Çirkeydin salmagı

JAN DÜYNÖÑÜZDÜ AÇKANGA KUDURETİÑİZ JETEBİ?
Ar kim çındıktı ar jaktan izdep, akırı özü tuura dep anıktagan bir joldu
taap, anan bardık oy - maksatın oşol köz karaştın tuuralıgın dalildöögö
jumşap, oşol üçün küröşüp jaşap kelgen, jaşap jatat jana jaşay bermekçi.
Iras, bul aalamda uşul gana aynıgıs çındık degendey aksiomalık
anıktamaga ee bolgon çındık jok. Adam akılı kanday buurakandan umtulup,
dalay biyiktikterdi keçee bagındırgan bolso, al bügün oşol biyiktiktin
karama-karşısında turup, aygay salıp tömöndöy çögüp, tereñdikke başın
batıruuda. Oşol oomal - tökmöl düynödö biyiktik da, tereñdik da kerek. Bul
jalgan düynödö kim kaysı tarabına bagıt alat, al öz işi degenibiz menen,
akır tübü adamzat buga çeyin kalıptandırgan düynö taanımdan,
filosofiyalık oy jorumdardın şar ketken şarapasına koşulup, zor oy
taanımdan öz ordun taap kete beret, kete beret. . .
Koluñuzdagı kitep da uşunday keñiri aytuuga arzıy turgan, dalay akılduu
adamdardın akıl-esin, bilimin sormo sazday sorup, öz boyuna tartkandan
kiyin bayagı tabışmak kasietin saktap, tunjuragan abalga kelgen Sopuçuluk
düynötaanım jönündö. Sırtkı jaşoonun jırgalın unutka kaltırıp, içki
düynönün - andagı keremet ugum - tuyumdar arkıluu bul pendeçiliktin
Uluulugun añdaştıruuga jetişken jana al joldu zamandaştarı üçün ülgü
kılıp berüü menen añız kepke aylandıra algan Sopuçuluk kabıldoo musulmançılıkta gana jaşap kalbastan, diniy köz karaştardı jarıp çıgıp,
çınıgı jaşoo obrazga aylana algandıgı menen Keremet düynögö ee. Anday
keremet düynönün azap -tozogun tartıp, oşondoy ele anın Uluuluguna jetişe
algandardan kırgız arasında da bolgondugun Moldo Kılıç jana anın
çıgarmaçılıgı ırastap turat. Kırgız arasında aga çeyin ele mınday
düynötaanım jaşap kelgendigin azırkı ubakka kelip jetken oozeki
çıgarmaçılıktan, ortok adabiyatıbızdagı ayrım insandardın
çıgarmalarınan körüügö bolot. Iras, anın baarına bir kiteptin baş sözündö
toktoluuga mümkün emes jana al özünçö iliktöönü talap kılgan adamzat
filosofiya- sındagı ötö tereñ maselelerden ekendigi anık. Aga üñülüp kirüü
kırgız filosofiyasında keleçektin işi ekendigi talaşsız çındık jana
uçurda aktualduulugun jogotpoy, kün tartibinde turat.
Bir neçe kılımdık tamırı bar Sopuçuluk düynötaanımdın bügün kayradan
jañı nerse katarı sunuştalıp jatışına Sovet dooru künöölüü Sovet
mezgili öz territoriyasındagı başka el- der sıyaktuu ele, kırgız elinde
Sopuçuluktun önükpöy kalışına köz karaştardı çektöö jana anı tanuu menen
negiz tüzgön. Oşol sebepten materialdık düynödön aşa keçken Derbiş bügün
bizge tabışmak bolgondoy ele, anın düynösün añdaştıruu oşonçoluk sırduu
jana kızıktuu boydon kaluuda. Atı atalıp, birok mazmunu tabışmak boydon
kalgan Sopuçuluktu baamga aluuga aşıkkan bolsoñuz, koluñuzdagı bul kitepti
akır ayagına çeyin şaşpay, ar bir süylömgö taldoo jürgüzüp okuñuz. Oşondo
atalgan düynötaanım belgilüü deñgeelde öz sırın açat.
Adamzattın tarıhında pendenin içki düynösün añtaruuga filosofiyalık
agımdardın bir dalayı kirişkeni menen, adam jan düynösün toluk boydon
añtarıp açıp bergeni jok. Birok alardın baarın biri-biri menen
baylanıştırsañız, adam sırı, anın janında katılgan keremet düynö
jarkırap, aga üñülgön kişini andan arı tereñdetip kirişüügö kumarlantıp
azgıraarı talaşsız. Sizge mümkün taanış, balkim taanış emes Sopuçuluk
filosofiyası -oşol adam sırın añdaştıruuga umtulgan, dalay adamdardı
«azgırıp», alardın tagdırın tamaşaga salgan, oşol ele mezgilde alardagı
Uluuluktu aça algan jana ayrımdarın tarıhka altın tamgalar menen ısımın
kaltıruuga jetişken tötö, birok dañazaluu «jolgo» uşul kitep arkıluu bagıt
aluu menen, özüñüzdö joopsuz kele jatkan köpçülük jagdayga joop taba alasız.
Taktap aytkanda, Sopuçuluk filosofiya kanday sırduu kuduretke egeder bolup
jaşasa, bul kitepke kirgizilgen kıska nakıl - añgemeler da oşondoy kasietke
ee boluu menen ar bir okurmandı azgırıp, oşol düynögö alıp barat. Bul
filosofiyanın uluulugu uşunda; ar bir nakıl - añgeme Sopuçuluktu bayandoo
menen gana çektelbesten, ulam kaytalap okugan sayın içki düynögö ulam jañı
tür koşup, bir mezgilde toñgolok tartkan sezim kıldarın küügö keltirip, öz
jan düynöñüzdü özüñüzgö añtara körsötüü menen, anda buga çeyin baykalbay
kelgen kasietin açıp berüügö jetişet. Anda emese, okurman, jan sırıñızdı
tabıñız.
Dagı bir ötünüç, jan düynöñüz aruu bolsun üçün bul kitepti taman aldına
taştabañız. Özüñüzdögü kasietti özüñüz jogotpoñuz. Sopuçuluk
filosofiyasına baş bakkan Sizge ak jol kaalaybız, saparıñız baysalduu
bolsun.
Parapsiholog, professor B. Akmatov
KİRİŞÜÜ
«Keremet düynönün arasında sufiyler i gana anık- tay algan, kayıptan
bütkön kazaldar da bar. Al adamdın jeke »MENinde» saktalıp, Uluu
Kudaydın möörü basılgan jana kim tuya bilüügö kudureti jetse, oşogo gana
jol körsötöt. Sopular eç ubakta özünün oşol keremet düynödögü kabıl aluusu
jönündö aytpayt. Bolgonu kimde-kim, kandaydır bir nerseni seze baştasa,
oşogo gana türdüü ıkma menen belgi beret... »
Muhiy - ad - din İbn Arabi:
Sopuçuluk önördögü kaaloolordun tüşündürüüçüsü.
İbn Arabinin çıgarmalarındagı sopuçuluk önördögü kayıptan bütkön
mayda çıgarmalar, kazaldar je körünbös elekter - bul, oşol jönündö
kandaydır bir tüşünük algan adamdarga jol körsötö turgan könügüü jana
kabıl aluunun özgöçö türü. «Vual» - sufiylerdin tilinde adamdı kıymılga
keltirip, başkarıp turgan energiyalık «MENdi» tüşündüröt. Anın jarım jartısı akılga kelgen ideyalar jana jarım - jartısı eñ negizgi kaloolor
arkıluu kirip, ötö tereñdikti körö bilüügö toskoolduk kılat.
Sufiylerdin poeziyası da, adabiyatı da, tarıhı da, aytor, dagı başka
türdüü iş araketterinin baarısı - bardık okurmandar üçün tabılgıs kural
bolup sanalat. Al pendenin kabıl aluusuna ötö tez kirbesten, tüşünüü, añdoo
arkıluu akırındap jetet. Anan janagıday «Vualdardın» tüzülüşün jöngö
saluu arkıluu, sufiy menen anın okuuçusunun ortosundagı mamileni
kalıptandırat.
İdris Şah
1. ADİLETTÜÜ OKUYa
Akıykat izdegen angliçan kündördün birinde özünün bolgon düynösün satıp
jiberdi da, Çıgışka karay jol tarttı. Mına uşunday kılsam gana eñ tuura
bolot degen tereñ işenim menen al bardık küçün sufiylerdin ustatın izdep
tabuuga jumşadı.
Özünö ılayıktuu ustattı tınımsız izdöö menen aradan segiz jıl
ötkörgöndön kiyin, kokusunan bir dubanaga kezigip kaldı.
- Keçiresiz, siz “Kılım Daanışmandarın” közdöy alıp bar- çu joldu
bileer bekensiz? - dep jaloorudu angliçan.
Dubana toktoosuz türdö bileerin aytıp, oşol zamat kimdir biröönün atı jönün jana daregin aga jazıp bere saldı.
Angliçandın oozunan kelmesi tüştü. Çınında mınday iş anın üç uktasa
tüşünö kirmek emes. Dubananı kançalık sıylap tursa da, özünün uzak izdenüü
saparı birotolo bütüp baratkanına işene albay turdu. Al atı -jönü, daregi
jazılgan barakçaga dagı bir iret üñülüp karadı da, ünün biyik çıgara
üşkürünüp aldı:
- Birok bul kişi degen Londondo jaşayt da, anan kalsa üyü da menin
murdagı üyümön jöö bassañ beş münöttö jetçü jerde?!
- Mına kördüñüzbü, - dep sözün uladı dubana, - birok munu menen ele baarı
bütüp kalgan jok. Egerde siz erdemsinip, kuru jandı kıynabay, ıgı jok bul
jarıkçılıkta adaşıp - tentibey, oşol jaşagan jeriñizde ele kalıp,
akıl-estüülük menen izdegeniñizde, anda anı mından altı jıl murda ele
jolukturmaksız.

2. KANKOR
Bir jolu, sıyagı mından miñ jıl ilgerireek go, bir üydün kuruluşunda
iştegen jumuşçular abdan oor kaptardı şatı arkıluu kötörüp çıgıp
jatıştı. Alardın arasında bir jumuşçu gana ötö tolkundanıp jürgöndöy
körünöör ele. Birok mına oşol tolkundanuunun artında ötö ele jagımsız
okuya jaşırınıp jatkanın eç kim oylogon emes.
Antse da bul körünüşkö terezeden köz salıp jürgön Abbasid şaarının
halifi Ap - Mutadid oşol kişige özgöçö kızıga baştadı. Ap ayrım
adamdarın akırın jönötüp, tigil jumuşçu mas emespi, akıl-esi jayındabı,
je mintip ötö tolkundanuusunun dagı kanday sebepteri bar ekenin
suramjılatıp jürdü. Kaçan gana tigil kişi jönündö tañ kalaarlık dele es
nerse belgisiz ekenin aytışkanda, Halif anı özünö alıp kelüünü buyrudu. Al
jumuşçunu katuu kıynatıp, kança akçası bar ekenin suradı. Aradan bir neçe
ubakıt ötpöy jumuşçu özünün miñ altın dildesi bar ekenin moynuna alıp,
anı kaydan tapkandıgın da jaşırbay aytuuga argasız boldu.
- Keçkisin men türktördün monçosunda ot jaguuçu bolup işteym, - dep
baştadı al öz sözün. - Keçee jakında beytaanış bir kişi çurkap monçogo
kirdi da; jay taap berip, özünö köz sala turu- unu menden katuu surandı.
Çınında al ayabay mas eken. Men anı burç tarapka jatkızdım da, üstünö
çüpürök - sapırak jaap koydum. Oşondon köp ötpöy, dagı bir neçe mas kişiler
monçogo tigini izdep kelişti da, anday adam kelbegendigin aytkanımdan soñ
çıgıp ketişti. Kayra kelsem, tiginim es - uçun bilbey jatat. Boldu-bolbodu
munun bir mandemi bar dep, çöntök - başın añtar- dım da, miñ altın dilde
taap aldım. Akça kolgo tiygen soñ, eesinen eptep kutuluş üçün, anı meşke
salıp, örttöp jiberdim.
Okuyanı uguşkan soñ, Haliftin buyrugu boyunça öltürülgön kişi çet eldik
ekenin taktoo menen, altındardı işenimdüü adamdar arkıluu ölgön kişinin
üy-bülösünö berdirip jiberişti. Ap emi ot jagardı bolso kılmışı üçün
özün da meşke salıp örttöögö tuura keldi.
Çınında bul Haliftin aldın ala körögöçtügünö, ötö kıraa- kılıgına
baylanışkan bir ele okuya. Anın mınday kasietteri köptögön jıldar boyu
kılmıştuuluktan ertereek saktanıp kaluuga kızmat kılgan. Köpçülük şıluun
kılmışkerler öz ökümdarının tabiyattan tış körögöçtügünön katuu korkuşup,
kılmış kılsa da bilip koerun jakşı tüşünüşkön. Kaçan gana Halif Ap Mutadidden jakın sanaalaştarı:
- Siz tigil kankor jumuşçunun kandaydır bir şegi bar ekenin kantip
bildiñiz? — dep suraşkanda, Halif mintip joop ber- gen eken:
- Bul esi jok pende kandaydır bir ıplas joldor menen köp dünüyögö ee
bolup kalganın men anın jürüş -turuşunan ulam baykadım. Antkeni anın
kıymıl araketi özünün münöz - sapatı menen da, özünün jumuşu menen da, özün
kurçagan çöyrösü menen da taptakır kooşpoy baştagan ele...
3. OBU JOKTUK
Kojo Nasirdin suroo bergen adamdın nietine, akıl-esinin deñgeeline
jaraşa joop berüünün ötö ustatı bolgon. Bir jolu kimdir biröö anı kelesoo
katarı kabıl alat da, şıldıñ aralaş suroo uzatat:
- Emne üçün kay bir adamdar bir bagıt menen, bir tarapka ketip jatışsa,
a ekinçileri teskerisinçe, alarga tüz ele karama- karşı kelatışat?
Nasirdin toktoosuz joop beret:
- Tüşünösüzbü, ardaktuum, egerde adamdardın baardıgı jer- din bir
bölügündö jaygaşıp kalsa, anda alar ötö ele oorduk kılıp, jer başın kötörö
albay, moynu salañdap, añtarılıp ketpeybi?!

4. BİLBEYM
«Kelesoolor Ölkösünün» eñ kadırluu eki atuulu uçurda Kiçi Peyil kişi
dep naam algan bir çeteldik kelip, özdörünün borbor kalaasında jürgöndügün
ugup kalışat. Mına oşol kişige joluk- sak degende ak etkenden tak etken eköö
şaardın borborduk ayantına kelişti. Al jaktan alar Kiçi Peyil Kişini
orundukta oturgan jerinen körüştü da:
- Biz izdegen uşul dep oyloysuñbu? - dep suradı biri ekinçisinen.
- Anı janına bar dagı, özünön surap kör! - dep joop berdi tiginisi.
Birinçisi bötön ölkölüktün aldına bardı da, suroo uzatıp kaldı:
- Keçiresiz, siz kiçi peyil kişi emessizbi?
- Egerde sen sıyıñ menen joluña tüşpösöñ, murduñdu tüzdöp, eneñdin
toyun üç korgondon taanıtıp koyom! - dep joop berdi Kiçi Peyil.
Ap emi tigil suroo uzatkan unçukpay şerigine kayrılıp keldi da,
pışmıyıp oturup kaldı.
- Biz izdegen oşol beken? - dedi berkinisi.
- Bilbeym, al maga aytpadı.
- Mm-m, anda men da bilbeym!?..

5. JOLBORSTOR
Kaçandır bir mezgilderde belgilüü sopu jaşaptır. Al tez- tez padışa
menen añgemeleşip turçu eken. Bir jolu padışa aga mintip kayrılat:
-Men çınında sizdin filosofiyañızga takır tüşünböym, anan kalsa
kaçandır bir men jolukkan kızıktuu adamdardın biri katarı sezilip,
sopularga dele ançalık suktana berbeym.
- Anday bolso sizdin tüşünügüñüz jetpey jatkan nerseler jönündö aytıp
beriñizçi? - deyt sopu.
- Misal üçün, - dep baştayt padışa, - kantip ele kandaydır bir ün sözgö
karaganda küçtüü da, madaniyattuu da kişige taasir bere alsın? Ar bir
janıbardın ün çıgaruu mümkünçülügü bar. Birok, Söz - bul, ün arkıluu pikir
almaşuunun eñ jogorku türü emespi!
- Makul, - dedi sufiy, - egerde siz kaçandır bir mına oşondoy kırdaalga
tuş kelip kalsañız, men sizge ündün kanday maanige ee ekendigin körsötöm.
Aradan bir neçe kündör ötkön soñ, sufiy menen padışa jolborstorgo
añçılıkka çıgıştı. Padışa başınan ele tantırak bolgonduktan, bul jolu
da unçukpay, tınç jürö albadı. Anan kalsa, akırın süylöş kerek ekendigin da
unutup, ulam ele jolborstordu ürkütüp jiberip jattı. Akır ayagında
añçılıkka baş - köz bolup jürgön mergen bir az tınıguudan paydalandı da,
sufiyge taazim kılıp, mınday dep şıbıradı:
- Kaçan gana önörüñ da, bedeliñ da paydasız bolup kalganda bir gana
daanışmandan jardam suroogo majbur bolosuñ. Sizdin katışuuñuz Uluu
Urmattuu Padışabızga taasir bere alaar beken? Mümkün bolso biz
jolborstordun izine tüşköndö süylöböy, tınç- tıktı saktoo zarıl ekendigin
aga tüşündürüp koyuñuzçu?! Çınında men sizdin jardamıñızga jetüügö
tatıktuu dele emesmin. Birok kokus añçılıktan jolborssuz kaytıp kalsak,
padışanın bul kemçiligi üçün da baarı bir men jazalanam, baldarım,
ayalım da zıyan tartat. Al turgay menin añçılık bedelime da doo ketişi
mümkün.
Sufiy mergenge jardam berüügö makuldugun berdi. Kaçan alar padışanın
artınan kuup jete kelişse, tigil dagı dele süylögönün toktotpoy, bakıldap
jatıptır. Oşondo sufiy:
- Çüş - ş, jol. . . » - dep ötö akırın süylödü. Padışa köz irmemge kata

tüştü da, »...borstor?» - degen şıbıştı koşumçaladı. Çınında al şıbıştı
jolborstor da ukmak emes.
- Mına emi, Uluu Urmattuum, - dep sözün uladı sopu, - kaçan gana «JOL»
degen ün çıkkanda, bir az tınç turuu kerek ekendigin ayttırbay tüşünüp, al
emes eç maanisi jok bolso da »BORSTOR» degen ündü koşumçalaganıñızdan
soñ, bir nerseni eskerte ketüügö uruksat etiñiz. Misalı, «Suranam, akırın
süylöñüz», je «Biz bakıldagan sözdörübüz menen jolborstordu ürkütüp
jatabız», je bolboso «Tınçtangıla!» - degen sıyaktuu sözdör «Söz - ündön
ötümdüü» dep dalildegenderge eç kanday taasir bere algan jok. Anan kalsa,
özüñüz dele baykap körüñüzçü, adam bölök nerse jönündö aytılıp
jatkandıgın ereje boyunça jakşı tüşünöt. Al emes «Men tüşünö albadım»
degen fraza da sözdön kuralgan, birok anı jakşılap tekşerip körsök,
realduu eç kanday dele maanige ee emes. Oşentip, men azır gana sizdin
«Siler filosofiya dep eseptegeniñerge men takır tüşünö albadım» degen
pikiriñizdi tekşerip kördüm...

6. KUU ÇOKU
Bir jolu Adjib akır - çikir salıngan çuñkurdan kuuragan baş söök taap
aldı. Al anı üyünö alıp keldi da, jibektin kesindisine orop turup, kayra
bazarga alıp jönödü. Soodagerler jibektin sırtınan tüyündün kölömün karap
körüşüp, birok aga ötö ele arzan baanı sunuştaştı. Çınında baştın söögü
orolgon jibektin kesindisi ele andan kımbat turmak.
- Koluñdu ber, - dedi ayagında Adjib oşol şıluundardın birine. - Men
sen sunuştagan baaga makulmun, maga oşol dele jetet.
«Çaması bul kelesoo go. » Uşintip soodager içinen oylondu da, anan ünün
biyik kötörüp:
- A tigil jibektin içinde tüyülgön bir nerse barbı? - dep suradı.
- Çoku, - toktoosuz joop berdi Adjib.
- Emne?
- Kuu çoku bar!...
«Koy, - dedi soodager sırtınan sır berbey. - Munun açuusu kele baştadı.
Andan körö ertereek akçasın tölöy salbasam, bul mobul salmaktuu jibekti
dagı başka biröögö satıp jiberbesin.»
Kıskası al akçasın Adjibke tölöp berdi.
Oşentip aradan bir neçe kün ötkön soñ, al Adjibti köçödön körö kaldı da,
aldap kettiñ dep künöölöp, sotko jetelep jönödü.
_ Bayagıda men senden jibektin içinde bir nerse barbı? - dep surasam,
emne üçün «eç nerse jok» degen joksuñ?! – açuulana suradı soodager.
-Çaması sen jañılış ugup kalsañ kerek, a çınında men saga «kuu çoku bar»
dep aytkamın, tuurabı?
Adjib sözün uladı:
- Menin baykaşımda, sen menin joobumdu kulagıñ menen ukpay, özüñdün
sarañdıgıñ arkıluu uguptursuñ!
Jıyıntıgında kuru doomat çetke kagıldı.

7. TÜŞ KÖRGÖN BALA
Kaçandır bir mezgilde Haydar Ali Dinan attuu bala jaşaptır. Anın
tarbiyaçısı ulgaygan akılman dubana bolgon eken. Kün sayın Haydardın atası
anı dubananın üyünö jönötüp turat. Bul dubana jarıkçılıktagı baardık
sırdı bilet dep aytışçu. Oşentse da al Haydarga bir gana nerseni okutup
jattı.
- Egerde sen tüş körüp kalsañ, - deçü dubana. - Anı oygonup estegenden
kiyin eç kimge aytpa. Bir gana «Senin jaşooñ tübölüktüü bolsun!» - dep kim
tilese, oşogo aytıp ber.
Oşentip Haydar dubananın kolunda bir kıyla mezgil okugan soñ, atası
andan surap kaldı:
- Aytçı uulum, akılman saga köptögön ilimderdi üyrötüp jatabı?
- Jok, - dedi bala. - Al jalgız tüş jönündögü sabaktı gana tınbay
kaytalap jatat.
- Mına saga, tüştör jönündö ele deçi! - dep, atası katuu açuulandı da,
balanı okuuga jönötpöy koydu. Ap dubanaga özü aşıga barıp, katuu tiydi:
- Emne üçün siz bolgonu bir ele nerse jönündö okutup, menin akçamdı da,
balamdın ubaktısın da korotup jatasız?! Anısı da kaydagı bir tüştör
jönündö deybi?..
- Bilesizbi, - dedi dubana akırın süylöp. - Men ar bir okuuçuma
turmuşunda emne kerek bolso, oşonu gana üyrötöm. Alardı keleçektegi eñ
zarıl tajırıybalarga dayardaym.
Antse da Haydardın atası kanaattangan jok. Mınday tüşündürüü aga takır
ele maanisi joktoy sezildi:
- Siz dele jalgız bir könügüünü baardık adamdar paydalansa bolot dep
jazgırışkan, köpçülük köz boemçularga okşoş turbay- sızbı? — dedi atası. Birok siz alardan da amalköy ekensiz!
Mına oşondon köp ötpöy Haydar tüş kördü. Anan erteñ menen al jönündö
apasına ayttı.
- Emne bolgon tüş eken? - dep suradı apası. Birok al algaç «Senin
jaşooñ tübölüktüü bolsun!» - dep aytpagandıktan, bala tüşün aytıp berüüdön
baş tarttı. Apası aga katuu ızalana tüştü da, atasına jönöttü.
- Saga emne kerek? - dep suradı atası.
Bala bolgonun ayttı:
- Keçinde men tüş kördüm, anan erteñ menen al jönündö apama
eskertkenimde, al kapa boldu da, sizge jönöttü.
- Emne bolgon tüş eken?
Birok atası da algaç «Senin jaşooñ tübölüktüü bolsun!» - dep
aytpagandıktan, Haydar:
- Men sizge anı aytıp bere albaym, - dep joop berdi.
Atası aga katuu açuulandı da:
- Teetigil joldun kesilişinde eç kim ömüründö basıp barbagan daraktı
bilesiñbi? Bilseñ, oşogo bargın dagı, daraktın başına çıgıp alıp otur.
Bul senin suroogo joop berüüdön baş tar-, tkanıñdın jazası bolsun! - dep
buyrudu.

[

Haydar aytkanınday kıldı. Aradan bir neçe ubakıt ötkön soñ, daraktın
kölökösünö eki jolooçu keldi da, tamaktanıp es alış üçün toktop kalıştı.
Alardın biröö oor üşkürünüp, ekinçisine mınday dep koburadı:
- Padışa menin tabışmagıma joop bersin dep artıman kişi jönötüptür.
Çınında men tabışmakka takır tüşüngön jokmun, anan kalsa, han sarayga
barbaym dep baş tartuuga kuduretim da jetpeyt. Oo jaratkan, bilbeym emne
kılaarımdı? Jok degende jer jarılıp jutup ketse eken meni, bul düynödön
dayınsız jogoloyun!? Jok degende uşul suroogo joop beriş üçün köktön
biröö-jarımdı jönötsöñ gana, kuday?!
- Al emne bolgon çeçilgis tabışmak eken? -dep suradı şerigi.
- Tabışmak mınday, - dep sözün uladı birinçi jolooçu. - Biri-birine
okşoş eki tayakça bar eken. Oşonun kaysınısı da- raktın özögünön,
kaysınısı butagınan jasalganın padışa bilgisi kelet.
Munu ugup oturgan Haydar daraktın başınan sekirip tüştü da:
- Meni padışaga koşo ala bargıla! - dep ötündü.
Çaması seni bizge kuday jönötsö kerek dep, tañ kalgan jolooçular anı da
özdörü menen alıp aluunu çeçişti. Kaçan gana alar kalaanın borboruna
kelişkende Haydar şerikterinen bir töö, bir
eçki, bir eşek satıp aluusun ötündü. Han saraydın kaalgasına kelişkende
sakçı vazir alardı toktottu.
- Kimiñer padışadan çakıruu alsañar, oşonuñardı gana kirgize alabız!
Birinçi jolooçu padışaga kirip:
- Uluu Urmattuum, men sizdin surooloruñuzga şerikterimsiz joop bere
albaym, - dep surandı.
- Egerde alarıñ baş vazirdin baardık talaptarın kanaattandıra alsa,
makul, kire berişsin, -dedi padışa.
Oşol uçurda padışanın bergen tapşırmasın çeçe albay jatkan ordodogu
okumuştuular tolugu menen ızı-çuu tüşüşüp, bul kelginder joop berip
koybosun dep çoçulay baştaştı. Andıktan alar baş vazirden mintip
ötünüştü:
- Mınakey, biz tigil kelgin konoktorgo suroo dayardap koyduk. Egerde alar
joop bere alışpasa, jürüm-turumdun zarıl erejelerin bilişpegendigi üçün
biz alardı han sarayga kirgize al- baybız.
Oşentip vazir janıbarlardı jetelep kele jatkan tigil eköönü özünö
çakırdı da, Haydarga mınday dedi:
- Sen suroolorgo kantil joop berişti biliş üçün ançalık çoñoe elek
ekensiñ.
- Mınakey, bizdin tööbüz bar, - dedi Haydar toktoosuz. - Al kudayga şügür
ele çoñ. Paygambarım üçün dele töö jetişerlik çoñ bolgon.
- Senin sakalıñ jok eken, anan eptep - septep bir nerse bilem dep
oyloysuñbu?
- Silerge sakal ele kerek bolso tigine, al tigi eçkide bar!
- Tüşünösüñbü, sen azır çoñ kişi bolo eleksiñ!
- A, silerge çoñ kişi kerekpi? Anda mına al, - dedi Haydar janındagı
şerigin körsötüp.
- Kantip ele uşu saga okşogon majiröö neme bilimdin joopkerçiligin
kötörö alsın, - dep vazir köşörgönünön jazbadı.
- Mınakey eşek, bul da bizdin tobubuzdun bir müçösü. Kerek bolso Iysa
paygambardıkınday bilimdi da kötörüp ketem dep keldi.
Janatan beri köz salıp oturgandardın baarı bul jooptu uk- kan soñ
toktono albay katkırıp jiberişti. Vazir ötö ele kelesoo körünüp kalıştan
korkup: «Ee, meyli, bu tıñsıngandar özdörünün suroosun özdörü çeçip
alsınçı», -dep içinen koburandı da, Haydardı kabıl aluu bölmösünö
eerçitip bardı.
Haydar padışaga özün taanıştırgan soñ:
- Janagı jıgaç tayakçalar kayda? - dep suradı. Kaçan gana alardı alıp
kelişkende, çoñ çaranı suusu menen koşo alıp kelüünü ötündü. Anan al
tayakçalardı suuga saldı ele, alardın biröö betine kalkıp çıgıp kaldı.
Mına munusu daraktın butagınan jasalgan, -dedi Haydar. Ekinçisi çögüp
kaldı. –A bul bolso tamırınan.
Haydar tayakçalardı tuura taanıganı üçünbü, aytor padışa saamga
tañırkay tüştü da, anan mintip suradı:
- Munu sen kantip taptıñ? Bul tayakçalardı tuura ajıratkan kişi menin
baş vazirim bolot jana al bizdin koomçuluktu kırsıktan saktap kalat dep
aldın ala aytılgan bolçu.
- Uluu urmattuum! Men tüş körgöm, - dep joop berdi Haydar.
- Ilayım jaşooñ tübölüktüü bolsun! Al kanday tüş? - toktoosuz suradı
padışa.
- Tüştün negizgi ele mañızı mınday bolçu, - dep, Haydar sözün uladı. Meni kaysıl tayakça daraktın kaysıl bölügünön jasalgandıgın tabuuga
çakırışmak jana men al maseleni azır ele siz körgöndöy ıkma menen
çeçmekmin...

