Börtö Çono

(Çıñgızhandın ömürü jönündö tarıhıy roman)
Kotorgon A. Saspaev

BASMAGA DAYaRDOOÇUDAN

Japon jazuuçusu Yasaşinin öz mekeninde on segiz jolu jarık körgön «Börtö
Çono» romanı kırgız okurmandarına murdagı «salt» boyunça Evropanı aralap emes,
kadimki Uluu Jibek Jolu arkıluu, anıgıraak aytkanda japon tilinen kıtaydagı
moñgol, kazak, kırgız tilderi arkıluu kotorulup bizge jetti. Oyumda, bul roman
basıp ötkön jolu boyunça, kıyazı, bizde algaçkılardan.
«Çekesi albars, jürögü bolotton kuyulup, kamçı orduna kılıç karmagan, suu
orduna kıroo, tamak orduna şilekey jutkan, unaa orduna şamal mingen»
Çıñgızhandın askerleri özdörü joo dep bilgen koñşu uruu taypalar — Merkit,
Koñurat, Tatar, Nayman, Kereylerdin erkek kindiktüülörün tügöl kırıp, mal-mülkü
menen ayaldarın talamayga salat. Mınday apaat andan arı batışka bagıt alganda,
güldöp turgan Çıganak, Otrar, Bukar, Samarkan, Ürgönç şaarların talap-tonop, jer
beti menen teñep urandıga aylantıp, tirüü jan kaltırbay kırıp, ayaldarın tapataltüştö körüngön jerde kordogon bul askerler «koldorun kızıl kan menen juup,
közdörünön jalın atkan jırtkıç aybanga okşop kalat».
Yasaşi mına uşulardın bardıgın Çıñgızhandın ömürün üzök kıla oturup özü
bayandagan, birok tarıhıy izi bar kaarmandardın psihologiyasın, filosofiyasın
kızıktuu, narı elestüü süröttögön. Basmaga dayardoo kezinde bul roman köz aldıman
juuruluşup beş jolu öttü. Oşol beş jolkusunda teñ romandı jañıdan okup
jatkandagıday sezimde boldum. Bul, albette, avtordun darametinen bolso kerek.
üyünün tündügünön körüngön suuk jıldızdar daanalana tüşöt. Boroon kayradan
ışkıra sokkondo jıldızı jıbıragan kara köşögö asmandı çümköp, alar
marjanday kübülüp, je bolboso jer menen kök sapırılışıp jatkanday kaarduu
dobuş ugula kalat. «Boroon ulup, kördöy karañgı tün çümköp, eç nerseni körsötpösö
da, kiçinekey üyümdün kapşıtında kebelbey oturam go!» — dep oylondu Ulun.
Üy tamda jaşap, egin egip körbögön, too talaanı kıdırıp köçmön turmuş
ötkörgön, dolu tabigattı kaarduu dep özdörün alsız sezgen, oşondoy ele bardıgı teñ
kandaydır bir küç arkıluu atkarılat, degen işenimde bolgon uluttun saltın ıyık
körgön Ulundun bügünkü tünü mınçalık tınçsızdanuusunun dagı bir sebebi bar. Aga
tündüktön körüngön asman murdagıdan alda kaçan biyiktegendey, tündügün çarpıy
urgan alay-dülöy boroon özgöçö öörçüp ketkendey sezildi.
Bala süyüp, jañı gana ene salabatınan baarman bolgon Ulundu, birinçiden, et
jürögün jarıp çıkkan naristesi jubayı Yasukeydi kubanıçka bölögüçölük altı sanı
amanbı, degen oy, ekinçiden, balasının öñ-çırayı jubayının köönünö töp kelip,
özünö okşodubu, degen öñdüü eki oy katuu tolgontup turgan ele.
Kantse da, Ulun köp ötpöy uşul eki tüpöyüldün birinen köönü tındı. Bala
enesinin alakanınan kolun boşotup, jumgan muştumun jazdı. Karasa, balanın
kolunda taştay katkan çıymıttay kan bar eken. Bala anı oyunçuktan beter bekem
uuçtap alıptır.
Ekinçisi, jañı tuulgan naristenin kebete-keşpiri jönündögü sanaa. Baladan
küyöösü Yasukeydin nakta öz balası degiçelik eç kanday belgi körünböyt. Bir karasa,
Yasukeyge okşop turgansıyt, bir karasa okşobogonsuyt. Bala jönündögü sanaanın
tüpkü sebebi, naristeni bötönçö bir jigitke okşoyt dep aytuuga Ulundun köönü
çappayt. Çın çınına kelgende, bala alardın eç kimisine okşoboy, Ulundun nak
özünö gana okşop turgan bolçu.
Yasukey uulduu bolgondugun ukkandan kiyin emne oylop, emne koyörun boljoo Ulun
üçün mümkün emes ele. Özgö uruunun baatırlarının saltı boyunça, Yasukey da
koluktusunun koş boyluu ekenin eç kimge bildirbey, tımızın jürgön, kubanganı je

kubanbaganı özünö gana maalım ele, özgölörgö bolso, bir tabışmak. Kantse da, uulduu
bolgonun kabarloo arkıluu jubayının köygöyün tüşünüü Ulun üçün parız sezildi.
Jubayının oozunan «Balanı öltür!» degen söz çıkkan kündö da, buga tañ kaluuga
bolboyt.
Yasukeyge kabarlay ketken attokur abışka ertesi keçinde kayrıldı, balasına
Temüçin degen at koyuşu jönündö Yasukeydin aytkanın Ulunga oozmo-ooz jetkizdi.
Törögöndön beri sanaa deñizinde kalkıgan Ulun bul sözdü ukkanda köñülü jadırap,
sergiy tüştü. Antkeni, Yasukeydin naristege suuk ıray bildirbey turgandıgın
tüşündü. Birok, munun sebebinin tübünö jete albadı. Attokur abışkanın
aytkandarın tegeretip oylogonunda Temüçin dep at koyuunun maanisin ar kanday
tüşünsö bolo berçüdöy sezildi. Attokur abışka:
— Men aldayar taksır Yasukeydi izdep barsam, tatar taypasın oysurata
jeñgendikterin belgilep, toy ötkörüp jatkan eken. Aloolongon ottun janında
joodon kolgo tüşkön eki kol başçı çıtırata baylaluu turuptur. Toy saltanatı
ulanıp çegine jeteyin degende tigi eki kol başçının birin süyröp kelişip, başın
kesip alıştı. Aldayar taksır uşul jolku jeñişin este kaltıruu üçün uuluna oşol
başçının atın koyuunu tapşırdı, — dedi.
Balanın atı «jeñişti este kaltıruu» degen söz menen tutumdaş bolso, anın jönü
bir başka. Birok, başı kesilgen joo kol başçısının atın naristege koyuu
jurtçuluktu oylontpoy koyboyt. Yasukey balanın tuulganına ıraazıbı, ıraazı
emespi, bul Ulunga dagı ele tabışmak boydon kaldı. Atasının kim ekendigin
jadagalsa enesine da anık emes bul ımırkay, akırı, moñgol uruu başçısının
üyündö Temüçin degen at menen tuñguç uul katarı baktıluu toroldu, ösüp jetildi.
Ulun töröttön kiyin denesi ısıp-küyüp, ölösölüü bolup bir neçe kün jattı.
Etinin ısıganı basañçalap, esin jıyıp, başın arañ kötörgön Ulundun nursuz
közdörünö eñ murda çaldıkkanı Temüçindi kötörüp turgan Yasukey boldu.
Ulun on ay murda ele Yasukeyge tiygen. Al olhonot uruusunan ele. Anı merkit
uruusunun bir jigiti oljogo alıptır. Merkit eline baruuçu joldo — Onon
darıyasının boyunda Yasukey Ulundu oljogo tüşürgön. Ulun merkit jigitinin on neçe
jolku katışuusunan kiyin gana Yasukeyge tiydi, balanı törödü. Uşul müşkül
sebebinen al balanın öz atası dep eki jigittin birin daana aytıp bere albayt.
Ulun Temüçindi kötörüp turgan Yasukeyge közünün kıyıgı menen gana karadı.
Yasukey başınan ele baatır atanıp, el karatıp, jurt biylegen er jürök azamattardan
bolçu. Anın sumsayıñkı jüzünön meerim bilinbese da, şadıluu manjalarına
Temüçindi kondurup alıp, booruna basıp turgan körünüşü Ulunda mookum
kandırarlık jıluu sezim kozgodu. Jubayı Yasukeydin betinen ööp koyuuga daay
albadı, birok aga degen süymönçülügü ısık jaşka aylanıp betinen monçoktoy
kuladı.
Al kezde, moñgol uruuları irege jayıp konuştangan Uluu Sepildin tündük jagı
— Ak-Kamaldın tündügündögü keñ çölkömdü bir kıyla köçmön uluttar mekendööçü.
Alar bayır algan jerdin çıgışı — İngen aşuusuna, batışı — Sayan, Tannu, Altay,
Teñir-Toogo tüştük jagı — Uluu Sepil arkıluu Kıtay menen, Gobiy çölü arkıluu
Batış elderi menen, tündük jagı — Baykal kölünün tegeregindegi jerler menen çek
aralaşçu. Sibirdin uçu-kıyırına köz jetpegen talaasındagı elder menen
tutaştırgan uşul too-taş, darıya-özöndör, çeksiz ketken een talaa-erme çöldör
kurçagan keñ böksölördü altı darıya tuurasınan kesip ötöt. Onon, Yingun, Kerülen
darıyaları Amur darıyasına al arkıluu Ohot deñizine, Tugla, Orhon, Selengi
darıyaları Baykal. kölünö kuyat. Uşul altı darıya böksö toolordon baştalıp, jaşıl
jayıt, tünt tokoylordu payda kılgan. Bir kança uruu, taypalar, köçmön uluttar tee
atam zamandan tartıp ele uşul öñürdü paanalap, baştarına üy tigip, booruna kazan

asıp, jırgap-kuunagan je tündügü tüşüp, otu öçüp, tukumu tuzday kuurugan boluçu.
Kundar menen jujañdar, türktör menen uygurlar da uşul çölkömdü mekendeşip,
oljoluu eseptelgen tüştüktögü jerlerge taasirlerin keñeytmek boluşkan. Oşon üçün
da, Kıtaydın ar kıl doorlordogu biylööçülörü Uluu Sepildi sogup, tündüktögü
köçmön uruulardın çabuulunan saktanıp kelişken.
Moñgoldordun bul çölkömgö kaysı doordo kelip konuştanganı anık emes, birok
alar VIII kılımdın aldı-artında başka taypalar öñdüü ele türktördün, VIII
kılımdın orto çeninde türktördü özünö bagındırgan uygurlardın biyliginde, al
emi IX kılımdın soñunda uygurlardın ordun baskan tatarlardın biyliginde
bolgondugu anık. Birok, moñgoldor tatarlardı jeñgen soñ küç alıp, tizginge ee
boldu. Öz aldınça mıyzam-jarlık tüzdü. Kandaştık baylanışı jok uluttar
özdörünçö jer eelep, böksölördögü jayıttarga çaçırañkı konuşup, jıldar boyu mal
üyürlörün, ayal zattarın, jayloo-jayıttarın talaşıp ömür sürüşkön.
Temüçin eresege tolgon XII kılımdın orto çenderinde da moñgol taypalarınan
başka kırgız, oyrot, merkit, tatar, kerey, nayman jana oñgut (uvak) öñdüü köptögön
taypalar moñgol böksölöründö jaşooçu. Moñgol taypası menen tatar taypası oşol
örööndördögü başka taypalarga bolgon biylikti kolgo tüşürüü maksatında öz ara
salgılaşıp turuşkan. Temüçin tak uşul eki taypanın öz ara kagılışuuları çielene
tüşkön doordo torolup, er jetti.
Ar kıl taypalar ortosundagı bak talaştık çaykaştardan sırtkarı al
taypalardın öz içterindegi müdöö kagılıştarı da basañdabagan. Moñgol taypası öz
içinen uruu-uruularga bölünüp, jeke-jeke jer eeleşip, kıykım tapsa ele salgılaşa
ketişçü bolgon. Yasukey biylegen bürjügünün uruusu ezelten moñgoldordu tüptöp kele
jatkan uruu ele da, alardan bir jamaat moñgol taypasınan tartıp bütkül moñgol
elin biylegen dalay-dalay jetekçiler çıkkan. Yasukeydin çoñ atası Habul tuñguç iret
han boldu, al bülündü bolgon moñgol ayıldarın biriktirip, özgö taypalardın
çabuulunan saktanıp, öz talamın korgoo jönündö mıyzam-erejelerdi kirgizdi.
Ekinçi han Dayçıtut taypasınan çıkkan Ambagay bolgon. Üçünçü nöömöttö gana
kayradan Bürjügün uruusuna handık çen tiyip, Yasukeydin atası Hotola handık kurdu.
Al emi Yasukeydin özü törtünçü han bolçu.
Temüçin Moñgol böksösündö payda bolgon uşunday şartta tuulup, moñgol
taypasın biylööçünün üyündö er jetti. Al ekige çıkkanda enesi Ulun Hasardı, Hasar
ekige çıkkanda Hajundu törödü. Bul üçöö teñ erkek bala bolçu. Temüçindin Hasar,
Hajun degen eki inisinen başka, Yasukeydin dagı bir ayalınan tuulgan, özünön bir
jaş kiçüü Bekter, eki jaş kiçüü Belgüdöy degen eki inisi boldu. Temüçin eneleş eki
inisi jana künü katından tuulgan eki inisi bolup bardıgı bir üydö çoñoydu. Yasukey
çürpölörünö çın dilinen kubanıp, beş balasın birdey kördü, bir da birin özgöçö
erkeletpedi, ala körbödü. Al emi, Ulun da uşunday iştedi. Özünön tuulgan baldar
menen künüsünön tuulgan baldardı teñ karap, birin jakşı, birin jaman debedi.
Yasukey Temüçindi alalabaganınday ele, Ulun da Yasukeydin başka ayalınan törölgön
baldardı ala köz menen karagan jok. Bul jagınan Ulun ötö eptüülügün körsötö aldı.
Temüçin jeti jaşka çıkkanda, Ulun Temügeydi törödü. Jeti jaşar Temüçin
kurbaldaş baldarına karaganda sööktüü, alduu-küçtüü bolgonu menen köp süylöbögön,
süylöp kalsa tuş keldi bojuray berbegen, uruş-talaşka jolobogon, kokusunan uruştalaşka kabılıp kalsa, eç nerseden taymanbay çırdaşkan jaktın sögüp jatkan
sözdörün sabırduuluk menen ugup, al aytıp bolgon soñ gana tieşelüü joobun berüüçü
baldardan bolup östü. Al emi, kordugu ötüp ketkenderdi daroo kol salıp sabooçu,
koluna urungan ele nerse menen uruuçu, başın balçıkka malıp alıp tepkilööçü.
Temüçindin uşunday kaarduu araketterin körüp araçaloogo kelgen çoñ baldar anı:
«Unçukpas, tünt, jakşılıktı bilbey turgan jan!» — dep sanaşçu. Oşol üçün alar

anı eresege jetken kişi katarı oyloşup, a degende ele çoñ baldar menen
uruşkanday uruşa keteer ele.
Demeyde Temüçin közgö çaldıkpagan, köp süylöbögön bala boldu. Agalık sezim
menen kiçinekey böböktörünö jol berip, enesine jarmaşıp beymaza kıluuçu emes,
birok anın da adattagı baldar öñdüü ele ene meerimine bölöngüsü kele turgan.
Temüçin jeti jaşınan tartıp ele öz taypasınan çıkkan uluu muundar jönündögü
sanjıra-jomoktorgo kulak töşödü. Temüçindin Bültöçüy degen bir kıyır tuuganı
bar ele. Al jaş kezinde jalañdagan azamattardın biri bolgon. Emi beti-başın
koyuu tük kaptap çal boldu. Al baldarga meerimdüü, booruker, sözgö ötö çeçen kişi. Al
Yasukeydin üyünö anda-sanda kelgen tuugandarına ata-babasının ulamıştarın aytıp
berer ele. Al aytkanda da ata-babalarının sözdörün öz kulagı menen ukkanday,
araket kıymıldarın öz közü menen körgöndöy maşına keltire süylöp, ugarmandardı
tim ele köşültüp jiberüüçü. Kişiler çogula kalsa boldu, oyuunan tokup, jadında
jaşırıp kelgen kıyla-kıyla añgemelerdi narı janduu, narı ukkuluktuu taamay
aytuuçu. Ayrım adamdar anın añgemelerin esterine saktap kalışsa da, dal özündöy
aytıp berüü kaydaa! Bul öñdüü tügönbös mol añgeme-ulamıştardı Bültöçüy
baatırçalık esterine saktaarına da közdörü jetçü emes.
Bültöçüy baatır jomogun baştaarda jurt bilgen añgemelerdi içinen aytıp
aluuçu.
Batuusagan, Batuusagandın balası Tamaça, Tamaçanın balası Horıçar mergen,
Horıçar mergendin balası Ujum Buurul, Ujum Buuruldun balası Salıhaçuu,
Salıhaçuunun balası İknüdün, İknüdündün balası Şiñsüçi deçü al ata-babalarının
estüü-baştuularının atın aytıp, anan dagı ulay tüşçü:
— Şiñsüçinin balası Harçu, Harçunun balası Buryasigtey mergen, Burjigteydin
Manguljungua degen suluu baybiçesi bolgon eken, andan Torguljunbayın degen uulduu
boluptur, Torgoljunbayındın Börükçüngua degen ay menen kündöy baybiçesi,
Borulda Süyölbiy degen jaş attokuru jana Dayır, Bor degen eki çıgaan külügü
bolgon eken, — dep saymedireçü al.
Çeçenderibiz aytkanday bayanday albaspız, dep iymengender añgemelerin çort
toktotuşçu. Ay menen kündöy baybiçesi, eki çıgaan külügü, jaş attokuru bolgon
onunçu urpak Torguljunbayından kiyin tuulgan baldardın sanı köböyüp
ketkendikten, este saktoo jöndömü ukmuştuu Bültöçüy çeçendey adamdarga gana
añgeme ayttıruudan başka arga jok ele. Jurttun moyuganın körgön Bültöçüy içinen
ıraazılıgın bildirip, bırış baskan betinen kubanıçı jıltıldap, añgemesin
ulanta tüşüüçü. Anın añgemesi moñgol ulutunun ar bir doordogu başçılarının
attarın tizip aytuu menen ele bütçü emes.
— Torgoljunbayın menen anın baybiçesi Börükçüngua ötö ınaak ötkön erdikatın bolgon eken. Birin biri ötö ayagandıktanbı, aytor, bul eköö jalgız közdüü
balaluu bolot da, aga Duba Sokur dep at koyuşat. Anın mañdayına bütkön jalgız közü
üç künçülük alıstagı nerselerdi körüüçü keremet köz eken. Alar Duba Sokurdan kiyin
Dobu mergen degen bala süyüşüptür. Eki bala köp ötpöy ele ötö jigerdüü jigitterden
bolup jetilişiptir. Kündördün birinde, aga-ini añ uulap çıgışıptır. Duba Sokur
meykin talaaga köz jiberip: «Teetigi terebelde boygo jetken kız kelatat. Anın
ötöör jolu tigi. Erteñ oşol jerge kelgende anı oljolop saga alıp berem» — deyt.
Dobu mergen buga ança işene berbeyt. Birok, ertesi oşol jerge barıp turuşsa,
uzatıp bara jatkan kızdı ortogo algan bir top kişi jetip kelişet. Duba Sokur
dürmöttüü jaasın, kılıçın ala bularga tap beret.. Oşentip, uzatılıp bara jatkan
kız Alvingua Dobu mergendin ayalı bolup kalgan eken. Bular köp ötpöy balaluu
boluşat. Çoñ uuluna Belkünödöy, kiçi uuluna Bökünödöy dep at koyulat da, Gua Dobu
Belkünödöy uruusu menen Bekünödöy uruusunun tüpkü tegine aylanat. Alvinguanı algan

