamaktı gana aldı. Eç
kaysınısın tışka çıgargan öz kişiler menen süylöştürgön jok. Kün boyu abaktının
aylanasına kazak, kırgızdan eç kimdi jolotpoy, zekip, korkutup kuup jiberip turdu.
Teginde soñku ubakıttarda kalaaga azıp-tozup kelgender köböygöndön beri karay
kazak, kırgız adamı köçödö een-erkin jürö albay turgan da bolgon. Kırgızdın
jooçulugun körüp, je özdörü jaraluu bolup, je tuugan-tuuşkandarınan ayrılıp
kelgender, köçödö kazaktın, kırgızdın jüzün körgöndö aykırıp boktop, jabılıp
sabap, kee biröölördü öz tobunun ortosuna alıp kelip kergilep öltürüp da
turgandarı bolgon. Oşonduktan Uzaktardı kütkön jigitter jandan keçip gana emgek
kılıp jürüşkön ele.
— Bügünkü abaktının keypi kündögüdön da katayıñkırap, buzuluñkurap turgan soñ
Uzak, Abakirler abaktının öz içinen birdeme şıbış ukpas bekenbiz dep baykagan
ele. Al talaptardan da eç nerse çıkpadı. Kameralarınan çıgarbay, özgö tutkundar
menen aralaştırbadı.
Bügün uşu abaktının sukanı jaman. Bul kanday boloyun dep turat?! — dep köptün
içtey jüdögön küdügün Karbos karıya sırtka çıgardı. Alda neden tañ erteñden beri
munuñ tula-boyu oorlop, jer tartıp turganday. Oşonu menen birge köñülündögü
dalaykı salmagınan jeñildep sergigendey bir özgöçö lepildegen sergektik belgisi
da baykalgan sıyaktuu. Sırtkı terisine içinin keñdigi sıybaganday.
— Surku buzulup turat. Birok emne çara?! Emne kıluu kerek? — dep Nuke özgö
joldoştoruna karadı.
Jurttun baarının jüzündö katuu küçögön koopküdük belgisi menen birge: «emne
boloor ekenbiz, kanday küngö uçuraybız, munun artı kayda alparıp sogot? —
degendey tabışmaktuu suroolor bilinip turdu.
Tumçukturganday belgisizdik Uzaktın çıdamın tozdurganday, muundurganday
taasir etti. Oşonduktan al eşiktin teşiginen karap turgan soldatka:
— Eey, bügün bizdi nege çıgarbay koyduñ? Sırttan kelçü kişibizge nege
jolukturbaysıñ? — degende eki közü kılıyıp, kiçireyiñkirep turdu da, eşiktin ar
jagınan:
— Saat altıda manifest bolot,— dep zırgıp kete berdi. Kılıyganı külgönübü,
bolboso «uşunum çın» dep ımdaganıbı, oturgan el uga albay kaldı.
Birok közdün jönü bir başka, baarınan da aytılgan söz ajaldın ogunday dürt
ettirip çoçuttu. Abakirdin denesi uyup, talıkşıp ketkendey boldu. Öñü da kubarıp,
katuu sezgenip, ürküp ketkendin belgisin körsötüp turgan ele.
— Munun aytkanı bir şumduk go. Emi «koş» degenden başka emne kaldı? Karıya,
ıyman ayta ber! — dep Karbosko karap çalkayıp barıp keregege süyönö ketti.
Uşunun artınan Karbos ar bir koop üstündö iştey turgan adatı boyunça sürö
«yasindi» okuy baştadı. Dobuşu kübür-kübür etip, bir üzülüp, bir ugulat. Jırtılıp
çıkkanday tamagı kebersigen sıyaktuu. Eç kimden bir ooz söz çıkkan jok. Bardık adam
jım-jırt seleyip katkanday. Dene tiriçiligine ayrılıp, kur gana bolumsuz süldör
kalganday. Abakir algaçkı keregege süyönüp kalgan kalıbında ali da taştay katıp
kaljıyıp turdu. Dene-boyu özünükü emes, bötön bir buyum sıyaktuu sezilip, özü kaysı,
dünüyö kaysı ekenin ayra albay, tügöl aralaşıp, ulaşıp ketkendey, çataşkandık,
küñürttük baykalat.
Özgönün baarınan munun çoçuloosu küçtüüröök, özgöçö bölökçö sıyaktuu. Kalgan el
oşonu baykaganday bolup Abakirdin aldın ala sunuş kılganın jaman ırım sıyaktuu
körüştü. Bul jay birine biri süylögön söz menen, til menen bilingen jok. Bir gana
karaşkan közdön, tınçsızdangan kabaktan ugulganday bolgon ele. Azırkı çoñ kooptuu
kütüü üstündögü jımjırttık bul adamdardı özgöçö sezimdüü kılıp, elbiretip
jeñildentip turganday. Denenin bir gana kozgoluşu, bettin bir bırışının
bolumsuz gana kıymılı bolso oşogo çeyin oturgan eldin baarına birdey tüptügöl
taanılıp, okulup koygondoy bolot. Keleçek belgisizdik saattı ısık kanduu dene
menen, bardık sezimdi jüyrük jan menen tügöl sunuş kıla kulap, zarıga
kütköndüktön, mınabu jımjırttıktın içinde bul adamdardın tilderi süylöşpösö
da, biri menen birinin janı jımdaşıp, belgi berişip, aldın-ala bilip turgan
sıyaktuu.
Oşondoy aylanadagı bolup jatkandardı kılt ettirbey baamdap turgan
kıraakılık, özgöçö sezimdüülük Abakirdin azırkı jayın bularga daana taanıtkan.
Birok azırkı saatta aga bular berer kayrat jok. Üyrötör akıl da jok.
Munu köp menen birge sezip oturgan Nuke Abakirdi kanday da bolso, azırkı
alınan türtüp çıgarıp jibermek bolup:
— Kaynime erkeleyinçi,— dep kelip, Abakirdin tizesine başın salıp jantaya
ketti.
Bul kozgoluş oylogonunday taasir etti. Abakir korkunuçtuu tüş menen aralaşkan
uykudan oygongondoy jımıyıp esin jıydı da, çını menen erkeletkendey bolup
jezdesinin betin sıypadı. Boy jılınıp jañıdan kan jügürgöndöy boldu. Özgöçö bir
sezimdüülük menen tabışmaktuu meerimge batuunun saatı bulardı baladay agartıp,
añkoolondurup turdu. Baarına teñ tazalık kanatın bütürgöndöy. Oşonduktan mına bu
eköönün jasagan balalık münözdörü eç kimge jat da, örösköl da körüngön jok. Dal
azırkı abaldarına oşol kerek ele.
Uşunu menen et bışımday ubakıt ötköndö eşiktin sırtında şart-şurt dobuştar
çıktı. Aşıgıp, karp-kurp kaktıkkan köp kişinin dabır-dubur basıgı uguldu.
Kameranın içindegi tolgon adam tügölü menen selt etip çoçup, eşikke jalt-jalt
karadı. Añgıça bolboy, bardık abaktın içi tozoktun ünündöy jat suuk ün çıgarıp, köp
mıltık dobuşu kürs-kürs, batır-butur ugulup kaldı. Kamera içi darı menen ajaldın
jıtına tolup bara jattı. Koñşu kameralardan ökürgön, aldas urgan, abaktını
başına kötörgön neçen türkün jalınıçtuu da, kektüü da, darttuu da, jaraluu da
kıykırıktar, ızı-çuular uguldu.
Kazak kamerasında poldun üstündö olturgan adamdar adegende birine biri
umtulup, bir jerge üyülüp, birine biri sürdügüp jıgılıp, ayagında jan jakka taray
baştagan ele. Alıstan jalıngan, ökürgön, sıyıngandardın dobuşu ugulat. Ok tiygen,
ölümgö baş iygenderdin akırkı ontogonu, kargışı ugulat.
Uşul ubakıtka çeyin kazak kamerası aman ele. Bir mezgilde janagı kaalgadan
karagan köz kayta aylanıp bir şıkaalap kaldı da, janındagılarga aykırıp buyruk
kıldı. Oşonu menen birge kaalganın teşiginen üç-tört beş attardın ajal jıttuu
moyundarı kamera içine jılmañ-jılmañ etip kirip keldi. Kire sala üzülböy
tapırlagan dobuştarı menen birge jark-jurk etken kızıl ottorun çaçıp, burk-burk
tütündörün çıgarıp, oñdu-soldu kayçılanıp üstökkö-bostok ok jaadıra baştadı.
— Alla, alla! Arbak, ee, arbak!
— Koş, koş!..
— Aylanayın, Rayımbek ata... saktay kör, oo, kuday! — degen korkunuçtuu,
jalınıçtuu, çoçungan kıykırıktar kazak kamerasın da başına kötörüp, mıltık tili
menen birge alsız ündörün üzböy jattı. Algaçkı oktor menen birge uçup-uçup tüşüp,
şılk etken deneler da bar ele. Alardın baarının teñ ünü bir saamda öçköndöy. Bir
gana, jalgız bir gana dobuş:
— Uu-h... uu-h ja...nı...m. Ja...nı...m... alla... alla! — dep üzdügüp gana uguldu. Kee
bir ok tiygen deneler jatkan jerinde tuylap, bir kaykalap, bir jıyrılat. Oñdusoldu oonap büktölüp çıyırçık atıp jatkanı da bar. Abaktının içi şırıldap akkan
kanga juulup ketti. Kee biröönün köödönünön, mañdayınan akkan ısık kan
aylanasının baarın boyöp, jançılıp jıgılıp jattı, mıltık ünü toktoboy, ee-jaa
berbey tarsıldap, tozoktun künün tuudurup turdu. Bir zamatta kameranın içi
tutaşkan kök tütün bolup ketti da, emi tar eşikke kadalıp turgan közdör kamera
içindegi adamdardın ölgön menen tirüüsün anıktap körö albay turgan, tügöldöy
albay turgan boldu.
Bul ubakıtka çeyin ölgön kişilerdin jer oonap jatıp kalganı jeti-segiz.
Kalganı jaraluusu bar, aman-eseni bar degendey algaçkı mıltıktın atılgan dobuşu
menen birge bet aldı tomolonup jıgılıp tüşüp, andan podvaldın astına kaçıp
kirip ketken ele. Mından kalgan üçöö-törtöö eşikten mındayraak turgan meştin
janına kelip jıgılgan. Bul arada turgan Subankul, Abakir, Uzak boluçu. Abakir
menen Uzaktın tula-boyunan kan jayılıp turat. Dene boyloru ıp-ısık bolup, alda
kanday düülügüü menen kıynaganday. Mıltık bardık abaktın içinde ali da üzülböy
tarsıldap turdu. Teşiktegi köp temirler birine-biri soktugup, tar teşikte kısılıp
oñdu-soldu aykaşat. Jogoru da, tömön da üñülöt. Ar bir kozgoluşu menen birge kızıl
ot jark-jurk etip, ajal otunday jalanıp, muun-muun tütün da burk-burk çıgat.
Ar bir jat dıbış menen birge, azırınça çımın janı çıkpagan tutkundardın
korkunuçka tolgon köödönünön:
— Ee kuday, ee, arbak!
— Aksarbaşıl, aksarbaşıl!
— Çını menen bütkönübüzbü?
— Kırılganıbızbı?! Alla, alla! — dep jazganıp, çoçunup turup, üzüp-üzüp aytkan
jalınıç ökünüçtüü arman tili çıgat.
Çay kaynam ubakıt ötköndö abaktının tüpkür jayındagı mıltık dobuştarı
çukulunan toktoy kalıp, oşol jaktan koridorgo karay añtarıla, çuuldap jügürgön
kalıñ ızı-çuu uguldu. Al jakta köp kırgızdı kamagan çoñ kamera bar ele. Dobuş
oşolordun jatagı jaktan çıktı.
— Boşonduk! boşonduk! Kır, joy!
— Jazdıgıñdı ala jat!