8. JÜZÜM
Sizder Kojo Nasirdin jana jüzüm jönündögü okuyanı bilesiz- derbi?
Emese al mınday.
Bir künü dosu Vali Nasirdinge mınday deyt:
- Egerde kim berip jibergenin bilbeseñ, eç ubakta saga belekke berilgen
tamaktı jebegin.
- Anday kündö tamakka ubal bolboybu ? - dep surayt andan.
-Jok Kojom, dayıma ele baarı ubal bolo berbeyt. Oşonduktan algaç sen mışıkka ooz tiygizip körgün.
- Anan emne bolot?
- Eger mışık jan taslim bolso, je jegenden baş tartsa, bilip koy, demek
al uulandırılgan.
Mintip oy jügürtüü jana jañı bilimdin mınday tajrıybası Kojo
Nasirdinge özgöçö çoñ taasir kaltırdı. Bir jolu al kimdir biröölör
arkıluu koroosunun aldına kaltırılıp ketken sebetke toltura jüzümdü taap
aldı. Anan al jürgüzö turgan tajırıybasına kübö kılış üçün bayagı dosu
Valini çakırdı. Alar algaç jüzümdü mışıktın aldına koyuştu ele, mışık
jüzümdü jıttap kördü da, teskeri burulup ketti.
- Jese bolot eken! - dedi Kojo Nasirdin.
- A tigil mışık jebey koybodubu? - karşı çıktı Vali.
- Anın emnesi bar eken, kelesoo, kaysıl atañın mışıgı jüzüm jeçü

ele?!

9.

ÖMÜRDÜN BULAGI

İlgeri-ilgeri bir kişi «Tübölüktüü Ömürdün Bulagın» izdep tabuuga
kirişiptir.
- Men al bulaktı taap içem dagı, anan açılışımdı bütkül adamzatı
menen teñ bölüşöm, - dep maktanat al.
Aradan bir neçe jıldar ötkön soñ, çındap ele bulaktı taap aldı. Anan al
jata kalıp içe baştadı, içip jattı, içe berdi, içe berdi, içe berdi...
Algaç aga jaştıgı kayrılıp keldi. Birok al toktolboy içe berip,
jaşargandan da ayabay jaşarıp barattı, oşentse da içkenin toktotkon jok.
Bul körünüş kaçan gana al emçek sütü oozunan kete elek ımırkay naristege
aylanıp kalgıça ulandı. Oşondo gana bulaktın janında jatkan nariste
ayanıçtuu ıylap, süt suray baştadı. Oşol jerge çukul ötüp baratkan
kandaydır bir beytaanış ayal ımırkaydı baykap kaldı da, özü menen koşo
üy-bülösünö ala ketip, bagıp aldı.
Mına oşentip, bayagı kişi «Ömürdün Soolubas Bulagı» kay- da
jaygaşkandıgın eç kimge aytıp bere algan jok...

10.

TANDOONUN EESİ

Sufiylerdin ataktuu ustatı Kilidige baratışkan üç jaş jigit kokusunan
joldon jolugup kalıştı. Üçöö teñ Kilidinin uluu kasieti jana keremetteri
jönündö köp uguşkan ele. Saparı bir bolgonduktan, alar Uluu Jol jönündö
bilgenderin ortogo salıp, anın kıyınçılıktarı tuuraluu da sırdaşıp
baratıştı.
- Ustatka mamile kıluuda ayabaganday ak niet boluu zarıl, - dep baştadı
birinçi jigit - Oşonduktan, eger meni şakirttikke kabıl alsa, men algaç ele
özümdün mayda özümçüldügümön kutuluuga araket kılam.
- Ak niettüülük, - sözün uladı ekinçi jigit. - Albette toluk baş iyüü
degendi tüşündüröt deçi, birok meni azgırıp karşı çıgışsa da, men öz
pikirimden kaytpaym jana açık aytam. Tuura,
baş iyüü - bul eki jüzdüülüktön kaçuu degen maanige da ee. Antken menen, içki
kaalooño baş iyböö, kuru menmensinbey, bereşen boluuga şart tüzöt. Demek,
men mına uşul nerselerdi tajırıyba jüzündö işke aşıruuga araket kılam.
-Ak niettüülük, bereşendik, mayda özümçüldüktön kutuluu, baş iyüüçülük,
eki jüzdüülüktön kaçuu - çınında abdan zarıl nerseler, - dedi üçünçü jigit. Birok menin uguşuma karaganda, eger okuuçu bulardın baarın özünün
özgörülbögön «MENinin» üstünön jayıltuuga araket kılsa, anda al
mehanikalık maşina sıyaktuu başkarılma bolup kalışı mümkün. Al emes
özün-özü açıp berüü ubaktısın kütüp jatkan, ayrım bir jagımsız jüzün da
jaşırıp koet. Çınıgı şakirt sözsüz özünün kemçildigin da seze bilip, men
teskerisinçe mintip jiberem dep aytuudan jana kalp ele booru- ker bolup
körünüüdön alıs boluuga tiyiş. Akılmandardın aytı- mında: «Çındık
izdegen adam - Tandoonun eesi. Al jalañ gana jakşı işterdi jasaym, je
mañdayga emne jazılsa oşonu köröm dep tanday alat.»
Akırı jürüp oturup, alar sufiydin üyünö da jete kelişti. Üçöönö
sufiydin ayrım lektsiyaların uguuga jana ar türdüü ruhiy jaktan bışıktooçu
könügüülörgö katışuuga uruksat berildi. Bir künü sufiy alarga mınday dedi:
- Meyli biz üydö bololu, meyli joldo bololu, baarıbız teñ bul
jarıkçılıkka sayakattaganı kelgenbiz. Birok munu siler jon teriñer menen
seziş üçün men silerdi sayakatka alıp çıgıp, kabıl aluuga oñoy jolu menen
tüşündürüügö mümkünçülük berem.
Oşentil alar jolgo attanıştı. Aradan bir neçe mezgil ötköndö birinçi
şakirti sufiyge mınday dedi:
- Sayakat - bul albette, eñ sonun nerse eken. Antse da men sufiylerdin
ordosunda kalıp kızmat ötöönü tuura dep esepteym. Antkeni al jaktan çındık
üçün da, başka adamdar üçün da talıkpay iştep, «Eñ Jogorku Añdoogo» jetse
bolot.
- Anday bolso, men seni kayra okuunu ulantuuga çakırmayınça elge kızmat
kılıp, mına uşul joldun kesilişinde jaşap kaluuga makulsuñbu? - dep joop
berdi sufiy. Jigit özünün tabitine jaraşa tandap algan tapşırmanı
atkaruuga mümkünçülük tüzülgönün körüp, jetine albay abdan süyündü.
Berkiler anı oşol jerden ötkön jolooçulardın keregine jara dep
kaltırıştı da, andan arı saparın ulap ketişti.
Aradan köp ötpöy, ekinçi şakirti sufiyge kayrıldı:
- Men özümdün özümçüldügümön uşunçalık jüdöp kettim. İşenesizbi, meni
başkarıp kele jatkan «MENim», ak niettüülüktü tajırıybaloogo iykemdüü
boluşun kaalaym. Eger maga uruksat berseñiz, Sizge jana JOLgo bolgon
urmatımdı, bilimimdi, jergiliktüü elge tüşündürüş üçün uşul kıştakta
kalgım kelet. Menin oyumça, bul eldin sıyloo, urmattoo jönündö tüşünügü
dele az boluşu kerek.
- Egerde senin kaalooñ uşunday bolso, men karşı emesmin, - dedi Sufiy.
Oşentip ekinçi şakirttin mınday çeçimine tañ kaluu menen, anı oşol
kıştakka kaltırıştı da, Sufiy menen üçünçü şakirti andan arı saparın
ulaştı.
Bir neçe kün jol jürüşkön soñ, alar kimisi kaysı jerdi iştetüünü çeçe
albay, talaşıp jatkan adamdarga joluguştu.
- Abdan tañ kalıçtuu, - dedi jigit Sufiyge. - Kantip ele adamdar
birgeleşip iştese köp iygilikke jetişeerin bilişpeyt. Eger- de alar kuru
talaşpay öz karajattarın jana emgegin biriktirişse, bul jerdi kaçan ele
güldötüp salbayt bele?..
- Anday bolso, -dedi Sufiy. - Mına emi, özüñ karap kör, bul jerde
Tandoonun eesi - sen. İştin iygiligine senin gana közüñ jetip turat, a bular
bilgen jok. Demek, al jönündö bularga aytuu kerekpi, je unçukpay ötüp ketüü
zarılbı, anı özüñ tanda.
- Men eç nerseni bularga aytpaym, - sözün uladı jigit. - Baykaşımça,
bular menin keñeşimdi uga turgan dele türü jok. Al emes baştı oorutpa dep
maga karşı çıgışı da mümkün. Oşonduk- tan, baarı bir eç kanday iygilikke
jetişe albaysıñ, andan körö siz menen öz saparımdı ulaganım jakşı.
- Jakşı bolot, emese men aralışıp köröyün, - dedi da, Sufiy tigil
adamdardı közdöy jönödü. Ap kandaydır bir özünö gana belgilüü ayla menen,
öz kızıkçılıgı üçün tigilerdi jerden baş tartuuga köndürdü. Oşentip
şakirti eköö oşol jerge jaygaşıp kalıştı. Aradan bir neçe jıldar ötküçö
Sufiy bayagı dıykandardı birgeleşip iştöögö üyröttü da, jerdi jana andan
jıynalgan tüşümdü kaytarıp berdi. Özü bolso şakirtin eerçitip, toktogon
saparın kayra ulap jönödü.
Alar kayradan artka jol jürüşüp, bayagı ekinçi şakirtin kaltırgan jerge
kelişti. Birok tigil bulardı taanıbadı. Çakçaygan kündün astında bir neçe
jıl jer iştetkendikten, bulardın sırtkı körünüşü da özgörüp kalgan ele. Al
emes, köp mezgilder boyu dıykandar menen gana süylöşüp jürüşüp, bir kıyla
bölökçö
da süylöp kalışkan. Oşonduktan ekinçi şakirtine bular jön ele jürgön eki
dıykanday köründü. Sufiy aga bardı dagı, özün bir neçe jıldar murun bul
jerge kaltırıp ketken Sufiylerdin ustatı jönündö aytıp berüüsün ötündü.
- Al jönündö maga uguzbañızçı, - dep açuulandı murdagı şakirti - Al
meni özünün bedelin saktaş üçün bul jerge kaltırdı da, kiyin artıñdan
kayrılıp kelip ulantıp okutam degen boydon dayınsız jogoldu. Mına,
aradan bir neçe jıl ötsö da al jönündö kabar jok.
Mına uşul süylömdördü aytıp bütküçö bolboy, kandaydır bir sebep menen
alıskı aalamdardan payda bolgonsup, aga kıştaktın bir neçe jaşooçuları
kelişti da, karmap ketişti. Jolooçular alardın başçısınan emne bolgonun
suraştı.
- Bul kişi, - dep baştadı başçısı, - bizge keldi dagı, kandaydır bir
uluu kasiettüü adam bar ekenin jana al özünün ustatı ekenin aytıp, ügüttöy
baştadı. Biz aga işenip kabıl aldık jana al bizdin kıştaktın eñ bay, eñ
kadırluu adamı bolup kaldı. Birok mından beş münöt murda biz bul jetken
aldamçı, jüzü kara, oşonduktan munu öltürüü kerek degen çeçimge keldik.
Jolooçular kançalık araket kılıp, araga tüşpösün, eç arga bolbodu.
Oşentip, dıykandar Sufiydin murunku şakirtin ölüm jazasına alıp
ketişti.
- Kördüñbü? - dedi Sufiy akırın baş çaykap. - Men anı korgoş üçün
koldon kelişinçe araket kıldım, birok bul jerde, tilekke karşı, Tandoonun
eesi men emesmin.
Alar saparın andan arı ulap, bayagı joldun kesilişinde kalgan birinçi
şakirtine kelişti. Birok al dagı bulardı taanıbadı. Sufiy aga jakın
bardı da:
- Kaysıl jerden suu içse bolot? - dep suradı.
Şakirti açuulanıp mınday dedi:
- Siler, sayakatçılar, menin baardık tattuu kıyaldarımdı tal- kaladıñar.
Men bul jerde bir neçe jıldardan beri elderge jardam bereyin deym, a
jıyıntıgında baarı meni aldap ketişti. Boor oorusañ boorgo teep,
adamdarga jakşılık kıluu jaraşpayt eken. Al emes, meni üç jıl murun bul
jerge kaltırgan ustatım da maga kızmat kılgısı kelbeyt. Bolboso emne üçün
al meni okutuuga kayrılıp kelbey jatat?. Je bardık adamdar bilim aluu
ukuguna ee ekenbiz jalganbı?
Mına uşul süylömdördü aytıp bütküçö bolboy, zamatta bir neçe soldattar
payda boldu da, anı erksiz emgek ötöögö aydap jönöştü.
- Biz seni bir baykuş dubana dep oyloçu elek, - dedi kapitan. - Birok saga
baykoo jürgüzüp körüp, seni kurçagan jagımsız maanaydan jana oldokson
kıymıl-araketiñen ulam, mamlekettin kızıkçılıgına iştöö üçün
jetişeerlik küçüñ bar ekenine közübüz jetti.
Sufiy şakirti eköö kançalık tigilerdi ınandıruuga araket kılganına
karabastan, alar birinçi şakirtti da özdörü menen ala ketişti.
- Kördüñbü, bul jerde da Tandoonun eesi men emesmin? - dedi argası
tügöngön Sufiy.
Oşentip, belgilüü ustat Kilidi «Jogorku Añdoogo» jetiş üçün baardık
kıyınçılıktarga çıdagan jalgız şakirtine tömönkülördü üyröttü:
-Okuyalardı añdoo menen, okuyanın kıymılının ortosunda ötö tıgız
baylanış bar. Oşonduktan, adamdardın añ-seziminin ösüşünö, alardın jeke
içki jana tışkı jürüm-turumu kanday taasir etse, özün kurçagan adamdar da
oşondoy ele taasirge ee.
Uşulardı jıyıntıktap kelip, Sufiy şakirtine tömöndögüdöy suroo
uzattı:
- Egerde senden «Sen emneni okup üyröndüñ?» dep surap kalışsa, emne
dep joop berer eleñ?
- Adamdar ar bir nerseni öz-özünçö bölüp karaşat, - dedi jigit. Oşonduktan, alar özübüz kaalagan nerseni jasasak, sözsüz özübüz kaalagan
maksatka jetebiz dep işenişet. Andan soñ alardın jakşı iş-araketi da,
jaman kılıktarı da öz jemişin bere baştayt. Jana mınday tüşümdün
jıynalışına eç kim toskool kıla albay kalat. Men bizdin ömür jolubuzda
adamdar da, okuyalar da, kıymıl-araketter da, nerseler da biri-biri menen
tıgız çırmalışkandıgın tereñ özdöştürdüm. Eñ ayagında tüşünüp añdaganım, adamdın ayrım bir kelesoodoy oyloru jana iş-araketi, anı
aldıga ösüü mümkünçülügünön kuru kaltırsa da, baarı bir Uluu Teñirdin
meerimi bar eken. Bolboso özüm dele Tandoonun eesi bolup turup, dalay iret
oylonboy baş tartpadımbı?. Körsö, kudayım okuusun ulantsın dep
mümkünçülük bergen tura?!
Uşul uçurda kandaydır bir katuu ün jañırdı da, üçünçü şakirt «Uluu
Añdoo» sezimine jetişti. Al añgıça Sufiylerdin Uluu ustatı Kilidi da
közdön kayım boldu jana oşol boydon anı eç kim körgön jok.
Oşentip şakirti özünün okutuuçusunun üyünö kelse, Ustattı jüzdögön
dervişter kütüp jatışıptır. Jigit üygö kirdi da, ustatının jaynamazın
kurjundan alıp çıgıp, orunduguna koydu. Janatan beri aga kez salıp turgan
dervişter, al kireeri menen iyile salam berip, çuruldap jiberişti.
Alardın arasınan uluuragı keldi da, mınday dep kayrıldı:
- Ustat, biz özübüzdü sıykırduu duba menen baylap koyup, üç jıldan beri
sizdi jılbay kütüp olturabız Antkeni Uluu kasiettüü Şeyh Kilidi saparga
çıgaarda: «Kimde kim menin jaynamazım menen kelse, oşol menin
muraskerim bolot A men bolso çeksiz Asmanga kayra ketem, » - dep aytkan ele.
Derviştin jüzün, seldesinin baylamdarı körsötpöy jaap tur- du. Al jañı
ustatka, je üçünçü şakirtke bardık ukugun, mildettemelerin tapşırıp,
özünün saparına jönöp baratkanda, anın seldesinin baylamdarı saamga
kıyşaya tüştü Oşol uçurda al bet mañdayında jılmayıp baratkan, kadimki
ustat Kilidinin jüzün körüügö ülgürdü.

11. TÖRT DOS
Bayırkı ubakta bir Sufiy özünün mektebin açış üçün belgilüü bir
şaarga jaylanıştı. Oşol şaarda Sufiydin iş-araketin eñ jakşı bilgen
üç adam jaşaçu. Apar Sufiyge: «Eger tuura körsöñ, kanday gana jardam kerek
bolso biz dayım dayarbız» - dep kat jönötüştü.
Oşonduktan Sufiy tigilerge kezegi menen bet mañday jolugup kelüünü
çeçti.
Alardın birinçisi oşol çölkömdö eñ bir taanımal
okumuştuu-filologdordon ele.
- Sizdin bul jerge kelişiñiz abdan sonun boldu, - dedi al Sufiyge. - Az
bolso da sizge jana sizdin işiñizge keregim tiyse eken deym. Anan albette,
sizdin koluñuzdan okusam degen da tilegim bar.
Sufiy aga çın dilinen ıraazıçılıgın bildirip, mınday dedi:
- Men sizdi ak nietim menen okutkum kelip jatat deñizçi, birok algaç
şaşpastan, aldın ala dayardık işterin körüü zarıl. Kurula elek üydö
jaşoogo mümkün emes ekenin jakşı tüşünösüz da?!
- Aytıñızçı, emne kıluu kerek?- dedi filolog
- Algaç bul şaarda men jönündö ar kanday imiş, uşak sözdör taraarın
aldın ala eske alıp jana sizdin mümkünçülügüñüzgö işenip, maga sınçı
bolup berüüñüzdü kaalaym. Albette, siz menin iş araketime karşı logikaluu
argumentterdi taap, akıl- estüülüktün çeginde, birdey jana tuura iş alıp
baraarıñızga da tereñ işenem.
-Çındıgında, ötünüçüñüz ayabay tañ kalıçtuu eken, - dedi okumuştuu. Kadimki oyçuldarga belgilüü ıkmalardın arasında da buga okşoş nerseler
kezdeşpeyt. Birok men sizge kızmat kılam dep söz bergen soñ, ötünüçüñüzdü da
atkaruuga arakettenemin.
Oşentip Sufiy anı menen koştoşup, ekinçi taanışın közdöy jönödü.
Anısı bul çölkömdögü kadır-barktuu, taasirdüü jana ötö bilimdüü yurist
bolçu. Yurist da kolunan kelgen jardamın berüügö dayar ekenin aytıp, özü dagı
şakirt bolgusu kelgenin jaşırgan jok.
- Siz maga şakirt boluşuñuzdu abdan kaalaym deñizçi, - dedi Sufiy
adatınça - Birok maga algaç jardamıñız kerek. Men siz- den tömöndögülördü
atkarıp berüüñüzdü suranam:
Egerde siz kaçandır bir kezde men jönündö türdüü-tüstüü imişterdi ugup
kalsañız, ötö akıl estüülük menen menin işimdi jana atımdı korgop
beresiz. Buga sizdin gana mümkünçülügüñüz jetet. Andıktan menin artımda
akıykat koldooçu bar ekenine işeneyin.
- Mına uşul maanayda iş alıp baruuga ıraazımın, - dedi yurist - Birok,
çının aytsam, «Abiyirdin adamdarı» eseptelgen sufiyler da, kaçandır bir,
atayın uyuşulgan koldoogo muktaj bolot dep eç kaçan oylobopturmun.
Akırı ayagında Sufiy, başta şaar başçısı bolup iştegen, özünün üçünçü
taanışına keldi. Şaar başçı Sufiydi ötö urmattagandıktan, aga kanday
şart kerek bolso tüzüp bereerin, özü da andan bilim algısı kelgenin ayttı.
Sufiy bolso aga ıraazıçılıgın bildirip, tömönkülördü sunuştadı:
- Albette, men sizdi şakirt katarı kabıl alganga ötö kubanıçtuumun.
Birok azırınça maga sizdin başka jardamıñız kerek. Tagıraak aytkanda, siz
belgilüü bir jol menen, okuyanın jürüşü jogorku potentsialduu mümkünçülüktü
açıp bere algıday iş jasañız. Birinçiden, siz meni ardaktuu kızmatka
ornoşturuuñuzdu kaalar elem. Al kızmatka menin jöndömüm jete turganday
bolsun, oşondo gana men maga jüktölgön mildettemelerdi toluk atkara alam.
Birok siz mezgil-mezgili menen meni eldin közünçö uruşup da, korkutup da
turuuga tiyişsiz. Antkeni eldin közünçö men jön gana mansap kütüp jatkanday
bolboyun.
Şaar başçı makuldugun berdi. Bolgonu al eldin közünçö jeme ukkusu
kelgen adamdın da bar ekenine tañ kaldı. Aradan jıldar
ötö berdi, al aralıkta Sufiydin köptögön şakirtteri payda bolup, özünö
jetişerlik kireşe tüşö turgan işterdi jöngö salıp aldı. Atagı bolso
kündön-küngö artıp barattı. Okumuştuu-filolog dosu anın okuusuna karşı
ötö argumentteştirilgen sındardı aytıp tursa, oşol ele uçurda yurist dosu
da öz mildetin atkarıp, anı korgop jürdü.
Akırı Sufiy öz kızmatın şaar başçısına ötkörüp bereer kün da kelip
jetti. Al üç dosun teñ daam sızuuga üyünö çakırıp, emi alardı şakirttikke
aluuga dayar ekenin ayttı.
- Çınında ar bir ustat kaysıl «okuu metodu» mıktı bolso, oşonu tanday
alat deñizçi, - dep baştadı okumuştuu. -Antse da, emne üçün siz biribizdi
sındap tur, ekinçibizdi korgop tur, al emi üçünçübüzdü korkutup tur dep
ötüngönüñüzdün sebebin bilgi- biz kelet?
Oşondo Sufiy mintip joop bergen eken:
- Mına emi men sizderdin türdüü tapşırmañızdardın sebebin çeçmelep
berüügö dayarmın. Apgaç eske tutup koyuñuzdar, içki kasietti bekem saktaş
üçün, birinçi kezekte sırtkı kasietti bekemdöö zarıl. Sizder meni birinçi
kabıl alıp, al emi özüñör menin okuuma eñ ayagında kalıp oturasıñar. Anın
negizgi ele sebebi, sizderdi okutuuga ötö ele az ubakıt jetet.
Urmattuu filolog dosum, men sizden maga karşı argumentterdi taap,
sındap turuñuz dep suranganımdın sebebi mınday; Kaçan gana kandaydır bir
sayasatka karşı kaçıp kutulgus oppozitsiya payda bolso, adamdar oşol sayasatka
karşı iş-araket uyuşturuunun orduna, anı janagı oppozitsionerge jüktöy
salışat. Antkeni, karama-karşı sayasattı oşolor baştap çıkkanın jakşı
bilişet.
Birok çınında, karama-karşı ügüttöögö, je oppozitsiyaga özgöçö
taasirlengen adamdar da tabılbay koyboyt. Mınday uçurda negizgi
pozitsiyanı koldoy turgan küç özgöçö zarıl nerse. Mına oşol kızmatka men
köz-karaşı tereñ dep, uluu urmattuu yuristti tandap aldım. Antkeni elder
okumuştuu-filologgo kanday işenişse, munun pikirine da oşondoy ele
işenişmek.
Oşentip sizderdin birgeleşken iş araketiñizder suunun şarın siñirip
algan uyul sıyaktuu adatta adamdardın köñülündö payda bolgon aşıkça
talaş-tartıştardı da sorup alıp jattı. Jıyıntıktap aytkanda, kayçı
pikirlerdi ötö kıldattık menen, korkunuç tuudurbay turgan alkakka salıp, al
emi öz aldınça tal- kuu jürgüzüünü kaalagandarga da ılayıktuu jol taap
berdik. Siz- der eki karama-karşı pikirdin başında turup, birok jeñişke
jetem del, öz kızıkçılıgıñızdardı oylogon joksuzdar. Demek,
jıyıntıgında talkuunun baarı teñ öz jamınçısın tarta albagan jönököy
adamdardın kolunda kala berdi.
Al emi şaardık administratsiyadan kızmat suraganımdın jönü mınday:
Biz öz ömür Jolubuzdun ar bir baskıçınan kireşe alıp kelüügö
mildettüübüz. Egerde el menin kandaydır bir kızmatka ee ekenimdi bilişse,
anda men sözsüz eldin kızıkçılıgı üçün öz salımımdı koşuşum kerek. Bul
nerse alardın mentaliteti üçün da özgöçö zarıl. Baardık başkaruu
sistemalarında para bergisi kelgen, je bolboso, biyliktin rasmiy
öküldörünö zıyan kılgısı kelgen buzukular tabılat. Oşonduktan menin
daregime, iş araketime atayın biröö köz salıp, al emes eldin közünçö
korkutup da turuusun kaaladım.
Egerde menin eelegen kızmatım olku-solkuday sezilse, baarı bir munu
işten alat dep oyloşot da, janagıday içi buzuktar meni tınç koyuşat. Al
emes alardın buzuku iş araketi maga kızmat bergen başkaruuçuga çeyin
jetişi mümkün. Mınday uçurda alar iç ara uyuşup, başkaruuçunu maga karşı
kökütö baştayt. Bul körünüş kimge kanday çara körüü kerek ekendigine öz
ubagında şart tüzöt. Koşumçalay ketçü nerse, buzukular meni işten alabız
dep özdörünün bolgon energiyasın korotot da, natıyjada biylikke tiygizip
jatkan zıyandarı özünön-özü açıkka çıgıp kalat.
Biz, adamdar, bul düynödö özübüzdün kılık-joruktarıbızdın başatı
kaydan çıkandıgı jönündö eç kabarıbız jok jaşaybız. Oşonduktan adamzat
koomu ar dayım akıl-eske sıybagan, zıyanduu nerselerdin taasirine
azgırılat. Mınday uçurda, ayrım bir korgonuu joldorunun shemasın iştep
çıguu «Aktıkka umtulgan adamdar» üçün sözsüz jardam beret, je eñ ele jok degende, otoo çöp sıyaktuu kaptap baratkan «adaşuuçulardan» bir az bolso da
arıltat.
Birok biz mınday metoddu tandoo menen, eç ubakta progresske jetişe
albaybız. Ulam «otoo çöptördü» otop jana kiyinki jılı da alardın
köböyüşün kütüp jürüp, azırkı taz keypibizden oñoluu mümkün emes. Demek,
mına uşunday kırdaalda bügünkü adam- zat kantip, kandaydır bir ruhiy
iygilikke jetişe alat? Kantip biz çınıgı adam degen atka tatıktuu boluuga
umtulabız?!..