Dobu mergen eki uulu menen ayalın artına taştap, jaştayında ele tigi düynögö sapar
çeget. Alvingua küyöösü ölgön soñ da üç bala törögön deşet. Birok, kaada saktap
küyöögö tiybeyt. Anda, kantip balaluu boldu deysiz go? Ar jolu boyuna bala
bütöördün aldında kögültür asmandan tüşkön bir şoola tündüktön Alvinguanın
denesine tiet eken da, al koş boyluu bolot eken. Uşunday keremetten tuulgan
Buhuhatki, Böktösalji, Bodunsar Muñkugü sıyaktuular Hatkin uruusu, Saljuhut uruusu
jana Bürjügün uruularının ata-tegi boluptur, — dep kızıktuu añgemesin sozo tüşçü.
Bültöçüy çeçen Bodunsardan kiyinki çıkkan urgaalduu baatırlardın erdikterin
narı janduu, narı taamay aytuuçu. Bodunsardan Yasukeyge çeyin on ata ötkön eken.
Bular jönündögü sanjıra ötö uzun bolgonduktan, ar tündö anın baarın aytıp tügötö
alçu emes.
Jeti jaşar Temüçindi Duba Sokur jönündögü ulamış kızıktırganı menen,
başka okuyaları taasirsiz narı tüşünüksüz sezildi. Anın orduna Bültöçüy çeçen
bütkül taypa baş koşkon çoguluşta jomokçu, sanjıraçı aksakaldardın biri katarı
supada turup, moñgol ulutunun jaraluu tarıhın beşik ırının obonuna salıp aytıp
berse, mınday mazmuundagı sanjıralar Temüçindi kızıktırıp, kumarlandıra
tüşmök.
— Kudaydın kudureti menen baktıluu tuulgan Börtö Çono özünün kılımdı baskan
suluu kelinçegi Guamarıl menen birge deñiz-okeandardan ötüp, Onon darıyasının
boyundagı ırıs-keşiktüü Burhan Haldun toosun mekendep jürgöndö Batuu Sagan degen
bala süyüşüptür, — deçü Bültöçüy çeçen.
Beşik ırı obonu menen baştaluuçu bul çakan jomok kıska mezgildi gana kamtıy
aytıluuçu. Birok, Börtö Çono menen Guamarıldın uulu, eldin ata-babası Batu
Sagandın düynögö kelgeni jönündögü añız bürjügün uruusunun tuşunda, asırese,
dayçıguttar tuşunda aytılsa da, moñgol koomçulugunun köñül-sezimin özgöçö
dürkürötör ele.
El uşunday añızdarga ayabay işenişken.
— Deñiz-okeandar degender jer tübünün batış jagında bolgon eken. Düynödö
teñdeşi jok Börtö Çono kudaydın kudureti menen oşol deñiz-okeandardı kesip
ötüp kelip, suluu Marılga üylönüptür. Burhan Haldun al kezde adam balası barıp
körbögön aska-too eken. Moñgol taypaları payda bolgon kündön tartıp ele uşul
toodo tiriçilik ötkörüşkön, — dep aytılat al añızda.
Temüçin Börtö Çono jönündögü añızdı ukkanda katuu taasirlenip, özünün Börtö
Çono menen Guamarıldın urpagı bolgonuna özgöçö sıymıktandı. Al emi, bulardın
urpagı emesterdi özündöy bolo albagan, jazıksız el, dep sanadı. Kıskası, Temüçin
öz denesinde Börtö Çono menen Guamarıldın kanı bar ekendigin özgöçö bir abroy
dep bildi.
Bültöçüy sıyaktuu uluu muundar aytkan ukmuştuu beşik ırları kiçinekey
Temüçinge ayrıkça zor okuyaday bilingen. Uluu muundar aytkan jomoktordun
mazmunun jeti jaşar Temüçin toluk tüşünüp jete albagan jerlerin enesi Ulun
tüşündürüp berdi. Temüçin uluu muundar aytkan beşik ırının ırgagınan düynödö
teñdeşi jok baatır Börtö Çono 1 menen ayday aruu Guamarıldın kanday öñ-tüstö
ekenin içinen elestete aluuçu.
Börtö Çono menen Guamarıldın kanı eñ tüpkü ata-baba eseptelingen Batuusaganga
kuyulgan, andan kiyin bolso, aralıktan alda kança ata ötüp barıp uşul Temüçinge da
kuyulgan.
Temüçin jogorku jomoktu ukkandan kiyin Bültöçüy çeçen başka jomoktorun
meesine kuyup jatsa da, özünö tarta albadı. Temüçin bürjügün uruusundagılarga

Börtö Çono — moñgolço: «Kök jal», «Kök börü».

aşkan suluu Alvinguanın kanı asman meykindiginen tüşkön şoola menen koşo
kuyulgandıgı jönündögü jomoktu dalay jolu mayın çıgara aytkanın Bültöçüydön öz
kulagı menen uktu. Birok, bul jomok Börtö Çono menen Guamarıl jönündögü jomokko
karaganda ança dele keremettüü sezilgen jok. Temüçin özülörünün — bürjügün
uruusundagılardın kanına asman meykindiginen tüşkön şoola aralaşkanı
özgölördön jogoru turarıña sıymıktansa da, Börtö Çono menen Guamarıldın kanı
bütkül moñgol elinin denesine tegiz kuyulsa, andan da zor abroy bolmok, dep
eseptedi. Uşul işenim bütkül moñgol ulutunun urabas tiregi bolmok.
Temüçin toguz jaşka çıkkan jıldın köktömündö enesi Ulun bir kız törödü. Aga
Temülün dep at koyuştu. Temüçin Temülündün kanında Börtö Çono menen Guamarıldın
kanı barbı, jokpu degen masele üstündö ayabay oylondu. Akırı, Börtö Çono menen
Guamarıldın kanı bir eneden tuulgan Hasar, Hajun, Temügey öñdüü aga-inilerdin
kanı turgay künü katından tuulgan Bekter, Belgüdöylördün da kanına siñgendiginen
kümöndönbögön Temüçin, emi karındaşı Temülündün da kanına siñdi degen oygo
kele algan jok.
Temülün tuülgan kezde toguz jaşka kirgen Temüçinde, meyli alar uluu bolsun, je
kiçüü bolsun, ayaldar jönündö murunkuga okşobogon başkaça bir pikir payda bolgon
ele. Anın oyu boyunça, ayaldardın kanına tek gana Guamarıldın kanı siñüügö tiyiş,
Börtö Çononun kanı siñüügö taptakır mümkün emes. Bir künü uşul masele jönündö
enesi Ulundan takıp surap kirgende enesi:
— Erkekter menen ayaldarda kanday ayırma bar? Moñgoldordun ayal-erkekterinin
bardıgına teñ ata-babalarının kanı siñgen,— dep joop berdi.
Enesinin joobu Temüçindi alımsındırbadı. Temüçin köp süylöök ayaldardı
jaktırçu emes, alardın janına jologusu da kelçü emes. Ayaldar menen birge boluuga
da karşı boluçu. Al soguşka baralbagan çabal adamdarga deñiz-okeandardan ötüp
kelgen Börtö Çononun kanı siñgen jok, dep karooçu.
Temüçin kızdar menen oynogondu başınan ele jaktırçu emes, birge oynomok
tursun işi tüşpösö bir ooz söz aytçu da emes. Munu köp süylööktördü jaman köröt
degenden körö, andaylarga moñgol kanı siñgen degendi namıs köröörü toguz jaşar
Temüçindin söögünö siñgen kasiet deş ılayıktuu ele.
Oşol mezgilden tartıp Temüçin tegeregindegi işterge üñülö nazar sala turgan
boldu. Boyu da başka baldarga karaganda tez östü. Az sözdüü, çatak kıyalduu bul
balanın akıl-esinin jetilüüsü da başka baldardan bayöo kalgan jok.
Temüçin alban türdüü jagdaylardı tüşünüügö kızıktı, oşondoy ele köp işterdi
tuyup da jürdü. Atası Yasukey menen enesi Ulundun könümüş maekterinde murdakıdan
başkaçaraak özgörüülör jok bolso da, anın baarı emi Temüçinge tereñireek sezim
tartuulay baştadı. Atası menen enesinin bürjügün uruusundagılardın aljay
tarıhı, alardın moñgoldor arasındagı taasiri, arılap aytkanda, moñgoldordun
moñgol böksösün mekendegen elder arasındagı rolu jönündögü maekterin Temüçin
emi toluk tüşünüüçü boldu. Al bular gana emes ayıl-apa arasındagı işter, ayalerkekterdin sözdörü, çoguluştardagı talkuular arkıluu da türkün-tüstüü okuyalardı
ötkür meesine kuya berdi, dene jana akıl-es jagınan kemeldene, er jete tüştü.
Moñgol ulutu içindegi büjürgün uruusuna karaştuu öz atası Yasukey menen
Dayçıgut uruusu ortosundagı arkı-berki jaysızdıktardın kesepetinen berekebirliktin kaça baştaganın, türdüü işterde kelişim bolboy jürgönün, baarıdan
murda Temüçin tüşündü. Dayçıgut uruusu murdatan ele bürjügün uruusuna taandık
bolup kelgen. Tek ekinçi urpak katarı Ambagay han bolgondon kiyin gana alar öz
tizginin öz koluna alıp, özün özü biylep, dayçıgut uruusu atangan boluçu. Jol-josun
boyunça alganda, bul eki uruunun karım-katışı çoñ agın menen kiçine ayrıktın
katışınday boluuga tiyiş ele. Birok, Yasukey han bolgon soñ, dayçıgut

uruusundagılar: «Biz Ambagay handın ürüm-butagıbız!» dep duuldaşıp, başka uruutaypalardı öz çöyrölörünö toptop, kıldan kıykım taap, Yasukey handın mıyzamjarlıktarına moyun sunuşpadı. Munun özü moñgoldordun içki jagında çırçataktardın köböyüşünö sebep boldu.
Moñgol taypasına dayçıgut uruusunan başka dagı bir neçe uruu karar ele. Alar
bürjügündörgö je dayçıguttarga taandık bolup jürdü. Moñgol taypaları Yasukeydi
han kötörüp birlikke kelgensigeni menen, iş jüzündö eki topko bölüngön boluçu.
Moñgol taypasının içki jagdayı uşunday bolgonunan tışkarı, özgö uruutaypalar menen da kagışa ketip turgandıktan Yasukeydin şaştısı kete baştadı.
Moñgol taypası eñ çoñ taypalardın biri tatar taypası menen başınan ele ırkı
kelişken emes. Mına uşundayça Moñgol böksösündögü bardık taypalardı
biriktirüü maselesi aldıñkı katardagı işke aylandı. Moñgol böksösündögü köçmön
elderdi biriktirüü — ıntımaktuu tınç jaşoo üçün da, iregeleş oturgan Altan
Handıgı 1 (Jin solalası), Tañgıt handıgı, Uygur handıgı sıyaktuu baraanduu
handıktar menen bolgon mamilelerdi çeçüüdö da özgöçö maanige ee jumuş ele.
Moñgol böksösündögü taypalardın birigüüsünö özgöçö Uluu Sepildi Çep kılıp koñşu
oturgan Altan handıgı karşılık bildirdi. Antkeni, Moñgol böksösündö biri
birinen alıs konuştangan eldin birigip zor küçkö aylanıp, uyuşuusu Altan
handıgına karata aytkanda kubanaarlık okuya emes ele. Oşon üçün, al böksödögü
mayda-barat uruulardın birigişinen şıbırt bilineer zamat ar kıl argalardı
koldonup, alardın birdigin buzup, ıntımaksızdıgın küçötüügö umtulup jattı.
Moñgol taypalarının tuñguç hanı Habul, ekinçi hanı Ambagay, üçünçü hanı
Hotolo, al emi azırkı Yasukeyler birimdikti işke aşıruuga bel baylap arakettengen
bolso da, anın baarı Altan handıgının tukuruusu menen kozgolgon tatar taypasının
toskoolduguna uçurap keldi. Habul handı Altan handıgının elçisi uu berip öltürdü.
Ambagay handı tatarlar Altan handıgına karmap berip, oşolordun kolunda öldü.
Hotolo handın özü, agası, inisi bolup altı kişi tatarlar soguşunda kurman boldu.
Açıgın aytkanda, Temüçindin çoñ atası menen anın aga-inilerinin köbü tatarlarga
karşı soguşta kaza tabıştı.
Yasukey Tatar taypasına oysurata sokku urganı üçün Temüçin es tartıp, er jetip
algıça jagday bir çama tınçıgan boluçu. Birok, Altan handıgı tatarlardı koldop
turganda, mongol taypası menen anın ortosunda kagılışuu bolboy koyuşu, al tügül,
kündördün birinde dürt etip soguş jalını tutanbay koyuşu mümkün emes ele.
Temüçin moñgol taypasının kas duşmanı tatar taypası menen Altan handıgı
ekendigin barmaktayınan ele tüşündü. Tatar taypası degen at menen Uluu Sepildin
ar jagındagı Altan handıgı degen at kiçinekey Temüçinge jin-şaytandın atınday
ele uguluuçu.
Bir künü Yasukey üyündö arak içip oturup:
— Dayçıguttardı tukum kurut kılmayınça, tatarlardın tübünö jetmeyinçe bel
çeçpeym! — dep kaldı.
Atasının bul sözün ugup oturgan Temüçin: «Dayçıgut menen tatarlardı joygon soñ
Altan handıgın joyöm, dep nege aytpayt? Munusu kanday?» — dep özünçö tañ kaldı. Al
uşul oyun atasına aytkanda:
— Altan handıgın joyuu oñoy-oltoñ iş emes. Moñgol böksösündögü taypalardın
bardık askerlerin jıygan kündö da anın sanı 200 miñden aşpayt. Al emi, Altan
handıgının mından on ese köp askeri bar. Sen sıyaktuu adamdar körbögön, ukpagan

«Uygur tarıhın» jazgan Kıtay tarıhçısı Lyu Zişao: «Bizdin zamandın 1115-jılı Açuda Jirjin (Jirjit)
uruuların biriktirip Jin solalasın (Altan Handıgın) kurdu» dep jazat. Kıtayça jin — altın degendi
bildiret. Kıyazı, Jinjittur altındı — altın dese kerek.

sonun-sonun karuu-jaraktar alarda köp, — dedi Yasukey jılmayıp. Anan al, ata joosu
jönündögü sözün toktoto koyup, Uluu Sepildin arkı betindegi Altan handıgı menen
anın ar jagındagı Suñ padışalıgı jönündö süylödü: — Al jerlerdegi adamdar
dubaldar menen kurçap, şaar-şaarçalar salışat. Kirpiçten, jıgaçtan jasalgan
tamdarda oturup tiriçilik kılışat. Ömür boyu bir jerde turuşat. Arı-beri
köçüşpöyt. Alardın ar kimisinin öz aldınça jumuştarı bolot, soodagerleri dükön
açıp kerek-jaraktarın satsa, eginçileri jer aydap, egin eget. Ökmöt kızmatkerleri
mekemelerge barıp kızmat iştese, askerleri koldoruna kural-jarak alıp soguş
maşıguuların ötkörüşöt. Butkanaları, biyik-biyik tamdarı bolot.
Temüçin: Tüşkö da kirbegen uşunday da sonun el boloorbu? Iras ele uşunday el
bolso, alardan toluk kabardar bolgon jön eken — dep oylodu. Anan, atasına köp
suroolordu jaadıra baştadı. Birok, anday elderge özü barıp körbögön Yasukey
suroolorgo kenen-kesiri joop bere algan jok.
Bültöçüy karıyanın bilbey turganı jok, al köp tañ kalaarlık işterdi süylöp
bere alat, dep oylogon Temüçin kündördün birinde Suñ padışalıgı menen Altan
handıgı jönündö andan suradı ele, Bültöçüy çeçen buydalbastan:
— Tigi Lu padışalıgı, — dep söz baştadı al Temüçindin bileyin degenin
aytpay, Lu padışalıgının kanday kurulgandıgın misal keltire bayandap, Altan
handıgının Ambagay handı öltürüüdögü sebepterin aytıp kirdi. — Tatarlar Ambagay
handı karmap algan soñ, baylap Altan handıgına alıp barıp beret. Alar anın
moynuna moyunturuk salıp, terisin tirüülöy sıyrıp, etin keskilep öltüröt. Ambagay
han jürök jutkan baatır ele, ölööründö attokuru Balakişke: «Ayılga tirüü baralsañ
beş manjañardın köböösü sögülgönçö, on manjañardın eti şılıngança kayrat
kılıp, menin öçümdü alıçu bolgula!» — dep tapşırat. Balakiş elge kaçıp kelip, bul
sözdü jetkizdi. Munu ukkan jurttun baarı közdörünö jaş alıp ıylaştı, men da
ıyladım, atañ da ıyladı.
Tigi düynögö ketken japaldaş boyluu bul abışkanı Temüçin bir neçe jıl murda
enesinin tizesine çıkanaktap oturup körgön boluçu. Oşol üçün bul kişi jönündö
anın tüşünügü bar ele. Ambagay handın ayanıçtuu abalın esine alganda, Temüçindin
kökürögü ızaluu kekke tolup ketüüçü. Al: «Altan handıgı atam aytkanday oñoy-oltoñ
kol saluuga bolboy turgan el eken!» dep oylodu. Altan handıgı birde kişilerdin
tüşünön çıkkıs kımkuut çoñ el öñdüü elestese, birde özdörünün ekinçi hanın
öltürgöndüktön, jarık düynödö birge jaşoogo arzıbay turgan «Beş manjanın
köböösü sögülgönçö, on manjanın eti şılıngança» tireşip, kek alınuuçu el katarı
tuyuldu.
Temüçin toguz jaşka çıkkan jılının jay mezgilinde Yasukey Ulundun tilegi
menen, anın özün eerçitip, Ulundun törkünü — olohonot taypasına attandı.
Bul Temüçindin tuñguç iret saparga attanuusu ele. Al toguz jılda körgön
bilgeninen taptakır başkaça sapar boldu. Moñgol taypaları jıldın tört
mezgilinde teñ jayıttardı kıdıra köçüp jürsö da, Burhan Haldun toosu menen Onon,
Kerülen darıyalarının boylorunan alıstap kete albay turgan, konuştarı da azoo
tabiygattın kabagına jaraşa birinen biri ötö alıs bolçu emes. Temüçin öz elinin
too-taş, say-salaalarına kanık bolgonu menen özgö jerdin jaratılıştık abalınan
kabarsız boluçu. Al uşul jolku saparında tabiygattın özgöçö körünüştörün öz közü
menen kördü. Saparga çıkkan on çaktı kişi salt atçan ele da, azık-tülük, kerekjaraktarın artkan on atan töönü jetelep alışkan. Alar Kerülen darıyasın jeektey
bagıt alıp, birde darıyanı tepçip ötsö, birde kalıñ tokoylordu aralap, keede salaasalaa adırlardı arıtıp, keede kumduu çöldörgö kabılıp degendey, jolun ulanta
berişti. Keede köldör da kezdeşe kalat. Künügö ulangan sapar Temüçinge ötö kızık
sezildi. Bulardın saparı aşıgış bolbogon soñ, joldo katar añ uulaşıp, balık

karmap, jay kele jatıştı. Bular Ulundun eline jakındap kalganda, kütpögön jerden
bagıtın özgörtüp, başka jakka tizgin buruştu. Antkeni, alar Sekser, Sohorgo
toolorunan aşıp tüşköndö Koñurat taypasının başçısı Tayçeçen baştagan bir top
kişi jolugup kalgan ele. Eki taypanın başçıları adatta birin biri körüp jürgön
bolso da, bul jolku kezigişüüdö özgöçö sır çeçişe ketişti. Tayçeçen bulardın
saparının jönün bilgenden kiyin, Olohonotko bargızıp ubara kılbay ele, Koñurat
jergesine alıp ketüünü oylop:
— Balañız Temüçin maga katuu jaktı, menin Börtö degen kızım bar, nike buyursa
eki bala baş koşuşup, ısık-ınak ötüşsün, — dedi eñkee salmak menen.
Yasukey bul taypa başçısının oylogon oyun jaşırbay ayta salgan, açık-jarık
münözün jaktırdı. Kala berse, Koñurat taypasının ötö bay el ekenin da bilüüçü.
Oşon üçün Tayçeçendin sözün ep körüügö tuura keldi.
Koñurat taypası menen kudalaşuu Muñgul taypası üçün da paydaluu ele.
Uşul çeçimge kelgen eki jak bagıtın özgörtüp, İngen aşuusunun ar jagındagı
jayıttardı közdöy tizgin buruşkan ele. Muñgul böksösündögü taypalardın içinde
uluu Sepilge jakın jerlerdi mekendegen Koñurat taypası Altan handıgının
madaniyatın oñoy kabıldagandıktan, başka taypalarga karaganda madaniyattuu
eseptelüüçü.
Koñurat elinin al jayı Muñgul taypasının al jayınan alda kança jakşı
boluçu. Jeegine köz jetkis melmildegen jayık talaalarda alardın jer
mayıştırgan çarba malı jatuuçu. Tayçeçendin üyü Yasukeydin üyünö karaganda bay
narı, ookattuu, özgöçö kooz köründü. Ar jakta jatkan kımbat baaluu añ-terileri,
jergiliktüü buyumdarga almaşılıp kelingen üy-emerekteri Yasukey menen Temüçindi
tañ kaltırdı. Türkün tüstüü sırdalgan idişter, alban türdögü jasalgalar, kiyimkeçekter, pil tişi, tigiler ömürü körbögön asıl taş buyumdarı ayabay köp eken.
Bularga salıştırganda Muñgul taypasının üylörü kedey narı jupunu eken. Temüçin
munu başınan ele bilgen.
Temüçinden bir jaş uluu — on jaşar kız Börtönü Yasukey bir körgöndö ele
jaktırdı. Tal çıbıktay buralgan kelbettüü kızdı Temüçin da jaman körgön jok.
Kömürdöy kara çaçı appak jüzünö jaraşıp turat. «Kara tatardan başka ak tatarlar
da bolot» degen sözdü barmaktayınan ugup kele jatkan Temüçin bul sözdün tögün
emestigin uşul jolu Koñurat taypasına kelgende bildi. Tayçeçen konoktorun üç kün
sıylagan soñ: «Temüçin mında kalsın, ayıldın adamdarı menen taanıştırayın»
dedi. Yasukey da munu jön kördü. Bölök taypada kaluu ıñgaysız körünsö da, paydaluu
jagı köbüröök ekenin bilgen Temüçin atasının sözü menen Tayçeçendin üyündö
kaluuga makul boldu.
Yasukeyler Burhan Haldun toosun betke ala attanıp ketkenden kiyin Temüçin özgö
tildüü özgö kaada saltı bar elde ömür sürö baştadı.
Temüçin on üç jaşka tolgongo çeyin Tayçeçendin üyündö boldu. Al boloçok
koluktusu Börtögö ança etibar berbegeni menen, al jerdegi ömür-tiriçiliktin ar
kaysıl tarmaktarına çoñ kişilerçe üñülö nazar oodara jürdü. Bul taypa özgö
taypalardın çabuulunan saktanuu üçün özgöçö tarbiyalangan jigitterdi sakaday sak
karmaşat eken. Atka çabendes, şıkaalaganın jaza ketirbegen mergen jigitter uurukarakçılardan saktanuu, mal üyürlörün korgoo üçün een talaalarda soguş
ıkmalarına, buta atuuga maşıgışat eken. Temüçin da Tayçeçendin uruksatı menen
alarga koşulup maşıgıp jürdü. Temüçindin uşul jolku eñ çoñ oljosu, anın Altan
handıgı jönündö bilip tuygandarı boldu. Altan handıgının soodagerleri top-tobu
menen Uluu Sepilden ötüp, uşul öñürdögü taypalardı aralap sooda-saktık kılışçu,
Temüçin Onon darıyasının boyunda bile albagan işterdi uşul soodagerlerdin
sözdörünön bildi. Aga eñ kızık tuyulganı, meyli Altan handıgında bolsun, meyli