— Atañ körü!..
— Ket, közüñdü jogot..,
— Kır, joy! Ee, arbak! Ee babam! —degen kalıñ ızı-çuu uguldu... Mıltıktar
toktop basılıp kaldı. Suuk kural kur gana kaçkan koldo şatırlap, bezip bara jatkan
sıyaktandı. Bul kezge çeyin kazak kamerasına kadalgan üç mıltık ali da ajal
belgisindey bolup sugun kadoodon toktogon jok ele. Sırttagı dobuş meş janında
turgandarga aldı menen ugulup, tezinen kayrat berip, akırkı darmanın karşılıkka
alışuuga karay aydaganday boldu.
— Ölsök, karşılaşıp ölölük, ayana turgan emnebiz kaldı emi. Umtul! Karma tigi
mıltıktı,— degen Uzak aykırıktı salıp jiberip, eşikke karay tap berdi.
Munu menen birge Abakir, Subankul da:
— Basa, emi emne kaldı? Ey, arbak!.. Ee, kuday! — dep kelip, eşikten şıkaalap
turgan mıltıktardı kerege jaktan jakalap kelip tömön karay julkup-julkup tartıp
kaldı. Oşol arada koridordu boylop bet aldı kaçkan köp soldattar menen birge bul
kameranın aldında turgandar da mıltıktarın taştap kaçıp jönöştü.
Uşu kezde podval astında kalgan birin-serinder da süyrölüp çıgıp
aldıñkılarga koşulup kalgan ele. Soldattan kamera aylanası arılgan sıyaktuu
boldu. Koridor boylop jütkünüp çuuldap, tars-turs jügürüp kelatkan tutkundar
boluuçu.
Uşu jaydı çala-bula tüşünüü menen birge kameranın içinde kıbıroogo çaması
kelgen jandardın bardıgı teñ emi eşikti buzup, çımın janın kasaptar üyünön
süyröp çıguuga kirişti.
— Buz eşikti!
— Kıyrat mına munu, suurup sal tigi podvaldın taktayın! — dep biröögö biröö
buyruk kılıp, koluna tüşkön nerse menen taktayluu eşikti tars-turs ura baştadı.
Poldun çoñ taktayın özgödön murun Abakir suurup ala koydu. Munun azır da
arkası ottoy janıp, ısıp jürsö da boyun jeñip kulatıp baratkan oorduk jok. Dart
bilinbeyt sıyaktuu. Oşonduktan bardık darmanı menen çoñ taktaydı kulaçtap
kötörüp apkele jatıp:
— Jetinin biri kıdır degeniñ kayda?! On segiz kişiden birdi çıgarbaysıñbı, a
kuday! — dep, ali küngö misbakbay turgan taştay suuk kudayına çını menen örttönüp
naarazılanganday bolup, aykırıp kelip: — Ee, Rayımbek ata! Ee, arbak! — dep,
eşikti kalıñ jalpak taktay menen tüymöçtöp koyup-koyup jiberdi.
Arı jaş, arı karıluu, zor denelüü Abakir özünö ok tiyse da kayratınan
ayrılbaganday kajarluu, özünö işenimdüü sıyaktuu ele. Bayatan beri munun boyun
uyutup, jeñip, basıp turgan korkunuç mına emi kaynagan açuu menen ızanın astına
tüşüp jogolup ketken sıyaktuu. Soo deneni teşip kirgen ok, oşol denenin çıgargan
ısık kanı menen birge, eñ aldı menen mındagı adamdardın içindegi korkunuç menen
çoçuloonu da ala, çıkkan sıyaktuu.
Abakir menen birge Subankul, Uzak da eşikti bir-bir taktay menen tars-turs urdu.
Kaalga çıykıldap, mıgınan çıgıp, kaldırap ketip barattı. Çakan kalaanın
jönsüzüröök bolup salıngan abaktısında oşonçoluk işenimdüü mıktılık, çoñ
bekemdik jok ele.
Aytor, ölö turgan bolgon soñ karşılaşıp, alışıp ölüü kerek. Oşondo gana
şeyit bolosuñ dep erteden beri aytışıp, nık işenişken köñül menen kamera
içindegi çaması bardın bardıgı tutkunçuluk kaalgasına bardık küçtörün salgan ele.
Ayagında Abakir beş-altı jolu koyup jiberip, emi dagı da algaçkıday epkin
menen küülönüp kelip dagı bir-eki iret üstü-üstünö berip-berip kalganda, kara kaalga
çalkasınan kıyşayıp barıp kulap ketti. Denesin süyröögö çaması bardın bardıgı
da:
— Ee, aksarbaşıl, ee, teñiri, bere gör! — dep, çuu-çuu etip aldıñkı boşop
çıkkandardın artı koridordon arılgança bular da koşulup şatırap kaçıp jönödü.
Birok abaktının içinde soldat bolboso da, tıştagı çoñ korgondun içinde
adettegi küzöttö jürgön karooldor ali da bar ele. Abaktının içine kirip,
kameralardı atkılagan soldattar algaçkı kırgız tobu eşikti buzup çıgıp, kalıñ
seldey bolup özdörünö karay kaptaganda esi çıgıp kaçıp jönögön. Arasında kuraljaragınan ayrılıp kalganı da bar ele. Özdörü kırıp, kan joşo kılıp öltürüp tursa
da, oşol ölümgö aydap turgan toptor beti-başı kan bolup, ajal tamgasın basıp
algan tüstörü menen özülörünö karay jügürgöndö soldat ataluular kör içinen
opurulup-koñtorulup kelatkan kektüü, suuk jüzdüü, suz kayrattı körgöndöy bolup,
karşı karap turuuga çıday albay kaçıp jönögön.
Alardın aldı dürüldöp kaçkan tutkundar menen birge çıgıp, esin jıyıp alıp
kaytadan kuraldanıp da kalgan ele. Oşondoy-oşondoylordon kuralgan on çaktı
mıltık abaktı üyünün ar jagına karay çaçırap çıgıp, dubaldan sekirip çıgamın
dep tımtırakay kaçıp, karbalastap jatkan tutkundardın bir dalayın ali da atıp
jıyıp, kanga çömürüp jatkan. Kazak kamerasınan çıkkan kaçkındar dal oşo kezde
kelip ilindi.
Bul ubakta kün keçkirip, kalaa içine iñir karañgısı kirüügö aylanıp kalgan ele.
Eger azırkı toskooldon aman-esen çıga turgandar bolso, birdeme kılıp kaçıp
ketüügö oşonun özü bir süyönüç sıyaktuu bolup köründü. Abakir özü kaçuu menen birge
Uzaktı da kolunan karmap süyröp jügürüp kele jattı. Bular çıkkan mezgilde dal
abaktının eşiginin aldında turgan soldat jok eken. Sol jaktagı dubaldın jakın
jerinen jañı gana sekirip ketken bir uygurdu közdörü çalıp kaldı da, oşogo karay
jügürüştü. Subankul Abakir menen Uzaktın artında ele. Jügürüp dubalga jete bere
Uzaktı koltugunan, butunan kötörüp, dubaldan aşırıp taştagan Abakir emi özü
sekirüügö bet alganda, art jagınan bularga karay kezelgendey bolup tap bergen
mıltık ünün uktu. Oşol kezde jan uçurganday bolup Abakir dubaldın üstünö çıga
bere arjagına kulay tomolonup tüştü. Dubaldan aşa bergen, artındagı Subankuldun:
— A-h-h... kaldım... men... koş!.. — degen sözdörün gana ugup kaldı. Aga ok tiyip
çalkasınan sereñ etip barıp, ayagında jıyrılıp büktölüp jatıp kaldı.
Dubaldan tüşörü menen Abakir Uzaktı kayta karmap kötörüügö arakettendi ele,
anın kozgolorluk şayı bolboy kalgan eken. Butun şiltep basa albadı. Aldında tula
boyunan agıp jürgön kandın özü da buga daldap, taluu jerdi taap tiygen oktun
bardıgın bildirip turgan ele. Bul ubakıtka çeyin özgöçö çıdamduuluk kılıp
tiştengen taramış, kayrat menen gana zorgo süyrötülüp kelgen eken. Anın üstünö
dubaldan kulap tüşkön ubakıtta kartañ dene okus jıgılıp mertinip, alsırap
kalıptır. Anın azır ölümgö boy bergenibi, je jançılıp çaalıkkanıbı, aytor, öñütüsü kögörüp, tirilik ajarı ketip, boyu suunup bara jattı. Basuuga birotolo jarabay
turgan sıyaktandı.
Oşol abalında Abakir arkasına salıp, süyröp alıp ketmekçi boldu ele, özünün
da alı ketip başı aylanıp, içindegi dart teñseltip jıgıp bara jatkanın baykadı.
Uzak menen birge süldörü kurup, jıgılıp ketti.
Başında kalgan akırkı sezim Uzakka joldoşunun jayın ukturganday boldu. Al:
— Öh... bütkönüm uşu go... bar emi... koş... Alban balasına tirüü kalsañ salam
ayt... arman jok... el üçün...— dedi da közün jumup kayta alsırap barattı. Oşol
ubakıtta tarsıldagan mıltık dobuşu jakın jerden dagı ugula baştadı. Emi köçögö
çıgıp atkılay baştagan eken. Bögölüp, ayaldap turuuga ubakıt kalbadı.
— Koş! Kayran Uzak... jamandıgım bolso, keçkin, jarkınım! — dedi da, Uzaktın
betine karap turup jönöy berdi. Akırkı iret Uzaktın kirpigi kozgolup, işarat kılıp
eek kagıp, koştoşkondoy boldu.
Abakir jakın jerdegi dubaldan dubalga sekirip oturup, aldında özünön murun
kaçıp çıkkan eki uygur, bir kırgızga koşulup törtöö bolup, bir koroodon bir koroogo
tüşüp abaktının çetinen uzap ketip barattı.
Bular oşol tünü bir eesiz üydü taap, az gana oturup esterin jıyıp alıp, el
uykuga kirgen soñ kalaanın adamdarınan uurdanıp, jaşırınıp jürüp oturup, kaçıp
kete berdi.
Köçödö kelatkandarında ürgön it esterin çıgarıp şaştırıp jiberdi. Birok it
dobuşuna çıkkan kuugunçular bolgon jok. İtten kiyinki bögöt kalaanın köçököçösündö çirkeliştire tartıp taştagan neçen katar arabalar, kalaa sırtında
oyku-kaykı kılıp kazgan orlor boldu.
Uşuga karap kaçkındar bügünkü okuyanın içki jayın toluk tüşündü. Bul kalaa
mañdaydagı eldin çabuulun, jooçulugun kütöt. Oşonduktan mına uşunday baş korgoy
turgan kam körüşüp, kalaasın buup-tüyüp, tosmolop dayındap oturat. Abaktın
içindegilerge katuu jaza tarttırganı da uşundan.
— Attiñ, oşol kütkön joo emnege kelbedi? Emnege kekke kek, kanga kan agızbadı?
Ne bir asıl, janı jaysañ jakşılar köz jumdu go. Mınabu uluk, mınabu duşmandın
şumdugunan. Attiñ! Attiñ! — degen arman.
Joo kolunan kutulup talaaga çıkkan soñ kırgız, kazak, uygur debey tört kaçkın
talaada oturup, bir tuugan boorun joktogon tuuşkandarday bolup, uşunday jalınduu
armandarın aytıp oturup, botodoy bozdoştu.
***
Karakol kırgınının kabarı Karkıraga jetkende kalıñ eldin kan jıyınının
ortosuna zambirek ogu tüşköndöy taasir etti. Jat kabar jayloo-jayloonun
bardıgına keçke jakın bir mezgilde tiygen ele. El arı-beri çapkılaşıp, keçki
jayıtta jürgön jılkıdan daroo toptop, at, aygırlar karmalıp, tokulup jattı. Emi
kırıluu, kıruu, kolgo tüşkön uluktu kolmo-kol muuzdoo, kandı kan menen juup oşonu
menen birge bul jerdi turaktabay, talak kılıp, bardık ötkön doorongo, ömürgö
ilgerten berki bayöo jay tiriçilikke koş aytışıp jayılıp köçüü, tez kek alıp, kezi
kelgendi örttöp salıp jönöy berüü — emki kalgan kunarsız kündün, kuurap kalgan
kündün bardık kamı da, tilegi, maksatı da uşuga gana arnaldı.