12. JAMANDAN - JAKŞILIK JE AZİLİ JÖNÜNDÖ ULAMIŞ
Kaçandır bir mezgilde Azili attu jönököy kol önörçü jaşaptır. Anın
bolgon düynösün, je jüz kümüş dildesin bir aldamçı soodagerge berüügö
köndürüşöt. Tigil dildelerdi özünün sooda işine koşup, eñ jakşı payda
taap bermek bolot.
Köp ötpöy Azili soodagerge keldi da, özünün akçası jönündö maalımat
suradı.
- Azili? - dedi tañ kalgan soodager. - Ap jönündö ömürü ukpaptırmın. Akça
deysiñbi? Eç kanday akça bergen emessiñ. Men azır politsiyanı çakıra elekte,
tezinen közümö körünböy jogol. Bolboso, menin akçamdı korkutup alganı
jatat dep arızdanam.
Baykuş kol önörçü mınday işti kantip jasoo kerektigin kay- dan bilsin?
Je til kat jazdırıp albaptır, je biröö jarımdı kübö da kılgan emes eken.
Azili özünö eç kanday jardam bere al- basın tüşündü da, jepireygen üyünö
kayrılıp keldi.
Uşul tünü al kudayga jalbaruunu çeçip, alaçıgının üstünö çıktı da, eki
kolun köktü karay sozup, mınday dedi:
- Oo, jaratkan, men senin adilettülügüñö abdan muktajmın! Meyli, kanday
gana jol menen bolsun akçamdı kayrıp bere kör. Maga azır akça abdan kerek.
İşene kör, kuday. Bolboso, bilbeym, kantip jaşaarımdı?..
Kudaydın amiri menen, anın jalbaruusun kokusunan ötüp baratkan bir
derviş ugup kaldı. Anın kiygen kiyimderi ayabay ele ırañı suuk ele.
Oşentip Azili sıyınıp bütöörü menen derviş aga keldi da:
- Keyibe, men saga jardam berem. Ar bir ebepke sebep tabılat. A balkim,
kuday senin ötünüçüñdü men arkıluu atkarıp bere- er, - dedi.
Algaç Azili Dervişti körüp, kadimkidey köönü aynıdı. A bal- kim, tigil
«jalgız közdün» keypin kiyip algandır. Ansız da Azilinin köygöyü köböyüp,
uşul ele jetişpey turdu ele.
- Albette, sen buga işenbeersiñ, oşentse da balkim, bilip algıñ keleer, dep sözün uladı derviş. - Çındıgında elder meni jek körüşöt, a men jalañ
gana jakşı işterdi jasaym. Köpçülük pendeler jamandık jaratuuçulardı
süyüşöt. Mına körösüñ, senin köygöyüñdü özüm kolgo alam!.
Uşintip aytkan soñ, Derviş jönöp ketti. Oşondon köp ötpöy, Azili bayagı
soodagerdin dükönünö jakın barıp, kantip akçamdı
kaytarıp alam dep oylonup oturgan. Añgıça, kütüüsüz bayagı Derviş payda
boldu da, kıykırıp kirdi:
- Oo, Azili, menin jan kıyışpas dosum! Bügün keçinde men seni üyümdön
kütöm. İşenesiñbi, akırı saga özümdün keremettüü sırımdı açıp berüünü
çeçtim. Men bilgen baaluu sırlar sözsüz senin jaşooñdu özgörtöörünö
işenem!.
Çınıda Azili keremettüü sırga murasker katarı tandalmak turgay,
Derviştin üyü kayda jaygaşkanın da bilçü emes. Anan kalsa, derviştin türü
suuk keypi bir top ıñgaysız abalga kaltırıp, Azili emne kılaarın bilbey
turdu.
Soodager bolso janatan berki ızı-çuunun jönün bilmekke dükönünön çıktı
da, «jalgız köz» derviştin kelgenin körüp, katuu korkup ketti. Anan kalsa,
Azili derviştin şakirti eken degen söz anı ayabay tınçsızdandıra baştadı.
Oşol ele künü keçinde Azilinin üyünö derviş kelip:
- Kana aytçı, soodager kança akçañdı kayrıp berdi? - dep suradı.
- Al maga murda alganınan da beş ese köp kaytardı, - dedi Azili bolup
ötkön okuyaga tañ kalganın jaşırbay.
- Anday bolso, - sözün uladı derviş. - Ar dayım esiñe tut! Turmuşta
köptögön jagdaylar bar, adamdar kay bir nerselerdin sırtı jaltırak bolso
ele, andan sözsüz jakşılık kütüşöt. A çın- çınında jaltıraktardın içi
kaltırak bolup çıga kelet. Teskerisinçe, kee bir türü suuk nerselerdi
jamandıktın tölgösü katarı sezişet. Birok, çınıgı turmuşta andaylardan
jakşılık da kütüügö bolot.
Senin soodageriñe okşogon jaman adamdar ayrım bir madaniyattuu
kişilerdin sıpayı eskertüüsüñ ukmak da emes. Mınday uçurda, oyunga andan
da ırayı suuk adamdı aralaştırıp, korkunuç tuuduruu zarıl. Oşondo gana
mındaylar özdörünün alsız ekenin sezişet. Akılmandar eñ tuura aytkan:
«Jakşılık jamandık- tan kelbeyt. Birok sen tarazalap çeçim kabıl
alaardan murda, bul çındap ele jamandık dep işenişiñ kerek. »

13. KEREMET UÇURDU BAALAY BİL
Kee bir adamdar bar, alar uuluu jılandardı jegendi, mık menen bıçaktın
üstünö jatkandı, kömürdün çogun jutkandı özdöştürüp, kesip kılıp alışat
da, anan özdörün Dervişbiz dep ataşat. Mınday önörlörgö köptögön
okumuştuular kızıgıp, al emes kino plenkalarga tartışkandıktan, alar
özdörün: «Biz başka düynölörgö tez-tez sayakat kılabız, oşonduktan bizdin
fizikalık denebizge eç nerse, eç kanday zıyanın tiygize albayt!» - dep
dalildeşet.
Kaçandır bir mınday okuya bolgon eken. Efir meykindiginde sayakat
kılgısı kelgen bir adam ötö ırahattanuu menen küyüp jat- kan kömürdü jutup,
andan jalın jana tütün çıgarıp jatkan önörpozdordun tobuna kelet. Jañı
üyrönçük tigilerdin kıymıl-araketin ötö tak jana kıldattık menen
özdöştürdü da, eç kanday kıyınçılıgı jok ele kömürdün çogun jutup jiberdi.
Oşentse da al eç kanday ırahattı sezgen jok. Janatan beri köz salıp turgan
dervişterdin biröö anın kolun silkip:
- Sen emne üçün mintip jatasıñ? - dep suradı.
- Közgö körüngüs aalamdarga kiriş üçün...
- Ooba, baarın ele tuura jasadıñ, birok emne üçün sen tütünün oozuñdan
çıgarbay jatasıñ? Al degen eñ keremet uçur da...

14. EMNENİ KILBOO KEREK
Sufiylerdin okuu funktsiyası özünö kızıktıruu funktsiyası- nan, je
emotsiyalardı kalıbına keltirüü funktsiyasınan ötö keskin ayırmalanat.
Köpçülük sırttan baykooçular buga ötö jakşı tüşünö berişpeyt. Sebebi
köpçülük adamdar akırındap öörçüy turgan iş-araketti tajrıybaloogo
karaganda, tez ele kalıpka tüşüünü kaalaşat.
Emese, tömöndögü okuya mına uşuga misal.
Derviş boluunu ötö kaalagan bir kişi joldun çetinde turgan bir ayaldı
baykap kaldı da, kızıgıp, janına bardı. Ayal abdan sonun jasalgalangan
eşektin jalın tarap jatkan ele.
- Emne kılıp jatasız? - dep suradı ayaldan.
- Eşegimdi şaarga alıp baratam, men bazarga barganda al dayım
janımda jüröt.
- Aga mingen ıñgayluu da, ee?
-Jok, anday debeñiz, men aga ömürü mingen emesmin.
- Eger minbeseñiz, jöö jetelep jürgöndön körö maga sataar- sız? - dedi
jolooçu.
Oşentip ayal eşegin sattı da, tigige jeteletip berdi.
Aradan bir juma ötkön soñ, bayagı kişi menen ayal bazardın burçunan
jolugup kalıştı.
- Aytıñızçı, eşegim kanday jüröt? - suroo uzattı ayal.
- Eşegiñizbi? Eşek bolboy jerge kirsin. Anıñız çıçañdap, teep,
aykırıp, jemden başkanı jebey, aytor ayabay ele jüdöttü. Bilbeym, emi emne
kılam?
- Ay, ay, ay, -dedi ayal başın çaykap. - Çaması siz aga minem dep araket
kılgansız go!?. .

15. ÜÇ JIL OKUGAN SOÑ
Borborduk Aziyalık belgilüü bir Sufiy özünö şakirt bolgusu kelgen
talapkerlerden ekzamen alıp jattı.
- Kimde-kim, - dedi al. - Okuunu emes, köñül açuunu kaalasa, jattagısı
kelbey, talaşkısı kelse, bergenge karaganda algandı jakşı körsö, je ötö ele
erki boş bolso, azır ele kolun kötörsün.
Eç kim bılk etken jok.
- Abdan jakşı, - dedi Sufiy. - Emese jürgülö, azır silerge menin
kolumda üç jıldan beri okugan ayrım şakirtterimdi körsötöyün.
Ap jañı talapkerlerdi meditatsiya ötüüçü zalga eerçitip keldi. Al jerde
bir neçe adamdar oturuşkan eken. Ustat tigilerge kayrıldı da:
- Kana emese, kim okugusu kelbey, köñül açkısı kelse, kimdin çıdamı
jetpey, talaşkandı jakşı körsö, kim alam, birok ber- beym dese, ordunan
tursun!
Bayagı meditatsiyada oturgan okuuçulardın baarı teñ zamatta ordularınan
tura kalıştı.
Oşondo gana Sufiy jañı talapkerlerge kayrılıp, mınday dedi:
- Siler azır köz aldıñarda özüñördü mıktı elestetip jata- sıñar. Eger
bul jerde kalsañar, üç jıldan kiyin emne bolooruñardı ayta albaym.
Antkeni, silerdin bügünkü atak-dañkka umtulgan kaalooñor gana özüñördü
tatıktuumun dep sezgenge jardam berip jatat. Andıktan öz üyüñörgö bargıla
da, kaçandır bir bul jerge kayra kayrılıp kelüüdön murun, tereñ oylongula:
Azırkı turgan turuşuñardan da mıktı boluunu kaalaysıñarbı, je bul
düynö silerdi elestetkenden da eñ naçar boluunu kalaysıñarbı?

16. ANÇALIK KÖP EMES
Boljol menen alganda, bul düynö özdörün daanışmanbız dep eseptegen,
essiz, eki jüzdüülörgö toltura.
Uluu Añ-sezimge umtulgan bir egotsentrist adam Sufiyler jaygaşkan
borborgo keldi da, karoolçu menen süylöşüş üçün darbazanın aldına toktop
kaldı.
- Men mintip oyloym, - dedi al. - Bul düynödö çındap Akıy- kattı
izdööçülör kançoo ekenin köbübüz bile berbesek kerek...
- Men mına uşul darbazanı kaytarıp turganıma jarım kılımdan aştı.
Oşonduktan sizge gana, Akıykat izdööçülör jönündö, ança-mınça aytıp bere
alam» - dedi karoolçu.
- «Çındap elebi? Aytıñızçı, alardın sanı kança?»
- «Siz oylogondon, bir kişige az...»

17. DİNİY İŞENİM
Kaçandır bir belgilüü Sufiyge bir top adamdar kelişti. Alar anın
kabıl aluusunda boluş üçün, ayabaganday zor aralıktı basıp ötüşkön ele.
Sufiydin keremettüülügünö jana aktıgına bolgon işenim alarga küç berip,
eçen kırluu toonu aşuuga, çöldördön kesip ötüügö, okeandardı süzüügö, aytor
peşenelerine jazılgan bardık kıyınçılıktardı kötörüügö kayıl boluştu.
Oşentip alar, kireeri menen Sufiydin butuna jıgılıştı da: - «Saga
ömür boyu kızmat kıluuga uruksat ber,» - dep jaldıray baştaştı.
- Siler maga jana men emneni aytsam oşonun baarına işene- siñerbi? dep suradı Sufiy.
- Baarına kıñk etpey işenebiz!» - deşti alar.
- Abdan jakşı, anda men silerdin işenimiñerdin tereñdi- gin tekşerip
köröyün. »
- O, ustat, tekşeriñiz bizdi! - dep üşkürünüştü anı süyüüçülör. Kıskası
şakirttike talapkerler ulam birinin artı- nan biri sınoogo kirip jatıştı.
Birok alardın baarı teñ, Sufiy bul jerde jok degenge işene albay
turgandıktarın argasız moynuna alışıp, al emes akır ayagında tajap da
ketişti.
Oşondo Sufiy mınday degen eken: - «Silerdin kanıñarda işenim
aylanıp, sezimiñerdi da kozgop jatkanına karabastan, çın-çınında siler sözdün gana kulusuñar. Silerdin sezimiñer eç ubakta, silerdin sözüñördü
bışıktay albayt. Al emi emne bolbosun baarına işenebiz degeniñer jön ele
bir söz. Kaçan gana silerden jokko işengile desem, siler işene albadıñar.
Demek, munun özü silerdin sezimiñerdin tayız ekenin körsötöt.
Al emes siler, özüñördün aytkanıñarga karaganda da köp jañılışasıñar.»

18. GUROU - ÇIÇKANDARDIN EÑ KEREMETTÜSÜ
Kaçandır bir jolu, Gurou attuu çıçkan, bir üydün janı menen çurkap
baratıp jaş balanın ıylaganın ugup kaldı. Anın sergek- tigi jana
boorukerdigi argasız toktottu. Köz aldında kaygıluu kartina turgan ele.
Başkaça aytkanda, oşol üy-bülönün atası ot tutantuuga ayabay araket kılıp
jatıptır, birok otundar suu eken.
«Men sizge kañdaydır-bir jardam kılsam bolobu? - dep suradı Gurou.
Tigil adam kolu boşoboy jatkandıktan, süylöy turgan çıç- kanga
tañırkamak turgay, karaganga da ülgürböy turup, mınday dedi: - «Eger sende
saman bar bolso, anda koluñan kelet. Men ertereek baldardı
tamaktandırışım kerek ele, birok ot jaguuga mende çakmak jok.»
Gurou özünün iynine çurkap bardı da, tigil kişige saman alıp kelip
berdi. Köp ötpöy ot jalbırttap, baldardın kursagı toydu, aytor baarı
baktıluu boluştu. «Men çınıgı jakşılık alıp kelüüçümün - dedi
Gurou-Andıktan özümdün jakşılıgımdın akı- sına kandaydır bir nerse
algım kelet».
- «Sözsüz, alasıñ» - dedi kişi. Oşondoy ele al, Gurou - degen «uluu
jakşılık alıp kelüüçü» jönündö bayandı, anın eñ zarıl ubakta körsötkön
jakşılıgın, öz baldarına aytıp ber- mekke ubada berdi.
- «Dañk-albette kerek, birok men kandaydır bir, közgö körünö turgan nerse
algım kelet,»
Kişi aga makul boldu da, jañı bışırılgan nandan çoñ sındırıp berdi.
Gurou nandı iynine süyröp jönödü. Adatta, mınça tamktı tabış üçün,
ayabaganday köp ubakıtı ketçü, azır bolso anı zamatta bir neçe samanga
almaştırdı. Eñ SONUN!
Emi al mından kiyin da, eger özünö kandaydır bir payda tüşsö, kıynalgan
adamdarga jardam berüünü çeçti. Al emes özün- özü özgöçö missiya jüktölgön
ıyıktık katarı sezip turdu.
Ertesi erteñ menen Gurou koşula ele üygö kirip, dagı baldardın
ıylaganın ugup kaldı. Al baldarga çurkap barıp, - Emne boldu? - dep suradı.
«Bizdin atabız - temir usta», - dep baştadı
baldardın biri - Al akça taap, bizge tamak alıp kelüü üçün, özünün
ustakanasına ketken. Birok bizdin ayabay kursagıbız açtı. Oşonduktan ıylap
jatabız».
Gurougo zamatta ideya keldi. «Mende nan bar - dedi al - Anı silerge
bereyin. A birok, siler maga anın orduna emne beresiñer?»
Kaçan al nandı baldarga süyröp kelgende, alar ayabay kubanıştı da,
mınday deşti:
- «Mına bul miskeydi ala ber. Senin bul jakşılıgıñ üçün, bizdin
atabız dele sözsüz bir nerse bermek dep işenebiz. »
Gurou miskeydi aldı da, iyinine közdöy süyröp jönödü. Joldo baratıp al
baldarga mintip kıykırdı:
- «Unutpagıla, Gurou- çıçkandardın eñ keremettüüsü! Al bardıgın siler
üçün gana jasayt!»
Kantken menen baldar degen baldar da. Alar kursagı toygon soñ, kalay
miskeydi süyröp baratkan çıçkandı körüp, ayabay katkırıştı.
- «Köñül burbay ele koyuş kerek, - dedi Gurou özünö özü, - Başkalar kanday
karasa şoşondoy karasın. Eñ başkısı, men özüm buga kanday karasam, oşol
eñ tuura. Men, çındap ele jakşılık alıp kelüüçü ekendigimdi dalildedim.
Je balkim, özümdün bir neçe kündük azıgımdı boloor-bolbos temirge
almaştırıp saldımbı?..»
Al miskeydi üydün kaalgası arkıluu alıp çıguuga argasız boldu. Antkeni
miskey anın iyini üçün ötö ele çoñduk kılmak. Oşentip al, astananın
aldındagı çoñ teşik arkıluu, miskeydi süyröp ötüügö jandalbastap
jatkanda, kandaydır bir katuu ündördü uktu. Ün joldun arkı öyüzündö
jaygaşkan süt fermadan çıgıp jat- kan ele. Gurou miskeydi kaltırdı da,
daroo al jakta emne bolup jatkanın bilüügö jönödü. Jakınıraak bargan soñ,
fermer uydu özünün kalpagına saap jatkanın kördü. Kalpaktagı süttü
janında turgan çakaga kuyarda ayabay ele köp ısırap bolup jatıptır.
- «Sen emne kılıp jatasıñ?» - dep kıykırdı Gurou.
- «Uy saagan çakam teşilip kaldı, - dedi fermer - A bul çaka bolso, uydun
aldına koyuş üçün ayabay ele biyiktik kılıp jatat. Oşon üçün ayla jok, eski
çakanın orduna kalpagımdı koldonup jatam.»
- «Birok sen dosum, mintip saaym dep ötö köp süttü koromju kılıp
jatasıñ. Eger men saga ayabaganday kooz, jañı, jaltıragan miskey bersem
kubanaar beleñ?»
- Albette, -dedi fermer.
Anan al aga miskeydi alıp kelip berdi ele, tigil kıynalbay ele saap büttü
da, Gurou jönündö da unutup kalıp, uykanadan çıgıp
jönödü. Buga tañ kalgan Gurou tigige çurkap jetip: - Menin ülüşümdü kanday
kılasıñ? - dep kıykırdı. Fermer katkırıp jiberdi:
- «Sen bolgonu bir çıçkansıñ. Men bolso uydu saap bütkön soñ, miskeydi
senin boyuñ jetpey turgan biyik jerge koyup koydum. Andıktan sen eç nerse ala
albaysıñ. Je koluñdan emne kelet? Başında ekööbüz kelişim tüzgön jokpuz
da, tuurabı?»
- «Birok oozeki makuldaşpadık bele? - karşı çıktı Gurou.
- «Anda meni sotko jetelep bar. - kişi şıldıñdap küldü, - Antseñ da saga
kim işenet?»
- «Uşul kılganıñ üçün, - dep kıykırdı Gurou, - Men senden üyüñdü gana
talap kılam. Andan kımınday da az albaym!»
- «Oy-oy-ooy, -fermer ününün boluşunça katkırıp jiberdi. - Egerde uydu
alış koluñan kelse, ala ber.»
Uşintken soñ, janatan beri külküdön ulam jaak ıldıy kuyu- lup jatkan
jaşın aarçıdı da, uykanadan çıgıp ketti. Al keteeri menen Gurou uyga
mınday dedi:
- «Beri kara, enekesi, kojoyunuñ emne degenin uktuñbu? Bügündön baştap
senin egeñ menmin. Oşonduktan, sen aga kanday baş iyseñ, maga da oşondoy
baş iyüügö tiyişsiñ.
- «Bir karaganda adilettüü ele çeçimdey körünöt, - dep möörödü al, Birok bir şart menen, al üçün sen meni jıluu jay jana toyut menen kamsız
kılışıñ kerek. Oşondoy ele özüm kaalagan uçurda meni saap turuuga da
mildettüüsüñ»
- «Anın baarın uçuru kelgende köröbüz, - dedi Gurou - Azırınça menin
artımdan eerçiy ber.»
Oşentip al, uydun müyüzünö baylangan jiptin uçunan tiştedi da, saraydan
jetelep jönödü. Köp ötpöy al bir nerseni baykadı, körsö al uydu jetelebey
ele, bir toyuttuu jerden ekinçi jerge kotorulgan sayın, uy anı süyröp
baratıptır. Özünün közünö özü tuzakka tüşkön çımçıktay körünüp ketti da,
kayra Gurou mınday dep soorondu:
- «Meyli, azır menin üyüm jok. Andıktan kayda barsam da maga baarı bir.
Eñ negizgisi, jılgandın işi - jılgan. Bul uy meni süyröp baratat dep köñül
buruunun dele azırınça kajeti jok. A çınında jiptin uçu kimde bolso, utuş
oşondo.»
Kıskası, uy çıçkandı ulam alıstatkandan alıstatıp süyröy berdi,
eçendegen talaalardan jana şalbaalardan ötüştü. Alardı körgön kee bir
adamdar mazaktap külüşsö, ayrımdarı tañ kalganın jaşırbay jakaların
karmanıştı. Akırındap özün akılduuday körsötüş kerek ekendigin Gurou da
tüşünö baştadı. Oşon üçün al dayıma aldınan uy kaytargan adamdar kezigip
kalsa: - «Tuura kılasıñ, emi kiçine oñgo burul!», je «İi jakşı, kudum men
aytkanday, bul jerden bir az solgo burul!» -degen sıyaktuu kıykırıp jattı
Birok bul uçurdu al ayabay añdıp turaar ele da, köbünçö uydun tigindey je
mınday kıymılına jaraşa başkarımış bolçu
Kantken menen uy aga ayabay ele oor jük boldu. Birinçiden, uydu
kızıktırgan jayıttan Gurou özünö tamak taba alçu emes. Ekinçiden, uydu saay
turgan ubakıt da jakındap kelatkandıktan, aga emne dep joop bererin bilbey,
ulam korkunuç küçöy baştadı. Anan al uşul sıyaktuu köygöylördü oylonup,
ulam- ulam' - «Jakşı, uşul jerge tokto!», «Eñ sonun, oşol çöptü jep tügöt!» dep kıykırıp kelatıp, bir top jookerlerdi baykap kaldı. Alar kök çöptün
üstündö es alıp oturuşuptur. Uy eköö alarga jakınıraak keldi da, Gurou
jookerlerden bul jerde emne kılıp jürüşkönün suradı.
- «Eger çıçkan da tüşünö alsa, - dedi alardın başçısı, - Biz Handın
sakçılarının özgöçö tobubuz. Birok bizge bir neçe aydan beri akı
tölöbögöndüktön, kötörülüşkö çıguuga dayardanıp jatkanbız. Munu
ordodogular baykap kalışıp, teetigil zambilde oturgan handın kızın koştop
jürüügö mildettendirip koyuştu. Azır borbor kalaada kün ayabay ısık
bolgonduktan, kızdı şamaldatıp jüröbüz.»
- «Keremettüü çıçkan sizderdin kızmatıñızdarda'» - dedi Gurou, ayabay
sılık iyilip. - Men - keremettüü Guroumun. A bal- kim siler menin başka
atak-dañkımdı da ukkan çıgaarsıñar. Ay- talı, «Miskeylüü çıçkan», «Nan
berüüçü çıçkan», «Çıçkan ot jagaar» jana başka, jana başka. . . »
- «A sen bizge emne kılıp bere alasıñ? - dedi komandir, - Ot özübüzdö
bar, miskeyiñe içe turgan eç nerse jok, al emes baarıbızga jeteerlik nanıñ
dele jok boluş kerek »
- «Menin jakşılık işterim, - dedi Gurou, - Öz ara almaşuuga negizdelgen
jana bul ıkma ötö ele paydaluu bolup çıktı. Ap emes men, «Baarı öz ara
almaşuuga negizdelet!» - degen mıyzamdı iştep çıktım desem da bolot. »
- «Saga bergenge eç nersebiz jok, - deşti jookerler, bir oozdon.
- «Jok silerde bar, - karşı çıktı Gurou - Maga özüñörgö aşıkça jük
bolup jatkan handın kızın bergile Anan özüñördün kural-jaragıñardı satıp
jiberip, kaçıp ketpey janıñar jokpu Kızdın akısına bolso, mına bul uydu
alıp soyup jegile je satıp algıla. Aytor eñ negizgisi jeke jaşooñordu
özgörtkülö »
- «Kaçıp ketüü, - bul bizdin Uluu Urmattuu Hanıbızga karşı jasalgan eñ
oor kılmış!» - dedi birinçi jooker.
- «Çıçkan eç ubakta uydun eesi bolo albayt» - tañ kaldı ekinçisi.
- «Eh, kayradan erkindikke jetişsek kanday sonun boloor ele. » - dep
jiberdi üçünçü jooker.
- «Uydun özü buga emne deer eken? - suroo uzattı törtünçüsü.
- «Men bolso, «Baarı öz ara almaşuuga negizdelet» degen mıyzam jönündö
köbüröök bilgim kelet.» - dedi beşinçi jooker. Ay- tor baarı öz pikirin
aytıp kelip, eñ ayagında komandiri mınday jıyıntık çıgardı:
- «Çınında bulardın baarı ötö ele tañ kalıçtuu. Çaması, kuday, bizdin
jaşoobuzdun keleçegi jakşı bolsun dep, kiyligişip jatat okşoyt. Kelgile
andan körö uydu alalı, bolboso men mından arı bul kıyınçılıktı
kötörüüdön baş tartam.»
Oşentip alar uydu alıştı, sütün saap içişti, kıskası biz- din
añgemebizden jok bolup ketişti...
Handın kızı akırı özü pardasın açmayınça, Gurou da zambildin janında
ün çıgarbay oltura berdi. Kaçan gana al jookerlerdin ketip kalganın körgön
soñ, een talaada jalgız kaldım dep ıylay baştadı.
- «Uluu Urmattuum, -dedi Gurou-Emi siz menin koluktumsuz. Al üçün, özüm
açıp jana özüm iygilik menen koldonup jürgön mıyzamga ıraazı boluñuz.
Mıyzam bolso, «Baarı öz ara almaşuuga negizdelet!» - dep atalat.»
- «Bul emne degen tantık! - dep kıykırdı handın kızı. - Çıçkandar
süylöböyt. Eger süylögön kündö da, men janagıga okşogon
mıyzam-pıyzamıñdı bilbeym. A kokus mıyzam bolso da, anda handın kızın
almaştıruu jönündö eç nerse jazılgan emes. Anan kalsa, bul jaşoo sen
aytkanga karaganda alda kança mıktı tüzülgön!»
Birok, akırı ayagında Gurou ötö çıdamduuluk körsöttü da, sılık sözdördü
aytıp jatıp, eptep handın kızın köndürdü. Al bayagı jookerler menen
süylöşüü uçurunda, kuurap kalgan daraktın tübünön iyin körüp koygon ele.
Mına oşol jer jaş jubaylar üçün korkunuçsuz jana ıñgayluu dep eseptep
kızdı eerçitip jönödü. «Ak niet Gurounun üyünö kiriñiz», - dedi al, özünün
koluktusuna.
- «Balkim çındap ele akılduudursuñ, - dedi handın kızı, - Birok sen,
çıçkandın iyinine adam batpay turganın unutup kalsañ kerek.»
- «Anda sırtta kala ber, - Gurou çındap tutalana tüştü. - Aylañ jok
teetigil butanın tübünö uktaysıñ.»
- «Menin kursagım açtı!»
- «Kursagıñ açsa, aldagı aydoodon sabiz terip je!»
- «Men degen handın kızımın, saga okşop çöp-çar jegidey çıç- kan
emesmin. Maga eñ baaluu tamaktar, tattuu şerbetter kerek!»
- «Baarı öz ara almaşuunun negizinde işteyt, - dedi Gurou adatınça, Eger saga anday ele tattuu tamaktar kerek bolso, algaç japayı jemişterdi
çogult, anı bazarga alıp barıp sat, anan emne kaalasañ oşonu satıp je.»
Ertesi handın kızı kün çıga elekte oygondu da, japayı jemişterdi
çogultuuga kirişti Anan al özünün joolugunan tüyünçök jasap, aga
jemişterdi saldı da, Gurou menen bazarga jönödü. Bazar jaygaşkan bul
şaardı atası başkarçu ele Eköö şaarga kireeri menen, handın kızı kıykıra
baştadı:
- «Menden japayı jemişterdi satıp algıla! Sebebi maga tat- tuu jüzüm
kerek Baarı öz ara almaşuuga negizdelgendikten, küyööm maga eç nerse
berbeyt.»
Han özünün kızın ününön taanıp kaldı da, artınan kişilerin jönöttü.
Gurou bolso bekinip kaldı Kaçan gana kızdı handın kabıl aluu zalına alıp
kelişkende, al ortogo çurkap çıgıp mınday dedi:
- «Uluu Urmattuu Hanım, menin süyüktüü Kaynatam, men sizge taazim etem
jana öz koluktumdu kaytarıp berüüñüzdü talap kılam!»
- «Kaysıl mıyzamdın çeginde al senin koluktuñ bolup kaldı? - dep
suradı han. Çınında, kızı aga öz başınan ötkör- göndörün, eçak aytıp bergen
ele.
- «Baarı öz ara almaşuuga negizdelet» degen buzulgus mıyzamdın
çeginde, - dedi Gurou. - Siz öz ömürüñüzgö almaşıp, mına uşul şaarga ee
bolduñuz. Antkeni kerek uçurda siz mında jaşagan elderdin baarın
korgoysuz, alar anın orduna akça berişet. Aytor uşintip baarıñar öz ara
almaşıp jaşaysıñar. Anan em- nege çıçkan da almaşkısı kelse, baarıñar
şıldıñdap, mınday boluuga mümkün emes dep çıgasıñar. Men silerdi,
baarıñardın başıñarga sözsüz kele turgan mına uşul mıyzamdı saktoogo
çakıram. Eger kuduretiñer jetse, anda anı buza bergile!»
Han özünün ministrlerine kayrıldı ele. alar mınday deşti"
- «Uluu Urmattuum, çınında biz, mınday mıyzam jönündö buga çeyin
takır ukkan emespiz. Birok, azır tereñ oylonup körüp, mınday kırdaalga tuş
bolbogon bir da uçur, bir da adam jok ekenine
közübüz jetti. Oşonduktan, bul - buga çeyin belgilenbegen, oşen- tse da
özgörülböy turgan mıyzam dep jıyıntık çıgarabız.»
- «Emne, bul jerde uşul beti jok çıçkandan meni boşotup ala turgan
biröö jarım jokpu'» - dep kıykırdı açuulangan han. Anın közünö, Gurou
mıyzamçılarga jañı ele bir mıyzamdı üyrötüp, anan kaalagan uçurda dagı
başkasın taap çıga turganday köründü.
Oşondo gana, sarayda köp jıldan beri jürüp, birok dayıma tabışmaktuu
süylögön bir derviş, handın janına akırın basıp keldi da, kulagına bir
nerselerdi şıbırap ketti. Zamatta handın uurtunda jılmayuu payda boldu.
Anan al çeçkindüü türdö mınday dedi:
- «Mıyzamçılar da tuura deşti, al emes derviş da koldodu!