anın ar jagındagı Suñ padışalıgında bolsun bardık biylik bir gana kişinin
kolunda bolup, askerler da oşol bir kişinin amiri boyunça iş jürgüzö
turgandıgında boldu.
Temüçin on üç jaşka çıkkan jıldın köktömündö bürjügün ayılınan Yasukeydin
tuuganı, otuz jaştar çamasındagı Meñgilik degen kişi anı alıp ketüü üçün koñurat
ayılına elçilikke keldi. Meñgilik tegi-jayın toluk aytpay ele: «Yasukey körbögönü
köp bolgon balasın sagındı» degendi gana ayttı. Tayçeçen tübü tuyuk bul sözdön
şeksinse da, bala kaytarılsın degen çeçimge kelip, Temüçindin eline ketüüsünö
ıraazılık berdi.
Meñgilikten atasının o düynögö sapar tartkanın ukkan Temüçin aşıgıp kündöptündöp jol jürdü. Yasukey añ uulap jürüp, mergençilerdin kaadası boyunça bir tatar
ayılının maarakesine katışkan eken, alardın uu salıngan tamagın bilbey içip, üç
kün katuu azaptanıp, mingen atının tıñdıgınan üyünö tirüü jetken. Birok, akırı
oşondon jakında közü jumuluptur. Yasukey dalay ömürün tatarlar menen karmaşuuga
arnap, alarga ajalduu sokku urup, salgılaşuular arkıluu gana on eki, on üç jılga
tınçtık ornotkon ele. Ayagında, dagı ele alardın kolunan jan berüüçü jazmıştan
kutula albaptır.
Atasının ölümün Meñgilikten ukkan soñ Temüçin kaygırıp, ubay tartkandın
orduna açuudan buulugup jarıla jazdadı. Al: «Yasukey on üç jıl murda tatarlardı
talkalaganda alardı el kılıp albay, tukumun tuzday kurutkan bolso, azırkı kargaşa
tuulbas ele. Oşol uçurda Yasukey tatarlardın erkek kindiktüüsünün baarın öltürüp,
bala-çakaların öz taypalarının kulu kıluuga akısı bar boluçu. Teskerisinçe al
tatarlardın es jıyıp, küçöyüşünö mümkündük berdi. Ata saltın buzup uşunday küngö
kabıldık!» dep oylodu.
İlgerten ele jüdöö ayıl Yasukeydin ölümünön kiyin ogo beter üldüröp kalgan
kezde on üç jaşka tolgon Temüçin kayra bastırıp keldi.
Temüçin Meñgilik menen kaz katar kongon jüzdögön üydü kak jara bastırıp kele
jatıp, tegeregine köz çaptırdı. Üy bütköndün baarı kaygıga batıp, ıñ-jıñsız
tunjuroodo. Al kalıñ ayıldı aralagan boydon öz üyünün tuşuna kelip, atınan tüştü.
Ögöy enesinen tuulgan Belgüdöy menen Bekter taanılgıstay boy tartıp kalışıptır.
Temüçin eşik aldında turgan bul eköönö buydalbastan tündügü tartıluu turgan
karañgı üyünö kirdi. Közü karañgıga üyür algıça ulagada ayalday kaldı, baykasa,
enesi Ulun menen böbögü üydün bir burçunda üyürülüşüp oturgan eken.
— Atañ kuttuu konuşuna — kelbeske ketti, emi mından arı uşul üydün türkügü
sensiñ, üygö ee bol, — dedi enesi. Enesin körö koyup aytkan bul sözün ukkan Temüçin
emne deerin bilbey turup kaldı. Ulun esine bir nerse tüşköndöy:
— Meñgilikti çakırıp kel, — dedi.
Alıs joldon çarçap-çaalıgıp kelgen Meñgilikke ıraazılıgın bildirmek eken.
— Meñgilik attanıp üyünö ketti, — dedi eşik aldında oturgan Belgüdöy.
Ulun munu ugup tañırkasa da, çın-tögünün bilüü üçün ordunan turup eşikke çıktı,
kayra kirgen soñ jeti balasına:
— Mından kiyin uşul turgan baarıbız tüyülgön muştumday birigip, bir
biribizge jölök bolup jaşaybız, — dedi.
Yasukeyge bir neçe kün aza kütkön soñ Ulun ıylaganın toktottu. On bir jaşka
çıkkan Hasar aytkanday, enesinin köz jaşı soolup da kalgan boluçu.
Temüçin köp ötpöy enesi menen inilerinen ne bir şumduktuu sözdördü uktu.
Yasukeydin közü ötkön soñ, biylik dayçıgut uruusunan ketişi mümkün, degen söz tarap
bürjügün uruusunda alalık payda bolup, taypa tüp kötörülö dayçıgut tarapka ötüp,
alar menen birigip ketüüsü mümkün eken. Yasukeydin orduna han bolçusu dayçıgut
uruusunan şaylançuday. Yasukeydin jaş tokoldoru baybiçesi Ulundu kakmalap,

Yasukeydin arbagına şek keltirçüdöy. Bürjügün urüusundagı jakın tuugandarı da kün
ötkön sayın Ulundan iregesin oolaktatıp, jeriy baştaşıptır. Kiyinki kündörü aga
karaanın da körsötpös boluşuptur. Mından jamanı, Ulundun öz adamdarı kudaydın
kuttuu künü joluguşup baş koşuşkanı menen karaluu Ulunga söz aytışpayt eken.
Temüçin bul sözdördü ugup, içinen sızdı. Özü kayra kelgende ayıl adamdarının
ıñ-jıñsız tunjuragandarının sebebin emi tüşünüp, üyünün mınçalık
şaabaysızdıgının sırın bildi.
Yasukey ölgön soñ uruuga başçı bolguday jöndüü kişi bürjügündön çıkpadı.
Antkeni, Yasukey anday kişini dayarday jürgön emes eken. Mınday abal bürjügünün
uruusunda gana emes, dayçıgut uruusunda da, başka uruularda da bar boluuçu. Al kezde
bir taypanın biyligi bir ele kişinin kolunda bolup, al kişinin közü ötsö taypa
elderi özdörünün erkin tilegin bildirip, biylik başına kelgen biröönün koluna
ötüüçü. Muñgul taypasındagı tee bayırtadan ele urpaktan urpakka ulanıp kele jatkan
mınday abal alardın birdiktüü emestigin gana körsötüüçü.
Biylik başındagı adam kaza bolgondo, anın üy-bülösü aylasızdan çettetilüüçü.
Antkeni, biyligi jürüp turgan oşol kişiden zapkı jegender «Tooktun küçün
turnadan çıgarıp» degendey kegi menen öçün anın üy-bülösünön aluuçu. «Seni
kaçanka çeyin basmarlay bermek elem» degen söz muñgul taypaları arasındagı
mamilede dayıma aytıla jürgön tüşünüktüü söz ele. Alarça bolgondo bul söz, kuday
bardık adamdı teñ jaratkan, degen maanini bildiret.
Temüçin özü üç jarım jıl turgan Koñurat taypasının başçısı Tayçeçendi
estedi. Koñurat öz aldınça tündüktüü el. Elinin birimdigin çagıltkan kurulmanın
joktugu özdörünö okşop ketse da, biylik Tayçeçendin üy-bülösünö çogultulgan.
Mınday biylik anın kazınalık kubatı jagınan da körünöt. Taypasındagılardın
kimisinen bolso da bay turgan Tayçeçen öz biyligine murasker kıluu maksatında
küyöö balası Temüçindi janınan ketirgisi kelgen emes.
Bürjügün uruusuna atası dalay jıl han bolgon Temüçin, öz üyünün abalı jönündö
da köp oylondu. Üyünün baraanduulugu gana bolboso, üydün übü başkalar menen
çamalaş ele boluuçu. Kımbat baaluu kazına-mülktörü çaktuu ele. Atası özgö
taypalardan taloondop algan buyumdarın daroo ele elge tekşi bölüp berüüçü.
Başçılarga da artık-ooş berüüçü emes. Mındayınça aytkanda, bular jikke
bölünbögöndüktön köpös bolup bayıgandarı da, kögü sögülö jakırlangandarı da jok,
jalpı jurt jupunu turmuşta jaşap kelişken.
Temüçin enesi Ulundun aldında emnegedir çımırkana açuu ün, suuk ıray körsötö:
— Jol-joosun durus bolso, iştegen iş da akılga konumduu kelet! — dedi.
Bul adattagı bir jaş balanın sözü emes, atası ölüp, bir üydün joopkerçiligin
üstünö algan azamattın sözü ele. Temüçin sözün ulap:
— Dayçıguttar bizdi uşul teyibizçe koyboyt. Bosogobuz aldındagı samın taşı
körünö soolgon darıya suusunday kakşıtıp, kaygı-muñga batırıp, kıyratıp ketişi
mümkün! — dedi.
Temüçindin bul sözün ukkanda, Hasar köz jaşı soolup kaldı degen Ulundun eki
közünün akkan jaşı, açıp jiberilgen bulak suusunday mölt ete tüştü. Uşul sapar
Ulun köz jaşı kakşıgança ıylap aldı. Eneleri ıyın toktotpogon soñ Belgüdöy
menen Bekter jaaların alıp añga jönödü, Hajun menen Temügöy eşikke çıgıp oynoy
baştadı, altı jaştagı Temülün bolso, tattuu uykuga ketti.
Temüçin özünö koşulup, booru oorup enesinin janında turgan inisi Hasarga:
— Bügündön baştap menin işenimdüü koldooçum bolosuñ, menin aytkanıma
karşı çıkpaysıñ. Munun ötölgösü katarı mından arı bul üydün başkaruu ukugun saga
beremin. Bekter jana Belgüdöy menen tireşüügö tuura kelse, küçübüz bir bagıtka

arnalgıday bolsun. Menin közüm ötsö, uşul üydün bardık biyligi saga taandık! —
dep buyura süylödü.
Temüçindin sözün ugup oturgan Ulun ıyın toktotup, başın kötördü da bir azdan
soñ kayra izine tüştü. Temüçin Hasardan joop küttü. Hasar jooş münöz, Temüçinden
alda-kança sımbattuu ele. Al albırgan betinen kubanıç bildire:
— Buga men makulmun, — dedi.
Temüçin da katuu kubandı. Anın sözü Temüçin üçün aynıbas anttay tuyuldu.
Temüçindin jarık düynögö köz açkandan berki müşkül işke kiripter bolgonu uşul
boluuçu. Al darmansızdangan enesine dem berip, kara alaçıktın otun öçürböö üçün,
een kalgan üyünö ereje-tartip kirgizip bir tuugandarına mildet böldü. Üydün
bakanday türkügü boluu jana özü jat jerde jürgöndö özünön aşıp tüşkön künü
katındın baldarı Bekter menen kaytıp kelgen Temüçinge eşik aldında turgan eki
inisi çınıgı bir tuuganınday emes, kas duşmanınday körünö ketken ele.
Temüçindin boljogonu tuura çıktı, köp ötpöy ele ayılda özgöçö oor abal payda
boldu. Eki ay ötkön soñ, bir künü Temüçin tañ erteñ menen baka-şaka dobuştan
oygonup eşike çıktı. Ayıldın adamdarı tañ süröörü menen ele üylörün çeçip,
emerekterin tañıp, töö jana attarga artıp jatışıptır. Ulun emne aytaarın bilbey
esi oop kaldı.
Temüçin enesin jölöp oturguza koyup, bir ayılga çurkap jetip, kayda köçüp
jatkanın suradı.
— Dayçıgut taypasının başçısının jarlıgı boyunça jañı konuşka köçüp
jatabız, — dedi biröö.
Ayıldardın jaykı köçüü-konuusu tañ kaltırbay turgan iş. Birok, uşu jolku
köçüü dayçıgut başçısının jarlıgı boyunça bolgondugu, Temüçindin üyünö al kabar
aytılbagandıgı bir başka joruk ele. Üyünün elden ayrılıp jurtta kalaarın
Temüçin anık tüşündü. Yasukeydin közü ötüp, jañı han ali şaylana elek kezde,
ayıldın kanday işi bolbosun, Yasukeydin çoñ uulu Temüçin menen akıldaşuuga
tiyiş ele. Birok, köçüü-konuu öñdüü işterden da kabarsız kalgan Yasukeydin
üyündögülör, emi soroyup talaada jalgız üy kalmay boldu.
Temüçin arkanday sögünüp-kagınsa da, anı balanın kebi degensişip, eç kim elep
da koygon jok. Açuuga buulugup üyünö kaytmak bolgon Temüçin, ak boz attın kuyrugu
menen çaçılangan asabanı kolgo alıp, atka mingen enesi Ulundu kördü. Bul Ulundun,
handın kuttuu biyliginin belgisi asabanı kötörüp, öz aldılarınça köçkönü jatkan
taypasının ayılın toktotuu üçün attanganı ele. Birok, enesinin bul araketi elge
çımın çıkkanday sezilbey turganın Temüçin anık bilip turdu. Oşon üçün al
enesinin bul araketin koldoy je koldoboy turganın bildire albadı.
Temüçin kayra kelip eşiginin aldına turup, ooluga köçüp jatkan ayıl
adamdarına uzak karadı. Enesi keñ ayanttın tüştük-batışında atçan turat.
Kolundagı asabanın çaçısı alıstan jelpildep büdömük körünöt.
Azdan kiyin jayık talaanın tuş-tuşunan köç kozgolo baştadı.
Jeke köçköndör da, top-tobu menen köçköndör da jarım jıl konuştangan
jurttarın taştap, Ulun asaba kötörüp turgan jerden arı tik ıldıy tüşüşüp közdön
kayım bolup jatıştı. Ulundun kolundagı asaba köp köçtün belgisi sıyaktanat.
Meykin talaanın eli kötörülö köçüp, mal azayıp, karargan jalgız üydö Ulun jana
anın baldarı gana kaldı.
Eñ soñku keç jılt koygondo, Temüçin een kalgan talaanın arkı çetinen kele
jatkan enesin kördü. Asaba karmagan enesi jakındaganda anın öñü juugan
çüpöröktöy kubarıp ketkenin kördü. Katuu ızalanıp, bozala bolgon Ulun:
— Meñgilik da, yarmatay da, sorhınşarı da köçtü, baarı ketti! — dedi attan
tüşüp jatıp. Yasukeydin tirüü kezinde sarı moyun kozuday karaanın üzböy jürgön

dostorunun attarın bir birlep atadı. Bulardın içinde baatır atangan Bültöçüy
çeçen da bar ele.
Oşol tünü bürjügün uruusunun uluu muun aksakalı — Meñgiliktin atası Sarhı
jaraluu denesin at üstündö zorgo karmap bularga keldi. Ulun menen balası bul
çaldın jaradar boluu sebebin tüşünbösö da üyünö kirgizip kütüp alıştı.
Sarhı aksakal eki-üç kündön kiyin arañ tilge keldi. Al Ulun menen anın
baldarın taştap köçüügö bolboy turgandıgın, eñ soñku köç kozgolgongo çeyin aytıp,
dayçıguttun başçısına jalınıptır. Dayçıgut uruusunun başçısı Targutay:
Köldün suusu kakşıp, kök taş jarıldı, Yasukey öldü, emne döörüp jatasıñ? — dep
jekirip nayzalaptır.
Kart Sarhı eki-üç kün kara suudan başka daam tatpay oo düynögö sapar çekti. Atası
ölgöndö ıylabagan Temüçin öz uruusunun aytıluu baatırı Sarhı aksakaldın
ölgönünö köz jaşın köldötüp, ayabay ıyladı. Enesi da bök tüşö bozdodu. Een talaada
japadan jalgız kalgan üyünö ak neetin bildirgen abışkanın janın alıp
kalalbaganına Temüçin özgöçö küyündü.
Oşondon kiyin Ulun menen anın baldarının abalı oorloşo baştadı. Ulun
menen Temüçin tutka bolgon jeti jandın kolunda jutagan üy, bir neçe uşak mal jana
jılkıdan başka eç nerse jok dele. Azık-tülük jagınan da kıyınçılık tuuldu.
Yasukeydin üy-bülösün taştap köçkön bürjügöndör dayçıgut uruusuna koşulup, bir
neçe kündük alıs, Onon darıyasının tömönkü agımının çölkömdöründögü keñ
talaadan konuş alıştı. Targutay moñgol taypasının hanı boldu. Ulun jana anın
baldarı mından kabarsız jata berişti.
Temüçin üydögülördün açka kalbastıgı üçün baarın emgekke saldı. Ulun kudaydın
kuttuu künü Temüçündü eerçitip, Onon darıyasının jeekterinen jaşılça, japayı
jemişterdi alıp kelet. Eşiginin aldına sogon egişti. Altı balası kezek menen
koy kaytarıp, ara çoloodo balık karmap, añ uulaştı.
Uşunday turmuşta jaşap jürgön kezde mınday bir iş Temüçindi beymazaga
saldı. Künü katındın baldarı Bekter menen Belgüdöy jubun jazbay turup
Temüçindin tilin albay koyuştu. Bir eneden tuulgan bul eköö narı öñdüü, narı
denderi soo, birok münözdörü oroy jandardan bolup çıkkan.
Yasukey ölgöndön kiyinki ekinçi jıldın köktömündö Temüçin menen bul eki
inisinin ortosundagı kirbiñ ogo beter küçödü. Jatındaşı Hasar bergen antında
bekem turup Temüçinge boluşsa da, anın bir nerselerdi elebestigi jooştugunun
kesepetinen başka inileri menen enesi juuruluşa tüşköndö Temüçinge kol kabış
kılalbadı. Kalgan eki bir tuuganı — Hajun menen Temügöydün biri oñdo, biri
segizde bolçu, bular da süyöönç bolo albadı. Temüçindin tapkan tergenderin
jatını başka tigi eki inisi eelep ketken kündörü da boldu. Alar alabız dep kelgen
nersesin berüünü ıñgayı jok bolso da, berbeske aylası jok ele.
Bir künü Temüçin menen Hasar balık karmaganı çıkkanda, Hasardın kayırmagına
bir kooz çabak ilindi, Bekter menen Belgüdöy anı tartıp almak boluştu. Akırı,
balıktı Hasar berbesin degen oydogu Temüçin menen tigilerdin ortosunda uruş
kelip çıktı. Birok, barı bir alar balıktı tartıp alıp ketişti.
Temüçin bul okuya jönündö enesine dattanganda, enesi jabıkkan tür menen:
— Munun emnesin talaştıñar? Bir tuugandar öz ara kırılışıp, muştaşıp
otursañar dayçıguttan kantip öç alasıñar? Kölököbüzdön başka şerigibiz,
kuyrugubuzdan başka kamçıbız jok, mintkeniñerdin jolu bolsun! — dedi.
Temüçin enesinin bul sözdörün jön kördü. Enesinin sözü anın dayçıguttarga
degen öçmöndüülügün küçötö tüştü. Bekter menen Belgüdöydü mından arı erkine koyö
berüügö bolboy turgandıgına tüşünügü jetkensidi.