Oşonduktan erkek attuular at karmap minip, nayza uçtap, mıltık oktop, aybalta,
çokmor sıyaktuu kuraldarın şaylap, dayındap jatkanda, ayaldar üy içinin jügün
jeñildetip, aşıgın azaytıp, ötö kerek bolgon aspaptarın gana teñdep buup-tüyüp,
özgö buyum attuuların kayda taştaarın, kimge tapşırıp keterin bilbese da emi
kereksiz, talak bolgon dünüyödöy körö baştadı.
Üydögü jolgo bögööt bolo turgan buyum-tayımdardan başka sırttagı tirüü kazına
— tört tülük maldın özünün da kançası buyurarı, kançası kolunda kaları belgisiz.
Antkeni ürkkön eldin jagdayı munu körsötüp olturat. Ayrım köçtör artınan kuugan
askerden kaymıgıp, aşıga kaça turgan bolgon soñ korooluu koy, badaluu uy, dalayın
ar jerge çaçıp, eesiz taştap ketti. Jaşı uluu karıya, ulgaygan erkekter bolsun kural
karmagan boz ulan, katın-kalaç, bala-çaka bolsun — baarının oozunda kayta-kayta
aytılçu bir gana söz:
— Dünüyö-mülktün baarı teñ jan sadagası. Mal da, jer da amançılık-tınçtıkta,
er azamattın esençiliginde jakşı çıgar. Alardın başına kün tüşkön soñ
dünüyönün, kazınanın, mal-mülktün emne keregi bar deşe turgan.
Bul niettin jolunda balası soldattıkka iline turganı da, ilinbey turganı da —
baarı teñ uşul niettin jolun közdöşüüdö. Uşul ubakıtta Tünkatar, Döölötbaktay
birin-serin malın kıybagan, toktugun, tınçtıgın kıybagan baylar bolboso, je
Osmon sıyaktuu ulukka jagıngan tilmeçter bolboso, başkalardın ıntımak-birdigi
bar ele.
Belgisiz çoñ kıyın sapar aldıbızda dep bir atanın balasınday, bir üy-bülödöy
buunup-tüyünüp jolgo dayındalgan el. Biri bilbegendi biri bildi. Uluular bilgendi
bala bildi, biröönün süylögönün jurttun baarı teñ süylödü. Uşunday baş-ayagı
birdey abaldın üstündö tutaşıp çırmalışkan eldin ortosunda jok degende biröö
bolso da, erteñ bet aldı köçüp ketkende bara turgan jerdin jay-maanisi kanday, köp
eldi bölök el batıra ala turgan peyil bolor beken? Keñdik kanday? Andaydın eç
birin da bilbey kabarsız jagdayda ele. Munu köpçülügü da bilbeyt. Köp içinde kerek
dese jalgız-jarım, jeke adam da bilbeyt. Adegende mınday suroolordun kısmagına
kala turgan bolso, je köçöbüz degen söz süylöngön kezde; «kalmakka barat ekenbiz, anı
menen Uzak jakşı eken. Üç jılga keñ-kesiri batırıp saktap çıgam dep aytat»,— eken
degen sözdör çıkkan. Uşu küngö çeyin eldin karı-jaşının karmanıp, maldanıp
jürgönü uşul gana söz. Munu sınay turgan, öröskööldöy turgan, küdükkö aylanta turgan
kişi jok. Antip aytçular tabılsa, eldin birikken tilegin buzuuçu, köpçülüktü
iritüüçü esebinde taanılat.
Bulardan başka elde köpçülüktün bel baylagan işine, köptün ıklastangan
nietine sın da, akarat da jok. Taş tüyün bolup nık baylangan, çegelengen. Öl degen
jerde ölüşü, otko tüş degen jerde oylonboston, aylanbastan otuna da tüşüügö kalıñ
top çını menen dayın sıyaktuu.
Jarmankenin jaman kabarınan kiyinki, üç-tört kündün içindegi, jarmankenin
başına eldin kalıñ tobunun barıp kelgenden berki köpçülüktün al-jayı uşuñday
ele. Bul kündördö muruntan beri atına, kadır-barkına, je aytkan-degenine, ne
bedeline kalıñ el bolup baş iyip berçü başçı jok. Andaylardın bardıgı teñ
tutkunda, jazada. Birok, andaylar jok bolgon sayın eldin kalıñ tobu uruu-uruu,
boluş-boluş, jayloo-jayloo bolup tügölü menen birine biri boor tartıp, bir jolu
aralaşıp, çını menen kanat jazıp tutaşıp ketken sıyaktuu. Emki birdik, ıntımak,
tutaştık başçılar arkıluu gana tuulgan ıntımak emes. Nagız kalıñ, köpçülüktün
özünükü. Erkek, urgaaçı, karı, jaşın tügölü menen bir jerge iyrip, jıygan. Bir gana
uraan, bir gana kara özöktü kak jargan namıs tilindey tilek bar.
Oşonduktan el arasındagı katnaş murunkudan da küçtüü. Kızuu epkin menen
eeligip, dayındaluu, kütüünü da murunkudan alda kança tartiptüü, kanday işi bolso
da çapçañ jürgüzülüüdö. Kozgoluş, kıymıldın bardıgı teñ urçuktay üyrülüp, bolup
körbögön tezdik menen örlöp turgan sıyaktuu. Ayak-başı keñ, bayöo, keñirsigen keñ
jayloo bul kündördö boyun jasagan kız baladay. Murun eç ubakta körsötpögön körkün
körsötüp, epkindegen jalını menen uçkundap, jaykalıp turgan sıyaktuu ele bul jolu.
Oşol jagdaydın üstünö Karakoldun şumduk kabarı jetişi menen el ıylap-sıktap,
çoçup-ürküp boşoñdoonun orduna bir zamattın içinde taştay katıp, açuu menen, kek
menen kayrat jıynap, çıyralıp aldı.
Oşol tünü ele jüz-jüzdögön kuralduu, şaymanduu er jigitter şaylangan
saykülüktördü minip jarmankenin aylanasındagı mayda kıştaktardın bardıgına
jakalay çabuul jasap çıktı. Bul çabuuldar bütkül jayloonun küçün biriktirip tize
koşup alıp iştegen işi emes. Ar aymaktın elinin öz-öz beti menen mına bu ugulgan
şumduk kabarga bergen algaçkı joobu ele. Munun baarı aldıda bolo turgan çoñ
kıymıldın başı, oşogo aldın-ala jasalgan jarış sıyaktuu işterdi iştep, erte
baştan dayındalıp aluu kerek. Birin-serin bolso da, kural-jaraktardı kolgo
tüşürüp aluuga bolot. Jana jarmankeni çoçutuu kerek. Aldın ala üşün alıp, ürkütö
berüü zarıl.
Mına uşunday dalay sebepter jıyılıp kelip, bügünkü kündü kızıl-kırgın
çabışka aylandırgan. Birok ali da bardık Alban uruusu bir jerge jıyılıp, bir
jerge küçün toptobogonduktan, ar jayloonun eli öz-öz tuşundagı mayda kıştaktarga
karay betteşken. Tañ atkanga çeyin Şırganaktı elinin tobu özünö jakın jerdegi
kıştaktardın bir-eki zayımkesin çaap, örttöp, mal-mülkün tügöl aydap alıp, andan
arkı jerdegi Jılañaç kalaasına da çabuul jasadı. Birok bul muruntan
oturuktaşkan köp kazak-orustun çoñ kalaası ele. Eldin çabuulun kütköndöy, kamduu,
sak eken. Aldıñkı zayımkelerdey kişisiz, karuu-jaraksız bolup kezdeşken jok.
Şaylangan jigitterdin çabuulun uyumdaşkan köp mıltık menen karşı alıp,
kalaasına juutpadı. Bul ubakıtta tañ da atıp kalgan ele. Jalgız iştelgen iş —
tañ aldında kalaadan çıkkan jürgünçülördön beş-altı kişini öltürüp, bir-eki
koroogo too jagınan jaşırınıp kelgen eki-üç jigit ört koydu.
İştegen işteri uşunu menen bütüp, kün çıguuga jakın Janseyit baştagan köp
jigit tün boyu jasagan çabuuluna ıraazı bolup emi: «Jarmanke! Jarmanke!» —
deşip aşıgıp çapkılap, oşondoy karay bettedi. Uşunday işti Akbeyit, JelKarkıra, Tamgaluu-Taş ali da top-top jigitterdi attandırıp ar jerde ar başka top
kurup, jelpinip algan. Bul tünkü çabuulda kazak toptorunan kişiden çıgım çıkkan
jok. Bir gana jeri — beş-altı jigittin aldındagı attarına ok tiydi.
Jer-suu menen koştoşo turgan kün da takap keldi. Emi bügünbü, erteñbi ketişet.
Ketkende kektüü jürök, tomsorgon jüz, tüyülgön kabak menen ketmek. Artta kalıp
baratkañ zorduk, zombuluk, ızalık, kıyanat dooronu menen oşonun baarın tuuguzgan
jat münözdüü, joo niettüü ulukka ayıkpay arazdık, arılbay turgan naalat, kargış
aytıp ketmekçi. Oşol ızalıktın karşılıgı kalıñ eldin kan jürögündö tübölükkö
saktamak da, özdörü menen birge ala ketmekçi. Bügünkü tündün işteri — oşol naalat
aytkan jüröktün eñ algaçkı iret çeçilgeni, betin açkanı.
İştin başı tündö baştalgan boydon jelesi üzülböstön kelerki kündün tañına
aralaştı. Emi top jarmankenin üstün karay oodu. Tünkü çabuulda bolgon jigitter
jayloo-jaylooloruna kaytıp, aldındagı attarın ooşturup, çala-bula tamaktanıp
tınım algan soñ, bardıgına keñ «Jarmankeni karay kaptasın, tayluudan tayak kalbay
oşonun aylanasına jıyılsın. Bardık aspap-kural koldo bolsun. Bügün bar kayrattı
sala turgan kün. Bügün ketençiktep, boy alakçılap kelbey kala turgan kişi bolso, al
eldin tileginen, ıntımagınan tışkarı kalgan, çetke çıkkan, köpçülükkö bötön kişi
bolgonu. Kelçülör tez kamdanıp bögölböy kelsin. Damelüü jigit, işenimdüü kural,
külük at — bügünkü kün üçün kızmat kılsın. Bügündön kalgan jan — jan emes, mal —
mal emes» — degen buyruk kabar tuş-tuştan bardıgına epkindey çapkan
saykülüktördün tizgin uçu menen birge uçup, şaşılıp tarap jattı.
Buyruk kanday tartiptüü, şaşılış, küçtüü bolso, oşonu menen birge kamdangan
eldin jıyını, çabuulu da oşonçoluk epkindüü ele.
Mezgil çañkay tüşkö jakındagan ubakıtta jarmankenin kün batış jagındagı kök
jayık kara tebetey Alban elinin taanday kaynagan kalıñ tobuna şireşip, lık
tolgondoy boldu. Uzun kök beldin Şırganaktıga karagan jagı içkelep akkan möltür
bulak, attar bolso oşol jerden bir az suutulup, eer-tokumdarı kayra tokulup,
basmayıldarı kayra tartılıp, aldıda bolo turgan çabuulga dayardanıp jattı.
Kalıñ koldun ar jerge toptolup jıyılgan atçandardın ortosunda uzun nayzaga
baylangan kızıl ala tuular da körünöt. Ar jerdegi toptun arasında birinen birine
karay mezgil-mezgil çapkılap çıkkan kabarçılar körünöt.