19. İÇKİ BAYKOOÇU
Roba attuu tülkü özü menen ayabay sıymıktançu jana al özünün baardık
pikiri - çındık ekenine da işençü
- «Pikir - bul, akırı kelip ele menden başka mayda jandıktardın
işengen baylıgı bolup kala beret» - deçü Roba. Bir jolu al, mına uşul oydu
tarazalap otursa, bir top jöjölör jem çokup jep, joldo baratışıptır Alar
Robanı körö kalıştı da, adattarınça aldı-artın karabay, kakılıktap kaçıp
jönöştü.
Tülkü bolso alardın artınan tüştü. Kaçan gana tigiler, kutuluuga mümkün
emes ekenin sezip toptolo kalışkanda, alardan emne boldu dep suradı.
- «Biz senden korkobuz, sebebi sen bizdi jep koyuşuñ mümkün, oşonduktan
kaçıp jönödük» - deşti jöjölör.
- «Bul bolgonu silerdin gana pikiriñer, -dep joop berdi Roba. - A
çındıgında mende eç kanday dele kaar jok. İşenip koygula, men silerdi
jemek dele emesmin. Birok silerdi buga işendiriş üçün, algaç tömönkü
tajrıybanı jasoo zarıl. Kana emese, koluñardan kelgen mümkünçülügüñördü
paydalanıp, siler menin jinime tiyip körgülö».
Jöjölördün işençeektigi zamatta düülüktürüp jiberdi da, alar anı
çapkılay baştaştı, tumşuktarı menen çokup kirişti, anan buttarı menen
taş şilep, tepkileşti. Aytor, Roba unçukpay turup bergen sayın tigiler küç
algandan-küç ala berdi. Katkırık- tarı da biyiktegenden-biyiktep barattı.
Añgıça tülkü kütüüsüz ırıldap jiberdi ele, jöjölördün baarı
korkkonunan kayra kaçıp jönödü. A Roba bolso, alarga mınday dep kıykırdı:
- «Mına emi men, emne üçün tülkülör jöjölörgö añçılık kılaarına
tüşündüm. Eger alar añçılık kılbay koyso, jöjölördün baarı silerge okşop
kuturup ketip, tülkülördün jaşoosu çıday algıs abalga jetmek eken. Sırttan
baykooçularga bolso, tülkülör dayıma silerge birinçi kol salganday
sezilet.»

20. UŞUL TUURABI?
Jakınkı kündörü ele bir adam, özümdün jaşoomdu tekke korotup jatam
degen çeçimge kelet. Üy kütüü, maşina minüü, jumuşka barıp kelüü aga
kadimki ele könümüş adattay sezilet. Mına oşol sebeptüü al, baarın taştap,
özünün diniy işenimine köñül buruunu maksat kılat.
«Kuş uyku salganga köndümbü, daarattı tuura aldımbı, baardık
kelmelerdi kaltırbay ayttımbı, kiygen kiyimim moldolordukuna okşoşpu,
aram tamaktardı jep algan jokmunbu, namazım kaza bolgon jokpu» -dep, aytor
kıbır etkendin baarına köñül bura baştayt.
Oşentip aradan bir neçe ubakıt ötkön soñ, al çınıgı akılman sufiyge
jolugup kaldı da, mınday dep suradı:
- «Men özümdün künümdük tiriçiligimdi taştap, dinge moyun sunsam dele,
ömürüm tekke korop jatkanın sezip turam. Azır men jön gana namaz okup,
başkalar dele kılçu könümüş nerselerdi jasap jatkansıymın?..»
- «Sizge emne kıluu kerek ekenin aytıp bere alam, - dedi akılman sufiy. Eger çınıgı «aktıka» umtulsañız, ır ırdoogo tayangandı toktotuñuz jana
kiyim menen tamakka köñül burbañız. Oşondoy ele, muzıka, biy, tölgö, kuday
jönündögü kitepter, ar kaysı dinder, şaraktagan dostor jana uşul
sıyaktuular, maga jakşılık alıp kelet dep elestetkenden kutuluñuz.»
- «Ukmuş eken, - dep oozun açtı, tigil kişi tañ kalganın jaşırbay. - Anan
uşunday kılsam ele çınıgı akılman bolombu?»
- «Jok, - dedi sufiy. - Birok, siz murda tuura dep jasap jürgöndörüñüzgö
salıştırganda, bir az jılış bolot...»
21. HANDIN UULU ARGIMAK - HAN
İlgeri-ilgeri ataktuu han jaşagan eken jana anın uç suluu kızı boluptur.
Birinçisinin atı - Silken, ekinçisi - Perl, al emi eñ kenjesinin atı Zefira ele.
Bir jolu han özünün kızdarın çakırdı da, mınday dedi:
- «Kızdarım, maga kulaksalgıla. Silerdi küyöögö uzata turgan da mezgil
kelip jetti. Eñ uluuñ - ordo akınına turmuşka çıgasıñ, al oşondoy ele
ataktuu baatır. Ortonçuñ - menin tuu kaytargıçıma çıgasıñ, al da kayra
tartpas er jürök. Ap emi üçünçüñördü bolso..., meyli bul jönündö maselege
kiyinçereek kayrılabız.
Oşentip, belgilengen ubakıt da jetip, eki uluu kızın küyöögö uzattı.
Alardın toyu eki jolu teñ kırk kün, kırk tüngö sozuldu. Toydo baarı boldu;
dastarkon jaynagan tamaktın türlörü, oyun- zook, ır-biy, belek-beçkek, aytor,
bolup körbögöndöy.
Toy bütkön soñ han özünün jakın vazirine kayrılıp, mınday dedi:
- «Men çının aytsam kuru baka-şakadan ayabay çarçadım. Çaması maga
añçılıkka çıgıp es aluu zarıl dep oyloym.»
Anan alar oşol ele künü köptögön jan jökörlördün koştoosunda añçılıkka
jönöştü da, keçke juuk biyik döñdün çokusunda jaygaşkan, eski sepilge kelip
jetişti.
- «Uşul jerge biz tünkü örgüü jasaybız,» - dedi han. Anan al jañı ele es
almakçı bolup jatkanda, kaydan-jaydan ekeni belgi- siz, çoñdugu munara
sıyaktuu döö payda boldu.
- «Saga jakşılık kaalaym!» - dep koburadı han.
- «Baktıñ bar eken, emnege sen maga jakşılık kaaladıñ? Bolboso men
seni tirüülöy jep koymokmun!» - kaardandı döö. Han suroo uzattı:
- «Men sen üçün kanday jakşılık kıla alam?»
- «Jok, jok, azır maga eçkim, eç kanday jakşılık kıla albayt, - dedi döö,
- Sebebi, meni kudum sen jatkan jerdin tübündögü çoñ kudukka duba menen
baylap koyuşkan. Al jerden çıguuga bolso el jatkandan kiyin gana uruksat
berilgen. Oşonduktan kol salıp jeyin desem eç kanday tirüü jandık tabılçu
emes. »
- «Men buga abdan kubanıçtamın, - dedi han. - Birok, mına uşunday
keremet mümkünçülük menen, elderdi «jan algıçtan» sak- tap jürgön kanday
adam boldu eken? Mınday iş Dauttun uulu Sulayman paygambardın kolunan
kelçü ele. Anteyin deseñ, anın da bul jarıkçılıkta jaşabay kalganına köp
zaman boldu. »
- «Sen uluu kızdarıñdı küyöögö uzatıp toy kılıp jatkanda, saga salam
aytıp kıykırgan kıska boyluu derviş esiñdebi? - dep suradı döö, - Meni
dubalap baylagan mına oşol bolçu.»
«Bayagı dervişpi?! - han çoçuganın jaşırbay katuu kıykırdı. - Birok, men
anın körsötmölörünün birin jasabasam da, maga eç zıyan kılbadı ele go?»
- «Sende dagı bir mümkünçülük bar eken, - dedi döö, - Sebebi, al ar dayım
eki jolu kayrılat. Maga da özüñdün jaman adattarıñdan baş tart dep, eki
jolu buyruk bergen. Birok men anın kandaydır bir keremet küçkö ee ekenine
işengen emesmin.» Bulardın baarın aytıp bütkön soñ, döö oor üşkürünüp
aldı da: - Emi men özümdün kuduguma kayra ketişim kerek - dep, zamatta
jerdin aldına siñip ketti.
Ertesi erteñ menen han, kün çıga elekte oygonup, şaşılış ordosuna
kaytıp keldi. Al jañı ele kabıl aluuçu zaldagı taktı- sına oturup,
jıyındın baştalışı jönündö jar çakırtıp jat- kanda, kütüüsüz bet
mañdayında bayagı derviş payda boldu.
- «Han! - dedi al. - Men saga belek alıp keldim. Sen özüñdün uluu
kızdarıñdı ötö ele şaşılış küyöögö uzattıñ. Küyöölörü belgilüü adamdar
ekenine makulmun deçi, birok, baardık iş dervişter menen keñeşilbey
jasalganın moynuña al. »
- «Tuura, - dedi han. - Al üçün meni keçirip koyuşuñdu suranam.»
- «Makul, sende dagı bir mümkünçülük bar. Birok, bul jolu şart ayabay ele
oor. Mına bul menin jetegimdegi argımaktı algın da, aga öz kenje kızıñdı
küyöögö ber!»
Han özünün ukkan kulagına işene algan jok, oşentse da buyruktu eki kılbay
atkaruunu çeçti. Köp ötpöy al kenje kızın atkanaga jaşa dep jönöttü. Zefira
atkanaga kireeri menen, al jer büt şartı bar, jaşoogo ıñgayluu sarayga
aylanıp kaldı. Körsö, janagı argımak sıykır menen dubalangan ötö
sımbattuu jaş jigit eken. Dubanın şartı boyunça, eger anın janında suluu
kız otursa gana, al adamga aylana almak.
- «Çındıgında men -hanmın, handın uulumun, - dep tüşündürdü at kızga. Men bul jerde, işeniçti aktoogo tatıktuu boluunu - okup, üyrönüp jatam. Anı
mına uşunday gana ıkma menen okutsa bolot. Oşon üçün esiñden çıgarba; seni
emne dep gana azgırışpasın, sen eç ubakta, menin adam ekenimdi açpoogo
tiyişsiñ!»
Zefira ant berdi. Eldin arasında «Zefiranı atka küyöögö beriptir», je
«kandaydır bir kulga tiyiptir» degen imişter tarasa da, al sır bergen jok.
Oşentip, han jıl sayın ötkörüüçü, küç sınaşuu mayramı baş- tala turgan
kün da kelip jetti. Anda men kıyınmın degen baatırlar özdörünün jookerdik
önörlörün körsötüşö turgan. Handın uluu kızdarı Perl menen Silken,
küyöölörünö ayabay sıymıktanuu menen karap jatıştı. Küyöölör bolso,
özdörünün «eñ mıktı baatır» degen naamdarın korgoş üçün, toluk
joo-jaragın baylanıp jekege çıgıştı.
- «Siñdim, biz senin küyööñ jönündö bir imişterdi uktuk, - deşti alar
Zefiraga, - Meyli, azır mistikalık temanı süylöşö turgan uçur emes, andan
körö karmaştın eñ mıktı degen çeberlerine suktanıp, jigitterdin erdigine
köñül buralı. »
Karmaştan-karmaş, çabıştan-çabış kızıgan sayın, «ordo akını» menen
«tuu kaytargıç» özdörünün ataandaştarın artka kaltırıp baratıştı.
Uraan menen sürööndör bolso, bul başı Gerattan ayagı Badah- şanga çeyin
ugulup turdu. Jaalardın ışkırıgın, nayzalardın türsüldögün, kılıçtardın
şakıldagın - takalardın takıldagı menen üzöngülördün şıñgırı koştop,
kalaa kalabaga tüştü. Handın küyöö baldarı bolso, bütündöy uluu tooluu
Aziyadan kelişken neçendegen baatırlardı ulam jeñip alıp jatıştı.
Oşentip, bir karmaştan kiyin ekinçi karmaş ulangan sıyaktuu ele, bir
kıykırıktan ekinçisi küç alıp, birinçi kol çabuudan ekinçisi biyik- tep,
aytor japırt bir dem menen tolkundangan maanay küçöy berdi. Zefira bolso
ulam: «Menin küyööm - han, handın uulu, eger kaalasa jekege çıgıp baardık
ataandaştarın jeñe alat» - dep, ejelerine maktangısı kelet. Anteyin dese,
küyöösünö ant bergen.
Taymaş baş ayagı üç küngö sozulmak ele. Ekinçi künü keçinde Argımak han
koluktusuna mınday dedi:
- «Hanışam, erteñ men jekege çıgam. Albette, sen menin erdigimdi
körüünü ayabay kaalaysıñ, anı tuyup turam. Buyursa, erdigimdi da erteñ
körösüñ. Birok aldın-ala eskerte ketüüçü ötö zarıl nerse bar, bul ekööbüz
üçün teñ eñ bir oor sınoo bolot. Esiñde bolsun, kançalık seni azgırışpasın,
men senin küyööñ ekenimdi eç kimge aytpa. Saktıka korduk jok deyt, mına bul
argımaktın üç tal kılın saga kaltıram. Eger men ayabay ele kerek bolsom,
alardın biröösün küygüzösüñ. Unutpa, bolgonu- üç ele tal kıl bar!»
Ertesi erteñ menen jarçılar jar çakırıp, mööröygö jakın- dap kalışkan
baatırlardın attarın atay baştadı. Añgıça el- din ortosuna, temir tulga
kiyip - jüzün japkan, mingen atına kiy- gen sootu jaraşkan, tabışmaktuu bir
baatır çıga keldi. Zefira
anı körüp ele, argımaktın elesinen ulam küyöösü ekenin jazbay taanıdı.
Oşentip, Argımak han bir ele uçurda özünün eki bajası menen teñ
karmaşka tüşüp, eerge ıkçam oturgandıktan nayzasın da, kılıçın da,
aybaltasın da oynotup jattı. Aradan bir neçe ubakıt ötpöy, eki bajası teñ
jeñilip, attarınan kuladı. Zefiranın ejeleri bolso, jeñilüünün ızasınan
ulam çıkkan köz jaştarına karabastan, tabışmaktuu çabandestin kim ekenin
bilsek dep, iç- teri küyö baştadı.
Argımak han karmaştı toktotpoy, ulam mööröygö çıkkandardı kezegi menen
jeñip, al emes ayrım uçurda özü jalgız toptu jara baştadı. Buga kubangan
Zefiranın akırı ayagında çıdamı tügöndü da, janında oturgan atasına
mınday dedi:
- «Ata, bul degen - han, handın uulu, menin küyööm bolot. Maga al jön ele
atka kubulup alıp üylöngön. Azırınça bizdin erkibizdi sınaş üçün, anı
attürünö aylantıp, sıykırlap koygon.»
Han bul attı derviş bergenin estedi da, keyiy baştadı:
- «Kızım, bul ayabay korkunuçtuu iş. Sen sınoonu kötörö al- bay sözüñdön
jañılıştıñ. Men sen üçün da, üy bülöbüz üçün da ayabay çoçulap jatam.
Çınında biz seni naçar tarbiyalagan eken- biz. Antkeni mına uşunday oor
sınoodo anın baarı açıka çıgıp kaldı.»
Han uşul sözdördü aytıp bütküçö bolboy, Argımak karmaş talaasınan
kütüüsüz çıgıp ketti. Buga ançeyin tüşünö berbegen Zefira, keçinde üyünö
kelse, küyöösünön bolgonu alakanday kat kalgan eken jana anda mintip
jazılıptır:
- «Karmaş uçurunda denem şaldıray baştagan soñ, sen kim- dir biröögö
menin sırımdı aytıp bergeniñe tüşündüm. Oşonduk- tan da, tezireek
karmaştı toktotuuga argasız boldum. Keçirip koy, çaması biz emi eç kaçan
körüşö albaybız!»
Zefira bir neçe saat ıylap oturdu da, kütüüsüzdön bayagı Argımak bergen
üç tal kıldı estedi. Alardın birin küygüzdü ele, köz açıp jumgança anın
aldında döö payda boldu. Çınında bul döönü atası añçılıka barganda
jolukturgan ele.
- «Men seni çakırgan jokmun», - dedi Zefira.
«Çaması sen bul kıldı küygüzöördö, ayabay ele jaman nerselerdi oylonsoñ
kerek, - dedi döö, - Antkeni bul kıldar senin oyuña jaraşa gana iş alıp
barat. »
- «Anda men senden kantip kutulsam bolot?»
- «Bir gana bayagı dervişti çakırıp.»
Oşentip, Zefira dervişti çakırış üçün ekinçi kıldı küygüzdü. Köz
irmemdin aralıgında derviş payda bolup, döönü özü menen koşo jer aldına
alıp kirip ketti. Anan Zefira özünün bardık oy kıyalın toptop, küyööm
kayrılıp kelsin dep kudaydan tilep, çın nieti menen üçünçü kıldı küygüzdü
ele, zamatta Argımak han payda bolup, mınday dedi:
- «Büttü! Emi eç nerse kıluuga mümkün emes. Mından arı men at bolboym,
adam bolom Bolgondo da, handın uulu - han bolom! Biz ekööbüz, emi ömür
ayagına çeyin baktıluu jaşaybız. Birok, eç ubakta esiñden çıgarba; Egerde
sen üç tal kıldı ekööbüzdün baktıbız üçün gana jumşabay, başka
kızıkçılıgıñ üçün jumşaganıñda, anda anın paydasın başkalar da
körmök!..»
22. JAŞJANAKARI
On jıldın aralıgında özüm kübö bolgon eki kagılıştuu okuya, maga
tömönkü nerseni tüşünüügö jardam berdi; Körsö, biz adamdar kandaydır bir
nersege, köbünçö bir taraptuu gana baa beret ekenbiz.
Men kızmat möönötümdü ötöp jürüp, şeyh Kaka Anvardın kabıl aluusuna
katışıp kaldım jana anın körsötmölörün mümkünçülügüm jetişinçe atkarıp
jürdüm.
Bir jolu kırk jaştardagı kişinin keleeri jönündö aytışıp, anı
şakirttike kabıl aluu kerektigin abdan sunuştaştı. Oşentip biz kütkön
kişi kelip, kenen kesiri bir eki saat añgemeleşti da, Kaka Anvardın
jooptoruna kanaattanbagandıktan, mınday dedi.
- «Men okulttuk, mistikalık, ruhiy, diniy jana başka uşul sıyaktuu
maselelerge kelgende, ötö tajırıybaluu adammın. Al emes köptögön ataktuu
akılmandardın kabıl aluusunda da boldum. Birok, negedir azır biz siz
menen takır ele eki başka tilde süylöştük. «Ak niettüülük-çındıktın
kanınan jaralgan» dep koyuşat emespi, açıgın aytsam siz men üçün azırınça
ayabay ele jaş ekensiz. Oşonduktan sizden maga payda jok. »
Munu aytkan soñ, al öz joluna tüştü. Kaka Anvar da bul körünüşkö eç
kanday tüşündürmö bergen jok. Aradan on jıl ötkön soñ gana, bayagı kişi
kayradan Kaka Anvardın üyünö kayrılıp keldi Bul mezgildin içinde, al
özünün tuyumuna işenip, dagı kançalagan kitepterdi okuptur, akılmandar
jönündö toltura imişterdi çogultuptur, ar türdüü agımdarga katışıptır,
aytor kılbaganı kalbaptır.
Jazmıştın buyrugu menen, men da oşol künü ustattın üyündö elem.
- «Siz menden emneni kaalap jatasız?» - dep suradı Kaka Anvar.
Tigil kişi mınday dedi. - «Bul üçün ömürümdün on jılın sarptasam da,
men emi tüşündüm. Körsö men izdegen kişi bir gana siz ekensiz, jana men
sizdin gana artıñızdan eerçişim kerek eken!»
- «Aytkandarıñızga koşulam, - dedi Kaka Anvar. - Birok tilekke karşı,
siz üçün azır orun jok! Aradan on jıl öttü, mına oşol mezgilde menin sizge
paydam tiymek. A siz anda, meni ayabay jaş eken dep oyloduñuz. Azır bolso
siz men üçün ayabay karıp kalganıñızdı körüp turam. Siz menin artımdan
erçişiñiz kerek ele, azır eerçiy albaysız, je men siz üçün paydasızmın.
Sebebi, siz mından on jıl murun tuura dep eseptegender - mına bügün tuura,
teskerisinçe, siz bügün tuura eken dep eseptegeniñiz - mından on jıl murun
tuura bolçu!?..»