Kiyinki künü Temüçin Bekterdi talaaga çakırıp alıp, anın kıçıtma sözdörü
menen işterin betine basıp, tüzölüşün ayttı. Uşuga baylanıştuu eköönün ortosunda
eregiş kelip çıktı. Temüçin:
— Sen Ulun enemen tuulgan joksuñ. Meerimdüü enemdi kapalantuuga akıñ jok! —
dedi. Bekter: — Anı aytsañ, sen Yasukey atamdın balası emessiñ. Men, Belgüdöy,
Hasar, Hajun, Temügöy, Temülün — baarıbız Yasukeydin balasıbız. Sen gana anın
balası emessiñ! Men munun baarın anık bilemin, taypadagılardın bardıgı bilet.
Sen gana bilbeysiñ! Senin deneñde merkittin kanı bar, ulundun kardında kelip,
bizdin taypada tuulgansıñ! — dedi.
— Kim aytat anı?! — dedi Temüçin.
— İşenbeseñ eneñen sura. Tuugan eneñ munu baarınan jakşı bilet. Eneñen
suragıñ kelbese, adamgerçilik ar namısıñan sura! Yasukey atam seni bapestebes
kerek ele. Bul sözümdü balkim, oylonorsuñ...
Bekterdin sözündö Temüçindün tüşünö da kirbegen maani bar ele. Bul sözdördü
kulagına düñgürötkön nööşörlüü boroondoy sezgen Temüçin:
— Uyalbay, bozorboy emne bok jep turasıñ?! — dep tiginin sözün moyundabagan
ıray bildirdi. Bul sözdö Bekterdi çoçutkuday karuu jok ele. Kantse da, Temüçin
Bekterdin sözünö işenbegen menen, bul sözdör anın janına katuu battı, oor sokku
bolup tiydi. Bekter sokkusun ogo beter küçötö tüşküsü kelgensip:
— Bügündön baştap eç kanday jarlıgıña könböymün. Agam dep da eseptebeym.
Yasukeydin öz kanı siñgendin biri menmin. Bul üydö menin gana amirim jüröt! —
dedi.
Bekter uşulardı ayttı da basıp ketti. Özü menen tireşüügö bel baylagan
Bekterdin bara jatkan jagına köz çaptırıp turgan Temüçindin başına: «Uşul
inimdin tirüü jürüşü bolboyt öñdönöt. Kimde kim bul üydün ıntımagın ketirip,
maga nayza sunsa, anın közün tazalaşım kerek!» — degen oy kele tüştü.
Oşondon kiyin Temüçin Hasardı çakırıp, Bekterdin kayda ketkenin bilip
kelüügö jumşadı. Hasar kayra kelip, Bekterdin üydün janındagı döbödö attardı
otkozup jürgönün ayttı.
Temüçin jaasın alıp, Hasarga da jaa asındırıp zamatta üydön çıgıştı.
Temüçin döbönün astına kelgende gana Bekterdi atıp öltürmökçü ekenin Hasarga
ayttı.
Munu ukkanda Hasardın öñü kubarıp, çekesinen muzdak ter çıpılday tüştü. Birok,
Temüçindin çeçimine koşula turgandıgın bildirdi. Eköö döbönün eki jagınan
çıgıp, jebelerin Bekterge bagıttay basıştı.
Bulardı körüp, oylorun tüşünö koygon Bekter maldaşın urup otura kalıp:
— Öltürgüñör kelse mende emne arga? Atkıla, kana! — dedi da Hasarga burulup, —
Hasar, meni aldı menen sen at, senin koluñan ölöyün. Tigi merkit şümşügüñdün
kolunan ölgüm kelbeyt! — dedi.
Temüçin menen Hasardın jebeleri Bekterdin sözü bütö elekte ele uçtu. Jebenin
biri arkasınan, biri aldınan jürögünö kadaldı. Bekter sendirektey tüştü, birok
jıgılbadı. Andan kiyin da bir neçe jebe denesine udaa kadaldı. Hasardın jebesi
jürögünö, Temüçindin jebesi arkasına tiydi. Bekter kirpidey tüyüldü da kaldı.
Temüçin menen Hasar bosogodon attay bergende:
— Emne kılıp keldiñer, öñüñör kubarıp ketiptir go! — dedi Ulun ünün
demeydegisinen katuuraak çıgarıp.
— Bekter emi kayra kelbeçüdöy bolup döbödö kaldı, — dedi Temüçin. Bul sözdü
ukkanda dobuşunun kandayça katuu çıgıp ketkenin baykabay kalgan Ulun balasına:
— Koşoguñardı buzup, biriñdi biriñ jepsiñ! Öz etin özü tiştegilegen itke,
jalama zoodon kulagan taşka, açuusun basalbagan arstanga, janduunu jalmamayınça

janı jay albagan jelmoguzga, töşünö baskanın tirüü koybogon buuraga, ot menen
oynogon şaytanga, kölökösü menen öçöşkön körkoogo okşogonuñarbı bu? — dedi da
sözün çort toktottu. Al sözün aytıp bütö albay açuuga buuluktu. Ulun azdan soñ sözün
kayra ulap katuu süylödü:
— Akırı öltürüp tınıpsıñar. Eç kim ordun basalgıs jakşı dosuñardı tındım
kılıpsıñar. Boroonduu künü koroogo tiyçü aç karışkır, özünö jakpagan küçügün
jalmagan jırtkıç, jatkan jerinen kozgosoñ özüñö asılgan körkoo, janına adam
jolotpoy turgan jolbors öñdöngön jandardan ekensiñer go!
Ulun uşulardı aytıp bolup esi ooy jıgıldı. Adamdardın mınçalık katuu
açuulana turgandıgın Temüçin murda körgön emes. Duulday sokkon nöşörlüü boroon
öñdüü toktoo berbey, ızadan buulukkan Ulun kayradan çalkasınan ketti.
Temüçin Bekterdin şerigi Belgüdöydün da közün tazalamak bolgon. Birok,
enesinin burkan-şarkan tüşkön abalın körgön soñ, al oyunan kaytıp, Hasardın
kulagına:
_ - Belgüdöydün kanınan keçeli, — dep şıbıradı.
Şeriginen ayrılgan Belgüdöydün enesi aytkanday, adamda çınıgı sırdaş dostun
boluşu kıyın okşoboybu. Temüçindin adal şerigi Hasar enesinin ızaga buulugup
oturganın körüp, agasının aytkan sözdörün esine aldı:
— Belgüdöydün artıkçılıgı bar, al ubada-anttan taybay turgan jigit! — dedi.
Enelerinin tapşıruusu boyunça Temüçin menen Hasar Bekterdin söögün too
etegine alıp barıp kömüştü.
Ulun üç ayga çeyin Bekterdin mürzösünö kün jazım kılbay barıp turdu. Temüçin
kolu menen kılgan işin moynu menen kötördü. Bekter ölgön soñ üy içi tınç alıp,
aga-iniler ortosunda çır-çatak tuulbadı. Belgüdöy şeriginen ayrılgan soñ müldö
başka münözgö ötüp, Hasar aytkanday, antınan taybagan kişige aylandı da kaldı.
Bekter ölgöndön kiyin kündör ötüp, aylar jılgan sayın Temüçin Bekter aytkan:
«Hasar, meni aldı menen sen at. Senin koluñan ölöyün, tigi merkit şümşügünün
kolunan ölgüm kelbeyt!» degen sözü aylançıktap meesinen ketpey koydu. Oyuna kayrakayra tüşö berdi. Keede, bul sözdü Bekter kutula albasın bilip, açuusu menen
aytkandır, dep oylonot. Keede, tereñireek oy jügürtsö bolçuday eken, dep karayt.
Al Bekterdin uşul sözdörün oylop jürgöndö, anın dagı bir, tañ erteñ menen
özünö tiygize aytkan başka sözdörü da esine tüşö kaldı. «Yasukeydin balası emessiñ,
merkittin balasısıñ!» degeni kanday? Enemdin Ulun ekendigi çındık, Yasukey atañ
emes degeni emnesi? Yasukey seni ayabayt degeniçi?» tolgono ketti al. Bekterdin
aytkan sözdörünün içinen «Yasukey seni ayabayt» degen soñku bir söz janına ayabay
battı.
Uşunday oylordon ulam, Temüçin atası Yasukeydin özünö aytkan sözdörü menen
araketterin kayra-kayra esine tüşürüp, anın birer ooz sözü, birer araketi,
jadagalsa, anın adattagı köz karaştarı kanday maanilerdi kamtıganına çeyin
kenen oy jügürttü. Oy soktu bolgon Temüçin ruhu jaktan oboçolonup, dene kubatı
alsıray tüştü. «Atamdın maga aytkan sözdörü özgö baldarına aytkan sözdörünö
balkim okşobostur» dep da oylodu. Uşulardı oyloy kele, Yasukey tirüü kezindegi
Yasukey emes, kayra anın jolun torgop, joltoo bolor korkunuçtuu adamday sezile
baştadı. «Toguz jaşıman tartıp koñurattarda turuumdun da bir sebepteri bolso
kerek. Es tarta elek kezimde tuugandık baylanışı jok jat jerge alıp barıp
taştamak bolgonubu? Kim bilsin, atam ölgönü üçün gana kaytıp kelgendirmin, eger
atam tirüü bolso, İngen aşuusunun ar jagındagı koñurat ayılınan keltirbey koymok
okşoyt» dep da oylodu.
On beş jaşka çıkkandıgının köktöm maarakesin ötkörgön Temüçin köp
süylöbögön adatın özgörtmök tügül ogo beter unçukpas bolup ketti. Özü da, inileri da

enesi kuurgan sogondu jep, bışırgan tamagın içip, kün ötkörö berdi. Bardıgı teñ
too kulasa solk etkis azamattardan bolup er jetişti. Üy eesi bolgon Temüçin sözgö
aralaşpay, köbünçö üydün bir burçuna tıgılıp otura berçü boldu.
Özünün janın öyüp jürgön tüyündü çeçkidey kişinin joktuguna Temüçin ökündü.
Enesinen sır surasa, joobun daroo taba koyörun bilse da, özünün tegin enesinen
suroonu ılayık körgön jok. «Enemdin Bekter ölgön kündön tartıp tutangan açuusu
öörçüp keteer. Aga ayta turgan sözümdün kee birleri anın oy jüyöösün çataştırıp,
ogo beter açuusun keltireer» dep oylodu.
Temüçin üçün, anın boyuna muñguldun kanı emes, merkittin kanı siñgen degenden
artık namıs jok ele. Temüçin kantse da Yasukeydin bel balası boluuga tiyiş. Eger
Yasukeydin balası bolboso, anda çoñ atası Hotolo, narkı atası Habul, anın aldında
ötkön Tombunay çeçen, andan murda ötkön Bayşıñgur Dokşin, andan murdagı baatır
Habşı, Alvıngua jana asman nurunan jaralgan Budunsar Muñhuk, anın aldında
jaşagan jalgız közdüü Duba Sokur, Torguljunbay Turgaylık, alda kança ata ötkön atababaları Sanı İkinüdün, Salihaçu, moñgoldordun adepki hanı Batuuşa han jana
anın atası, batış jaktagı deñiz-okeandardan ötüp kelgen Börtö Çono, Guamarıldın
da özü menen eç kanday katışı jok bolup çıkmak. İştin mınday boluşu taptakır
mümkün emes.
«Börtö Çono jana Guamarıl menen katışım jok bolso» degen oy esine kılt ete
tüşköndö Temüçin ötö ümütsüzdönö ketet. Esin jıyıp, etegin japkandan tartıp
moñgol ulutunun payda boluşu, ösüp-örkündöşü jönündögü sanjıra-ulamıştardı
ugup kele jatkan Temüçin: «Başıman ötkörgöndördün baardıgın añızdarga aytılgan
oşol adamdardın kuduretinin natıyjası. Mından arkı
körö turgan künüm da oşolordun kudureti menen bolot» dep eseptööçü. Boyuna
moñgoldordun kanı siñbegen dep karalsa, anda murunku başınan ötkörgöndörünün
bardıgı çıkpaybı. Mından kiyinki işterinin da baarı jokko çıgat! Al emne üçün
azırkıga çeyin jaşagandıgın, mından kiyin da emne üçün jaşay turgandıgın
tüşünbödü. Özünün kanında Börtö Çono menen Guamarıl kanının bir tamçısı dagı
bolbogonuçu! Dalay-dalay baatırlardın, mergenderdin jana mıktılardın kanına
oşol eköönün kanı koşulup turgan jerde alardın özü menen eç kanday katışı jok
bolgonu emnesi? Bul Hasardın, Hajundun, Temügöydün, bulardı mınday koygondo da
oozunan emçek sütü kete elek karındaşı Temülin jana künü katından tuulgan
Belgüdöydün kanına koşulgan Moñgol kanınan özünö bir tamçı bolso da şıbaga
tiybegenibi? Dalay kündörü tuñguyuk oydun içinde jürgön Temüçin mınday kümöndön
arıluunun amalı jok ekenin sezip, mından arı oyloboogo bekidi da, özün
moñgoldordun bir müçösü sanay berdi.
Oy soktu bolup jürgön Temüçin on beş jaşka çıkkan jıldın jay kündörünün
birinde mınday bir okuyaga tuş boldu. Bulardın üyü Onon darıyasının orto
agımının oñ jak jeegine kelip konuştangan. Bir künü jayıttan kele jatkan
Temüçin mañdayındagı kırkada kiyimi jupunu bir kişinin jürgönün kördü. El
köçüp ketkenden beri bul tegerekte adam balası seyrek körünüüçü. Anı menen
körüşküsü keldi da Temüçin oşonu közdöy bastırdı. Bul kişi da bürjügün uruusunan
eken. Temüçin bala kezinde öz üyündö anın balası menen dayıma birge oynooçu.
Tigi kişi Temüçindin başınan ayagına çeyin üñülö karap:
— Sen Yasukeydin balası Temüçin emessiñbi? — dedi emnegedir birdeme esine
tüşkönsüp.
On beş jaşar Temüçin kileygen azamat bolgon ele. Özünön köz albay karap turgan
bul çarçı boyluu abışka bir kezde enesi menen özün jurtka taştap, joo tarapka ötüp
ketken kişi ekenin taanıdı. Temüçin anı joo dep, suuk ıray bildirbesten bir
taypadagı eski taanıştarınday jıluu çıray körsöttü.

— Kanday kün körüp jürösüñör? — dep suradı çal. Ayıl-apadan ayrılıp,
japadan jalgız kalgan üydün kanday jan saktap jatkanın bilgisi kelgen abışka
Temüçindin deni soo, atanday jigit bolgonun da anık baamday albay jattı. Temüçin
dayçıgut uruusunun başçısı Targutaydı paanalagan bürjügüttördün al jayı oñduu
emestigin uşu kişiden uktu.
Abışka basuuga umtulganda Temüçin:
— Tura turuñuz, — dep aldın toroy kaldı. Al, özünün tegi-jayı jönündögü
tabışmaktı balkim uşul kişi çeçeer, dep oylogon.
— Men çın ele Yasukeydin balasımınbı? — dep suradı al çaldan.
Temüçindin kokus bergen suroosuna tañ kalgan abışka özün toktoto:
— Oşondoy bolso kerek, — dedi.
Bul büdömük joop Temüçindin köñülün kanaattandırbadı.
— Munu eneñ Ulundan başka eç kim bilbeyt, kanday bolbosun bul ançalık zarıl
iş emes. Menin enem tatarlardın koluna eki iret tüşkön eken, inim atamdın
balası, özümdün degi kimdin balası ekenimdi bilbeym. Bürjügün jana
dayçıguttardın ayaldarının birinen birine oljolongon uçurları köp bolgon, —
dedi karıya koşumçalap.
— Bürjügündör meni kimdin balası dep bilet? — dep Temüçin kayra çukulay
baştadı.
— Bul emi mınday, Yasukey eneñdin merkitterden tartıp alıp kelgendikten, atañ
Yasukey bolboso, merkit bolot da. Munu özüñ çeçüüñ kerek. Anıgına jetem deseñ,
jaşıñ elüügö kelgiçe sabır et. Elüü jaşka çeyin kanday atanın bolbosun ajırımı
talaşsız aykındalat. Merkitter kuu, aylaker kelet. Jaşına jetpey kartayat. Al emi,
kereylerdin çaçı erte tüşöt, alar bakıl bolot.
— Moñgoldor kanday bolot? — dep Temüçin kadala kaldı. Abışka:
— Moñgoldordun baarı kök jaldardan da, — dep joop berdi.
Temüçin kök jal degen sözdün maanisin tüşünbögönünö karabastan, andan arı
sürüştürbödü. Tek kana «kök jal» degen söz jaşına jetpey kartayat, kuu, amalköy
bolot, töbö çaçı tüşüp, çık tatırbas Çıgaybayga aylanat, degenden ayırması bar
ekenin bildi. Uşul sözdün maanisi kiçine kezinen azırkıga çeyin büdömük bolso
da, moñgoldordun kanı degen söz öñdüü öz uruusunun sırın açıp bergendey boldu.
Bürjügün uruusuna karaştuu uşul kedey abışkanın joobu bir jagınan tuuraday
sezildi. Moñgoldordun kandaştık baylanışın mından başka eç kanday anıktama
tuura tüşündürö albasın unutpoo kerek öñdöndü.
Temüçin özünün ata tegine baylanıştuu maanilüü maselege marıgıday tüşünük
alalbasa da, abışkanı jakşı atkarıp jönöttü. Al: «Elüü jaşka çıkkança kök jal
bolo alsam bolbodubu» dep tıyanaktadı.
Temüçin bürjügün uruusuna karaştuu jañkı abışkaga kezdeşkenden körö
kezdeşpegenim jakşı bolmok, dep oylodu. Anı jolgo salıp, üyünö kele jatkanda
özünün atası kim ekendigin enesinen suraboogo bekidi. «Bul suroonu eneme açık
aytsam, anı kaygıga salgandan başka eç kanday payda bolbos» degen oygo keldi. Eger
enesi senin atañ merkit jigiti dese kanday bolor ele? Anda özünün tiregi birotolo
kulayt da. Teskerisinçe, özün moñgol kanına taandıkmın dese, bul da özün
aldagandık bolot, Ulunga aytsa da, aytpasa da munun bardıgı tüşünüktüü. Kedey çal
aytkanday, özün Yasukeydin balasımın, kanıma Moñgol kanı siñgen, dep işengenden
artıgı jok.
Temüçin keçinde üyünö kaytıp kelgen soñ enesi menen boordoştoruna bürjügün
uruusuna karaştuu biröögö kezikkendigin, alardın turmuşunun jayluu emestigin kep
salıp berdi.

— Sabırluu bolgula, çıraktarım, siler er jetip jigit bolgondo bürjügündördün
baarı silerdi eerçiy turgan bolot, — dedi Ulun.
Temüçin unçukpadı. Ata joosu dayçıguttardı jıga çapkısı, bürjügündör ayılın
kayra köçürüp kelip, ötköndögüdöy öz karamagına algısı kelgen Temüçindin er
jetip, jigit bolguçalık uzak ubakıttı kütküsü jok ele. Al kerbezdenip jürböy ele,
bir kündö kök jal bolup çıga kelip bürjügündördün, enesi Ulun menen bir
tuugandarının kamın jegen adam bolgusu keldi. Karakçı boluunu, çık tatırbas
Çıgaybayga aylanuunu, saamayın ak çalgan buurul çaçtuu karı, takır baş jalama taz
boluunu tilegen jok. Öz işinin özgö uruulardıkınan müldö başkaça iştelüüsün
oylop, kandaydır bir özgöçö jan boluuga, açıgın aytkanda, kök jal boluuga bel
bayladı. «Yasukeydin balasımın, moñgol kandaştarımdın muraskerimin» degen
işenimdi bekem tuttu.