Soñku bir az ubakıttan beri gana kelüüçülör saamıktay baştadı. Mına emi
jıyılar küç jıyılıp bolup kalgan sıyaktuu. Mınabu etekte jalpayıp, kiçireyip
bürüşüp turgan jarmankege uşu koldun özü da kaptay çapsa, tamtıgın kaltırbay
turgan sıyaktuu.
Bügünkü jıyındardın ortosunda köpkö nuska berip, aykırıp-kıykırıp başçılık
kılıp jürgön kişi az emes, köp. Birok oşol köbünün ar kaysısının aylanasında az
bolso, bir neçe jüzdön askeri bar. Kol-koldun bardıgında jogoru kötörülüp
şukşurulgan tik sayılgan çokmor, soyul, şılk etme, nayza, jarkıldagan aybalta, el
kolu tügölü menen tik kaçırıp sayışka tüşçü kol sıyaktuu. Mol denelüü kalıñ eldin
açuu menen ürpüygön jünü, suzdanıp tikireygen kayrattuu töbö çaçı sıyaktuu.
Misireygen, tik sayılgan açuu, kayrat belgisi bar.
Jalgız gana jarmankenin küçü kançalık, kanday türdö ekeni belgisiz. Oşol
belgisizdin içinde eñ aldı menen ün çıgara turgan mıltık boluu kerek. Aga joop
bere turgan jalañdagan sürdüü kural kazak kolunda kança kamdanganı menen az gana
bolup çıktı. Beşatar attuudan jokko ese, azınoolak bardanke gana bar. Andan başka
köpçülüktün işengeni arkar, too teke ata turgan jalgız ok. Andan kalganı bıtıraluu
mıltık, birin-serin koş ooz. Aytor, mıltık dobuşun köböytüü üçün kee biröölörünün
koynuna tıgıp algan jaman çolok altı atarlar da bar. Kural degeni uşu. Birok
bardık eldin jüzündö san kuraldan öydö turarlık çoñ işenim belgisi, iri kayrat
ajarı bar.
Biröögö biröönün sırt keypi, jalınduu jüzü, epkindüü çapçañ kozgoluştarı uşu
jaydı sezdirüü menen birge bayatadan beri jıyılıp jatkan toptun arasında
süylöngön sözdön da oşol bilindi. Bügünkü toptordu kırkalekey kıdırıp jürüp
süylögön jigitter da bolgon. Alar: Kökbay, Baymagambet, Janseyitter ele. Bir bölök
toptorgo Kartbay da aykırıp, elirip turup köp-köp işenimdüü küçtüü sözdör aytkan.
Oşolordun baarının ayta turgan sözün Kökbay anıktap, açıp, tüşünüktüü kılıp
süylögön.
Al emi Şırganaktı eli emi çabuulga çıgabız dep atka tegiz minişip, Kökbeldin
betin karay kozgolo bergende taskaktatıp çaap kelip:
— Oo, jigitter, baarıbızdı ata-babanın arbagı koldop, jolubuz oñtoyluu
bolsun. Bul tilekti tilebegen jan jok. Jaş-karı, jakşı-jaman tügölü menen
uşunday ak tilektin üstündö aldıbızga or kazsa da çıdadık, emi kelip bardık er
azamattı kırgınga salam deyt. Anın aydoosuna barıp kırılgança, uşu tuugan
jeribizde, kalıñ elibizdin aldında uşu eldin namısı, eldigi üçün kırılalık.
Biribiz kalgança köjörüşüp, çıdap körölük. «Kırk jıl kırgın bolso da ajalduu
ölöt» — degen. Ölsök uşul niet üçün ölümgö baralık. Erkek toktu kurmandık, biz
ölsök erteñ dagı bir uul tuulat. Tüpkülügündö eldin tuusu jıgılbasın. Alışpasak
atar tañ, çıgar kün jok. Emi çıdaar da, toktoor da jayıbız kalgan jok. Ölsök mınabu
ölgöndördön artık emespiz. Uşunday joldo murun kazak balası iş kılıp da, ölüp da
körgön emes. Algan betibizden jalgasın,— dep kelip aykırıp-kıykırıp, arjagı
üysün, Alban babaların, berjagı Rayımbek, Şoruktun arbagı koldosun — oñ
saparıñdı ber, jar bolo kör, ee, arbak! Ee, teñiri! dep kıykırıktı salıp jiberdi.
Kökdöbönü kaptap turgan kalıñ kol bir oozdon:
— Ee, arbak, arbak! — dep, çuuldagan boydon belden aşa bere jarmankeni karay
bet aldı. Şamalduu künkü talaanın örtündöy uzun kırkanı kara taanday kaptap alıp,
uyulgup, çalkıp lap koydu.
Taşıgan küçtöy jalangan kara çaar top dürkürögön seldey aktı. Too başın
asmanga çapçıp burkuragan kalıñ çañ bastı. Etekke karay too tegi añtarılganday
bolup, jer küñgürönüp, dünüyö çuuga toldu. Jer silkinip too oyron bolup, askalardın
çokusunan orçuk-orçuk taş kulaganda ugula turgan kütür-kütür, şatır-şatır, ündör
çıktı. Jarkıldap çagılgan tüşüp, küñgürönüp asman jarılganday aybatı suuk
kañşaar sezildi, uguldu. Uzak ubakıtka sozulup, bir kalıptuu ugulup, baskan jerin
kaltıratıp dirildetip turdu. Oozdugu menen alışıp, jer süzgön jaragan külüktör
tizesin kemirgendey bolup elirip, karşı urup kele jatkan ele.
Işkırgan jelektüü, öñköy nayzaluu, çuusu sürdüü kalıñ ton etekke tügöl kelip
kuyulgan kezde aldıdan bayatan beri ündöböy, unçukpay jım-jırt bolup turgan
jarmankenin ünü çıktı. Üzülböstön tarsıldap köp mıltık süylöp jiberdi. Atılgan
jalgız mıltık emes, pulemyöt da kirişken eken. Isık kündö ajal ogu ızıldap izdöö
salıp çıktı. Kaalgıp turgan asmandı zuu-zuu tilip jindey oynop ötüp jattı.
Aldıñkı toptun eñ aldıñkı katarında tize koşup jay jıljıp kelatkan kol şamal
kıyşaytkan örttöy bolup japırıla çalkıy jönöldü. Kıyşaya berdi. Katardan
jıyırma-otuz at bulak-bulak çıkkan çañdın astında julmalanıp, kulap-kulap tüştü.
Üstündögü eeleri at-matı menen jıgılıp, sereñ-sereñ etip, uçup-uçup tüşüp jattı.
Jarmanke tañ erteden beri tezdik menen nık dayındalgan ele. Eñ obolu
dayındık keçee keçten, Karakol kabarı kelgenden beri baştalgan. Tün boyu
jarmankeden çette jürgön kuralduu askerdin bardıgın tınım albay kabarlandırıp
bir jerge, Karkıranın tüzünö jıyıp çıkkan. Tañga jakın jüzdön aşkan kuralduu
asker dayın bolup, emi kelerki kündün kabarın tok peyil bolup kütüp oturganda,
aylana-tegerektegi bardık kalaa-kıştaktardan agılıp-tögülgön kazak-orustar kele
baştagan.
Akjelke menen asker komandiri alarga jetkidey kılıp mıltık taap berdi.
Mıltıgı jokko kılıç, nayza berişti. Bulardan başka jarmankenin başındagı
kızmat eesi uluk atangandar da kamdanıp, tegiz kuraldanıp aldı.
Azır kazaktın sanı köp bolso, munun toptolup tüyülgön tüsü suuk, kayrattuu küçü
köp. Oşonduktan emi korkuu, jazganuu degendi eç kimisi oylobogondoy türgö kelgen
ele. Jarmankede soguştun, atıştın adisin köbüröök bilgen asker adamdarı azırkı
kuraldanıp dayın turgan küçtörünö işense da, jaman aytpay jakşı jok dep iştin eñ
naçar bolup buzulgan kezinde iştey turgan kamdı da dayındagan.
Bul jagınan iştelgen nerse: eñ obolu jarmankenin aylanasına bazar başındagı
araba, traşmanke ataluunun bardıgın jıyıp alıp kelip, aylandıra tirkeştirip
.tizip, birine birin baylanıştırıp koygon. Tañ atardan baştap jarmanke
başındagı köp eldin iştegen işteri uşu bolçu. Bul jumuşka soldat, dıykandardı
saluudan başka da, bazar başınan ketpey jatkan özbek, tatar soodagerlerin, uygur,
kaşkarlıktın jürgünçülörün, aşpozçu meenetkeçterin — bardıgın teñ apkelip
çekken.
Oşonu menen azırkı ubakta jarmanke aylanası jakalay tizilgen, birine-biri
mıktap tirkelgen arabalar menen tosulgan. Uluktun keñselerine jakındagan
jerlerde arabalardın eki katardan tizilip turganı da bar. Jarmanke buunuptüyünüp kazak çapkınçılarına uşunday bögöt jasap algan ele. Munun üstünö eger el
kolu buga da karabay koyun-koltuk alışıp işke kirip ala turgan bolso, koldoruna
tüşüp, karmalıp kalbas üçün, bardık jarmanke başındagı adamdarga tegiz salt
attar dayındalgan, alar tügölü menen tokuluu turgan. Jarmankenin ortosundagı çoñ
koroolordo tizilip kütüp turdu. Şaytan sayıp oşondoy kün bolo kalsa dep Akjelke,
uryadnik, komandiri menen akıldaşıp, kiyinki kündördö tegerek çette öz betinçe
jürgön jalgız-jarım kazaktardan alda neçe attardı jıktırıp algan.
Anın üstünö bügün erteñ menen on beş-jıyırmaday soldattı uryadnikke
baştatıp, kez kelgen ayıldın jılkısın alıp, kez kelgen eldin korooluu koyun toptop
aydap kelüügö buyurgan. Koydu kamoogo tüşkönü turgan jarmankege jaratmak. Kazaktın
özü izdep tapkan duşmandıgın öz esebine ötkörüp, çıgımın tarttıruu kerek,
Jılkını malınan ayrılgan, dünüyösü örttölgön çarba eelerine ülöştürüp bölüp
bermek. Oşonu menen alardın köñülün jubatmak. Birotolo öz artınan eerçitmek.
Andan beri da azırkı jürgöndörünö at berip, çabuulga karşı soguşka çıgarmak
bolgon.
Uşunday çoñ koomçuluk menen iştey turgan başkı kamdardan başka, Akjelke uluu
şaşkeden beri Kökjotonun arkı betine jıyılıp jatkan kazak tuuraluu da kıskakıska kabar alıp turgan ele. Andagı top keñeyip etek alıp eendep kele jatat,
degendi ukkan soñ, Akjelke menen komandir soñku kündördö içterine katıp jaşırıp
jürgön bir sırın dagı da sırtka çıgarıp, Kökjotogo jakındatıp koygon. Munun özü
murunku künü Karakoldon aldırgan pulemyöt boluçu.
Mınday kural bolgon jerde kazak tobun kasap kılıp kırıp saluuga da bolot. Özü
kuralsız, özündö soguştuk eç bir adis-aylası jok koyço topuragan kalıñ kazak
pulemyöttun oozuna karay bir joşulup barıp berse murun eç tatıp körbögön
şıbagasın alat. Uşunu oylogondo jarmanke uluktarı içterinen tegiz ıraazı bolup
jımıyışa turgan. Kazaktın aldında auruluu kapkan, uzatasınan kazılgan tüpsüz or
dayın turdu. Tañ erteñden beri ar bir arabanın tübündö ajal ogu añdıp, şıkaalap
karap, «kanduu başıñ beri tart» dep oturat. Baarınan da işenimdüü, baarınan da
artık kayrat berip, köp ogu bar pulemyöt kezelip turdu.
Jotodon çapkan eldin tobuna elden murun karşılık otun çaçkan uşu pulemyöt ele.