23. MAARA
Bir kişi kim degen gana ustattarga barbasın, baarı anı şakirttikke
tatıksızsıñ dep tabıştı. Anan al bütpögön uzak jol basıp, aşuusu biyik
toonu aşıp, tartpagan azaptı tartıp, akırı aska boorundagı jalgız üñkürgö
keldi. Anda bir derviş jaşaçu jana anın «ötö zor sıykırduu küçkö ee»
ekenin köp ugaar ele.
Oşentip, al eptep dervişke jetti da, aga mınday dedi:
- «Men bar bolgonu sizge kızmat kıluunu gana kaalaym. Anan siz jırgalın
körüp jatkan «Eñ Uluu Añ Sezimden», bir azıraak tapsam jetet ele. Bul
düynönün bardık momun adamdarı menen, siz da, oşol jırgaldan bölüşüünü
kaalasañız kerek dep, tereñ işenem!»
- «Közümö körünböy tezireek jogol!» - dep kıykırdı derviş, joop
bergendin orduna.
Jolooçu algaç tüşünböy da kaldı. Anan aylası jok, toodon tüşkön jalgız
ayak jol menen, kıbırap artına kayttı Kaçan gana al tüzgö tüşüp artına
burulsa, derviş aga kol bulgap çakırıp jatıptır.
- «Tüşünüktüü, - dedi al özünö özü, - Bul degen, şakirttike talapkerlerdin
erkin tekşeriş üçün koldonulçu, eñ belgilüü sınoolordon tura.»
Çınında anın darmanı taptakır kalgan emes ele. Oşentse da üzülbögön
ümüt menen, askanın çokusun közdöy kayra tırmalap jönödü. Akırı ayagında
eptep üñkürgö jetti da, bir dem alganga jarabay, derviştin butuna sulk
jıgıldı.
- «Dagı bir nerseni unutupmun, - dedi derviş, - Janagı özüñdün «sınap
jatsa kerek» degen keñkeles oyloruñ menen, mından kiyin bul tarapka kadam
taştaym dep da kıyaldanba!»

24. BASIP JÜRGÖN KİTEP
Uluu Akıykatka jetüünü kaalagan adamdardın tobunda, bir kişi Şeyh
Modjudige karşı süylöp jattı Arasınan biröö aga koşulbay turganın
bildirdi: - «Menin baykaşımça, siz Modjudini takır körö eleksiz, je takır
süylöşüp körö eleksiz.»
- «Men al jönündö siz oylogondon da köbüröök bilem, - dedi naarazı
bolgon neme. - Aga jolukmak turgay süylöşüp da körgöm Ap emes, maga al ötö
ele üstürtön jana çektelgen körsötmölördü berüügö araket kılgan. Çınında
men anın bir da körsötmösünö baş iyein degen oyum jok Teskerisinçe, men
anın tayız ekendigin dalildegim kelet.»
Bul körünüş, oşol jerde katışıp oturgandardın baarına özgöçö taasir
berdi jana alar bul kişiden okup-üyrönölü degen çeçimge kelişti. Anan
kalsa, bayagı kişinin şeyh Modjudi jönündögü pikiri baarının jalpı
pikirine aylanıp ketti.
Bir jolu, alardın adattagıday dagı bir jıynalışına, jer kezip jürgön
belgisiz derviş katışıp kaldı. Anan al şeyh Modjudi jönündögü
pikirlerdi ugup oturdu da, bayagı kişiden mınday dep suradı
- «Siz mınçalık naarazı bolguday, Şeyh sizge emneni jetkirem dep
araket kıldı eken?»
- «Al maga, «eger sen menin eki şartıma könsöñ, men seni okut- kanga
makulmun» dep ayttı. Birinçi şartı boyunça, men eç ubakta naarazı ekenimdi
bildirböögö tiyiş elem jana bul tapşırmanı atkaruudan baş tartpaşım
kerek eken. Ap emi ekinçi şartında, men anın uruksatısız okuunu taştaym
dep araket kılbaşım kerek. Oşonu menen katar, öz aldımça «Uluu
Akıykattı» izdöögö da, bölök adamdardı okutkanga da ukuksuz elem.»
- «Oşol üçün ele siz anı taştadıñızbı?»
- «Ooba, oşon üçün men anı taştagam.»
- «Kantip siz tüşüngön joksuz? - dep suradı derviş, - Körsö, Şeyh sizdi
bir ele örkündöp ösüüçü karajattar menen gana kam- sız kılbastan, oşondoy
ele al, sizdin eñ negizgi münözdörüñüzdü da süröttöp bergen tura. Aytalı, bir
nersege tez naarazı bolgon - alsızdıgıñızdı, arız muñga jakındıgıñızdı,
araket kılıp da körböstön bir nerseden tez baş tartaarıñızdı, anan başka
jol izdey baştaarıñızdı, aytor, eñ negizgisi - baamıñızdın jok ekenin
aytıptır. »
- «Mına saga! - dep, başın mıkçıdı bayagı kişi, - Emne üçün men
tüşünbödüm? Emnege men kalıp kalbadım?! Eger, Şeyh menin kanday adam
ekenimdi bilip tursa, anan emne meni eptep köndürüp alıp kalgan jok? Jok
degende siz azır çeçmelep jetçirgendey kılıp, tüşündürsö dele bolmok da?»
- «Keptin baarı mına oşondo, - dep sözün uladı derviş, - Sebebi, ar bir
kişide ar dayım mümkünçülük bolot. Al sizdi kan- tip süröttöp berse, dal
oşondoy uçurdu siz öz közüñüz menen körösüz. Kaçan gana körmöyünçö, siz anın
özüñüzgö bergen münözdömösünö gana payda keltiresiz. Tagıraak aytkanda, aga
naarazı ekeniñizdi bildiresiz, aga karşı pikir aytasız, al jönündö ar
kanday söz taratasız, körüngön agımga çabılıp-çarpılasız jana mına uşul
sıyaktuu joldordon çıkpaysız. Eger kimde-kim baykay alsa, siz, anın çınıgı
Daanışmandıgının - birden bir dalilisiz! Al emi sizdin joldoştoruñuzga
okşogon baamı joktor üçün, siz - «basıp jürgön kitepsiz». Ap kitepti maga
okşogon ayrım jolooçular gana körüp kalıp, bardık joldoştoruñuzga okup
berişi mümkün.»

25. OOZ AÇPOONUN MÖÖRÜ
«Kaçan gana adam, bilimdin «Uluu Akıykattıgına» jetişken- de, anın
erinderine ooz açpoonun möörü koyulat», - degen söz bar. Birok özü bul
jönündö da aytpayt. Bolgonu al, azaptın jolu arkıluu özü başınan ötkörüp
jetişken iygiligine, başkalar da kıyınçılık arkıluu jetüüsün kaalayt.
Mına uşul jol menen okuusun ulantsın deyt da, anın negizgi sebepteri
jönündö da ooz açpayt. Köbünçö andaylar özdörünün iş araketin tabışmaktuu
jasap, kolunan kelişinçe özdöründögü içki sırlardı, özgörüülördü
bildirböögö araket kılışat. Emese bul aytılgandar tömönkü añgemede
mındayça süröttölgön;
Kaçandır bir mezgilde okumuştuu-vraç jaşaptır. Al sırkoologondordu
sakaytış üçün bar bolgonu közün gana jumup koyçu.
Oşol uçurda anın köz aldına, kantip darıloonun joldoru kartina sıyaktuu
tartıla kalaar ele.
Kündördün birinde aga adattagıday ele biröö darılanganı kelet da,
özünün çoo jayın tüşündüröt. Vraç adatınça közün jumup, tömönküdöy
kartinaga kübö bolot: Körsö tigil özün öltürö turgan kandaydır bir uunu jep
alıptır. Al uunu uu menen gana darıloo kerek bolgonduktan, vraç anday jolgo
bara albaşına tüşünüp, jön gana mınday deyt:
- «Tileke karşı, men sizge eç kanday jardam bere albaym. Siz ayıkkıs
dartka jolugupsuz, andıktan üyüñüzgö kete beriñiz.»
Munu ukkan kişi katuu kapa boldu. Anan al üyünö kaytıp kelatıp, joldun
jeegine es almakçı bolup oturdu da, oşol boydon uk- tap ketti. Oozu açılıp
kalgandıktan añgıça uuluu kurt içine soylop kirdi. Kişi kapıstan seze
kalıp, şaşılıp turdu da, kurttu tükürüp saluuga arakettene baştadı. Birok
al antip mintip tükürgönçö kurt çakkanga ülgürdü. Bir neçe ubakıtka çeyin
kişi özün jaman sezip jatsa da, akırı ayagında al toluk sakayıp ketkenine
tüşündü.
A bayagı akılman vraç uu jönündö aytpay, tigini korgoogo kan- çalık araket
kılbasın, kayra özü şıldıñga kaldı. Antkeni bul okuya ötö belgilüü bolup
ketti da, kurt çakkan kişi bolso, jolukkan adamdın baarına mintip
maktangandan tajagan jok: - «Silerdin eñ kıyın degen vraçıñar, menin
dartıma jardam bere albay koydu ele, anı jönököy ele bir kurt
ayıktırdı...»

26. AK KALPAKÇAN ADAM
Nim Hakim kolunan anday dele iş kele berbegen adam ele. Bir jolu al,
kandaydır bir üydün janınan ötüp baratsa, andan bir top adamdar çıgıştı
da, anı toktotuştu.
- «Suranabız, üygö kire ketiñizçi, - deşti alar - Bizdin kojeykebiz ayabay
oorup jatat, oşonu körüp berseñiz ele bolot.»
- «Emne üçün men körüşüm kerek?» - tañ kaldı Nim Hakim.
- «Sebebi, ötköndö bir akılman kişi anın oorusun körüp: «Munu jerden
eki metr biyik turgan, ak kalpakçan kişi gana ayıktıra alat» - dep aytkan.
Anan biz oşondoy kişini izdep jürgönübüzdö siz joluktuñuz, kiygen
kalpagıñız da ak, al emes boyuñuz da eki metr eken. Çının aytsak, biz sizdin
kalpagıñızdı paydalanıp körsök deybiz.»
- «Tañ kalıçtuu», - dep oylondu Nim. Akırı al üygö kirdi da, oorukçandın
ayak jagına köçük bastı. Kaçan gana al tigige bir saam
karap turgan soñ, sırkoo ayal özün jakşı sezip, al turgay kerebetke oturganga
jarap kaldı.
- «Körsö men tubasa darıger ekemin!» - dedi al özünö-özü. Çınında al jön
gana aspap katarı koldonulgan bolçu Antken menen bul körünüş, anı kiyinki
kızıktuu okuyalarga kiripter kıldı
Oşentip al, «menin uçurdagı jaşoom jön gana boş ubakıt korotuu eken,
andan körö düynö kezip çınıgı doktor katarı taanılışım kerek», degen
çeçimge keldi. Bul üçün algaç naabayçıga kelip, jolgo jeteerlik nan
japtırdı da, anan Nim Hakim saparga attandı.
Köp ötpöy al özü jönündö eç kim eç nerse bilbegen jerge keldi. Baykasa
jergiliktüü elde bir çoñ köygöy bar eken Tagıraak aytkanda, ayabay kaarduu
bir japayı pil, alardın egin talabasın tınımsız talkalap, al emes
aldınan çıkkan adamdardı da tep- sep, öltürüp jatıptır. Munu körgön Nim
Hakim: - «Mende baardık oorulardı sakaytuuçu kasiet bar», -dedi da, pildin
kelişin kütö baştadı. Añgıça köçönün çak ortosunan kandaydır bir zaarduu
kıykırık uguldu. Kotologon elderdin baarı zamatta aldı artın karabay
kaçıp ketişti. Bul, oorukçandın kerebetinde oturganga karaganda alda kança
korkunuçtuu ekenine tüşünüp, Nim da kaçuuga kamındı ele, birok pil aga köz
açıp jumgança kuup jetti. Anan tumşugu menen anı jerge kötörüp çaap,
baştıgınan kuyulgan nandardı jey baştadı. Bul uçurda esi çıkkan Nim
Hakim, jerde kıymılsız jatkan ele. Añgıça pil da kaptalına kıyşayıp
barıp, kütüüsüz anın janına küp etip kulap tüştü. Bir neçe ubakıt ötkön soñ,
özdörünün korgooçusu emne bolgonun biliş üçün, elder da üylörünön çıga
baştadı. Kuday jalgap, alar pildin kantip jıgılıp ölgönün körüügö
ülgürüşköndüktön, Nim Hakimdi özgöçö saltanat menen padışaga jetkizişti.
Çınında, bayagı naabayçı Nimdin kekireygenin jaman körgöndüktön, anı
öltürüş üçün, nanga pildi da öltürüügö jete turganday köp uu koşup koygon
ele. Birok anı bulardın biri da bilişken jok.
Oşentip, padışa özünün elinin çoñ kırsıktan kutulganına ayabay süyünüp,
Nim Hakimge- Nim Moldo degen jañı ısım berdi. Hakim - darıger degen
maanige ee bolso, Moldo - ustat degendi tüşündüröt. Demek, Nimdin jogorku
erdigi darıgerlikke karagan- da ustattıkka jakın ele.
- «Eger sizge uşunday jaksa, meni ustat dey beriñiz, - dedi Nim,
kanaattanbagan tür menen. - Birok men erdigimdin akısına,
bütkül askerleriñizdin kol başçılıgın suraym. Ankeni janagı pilden
jookerleriñizdin baarı kaçıp jürçü emes bele?!»
Bir aldı korkup, bir aldı suktanıp, anan özünün ordosunda uşunday
adamdın jürüşün da kaalap, akırı padışa aga «Nim Moldo- Bardık
Koşuundun Marşalı» degen naam ıygardı.
Aradan jıldar öttü. Bul mezgildi bolso, Nim Moldo özünün kıyın ekenin
aytıp jürüp korottu Ap emes tegeregine da, jalañ özünün jasagan erdigine
suktangandardı çogulttu. Köpçülük adamdar Nimden da aşıp tüşküsü kelip,
ooruluulardı ayıktıram deşti, çurkap kelatkan japayı pildi öltürüügö
araket kılıştı, ay- tor eç kimisi maynap çıgara algan jok. «Sözsüz araket
kılıp körgülö!»-deçü alarga Nim. Birok, tigiler koldorunan kelişinçe
araket kılıp, maynap çıgara albagan sayın, eldin Nimge bolgon işenimi
küçöy baştadı. Al emes anı kandaydır bir deñgeelde paygambar dep da
çıgarıştı Aytor emne bolgon kündö da, Nim jönündö başkaça pikir aytuuga
mümkün emes ele. Aga kızıkkandın baarı anı ıyık sanap, al özünün ordun
birotolo bekemdep aldı.
Kündördün birinde, «ölködö adam jegiç arstan payda bolup- tur» degen söz
taradı. Körsö al arstan, kün sayın kaysı bir kış- taka kol salıp, dayıma
oljosuz kaytçu emes eken. Akır ayagında elder. «bizdi kırsıktan saktap
kalıñız»dep, özdörünün işengen baatırı - Uluu Marşal Nimge kayrılıştı.
Oşol da kep beken degen Nim, jer jaynagan askerin eerçitip arstanga karşı
attandı. Köp ötpöy anın çalgınçıları «kişi jegiçtin» kayda jürgönün
anıktap kelişti. Birok tilekke karşı, arstandın ünü çıgaarı menen
askerdin baarı tırkırap, özdörünün kol başçısına da ka- rabay kaçıp
jönöştü. Kaçıp baratkandar özdörün mintip jookto- tuştu: - «Al degen ıyık
adam, mınday iş menen küröşüü jalgız özünün gana kolunan kelet!»
Oşentip Nim, arstandı öz közü menen kördü da, korkkonunan emne kılaarın
bilbey jakın turgan daraktın başına çıga kaçtı Arstan bolso alıs ketpey
daraktın tübünö oturup aldı. Bul çı- nıgı kurçoo ele. Kündö keçinde Kaarduu
ırıldaktı ugup, Nimdi kaltırak basçu jana kün ötkön sayın eköö teñ alsıray
baştaştı. Aradan bir juma ötkön soñ arstan ayabay açuu aykırdı. Ansız da
alsırap, kursagı açıp turgan Nim, korkkonunan katuu çoçup ketti da kanjarın
tüşürüp jiberdi. Kudum uşul uçurda arstan da as- mandı karap oozun çoñ
açkan ele. Janagı kanjar tüz ele barıp anın tañdayına sayılıp, zamatta
arstandı jan taslim kıldı. Oo bir ookumdan kiyin gana Nim emne bolgonuna
tüşündü.
- «Emi bildim, - dedi al özünö-özü, - Körsö men tagdırdın özgöçö kuralı
turbaymınbı Oşon üçün jerde jaşagan adamdardın içinen eñ uluu
darajaluusu jana eñ baktıluusu bolsom kerek »
Anan al daraktan tüştü da, arstandın kulagın kesip alıp padışaga alıp
bardı ele, tez aranın içinde anı «Mamlekettegi Eñ Uluu Jeñiştin eesi»
dep jarıyalaştı. Köp ötpöy «Uluu Jeñiştin eesine», koñşu ölkönün
askerleri kaptap kelatat degen kabar uguldu. Mından murun anı saktap
kelatkan baardık keremetterge karabastan, Nim bul jolu çındap korktu Oşol
ele tünü al özünün büt altın-kümüştörün çogultup, eñ külük atka mindi da,
koldon kelişinçe alısıraak kaçıp ketüügö kamındı.
Birok tilekke karşı karañgı bolgonduktan, Nim duşmandardın janınan
ötö bergende atı çalınıp jıgıldı Kurjundagı altın tabaktar menen
keselerdin baarı, taştan- taşka tañkıldap togolonup jönödü Munu ukkan
tigil askerler, bizge çabuul baştalgan eken dep oyloştu da, şaşılış kuraljaraktarına jabılıp soguşup kirişti. Alar aysız tündö özdörü menen
özdörü ötö baatırlarça kırılışkandıktan, bir da tirüü jan kalgan jok.
Ertesi padışanın çalgınçıları, Nim Moldonu taştardın arasında esi
oop jatkan jerinen taap alıştı. Anan elder anı ayabaganday zor saltanat
menen padışanın taktısına oturguzuştu.
Mından kiyin anın ömüründö eç kanday kıyın kırdaaldar bolgon jok jana
ömürünün ayagına çeyin baktıluu jaşap öttü. Mına oşonduktan siler, keremet
nerselerdi jasap, birok eç kaçan jeñilbegen - Uluu Nim jönündö köptögön
ulamıştardı ugup jürösüñör.
Ar bir eldin, meyli alar bilebi je bilbeybi, aytor öz Nimi bar. Apar tee
bayırkı kıyalkeç doorlordon beri karay, başkaça at menen bolso da jaşap
kelgen, jana emi da jaşay bermekçi.

27. İÇKİÖNÜGÜÜ
«İçki önügüü» degen emneni tüşündüröörün, akıl estin ar türdüü abalına
sınoo jürgüzüünü kaalagan köpçülük adamdar bile berişpeyt. Alar,
tüşünüktöründö elestetüünün jana tajırıybanın joktugunan ulam, özdörünün
içki jaşoosundagı okuyalardın ireetin da buzup jiberişet
Bir jolu bir neçe şakirtter çoguluşup, baştarınan ötkörgöndörün
talkuulap jatıştı Alardın biri mınday dedi- «Kaçan gana men könügüülördü jasay baştaganımda, jarıktın
ıldamdıgınan da tez NURDANUUga jetkendey sezim payda boldu Anan al
nurlar menin meemdi teñ ekige bölüp, ar bir bölügünön özünçö kubuljugan NUR
çaçıradı »
Anın sözün ekinçi şakirt bölüp ketti:
- «Senin aytkandarıñan ulam bir uçurdu estep kettim Men könügüü jasap
jatkanımda, NURLAR menin meemdi tokson miñ tilkege bölüp ketişken. Anan
bütkül düynönün menmin degen mistikteri, menin kantip oşondoy deñgeelge
jetkenimdi biliş üçün, kol kuuşurup kelişken.»
Baarı saamga unçukpay kalıştı Bir azdan soñ dagı bir şakirt mınday
dedi:
- «Balkim, siler özüñördün bagıntkan biyiktigiñerdi körsötüp, bizdin
dosubuzdun uşunday jeñil oyluulugu üçün, kuday- dan keçirim surap
köröörsüñör?
- «Anın emnesi bar eken, -dedi ekinçisi, - Eger bizdin dosu- buz özünün
meesindegi NURDANUUnu bir nerse kılsa, anda men, özdörünün urmatın
bildirip, kol kuuşurgan mistikterdin sanın kıskartuuga araket kılam...»

28. BÜTPÖGÖN SOT
Kaçandır bir mezgilde ataktuu sufiy jaşap ötkön dep aytı- şat. Bir künü
anı, eldin işenimin talkalap jatat degen jalaa menen sottomok boluşuptur.
Körsö sufiydin jazgan emgekteri, kılgan iş araketteri, al turgay süylögön
sözdörünö çeyin kabıl alıngan diniy mıyzamdarga karşı kelet eken.
Yuristterdin oyu boyunça, al öz pikirin ötö akıl esi önükköndör üçün gana
saktoogo tiyiş ele.
Kantken menen sufiy koomçulukka ötö kadır barktuu adam bolgonduktan, aga
eldik sot uyuşturuşup, sottun müçölörü kanday adamdardan kuraluusun da özüñ
tanda deşti. Sufiy özünün şartın mındayça bildirdi:
- «Sottun kuramı tömönküdöy adamdardan kuraluuga tiyiş:
1. Özünün ilimpozduk mantiyasın kiye kelgen jana oşol ele uçurda, özünün
jazgan emgekterinin koomçulukka keregi dele jok ekenin moynuna algan filosof-okumuştuu bolsun.
2. Men akçanın azgırıgınan biyik turam dep eseptebey, teskerisinçe
akçadan baş tartıp, al meni buzat dep işengen - derviş bolsun.
3. Altı aydan beri takır et jebegen - kasapçı bolsun.
4 Eç kanday keñeşçisi jok, birok elin ötö akılduuluk menen başkargan padışa bolsun.
5. Özünö urmat - sıy menen mamile kılgandı jaktırbagan - akim bolsun »
Tilekke karşı, bul okuya mından jüzdögön jıldar ilgeri bolup ötsö da,
jogorudagıday adamdar tabılbagandıktan, azırkıga çeyin sot bütö elek dep
aytışat.

29. TAASİR ETÜÜNÜN BÖLÖKÇÖ IKMASI
İlgeri-ilgeri özgöçö kaarduu padışa jaşaptır. Kaçan gana anın kol
aldındagılar tajagan soñ, «bizdi eptep padışanın kaarınan saktap
kalıñız» dep suranışıp, sufiylerdin ustatına kayrılışat.
- «Abdan jakşı, - deyt sufiy, - Birok men aga tüzdön-tüz taasir körsötö
albaym, andıktan azırkı kırdaaldan paydalanışım kerek. Sufiylerdin iş
araketinin negizgi mañızı - bul, adatka aylangan jaşoogo tüşünüü jana oy
jügürtö bilüü.»
Köp ötpöy al padışanın aldına keldi.
- «Uluu Urmattuu Padışam, -dedi sufiy iyilip, - Meni tuptuura eki
saattan kiyin, siz oturgan taktan üç kadam berireek öltürtüüñüzdü, sözsüz
talap kılam'»
Bul jorukka kübö boluşkan köpçülük el, öz ara kübüröşö baştadı:
- «Bizdin sufiy çınıgı Uluu adam! Ap özün-özü ataylap azapka salgısı
kelip jatat. Sebebi, eger padışa anı öltürtsö el açuusuna çıdabay
kötörülüşkö çıgat da, tigil «jüzü jok japayını» taktısınan kulatışat...»
Çınında, padışanı buga okşogon joruktar ançalık dele tañ kaltırçu
emes. Oşentse da al bul jolu ötö katuu şektendi.
- «Kanday çara koldonsoñor da, emne üçün al bir gana uşul jerge ölgüsü
kelgenin moynuna aldırgıla' Sebebin da aytıp bersin!» - dep buyrudu
padışa.
Aradan jarım saat ötpöy, başkı jeldet özünün kurmandıgın jetelep
keldi da, padışaga mınday dep bildirdi.
- «Munun aytımına karaganda, bayırkı ıyık kitepterde min- tip
jazılıptır: «Eger kanday gana adam bolbosun, uşul körsötülgön ubakıtta
jana körsötülgön jerde öltürülsö, al - «Tübölük ölbös ıyık janga» aylanat.»
Padışa anı ugup bütöörü menen, bir münöt da kütpöstön buyruk berdi:
- «Meni tezinen uşul jerge öltür!»
Albette, anın buyrugun eç kim eki kıla almak emes. . .

30. SEBEP. . .
Ataktuu ustattar koldonuşkan könügüülör, adatta elderdi abdan
taasirlentet Anan alar kandaydır bir sebepter menen, jaş jagınan da,
kasieti jagınan da oşolorgo teñelüügö araket kılı- şat. Mından sırtkarı,
«Uluu Añ Sezimge» bir gana jol jetkizet degen işenim, köpçülük adamdardın
elestetüüsünö katuu ornogon. Alar öz işenimderine karşı kandaydır bir
pikir aytılsa ele, anın baarın tuura emes dep çıgışat Teskerisinçe,
köpçülük uçur- da oşol sıyaktuu karama-karşı joldor, koldonuuga ötö
ıñgayluu bolup çıga keleerin bile berişpeyt. Emese, tömönkü okuya jogoru- da
aytılgandarga misal bolup bersin.
Özün çınıgı «akıykat izdööçümün» dep eseptegen bir kişi, kuday jalgap
ataktuu akılmandın kabıl aluusunda bolup kaldı. Bul akılmandı
«Mistikterdin tukumun ulantuuçu» dep katuu dañazalaşçu jana oşol naamı,
anın «Ruhiy ustattardın» arasındagı bedelin kötörüp turaar ele.
- «Sizdin uşunçalık uzak jaşap kelatkanıñız kanday keremet, - dep

sözün baştadı bayagı kişi. - Anan kalsa sizdin ruhiy takıbalıgıñız bütündöy
düynö jüzünö tarap, kançalagan elder çın dilderinen suktanışat.
Aytıñızçı, mınçalık uzak jaşaş uçun, siz koldongon erejelerdin eñ
kerektüüsü kaysılar?»
- «Birinçiden, - dep baştadı akılman kaltıragan ünü menen, - Men
taptakır et jebeym jana jalañ süt azıktarı, jaşılça- jemişter menen
tamaktanam. Ekinçiden, men özümdün abalımdı tınç, bir kalıpta saktaym
Meyli kanday gana kırdaal tüzülbösün, men eç ubakta açuulanbaym »
Uşul uçurda aşkana taraptan kandaydır bir açuu kıykırık ugulup, katuu
çuulgan tüştü da, akılmandın sözün bölüp ketti.
- «Aga ançalık köñül burbay ele koy, - dep jılmaydı mayışpagan takıba.
- Bul menin ataktuu çoñ atam Çaması al etti keç bışırıp bergendigi üçün,
kasaptı je aşpozçunu sabap jatsa kerek.»