EKİNÇİ BÖLÜM
Öz uruusu jurtka taştap ketken soñ, köp azap çekken Ulun menen baldarı Burhan
Haldun toosunun teskey booruna tigilgen jupunu üydö eptep eki jıldı ötkörüştü. On
altı jaşka çıkkan Temüçin markum atası Yasukeyden boyluu, çımır bolup östü.
Murdakıday ele köp süylöböyt. Oşondo da üyündögülör anı bel tutup, aga üyrülüşüp,
uruş-talaşsız kün ötkörüp jatıştı. İşterdi jaygaştıruu, üy ookatı degenderdin
bardıgı Temüçindin kolunda boldu. Baarın özü başkarat, çeçe albagan işter kez
kelse on tört jaşar inisi Hasar menen akıldaşat. Al özünön kalsa Hasardı üydün
başkaruuçusu dep karadı.
Kiçinesinen ele salmaktuu münöz kütüp, ar kanday işte bayöo kıymıldagan Hasar
Temüçindin işenimdüü kol kanatı boldu. Temüçin durus dep eseptegen, birok özü
tegine jete albagan işter üstündö al agasına oşol zamat joop kaytarıp olturçu
emes. Enesi başka bolso da Belgüdöy menen keñeşip anan joop berüüçü. Belgüdöy
Temüçinden da müçölüü, tentek münözü bar, birok mayda barat işterde aldırbagan
bala. Bir tuugandarına booruker bolgonu üçün, on eki jaşar Hajün, on jaştagı
Temügöy jana segiz jaştagı kenje karındaşı Temülündör anı agalap urmattay
turgan. Kıskası, jalgız üy kalıp, köp kıyınçılık tartkan Ulun menen baldarı
Temüçindi uyutku kıla oturup birdiktüü ömür ötkörüştü.
Ulundun üydögü ordu bölök, Temüçin ar kanday işti enesi menen akıldaşpay ele
öz aldınça işteyt. Keede enesi akıl koşso, nazar sala tıñşagansıyt da, kayra ele
özü oylogonunday bir jañsıl kıla berüüçü, ugumuş bolgon menen kabıl alıçu emes.
Bul enesin kor körgöndüktön emes, al kayra enesinin turmuşuna özgöçö köñül bura
jürüüçü. Añ uulap kelgeninde ettin çüygünün enesine tartçu. Kiyim-keçek, juurkantöşöktün jakşıraaktarın, üy emerekterinin asıldarın aldı menen enesine
ıygarıp jürdü. Birok, tışkı jumuştar menen üy işteri jagınan alganda enesinin
ıgına karaçu emes. Enesinin akıl nasaatı menen tarbiyası Temüçinge çımın
çakkanday taasir berbedi. Ulun dalay-dalay işterdi tındırgısı kelse da,
Temüçinden uruksatsız kıymılday albadı. Jadagalsa, anın juurkan-töşögün
jıygıday ukugu da jok boluçu.
Temüçin bul şarttarga karata önümdüü amal-arga iştete aldı. Ulun jumuştun
baarına aralaşıp, kaalaganı boyunça başkara berbese, üy işterinin saramjalduu
boluşu mümkün emes ele. Belgüdöy Temüçin menen jatındaş emes, Ulun özgöçö
tüyündü çeçe albadı. Belgüdöy Ulundan tuulgan jok, Ulun da anın öz enesi emes, ögöy
enesi. Uşunun ayınan bolso kerek. Ulun kaçan, kaysı kırdaalda bolbosun Belgüdöygö
teñ mamile jasoogo çabaldık kıldı. Anın tetigin da tabalbadı. Tepe teñ mamile

jasadı degen kündün özündö da Belgüdöydün Ulunga kümön menen karabastıgına kim
kepil?
Oşentip, aga-ini ortosundagı ıykı-tıykılık ulana berdi. Temüçinde da
Belgüdöydükündöy tımızın sezim saktaldı. Al Yasukeydin balasımınbı, emesminbi
degen kümönünön arıla albagan ele. Bir kezderi köz jumgan inisi Bekter aytkan
şoykomduu suroo ömür boyu joopsuz kaluuçu türü bar. Hasar, Hajun, Temügöy, Temülün
sıyaktuu jatındaştarının Ulundan törölgönünö kümön bolbogonu menen,
baarıbızdın atabız bir kişi degenge batına albadı. Ene baarın özüm törögöm dep
sanasa da, alarga bolgon mamilede ayırma boluşu mümkün. Keede özü tegine jete
albagan uşul tañ kalaarlık tataal tüyüngö Temüçin nazar salgısı kelbeyt. Enesinin
kımkuut oyloruna tıyım salınsa ele bardık iş şıdır ketçüdöy sezilet.
Temüçindin bul ayla-amalına Ulun da ters kıyal, bötön oy bildirbedi.
Baldarının iygiligin körüp, jakşı sıy üstündö jürgönünö, bardık jumuş
Temüçindin ırayı menen jürüp jatkanına içinen ıraazı bolgon Ulunga altı
balası teñ işenimdüü adamdarday köründü.
Temüçin keede üydün burçuna oturup alıp, tüpsüz oygo batkanı öñdüü Ulun da kezi
menen kımkuut oy menen bolup sergiy albayt. Al dayıma ele oy üstündö jürbögön
menen jürögünün tereñ tüpküründögü kupuya sır kokusunan esine kılt tüşö kalması
bar. Çın çınına kelgende, Temüçin kimdi tartkan? Yasukeydi tartkanbı je Çilatunu
tartkanbı? Çilatu degenibiz merkit taypasının jigiti.
Temüçin uşul eki jigittin kaysınısının balası ekendigi Ulundun özünö da anık
emes. Kimge okşop turganı er jete kele bilinet deñizçi, dal azırkı jışaanı al
eki jigittin eç kimisine tüspöldöşpöyt. Töödöy çoñ tulkusun eñkeytip eşikten
kirgen turku Yasukeydin bir nerseni karmaganı jatkan sıyagına okşop ketkensiyt. Bir
sapar mınday iş boldu, katuu şamal bolup, jamgır çakalap tögüp turgan tün ele.
Boroşoluu jaanga karabay bir tuugandarın üygö tez çamdoogo çakırgan Temüçindin
dobuşu çıkkanda, Ulun Yasukey da birge jüröbü, degen sezimge kabıla ketti.
Temüçindin dobuşu Ulunga uşunday özgö ugulgan boluçu.
Degen menen, Temüçindin münöz-kulku Yasukeydikinen müldö başka boluçu.
Yasukeyde joo jürök baatırlarça ölümdön korkpogon çeçkindüülügünön başka da
boorukerlik, adamgerçilikti jaktagan kasietter bar ele. Al keede özünün ırayınan
kaytıp, başkalarga makul bolo ketüüçü. Oşonusu menen al taypasındagı adamdardın
koldoosuna ee bolup, alardı çırlaştırbay başkarıp kelgen. Birok, Yasukeydin bul
kasieti Temüçinde baykalbayt. Temüçinde Yasukeyde jok kasietter bar öñdüü. Al kara
mürtöz jana dolu bolup jetildi. Bir çeçimge kelip alsa, eldin ırkına könböy, bet
algan bagıtınan taybagan münöz körsötöt.
Temüçin merkit jigitine da okşoboyt. Merkittin al jigiti orto boyluu, toluk,
çıyrak jan ele. Temüçin bolso şıñga boyluu, kabelteñ östü. Öñ tüspölü, boy turku,
külkü-münözü jagınan anı da tartpadı.
Bir jolu momunday okuya boldu: Temüçin enesi başka inisi Bekterdi atıp
öltürgöndön kiyin, Ulun anı bet jüzünö karabay say-söögünö jetkire sökköndö,
aldında kıñ debey tıñşap oturgan uulu, anın közünö bayakı merkit jigitindey
körünö ketken. «Aldımda oturgan balamdın öñü-tüsü merkit jigitinin öñü-tüsünö
okşoybu, kanday?» degen oy da şap ete kalgan. Kokusunan kötörülgön kuyun öñdüü tün
karañgılıgında çañın burkurata kelip, Olohonot taypasınan özün oljologon, bir
ooz sözgö keltirbey baylap alıp ketip namısına kol salgan, ar künü tayaktay berüüçü
merkit jigiti mañdayında oturganday bolo ketken. Al jigit köñülü tüşkön nerseni
kantse da almayınça koybogon katuu kumarluu ele. Al oşol kumarı üçün emneden
bolso da taymanbagan adatı bar boluçu.

Ulun Bekterdi atıp öltürgön Temüçindi ayabay tildegen. Özün tıya albay akılınan
küyüp-bışıp, aytpagandı aytıp Temüçindi aşatkandı iş jüzündö özünö zıkım
keltirgen merkit jigitin meljegeni ele. Antkeni, Ulundun aldında oturgan kişi
Temüçin emes, Çilatu bolup körünbödübü.
Anın açuusu kaytıp sabasına tüşkön soñ kayra oylonup, özünün jeke oygo
ketkenin tuydu. Temüçindin kanına merkit jigitinin kanı koşulsa oñçu bele? Al
balası jönündögü jaysız oylorunan bat ele tıyıldı. Birok, bolup ötkön bul iş
anın oyunda öçpögön iz kaltırdı.
Temüçin on altıga çıkkan jılının jay ayında, bürjügün uruusunan ayrılıp
kalgan alardı tündügün tüşürgön kırsık basıp dayçıguttun başçısı Targutay üç
jüzdöy kol baştap kelip, Temüçindin üyünö kol saldı.
Kündördün birinde uşunday okuyanın boloorun Temüçin murda ele tuyup jürgön.
Uşul okuya bolordon bir ay murda dayçıgut uruusunan tepki jegen bürjügündük bir
jigit Temüçindin üyünö kelgen. Ayıl tegereginen añ uulap jürgön bul eski taanışı
Ulun apa menen anın baldarının al jayın bilüünü közdöp, atayın burulgan eken.
Özülörün taştap too tarabına ötüp ketken bolso da, atayın izdep kelgen soñ bul
jigitke duşmandık oydo bolgon jok. Al uulagan añının etinin üçtön birin taştap
ketti. Oşondoy ele, dayçıgut başçısı Targutaydın Temüçinge kastık oylop jürgönün
bildirdi. Oşol jıldın köktöm maarakesi toyunda Targutay arak içip oturup:
— Kozu jünü kırkımga keldi. Kanat jasap kökkö uçsa da, tört ayaktap jer tübünö
kirse da kırçın janın kırkıp salam! — deptir.
Bul kabardı ukkandan kiyin Temüçin başına tüşüüçü kütülbögön baleeden
saktanuunun kamılgasına kirişti. Üyünün janındagı tünt tokoydun içine çöp alaçık
jasap, tündösü attarın karmay jatıp, sergek jürdü.
Jaykı ayluu tündördün biri ele. Izı-çuu bolgon kıykırıktan oygongon Ulun
baldarın oygotup tışka çıksa, mal koroogo atılgan jebeler jamgırday jaap turgan
eken. Temüçin üyündögülördü eerçitip, tokoydogu çöp alaçıkka jügürdü. At üstünön
jebe uzatıp say tamanınan jogorulap kele jatkan dayçıguttar bularga daana
köründü.
Temüçin mınçalık köp asker kol salat dep oylogon emes. Özdörü tört-beş ele
kişi bolgonduktan, joo taraptan köp bolso elüü-altımış kişi keleer degen
bojomolu terske çıkkanına ayabay öküngön Temüçin, enesi Ulundu jana joogo
kaytaraar karuusu jok Hajun, Temügöy, Temülündördü tünt tokoydogu üñkürgö
jaşırdı. Andan soñ Hasar, Belgüdöy üçöö badaldardı paanalap çapkınçılarga
jebelerin jaadırıp kirdi.
Birok, kim jeñip, kimdin jeñileeri öz özünön ele belgilüü. Bulardın
jarıtımsız jebeleri tügönö bergende, Temüçin janındagı eki inisine enesi menen
böböktörün kalıñ tokoydun içine alıp kaçuunu buyurdu da:
— Bular uşul öndürdü alış üçün kalıñ kol jiberip oturat. Jan saktaybız desek,
Burhan Haldun toosunun etegin közdöy bet aluubuz kerek, emi bul çöyrögö iz
salalbaybız, — dedi.
Enesi menen inilerin joo araanınan alıp kalmak bolgon Temüçin badaldarga
daldaalana atışıp, soñku jebesin duşmanına jönötköndön kiyin atına minip, too
etegin ala jatkan kalıñ tokoygo siñip jogoldu.
Temüçin çıtırman tokoydo üç tünödü. Uşul üç tün içinde tokoydon attardın
kişinegeni ugulup, kuugunçulardın jakın jerlerde jürgönü bilinip turdu. Törtünçü
künü atın jetelep tokoydon çıgayın degende basmayılı tartıluu turgan eeri
atının soorusunan şıpırılıp tüştü. Al munu jaman ırımga joorup, tokoy içinde
dagı üç kün tünödü. Andan kiyin, tokoydon ketkisi kelip, basuuga kamınayın degende
jolun bögöp jatkan üydöy taş köründü. Al dagı üç kün jürüp, azık-tülügü tügöngön

soñ, açkaçılıkka çıdabay tokoydon ketüügö üçünçü iret kamındı. Oşondo da aldı
açılbay, üydöy taştı aylanıp ötöyün dese, oy-çuñkuru kalıñ tokoy jolun bögöy
berdi, munu da jamandıktın belgisi dep jorudu al. Birok, açkaçılıktan ölgüsü da
kelbey taştuu kıyadan ötüp, tokoydun çetine çıktı ele, çıgaarı menen ele añdıp
jatkandardın koluna tüştü.
Kolu-butu baylangan Temüçin dayçıguttardın jakın aradagı otoruna, andan
kiyin Onon darıyasının boyuna alınıp kelindi.
Dayçıguttar Temüçindin eki kolun joon jıgaçka asa tañıp alıp, jüzdögön tütünü
bar ayıldı aralattı. Bul ayıldarda Temüçin taanıgan bürjügündör köp boluçu.
Keçee künü ele özdörünün hanı bolgon Yasukeydin kileygen
balasının jılañaç denesin körgön eldin kebetesinen kıyla-kıyla kaygıluu oydun
belgisi baykalganday boldu. Birok, eç kimisi anı menen ün katıp süylöşpödü.
Temüçin bürjügündön kelgen bayakı jigittin bürjügündördün turmuşu naçar degen
sözünün çın ekendigin emi baykadı. Baarı teñ siñiri çıga kedeyleşip boluptur,
aldınan ötkön ayal-erkekterdin bardıgının teñ maanayı pas köründü.
Al dayçıguttar başçısının özün öltürö koybosun sezdi, öltürgüsü kelse mintip
ayıl aralatpas ele. Birok, munun paydasınan zıyanı köptöy sezildi. «Udaa bir neçe
kün kıynagan soñ, kolu-butumdu çeçip, Targutaydın aldına alıp barıp anın suusun
içireer» — dep da oylodu.
Alar oşol künü keçinde Temüçindi ayıldın janındagı tüzöñgö alıp kelip
janına küzötçü koydu. Ayıl kişilerinin baarı başçısının eşik aldındagı
ayantka çoguluşup «joonu jeñgendegi» kuttuktoo toyun baştaştı. Oşondo Temüçin
iynin basıp turgan joon jıgaç menen küzötçünü çalkasınan tüşürö sogup, kaça
jönödü. İynin baskan jıgaçına karabay ay jarıgında Onon suusun boyloy bezip
berdi. Abıdan çarçap şayı ketkende gana suu boyundagı karagan butanın arasına
kirip jaşırındı.
Bir azdan soñ, Temüçindin kaçıp ketkenin bilgen dayçıguttar darıya boylorunan
jana aga tutaş jatkan keñ jayıktın tuş-tuşunan çuuldaşıp izdep jatışkanı daana
uguldu. Adamdardın dobuşu, top kişinin dübürtü Temüçin jatkan jerdin janınan
çıkkansıdı. Duşmanına bilinip kaluudan çoçulagan Temüçin dübürt basañçalaganda
barıp, suu boyundagı kalıñ çöptün arasına jaşırındı.
Dal oşol kezde jogoru jagının:
— Közünön kaar uçkan, betinen jalın aloolongon jigit ekensiñ. Dayçıgut
başçısının üröyün uçurganıñ uşu. Kıymıldabay jata tur, mında jatkanıñdı eç
kimge aytpaym, — degen ün çıktı.
Bul ün Temüçinge taanış adamdın ünü öñdöndü. Suuga bel kırçoosuna çeyin
malınıp, bayöo dem ala ün katkan bul kişi Sorhınşarı boluu mümkün dep oylodu
içinen. Al Yasukey tirüü kezinde dayıma kelip turuuçu, jıluu çıray bildirbegen
toñ, çeçkindüü adam bolgonduktan baldardı özünö üyrültö alıçu emes.
Temüçin uşul jerde kıyla uzak jaşırınıp jatıp, dübürt-dabırt basılgan soñ
gana suudan çıktı. Uzak ubakıt baylangan koldoru da uyup kalıptır. Uşul türü menen
kaçıp kete albastıgı özünö belgilüü, darıyadan ötküdöy da magdırı jok. Tün kata
jol jürsö da ança alıska baralaar emes.
Özünö tilekteştik bildirgen Sorhınşarının üyünö baruudan başka amalı
kalbagan Temüçin jurt közünön daldalanıp, dayçıguttar ayılın közdöy kayra
jönödü.
Yasukeydin karamagında bolgon kezde Sorhınşarının bee baylap, kımız açıta
turgandıgı, Sorhınşarının özü saba bışıp, kımız kuya turgandıgı Temüçindin
esinde. «Azır da saba bışa turgandır» dep oylogon Temüçin bişkektin

kürpüldögönünö kulak türö ayıldın kak ortosunan ötüp, Sorhınşarının üyünö jetip
keldi.
Çeçinip algan Sorhınşarı Temüçin menen kurbulaş uulu Çimbe, andan eki jaş
kiçüü uulu Çulunga saba bıştırıp oturgan eken. Temüçin üyünö kirip kelgende al
çoçup ketti:
— Mında ne keldiñ? Eneñ menen inileriñe bar debedim bele?! — dep katuu
çoçulaganın jaşıra albadı. Jaşı kiçüü bolso da akıl toktotkon Çimbe çoñ
kişilerçe:
— Kelip kalgan soñ jardam berüüdön başka amal jok, — dedi atasına jön kol
şiltep.
Bul sözdü ukkanda inisi Çolundun çalır közü külüñdöp koyö berdi. Al öz kezinde
Temüçindin kulja sakasın bere turganın atası menen agasına aytıp, jakınday
tüştü. Özü Temüçinden eki ele jaş kiçüü bolgon menen, boyu anın arañ ele iynine
kelüüçü. Agası eköö teñ çarçı boyluu ele.
Temüçin algaçında Çolundun özünö nege jakındaganın bilbey turdu, azdan soñ
bir kolunun çeçilgenin baykadı. Öñü öçkön Sorhınşarı tigil Çolun Temüçindin eki
kolun çeçip bolguça sabanın janınan karış jılgan jok.
Çimbe Temüçindin boyunan çeçip algan kayış kurdu otko taştadı. Bul üydün, tigi
agalarına okşoş çarçı boyluu, on jaş çamasındagı Hathın degen kızı da bar ele.
Sorhınşarı oozunan uuz sütü ketelek kızına:
— Aylanayın estüü kızım, körgön-bilgenderiñdi biröögö aytuuçu bolbo. Taksır
Yasukeydin mına bu balasına karalaş, — dedi. Al bolor iş bolup, Temüçinge jardam
berüüdön başka amal kalbagan soñ uşul sözdü ayttı.
andan kiyin Hathın Temüçinge tamak alıp kelip berdi da, bir ooz söz katpastan
talaaga çıgalı degendey işaarat kıldı. Hathın özünö ileşe çıkkan Temüçindi
oboçorook eerçitip barıp, jün basılgan arabanı nuskadı. Hathın ıras ele atası
aytkanday akılduu kız eken.
Temüçin jündün arasına jaşırınıp, tün ortosunda gana başın, kolun çıgarıp
tamaktandı da, jüngö kayra orondu. Katuu çarçagandıktan kalıñ jün tulku boyun
ısıtıp, bat ele uktap ketti.
Al ertesi keçke çeyin jündün arasınan kozgolgon jok. Tün ortosu degende
Çimbenin çakıruusu menen jündön çıktı. Kelse kara jalduu ak tanoo bir kısır bee
jaydak dayar turgan eken. Beeni jaydak belinde bışkan eti bar bir kurjun salınuu
turuptur. Çimbe:
— Bu kısır bee, kayra berüünün keregi jok, — dedi, anan al, Temüçinge jaasın
jebeleri menen koşo berdi. Temüçin attanarda Sorhınşarı üydön çıgıp:
— Başıbızga balee taba jazdadıñ, janı bekem şaytan, bizdi oozuñan çıgara
körbö, kana emi tez jönö! — dedi.
Temüçin ayıldan akırındap uzay tüşkön soñ beeni kamçının astına aldı.
Moynuna salıngan moyunturuktu talkalap, ölüm oozunan kutulgan Temüçindin oyu jan
saktoodo emes, bürjügündördü atasının doorundagıday öz koluna karatuu ele. Al
munu işke aşıruunun ança kıyın emestigin da tüşünüp, atına kamçı basıp-basıp
aldı.
Temüçin Burhan Haldun toosunun teskey öröönünön enesi menen inilerin bir
kança kün izdedi. Enesi menen inilerinin dayçıguttardın koluna tüşpögöndügü
özünö dayın bolgonduktan, alar kantse da uşul Burhan Haldun toosunun tündügündö,
dep bojomoldogon.
Bir künü al Onon darıyasın jeektey jogorulap oturup, anın Kemurgu özönünö
kuygan jerinen ötüp, Bıdır toosunun kırkası atalgan Horşrhuy toosuna çıkkanda,
oşol toonun tüştük eteginen karargan jalgız üy közünö çaldıktı. Jete kelse üydö