Munun başında Akjelke menen komandir özdörü kelip baykoo jürgüzüp karap turgan.
Algaçkı tıtırlap çıkkan tunguç oktor menen birge çañga kaptalıp topurap kulap
jatkan atçandardı körgöndö Akjelkenin kıbaası kanganday bolup:
— Ata ber, urdura ber. Mizi kayttı. Jaltayladı. Üstömöndötüp şıpır, kır, joy!
— dep möröyü aşkanday boy tüzöp bara jattı.
Pulemyöt menen katar arabalardın arasında tizilip oturgan soldattar da
tınımsız atuuga kirişken ele. Eñ aldıñkı katarda çaap kele jatkan kolunun içinde
Baymagambet, Janseyit, Kökbaylar da kele jatkan. Kay kezde kelgeni belgisiz, murun
Ası tarapta iştegen erdigi ugulganı bolboso, özü köp jıyınga körünböy jürgön
Ibıray da azır uşu topko kelip koşulup, aldıñkı katarga turup kalgan eken.
Jarmankeden tıtırlap atılgan ok bulardın katarındagı bir neçe adamdı uçurupuçurup jibergen kezde baarının aldındagı attarı möñküp-kaykıp, ürküp alıp jönöp
ketti. Murun soguş, atış körbögöndük kılıp, kaptaldap, kıyşaya jönöşüptür.
Oşol algaçkı jıgılgan toptun artına ala Kökbay da at-matı menen tomolonup
tüştü. Astındagı at oñkosunan barıp jıgılganda, bul özünö da ok tiygen çıgar dep
oylop, ıymanın ayta baştagan ele. Birok at jıgılıp kalıp, özü başınan aşıp
tüşköndö eç jeri oorubagan eken. Amandıgın bilip, daroo atıp turup, çañ içinde
mıltıgın jarmanke jakka kezep, arabalardan okçunuraak kalıp oşoyaktı karap çaap
kelatkan bir atçan kazak-orustu közdöp turup basıp kalganda tigil atının arjagına
uçup barıp tüştü.
Kökbay oşol kezde baykadı. Kazak kolu nöşörlöy jaap, tınımsız ot bürküp turgan
pulemyötko bet bagıp kaşkayıp çıdap tura albay tömön karay jönölgön eken. Bul ali
toluk basılbasa da, suyulup kalgan çañdın içinde jöö kalıptır. Jalgız da kalgan
çıgarmın dep jan jagına alañday berdi ele, oñ jagında bir jardın koñuluna
jabışıp jarmankege karay burk-burk dep ok jiberip jatkan bir neçe kişinin tobun
kördü. Alardın arasınan:
— Beri kel. Kaç beri, ok tiet! Eñkeyip jügür! — degen katuu kıykırıktı uktu.
Oşondo gana bildi. Bul Ibıraylar eken. Janında on çaktı mıltık menen jatkan
joldoştoru bar. Bayatadan beri üzböy ok çıgarıp atıp jatışkan eken. Kökbay
emgektep jügürüp bulardın janına kele bere mıltıgın oktop alıp şıkaalap jata
kaldı. Dal uşul kezde pulemyöttun dobuşu jaylap barıp basılgan ele.
Bayatan beri pulemyöttun kay jerde ekenin anıktap bilgeni boljop oturgan
Ibıray özgö joldoştoruna jalpı jarmanke koomuna karay atkıza berip, özü oşol
pulemyöttun ogu çıgıp turgan jerdi taap alıp, ılgıy dal oşol tuştu karoolgo baylap
atıp oturgan. Janagı pulemyöttun toktoluşu munun akırkı ogunun tütünü basılarbasılbas bolgon kez menen dal keldi. Çınında pulemyöttu atıp oturgan soldattın
mañdayına ok tiyip, çalkasınan uçup tüşkön ele. Pulemyöt bir jeri sınganday bolup,
bıtır-bıtır etip barıp kakalıp turup kaldı.
Ibıray mınday iş bolor dep oylogon jok ele. Başında bul öz janında Ası
taraptan koşo eerçip kelgen bir top mıltıkçan joldoşu menen kelip aralaşıp,
aldıñkı katarga çıgıp çaap kele jatkanda atı okko uçup jıgılgan Kökbaydı kördü.
Andan soñ dal oşol ubakıtta Kökbay menen birge okko uçkan da bir neçe jigitti
kördü. Baarının teñ jıgılışı jaman körüngönü menen ok tömöndöp uçup turdu.
Attarına gana tiygen sıyaktuu. Oşonu baykay salışı menen jarmankenin çetinde
okko uçkandardı basıp kalganı çapkanı turgan attuu askerdin tobun körüp öz
joldoştorunun baarına:
— Attan tüşüp atış,— dep buyruk kılıp, eñ aldı menen özü tüşö kalıp janında
kelatkan jigitterdin köbünö: — Tik jıgılgandardı jıynap alıp ket; — dep
kıykırıp, aykırıp jarlık taratkan.
Oşol söz aytılganda kurulay dırgayaktap esi çıgıp kelatkan jigitterdin köbünö
es kirgendey boldu. Munun kıykırıgın katarında kelatkan Baymagambet da ukkan ele.
Al oşol jerde attan kulagan jigitterge karay jıyırma çaktı kişi menen kayta
bettep kelip okton aman kalgan joldoştorun atka mingizdirip alışıp ör talaşa
çaptı. Bular da uşu jakka karay bet burgan kalıñ toptun aldınan çaap, oşol jakka
jakın jerdegi bir döbönün ıktoosuna kelip ilingendey boldu. Başka kalıñ kol da
oşol döbönün etegin paanalap jütkünüp barıp toktop turup kaldı.
Eldin beti jalt bergende jarmankeden çabuulga kamdangan soldattar ali da
kamoodon çıgalbay turdu. Antkeni bardıgı on-on beş gana mıltık bolso da,
Ibıraylar tobu başı körüngön, karaanı kılt etken kişilerdi tap jıldırbay boo
tüşürüp kulatıp turdu.
Arabanın artında jatıp kezelgen mıltık eç kimdi kıyratalgan jok. El beti
jalt berip ketken soñ alardın karooldoruna ilinbes bolup atuu ölçömünön
kıygaçtap ötüp ketti. Joldogu arabalar eldin karaanın anıktap körsötpöy turgan
boldu. Alar buyruk alıp, orundarınan kozgolup, jañı jerge ornoşkongo el kolu
janagı döbögö barıp ilindi.
Eldin dal soñku bettegen tuşunda oturup ok çıgarganı menen alar Ibraylar
tobunun je atın jıgıp, je anda-sanda bir kişisin kulatkanı bolboso kalıñ koldun
baarın birdey juuşatıp jibere albadı. Antkeni el tobunun aldıñkı katarı bular
jatkan jerden çakırımga jakın alıs jaylanışkan ele. Şaşkalaktap karoolgo
salınıp atılbay jatkan mıltıktar mınçalık oolak jerden eçtekeni kıyrata
albadı.
Atıştın oolak jerden bolo turganın Ibıray erteden beri eseptep oturgan.
Birok jarmankenin mañdayındagı, asırese. Kökjoto jagındagı jer şartın: jar
bolsun, döbö bolsun, bardıgın teñ Ibıray erteden beri esepke alganday eskerip
oturgan, oşonduktan, «ok çıgara turgan jer Kökjoto emes. Al jerden atkan mıltık eç
kimge tiybeyt, ançeyin boşko bıtırayt. Eger çın atışabız deseñer maga eerçigen
jigitter Karkıra suusunun jeegindegi jarga jetip toktogula. Atıştı oşol jerden
salabız. Andan kiyin toktoo kerek bolso jardı boylop kete berebiz» — degen.
Azır da Ibıray oşol aytkanın kılıp eki jaktagı toptun eç kaysısına tiybegen
eñ jayluu orundu mençiktep alıp, oşogo nık bekinip oturdu. Andan soñ jarmanke
içindegi askerdi eç kayda jıldırbay turgan, kıya bastırbay turgan boldu.
Köp koldun jarmankege karay bettegen, dabıldatıp kaptagan çañı Ibıraydın
tobun özgönün baarınan uzatıp, özön jeegindegi jarga aman-esen apkelip jetkizdi.
Algaçkı pulemyöttun oktorunan aman ötüp ketken soñ, kiyinki atılgan oktor ılgıy
bulardın başınan aşıp tüşüp artkı jaktarga kadalıp jatkanda, bular kelip
attarınan tüşüp ornoşup kalgan. Oşonu menen pulemyöt dobuşu toktop, jarmanke
jaadırgan oktor seeldegen kezde janında jakın jatkan Kökbayga Ibıray katuu
dobuştap:
Bulardın pulemyötu toktodu. Başında oturgan kişi jıgıldı belem, birok azır
kayta atılat. Kapır pulemyötko karşı kalıñ kol çabalbayt. Beker kırılat go. Emi
tigil elge: «oşol orduñan çıkpay oturup al»,— deş kerek. Art jagın baykap körölük.
Biz uşul jerde jatıp, jarmankeden eç kimdi sırtka çıgarbaybız. Emi elge bar da,
ayt: «Tobu menen boy körsötpösün, eptep, kabat-buygat jerler menen tömön karay
jazılıp, jarmankeni kurçoogo tırışsın. Jana mıltıgı barların irgep çıgarıp,
jöö mergenderin oşol bettegi takırga jatkızıp, jarmankeni atkılatsın. Oşonu
menen keçke çeyin kamap atıp körölük. Emnesi bolso da eldi uşul kelgen jerinen
kayta kaytarbaylık. Keç bolup, küügüm kirgen ubakta çabuuldu kayta baştaybız. Uşu
durus emespi?!— dedi.
Kökbay:
— Durus! İş uşunday bolsun. Oktoruñ keçke çeyin jetebi?
— Jetet. Oktu ünömdöp, çaktap çıgarabız. Başı körüngön kişini atpaybız,
kurulay bet aldı talaaga ok jiberbeybiz. Oşentip atsak ele ok jetet. Kabatır
bolbogula.
— Baykuşum, erkek degen siler ekensiñer go. Iraazımın, baatır, joluñ bolsun.
— Jarayt, maktooñdu artınan aytaarsıñ, bar emi,— dedi.
Kökbay uşundan soñ jardın jeegin boylop, bugup jügürüp oturup öz kişilerine
karay bettep kelatkanda, uşul jardın içine el tobunan çıgıp jöölöp kelip ornoşup
alıp mıltıktarın jarmankege karay kurup jatkan jıyırma-otuz mergendi kördü.
Kökbay jakınday bergende bulardın baarının mıltıgınan berekelüü ıntımaktuu
dobuştar jelesin üzböstön kürs-kürs etip, ajal otun çaça baştadı.
Kiçine döbönün daldaasına barıp ilingen soñ, Kartbay menen Baymagambet
eldin baarına janagı Ibıray aytkanday keñeşti aytıp, köpçülüktü oşol araga
bekitip koyup, jöö mergenderdi baştap özdörü jöölöp jer boortoktop oturup, ıktoogo
kelip tüşkön eken. Azırkı Ibıray tobunun oktoruna janaşıp, çılbır sozup
çırıldap çıkkan oktor oşolorduku eken.
Kökbay bularga Ibıray sözün kıska-kıska ayttı da, ilgeri karay başka topko
jönödü.
Munun aldında kiçine jotonun jonunda da jarmankege karay bet tüzöp, katarınan
tizilip mıltıgın kezep jatkan on-on beş jaş ulan bar eken. Ibıray kolun kadimki
eski tartiptüü asker sıyaktuu, jarmankenin kün batışı menen tüştügünö karay
sozulup, ar jerde ıktuulap mıltık tizip, tartip menen atış baştaganı köründü.
Birok el kalıñ, kara kayrat, kara küç mol bolgon menen uşu jıyındın içinde
elüü-altımış mergenden başka eç birinde mıltık jok. Oşonduktan alar jotonun
astında kurulay toptolup turuşkan eken. Kökbay bularga kelip ar jerdegi toptorgo
kıskaça jaydı maalım etip bolup, emi kaş karaygança uşu jerden tap jılbay turuu
kerek ekendigin ayttı.