31. NURİSTANDIKTARDIN ÖTÜGÜ
Biyik tooluu aymaktan on eki Nuristandık, Kabulga may satış uçun tüşüp
kelişti. Akça kolgo tiygen soñ, alar, ukmuştay sapattuu kayış ötüktör
satılıp jatkan düköngö tuş boluştu. Çınında mınday ötüktördü ömüründö
körüşkön emes ele.
Oşentip ar bir Nuristandık özünö birden ötük satıp aldı. Anı kiygen
soñ, alar mintip oylonuştu: - «Biz alaarın alıp, baarın kiyip aldık. Emi
aga eç kim suktanbay dele kalışı mümkün.»
Uşundan soñ alar uy müyüz tarta oturuştu da, jañı ötüktörünö tigilip,
ırahattana baştaştı. Al emes, başkalar da tañırkaşsın degen menen oy
menen, buttarın boluşunça aldıga sunup koydu.
Aradan bir neçe saat ötkön soñ, jaş baldar sıyaktuu buttarın ortogo sunup
oturgan Nuristandıktardın tobuna, eldin baarı tañırkap karay baştadı.
Birok alardın jüzündö eç kanday suktanuu jok ele. Akırı kimdir biröö basıp
keldi da, mintip suradı:
- «Emne üçün siler kaçantan beri orduñardan jılbay otura- sıñar? Je
Nuristandıktarda uşunday salt barbı?»
- «Jok, - dedi Nuristandıktın biröö, - Mınday salt Kabulda bar. Alar
anı jañı ötük satıp alganda koldonot.»
Aytor, oşentip alar jañı ötük satıp alışkanın, alardın koendoy
okşoştuguna suktanıp jatışıp, kimisinin butu kaysı ekenin da unutup
kalışkanın jana oşol sebeptüü tura albay oturuşkanına çeyin tüşündürüp
berişti.
- «Anın eç kanday dele kıyınçılıgı jok», - dedi Kabulduk. Anan al
koluna tayak aldı da, tigiler sekirip tura kalmayınça, ar birinin butuna çaba
berdi...
Uşundan ulam Nuristandıktarda mınday salt payda bolgon: «Eger
kandaydır bir buyumdun kimge taandık ekeni belgisiz bolso, anı algaç tayak
menen çaap körüşöt da, eesine sekirip kaçaar beken dep karap turuşat.»

32. MAGİYaLUUTOO
Mayman degen jerde Abdulvahab attuu, jönököy dıykandın uulu jaşaçu.
Anan al bir künü, akılmandardın: «Keñeş bergiçe iş ber, birok eç nersege
karabay araket kıluu - baarınan jakşı» -degen nasaatın, sözsüz atkarışım
kerek dep çeçet.
Köp ötpöy al jergiliktüü dıykandardın arız-muñuna kübö boldu. Alar: «Mından arı hanga uşunçalık köp salık tölöy albaybız, bizge suu jetkizip
jatkan jalgız alıştı da sel alıp ketkeni jatat, kıştagıbızga sözsüz jañı
meçit kuruu kerek» -dep ıylaktap jatışıptır. Uşul ele uçurda, al dagı bir
nerseni baykadı. Janagı dıykandar arızdangan sayın, Pişki attuu
jergiliktüü akılman adatınça mintip jatıptır:
- «Eger arañardan biröö-jarım menin keñeşimdi uksa, bul köygöylör eçak
ele çeçilmek.»
Abdulvahab munu ukkan soñ, emne bolgon kündö da anın keñeşin ugup,
körsötmölörün sözsüz atkaram dep çeçti da, Pişkige min- tip kayrıldı:
- «Özümdü-özüm kurmandıkka çaluuga uruksat beriñiz! Men uşul eldin
turgunu bolgonduktan sizdin körsötmölörüñüzdü kütüp turam. Eger siz
aytkandar çındap ele bizdin kıştaktı kırsıktan saktap kalsa, anda men
baarın kıluuga dayarmın.
- «Ubaktıñ abdan ele az, - dedi Pişki, - Andıktan sen, mına azır
attanuuga tiyişsiñ jana tömönkülördü unutpay atkarışıñ kerek:
Eñ biyik toogo çıgıp bargın da, eñ çoñ bürküttün kanatınan bir tal al.
Anan kanattın talın Humayun degen çımçıkka alıp barıp berseñ, al saga
uçtuu tikenek beret. Oşol tikenek menen deneñdi sayıp, bir az kan al. Kandı
magiyalık suusunduk katarı kimdir biröögö içir. Oşondon soñ kadimki ele nan
jasalçu kamırdan bir az üzüp al da, adamdın sölökötünö okşotup bışır. Anı
da sözsüz biröö jarım jeş kerek. Bulardın baarın jasap bütüp, ıyık degen
jayga sapar tartuuga tiyişsiñ. Al jerden el emneni ukkusu kelbese, sen
oşonu süylö. Eç ubakta özüñdün süylöp jatkan sözüñ jönündö oylonbo jana
koluñdan kelişinçe alar işen- gen nersege karşı çık.
Kaçan sen uşulardı jasap bütköndö, öz kıştagıña kaytıp kelseñ bolot.
Oşondo gana, senin iş araketiñ baarın özgörtüp, el- din jaşoosuna toskool
kılçu eç kanday köygöy kalbay kalganın körösüñ. Kıskası baarı jayına
kelet.»
Oşentip Abdulvahab, akılmandın aytkandarın kımınday da kaltırbay
jasadı. Birok buga anın üç jıl ubaktısı korodu. Ulam bir şumduktan ekinçi
şumdukka keltelip, «tabışmaktuu adam», «öz işin bilgen kişi» degen
naamdarga tatıp, anın artı menen bir top şakirtterdi da çogulttu. Anın
tüşünüksüz iş araketteri özün kurçagan adamdarga özgöçö çoñ taasir
kaltırıp ketkenin da ayta ketsek bolot.
Akırı al özü jaşagan kıştaka kayrılıp keldi da, aldınan birinçi ele
jolukkan kişige mınday dedi:
- «Men azır ele alıskı sapardan kayttım. Biyik toogo kötörülüp, eñ çoñ
bürküttün kanatın alıp tüştüm. Kanattı Humayun degen çımçıka berip,
tikenekke almaştırdım...»
- «Ey kelesoo, - dedi dıykan, - Azır bizde senin tantıgan sözdörüñdü
ukkanga ubakıt jok. Eger bilseñ kaarduu han ölüp, mayramga dayardanıp
jatabız.»
- «Handın ölümünö men sebepkermin!» - dep kıykırdı Abdulvahab.
- «Közümö körünböy jogol, akmak!» -dedi açuusuna çıdabagan dıykan.
Uşul uçurda Abdulvahab jergiliktüü moldonu körö kaldı da, aga
kayrıldı:
- «Taksırım, men sizge bir nerseni süyünçülöp keteyin. Buyursa mından
arı alıştı sel albayt. Ap üçün menin iş araketime ırahmat deseñer bolot.»
- «Uulum, - dedi moldo, aga boor ooruy karap, - Sen bul jer- de köp jıldan
beri jok bolup, köp nerseden kuru kalıpsıñ. Ap emes akılıñ da artta kalgan
okşoboybu. Sen ketken soñ alış buzulbay ele, içindegi suusu soolup kaldı.
Birok biz ayılga jakın jerden suuga mol kuduktardı taap aldık. Oşonduktan
alıştı sel alabı, albaybı bizdi kızıktırbayt.»
- «Aytkandarıñızdın baarı menin koluman kelgen iş!» -dedi ızalangan
Vahab.
- «Ooba, ooba, senin koluñan keldi», - moldo da şıldıñ aralaş koştop

koydu.
Anan Abdulvahab jergiliktüü meçittin imamına kezigip, aga da
süyünçülödü:
- «İmam emi siz jañı meçitti kütpöy ele koyuñuz. Antkeni al jakında
kurulat. Men özümdün jeke küç araketim menen, meçit kuruuga şart tüzüp
keldim.»
- «Bizge dagı bir jañı meçittin zarıldıgı dele jok», - dedi imam.
Abdulvahab tañ kaldı: - «Birok silerde azırınça jañı meçit kurula elek
da?»
- «Kurulup bütkön. Sen bul jerde jok mezgilderde, bir bay kişi keldi da,
meçit kurduruuga jeteerlik altın berdi. Aytmakçı, dal oşol künü men nandın
kamırınan bışırılgan adamdın sölökötün taap aldım. Anan anı bayagı bay
kişige körsöttüm ele, al mınday dedi: - «Egerde silerde dagı dele
butparastar bar bolso, anda sözsüz jañı meçitti kurduruu kerek!»
- «Bul dagı menin kolumdan kelgen iş!» - dep kıykırdı Abdulvahab
adatınça.
Birok tilekke karşı, aga eç kim işengen jok. Akırı al emne bolgonuna
tüşünüü üçün, akılman Pişkini kezdey jönödü. Anın üyünö kelse, ustatı da
dal oşol künü köz jumgan eken...

33. BAYIRKI SIR KİTEP
Balhalık İskender han, ayabaganday kenen jer ülüşünün jana jüzdögön
saraylardın eesi bolçu. Anın tieşesine koroo-koroo «kürpöñ» koylor, tokoy
tolgon grek jañgaktarı karaar ele. Mından sırkarı anda, atasınan muraska
kalgan «bayırkı sırlar saktalgan kitep» da bar.
- «Uulum, - dep nasaat aytkan atası aga, - Bul kitep, sen eelik kılgan
mülktördün içinen eñ baaluusu. Al saga, bügünkü kündö bir dagı kişi jasay
albay turgan işti jasoogo mümkündük beret.»
İskender han ulgayıp kalgan kuragında ekinçi jolu üylöndü. Bul jolku
koluktusu, Gülbadam - begim attuu - ayabaganday suluu, köp nersege ıntızar,
erki küçtüü jana erke ayal ele. Aradan jıldar ötüp, İskender kündön-küngö
ulgayıp barattı. Bir jolu al min- tip oylondu: - «Eger uşul bayırkı sırlar
saktalgan kitepten, kandaydır bir formulanı taap alıp, al arkıluu kayradan
jaşaruuga mümkün bolso... Eh, anda ele atamdın aytkanı tuura çıgıp, men
ayabaganday artıkçılıkka ee bolboyt belem.»
Anan al kitepti şaşpay, kunt koyup okup çıgıp, anın mazmuunu köptögön
nerselerdi özünö kamtıganın jana jaşaruunun da jol- jobosun taap aldı.
Tilekke karşı kiteptegi jazuular tüşünüügö ayabay ele oor eken. Andagı
koldonulgan köpçülük belgiler jana sözdör ötö ele bayırkı bolgonduktan,
han, sanaluu kalgan akılmandardı izdep, bir neçe jolu saparga attanuuga
majbur boldu. Sebebi, algaç jaşaruunun jol-jobosuna toluk tüşünüp bütüü
kerek boldu.
Kiyin İskender özünün bakçalarının birine, magiyalık iş araketti
jürgüzüü üçün jer tölö kazdırdı. Anan al özün jaşarta turgan formulanı
kününö on maal kaytalap, kitepte jazılganday kılıp baardık könügüülördü
atkarıp, magiyalık suusunduk üçün koşulmalardı aralaştırıp, aytor bir
neçe kün boyu jertölösünön çıkkan jok.
Uşul ele uçurda ayalı Gülbadam da, küyöösünün emne menen alek bolup
jatkanın bilüügö katuu kızıga baştadı. Birok, bayırkı ilimdin mıyzamı boyunça, İskender özünün iş araketinin maksatın eç
kimge aytpoogo tiyiş ele
Aytkan ele kündö baarı küyüp, jasaganı tekke ketmek. Oşonduktan al
jertölösün jılçıksız bekemdep, al tarapka basuuga eç kimge uruksat bergen
jok Oşentip İskender, kiteptegi körsötmölördü ütür çekitine çeyin tak
atkarıp barattı.
Menin iş araketime akmalagandı toktotup, takır başka nerse menen alek
bolsun dedi da, ayalı Gülbadam üçün seyrek kez- deşüüçü atır-upalardı,
kiyim keçelerdi, oyun-zooktordu taptırıp berdi. Al emi özünün abalın bir
kalıpta saktaş üçün, al kitepte aytılganday kılıp, bayırkı nakıl kepterge
özgöçö maani bere baştadı jana öz uruusu üçün kam körüp, sayasiy ii araketin
da toktotkon jok.
Kaçan gana ubakıt jetip, İskender han talap kılıngan şart- tardı toluk
atkargan soñ, bir gana nerse kaldı. Tagıraak aytkan- da, kiteptin körsötmösü
boyunça, al ötö alıs jerge zıyaratka barıp, anı oşol künü jana oşol jerde
kütüp jatkan, derviştin sözün uguuga tiyiş ele.
Saparga çıgaarda, İskender ayalı Gülbadamdan jertölögö jakındaboogo
jana bölök biröönü da jolotpoogo ubada aldı. Kıskası al körsötülgön künü
hramga kelip, al jerde oturgan dervişke mınday dedi:
- «Ustat, men balança-tükünçömün, menin işim balanday- tükündöy Aytor
men öz işimdin akırkı etabın jasay albay kıynalıp jatam Je bayırkı
sırlar saktalgan kitep, meni, jakşılıkka sıybagan, Iyık mıyzamda tıyuu
salıngan, dervişterdin iş araketine karama-karşı kelgen nersege türtüp
jatat okşoyt.» Anı ugup bolgon soñ, derviş mintip joop berdi: -Uulum!
Bayırkı nakıldardın mañızı buyruk berüüdö emes, şart tüzüüdö. Bul
kiteptegi bayan munu kıl dep saga körsötmö ber- gen jok. Ap saparga çık jana
kandaydır bir koşulma talap kılınat dep jatat. Jakşılap baykasañ,
koşulmanı sözsüz sen gana tabasıñ dep aytılbaptır, al emes bul hramga
zıyarat kılışıñ kerek degen da söz jok. Sıyınuu - bul senin oylop
çıgarganıñ, a taap aluu - bul senin gana jeke bojomoluñ
Ar bir nerse öz uçuru menen boluuga tiyiş. Oşonduktan, eger sen kiteptegi
körsötmölördü atkarıp bütsöñ, men saga üyüñö kayta ber dep keñeş berem.
Çınında bul sözdör İskenderdin şagın katuu sındırdı. «Eger koşulma
kerek bolso, anı men tappaganda kim tapmak ele? A eger men hramga kelüügö
mildettüü bolsom, anda sıyınbaganda emne kılmak elem?» - dep oylondu
içinen. Oşentse da sırtınan sır berbey, akılmandın kolunan öptü da,
şaabayı suup kayra kayttı.
Uşul mezgilde ayalı Gülbadam, özünün üy kızmatkerine jaşıruun jertölö
jönündö aytıp berdi. Birok al özünün jeke bojomolun söz kılgan jok «Men
sözsüz bul tuuraluu kimdir biröögö ay- tışım kerek ele, bolboso içimde kata
berip jarılıp ketmekmin» - dep jootkottu özün-özü
Üy kızmatker bolso kokusunan bazardan jolukkan dagı bir taanışına
ayttı. Al taanışı maşine oñdooçu bolup iştegen özünün uuluna ayttı
- İskender han bakçasında jaşıruun jertölögö asıl buyumdarın, je dagı
baalu baylıgın saktayt eken. Özü bolso zıyaratka ketiptir. Slesardın atı
Kulfsaz bolçu, al munu apasınan ugup mintip oylondu:
- Men barıp bilip köröyünçü, al jerde emne sır bar eken. Jertölönü
özündöy kılıp açıp, kayra özündöy kılıp jaap koygon- go degi ele ustatmın.
Anan kalsa barganımdan eç kim şek albayt, özüm da bildirbeym. Körüp koyu bul uuruluk emes, jön gana - maalımat aluu.
Oşentip al tün jarımında jertölögö jönödü. Jañı ele je- tip kulpuga
kolu tieri menen, kandaydır bir küç anı karmap aldı ele, al jerge jıgıldı
da, tıbırçılap jatıp jan berdi. Ertesi erteñ menen hanışa bakçasına
kelse, jertölönün oozunda slesar ölüp jatıptır. Bul okuya tuuraluu
politsiyanın başçısına bildirişken soñ, al «jertölönü tonoym dep jatıp
ölüptür» degen jıyıntık çıgardı.
Uşundan bir neçe kün ötköndö gana İskender han üyünö kaytıp keldi. Anan
al bosogosun attabay turup bakçasındagı jertölögö bardı da, özünün buga
çeyinki baardık iş araketin çogultup, örttöp jiberdi. Özün-özü mintip
soorottu:
Bayırkı nakıldar akıykatta tereñ eken. Al, - adam uulu kandaydır bir özü
kaalagan maksatına jetse boloorun körsötöt. Birok oşol ele uçurda,
pendelerdin kudureti az bolgonduktan, osuyattardı jasoogo mümkünçülügübüz
jetpeerin da dalildeyt tura?.
Anan al süygön jarın sıga kuçaktap, baldarın erkeletip, alarga özü menen
koşo ala kelgen belekterin beriş üçün üyünö jönödü Kızmatkerlerine bolso:
«Menin aman esen sapardan kaytkanımdın urmatına çoñ toy, oyun-zook
uyuşturup, elge beker tamak bergile»dep buyrudu. Akırı ayagında süygön ayalın
erkelete oturup, aga tömönkü sırın açık ayttı:
- Özümdün jertölödögü kelesoodoy iş araketimdi akırı toktotup tındım.
Emi senin kızıkkan surooloruña joop berip, köksööñdü kandırayın.
Men «bayırkı sır saktalgan» kiteptin jardamı menen kandaydır bir
darı jasap, kayradan jaşarayın dep oylogom. Darının eñ akırkı koşulması
uşunçalık tataal bolgonduktan, anı öz küçüm menen taba albadım. Magiyalık
iş araketim bütüp baratkanına baylanıştuu, akırkı koşulma dele
kandaydır bir jaşıruun maanige ee bolso kerek dep işendim. Anan ölbögön
ümüt menen Uluu Hramga zıyaratka bardım. Kiteptin aytımı boyunça, al
jerden maga belgisiz derbiş jardam bermek ele Tilekke karşı, tigil
derbiş akırkı koşulmanı izdebey ele koy dedi. Munu ukkan soñ aylasız
artıma kayttım da, jertölödögü işimdi örttöp tındım.
Gülbadam tañ kalganın jaşırbay suroo uzattı:
- Siz menin kızıguumdu kandırıp, köksöömdü suutam dediñiz. Birok
azırkı sözdörüñüz menin kızıguumdu ogo beter tutantıp jiberdi. Aytıñızçı,
janagı tabuuga mümkün bolbogon eñ akırkı koşulmanın mañızı kanday eken?
- Koşulmanın mañızı, - dedi İskender han, - Menin jasagan magiyalık iş
araketimdin eñ akırkı jıyıntıgında, kandaydır bir slesar özünön-özü
kurmandıkka çalınmak...

34. ÇİRKEYDİN SALMAGI,..
Kaysı bir ölködö jaşagan belgilüü bir Sufiy, jergiliktüü
okumuştuulardın kıjırına uşunçalık tiygendikten, alar anı elge jaman
körsötüş üçün, biri-birine ataandaşıp araket kıla baştaştı.
Okumuştuulardın biri anın tüpkü tegine, ata-jotosuna asıla baştasa,
ekinçisi - jazuu işterinin sapatına, üçünçüsü - nakıl kepterinin köp
kaytalanmaluuluguna. törtünçüsü- unçukpay jürüşünö, beşinçisi - anın
ayaldarına jabıştı. Sözdün kıs- kasın aytkanda, alar Sufiyge özdörünün
çöyrösündö adatka aylangan ıkma menen mamile kıla baştaştı.
Mına uşul sıyaktuu buzukuluktarga karabastan, okuuçuları sufiydi
baştagıday ele sıylap, anın aytkanın eki kılgan jok. Şakirtterdin bergen
surooloru okumuştuulardı kayradan oylonuuga argasız kılıp, alar emi
buzukuluktun başkaça joluna
ötüştü. Tagıraak aytkanda, özdörünün ökülün padışaga jönötüp, mintip
bildirişti:
- «Uluu Urmattuum, balança degen sufiy, sizdin Uluu Kasietiñizge baş
iygen adamdardın akıl-esin buzup jatat. Oşonduk- tan sizdin bedeliñizge
korkunuç tuula elekte, aga kandaydır bir çara körüüñüzdü abdan ötünöör
elek.»
Padışa ayabay tañ kaldı. «Siler degen akılduu eleñer go, - dedi al, - Anan
kantip bir sufiyge karşı çıga albaysıñar? Al emes mına uşul sıyaktuu
maselenin ustatı ekeniñerdi da körüp jüröm.»
- «Uluu Urmattuum, biz kolubuzdan kelişinçe araket kıldık, - deşti alar,
- Birok al takır ele baş tartıp, özünün bedeli jönündö da oylop koeyun
debeyt. Natıyjada, elderdin baarı kadır-barktın çınıgı maanisine da
karşı çıga baştadı.»
- «Anan siler, men anı azapka salıp öltürtüşümdü kaalay- sıñarbı?»
- «Jok-jok, mınday ıkmanı ayla ketkende gana jasasa bolot.»
- Bizdin ölködö padışalardın keñeşçisi okumuştuular bolup
eseptelgendikten, - dedi padışa (özünün jeke kızıkçılıgı üçün buga okşogon
bedeldüü kelesoolordu da koldon çıgarbaş kerektigin oylop), - maga keñeş
bergile, anan men kanday gana tuura plan bolbosun, zamatta işke aşıram!»
- «Ap üçün anın kelesoo ekendigin dalildeş kerek, oşondo gana elderdin
aga kıjırı kele baştayt», - dedi okumuştuulardın eñ kıyını.
- «Anı kantip jasasa bolot?»
Bayagı okumuştuu toktoosuz oyun ayttı: - «Kandaydır bir çeçüügö mümkün
bolbogon tapşırmanı atkar dep, sufiydi bul jerge çakıruu kerek. Oşondo
gana biz anın:«Sufiyler çektöölörgö baş iybey jaşayt» degen pikirin
anıktaybız.
Kudaydın buyrugu menen, Sufiy ordonun janınan ötüp bara- tıp, vazirdin
kıykırıgın ugup kaldı:
- «Uluu Urmattuu padışabızdın jardıgın ukkula: Eger kaysı bir sufiy,
okumuştuulardın küçü jetpey jatkan oor tapşırmanı atkarıp berse, men da
sufiylerdin joluna tüşüügö dayarmın dep jatat.»
Munu ugaarı menen Sufiy toktoosuz ordogo kirip bardı ele, padışa aga
mınday dedi: - «Sufiy, miñ ukkandan bir körgön artık deyt. Bul meldeştin
salmagı çirkeydikindey bolgonu menen, natıyjası pildin salmagınan da oor
bolot. Emese, menin şartıma dayarsıñbı?»
- Albette, - dedi sufiy.
- «Azır kıçıragan kıştın ortosu. Tunküsun bolso çıday algıs suuk. Men
sizge mına bul sepildin çatırına çıgıp, tünü boyu jılañaç oturuunu
sunuştaym. Eger erteñ menenkige çeyin toñboy, tirüü kalsañız, men sizdin,
okumuştuularda da jok keremet mümkünçülükkö ee ekeniñizdi moynuma alam.»
Sufiy oylonup da koyboston makul boldu.
Ertesi erteñ menen sepildin tübünö ayabaganday köp el çoguldu. Alar
sufiydin sınoogo çıdaganın je çıdabay kalganın körüügö kuştar ele.
Oşentip kün çıgaarı menen, alar sufiydi tirüü gana körmök turgay, anın
terdep-buulanıp jatkanına da kübö boluştu. Körsö al, sepilge ornotulgan
türküktün birin julup alıp. anı sepildin bir başınan ekinçi başına
kötörüp, maşıgıp jat- kan eken. Kaçan gana anı jeldetterdin koştoosu menen
alıp tüşüşköndö, elderdin kubanıçtan çıkkan kıykırıgı bütkül kala- anı
jañırta baştadı.
- «Men öz kolum menen baatır jasap berdim, a siler - Uluu urmattuu
okumuştuular, meni şıldıñga kaltırdıñar! - dep kıy- kırdı padışa özünün
keñeşçilerine. - Eger men aga tiybey tek koygonumda, jok degende al meni
taktan kulatuu jönündö oylonmok emes. Emi men atayın bir iş çara oylop
taap, eldin közünö akıl- duu, je bir nersege tatıktuu katarı körünüşüm
kerek.»
Uşintken soñ, padışa çogulgan eldin kıykırıgına kulagın töşöp, anan
argasız tırmagın tiştep oturup kaldı. Añgıça Sufiy kirip keldi da,
kütüüsüz mınday dedi: «Uluu Urmattuum, jürüñüz, ekööbüz çoguu sepildin
üstünö çıgalı.»
Argası tügöngön padışa sufiydi eerçip jönödü. Çınında al jerden eldin
baarı bulardı körörün jana daana ugaarın jakşı bilçü.
- «Karapayım kalkım, - dep kıykırdı Sufiy, - Özüñördün süyüktüü jana
akılman padışañarga tigilgileçi. Al, adatta okumuştuular ar kanday ayla
amal menen atak-dañkka jetişse da, akıykatta akıl-esteri çektelüü ekendigin
bütkül düynögö dalil- deş üçün, meni oor sınoogo saldı. Bul sınoo maga
jasalganday körüngönü menen, çın-çınında okumuştuularga jasaldı. Anan
kalsa, kıçıragan suuktun tünün sepilde tosup ber dep suranıp, menin çınıgı
sufiy ekenimdi da alarga dalildep berdi. Okumuştuular bir gana akıl
könügüülörü menen çektelgendigin, men fizikalık könügüülör arkıluu
anıktap, silerdin surooloruñarga da joop berdim dep oyloym.»
Kaçan gana alar eköö jalgız kalganda, padışa sufiyge mınday dedi:
- «Emne üçün siz meni korgop çıktıñız, men bolso sizdi şıldıñdoogo
araket kılbadım bele?»
- «Antkeni siz, Uluu Urmattuum, - dedi Sufiy, - Meni şıldıñdoogo
jasagan araketiñizdi koşpogondo, eç kanday jamandık kılgan joksuz. Bolgonu
sizdi keñeşçileriñiz gana köküttü. Eger men sizdi eldin közünçö
şıldıñdasam, siz mından arı padışa bolboy kalmaksız. Birok, kaçandır
bir padışa bolgon dubanaga karaganda, turmuştan sabak algan padışa - on
ese paydaluu!»
- «Oşentse da, siz meni, okumuştuulardın çınıgı jüzün körsötöyün degen
- dep, kalp aytıp koyboduñuzbu?» - dep suradı padışa.
- «Men çındıktı ele ayttım, bolgonu aytılaar ubagınan bir az aldıga
ozup kettim. Bügündön baştap siz, koomubuzdu oşondoy adamdardan tazalay
baştaarıñızga toluk işenem! Al üçün siz koldono turgan, eñ sonun
ıkmalardın biri tömönküdöy: - «Bul meldeştin salmagı çirkeydikindey
bolgonu menen, natıyjası pil- din salmagınan da oor bolot!»