enesi Ulun, tuugandarı Temügöy, Temülündör oturuptur. Añ uuloogo ketken Hasar,
Belgüdöy, Hajundar ali kele elek eken. Koldorunda bar malı – segiz kula atı üydün
janında arkandaluu ottop turuşuptur.
Ertesi Temüçin üyün mından üç kündük alıstagı Karız örkün toosunun etegindegi
tunuk suuluu Kökü kölünün jeegine köçürüp bardı. Kılka adır çetindegi bul
örööndün janınan Señgür darıyası agıp ötüüçü. Koyön, suur öñdüü añdarı köp, darıya
suuları menen köldöründö balıgı mol mınday jerler Ulun apa menen anın baldarı
öñdöngön jardı adamdardın jan saktoosu üçün ötö ıñgayluu ele.
Oşentip, Temüçin özünün jañı konuşunda tıñ ookat kıla baştadı. Hasar,
Belgüdöy üçöö kündö suur karmap, etin jep, terisin kiyim kıldı. Andan aşkandarın
soodagerlerge ötkörüp, orduna buyum alıp turdu.
Üç ay uşundayça öttü. Bir künü kündögüsündöy ele inilerin eerçitip añga çıkkan
Temüçin tapkan-tergenderin koñur çologunun kanjıgasına baylanıp alıp keçinde
kelse, segiz kula atının baarın uuru alıp ketiptir. Ulun kiçine baldarın eerçitip,
kekirtekke bir nerse izdep toogo ketkendikten bilbey kalıptır.
— Men uurunun izine tüşöyün, — dedi Belgüdöy.
Jalgız koñur çolokton başka unaa bolbogonduktan, bir ele kişinin izdeşine
tuura keldi.
— Sen baralbaysıñ, men barayın, — dedi kara küç jagınan Belgüdöygö jete
berbese da atka mıktı Hasar.
— Sen baralbaysıñ men barayın, — dedi Temüçin Hasardın sözün kaytaladı da,
azık tülügün kanjıgasına baylap, jaasın asınıp attanıp ketti. Al tün kata toktoboy
jürüp, kündüz jol boyundagı ayıldardan suramjılap, kırkanı kezip kele jattı.
Kantse da, segiz atın taap aluuga bel bayladı. Al kırkalardı üç kün araladı.
Törtünçü künü erteñ menen bee saap jatkan bir jigitke jolugup, segiz kula atın
körgön-körbögönün suradı. Al jigit:
— Bügün kün çıgaar aldında biröölör segiz kula at aydap ötüp ketti, eger al
uurdalgan attar bolso, men da izdeşeyin, — dedi.
Jigit uşul sözdü ayttı da, Temüçinge bir toru attı tuura tartıp, atın
almaştırdı. Özü bolso külük koñurun karmap, bar jumuşun zamatta jaygaştıra
koyup, üyündögülörgö da aytpastan Temüçin menen ketüügö kamındı.
Temüçin bul küngö çeyin mınday şaydoot jigitti körgön emes. Al jol dayardıgın
köz açıp-jumgança bütürüp, jaa-jebesin asınıp, ottuk taşın beline kıstarıp, azıktülük salıngan eki taarın atına teñdedi. Taarının oozun julgan çöptön jip eşe
koyup buudu. Anın jumuştu mınday büyrö iştegen münözü Temüçinge ayabay jaktı. Bul
jigit bir mayda uruunun başçısı Nahubaydın balası Burçu degen eken.
Temüçin menen Burçu uç kün jol jürüp törtünçü künü keçke juuk dayçıgut
taypasının bir bölügü mekendegen jerge jetip, arkandaluu turgan segiz kula attın
kak üstünön çıktı. Küügüm kire arkandalgan attardı çeçip alıp aydap jönöştü. Tañ
ata bergende artınan kele jatkan on çaktı kuugunçunu körüştü. Burçu:
— Tuugan, sen attardı aydap kete ber men tosup atışayın, — dedi.
Temüçin:
— Öz başımdı kalkalap, senin kırçın janıñdı kantip tigilerge salıp
bereyin? Bular menen özüm tireşip köröm, — dedi da, kuugunçularga jebesin
tüzdödü. Anın tartkan jebesi koluna ukuruk karmap aldıda kele jatkan ak boz
atçandın jürögünö kadala tüştü. Kalgandarı jebe tiygen tigige üyrülö kalganda,
bular şart jönöy berişti. Kuugunçular saya kuugandan korkuşup, toktop kalıştı.
Temüçin Nahubaydın üyünö bir tünöp, Burçuga çın jürögünön alkışın aytıp,
üyünö kayttı. Al segiz atın taap alganınan da, bul jalganda özünö jartı tıyın
paydası tiybegen işke janın üröp aralaşa kete turgan bul öñdüü jakşı

adamdardın da bar ekendigine ayabay kubandı. Anın üstünö, jaş jagınan özü menen
kurbaldaş kelgen mınday adamdardın boluşun al oyuna da algan emes boluçu.
Temüçin üyünö kelgen soñ da, al jigittin atın esinen çıgarbay ayta jürdü:
«Burçu! Burçu bürjügünün uruusunan, dayçıguttun uruusunan bolboso da moñgol
taypasına taandık. Burçu batış jaktan kelgen, kanına Börtö Çononun kanı koşulgan.
Al Börtö Çono kanının kasietin saktay bilgen. Özü çıkanaktay arık bolgonu menen,
bulçuñdarı jetilgen, çımır denelüü. Mayda-barat işterge aralaşpaganı menen,
başkalarga kerektüü uçurda bilegin türö attanıp çıga keleer jigit!» — dep oylodu.
Oşol jılı Burçunun atası Nahubay Temüçinge on koy aydap kelip berdi. Al
özünün jalgız uuluna Temüçindey jakşı şeriktin tabılganına ayabay kubangan ele.
Temüçin bir tuugandarı menen jañı konuşunun tegereginen jayıt açuu üçün küzgö
çeyin karbalas emgektenişti.
Kiyinki jılı Temüçin on jetige çıktı. Enesi Ulun kudalaşkan koluktusu
Börtönü alıp bermek bolup, Temüçindi koñurat taypasına baruuga ündödü. Ulun bul
oyun mından murda da bir neçe jolu aytkan, birok Temüçin jokçuluktan kutulalbay
jürgön jalgız üydün dagı bir artık baş kişini bagışı kıyın boloor, dep oylop
makul bolgon emes.
Birok, on jetige kirgen soñ Temüçindin kulk-münözündö bir kıyla özgörüülör
payda boldu. Al: bul üygö bireer kişinin koşulganı jaman bolo koybos, jalgız
üydün jan sanı köböyüp, bireer emgek küçü koşulsa, başına bakıtsızdık jaagan
bürjügöndördün köñülün jubatuuga da, Yasukeydin han kezindegi işterin eske alıp,
al zamandı kayra ornotuuga da ıñgayluu bolor, dep eseptedi. Keede mınday
tüşünükkö ee boluu üçün, dayçıguttardın koluna tüşüügö tuura keleer, dep oylodu. Al:
— Sorhınşarı, anın kodoo boyluu üç balası da maga jakşılık kılbadıbı.
Sorhınşarı jana anın baldarının ak neeti bürjügündördün tagdırın elestetip
oturganı anık — dep oylodu.
Temüçin enesinin tilegi boyunça Börtönü alıp kelüügö, Börtönü jana anı menen
birge kelüüçü Koñurattardı — meyli alar ayal-erkek, abışka-kempir, meyli attokur
jalçısı bolsun, baarın kuçak jaya tosup aluuga bekidi.
Al uşul çeçimge kelgen soñ Belgüdöydü eerçitip, Koñurattardı betke ala sapar
tarttı. Eköö Kerülen darıyasın boyloy bir neçe kün jol jürdü. Bul joldor
Temüçinge kanık, birok andagı kerile jatkan kırkalar, çıtırman tokoylor, özöndarıyalar, meljigen jayıttar Belgüdöy üçün jañı düynö ele. Bir neçe kün jol
jürgön soñ başınan ele sözgö sarañ Belgüdöy, oydon-kırdan söz kozgop, mınday
keñiri öñütkö emne üçün el konup, mekendebeyt? San sanaksız köçmön el een jatkan
bul jerlerge kelip, kaz katarınan üy tikpegeni emnesi? Degen öñdüü suroolordu
bere baştadı.
Temüçin enesi başka Belgüdöydün kokus bergen bul öñdüü suroolorun ugup kele
berdi. Aytsa-aytpadı, bardıgı Belgüdöydün aytkanınday, kança kündön beri urgaal
jol jürsö da tügönbögön bul uzak jol moñgol böksölörünün kançalık kenen-kesir
jatkanın Temüçin özü da tuyup kele jatat. Mal östürüp, mal semirtüügö tabılgıs too,
darıya, jayıt, köz jetkis keñ talaalar een jatat. Mal otorlotoor çöbü çüygün örüş,
tiriçilikke ıñgayluu özön-darıyalar ayabaganday kenen. Birok, eldin mınday
jerlerge emne üçün konuştanbay turganı özünö anık. Anın sebebi emnede? Taypalar
arasındagı tireşüülör dayıma bolup turgandıktan, aralarında mınday jerler
boş kalbası mümkün emes. Kuday taalanın özü bölüp koygonsup, ar bir taypanın
konuşu murdatan ele turuktuu bolgon. Alar mekendegen jerlerinen köçküsü da
kelişet. Kee biröölör konuş kotorup, mınday jerde kalışsa, başka taypalar
çabuul koyup kol saluuçu.

Eger moñgol böksölörünö çaçırañkı konuştangan uşul taypalar menen uruular öz
ara joolaşuusun toktotup, özdörü tandap jañı konuş tabışsa, köçmön eldin
turmuşu jakşırıp, moñgol böksösünün kaysıl jerinen bolbosun üylör menen mal
üyürlörü közgö çaldıgıp, ayıl konuştanıp, jap-jaşıl örööndördö, özöndarıyalardın çölkömdöründö tört tülük mal kök asmandagı ak buluttay kaalgıp
jatpas bele. Birok, bul bir eñsöö, deñiz. Kaçan oşondoy bolorun kim bilsin? Bul
turmuşka aşpay turgan iş da emes. Dayçıguttar joyulup, tatarlar tize büksö munun
işke aşaarı, albette mümkün, dep oylodu Temüçin.
Aga-ini saparın ulap koñurattarga jetkende, Tayçeçen kubana tosup aldı. Al
Temüçin dayçıguttardın teköörünö tüşkönün ugup, anı jarık düynödön jogolgondur,
dep oylop jürgön. Emi, tört jıl murdakıdan müldö başka-atan töödöy jigit bolup,
er jetken Temüçindi körgöndö öz közünö işene berbedi.
Oşol tünü ele Tayçeçendin üyündö toodoy et, köldöy çık menen toy berildi.
— Bayakı bir kezdeki moñgol hanının balası adam aytkısız kıyınçılıktardı
başınan ötkörüp, er jigit bolup jetiliptir. Al ubadasın aktap mında kelip oturat.
Men da ubadamdı buzbay kızım Börtönü janı bekem uşul jigitke beremin. Bir top
ayal-erkek kızım Börtö menen koşo batıştagı bürjügündördün aylına attanat, oşol
jerge barıp tütün bulap konuştanat. Antpegende kızım jalgız üydö eensirep kalaar,
— dedi Tayçeçen üyünö çogulup oturgan kalıñ elge. Temüçin uksun degendey uşul
sözdörün atayın basa ayttı. Toydun uu-duusu tün jarımına çeyin ulandı. Birok,
Temüçin Börtönün didarın körö albadı, kız toy dastorkonuna kelgen jok.
Toy saltanatı ayaktagan soñ, Temüçin Tayçeçen oturgan üydön başka üygö
jaygaştırıldı. Temüçin al üygö kirip barsa, aruu kiyingen ay menen kündöy suluu
Börtö kündüzgü han tagı öñdöngön orundukta oturgan eken. Tört jıl içinde Temüçin
tolup özgörgöndöy, Börtö da boygo jetip özgörüptür. Bürjügün kızdarına okşobogon
tolmoç Börtö Temüçinge büt tulkusunan nur balkıp turganday sezildi. Bul şoola
küyüp turgan çıraktın elesi emes.
Ayaldar ötö nazik kelet. Kaysıl jagınan bolbosun erkekterge karaandatpayt, dep
oylogon Temüçin Börtönü körgöndö ayaldar jönündögü bul oyunun tuura emestigin
bildi, çınıgı ayaldı uşul jerden gana körgöndöy boldu. Al közün Börtödön ayırbay
bosogodo kıyla turup kaldı. Anın jüzündö murda körülbögön apkaruu baykalgansıyt.
Aldında turgan boygo jetken kız sımbatına kayratı menen jöndömü şay kelip, uyañ
elpektigine da dilgirligi jaraşıp turgan jan sıyaktandı.
Azdan soñ Börtö ordunan turdu ele moynunan kökürögünö çeyin tagıngan şuru,
monçoktoru kagılışıp, jılaajınday şıñgıray tüştü. Boloçok küyöösü Temüçinge
tulku boyun daanalap körsötöyün degensip, ündöböy mañkayıp turuşu özgöçö kelbettüü
köründü.
Temüçin Börtögö jakındagısı kelse da, eki butu erkine könböy, kandaydır bir
nerse joltoo bolup jatkansıp tuyuldu. Eç nerseden korkpoy, bet algan jagının
kaytpagan Temüçindin buttarın tuşagan emne? Anın aldında nur balkıtıp
turganıçı!
Oşol kezde Börtö butun bir şiltep, eki şiltep Temüçinge jakındadı. Eerdi
kıbırap bir nerse degendey boldu ele Temüçin ugalgan jok. Al jakındagan sayın
Temüçin ketençiktendi. Eköönün aralıgı Temüçin eşikten kirgendikten özgörbödü.
Börtönün nazik eerdi dagı kıbıradı, Temüçindin atın ataganı bul jolu anık
uguldu.
— Temüçin, atam seni kaarduu Börtö Çonodoy jigit deçü ele, menin kök jalım, —
dedi Börtö.
Temüçin oozuna söz kirbey lam-mim debey tura berdi. Azdan soñ küçtüü joo menen
aykaşta turgansıp:

— Men moñgolmun, atañ aytkanday kanımda Börtö Çononun kanı bar, — degen
sözdü arañ ayttı.
— Men koñurat taypasının kızımın, kanımda Börtö Çononun kanı jok. Birok,
Börtö Çononun kanı koşulgan balaluu boluunu kaalaym. Dayçıguttardın,
tatarlardın, andan kalsa koñurattardın tukumun tuzday kurutuu üçün Börtö Çononun
kanı koşulgan balaluu boluşuma atam makul bolgon, — dedi Börtö.
Temüçin Börtönün oozunan çıkkan sözdördün baarın kasiettüü söz dep baalap, uyup
tıñşadı. Anı kandaydır bir jaş kızdın oozunan çıkkan jön-jay söz dep karoogo
bolbos ele.
Özün taymanbas sezgen Temüçin Koñurattın başçısı Tayçeçendin ata-bala
ortosundagı meerden beze oturup, özünö kudalagan suluu kızına karap bir attadı da:
— Börtö! — dedi çınıgı mahabatın ayginelegen ün menen.
— Temüçin! — dedi Börtö da anın suroosuna joop bergensip. Kızdın şıñgıray
çıkkan dobuşu Temüçinge jagımduu, narı meerimdüü uguldu. Mına emi, Temüçin
aldıga umtuldu, Börtö artına ketençiktedi. Temüçin ketençiktey jılıp bara jatkan
Börtönü öjörlönö barıp kuçaktay aldı.
Temüçin koñurttardın aylında üç kün örüü boldu. Bul üç kün boyu uu-duu, tañ
tamaşa basılbadı. Kokusunan özgörgön abaldanbı kim bilsin, aytor Belgüdöy
unçukpas bolup kaldı. Azemdüü toy, ayıl kişilerinin kiygen kiyimi, üylördün
jasalgaları anı ayabay tañ kaltırgan ele.
Törtünçü künü Temüçin menen Belgüdöy Börtönü uzatuuçulardı, jalçıları menen
otuz kişini eerçitip Koñurat aylınan attanıştı. Kızın jol ortosuna çeyin uzatıp
koymokçu bolgon Tayçeçen menen anın baybiçesi Şotun, jaş jubaylarga çeksiz bak
taalay jana boloçogunun oydokuday boluşun kaalap, uşul otuz kişinin sabına
koşuluştu.
Moñgol böksösündögü taypalar arasında Koñurattar Altan handıgına jakın
tündük öñürünö jaygaşkandıktan Altan handıgının bir katar madaniyatın
kabıldagan boluçu. Oşon üçün Tayçeçen kızının sebin da sonun-sonun, jañı-jañı
nerselerden kamdagan ele. Jol boyundakı taypa elderi buga ötö suktanıştı.
Jetim jesir bolup, söönörü jok Temüçindin üyünün al jayın başka taypalarga
da bildirüü üçün Tayçeçen Temüçinge jol buruusuna karabay başka taypalar jış
konuştangan jerlerdi aralap ötüünü özgöçö tapşırgan. Oşogo baylanıştuu Temüçin
da Tayçeçendin aytkan jerleri menen öttü.
Tayçeçen bulardı Kerülen darıyasının boyuna jetkirip koyup kayttı. Şotun
baybiçe bayı menen birge kaytkısı kelgen, birok jalgız kızın kıya albay Kökü
kölünün jeeginde olturgan Temüçindin üyünö çeyin uzata kelip, al jerde on kün
turup, andan kiyin kayttı.
Köp kişini murdakı jalgız üyünö batıra albagan Temüçin, enesi jana bir
tuugandarınan bölünüp, Börtö eköö jañı örgögö köçtü. Börtönü eerçip koñurattan
kelgen erkekter menen ayaldarga örgöönün janına beş boz üy kötörüp berdi. Adam
sanı az bolso da, tün kirip üy üygö çırak jagılganda tuş tuştan jıltıldap şoola
çaçkan köp jarık körünçü boldu. Tañ atıp, kün çıgaarı menen ele ayal-erkekter öz
jumuştarı menen bolup jatıştı.
Özünün jañı tiriçiligin baysalduu ötkörüünü oylogon Temüçin segiz atının
aman soo tabılışına kömögün tiygizgen Burçunu konokko çakıruu jönündö Hasar
menen Belgüdöygö keñeş saldı. Al Burçu kantse da üyümö konokko kelet dep oylogon.
Hasar menen Belgüdöydün oyu da uşunday boluçu. Oşentip, anı çakıruuga Belgüdöydü
attandırdı.
Belgüdöy ketkenden kiyinki beşinçi künü, erteñ menen erte Temüçin jana
ayıldagılardın közünö Belgüdöy menen katarlaşa kele jatkan özünö taanış, külük