Jigitter tobu doolaşpay, arı-beri ketişpey kabıl aldı. Köpçülüktön ün
çıkpayt. Dendaroo bolup eseñgirep, sestenip kalgan sıyaktuu. Pulemyöt tajaalday
korkunuçtuu türün anık aykın körsötköndöy boluptur. El türdüü karşılık jooçuluktu
kütsö da mınday bolot dep oylobogon, eskerbegen. Jürögü çayılıp kalganday.
Top-toptun ortosunda ali küngö:
— Janagı atılgan emne degen nerse? Zambirek degeni uşubu? Ay, uşu çıgar.
Kapırda tınım degen bolboyt eken go.
— Kapıray, kenedey da basañdap kalbayt eken?
— Oşol tartıldaktın baarına takay ok çıgarıp turat körünöt.
— Kuday saktadı. Kantip gana tegiz kırılıp kalbadık? Aligi zambiregi jok
degeni kaysı? Al it büt kuralın jıyıp, kup gana şaylanıp oturgan eken go özü.
— Bizde bolso kerek dese jaman birdeñke da jok... algızat deysiñbi?
— Ay, aldırar türü jokko. Jüz bolso jüz, miñ bolso miñ — baarın birdey
juuşatat da oturat mınabu zambiregi.
— Oy, zambirek emes deyt, munu. Zambirek degendi kaydan çıgardıñar?
— Basa, zambirektin ogu biröö ele bolot. Tüşkön jerin or kılıp kazıp ketet
degeni kayda? Mına munuñ bir başka şumduk eken.
— Oy, zambirek bolboso bul ittin atı emne eken? Bilgenderiñ barbı? — dep
janagı zambirek dep süylögön kara sakalduu, bütük közdüü kızıl kişi astındagı
sarı atın üzöñgüsünö teep öydö kötörülüp, moyunun sozup turup jurttan suradı.
— Atında emneñ bar, atın bilgende kantmek eleñ? 'Atın bilbeseñ da taanıdıñ go
emne ekenin. Otuz-kırk kişiñdi orok orgondoy bir jolkusunda kırkıp tüşürdü,— dep
köp içinen bir dobuş joop berdi.
Bul top özgölörgö karaganda tandalıñkırap özünçö bölünüp çıgıp turgan top ele.
Bulardan jakın turgan toptordon bul ubakta jöö mergender tandalıp özünçö
toptolup jatkan.
Mına bul top alardın işine da küdüktönüü menen karap turdu. Emne kılsa da
emki soguştu kereksiz dep taap, beti kaytıp jaltaylap kalgan ele. Baş kalkalagandı
makul tabışkan sıyaktuu. Özgölördün baarına bul alalık ali jayılgan jok. Alar
mergenderin çıgarsın, pulemyöttun toktogonun söz kılsın, Ibıraylardın erdigine
ıraazı bolup, alkış aytsın, aytor ali da bolso işenimdin, ümüttün üstündö. Jaşoo
otun, kayrat-jigerin öçürbögön sıyaktuu.
Mınabu boşoñdop kalgan top alardın janına karay barsa ündöböyt. Kur gana
sözdörün ugup, jımjırt bo;lup turat. Sırtın salgan bul toptun arasında işenimden
ayrılgan dobuştarın ar türkün küdügü ugulat. Birok bularga da azır maydandan ketip
kaluuga bolboyt. Ketüü üçün körünöö çıguu kerek. Mınday çıgıp közgö körünçü bolso
janagı şumduktuu kural dagı da süylöp ketişi mümkün. Anın kolu kay jerge bolso da
jetet. Kızıl-kırgınga salışı mümkün. Oşondon jazgangandıktan soguştu toktotuu
tuuraluu eçteke aytkan jok. Birok eptep tüngö ilinse, jılıp jönömökçü sıyaktuu.
Aralarında bötön kişi bolboy, öz ara süylöşköndö beldüülörü:
— Özgö kazak öz bilgenin özü bütürsün, bul jerdegi Aljan tobu, esiñ barda eliñdi
tap,— deşse, dagı birleri mınday dep koştoyt.
— Basa, dabırabay, çuuldabay taroo kerek. Baarı bir köçöt ekenbiz. Munu jeñgen
menen bardık uluktu jeñe almaksıñbı? Uşunu menen soguş bütüp, tınçtık ornoybu?
Jeñip algan künüñdö da, öltürö turganıñ bir jüz, eki jüz soldat bolor. Oşonu menen
joonum tukumu kurup ketet deysiñbi?
— Anın özü da oñoyçuluk menen ölö koyso deseñ?
— Iras da, ölö koyöbu? Balkim, öz taalayıñdı juuşatıp salar? Anı bir
kudaydın özü bilsin,— deşip, uşu toptun içindegi Aljandın bardıgına uruu jigi
arkıluu iritki salıp, alardın eñ boş taluu jerin kajay berüügö aylandı.
Aljan Albandın içindegi sanı köp uruunun biri bolso da eskiden biri: «Alban
emes, tuuganı naçar» — degen bir jalaa söz aytıla turgan. Oşol çın bolso kerek.
Uşu añgemege karap, Alban attuular arı köptügünö, arı küçtüülügünö süyönüp,
Aljandı ar kaçan kemsintip, korsuntup, çetke kagıp jürö turgan. Köp Aljan kedey da,
tömön da bolo turgan. Ar boluştun içine bölünüp, çaçırap kirgen Aljan andan beter
özdörün tömön sanadı.
Oşonduktan, bügünküdöy köpçülüktün jonuna salmak tüşüp, kalıñ kayratman köp
menen katarlaşıp turup körsötüü kerek bolgon ubakta köptün katarında bir
kıyındıkka çıdaşuuga kelgende, bular ar kaçan uşundayça jaltaktap, sıygalanıp
kete bergiç turuktuu emes bolo turgan. Birok oşondoy münözünön ulam: «Joonu
köpçülük kaçırat, jakşı atı Barakka kalat» — degendey, jakşı iştin atagı
Aljanga kalabı, Albandın özgösünön artılbayt. Oşolorgo tiet. Bizdin kara sorpo,
kızıl may bolo turgan emne jönübüz bar dep doo aytışa turgan. Çınında Aljandın
aligindey münözünün çoñ sebebi uşul ele. Birok oşol adet jay ubakıtta bolso da,
Aljan balasının dayıma koldono turgan münözü bolup ketken. Bügün da oşonusuna
boy uruuga aylanıp turdu.
Bul kezde jarmanke menen el tobunun atışı algaçkı kızuu kezindey bolboy, eki
jak teñ birin-biri aldırtan baykaşıp, añdışıp atışa turgan bolgon ele. Eki jak
teñ algaçkıday bet aldı ürkütüp ot çıgargandı koyup, emki atkan ogun ölümgö arnap
ata turgan boldu.
Kökbay daldaada toktolup turgan topko kelip buga emi iştey turgan iştin ireetin
aytıp jürgöndö, Aljan tobu da köp menen birge bayagı kapıstan mıltıktın atın uktu.
Pulemyöt deybi, pulemyöt deybi oşondoy bir mıltık bolot deşet go, oşol bolso
kerek,— deşip jattı.
— Bul zambirektin atası bolso kerek. Birok ogu köp, korkunuçu zor kapır bolso
kerek,— dep bayagı sarı at mingen neme Aljan tobuna kelip, ukkan jayın maalımdap
jattı.
— Kapır ekenin özübüz da kördük. Anın emnesin aytasıñ. Kim jakşı dep turat?
Uşu da bir kuday amanatı sözdü ayta bere turgan kişi eken özü,— dep, sırtınan
küñküldöp sınap turgandar da boldu.
Kökbayga Janseyit kelip koşulgan ele. Al azır külküçü, bayagısınan beter
tamaşaköy bolup alıptır. Köptön beri jogotkon köñül jayın, maanayın kayta tapkan
sıyaktuu. Mañdayı çıp-çıp terdep, anda-sanda betinin terin alakanı menen
şıpırıp taştap:
— Bügün men kıramın. Kızıl Ibıraydın emne kılıp jatkanın kördüñbü?
Pulemyöttun özün da kakaltıp koydu. Tun bolsun. Mınabu jarmankeni bügün kül
kılabız. Jarmankenin kara sorposun uurtabay köçpöymün, ketpeymin,— dep jürüp,
kırk-elüüdöy jigitti tandap alıp: — «Jarmankege kelatkan kuralduu soldat,
jürgünçü uluk bolso, tutkun kılabız»,— dep kalıñ topton jırılıp ketkeni jatkan
ele.
Dal oşol kezde eldin artındagı jotodon kalıñ jılkını tapıratıp kuyultup kuup
kele jatkan on-on beş kişi köründü.
Jurt tegiz çuu etip:
— Mınabu jılkı aykelatkay soldatko.
— Basa, bul uşu jarmankeden çıkkandar go, apkele jatkanı el jılkısı go.
— Şırganaktı elin çaap kaytıp keletat,— dep Aljan tobu çooçun kişi sıyaktuu
kurulay keñeşke aylanıp bara jatkanda, döñgö jakın turgan jüzdöy kişi Kökbay,
Janseyit baştap, jılkı aydagandarga karay çu koydu.
Dagı da jer düñgüröp çañ kaptap ketti. Köp attın dübürtü jin oynogondoy dabış
çıgardı. Jılkı aydagandar aldılarınan kokus çıkkan kooptuu körö salıp, esi çıgıp
ürküp jönöştü. Jılkı attuunun bardıgı aldındagı kuugundun jolu menen etekke
karay dürüldöp uyulgup jelip çaap jönögöndö soldat attuular tüştüktögü oygo jakın
kıyşaya çaap jarmankege kaçıp kirmek boldu. El tobu da oşondoy közdöy uyulgup
jönödü. Bular kaçkan joonu jarmankege kirgizbey betin burup alıp ketmekçi ele.
Eki jagı teñ biri kaçıp, biri kuugandı gana oylodu. Mıltıktı birin serini
bolboso, eç kim da atkan jok. Az ubakıttın içinde birine-biri kıyalap çapkan top
öpkö tuştarına kelip koşulup kaldı. Kalıñ tütündöy burk-burk çıkkan çañ gana
köründü. Jarmanke bul jagdaydı körüp, öz kişilerin taanıp jardam bermekçi
bolgon ele. Oşonduktan az gana ubakıt bayagı pulemyöt kayra tıtıradı. Bir azdan
kiyin al dagı toktodu. Antkeni el tobu tigilerdin arasına kirip, eki jak aykaşıp
kalgan.
Jarmanke pulemyötton başka attuu asker çıgaruunu oylogon ele. Aga jar boyunda
jatkan Ibıray, Baymagambetter tutaş ok atıp, ot çaçıp, askerdi tıgılıp turgan
jerinen sırtka çıgarbadı. Emnesi bolso da el tobu menen janagı az gana soldat
aralaşıp kete turgan boldu. Kalıñ topko bügünkü bardık soguş içindegi eñ
kubanıçtuu, oñtoyluu, köñülgö kubanıçtuu, kötörüñkü maanaydagı mezgili uşu çak
boldu. Çañ içine aralaşıp sansız kalıñ toptun arasına kelip takalgan soldattar
mıltıktı koldono albay koyun-koltuk aralaşkan soñ kılıçtarın jılañaçtap alıp,
oşonu menen kayrat kılmak boluşkan ele.
Kazaktın nayza, soyul, ay balta gana karmagan jigitterine bul jagday
köñüldögüdöy ıñtayluu boldu. Köptön beri öz ara süylöşköndö el jigitteri: «Attiñ,
mıltıksız gana kelip karmaşa turgan kün bolso»,— deşe turgan. Mına oşol
oñtoyluu mezgil jañı kelgenin körgön soñ, bardık jigit jigerlenip, kayratına kelip
öz joosuna epkindenip kelip kirişti.