35. ASMAN AZIGI
Kaçandır bir mezgilde «Akıykat» izdöögö baş otun baylagan kişi jaşayt.
Al öz maksatına jetem dep uşunçalık işengendikten, birde kudaydan
«Akıykatka» jetkirüünü surap, birde al jönündö kandaydır bir maalımat
kezdeşken okuulardı eerçip, aytor ubaktısın türdüüçö korotup jaşaçu. Al
emes «Akıy- kat» degende ak etkenden tak etip jürüp, özünün oy jügürtüü
jöndömün önüktürüügö da araket kılbadı. Mından sırtkarı bir dagı ustattın
kolunda köpkö çıdap, bir nerse üyrönö algan jok. Sebebi aga birinen - biri
kızık körüngöndüktön, zamatta başkaga oop ketçü.
Bir jolu al Stambuldun köçölöründö es alıp jürüp, kanday- dır bir
jaltıldagan kiyimçen kişinin meçitke kirip ketkenin körüp kaldı. «Mınday
kişi kızır boluşu mümkün, oşonduktan anın etegine toop kılıp, tilegeniñdi
suraş kerek», - degen sözdü estedi da, daroo artınan kirip, katarga tizilip
turgan kızırdı taap aldı. Anan anın kolunan kısa karmadı da, mınday dedi:
- «Oo, kasiettüü Kızır ata, meni «Akıykatka» jetkizüüñüzdü suranam!»
Kızır bolso aga akırın burulup: - «Uulum, sen azır Akıykattı tabuuga
dayar emessiñ! - dep joop berdi. Birok tigil kişi köşörüp, aytkanınan
kaytpagandıktan, Kızır argasız mınday dep bildirdi:
- «Sen menin kolumdu koe berbey jatkanıña baylanıştuu, men saga
«Akıykatka» jetüüçü joldu körsötöm. Balkim, kaçandır bir senin başıñan
ötkörgön okuyalardan ulam, adam uulu sabak alaar. Birok senin tagdırıñ
özüñdün gana koluñda boloorun unutpa!»
Anan Kızır anı kandaydır bir üygö alıp keldi. Eköö bir bölmögö kirip,
bir neçe ubakıt süküt çalıp oturuşkan soñ, bir kezde Kızır anı ak kalpak
kiygen tabışmaktuu kişige jolukturdu. Anan alar kandaydır bir keremettüü
kayıkka oturuştu da, oy-kıyalga kelbegen çeksizdikti közdöy süzüp jönöştü.
Aytor, eç kanday jazuuda kezdeşpegen jerlerde boluştu, adam uulu
kıyaldanıp da jetpegen nerselerdi körüştü, kıskası, keremettin baarı bul
jer- de çındık eken.
Bir künü bayagı kişi Jetekçige mınday dedi:
- «Men özümdün tuugan-urugumdu körgüm kelip jatat. Anan kalsa men saparga
çıkkandan beri adamdardın jürüm-turumu kanday özgördü eken?»
- «Menin jerdegi ökülüm - Kasiettüü Kızır, - dedi Jetekçi, - Sen
«Akıykatka jetüügö dayar emessiñ dep, saga jakşı ele eskertken! Mına azır
sen oşondoy abalda turasıñ. Tagıraak ayt- kanda, ubaktıluu nerse menen
tübölüktüü nersenin ayırmasına baarı bir tüşünböörüñö, özüñdün da közüñ
jetti. Eger sen kayra- dan jerge kayrılsañ, anda sen körgöndün biri da jok
bolgon. »
- «Emne jönündö aytıp jatasız?» -dep suradı bayagı kişi, - Men öz
jerimden kelgenime bolgonu bir neçe ele ay bolbodubu? Anan kantip ele
kıska ubakıttın içinde baarı özgörüp ketsin? Je çındap ele öz üy-bülömdü
kayradan körböymünbü?»
- «Aga özüñ kübö bol. Eskerte ketçü nerse, mından arı sen eç ubakta bizge
kayrılıp kele albaysıñ. Akıykattı sen taap aldıñ, birok anın da emi saga
keregi jok. Balkim senin bul iygiligiñdi ugup, kimdir biröölör kaytalaganga
araket kılaar. Oşonun özü kaçandır bir saga payda keltiret...»
Mına uşunday tabışmaktuu sözdördön kiyin, janagı kişi «Asman
Azıgın» berdi da, mintip koşumçaladı: - «Kaçan gana senin eç kanday
mümkünçülügüñ kalbay kalganda, uşunu je!» Anan al jardamçılarına,
sayakatçını öz mekenine jetkirgile dep buyrudu.
Oşentip al öz mekenine kelse, aradan bir neçe kılım ötkön eken. Üyünün
dayın-otu jok, al emes jergiliktüü el da anın sözünö takır tüşünböy
kalıptır. Köpçülüktün baarı aga üymölöktöp kaldı ele, tigil özünün
tarıh-tarjımalın saymedirep kirdi. «Bul - kasiettüümün degen kelesoo, je köktön tüşkön kelgin» - dep çeçişti elder. Özü bolso, aradan miñ jıl ötsö da
japjaş ekenine tañ kaldı. Aytor, özünö-özü işenbey jatıp, bayagı «Asman
Azıgın» jedi ele, zamatta karıy baştadı. Köp ötpöy karılıktan ulam köz
jumuptur.
Uçurda mına uşul okuyanı unutpay estep jürgön, sanaluu ele adamdar
kaldı. Birok alar da munu ulamış katarı elestetişet...

36. LATİF JANA SARAÑDIN ALTINI
İlgeri-ilgeri jetken sarañ jaşaçu. Anın sarañdıgı uşunçalık çeginen
aşkandıktan, al sapar tartaarda eç kim anın altının kaytarıp berçü emes.
Bolgonu bir esi jok ayal, sarañdın köp tölöym degen kuru ubadasına işenip,
dayım altının korup kalçu.
Bul tuuraluu Latif uuru da ugup kaldı. Anan al tüz ele sarañdın üyünö
kelip, bir kurjun altındı kötörüp jönödü. Munu körö kalgan bayagı ayal,
kıykırıp jiberdi:
- «Altındı algıday sen kimsiñ?»
- «Men degen Latif-uurumun, aytaar sözüñ bolso açık aytıp kal!»
- «Balkim men da kelesoodurmun, birok sen bul düynödögü eñ jetken
kelesoo ekensiñ! Sen çak tüştö kelip, karatıp turup altınga kol salganıñ az
kelgensip, özüñdün atıñdı da aytıp salba- dıñbı?»
Kantse da Latif baarın aldın ala oylonuşturup koygonduk- tan, mınday
dedi:
- «Siz degen Latif - uurunu boloor-bolbos altın alganı üçün satıp
jiberbeysiz da, tuurabı?»
- «Sen meni mintip alday albaşıñdı jakşı bilesiñ. Men da özümdün
mildetimdi jakşı bilem. Oşonduktan altındı seni aldı dep sotko
dalildep bere alam» - dedi ayal.
- «Biykeç, eger oşondoy kılsañız, - dedi Latif, - jakşılıgıma
jamandık kılgan bolosuz. Bolboso men sizge sokur boluudan kutuluunun jolun
aytpay koem.»
- «Sokur boluu jönündö dep, emne degiñ bar?» - ayal çıçalay tüştü.
- «Emne siz terezenin sırtında «sokur jamgır» jaap jatkanın körgön
joksuzbu? - dep suradı Latif. - Emese mınday, eger siz koluñuz menen
közüñüzdü jaap, otuzga çeyin sanabasañız, sokur bolup kalasız. Albette, siz
«sokur jamgır» degen emne ekenin ukkandırsız. Mına bügün çınıgı sokur
jamgır jaap jatat. Men uşul bagıtta adis bolgonduguma baylanıştuu, sizge
çındıktı aytıp berdim. Bügünküdöy «sokur jamgır» dayıma ele jaay
berbeyt. Sebebi, men aba-ırayına karabay uurluk kılgandıktan, baarın
bilem.
- «Saga çoñ ırahmat! Çının aytsam abdan ıraazımın. Birok mildet degen
- mildet. Eger uurdap ele ketseñ, kaçan, kantip, kim alganın aytuuga tuura
kelet» - dedi kelesoo ayal. Anan al kolu menen közün bekitip, otuzga çeyin
sanay baştadı. Bul uçurdan paydalangan Latif, altındı kötörüp ketti.
Sarañ bay üyünö kelgen soñ, altındın jogolgonun ugup katuu kaygırdı.
Özgöçö anı Latiftin karatıp turup, çak tüştö kötörüp ketkeni ardanttı.
Bolgon okuyanı padışanın küzötçülörünö bildirdi ele, alar Latif uurunu
tezinen taap kelişti. Birok al, buga çeyin ele altındardı tabılgıs jayga
bekitip koygon bolçu.
Oşentip Latiftin işi sotko aştı. Bayagı altındı kaytargan ayal, uşul
aldı dep kübögö turdu. Kaçan gana Latiftin kezegi kel- gende, al sotko mınday
dep kayrıldı:
- «Urmattuum, birinçiden, bul ayal meni «üygö tüz kirip, özünün atın aytıp
anan altındı alıp ketti» dep jatat. Birok özüñüz dele oylop körüñüzçü,
kaysıl kelesoo uuru özünün atın açık aytıp ketsin? Ekinçiden, eger uruksat
berseñiz men bul ayalga suroo berip körsöm dedim ele.»
- «Abdan jakşı, - dedi sot, - suray beriñiz.
Anan Latif ayalga kayrıldı: - «Biykeç, anan men al altındardı kaysıl
künü aldım ele?»
- «Emne esiñden çıgıp kaldıbı, oşol keçte «sokur jamgır» jaap jatpadı
bele?» -dedi ayal.
Latif suroosun ulanttı: - «Siz «sokur jamgır» degen emne ekenin sotko
tüşündürüp bere alasızbı? Balkim bul jerde oturgandar al jönündö bilbeyt
çıgaar.»
- «Albette, -dedi ayal, - Al jamgırdı bizde «sokur» dep koyu- şat. Eger al
jaap jatkan uçurda, közüñdü koluñ menen bekitip, otuzga çeyin sanabasañ, al
çındap ele adamdardı sokur kılıp koyuşu mümkün.»
Oşondo gana Latif sotko kayrıldı: - «Urmattuum, mına azır ele özüñüz
kübö bolgondoy, munun körsötmölörünö tayanuuga mümkün emes. Bul ayaldın
«sokur jamgırga» tuş bolgonuna işenbegen sıyaktuu ele, menin uurdap
jatkanımdı körgönünön da şegim bar»
Jıyıntıgında al, sotton utup aldı.
Emne deybiz, arabızda kee bir adamdar bar. Alar kimdir biröö bir jolu
işeniçten çıksa ele, aga ömür boyu işenüügö bolboyt dep çeçişet.
İşenesizderbi je jokpu özüñüzdör biliñizder birok mınday sonun ideya
jogorudagı okuyadan ulam negizdelgen Oşonduktan, adamzattın önügüüsünö zor
salım koşkon katarı Latif - uuru da tarıhtan öz ordun tabat. Al bizdi mına
bul nerselerge üyröttü: «Eger adam çındıkka kooşpogon kandaydır bir
nerseni aytsa ele, anda anın kalgan sözdörü da sözsüz çındıktan alıs dep
oyloşot.»
Turmuşta uşunday ekenin biz baarıbız bilebiz. Je jalganbı?
Albette, bügünkü turmuştun jalpı deñgeeline köz jügürtsök anda okuyalarga
tüşünüü madaniyatıbız bir kıyla östü. Azır eçkim kelesoolorgo
jogorudagıday kılıp, mildettüü iş jüktöböyt. Eger al tüşünüügö dayar emes
bolso, anı okutuunun zarıldıgı jok ekenin da jakşı bilebiz. Munun baarı
bizdin akıl-esibizdin iygiligi. A birok ALTIN maselesine kelgendeçi?
Çınında, ayrım bir pikir kelişpegen jagdaylardı körüp dagı da bolso
adam uuluna çoñ köyögöy körsötöbü dep korkom...

37. KALPTIN DA ÇINDIGI BAR
Bir jolu Alim-epçil Latif uuru menen birge saparga attandı. Alar ötö
ıldam jürüp oturuşup, bir neçe kündön kiyin kandaydır bir kıştakka
kelişti.
- Latif-baba, sizdi elder çıdamsızdık menen kütüp jatışat, - deşti
jergiliktüü turgundar.
Oşentip Latifti ayabaganday zor urmat menen tosup alışıp, eköönü bir
üygö jaygaştırıştı. Latif akeñ bolso, zamatta özün kütüp jatkan adamdardı
kabıl aluuga kirişti. Alardı bir-birden kirgizgen sayın, Alim da jön
turbay Latiftin kandayça arız-arman ugaarına baykoo jürgüzüp turdu.
Biröölörgö akça kerekeken, ekinçisine-iş, üçünçülörü artistter imiş,
törtünçülörü özdörünün jañı ideaların işke aşıra albay jatsa,
beşinçisi- özgöçö kıyın kırdaalda keregi tiye turgan tajırıybaluu vraç
izdep jürüptür.
Latif bolso alardın ar birine kat jazıp berip jattı. Kattardın daregi
da ar kanday adamdarga bagıştalgan ele. Aytalı: padışaga, hanzaadaga,
belgilüü biyge, tajırıybaluu işkerge, şaar başçısına, soodagerge, bayga,
moldogo jana başka ondogon-jüzdögön adamdarga jönötüldü. Kıskası, kat
joldongondordun içinde özgöçö kızmat eelegen ataktuulardan baştap,
jönököy kızmatçılarga çeyin bar ele. Oşentip, alardın baarın kabıl alıp
bütküçö aradan bir juma öttü. Anan jergiliktüü turgundar: «Uluu kasiettüü
Latif-baba, tartuular sizdi kütüp jatat», - deşti da, eköönü ar kanday buyum
saktalgan kampaga eerçitip keldi. Anın içinde jibek menen atlastar, kımbat
baaluu kiyimder, altın ak- çalar, tabılgıs kol önörçülüktör mından
sırtkarı türdüü tamak- -aş, tattuu şerbetter, joo-jaraktar, aytor, emneni
elestetüügö mümkün bolso oşonun baarı bar eken.
Latif kampanın açılışın kütüp jatkan elderdi çakırdı da, alardın
al-akıbalın surap, özdörü kaalagan buyumun tartuulap jattı. Bul körünüş bir
jumaga sozulup, kampada eç nerse kalbay kalgıça ulandı. Kaçan gana uşul
işter bütkön soñ:»Mına emi biz, özübüzdün baştagı jaşoobuzga kaytabız!»
dedi Latif Alimge. Anan eköö joldo kaytıp kelatkanda Alim suroo uzattı:
«Dosum Latif, biz ötkön eki jumada jasagan iş araketibiz- din mañızı
emnede? Men bolso kançalık araket kılsam da tüşünö albay koydum. »
Latif katkırıp jiberdi:-»Buga çeyin emne bolgonun bilbeseñ kantip
tüşünmök eleñ. Demek araket kıluunun da kajeti jok. » Birok Apim, emne üçün
jana kantip kasiettüü Baba bolup kalganıñdı aytıp ber dep, katuu
surangandıktan, Latif tömönkülördü bayandadı:
- «Mından köptögön jıldar ilgeri men bir uluu ustattın kolunda okup
jürsöm al maga bütkül düynönü kıdırıp çık dep joldomo berdi. Sayakat
uçurunda men ar bir ölkönün özgöçölügü, belgilüü adamdarı, köygöylörü,
muktajdıktarı jana adat-salttarı menen taanışıp çıguuga tiyiş elem.
Bul iş araket menin jeti jıldık ubaktımdı aldı. Kaçan gana saparım
bütkön soñ, men oşondo çogultkan bilimderdi paydalana bilüügö ustat
boldum.
Sözüm kuru bolbosun üçün misalga bir kişini alalı. Al bir buttuu
adamdar üçün jañı olturguç oylop taaptır. Anan men sapar tartıp jürüp,
«bir buttuulardın» ölkösünö barıp kaldım. Çaması, eç kim bul ölkö jönündö
uga elek boluş kerek. Birok, mına oşolor gana janagınday oturguçtardı
satıp alıp, oylop taabuuçunu bay jana baktıluu kıla alışmak. Men bolso
janagı kişige bir buttularga jetuuçü joldu gana aytıp berdim.
Kee bir adamdar bilim aluunu, dagı biri ooruudan sakayunu, ekinçisi
eşekke jetüünü, üçünçüsü- özünün tuura emes jolgo tüşüp baratkanın sezip,
oñoluunu kaalagandarın aytıştı. A men bolso, alardın baarına kompas
sıyaktuu jol gana körsötüp koydum.
- «A tigil kampadagı buyumdardın maanisi emnede?» - dep suradı Apim.
- «Basa, janagı men jol körsötkön adamdar özdörünün kaalagan
maksattarına jetip, işteri jürüşö baştagan soñ, meni dagı unutpay
koldorunan kelgen belek-beçkegin jönötüp jatıştı. A men alardın birin da
korotpoy, bey-beçaralarga beker taratıp bergenime özüñ kübö bolduñ.»
Apim ayabay tañ kaldı. Körsö al Latif jönündö jakşı bilem degeni
menen, çınında eç nerse bilbeyt eken. Aytor, aga emi gana tüşünüp, mınday
dep suradı:
- «Emne üçün sen birotolo janagı kıştakta ele ıyık Baba bolup kala
berbediñ? Oşenken kündö uuru atıkpayt eleñ da, tuurabı?»
- Saga dagı bir jolu eskertüünün kajeti bar bele, bilbeym, -dep sözün
ulanttı Latif:
- Bul düynödögü jaşagan adamdar özdörün çınçılbız dep sezişkeni üçün
gana, meni uuru deşet. Birok alardın baarın çınçıl, meni kalpıçı degen
tuura emes.
Elderge kantip jardam beriş kerek ekendigin bilip turup, birok anı
jasabay, özünö sıy-urmattı gana kaalagan ıyık Babaga karaganda, elden
uurdalgandı alıp, kayra anı özünün çınıgı eesi- ne kaytarıp bergen UURU-on
ese artıgıraak.»

38. ALİM-EPÇİL
Bul başı Badahşandan Sarandibaga çeyin, tigil jagı Marakeşten
Zanzibaraga çeyin, beduinder menen koşilerdin arasında, palma öskön
talaalarda jana öspögön çöldördö, aytor baardık jerde Alim-epçildin
dañkı oozdon-oozgo tüşpöy kelet.
Bul düynödö Sultandardın ordosu joyulbay turgan soñ, Alim- -epçildin
joruktarı da ukumdan-tukumga aytıla bereer. Antkeni kimde-kim Alim
jönündö söz kılsa, anı Gamayun attuu ıyık kuş
- «Emne siz terezenin sırtında «sokur jamgır» jaap jatkanın körgön
joksuzbu? - dep suradı Latif. - Emese mınday, eger siz koluñuz menen
közüñüzdü jaap, otuzga çeyin sanabasañız, sokur bolup kalasız. Albette, siz
«sokur jamgır» degen emne ekenin ukkandırsız. Mına bügün çınıgı sokur
jamgır jaap jatat. Men uşul bagıtta adis bolgonduguma baylanıştuu, sizge
çındıktı aytıp berdim. Bügünküdöy «sokur jamgır» dayıma ele jaay
berbeyt. Sebebi, men aba-ırayına karabay uurluk kılgandıktan, baarın
bilem.
- «Saga çoñ ırahmat! Çının aytsam abdan ıraazımın. Birok mildet degen
- mildet. Eger uurdap ele ketseñ, kaçan, kantip, kim alganın aytuuga tuura
kelet» - dedi kelesoo ayal. Anan al kolu menen közün bekitip, otuzga çeyin
sanay baştadı. Bul uçurdan paydalangan Latif, altındı kötörüp ketti.
Sarañ bay üyünö kelgen soñ, altındın jogolgonun ugup katuu kaygırdı.
Özgöçö anı Latiftin karatıp turup, çak tüştö kötörüp ketkeni ardanttı.
Bolgon okuyanı padışanın küzötçülörünö bildirdi ele, alar Latif uurunu
tezinen taap kelişti. Birok al, buga çeyin ele altındardı tabılgıs jayga
bekitip koygon bolçu.
Oşentip Latiftin işi sotko aştı. Bayagı altındı kaytargan ayal, uşul
aldı dep kübögö turdu. Kaçan gana Latiftin kezegi kel- gende, al sotko mınday
dep kayrıldı:
-«Urmattuum, birinçiden, bul ayal meni «üygötüz kirip, özünün atın aytıp
anan altındı alıp ketti» dep jatat. Birok özüñüz dele oylop körüñüzçü,
kaysıl kelesoo uuru özünün atın açık aytıp ketsin? Ekinçiden, eger uruksat
berseñiz men bul ayalga suroo berip körsöm dedim ele.»
- «Abdan jakşı, - dedi sot, - suray beriñiz.
Anan Latif ayalga kayrıldı: - «Biykeç, anan men al altındardı kaysıl
künü aldım ele?»
- «Emne esiñden çıgıp kaldıbı, oşol keçte «sokur jamgır» jaap jatpadı
bele?» - dedi ayal.
Latif suroosun ulanttı: - «Siz «sokur jamgır» degen emne ekenin sotko
tüşündürüp bere alasızbı? Balkim bul jerde oturgandar al jönündö bilbeyt
çıgaar.»
- «Albette, -dedi ayal, - Al jamgırdı bizde «sokur» dep koyu- şat. Eger al
jaap jatkan uçurda, közüñdü koluñ menen bekitip, otuzga çeyin sanabasañ, al
çındap ele adamdardı sokur kılıp koyuşu mümkün.»
Oşondo gana Latif sotko kayrıldı: - «Urmattuum, mına azır ele özüñüz
kübö bolgondoy, munun körsötmölörünö tayanuuga mümkün emes. Bul ayaldın
«sokur jamgırga» tuş bolgonuna işenbegen sıyaktuu ele, menin uurdal
jatkanımdı körgönünön da şegim bar.»
Jıyıntıgında al, sotton utup aldı.
Emne deybiz, arabızda kee bir adamdar bar. Alar kimdir biröö bir jolu
işeniçten çıksa ele, aga ömür boyu işenüügö bolboyt dep çeçişet.
İşenesizderbi je jokpu özüñüzdör biliñizder. birok mınday sonun ideya
jogorudagı okuyadan ulam negizdelgen. Oşonduktan, adamzattın önügüüsünö zor
salım koşkon katarı, Latif - uuru da tarıhtan öz ordun tabat. Al bizdi mına
bul nerselerge üyröttü: «Eger adam çındıkka kooşpogon kandaydır bir
nerseni aytsa ele, anda anın kalgan sözdörü da sözsüz çındıktan alıs dep
oyloşot.»
Turmuşta uşunday ekenin biz baarıbız bilebiz. Je jalganbı?
Albette, bügünkü turmuştun jalpı deñgeeline köz jügürtsök, anda
okuyalarga tüşünüü madaniyatıbız bir kıyla östü. Azır eç kim kelesoolorgo
jogorudagıday kılıp, mildettüü iş jüktöböyt. Eger al tüşünüügö dayar emes
bolso, anı okutuunun zarıldıgı jok ekenin da jakşı bilebiz. Munun baarı
bizdin akıl-esibizdin iygiligi. A birok ALTIN maselesine kelgendeçi?
Çınında, ayrım bir pikir kelişpegen jagdaylardı körüp, dagı da bolso
adam uuluna çoñ köyögöy körsötöbü dep korkom...

ALİM JEMİŞ BAKÇANI KANTİP SATIP ALDI
Oşentip, Alim Avganistandın bakıt menen kubanıçka mol Pagman attuu
şaarında törölgön. Al jerdegi mömö-jemişter eñ bir tabılgıs
bolgonduktan, sayakatçılarga başka aymaktan jebegile dep keñeş berişet.
Jegen ele kündö, ayrıluu menen köñül kaluunun açuu daamın sezip kalışıñız
mümkün.
Bir jolu Alim Pagmanda jürüp, kimdir-biröö jemiş bakça- sın satat eken
dep ugup kaldı. Bul tuuraluu aytıp kelgen adam, mintip koşumçaladı:
- «Alim seni ayabay epçil, kerek bolso şaytandı da aldayt dep uktum.
Anan kalsa, elderge dayım jardam beresiñ. Oşonduk- tan, sen bakçanın
eesine bal tiliñdi salıp, maga arzanıraak satuuga köndürüp berseñ jakşı
bolot ele. »
Anan al iş başı dep, Alimdin koluna azıraak akça karmattı. Bul kişi ötö
ele zıkım jana özgörülmö bolgonduktan, tigil bakçanı aluuga tatıksız dep
çeçti Alim. Özü bolso bakçanın eesine bardı da, anı menen bir topko
süylöşüp kaytı. Kiyin al bayagı zıkımdın üyünün janınan ötüp bara jatsa,
tigil körö koyup:-»kanday, bizdin iş jürüşö baştadıbı?»-dep suradı
- İş büttü, - dedi Alim. Bayagı kubanıçına çıdabay ordunan sekirip
jiberdi ele Alim kayra sözün ulanttı:
- «Men keçke soodalaşa berdim, soodalaşa berdim, soodalaşa berdim...
Algaç al ayabay köp suradı, kiyin anı kıyla arzandattım. Anan
arzandatkandan, arzandatıp oturup, anın bakçasının bir top kemçiligin
taptım. Kiyinki barganımda senin bak- çañdı han je sayyid alışı mümkün
dedim ele, al dagı arzandattı. Anan dagı bir künü jemiş bakçaları üçün
salıktın jañı türü çıgıptır dedim...»
Mına uşul sıyaktuu sözdördü toktotpoy ayta berdi ele. janagı zıkım
çıdabay ketip kıykırıp jiberdi:
- «Ay baybolgur, oşentip sen aga kança tölödüñ?»
- «Sen bergen akçanın ondon birin gana. Birokal da bir az kımbatıraak
bolup kaldı» - dedi Alim.
- «Kımbattuum, menin altınday dosum! Seni emi kaçandır bir ıraazı
kıla alaar bekem? Jo-jok, sözsüz ıraazı kılışım kerek! Kel, sen özüñ
tölögön akçanın jarımın al!?»
- «Sen meni kudayga şügür ele ıraazı kıldıñ!»
- «Kantip?»
- «Senin uşunday kamkorduguñdun jardamı menen işti eñ iygiliktüü
bütürdüm. »
- «Albette, özüñ kaalabagan soñ, men seni sıylaym dep zordoboym,» - dedi
zıkım kişi.
- «A çındıgında, - dep Apim sözün ulanttı, - Saga akçanı ünömdöö abdan
zarıl ekendigin tüşünüp, men senin bir tıyınıñdı da korotkon jokmun.
Balkim, öz çeçimi jönündö dagı oylonoor dedim.»
- «Senin bir tıyınıñdı da korotpodum - dep, emneni aytayın dep
jatasıñ?
- «Kıskası mınday. Janagı bakça ötö ele arzandap ketken soñ, men mintip
oylondum: «Menin dosumdun işi oydoguday boldu. Al baardık akçalarımdı
ünömdösöm dep oylogon. Birok, bul jerde kiçine tölöş kerek bolup jatat.
Birotolo ünömdöş üçün anı dele tölöböy ele koeyun.»
Anan bakçanı men özümö satıp aldım. Akçalarıñdı kayra ala ber!»