küröñünö kurjun artıngan orto boyluu jigit çaldıga tüştü. Temüçin özü menen
kurbaldaş, zeendüü, kagıles jigitti ötö sıpayılık körsötö örgöösünö baştadı.
Burçu Temüçindikine bararın atasına aytpay ele kete bergen eken. Al kelip oturarı
menen atası Nahubay jibergen attokuru da jete kelip, Temüçinge Nahubaydın:
«Jigitterdin öz aldınça karmangan jolu bolot. Eköö uzak mezgil şerikteş bolup,
karım katış jasagıları kelse, al özdörünün erki» degen dubay salamın ayttı.
Nahubaydın Temüçinge aydatıp jibergen on koyun da tapşırdı.
Temüçin, Hasar, Belgüdöy, Burçu törtöö keñeşe oturup, bul çakan ayıldı Burhan
Haldun toosunun orto öñüründögü küñgöy jayıtına köçürdü. Çeksiz sozulgan jayıt
çetinde jatkan bul jer otu menen suusu keñiri jana mal jandı tört mezgildin
baarında teñ dayıma bolo berüüçü, jaratılış apaattarınan saktoogo da
ıñgayluulugu bar özgöçö jer boluçu.
Temüçin enesinin üyü menen Burçunun üyün ortogo tiktirip, kalgan üylördü
oşolordun tegeregin aylanta tiktirdi.
Emi al dayçıgut taypasındakı Sorhınşarı, anın eki balası — Çimbe menen
Çoluñdu üyünö çakıruuga dayardandı. Al moynuna salıngan moyunturuktu kıyratıp,
özün üyünö jaşırgan bul kişilerdi çakırıp, işenimdüü şerik jıynoonu oylodu.
Birok, dayçıguttar arasında al kişiler menen baylanış jasoo narı kooptuu, narı
ubaraçılıgı köp jumuş ele. Oşentse da, Temüçin bul işke Hasardı jiberdi. Hasar
öz mildetin toluk atkarıp, orto boyluu, çoñ baş jigit menen muştumday bolgon
togolok çalır jigitti eki jakşı atına mingizip alıp keldi.
Temüçin atınan tüşüp jatkan eki jigitti tosup alıp:
— Beldi bekem baylagan sıyaktanasıñar. Atañar Sorhınşarı irenjigen jokpu? —
dep suradı. Çimbe:
— Atabız sabadagı kımızın bışıy oturup alda neçe alaya karadı. Birok
çakıruuçu kelip turganda barbay koysom bolbos dedim da, Hasardı eerçip kele
berdim — dedi.
Çimbe jumuştan baş tartpagan, özünö algan mildetti atkaruuda kırçın janın
kıyuuga da dayar turgan jigit. Ötköndögü Temüçindi kutkarganı da uşundan bolso
kerek. Temüçin bul jigitke ızaat sıy körsötö bildi. Al Çolun dep atın ataganda,
Çolun çalır közün Temüçinge tuuralay koyup:
— Bayakında bergen kuljanın sakasın surap jatasızbı? — dedi.
Çolun Temüçin bergen sakanın ötölgösü üçün anın janın kutkardı, mına emi,
dagı bir jolu Temüçindin kamı üçün üyün taştap mında kelip oturat. «Kanday
mildet taksam da sözsüz orunday turgan jigit» dedi Temüçin içinen. Al bul eki
jigittin jakşılıgına açık alkış aytpasa da , kündördün birinde bulardın
jakşılıgına jakşılık menen joop kaytararın oylodu.
Temüçindin aylına soodagerler top tobu menen kele baştadı. Soodagerlerdin
kelişi anın turmuşun da jakşırta baştadı. Andan da zarılı, Temüçin moñgol
böksösündögü taypalardın al abalın uşular arkıluu bilip turdu.
Temüçin moñgol böksösündögü eñ küçtüü Kerey handıgının hanı Toorul ekendigin
bildi. Kereyler Toorul handın jetekçiliginde dayıma askeri maşıguu alıp barat
eken. Kayın jurtu Koñurat taypasına barganda maşıguu üstüdögü askerlerdi özü da
körgön. Azır Kerey hanında 30 miñ asker bar öñdüü. Alar demeyde jılkı bagıp
jürüşkönü menen bireer okuya jüz berse, malçılık kiyimin çeçe salışıp,
jookerçilik kiyimderin kiyip, karuu-jaraktarın asınışıp, öz koşundarına
jetip dayar bolo ketişet eken. Temüçin koñurat taypasında turgan kezinde jayıttar
menen ayıldardı korgoy turgan uyumdarının bar ekendigine tañ kalgan ele. Emi,
kereyler jönündögü sözdördü ukkan soñ, koñurattar alardın çañına da ileşe
albasın tüşündü. Kereylerdin başçısı Tooruldun atak dañkı jönündö tolgon tokoy

kabarlardı ugup, bul adam moñgol böksösündögü taypalardın başın koşup, alarga
turuktuu biylik jürgüzüünü oyloy turgandıgın da bildi.
Temüçin Toorul han menen körüşküsü keldi. Anı menen taanışuu kançalık payda
bereerin tuyunup, «Jaş bolgonum menen bir ayıldın başçısımın go, jol josun
boyunça Toorul handan jardam surasam, balkim jok debes» dep oylodu. Anın üstünö,
Toorul han da öz kezinde atası Yasukey menen ınak dostordon boluuçu. Yasukey jaşı
ulgaygan soñ içki jumuştardın küypülü menen alaksıp, karım katışı seeldep
ketken. Eköönün jaş kezinde jasagan kelişimi ulana turgan jönü bar emespi, dep da
oylodu.
Al kerey taypasının başçısı menen mamile ornotuu jönündö tegeregindegiler
menen akıldaştı. Jeke Hasar, Belgüdöylör menen gana emes, Burçu, Çimbe, Çolun
jana enesi Ulun, koluktusu Börtö menen da keñeşti. Bulardın eç kimisi bul işke
karşı bolgon jok.
Enesi: «Toorul hanga azır kolubuzda bar bolgon üy emerekteribizdin eñ
asıldarın tartuu kıl» dedi.
Maldan başka tartuuga jaragıday ölüü buyumdan eç nerse jok ele. Uşulardı
oylop unçukpay oturgan Börtö:
— Enem maga kiygizgen bulgun içik bar emespi, — dep kaldı.
Bul sözdü Temüçin jön kördü. Bul içiktin kunu Temüçindin kolunda bar mal
mülkünün kunu menen çamalaş kelüüçü.
Oşentip, Temüçin Hasar menen Belgüdöydü eerçitip, kara bulgun içikti
baylanıp, Tugla darıyasının boyundagı karagayluu örööndü mekendegen Kereydin
hanı Toorulga salamga attandı.
Koñurattar turgan jerge karaganda kereylerdin turgan jeri Temüçinge karañgı
kördöy sezildi. Bul anın materialdık baylık jagınan kedey ekendigin bildiret.
Jer meljigen kalıñ mal jatkan menen, aga söönüp jan bakkandar da az emes
sıyaktanat. Jan sanı köp, soguşka jaragıday koşuunu bar tursa da, Toorul handın
başka taypalar menen çırlaşpay kele jatkanın sebebin Temüçin emi tüşünö
baştadı.
Temüçin menen Belgüdöy tördö oturgan uzun boyluu, suuk çıray Toorul han menen
körüştü. Al elüü jaştarda eken. Temüçin:
— Atam Yasukey sizdi dosum deçü ele, oşon üçün siz maga atamdın ordundagı
kişisiz. Kaynatam toyuma kara bulgun içik bergen, atam bul düynödö jok bolgon soñ,
atabızday körüp anı sizge japkanı keldik, — dedi.
Al munu aytıp bolgon soñ, kara bulgun içikti Toorulga japtı. Toorul buga ayabay
kubandı, antkeni murda eç kim mınday baaluu tartuu alıp kelgen emes. Birok, han
ayabay kubanganı menen sözü kıçkılıraak çıkkansıp kaldı:
— Atañar bolboso da, koluñar açık joomart çıçımdardan ekensiñer, — dedi.
Temüçinder Toorulga es jıyıp, etek jaba elek boz bala sıyaktansa kerek.
— Kara bulgun içigiñdin tölömünö çaçılgan kara alaçıgıñdı jıynap bereyin,
tentip ketken adamdarıñdı aydap aldıña salayın. Men sözümö upa kıla jürgön
janmın. Birok, uşul aytkanga jetüü üçün jan talaşa salgılaşuu kerek. Azamattarım,
küçögön sayın çımırkanuu kerek, momun baldarım, — dedi Toorul.
Temüçin çoñ kişi katarı kabıl alınbasa da, didarlaşıp bolgon soñ ele attandı.
Nesi bolso da, Toorul han teskeri peyil körsötkön jok. Kol aldında 30 miñ jookeri
bar Toorul han on segiz jaştagı Temüçin baş bolgon aga-ini üç jigitti jetile elek,
karapayım momun adamdar katarı baaladı.
Aga-ini üçöö Harşıuguy degen jerdegi kerey ayıldarının janınan jeldire
ötüştü. Kanatı jayılgan kerüüdö köñüldörü suz, külküdön darek jok kerey ulandarı
tünörö jıgaç kesip jatışat. Bulardın kimisi bolbosun özdörünün hanı Toorul

öñdönüp suuk karaşat. Temüçin: «Bul öñürdögü jan bütköndün baarısı uşunday suuk
çıray okşoboybu» dep da oylodu.
Temüçin üyünö kaytıp kelgen soñ, bizdin erkek kindiktüülörübüzdün bardıgı
kereydin ulandarınday çıyrak boluşu kerek, dep oylop, özü ülgü körsöttü. Erteden
keçke çeyin talaada emgek iştegenden tışkarı da tün içinde çabendestik, jaa atuu,
nayzalaşuularga maşıguulardı jürgüzdü. Hasar menen Belgüdöy, öz tizginin özü
alıp jürüügö jarap kalgan Hajun, Temügöylör da Temüçin menen birge maşıgıştı.
Burçu, Çimbe, Çoluñdar jana koñurattan kelgen on çaktı erkek da Temüçinderdin
katarına koşuldu.
At önöründö Hasardan, jaa tartuuda Burçundan eç kim ozoor emes. Nayzalaşuuda
Belgüdöy, buta atuuda Çalır Çoluñdar baarınan aldıga çıktı. Çimbe atuu önörünö
çorkok bolso da, iz kuuş, özgö taypalardın şartın çalgındoo jagınan özgöçö közgö
tüştü.
Ulun apa Temüçin menen jalçılar, attokular ortosundakı mamilelerge,
katıştarına özgöçö köñül burup turdu. Bey jay ayaldardı oozduktap turuuçu şaydoot
jigitterdin joktugu da anı ubayga saldı. Anın kündölük turmuşundakı dagı bir
ubayımı, kelini Börtönün alige çeyin koş boyluu bolbogonu ele. Ulun töröbögön
ayaldı urgaaçı dep eseptebeyt. Buga Börtönün özü da kamıgıp jürüüçü. Atası
aytkanday, al tatarlardı, dayçıguttardı, andan kalsa koñurattardı tügöl kıyratıp
tınuuçu kök jaldardı artı artınan çuburtup töröy berişi kerek ele. Uşul sebeptüü
Börtönün özü da balaluu boluunu ötö küsögön.
Ulundun tınçın alıp jürgön eki iştin biri — bar nersege köz çaptıra bilgen,
jalçılar arasındagı jügönsüzdörgö noktoo kata turgan mıktı jöndömü bar bir
jigit bolso, degen tilegi köp ötpöy ele orundaldı. Bir künü Zaruçutay attuu bir
abışka köörügün, temirçilik şaymandarın alıp bir azamatın eerçite üyünö keldi.
Temüçindin köödök sanaasına öçpös eles kaltırgan bul abışkanı Ulun taanuuçu ele.
Emne sebepten ekenin eç kim bilbeyt, Temüçin beş altı jaşka çıkkanda bul abışka
Temüçindin üyünön ketip, Burhan Haldun toosuna içkerilep kirip, tam salıp özünçö
jan baga baştagan. Azırkıga çeyin oşondo jürgön.
— Sen tuulganıñda, üstüñö bulgun terisin jaap, beşik jasap bergemin. Zelme
degen mına bul balamdı da silerge bermekçi elem. Al kezde bu arañ üçkö çıkkan
boluçu, kiçineliginen özüm baktım. Mına emi, Zelme at jalın tartıp mingidey
azamat boldu. Kaalagan jumuşuña salsañ bolo beret, at tokutsañ da, üyüñdü kaytartsañ
da bolot, — dep karıya Zelmesin Temüçinge tapşırdı.
Zelme oşol kündön baştap, Temüçin üyünün bir bülöösünö aylandı. Temüçinden
eki jaş çoñ, öñü kara toru, ar kanday jumuştu tıñgılıktuu iştegen, adal neet, aşkan
booruker, narı kayrımduu attokur, jalçılardın turmuşuna kunt koyö köz salgan bul
jigit uşul üydün beldüü müçösünö aylanıp, Ulundun tilegin çındıkka çıgargan
azamat boldu.
Oşentip jürgöndö çukulunan bir balee bastı. Moñgol böksösünö kış tüşüp,
temir ayaz kaarıp turgan kündördün birinde tañ saarı menen Ulundun üyünön topoloñ
kötörüldü.
— Bat turgula! Çaap kele jatkan kalıñ attın dübürtü, kişilerdin dobuşu ugulat,
dayçıguttar çapkanı kele jatkan okşoyt!
Mintip kıykırık salıp, eldi oygotup jürgön kişi Ulundun bışık jardamçısı
Huakşin degen kempir ele. Anın ünü çıgaarı menen Ulun baarınan murda tura kaldı.
Mañdaykı üylördön da tekşi ızı çuu kötörüldü. Temüçin sırtka jügürüp
çıkkanda başka üydögülördün bardıgı talaaga çıgıp bolgon eken. Tañ ali ata elek,
tañ karañgısında eç nerse körünöör emes. Jer menen köktü solkuldata çapkan attın
dübürtü bargan sayın küçöp, dobuş jakındap kelgensidi.

Temüçin ayıldagılardın bardıgına Burhan Haldun toosun karay kaçkıla, dep
buyruk berdi. Sanı anık bolbogon joo menen saya kuup soguşuunun paydasızdıgın
bilgen Temüçin atın jetelep çetke çıktı da, atka minip jatkandarga köz çaptırdı.
Mına enesi da atka mindi, Hasar, Temügöylör attandı. Belgüdöy, Burçu, Zelmeler da
attanıp jatat, enesi Ulun Temülündü artına uçkaştırdı, Börtö da attandı. Ayal erkek
bardıgı atka minip, unaası joktor attuulardı jeteley jönöştü.
Eñ aldında Zelme, Temüçin bolso koy aydagan kişiçe baarının soñunda kele
jattı. Burçu, Hasar, Belgüdöylör çapkınçılardın kim ekenin, küçünün kançalık
ekenin bilüü üçün atının baştarın başka jakka buruştu.
Kaçıp çıkkandar jıgaç koroodon alıstay berişti da, uyulguşup turup kalıştı.
Ayıldın batış jagındagı betten atçandardın karaanı körünöt. Temüçin ayıl
kişilerin Zelmege tapşırdı da, Burçu, Hasar, Belgüdöylör ketken jaktı bet alıp
çaap ketti. Alar jıgaç koroonun arjagınan kele jatkan joogo karay bettegen boluçu.
Temüçin oşolordun artınan kuyugup jönödü.
Al azdan soñ Burçularga koşulup, betkeydegi jıgaçtarga daldaalanıp alışıp,
joo menen tireşe baştadı. Joo az degende 30—40 bolso kerek. Alar kuturup
ketkensip, oñdu-soldu çapkılaganı menen betme-bet soguşuuga
joloor emes. Atkan jebelerinin anda-sandası Temüçindin janına kelip tüşüp
jattı. Joonun tek jayı anık bolboso da, alardın arı beri çapkılaganı
çoçutaarlık körünüş boluçu.
Bir kezde joonun jebeleri şuuldap, kıykırık süröön başka jaktan — balaçakalar ketken jaktan ugula baştadı. Temüçin, Burçu, Hasar, Belgüdöylör daroo
ayıldı közdöy çabıştı. Bular jetkende katın-baldar jıgaç koroogo kayra kirip
bara jatkan eken. Ünü kardıga kıykırıp bir nerselerdi aytıp karbalastagan
Zelmenin ünü at dübürtü menen ızı-çuudan arañ ugulat.
Temüçin koroogo kelgenderdi art jagınan soguunu buyrup, özü koroonun artkı
eşigine keldi. Jebe jamgırday jaap turdu. Temüçin, Belgüdöy, Hasar, Burçular
koroonu paanalap, jebe jaap jatkan jakka bular da jebelerin uçurup kirdi.
Daldaalanıp kele jatkan joo közgö körünböyt. Koroonun tigindey jerinen birden
ekiden, keede top tobu menen jürgön askerler baykalat. Birok, alar koroogo
jakındagısı kelbegendey kıyaz bildiret.
Temüçinder çabuulçular menen bir dalayga atıştı. Zelmeni eerçip art jaktan
jönögön ayaldar menen baldar kirüüdön buydalıp jatkan joogo jebelerin jaadıra
berdi.
Burçu çukulunan ele:
— Merkitter eken, — dep kıykırıp jiberdi.
Joo dayçıguttar emes, merkit ekenin emi bildi. Tuş tuştan jebe jaay bergen
soñ ayıldı taştap, eldi eerçitip too tayanuunu janındagı üç jigitke tapşırdı.
Ayıldı saktoonun kajeti jok, narı ötö kooptuu da ele. Burçu koroonun artkı eşigin
karay aldıga umtulganda, Temüçin, Hasar, Belgüdöylör soñunan eerçişti. Alar
koroodon çıksa, katın-bala ketip bolgon eken. Bular: «Aralarında Zelme bolgon soñ,
aman-esen ketkendir» dep oyloştu.
Bular koroodon çıgaarı menen ele: «Tarkalgıla!» degen buyruk ün uguldu.
Bardıgı tuş-tuşka çaba jönödü. Temüçin algaçında keñ jayıttı tuura kese batıştı
közdöy çaptı, azdan soñ bagıtın özgörtüp, Burhan Haldun toosun etektey tarttı.
Jamgırday jaagan jebelerdin biri da eç biröönün boyuna daarıbaptır. Hasar
menen Belgüdöy da Burhan Haldun toosunun eteginen ördöp çaap baratıştı. Temüçin
Burçunun karaanı körünbögönünön ulam şeksindi ele, atına mıktay kadalgan orto
boyluu Burçu kütpögön jerden çıga keldi.
Temüçin tüşkö juuk Hasar, Belgüdöy, Burçular menen joluguşuştu.

Zelme Temüçinderdi köröörü menen ele:
— Börtönü uçuratkan joksuñarbı? — dep suradı.
Zelmenin aytuusuna karaganda, Börtö koroonun artkı eşiginen çıkkan soñ atın
taştap, Huakşin kempirdi eerçitip, üyülgön çöptün janındagı jabıluu arabanı
çaar ögüzgö çege koyup elden bölünüp, arabaga tüşüp, joonu jazgıruu üçün añızdan arı
alıstap ketiptir. Mingen atı jaralangandıktan mından başka argası kalbagan
sıyaktuu.
Temüçin aylındagılardı bir jerge kondurgan soñ, Burhan Haldun toosunun
çıtırman tokoylorun, jılga jıbırttarın, jayıttarın koyboy tün boyu aralap
Börtönü izdedi. Birok, tabalbadı.
Toogo jaşırıngandın törtünçü künü Temüçin, Belgüdöy, Burçu, Zelmelerdi
böktör jaktan Börtönü izdöögö jiberdi. Merkitter etek jakta kimdir biröölördün
jürgönün baykaşıp adamdarın eteke tüşürdü. Uşul jolku salgılaşkandar üç
taypanın merkiti ekendigin Temüçinder kiyin bildi. Börtö menen Huakşinden
kabar bolbodu. Bir aydan kiyin gana Börtö menen Huakşindi merkitter baylap
ketkenin uguştu.
Temüçin Börtö esine tüşköndö jindi bolup kete jazdayt, birok kalgandarının
aman-esen baş koşkonuna şügürçülük da kılat. Al uşunun baarı Burhan Haldun
toosunun kasietinen bolup jatat dep, Burhan Haldun toosuna sıyınuunu çeçti. Al
Börtö jogolgondon kiyin otu öçkönsüp kalgan üyünün aldına eldi çogultup, sıyınaar
şamın jaga turgan çıragdanın ornotkon soñ, köpçülüktün aldında:
— O, kök menen tildeşken Burhan Haldun, joobuz merkittin çabuulunan bizdi
saktap kaldıñız. O, karagan butası tünt öskön Burhan Haldun toosu, çımın janımdı
kutkarıp, çıkanaktay denemdi aman saktadıñız. Kök meljigen Burhan Haldun,
kudaydın kuttumuş künü erteñ menen sizden tilek tileym, sizge baş uramın! Biz
bürjügündör ukumubuzdan tukumubuzga çeyin sizge sıyınabız! — dedi Da Burhan
Haldun toosun karap, kurun moynuna salıp, kalpagın koluna alıp, bir kolu menen
kökürögün basıp, sıyın tabagına kımız çaçıp, anan tizeley oturup baş koyup
jügündü, toguz iret tilek tiledi.
Mına uşundayça Temüçindin başına azap tüştü. Börtödön ayrılgandan kiyin
tabigat tüsü özgörüp ketkensidi. Börtönü kutkaruu Temüçindin baş tartpas mildeti
emespi. Birok, bul mildetti atkaruu üçün başın sayıp jardamdaşar kişileri bar
bolgonu menen, alardın sanı ongo da jetpeyt. Merkittin kalıñ tobuna beş altı
kişi menen attanuu akmaktık gana bolmok.
Merkitterdin aylına alda neçe jolu çalgındap bargan çoñ baş Çimbe:
— Merkitter aylın elüü askerge kaytartıp koyuptur, mışık bolup ketseñ da tigi
nemelerdin közünö çaldıkpay barışıñ mümkün emes, — dedi. Temüçindin öç aların
boljogon merkitter sak bolup turgan ele.
Çimbe uşul jumuştu öz mildetindey körüp, çalgından kelgen soñ eki üç kün ötörü
menen merkitterdin aylına kayra jönödü. Kelgen soñ körgön bilgenderin aytıp
jürdü. Temüçin anın ayta kelgen kabarınan merkitterdin at unaasının az köptügünö
çeyin bilip turdu.
Merkitter Temüçinge sebepsiz çabuul jasagan emes. Alar jıyırma neçe jıl
aldında Yasukeydin merkit jigitinen Ulundu tartıp alganın unuta elek boluçu. Oşol
Ulundun kegine Temüçindin jaş koluktusun baylap ketişken. Alar Temüçin Börtönü
köçürüp kelgen kündön tartıp ele bul işke kamınışıp, uçurun gana kütüp jürüşkön.
Çimbenin merkitterden bilip kelgen eñ mañızduu kabarı uşul boldu.