Aytkanınday algaçkı kezde soldattın kılıçı bir kazaktın başına tiygen jok.
Top içinde aldıñkı katarda kelgen Kökbay, Janseyitter koldorundagı çokmor, soyul
menen kılıç karmagan soldattardı mañday talaştıra koygulap, boyloruna
daarıtpay, alıstap uruş salıp kirişti. Aldıñkı katarda kelgen bular bet
aldındagı joolorun bir-bir salıp uçurup tüşürgöndö özgö soldattar koyun-koltuk
aralaşmak bolup jakınday umtulgan ele. Mındaylardan el jigitteri jaltaylap,
kaçkalaktap soguş saldı. Antkeni köpçülük kaçıp jürsö da artı menen da uruşat
emespi. Kuup kele jatkan joosun attın jalına kıyşayıp jantaya berip tizeden da,
tomuktan da, bilekten da urup ketet.
Aldıñkı uyulgup kaçkan jigitterdin artınan tüşüp kuugan soldattı, artınan türö
kuugan jigitter da kıyabına keltirip ura turgan boldu. Bilek küçü mıktı bolgonu
menen soldat attuunun bardıgı teñ başına tarsıldap tiygen soyulga çıdabay ketti.
Antkeni, tizege, taluu denege kançalık sokku tiyip jatsa da, jıgılıp kalbagan
soldat, dal başına kelip çala çarpıp tiygen soyul bolso tumaktay uçat. Birotolo
ölüp kalganday bolup, töbösünön oñkobaş atıp barıp jıgılat. Uşul kagılışta
eröölçülördün kolunan tört-beş jigit jaraluu bolup, on beş çamaluu soldattın on
eki, on üçü kolgo tüşüp, tutkun boldu. Köp içinen jarmankege kaçıp barıp kirgen eköö
ele boluçu. Anın biri uryadnik bolup çıktı. Tutkun bolgondordun kuralın jigitter
bölüşüp aldı. Uryadnik uluktar tapşırgan iş menen barıp, jakın jerdegi
jayloolorgo ayanbay koldu salgan ele.
Bir jerde oturgan on çaktı ayıldın bardık jılkısın jıydırıp iyritip koyup,
içine een-erkin aralaşıp, ılgıy jaraktuu at, aygır, tuu beelerden gana tizip oturup
jüzdön aşık jılkı tandap alıp, kele jatkanı oşol boluçu. Özünün astındagısı
oşol bargan aylındagı belgilüü külük eken. Bul bardık Albanga atı çıkkan,
jarmanke başında da baygeni dalay jeñgen Matay degendin kula jeerde atı ele.
Uryadnik bararı menen jılkıdan oşonu taanıp özü karmatıp minip alıptır. Kula
jeerde bul kündördö neçen jolu tañ aşıp tabında jürgön, eesi kez-kez minse da,
bügünkü soguşka minip baruuga kıybay, okko uçup keteer dep aylında kaltırgan ele.
Oşol kula jeerde uryadnikti kalıñ eldin jabıla'' kuugan kuugununan aman alıp
çıktı. Uryadnik obolu etekke tüşüp, jazıkka karay kaçıp oynoktop ör talaşıp barıp,
andan jarmankege karay bet burganda, artında mıltıksız kuup kelatkan topton kula
jeerde aldıga şuu etip ozup çıgıp ketti. Oşonu menen uryadnik aman ketti. Birok al
ketkeni menen kolgo tüşkön oljo el tobuna mol sıyaktuu körünüp, joogo karşı kayrat
jıyıp jelpinip kalgan ele. Oşonun kızuusu menen döñ astındagı kol jarmankege
karay dagı bir kaptap çaap kördü.
Oşentse da tañ erteñ menenten berki soguştun bardıgınan elge uşu çabuul katuu
zalal keltirdi. Bul jolu pulemyöt da jüzdön aşkan mıltıkka tügöl tıtırlap bergen
ele. El bet bagıp, kaşkayıp baruuga çıday albay az ubakıtka dagı kayta artka
serpildi. Oşonu menen kaytadan döbönün daldaasına jıyılganda arkı bette elüüaltımış jigittin juuşap kalganın körüştü. Alardın arasında Kökbay da kalgan
ele.
Uşundan kiyin bardık eldin mizi kaytıp, basañdap, jaşıp kaldı. «Algızbayt,
bolboyt, boşko kırgın tababız» — dep korkunuçka batkan jurttun dobuşu köp jerden
ugulup, küçönüp çıguuga aylandı. Jakınınan, tuuşkandan ayrılgandardın bir
boorum dep ıylagan jaşıktıgı, boştugu da köründü. Emi el kayta kaptap soguşuuga
jarabay turgandıgına nık körsöttü. Bayatadan berki soguşka aralaşpay ketençiktep
turgan Aljan tobu kündün batışın aşıgıp kütköndöy bolup kızarıp uyasına kirip
bara jatkan kündü tez jogolso eken dep, içtirten kubanganday boluştu. Jalgız tilegi
karañgılık sıyaktuu ele.
Bügünkü kündün soguşu uşunu menen büttü. Kaş karaygan soñ eldin bardıgı
jıyılıp, akıldaşuuga kelgende kündüzgü kalıñ koldun jartısınan artıgı ketip
kalganı bilindi. Kalgan jurttun başçıları ali da çıdaşıp, kamap körmökçü boldu
ele, aga:
— Erteñ erte kelip, tañga maal dagı soguşalık. Sözdü oşogo baylaşalık. Azır
at da, adam da kajıp büttü. Kuu talaada emneni takat kılabız? Bekerge kırılabız
go. Erteñ dagı soguşat ekenbiz,— dep iritki saluuçular köböyüp, söz bir jerge
baylanbay, kalıñ top karañgı tündü jamınıp, jan-jakka jik-jigi menen ıdırap-
ıdırap ketip jattı. Oşonu menen el jataar kezde jarmankenin aylanasında kazak
kolunan eç kim kalgan jok, dalay künkü jalın, jigerdüü epkin pulemyöttun eki üç iret
ırımdagan. karşılıgınan jaltaylap, sestenip kaldı.
Jalgız gana jarmanke bul jaydan kabarsız ele. Künü boyu el jıyının körsötkön
münözü mındagı jurttu katuu sestendirgen. Oşonduktan jarmanke içinen çıgıp, el
tobuna karşı barıp, çabuul jasoogo jaray turgan eç bir asker, eç bir jan çıkkan
emes. Kerek dese pulemyötko da karşı çabuul jasap, tolkunday kürküröp bulkunup
çañdatıp jürgön elden asker da çoçuganday bolup, alardı uluk da, soguşuuga zordoy
albagan.
Jarmanke anın üstünö künü boyu atkılaşuuga jaragan eldin ogun da kördü.
Pulemyöt sıyaktuu jaraktarı jok bolso da elge mıltık sanı köp sıyaktuu. Ok şaymanı
da, darı darmegi da bir talay atışıp çıdaşuuga jaray turganday köründü. Jar
boyunda keçke çeyin jatıp kadalıp atkan mergenderdin ogunan jarmanke içindegi
bir dalay jan jaraluu bolup, kaza taptı.
Munun baarının tuşunda korkkongo koş körünüp, özünün küçü artık bolup tursa da,
joo tarabında bir belgisiz tabışmaktay sanagan çoçuloo da bar ele. Kalıñ kazak
jayloonun ortosunda mına mınday karaanı kalıñ toptun ortosunda kamoodo oturgan
törölörgö azırkı özdörünün abalı çoñ kooptuu, küdüktüü körüngön.
Oşonu menen kaş karayıp, tün kirişin jarmankede aşıgıp kütkön ele.
Joolaşkan eki jaktın bügünkü soguştan algan taasirleri uşundayça bolgon. Birinbiri ürkütüp-korkutkanı, içtey jüdötüp, sestendirgeni bolboso, eköö teñ jaka
jırtıp, kol batırıp kıymıl kılgan jok. Birok anık joo sıyaktuu suuk, jat körünüş,
aybat körsötüügö eki jak teñ jaradı.
Attarga tegiz eer tokulup, uluk attuunun keñseleri tañıldı. Katın-kalaçtarı
tügölü menen arabalarga oturup oruntuktap alıştı. El jataar maalda bardık
jarmanke Jarkentke karay ketçü kara jol menen çubap-ubap jönöy berdi. Abaktıdagı
Serikbay, Turdukojolordu ala ketişti.
Tutkundardan başka kazaktardan bul oboz kire menen ketken eki gana kişi bar. Al
— Osmon menen Jebirbaev. Eki tilmeç keçegi künü jarmanke başınan çıgıp,
tergööçü menen birge Sarı-Jaz kalaasına barıp bügün tüştö, nagız atış baştalgan
kezde kaytıp kelgen ele.
Sarı-Jazda kazınaga at alıp jatkan ökmöt komissiyasının bir adamın:
«eröölçülör öltürüp ketiptir» — degen kabar keçee tüştö jarmankege kelip, oşonu
izildöögö tergööçü bara turgan bolgon. Özü baruuga bekingen soñ, al adep boyunça
Osmondu eerçitip alıp, artınan Akjelkenin keñeşi menen Jebirbaevdi da algan
ele.
Bular keçee keçke barıp tergöösün jasap, tañ ata kayra kaytkan. Bargan kişilerde
bul üçöönön başka dagı üç-törtöö bar ele. Birok kazak mınabu eköö gana boluçu.
Kaytkanda joldogu bir bekettin baarına birdey at-kölük jetpey, özgölördün baarı
dayar atka minip eki tilmeçti atayı tandaganday taştap ketken.
Bular mine turgan at tigiler uzap ketip kalgan soñ gana tiygen ele. Oşonu menen
jarmankege jakındap kalganda eldin kalıñ kolu jasap jatkan çabuuldu körüp,
talaada çapkılap kelatkan eki-üç kazakka kezdeşip, bolup jatkan okuya tuuraluu toluk
maalımat algan ele, Birok eköönö azırkı abaldı eskertken kazak:
— Jarmankege barasıñarbı, jok elge barasıñarbı? — dep suraganda eköö teñ
küñküldöp ündöböy kalıp, el kişileri ketip kalgan soñ gana jarmankege kelgen.
Jarmankenin Karkıraga, Tamgaluu-Taşka karagan jagı joodon aman. Bul jagında
erteden keçke bir dagı soguş bolgon jok. Kündüz düzalda neçe iret jarmankeden
çıgıp, mañdayındagı eldin koy-jılkısın, uyun toptop aydap kelip jatkan askerler
da uşu jaktan çıgıp, uşu jak menen tegerenip kaytıp kelişken. Tilmeçter da oşol
ıktan paydalanıp, uşu jaktan kelip, bazarga kirgen. Bular kelgenden kiyin da soguş
bir üzülüp, bir baştalıp, anık ayaktalbay, sozulup jattı.
Tilmeçter koldorunda kural bolboso da, Akljelke menen tergööçülör turgan
jerge kelip, közdörünön alıstabay ulam körünüp turuşkan. Başında bulardı eske
alıp, eseptegen uluk bolgon jok. Jalgız gana keçke jakın Akjelke Osmondu baykap:
— Men seni ayılga kaçıp ketken eken desem, mında ekensiñ go,— dedi.
Osmon soñku kündördögü uluktardın özünö karagan tür-keypinen sezgeninkirep,
jetim kozuday türtkünçüktöp, jaltaktap jüdöp jürgön ele. Mınabu söz birotolo
korkuttu. Emi emne bolso da uluktardın janınan kıya baspay, birge ölüügö bel
baylagan, oşogo eki tilmeç teñ bekingen ele.