ALİM KANTİP UURU BOLUP KALDI
Alim sayakattap jürüp Samarkandga kelse, al jerdegi akıbal ötö oor eken.
Başkaça aytkanda, baardık çınçıl adamdar türmödö oturup, al emi uurular
bolso atak-dañktuu, kadır-barktuu bolup ketişiptir. Bul körünüş han menen
ordodoçulardın parakordugu- nan ulam baştalıp, okumuştuusu da uuru,
soodageri da uuru, askeri da uuru, biyliktegisi da uuru, aytor, ordo
uurulardın ülgüsünö aylanganına kübö boldu. Birok, alar özdörünün
kılmıştarın jaşırıp, biz tandalgandarbız deşet eken.
Alim özünö-özü mınday dedi:»Eger çınçıl adamdardın baarı türmödö
otursa, men da uuru boloyun. Özünün uuru ekenin bil- gen uuru, özünün uurulugun
bilbegenden on ese öydö emespi. Anan kalsa, el mınday dep aytılat: «Gül
öskön bakçada -gül bol, çöptün arasında - tikenek bol»
Uuruluktu bir nerseden baştaş kerek. Erk özümdö bolgon soñ, men birinçi
kezekte Uluu darajaluu handı tonoyun.»
Oşentip al, tün jarımında şek aldırbay han sarayga kirip bardı da,
kandaydır bir sandıktı taap aldı. Tilekke karşı, sandık boş eken. Han
özünün kol aldındagılardın sırın jakşı bilgendikten, asıl buyumdarın
tabılgıs jayga bekitiptir. Alim kan- çalık araket kılıp izdese da, eç
maynap çıkkan jok. Anan al argasız kerben-sarayga kelip, imişterge kulak
töşögöngö öttü.
Kerben sarayga tez-tez kelip turçu soodagerler, oşol künü kuday jalgap
handın jıynagan kazınası jönündö söz kılıp jatı- şıptır:
- «Kazınanın kayda ekenin eç kim bilbeyt, - deşti alar biribirine, Birok anı sözsüz bir jerge katsa kerek. Çamasi, han eç kimge işenbegeni üçün,
altındarın da özünün jaka-beline ele katkan go?»
- Eñ tuura, - dep kübüröndü Alim. Özünün tubasa epçil ekeni- ne karabay,
anın jaşoodogu uraanı da mınday bolçu: «Epçildikti jön gana paydalanbay,
andan okup da üyrönügö bolot!»
Oşentip aradan bir neçe kün ötkön soñ, Alim kayradan tün jamına handın
ordosuna kirip bardı. Birok bul jolu al handın kerebetinin aldına
jaşındı. Anan bir okumda al handın baş jagına soylop çıktı da, akırın
çertkilep mınday dedi:
- «Oo Uluu han, sen meni ugup jatasıñbı?»
Uşintip bir neçe jolu kaytalagan soñ, han aga joop bere baştadı:
- Emne boldu?
- «Sen özüñdün asıl buyumdarıñdı kayda katasıñ?»
- «Ey tuugan, - dedi han uykusurap, - Sen emne, meni joldon jolukkan
jolooçulardın baarına ele sırın ayta beret dep oyloysuñbu? Je maga
uçuraşkanıñdı mildet kılıp jatasıñbı?»
Alim ünün zamatta özgörtö koyup kıykırıp jiberdi:
- «Jogol, akmak. Sen emne han maga özünün asıl buyumdarı tuuraluu
aytkanı jatkanın sezbey jatasıñbı
Tilekke karşı handın uykusu ötö ele katuu bolgonduktan al mından başka
ün katkan jok. Alim özünün araketin kiyinki tünü kayra ulanttı. Bul jolu al
handın janına olturdu da: - «Senin altındarıñ uurdaldı!» - dep kıykırdı.
- «Oozuña kelgendi ottobo, - dedi han Kantse da Alim başka söz katpay
tınç oturup kalgandıktan, janagı oy uktap jatkan handın meesinde kaytalana
baştadı. Añgıça al saygak tiygendey atıp turup, koñşu bölmödö jatkan
ayalına kıykırdı:
- «Malika, asıl buyumdarıbız aman-esenbi?»
- «Albette hanım, alar kündögüdöy ele menin kerebetimdin aldında
turat. »
- «Obu jok kelesoo dese!» - del han kübürönüp algan soñ, kayradan tattuu
uykuga kirdi.
Alim epçil bolso hanışanın jöölügönü toktooru menen köz açıp jumguça
anın bölmösünö jetti da, asıl buyumdardın baarın uurdap jönödü. Anan
alardı oşol ele tünü jañı türmödön çıkkan bir çınçıl kişige karmata
saldı. Ap eköö keçee kerben-sarayda taanışkan bolçu. Han ertesi asıl
buyumdarının uurdalganın körüp, ar bir üydü tinttire baştagıça, bayagı kişi
şaardan çıgıp ketüügö ülgürdü. Jarçılar bolso şaardın ar bir köçösündö
handın jardıgın kıykırıp jatıştı:
- «Uuruluk ölümdön da uyat! Kimde-kim asıl buyumdardı alsa tezinen
kaytarıp bersin!»
Alim bul jardıktı ukkan sayın özünö-özü mintip koet: - «Eger uuruluk bul
jerde mıyzamduu körünüş bolso, anan kantip al baalanbay koysun?»
Şaardıktardın baarı han jönündö kızuu uşak- taşıp jatkandıktan, Alimdin
bul sözünö eç kim maani dele ber- gen jok. Uşul ele uçurda han ölködögü
akılmandardın baarın çogultup, altındarın kaytara albasa da, uurunu
karmaganga keñeş suramak boldu.
- «Biz anı taap, eldin közünçö jazalaşıbız kerek! Bolboso akırı al
çekten çıgıp ketet, -dedi han, - Siler- bizdin ölkönün işengen
akılmandarısıñar! Oşonduktan kandaydır bir tuzak taap, anı sözsüz kolgo
tüşüröörüñörgö toluk işenem. Birok antip-min- tip siler oylonguça keç bolup
ketişi mümkün. Al emi işti tezde- tiş üçün, men baarıñardı türmögö
kamaym.»
ALİM ÖZÜNÜN VRAÇ EKENİN KANTİP DALİLDEDİ
Han: «jergiliktüü el ayabay korkup turat, boldu-bolbodu uuru çet ölkölük
boluşu mümkün» dep oylongonduktan, jeldetteri kün sayın şaardagı çooçun
kişilerdi tintiy baştadı. Anan alar kerben-saraydı karap jürüşüp Alimge
tuş boluştu. Birok Alim kançalık vraçmın dep dalildese da jeldetter
işenbey hanga jetelep kelişti:
- «Sen vraçsıñbı?» - dep suradı han.
- Ooba vraçmın, birok tubasa tabıptıgım da bar, - dedi Alim.
- Anda tezinen bul jerde turgandardın biröö-jarımın ay- ıktır.
Bolboso, biz seni uuru dep tababız!
- Baardık ele vraçtar sıyaktuu menin da özümö taandık darıloo ıkmam
bar, - dep joop berdi Alim. Antkeni, aga uşul uçurda bir jañı oy kelgen ele.
- Emne deybiz, eger sen darıloodon baş tartpasañ, anda özüñdün ıkmañdı
koldonsoñ bolot.
- Menin ıkmam mınday: men ooruluunu özüm tandaym.
- Tandasañ tanda, birok sen tandagan kişi çındap ele sırkoosu bar
bolsun!
- Mından oñoy iş jok, - dedi Alim, - Teetigil sokurdu kördüñüzbü? Men
oşonu sakaytıp berem.
- Albette bul senin çınıgı tubasa tabıp ekeniñdi dalildeyt, -dedi
padışa, -Antkeni al menin küyöö balam. Eki közünön ajıraganına mına
bıyıl jıyırma jıl boldu.
- Anda men işke kirişe bereyin, - dedi da, oşol sokurdu közdöy bastı.
- Uluu Urmattum, - dep şıbıradı başkı vazir handın kulagına, Esiñizden çıgarbasañız eken, sizdin kızıñızdın öñü sert bolgonduktan, biz
atayın izdep jürüp sokur küyöö tapkanbız. A eger azır anın közün sakaytıp
koe turgan bolso. . .
- Jetişet! - dep kıykırdı han, - Aldagı Alim degen nemeni kuup çıkkıla!
Mından arı biz andan şektenbeybiz.

ALİMDİN BİRİNÇİ ŞAKİRTİ KANTİP PAYDA BOLDU
Han kaçandır bir kayra esteerin sezdi da, ubaktıluu közdön daldoo
boloyun dep, Alim özünün tuulgan jerine keldi.
Kabulda jürüp özünün akırkı azık-tülügün tügötkön soñ, anan akça tabuu
jönündö oylono baştadı. Bir künü al çayhanada oturup kandaydır bir
beytaanış adamga özgöçö köñülü tüştü. Azdan soñ aga mınday dep kayrıldı:
- Dosum, maga bir az akça bere turçu?
- Mende akça jok, - dedi tigil kişi.
- Atıñ kim bolot? - dep suradı Alim.
- Meni Çoga-kodo dep koyuşat, - dedi bayagı.
- Kel Çogo-kodo, sen maga şakirt bol. Aga senin bir tıyınıñ da koroboyt.
- A sen kanday JOL körsötösüñ?
- Bolgonu «epçilderdin» jolun. Meni Alim-epçil dep koyu- şat, andan
başka eç kim emesmin.
- Emne desem, - dedi Çoga-kodo, - Çınında buga çeyin senin jol-joboñdu
ukkan emesmin. Balkim, al tabışmaktuu bolup jat- kanı üçün da, meni
kızıktırıp jatkandır. Oşonduktan, men saga koşulam!
Oşentip, Çoga-kodo Alim-epçildin artınan eerçidi...

ALİM ÇOGANI KANTİP AÑGEME AYTUUGA ÜYRÖTTÜ
Çoga tamak degende üzülö tüşkön adatı bar bolgonduktan, Alimge mınday
dedi: - «Ustat, emi men sizdin şakirtiñizmin. Azır tilekke karşı, çayga
tölögöngö da akçabız jok. Şakirtter dayım özünün ustatın ugat emespi,
andıktan kanday gana iş bolso jasap, akça tabuuga dayarmın. Birok, şakirti
özü da açka bolso, emne kıluu kerek?».
- «Bul biz üçün köygöy dele emes , - dep joop berdi Alim. Eger şakirti açka
bolso, anda ustatı anın kursagın toyguzuuga mildettüü. Ap öz aldınça bir
nerse kıla albagan soñ, eç ubakta ustatka akça tabayın dep sunuştabaş kerek.
Uşunun özü sıylabagandıkka jatat jana eki jüzdüülüktü bildirişi mümkün.»
Anan Alim çayhanada oturgandarga kayrıldı da, özünün akılına birinçi
ele kelgen sözdü aytıp taştadı: - «Tuugandar, men çın dilimden tooktun
sorposun içip körmökmün. Antkeni, men sorponu kanday jakşı körsöm, mına
bul da oşondoy ele jakşı köröt, - dep Alim Çoganı körsöttü, - Eger men
sizderge kaysı bir akılman, tülkünün münözün kandayça özgörtkönü jönündö
aytıp bersem, siler men içken sorpo üçün tölöysüñörbü?»
Oturgan adamdardın bir tobu makuldugun bergende gana, Alim sözün
baştadı:

TÜLKÜ JANA JÖJÖLÖR JÖNÜNDÖ İKAYa
Roba attuu bir tülkü, ar tün sayın jakın jerdegi tookkana- dan kabar alıp
turçu. Al uşunçalık kuu jana sak bolgonduktan, dıykandar kanday ayla kılsa
da karmay alışçu emes. Köp ötpöy al oşol aymaktagı baardık tülkülördü
jöjölör menen kamsız
kıla baştadı. Antkeni, kündön-küngö anın araanı açılıp baratkan ele.
Akırı dıykandar jergiliktüü akılmandan keñeş surap kayrıluuga argasız
boluşat. «Oo, akılmanman, - deşti alar, - Roba attuu tülkünü karmap, bizdin
jöjölördü öltürüügö tıyuu salıñızçı?!»
Akılman makuldugun berdi. Anan kandaydır bir dubanın jardamı menen
tülkünü özünö keltirüügö argasız kıldı. Dıykandar bolso, akılmandın koluna
tüşkön tülkünü körör zamat, kıykıra baştaşat:
- Öltür anı! Mından arı tülkülör bizdi jüdötpögüdöy bolsun!
Antse da akılman karşı çıktı.
- Men silerge tülkünü öltüröm degen emesmin, bolgonu jöjölördü
uurdaganın toktotom degem.
Anan al asıl taştan jasalgan, özünün derbişterge taandık tumarın çeçti
da, anı çınjırga bekitip turup, tülkünün moynuna baylap koydu. Dıykandar
kadimkidey naarazı boluştu:
- Kantip ele uşul taş bizdin jöjölörübüzdü uurdaba dep, tülkünü
majburlasın?
- Bir ele adamdar gana emes, bardık tirüü jandıktar çın- dıktan
bekinüügö jana kaçuuga arakettenişet, - dep joop berdi akılman. - Uşul
taştı köröörü menen adamdar sıyaktuu ele jöjölör da bekinip kalışat. Anan
alardı tülkü çukusa da izdep tappaşına kepildik berem.
Aytkanday ele boldu. Bir dagı jöjönü karmay albay koygon tülkü, argası
tügönüp akılmandın üyünö jaşaganı keldi. Akılman bolso anı menen
tamagın teñ bölüşüp jep, anan aga mintip kayrılçu eken:
- Roba, menin «derbiş» dosum!
ALİM JUNUSTU KANTİP JOLGO SALDI
Mına uşul ikayanı aytıp bergeni üçün, elder Alim menen Çogaga bir top
akça çogultuştu. Anan alar Kabulda bir neçe kün boyu jalañ gana tooktun eti
basılgan paloo jep jaşaştı.
- Ugup turçu, - dep kayrıldı Alim bir künü Çogaga. - Çaması, kayradan
saparga çıga turgan mezgil kelip jetti okşoyt. Antpesek Kabulda ötö ele ısık
bolup, çañ kaptap baratat. Anan kalsa: «epçil boluş üçün dayıma kıymılda
bol, bir jerden jılbay turup kalgan epçil, sözsüz jalgançı bolo baştayt», dep beker aytıl- basa kerek.
Oşentip alar Jalalabaddı közdöy jol tartıştı. Ketip baratışıp, beri
közdöy kelatkan ötö ele tabışmaktuu adamga kezigişti.
- Kel munu toktotolu, - dedi Alim, - Balkim bul körümçünü tamaşaga salıp
köröörbüz.
Kaçan gana alar jakındap, biri-birine bir neçe kadam kalganda Alim aga
mınday dep kayrıldı:
-Tuugan, ılayım ele çarçay körbö, antse da kaydan sapar tartıp, kayda
baratasıñ? Bilgen jañılıgıñ barbı?
Bayagı kişi oor üşkürünüp aldı da, anan mukaktana mintip joop berdi:
- Silerge da ak jol kaalaym! Men akılmandardın çöyrösünö aralaşış
üçün, atayın batıştan kelatam. Uguşuma karaganda, perster menen
avganetsterdin ölkösünön azır da bayırkı akılmandardı tapsa bolot eken.
- Sizden kayır - sadaga suraybız. Ooba, çın ele bul jerde bayırkı
akılmanduuluk bar. Birok tilekke karşı, alardı izde- genderdin köpçülügü
tañ kalıştuu nerselerge gana köñül buruşat. Men da sizge kandaydır bir
keremet körsötöyün, kaalay- sızbı? - dedi Alim.
- Kuday jalgasın, men da kanadaydır bir keremet körsötö ala turgan
ustattı izdep jürdüm ele.
- Akça jagınan da, başka jagınan da alıp karaganda, bul siz üçün
kımbatka tüşüşü mümkün.
- Akça men üçün masele emes, - dedi Junus, - Çının aytsam men ayabay bay
kişimin. Joldo körüngöndün köñülün burbayın de- gen oy menen gana, mına
bul derbişterdin kiyimin kiyip aldım.
Junus bir uluu akılman jönündö uguptur. Aytımına karagan- da, anı
baardık janıbarlar ugup, janı jok nerseler da aytkanın kılat eken.
- Buga okşogon keremetter bizde ayabay ele köp, birok baarı jaşıruun, dedi Alim, - Antse da, siz bizge jolukkanıñız üçün baktıluumun deseñiz
bolot. Antkeni, biz siz kaalagan nerseni jasay alabız.
Ertesi Alim Çoganı kün çıga elekte oygottu da mınday dedi:
- Junus azırınça uktap jatat. Keçee keçinde men teetigil kerben
saraydan eki eçki satıp aldım. Menin şakirtim katarı, sen menin baardık
aytkandarıma baş iyüügö tiyişsiñ. Andıktan, menin sözdörümdü kunt koyup uk!
Azır eçkilerdin birin jetele dagı, Jalalabattı közdöy jönö. Tüşkö çeyin
jol jürüp kaerge jetseñ, oşol jerde çay içkençe bizdi kütüp tur. Kaçan gana
ekööbüz jolukkan soñ, men senden emne dep gana surabayın «ooba» dey ber.
Anan men senden mintip suraym: «Sen bulardın baarın kaydan bilesiñ?» Sen
bolso, «Maga munun baarın eçki ayttı» - dep joop ber.
Çoga çındap ele tüşüngönün dalildeş üçün, aytılgandardı kayra - kayra
kaytaladı.
- Me, mogu tayaktı çöntögüñö sal, - dep koşumçaladı Alim, - Kaçan gana men
senden tayak jönündö suraganımda, sen anı kayra maga beresiñ.
Aradan bir neçe ubakıt ötkön soñ Alim Junustu oygotup: «Biz emi jolgo
attanbasak bolboyt, antkeni Jalalabatta işim bar», - dedi. Anan Alim
mamıga baylanıp turgan eçkini çeçti da, kulagına bir nerselerdi şıbırap
turup, katuu çaap koydu. Eçki bolso jolgo tüşüp atkan oktoy kaçıp jönödü.
- Siz emne kıldıñız? - dep suradı Junus.
- Men andan kabar jönöttüm.
Bir az jol jürüşkön soñ Alim bayagı Çogaga bergenge okşoş tayaktı aldı
da, anı asmanga ırgıtıp turup, mintip kıykırdı: «Tayagım, tezinen işke kir'»
Oşentip jürüp oturup tüş oop kalganda çay içip olturgan Çogaga
kezigişti. Anın janında eçkisi da jan talaşıp çöp jep jatıptır. Alim
mintip suradı.
- Eçki saga atayın belgilengen jol menen zıyarat kılsın dep kabar
ayttıbı?
- Ooba.
- Kudum uşul ubakıtta çay içiş kerek ekendigin kantip bildiñ?
- Eçki aytıp berdi.
Bayagı sayakatçı Junustun oozu çındap açıldı: - Mına saga keremet!
Kokusunan ele men bayırkı akılmandardın birine jolugup kaldım desem, kim
işensin?!
Alim aga jılmaya karadı da suroo uzattı:
- Siz körgön közüñüzgö ıraazısızbı?
- Oy tooba, ıraazı bolbogondoçu. Emi meni şakirttikke kabıl aluuñuzdu
ayabay ötünöm, meni da sözsüz akılmanduulukka üyrötüñüzçü?!
- Siz maga bir suroo berseñiz bolot, anan oşol suroonun mazmununan ulam,
men sizdin şakirttike jaraarıñızdı je jarabasıñızdı aytam, - dedi Alim
epçil.
Bilesizbi, emi bir gana tayak jönündö suroo kaldı. Biz joldo kelatkanda
anı asmanga ırgıttıñız da, kabar jönöttüm dediñiz. Al emne bolgon kabar?
- Men bizge tamak jasap tur dep Çogaga kabar jönötköm.
- Birok kantip?
- Kıymılsız buyumdun jardamı menen Je akılmandar janıbarlar menen
süylöşüp kıymılsız nerselerdi da baş iydireeri jönündö esiñizde jokpu?
Kana, Çoga, bul kişige kabarçı tayaktı körsötüp koyçu
Çoga bolso zamatta özünün beldemçisindegi tayaktı suurup çıktı. Mınday
keremetke Junustun çındap meesi aylandı: «Meni sözsüz kabıl alasız Men
bul düynödö bir gana sizge şakirit boluunu kaalaym» - dedi al.
-Tilekke karşı siz sınoodon ötpöy kaldıñız, - dep joop berdi Alim. Birok men sizdi şakirttikke kabıl algandan da köp jakşılık kıla alam.
Algaç bir nerseni tüşündürüp bereyin: Eger siz köz boemoçulukka köp
azgırılsañız, anda çınıgı akılmandardı eç ubakta taba albaysız. Kaysı
adamdardın iş-araketi sizdi kızıktırsa, alar sizge tüşünüksüz nerselerdi
jasayt. Anı siz keremet dep oyloysuz. Birok ayrım bizge okşogondor, jön ele
köz boemoçu ekenin unutpañız!
Men bir jıldan aşık sufiylerdin ustatında okudum. Ap birinçi ele
maga, biz sizge emneni üyrötsök, oşonu üyröttü. Mañızı mınday bolçu:
«Körüngön oy - pikirge jetelenbe jana dayıma salabattuu bol! Silerdin jeke
menmensinüüñör, dayıma Ustattı taptıñ dep majburlayt.»
Oşentip Apim köz boemoçuluktun baardık jol-jobosun aytıp bergen soñ,
Junus kantip ustat izdöönü üyröndü. Anan al berki eköönö ayabaganday köp
belek-beçkegin berip, ıraazıçılıgın ay- tıp andan arı saparın uladı.

ALİM KENEDEY MORDU KANTİP TOSUP ALDI
Alim menen Çoga Jalalabatka kelişken soñ akırkı jañılık- tardı uguş
üçün kerben-sarayga jönöştü. Ap jerdegi soodagerlerdin baarı ayabay dürböp
jatışıptır. Körsö, Kabulda uuruluk ötö küçöp ketkendikten, kap-kap
altındardı uşul şaarda saktoo üçün han atayın jönötüptür. Bul tuuraluu
borbordon kelgen jaşıruun tıñçı ayttı deşti.
- Ha, - dedi Alim, - uurular altındın artınan kelişti dep oyloşup, emi
bul jerde da baardık çet ölkölüktördü tekşere baştaşat.
Negizi, kançalagan jıldardan beri Jalalabatta uuruluk kat- tala elek
ele. Antkeni, bul jerdin hanı uurularga ötö katuu mamile kılçu.
- Bul jerde kıbıragan mayda-çüydögö da eç kim tie albayt eken, - dedi
Çoga, bazardan eldin imişterin ugup kaytkan soñ. - Sebebi, bul jerdin hanı
ayabay kaarduu deşet.
- Al özü kanday neme eken? -dep suradı Alim.
- Adatta bul jerdin handarı ıymanga jakın kelişet, birok oşonusu ötö
korkunuçtuu.
- Eñ sonun. Biz aga sabak berebiz!
Oşol ele tünü Alim menen Çoga altındardın kelişin kütüp, sepildin
janında jatıştı. Köp ötpöy çındap ele ögüzdörgö çegilgen arabalar menen
tañgak-tañgak altındar keldi. Jalalabat ötö tınç şaar ekenin
Kabuldukjookerlerge dalildeş üçün, alardı koluna soyul karmagan bir ele
kişi tosup aldı. Jüktördü tosup aldık degen kepildik algan soñ, koştop
kelgen jookerler kayra artına kaytıştı. Alim menen Çoga bolso janagı
soyulçan kişige basıp barıştı.
- Ilayım ömürüñdö çarçoo degendi bilbe, - dep salam berdi Alim.
- Ilayım senin da kölököñ kiçireybesin, - alik aldık bayagı.
- Senin atıñ kim bolot?
- Meni Kenedey Mor dep koyuşat, - dedi bayagı kişi. Çınında ayabay uzun
boyluu, çımır denelüü, meesinde butkulu jok neme eken.
- Birok meni keede üç butkul dep da koyuşat. Sebebi, bizdin tilde grek
jañgagın tört butkul dep atayt.
- A sen menin kim ekenimdi bilesiñbi? - dep suradı Alim.
-Jokakesi.
- Abdan jakşı. Sırdı saktay bilgendigi üçün baarın sıylaş kerek!
- Emne bolgon sır? - dep suradı Mor, tüşünö berbey jelkesin kaşıp.
- Menin jogorku biyliktin ökülü ekendigimdi.
- Siz gvardiyanın kapitanı emessizbi?
- Gvardiyanın kapitanınan da barktuu adamdar bar, - dedi Alim,
- a men anın mıyzamduu ökülü bolom. Maga salışıtırıp karaganda senin
kapitanıñ - pildin janındagı çıçkanday bolup kalat.
Mor ayabay tañ kaldı. Gvardiyanın kapitanı jönündö uşintip aytkan soñ
bul ötö taasirdüü neme boluş kerek dep oylodu al.
- Abdan jakşı, «sözdü koyup algaç tamaktan» deyt, - dep sözün uladı Alim,
- Andıktan bar dagı arabaga çegilgen ögüz taap kel. Eesine bolso ayt, eger al
ögüzün tezireek berse, mından kiyin uşunday jaşıruun işterge paydalanıp
turabız.
-Handın mal sarayına barayınbı? - dep suradı Mor.
- Jok, kelesoo! Bul degen ötö sırduu iş. Al jakta balkim uurulardın
önöktörü bolup kalışı mümkün. Sen andan körö buga çeyin handın kızmatın
kılbagan kişinin ögüzün tap!
Aradan köp ubakıt ötpöy Mor eki ögüzdü jetelep keldi. Apardı arabası
menen bir kişiden surap, akısına bolso Alim bergen akçalardın baarın
karmatıptır. Akça ayabay köp summada bolgonduktan bayagı kişi ılayım ele
ögüzdörüm kelbey kalsa eken dep tilemek.
Uşul uçurda handın dagı bir jeldeti basıp keldi da, altındardı emnege
ögüzdörgö jüktöp jatışkandarın suradı.
- Soyuluñ menen jıga çaap sal, - dedi Alim Morgo.
- Emnege? - dep tañ kaldı Mor. - Bul degen bizdin kişi da?
- Mına saga kelesoo! Men saga kanday buyrusam oşondoy kıl! Kalganın
kiyin tüşündürüp berem.
Anan Mor tigini soyul menen çaptı ele anısı tırp etpey jıgıldı. Alim
anı tañıp salgıça, berki eköö altındardı jüktöp bütüştü. Oşentip baarı
dayar bolgon soñ, alar jolgo çıgıştı. Alim mınday dedi:
- Men saga janagı jeldetti emne üçün çabış kerektigin anan aytıp berem
degem. Emi aytıp bereyin. Antkeni, men özüm da sözgö turbagandardı jaman
köröm.
Sen anın kandaydır çalıp süylögönün baykadıñbı? Antip bir gana
Pagmanda süylöşöt Bizdin tooluktar ayabay bışık bolgonduktan,
salamdaşuunun da jañı türün oylop çıgışkan. Birok alar antip biri-birine
gana kayrılışat. Anın maanisi mınday; baş- kalar kuçaktaşıp körüşkön
sıyaktuu ele bizdikiler soyul menen çabışat. Men özümdün kolum boşoboy jük
jüktöp jatkandıktan, seni çaap koy dep surandım. Salamdaşuunun bul türün
biz, «Pagmança uçuraşuu» dep koebuz.
- Siz çındap ele nagız tooluk okşoysuz, - dedi Mor, - Oşon üçün silerde
mınday söz beker aytılbasa kerek; «Düynödögü eñ küçtüü adamdı da tilde,
birok Pagmandıktarga kutmanduu künüñüz menen degenden başka söz aytpa!».
Oşentip jürüp olturuşup alar talaaga kelişti da, altındardı oşol
jerge kömüştü. Aga jakın ele jerde Koşilerdin bir uruusu jaygaşıptır.
Alar Alimdi jogotup jibergen özünün bir tuuganınday tosup alıştı.
- Dostorum, bügün keçinde bir jırgaybız' - dedi Alim Anan al janagı
ögüzdördü tartuu kıldı ele, tigiler zamatta soyup, otko kaktap bışıra
baştaştı Kaçan gana et jep olturuş- kanda Koşiler bularga iygilik
kaaladı.
Sözdün soñunda Alim epçil tigilerge mınday dedi: «Dostorum, eger
kimdir biröölör ögüzdördü izdep kelse, siler eç nerse körbögönüñörgö men
toluk işenem!»
İdris Şah - belgilüü jazuuçu, okumuştuu jana sufiylerdin soñku
ustattarının biri
Al 1924-jılı İndiyanın Simle şaarında jaşagan belgilüü
Haşimitterdin üy- bülösündö törölgön Atalgan URUU tüzdön-tüz Muhammed
paygambardın urpagı boluu menen, tüpkü tegi bayırkı Sasanidder
dinastiyasına barıp takalat.
Şah jazıp kaltırgan emgekterdin tematikası da ar taraptuu bolup, özünö
tarıhıy, adabiy, satiralık, filosofiyalık, bibliografiyalık jana sayasat
naama sıyaktuu
jana sayasat naama sıyaktuu janrlardı kamtıyt. Birok avtor, özünün sufiy
oyçuldarı jana okuuları bagıtındagı emgekteri menen özgöçö taanımal.
Antkeni, al mına oşol «Uluu Okuunu» bügünkü Çıgış jana Batıştın jañı
madaniyatı üçün kabıl aluuga ıñgayluu kılıp iştep çıga algan.
İdris Şah 1996-jılı Londondo köz jumgan.