Tüş ooy bergende jarmanke başına tegerektegi jakın ayıldardın beş jüzdöy
koyun aydap çuburtup tört-beş soldat kelgen. Oşol koylordu jarmanke başındagı
bardık janga: «Kereginçe soyup jep tamaktangıla» — degen uruksat bolgon ele. Anın
artınan bazar başındagı soodagerlerden baştap bardık asker bolsun, jalpı
kızmat eeleri bolsun, aytor, kim bolso oşo bolsun, bardıgı teñ baş-başına birbirden irik, koçkordon karmatıp alıp, künü boyu kırgın salıp çıktı. Köp koy jön
gana muuzdalganı bolboso, soyulbay, soyulgan bolso buzulbay asılbay da ışpaldası
çıgıp kızıl ala boydon deñkeyip jattı.
Tilmeçterdin boyundagı bardık kazakçılık, «elçildik» oşol abaldı körgöndö
gana çıkkan sıyaktangan ele. «Mınabu maldın ıraspası çıktı go» — degen bolup,
özgögö batpasa da, soodagerlerge birdeme ayttı ele, birok eç kimisi alardın bul
sözdörün elegen jok. Oşonu menen tınçtanıp kala bergen.
Aldıdagı abalının emne bolorun bilbey, uluktun kabagınan içtey sezgenip,
şaşkalaktap kalgan Osmon özün uluk içinen eskergen eç kim bolbogon soñ, keçke
jakın bir tatar soodagerdi paanaladı. Soodager jarmanke başınan uluktar kete
turgan bolso, alar menen birge Jarkentke koşo ketmekçi ele. Osmon munu menen
süylöşüp, ubada kılışıp anın arabasına tüşüp kete turgan boldu. İçtegi esebi
uluktardın özdörü eerçitip albasa da, kaarına kalbayın, Jarkentke men da birge
barayın. Oşondon arı dagı da işenimin alarmın, tüşünüşörmün. Azır kazakka
janaşpay, mınabu sıyaktuu tatar, özbektin janında bolsom, tübündö uşulardın
kübölügü menen da öz başımdı aktoogo bolor. Eger bul abaldın üstündö bir kazakka
janaşpasam, anda eç bir sözümö da işenbes, kazaktın kübölügün da dalilge albas
dep oylogon.
Oşentip taanış soodager menen söz baylaşıp, anın arabasının üstündö jatıp
kalıp bir mezgilde oygonso, tañ agarıp kalgan eken. Jarmanke kañgırap een
kalıptır. Soodager arabasın çegip, aşıgıp kamdanıp jatkan eken. Tegerekte
törödön, asker attuudan bir da jan kalbagan. Birok jarmanke başınan kelgen kazak
da jok. Köçkön eldin jutunday eesiz kalgan jarmankeni körüşü menen Osmon da
soodager menen birge tez kamdanıp, ubada boyunça oşonun arabasına tüşüp alıp
Jarkentke karay jönöy berdi.
Keçeeten beri atayın çetke çıgarıp kuuganday munu kazak tobuna karay iterip,
keede körüp tursa da elebey ketip, keede unutup ketip, keede söz menen keketip, öz
ortosundagı aram şıyraktay sanasa da oşol münöz-kıymıldın baarın jasagan
uluktardın artınan namıssız, jigersiz jaltañ köz tilmeç dagı da eerçidi. Bayı
taştap ketken köñülü boş, açuusu jok katınday, oşol jazalagan, mazaktagan erine
küyütün artmakçı, jalınmakçı, bagınmakçı bolup, bekinip alıp bettedi.
Oşol bet menen kara jolgo salıp kele jatıp, jarmankeden beş-altı
çakırımday jerge çıkkanda jol boyunan sulap jatkan köp kişinin ölügün kördü. Ar
jerge çaçılıp, türkün türdö jıgılgan. Kee biröölörünün araları tört-beş kadam.
Bir jerde eköö-üçöödön jatkanı da bar. On-on beş kadamday jerde jatkanday da
körünöt. Kiyimderi menen karaygan takır baştarına karaganda, baarı teñ kazakka
okşoyt. Çınında ele tegiz kazak eken. Uşulardın içinde çalkasınan tüşüp,
kıbılanı bettenip ölüp jatkan Serikbay köründü. Munuñ oozu bir az kıyşayıp
açılıp kalgan. Ok çekesine tiyiptir. Uzun bolup öskön kayrattuu çaçın oñ jak
saamayının tuşuna jabıştırıp ürpüytüp, küydürüp ketiptir. Teñgedey jerde kara
küröñ kan uyup, teşilip turgan oktun ordu ele. Oşol jaranın aylanasındagı çaçtarı
tegiz tikireyip, jan jakka bıtıray kaçkanday bolup çaçılıp, ürpüyüp turat.
Jüzündö korkkon, ürkkön belgisi jok. Eki kaşının arasında jogorudan tömön
karay upuzun bolup sozulgan içke bırış bar. Kabaktarı tüyülüñkü. Bütkül bet
ajarında suuktuk, bekigendik körünöt. Oşonu menen birge aktıgına, jazıksızdıgına
işengen sabırduuluk, keñ işenim, tazalık ajarı bar. Biröö üstünö sür çapandı
aykarasınan jaap ketiptir. Irakımı tüşüp, janı açıgan koldun iştegen işi
sıyaktuu.
Serikbaydan bir eki kadamday jerde Turdukojo jatkan eken. Mümkün duşmandarı
«atıp öltürdük» dep ketken soñ, dagı bir az kıynalıp barıp oonap tüşkön çıgar. Al
et-betinen tüşüp jatat.
Uşunday ar jerde jatkan ölüktün bardıgı teñ Osmondun taanıy jürgön
adamdarının ölügü bolup çıktı, Bardıgı teñ Karakol abaktısında ölgön el
başçılarınday, jarmanke başındagı abaktıga kamalıp oturgan körösöndüü kişiler
eken. Munun içinde oşol jumuştan başka iş menen oturgan bir da kişi jok.
Bardıgı teñ — uluu niettin, eldin uraanının kurmanı. Öz köñüldöründö «şeyitpiz,
akpız, el tileginin joluna çalıngan «erkek tanabız» dep ölgön jandar. Jüröktüü
baatırları, tegiz namıs kuldarı ele.
Uşulardın janınan şıypañdap tamak añdıgan korooçu ittey bolup, tilmeç öttü.
Ölgöndördün arbagına akırkı jaza, akırkı mazak uşu tilmeçtin özü bolup köründü.
Tatar soodagerlerinin arabasına tüşüp, mına bulardı kırıp salgan uluktun
artınan şimeñdep ketip bara jatkan Alban balası, ilimi bar, okugan kazak. Bul
elin satıp, kuu kulkundun ayınan ketip bara jatkan keypi menen bardık iştelgen iri
işterdi bulgaganday tür körsötöt. Oşol niet jolunda ölgön er azamattarının
söögün kordogondoy türgö kelgen ele. İçinde bolumsuz bolso da, ömüründö bir iret
bolso da, kenedey gana karşılık dobuşu oygonup, özün-özü uyalta turgay, sögö turgan
sınçıl dobuş çıgışı kerek ele. Azır da anın belgisi körüngön jok. Kurulay betin
sıypap bata kılgan boldu da, ar kimisine eliktegendey karap ötö berdi. Köödönündö
it ölgöndöy, sasıp-bıkşıgan aram özümçüldük menen birge, özgöçö, jakşı ornoşkon
sezimsizdik, ırayımsızdık bar ele. Anın arsız mañdayı köñ teridey kalıñ ele.
Eleñdebey, bögölböy Jarkentke karay jönöy berdi.
Oşol künü uluu şaşke çende Karkıra jarmankesinin ordunda aloologon kızıl ot
menen aralaş kapkara bolup bulaktagan, uyulgugan buluttay kalıñ kara tütün jattı.
Keçeegi jarmankege jıyılgan jurttun baarı birdey kelbese da jartısınan
aşıgı top-tobu menen kaytadan uraan salıp, dagı da Kökjotonu betke alıp tuştuştan agılgan ele, birok bügün köpçülük keçeegidey açıkka çıgıp soguşmakçı emes.
Takay kamoodo saktap, oşonu menen jarmankenin tıytıgın kurutup alsıratmak.
Andan arı oñtoyu kelse tünündö, je bolboso erteñ, bürsügünü bolso da aytor korkutup
turup, jarmankeni talkandap, içindegi uluk ataluunu karmap alıp kırmakçı ele. Eñ
bolboso uşularga kılgılıktı kılıp, az da bolso kegibizdi alıp ketebiz deşken
ele. Oşonu menen katar eldin baarı teñ töösün komdop, üylörün tañıp, köçüügö
kirişken ele. Janagı niet menen jarmankege karay bettegen jigitter, tuş-taraptı
uçulap kelgender içinde eç bir jan kalbay kañgırap turgan een jaydı körüştü.
Andan kiyin bardık el köçö-köçönü eelep alıp, içinde arı beri kesip basıp
jürüp tutkunda oturgan kişilerdin daregin izdegen ele. Eç kimdi, eç bir belgini
taba albadı. Köçölördö çaçılıp jatkan ar türkün dünüyö-mülktör bar ele. Ar jerde
muuzdaluu boydon soyulbay kalgan koçkor, baglan kozu, baylanuu kalgan attar,
koroolordo kalgan toptoşkon koy da bar eken. Tirüü maldardı boşotup çıgarıp
alıp, oşondon kalgan dünüyö-mülktün eç birine karabastan jarmankege tuş-tuşunan
ört koygon.
Dalaydan beri jaan körböy ısık kündö kakşıp/ kuurap turgan jıgaç düköndör,
taktay çatırlar kuuragan çöptöy bolup aloolop jana baştadı. Bayagı zamandan beri
Alban jayloosun armansız jaylap, tattısın-daamduusun şimirip jutup, jondonup
turgan jarmanke bügün eñ akırkı saatına, ölüm kününö jetti. Köp zamandan beri çoñ
ayköldük, keñçilik menen çıdap kelgen el emi bulkunup kelip, katuu tuyladı. Astınüstünö köñtörüp taştaganday, dünüyösün oyron kılganday bolup tuyladı.
Oşonu menen ömür boyu duşman nieti menen kelgen eski jarmañke çoñ örttün
kuçagına kirip, kara tütündün astında tumçugup, bıkşıp, jogolup bara jatkan çakta
kalıñ Albandın eli da udurgup köçtü. Kaz-katar bolup, kaytkan kazday tizilip, ürküpköçüp jönöy berdi.
Artında kara tütün bolup jarmañke kaldı. Eesiz bolup kañgırap Ala-Toonun
jayloosu kaldı. Añgırap kıştoo, koñursup jurt kaldı. Kindik kesip, kir juugan
momun nariste künü kaldı. Alban Alban bolgonu kıştın jutun, jazdın ildetin
körsötpöstön, jer kindigi ata konuş Mekeni kaldı. Too-toonun salaasında eesiz
çuuldap, koroo-koroo koy kaldı. Too tolgon arkar, bugu, elik, kara kuyruk, too tekedey
japayı koñşuları da kaldı. Aldında belgisizdikke tolgon tumanduu kündörü
kuçagın jaydı. Artınan naalat aytıp, aldına karay jol tarttı.
Kalıñ Alban tobunan adaşkan kazday jalgızdap, kuu talaanın kubargan bayı
Döölötbak kaldı. Bul Ası bagıtındagı soguşta jöölöp, kañgıp kalgan Hlınovskiyge
oşondo tünü menen koştolgon at menen kişi jiberip, baarın teñ aman-esen AlmaAtaga jetkizdirip salıp, teñir jalgasın degen batasın alıp kalgan ele.
Döölötbaktan başka Tekestin, Sırttın toolorunun taş-taşına, uuru
koñuldarına tıgılıp jürmök bolup, Tünkatar bay kaldı. Jurtta kalgan körkoo ittey
bolup, .uluktardın kerbeninin artınan eerçiy Osmon menen Jebirbaev tilmeçter
kaldı.


MAZMUNU
AUEZOV JÖNÜNDÖ SÖZ
DÜRBÖLÖÑ ZAMAN
I
II
III
IV
V
VII
VIII
IX
X

Click or select a word or words to search the definition