Börtö tutkundalıp bir neçe ay ötköndön kiyinki köktöm çıgaanında 3 Temüçin
özünün 24 jaşka tolgonun toylodu. Al da merkitter öñdüü öç aluu möönötün kütüp, bir
neçe aydı arañ ötkörgönü menen, alarday jıyırma neçe jıl kütüügö jarabadı.
Mörgü kele kalsa, kaçan da bolbosun çabuul koyuuga kamdana jürdü. Al Börtönün
makmalday kara çaçın, appak tamagın oyloboogo tırıştı. Oyloy kalsa, bütkön boyun
ıza çırmap, açuudan jarılıp kete jazdap arañ jürdü.
Çalgındoo mildetin orundap kaytkan Çimbe körgön bilgenderin bayandagan kezde
Temüçin anın sözün unçukpay oturup tıñşayt da, lam-mim debeyt. Başınan ele az
sözdüü Temüçin emi ogo beter unçukpas boldu. Kaygı-muñun başkalarga bilgizbey, öz
içinde gana saktagısı keldi.
Uşunday tuñguyuk abalda jürgön Temüçin bir künü sır bilgizip koydu. Al
Çimbenin sözün ugup oturup, eerdin kıbıratıp bir nerse degendey boldu, Çimbe
sözün anık ugalbay kayra suraganda:
— Börtönün al jayı kanday eken? — dedi al basıñkı dobuş menen. Çimbe sözün
çala çarpı gana ugup, jakşı joop berbegen soñ:
— Börtönün al jayı kanday eken? — degen sözün kaytalap, Çimbege surooluu tür
menen karap kaldı. Çimbe boyuna kayrat bütkön kişiçe:
— Çilgir balban degenge katın boluptur, — dep tikesinen aytıp saldı.
Temüçin munu ukkanda öñü buzulup, betinin tüktörü üksüyö tüştü.
Börtö degen attın Temüçin menen Çimbenin oozunan algaç çıguusu uşul boluçu.
Uşundan kiyin Temüçindin sözü baştagısınan da azayıp, şaabayı boşop, betinen
külkü didarı öçtü.
Oşondon kiyin ayıldagılar da Börtönün atın atabay turgan boluştu. Jadagalsa
Ulun, Hasar, karındaşı Temülin da Börtönün atın oozdoruna alışpas boldu.
Çimbe Temüçindin suroosuna kokusunan joop ayta salganına da bir ay boldu. Uşu
mezgil içinde Temüçin oyundagı planın Hasar, Belgüdöy, Burçularga aytıp, alar
menen keñeşti. Anın planı boyunça merkitterdin aylına basıp kirip, Börtönü alıp
kaçışmak. Alar erkek kindiktüülördün bardıgı çabuulga attanuu, ayaldar tügöl
ayılda kaluusun belgileşti. Eç kaysı taypa ayıldı ayaldarga kaytartıp körgön emes.
Temüçin ayaldardı tegiz kuraldandırdı. Erkekter soguşka ketkende, ayıldı alarga
kaytartuunu çeçti. Mınday kılganda, erkekterdin bardıgının soguşka katışuu
mümkündügü tuulat ele.
Hasar, Belgüdöy, Burçular buga koşuldu. Temüçindin sözünön anın kayratka
kelgeni ayginelenip turdu. Bul abal bir tuugandarına belgilüü ele. Anın sözü durus
bolsun, durus emes bolsun sözsüz atkarılışı kerek. Ayıldagı ulandar menen
karılardın sanı 30ga jakın eken.
Temüçin çabuul jasar kündü jıyırma kün murda uguzdu. Merkitterdin ayılı
Baykal kölünün mañdayındakı Orhon, Selengi darıyalarının kuyganında boluçu. Bul
jol menen dalay jürgön Çimbe al jerge atçan bir neçe kündö gana jete turganın
anık bilüüçü.
Oşondon tartıp Ulun baştagan ayaldar, jadagalsa, on altı jaştagı Temülün da
koluna kural alıp, korgonuu maşıgın ötkörö baştadı. Temüçin on çaktı ayaldın
maşıguu jumuşun Burçuga tapşırdı da, özü Hasar menen Belgüdöydü eerçitip, eki üç
atın jetelep alıp Kereylerdin hanı Toorulga uçuraşuu üçün jönödü. Otuzday ele
kişisi bar Temüçin karuu-jaraktardın mıktı boluusun oylop, Tooruldan
jakşıraak kural-jarak suramakçı ele. Kişilerine at unaaları jetişken menen,
kural jaragı naçar, anın üstünö, oşol naçar kuraldardın bir bölügü ayaldarga

Çıgaan — moñgoldun uluttuk ayt mayramı.

berilgendikten, özdörün jarıtımduu kural-jarak menen kuraldandıruunu maksat
kıldı.
Temüçinder neçen kün Orhon darıyasın jeektey sapar tartıp, Tugla darıyasının
boyundagı Harışugay otoruna kelgende gana tizginin tartıştı.
Temüçin Toorul han menen körüşköndön kiyin saparının sebebin bir-birden
bayandadı. Üç konogun adatınça suuk çıray menen karşı algan Toorul han azıraak
tolgono ketti, da öñün buzup:
— Yasukeyden kalgan menin jetimçelerim, ubadamdı unutpagan çıgaarsıñar. Kara
bulgun içigiñerdin kadırı üçün kara alaçıgıñardı jıynap bereyin degen elem go.
Emi oşol ubada atkarılar kezegi kelgen okşoyt. Çerüü atkarıp, Baykal boyun
mekendegen merkitterdi talkalap, koluktuñ Börtönü tartıp bereyin, — dedi. Al bir
az tınımdan soñ öñün murdakıdan da tünörtö tüşüp sözün uladı, — kanatı
jetilbegen, bokonosu kata elek balapandarım, kara bulgun içigiñerdin akısın
jandırayın. Men 20 miñ çerüü menen oñ kol bolup, uşul jerden alga ilgerileym.
Siler Hohonök Jobur alanasına konuştangan jajırat taypasının başçısı
Jamukaga barıp: «Toorul han Yasukeydin baldarına boluşup, 20 miñ çerüü çıgarıp,
merkitterge sokku urganı jatat. Boordoşum Jamuka sol kol bolup çabuulga çıksın.
Baş koşo turgan jerdi, anın ubaktısın Jamuka özü bekitsin» — dep salam aytkıla.
Temüçin Toorul handın bul sözünö tañ kalıp, anın betine teşile karadı.
Mınday çoñ işti zamatta bir jañsıl kılgan kişini murda körgön emes. Toorul
handın suuk ırañı da aga jumuştu tez bütürüüçü kişinin belgisi sıyaktanıp köründü.
Temüçin uşul jolku saparının başkı maksatı bolgon kural-jarak maselesi
çeçilgen soñ, Toorul handın üyünön attanıp, bir tuugandarın eerçitip çapkan
boydon ayılın közdöy jönödü.
Ayılga jetken soñ Temüçin üydö kaldı, Hasar menen Belgüdöy jol azıgın kamdap
alıp, jajırat taypasının başçısı Jamukanın aylına jönödü.
Jamuka Moñgol taypasının tuñguç hanı Habuldun mındayıraak tuuganı, moçik
bürjügün uruusunan çıkkan, Temüçinden beş jaş uluu jigit ele. Temüçindin özü da
Jamuka menen bir neçe jolu körüşkön. Temüçin jeti-segiz jaşında Jamuka atasın
eerçip kelgende eköö birge oynogon. Etkeel kelgen, tartınbagan, kişige özgöçö
jakındıgı bar bul adeptüü jigittin kebetesi Temüçindin jadında saktaluu ele.
Özünön saal çoñuraak bolso da ali baltırı kata elek bala jigittin ar bir sözü
çoñdordu tañ kaltırçu.
Oşol uçurdan kiyin al öz ulutunun kuramındagı dayçıgut, bürjügündördön
bölünüp, öz tizginin öz koluna alıp, özdörün jajırat taypası dep atagan. Öz
aldınça tündüktüü bolgon soñ tez küç alıp, bügünkü kündö moñgol taypasındagı
dayçıguttardan alda kança mıktı taypaga aylangan ele. Bul abal Temüçinge murdatan
ele belgilüü boluçu. Jamuka Kerey hanı Toorul menen dostoşup, anı menen bir
tuuganday bolup ketken.
Jamukanın ayılına elçilikke bargan Hasar menen Belgüdöy beşinçi künü tañ
ataarda arıp-açıp arañ kelip, körgön ukkandarın Temüçinge bayandadı.
Jamuka: «Dosum Temüçinge dayçıguttardın kordugu ötkönün ukkanda açuudan
jarıla jazdadım. Toorul handın sözü boyunça Temüçin dosuma boluşup, soguşka
attanamın. Kilho darıyasının başatına barıp, sarı kamıştan sal jasap suudan
ötöbüz. Merkitterdin tündügünön tüşüp eşiginen çıga turgan, koynundagı katının
tartıp alıp, kuçagındagı balasının közün oyö turgan, öç alıp, kekti joyö turgan kez
jetti!» — deptir. Hasar anın bul sözdörün entige aytıp ayaktagan soñ Belgüdöy:
— «Alıstagı joogo attanarda ak kımızdı kudayga sunup, kara bukanın terisinen
jasalgan doolbastı jumuray jurtka uguza kagalı. Kalkan tagınıp tuulga kiyip,
tulpar mineli. Nayzalarıbızdı uçtap, jaabızdı asınalı. Men Botuhun Burju degen

jerge on kün murda barıp Toorul handın çerüüsün tozomun. Mende 20 miñ çerüü bar.
Bulut üyürülüp, çagılgan tüşsö da şertimen kaytpaymın. Too taştı zilzala jarıp
ketse da, antımdı keçiktirbey aktaym, Toorul dosum dep Jamuka,— tiginin sözün
toluktadı.
Jamukanın Hasar menen Belgüdöy arkıluu aytkan sözdörün Harışuguydagı kalıñ
daraktı paanalap jatkan Toorul hanga Burçu jetkizdi.
Jumuş Temüçin oylogondon tez narı işenimdüü büttü. Anı koldop 40 miñ
çerüünün attanarı anın üç uktasa tüşünö da kirgen emes. Temüçindin oñ jana sol
kolu bolgon eki top çerüü Orhon darıyası menen Selengi darıyalarının kuyuluşkan
çölkömündögü Merkit taypasının bayır algan konuşun közdöy jıljıp kele jattı.
Boljoşkon kün jetkende, Temüçin Toorul menen Jamukanın çerüülörünün
karaanına da teñ kelbegen otuz kişisin eerçitip, belgilengen jerdi közdöy jönödü.
Jamukanın 20 miñ çerüüsü aytkan jerge ebak kelip boluptur. Toorul handın kolu
aytkan kündön eki kün keçigip keldi.
Temüçin Jamukanı körbögönünö on çaktı jıl ötkön. Antken menen, al bala
kündöküsünön ança özgörböptür. Al Toorul handay emes sözmör, tamaşaçıl, çımır
denelüü, eki közünön ot küyüp turgan jigit bolup jetiliptir. Hasar menen
Belgüdöydün aytıp kelgen sözü boyunça, joogo attanuu jönündö berilgen aybattuu
jarlıktın uşunday bir jigittin oozunan çıkkanına işenüü da kıyın köründü.
Ertesi tañ kulanöök bolgondo merkitterge çabuul baştaldı. Sarı kamıştan sal
baylagan kırk miñ çerüü Orhon darıyasınan ötüp sap tüzöp, merkit taypasının
karamagındagı jerlerge suuça siñip, ayıldarına çeyin jetip, çetinen ala
baştadı.
Merkitter ayıl-apasının tegeregine on miñ çerüüsün karool koydu. Antken
menen, çeçüüçü salgılaşuu bir ele kündö ayaktadı. Temüçin Toorul handın amiri
boyunça özünö berilgen bir neçe jüz askerdi baştap, kaçıp barıp ayıldarına
jaşırıngan merkit askerlerinin artınan tüştü. Karşılaşkıday şayı jok
merkitter üy-üylördü paanalap jaşırınışkan boluçu. Temüçin üy bütköndün
baarın tintip kirdi.
Azdan kiyin bir üydön Börtö menen Huakşin kempir tabıldı. Özdörün kutkaruu
üçün Temüçin jibergen askerler ekenin bilbey üröyü uçkan Börtö menen Huakşin
kempir üydün burçunda bük tüşüp oturuşkan eken. Kokusunan üygö kirip kelgen
Temüçindi körgön Börtö toktono albay ıylap jiberdi.
Temüçin Börtögö lam debedi. Anı inisi Hasarga tapşırıp, Toorul han menen
Jamuka turgan koldu közdöy daroo jol tartıp, bul eki koldooçusuna çın jürögünön
alkış ayttı.
Karoolçularının aralıgına birer çakırım boş jer kaltırıp jaygaşkan
Toorul menen Jamuka jatkan jerlerinen kozgolgon jok. Eköönün emki kıymılı
Temüçinge soguştan murdakıdan başkaça eköö bir birine joltoo bolup turganday
sezildi.
Bular merkitterdin başına akır zaman tüşürüp, erkek kindiktüüsün jaş karı
debey kıra baştadı. Merkitter kudaydın kuttumuş künü aydalıp jattı. Ayal
bütköndün baarı Toorul menen Jamukanın koldoru turgan jerge alınıp kelindi.
Dünüyö mülk toodoy üyüldü. Tört tülük mal çarba da bir jerge çogultuldu.
Temüçin jana anı eerçip kelgender merkitterdin een kalgan üylörünün janına
alaçık tigip alıştı. Tuş tuştan buruksup sasıgan ölüktün jıtı adam çıdagıçalık
emes.
Bir künü Toorul han ayaldar menen mal mülk bölüşkö tüşörü jönündö Temüçinge
kabar berdi. Temüçindin oljo aluu ukugu da, oyu da jok boluçu. Al uşul oyun Toorul
hanga aytkanda, Kereydin jaşagan hanı munu koş körgön jok. Jamuka da: «Kol

bizdiki bolgon menen, soguşka katışkanıñ üçün sen da oljo aluuga ukuktuusuñ» dedi.
Temüçin eköönün teñ aytkanın kabıl albay, oljodon baş tarttı.
Kalıñ kol miñdegen ayaldardı jana oljonu bölüşkö salıp, bir bölügün Toorul
handın koşunu turgan jerge, dagı bir bölügün Jamukanın koşunu turgan jerge alıp
bardı. Koy menen jılkı da uşul jol menen bölüştürüldü. Degen menen jayıt, suu,
tooluu öñür, köl jeekterin bölüştürüüdö kuuluk şumduk da bolboy koygon jok. Bul
jerler kerey handıgınan, Jamuka ayılınan bir kıyla alıs bolso da Temüçin
eemdengen çakan jerge jakın ele.
Temüçin Toorul han menen Jamuka askerlerin alıp ketken soñ uşul jerlerdi
eelep kaluunu niet kıldı.
Temüçin özünün otuzday adamının jarımına Burçunu baş kılıp, ayaldar
kaytarıp kalgan aylına jönöttü. Kalgan jarımı merkitterden een kalgan koroo
jaylardın tegeregine üy salıp, uzak turuuga dayındala baştadı. Hasar menen
Belgüdöy öz konuşuna kaytuunu oylodu, Temüçin bolso, bul jerden ketkisi kelbedi.
Temüçin Toorul han menen Jamuka çerüüsün alıp ketelekte ketip kaluu adepsizdik
bolor, dep oylodu. Munu mınday koygondo da, öz başında ali çeçilbegen masele bar
ele.
Anın aldında, emi Börtönü emne kıluu kerek degen masele turdu. Börtö turgan
üygö barıp bir sapar uçuraşıp da keldi. Anın den soolugu, öñü tüsü oylogonunday
bolup çıkpadı. Üstünö kök kementey kiygen Börtö Burhan Haldun toosundagıday emes.
Den soolugu da, öñü tüsü da özgörüp kalıptır. Makmal kara çaçınan, appak jüzünön
özgörüş baykalbaganı menen boy tulkusunda özgörüş bar sıyaktanat. Kiyimdi da
ayabay keñ kiyiptir, merkitterge çabuul jasalgan tünkü dürbölöñdö Temüçindin közü
jaza ketirbegen eken. Börtö töröptür.
Al Börtönü Hasarga tapşırgan soñ, başka jagın teriştirgen jok. Hasar da jeñesi
jönündö eç nerse aytkan jok. Munun özü, Temüçin baykagan bojomoldun çın ekeninin
belgisi ele.
Bir künü Temüçin üyünö kirip kelgen Çimbenin atın atap, betine karar zamat
başına özgöçö bir oy kele kaldı. «Çimbege al abaldı bil desem, al dagı bolor iş
boldu, sanarkay berüünün keregi jok, bul Börtönün kaaloosu menen bolgon iş emes
deer» — dep oylodu.
— Börtönü alıp kelsin deçi Hasarga, — dep al Çimbeni jumşadı.
Çimbe ketip azdan soñ Hasar kirip keldi.
— Börtö uşundan arkı üçünçü üydö oturat, — dedi al sözdün tok eteer jerin
aytıp.
Hasardın sözünön özgö maani tappagan Temüçin üyünön çıgıp, Börtö oturgan üydü
közdöy jönödü. Kelse Börtö tündüktön tüşkön küngö kaktana jantayıp jatkan eken.
Janında jatkan naristeni Temüçin kireri menen ele baykadı. Naristege eñkeyip
Huakşin kempir oturat.
Temüçin töşökkö jakındadı, Börtö nursuz közün Temüçinge tikti, andan soñ tulku
boyunda şayı kalbagan Börtö ımırkayına üñülö karap, unçukpay turgan Temüçinge
bir nerse degendey külümsürödü.
— At koysoñçu, — degeni Temüçinge anık uguldu.
— At koy deysiñbi, meni? — dedi Temüçin.
— Senin balañ go, — dep Börtö çeçkindüü ayttı.
— Menin balam je menin balam emestigine közüm jetpey turat, — dep Temüçin
çının ayttı.
— Senin balañ emestigine kim aygak eken? — dedi Börtö.

Tokson ooz sözdün tomuktay tüyünü kak uşul jerde ele. Tili buulgan Temüçin üy
içinde arı beri basa baştadı. Temüçin özün alaksıtpaska da amalı jok ele. Anın
oylono turgan işteri ötö köp.
— Menin balam emes degidey belgi balanın kaysı jerinde turat, kana? Munu
men da aytalbaym, sen da bilbeysiñ, — degen söz Temüçinge uguldu.
Sanaası sanga ketken Temüçin Börtönün sözünün tegine jete albay turdu. İçki
düynösü uygu-tuygu tüşüp turgan Temüçin kiçine küymölö kalıp: — Atı Joçi bolsun,
— dedi kardıkkan ün menen.
— Joçi deysiñbi? — dedi Börtö.
Joçi degen at «çooçun» 4 degen maanini bildireer ele.
Tolkugan köñülünö tötöp taba albagan Temüçindin Börtödön tuulup, kimge
okşogonu belgisiz bul ımırkayga koygon atı uşul boldu.
Börtönün ırayına bagıp, andan tuulgan balaga Joçi dep at koyuu — Temüçindin
bardık tilegi orundalganı boldu. Börtönün tilegin orundagısı kelbese, özünükübü,
je özgönükübü ali belgilüü bolbogon balaga at koyboyt ele da. Balkim, Temüçin
Börtödön tuulgan uşul balanı aylında uzak turar konokko okşotkon çıgaar.
Börtönün töşögünün janında jatkan balaga üñülö karagan Temüçin tee bir
zamanda özündö moñgoldun kanının bar joktugun bile albay kümönsürögönündöy emi
uşul ımırkay tuuraluu kümönsüröy baştadı. Özünün Börtö Çononun tukumu bolgonu
üçün moñgol kandaştarının katarına kirgenindey Joçi da kök jal boluuga (jok
degende, kök jal boluuga damaa kıluuga) tiyiş dep eseptedi. «Men kök jalmın, sen
da kök jal bolgoy eleñ» — dedi al içinen. Temüçindin tun balasına aytkan jalgız
ooz sözü uşul boldu, ata menen bala ortosunda jogorkuday tabışmak turganda, atası
balasına a degende ele mınday sözdü aytışı, albette, anın balasın korgogonun,
özgöçö kamkorduk bildirgenin tuyuntat.
Börtö töşögündö tilsiz jatuuda, et jürögün jarıp çıkkan balasına «konok» dep
at koygonuna da eç nerse debedi. Anın buga ıraazı je naarazı ekendigi, emnelerdi
oylop jatkandıgı tışkı kebetesinen taptakır bilineer emes. Al jay kozgolup,
Temüçin jaktı karap jattı. Jüdöbüröök kalganı bolboso, törögön ayalga okşoboyt,
appak betinen nur tamıljıp turat. Eki közünön akkan jaş boosu üzülgön şuruday
tomolonot. Sargarta sagındırgan koluktusunun ajarluu kelbetine balasının
janınan kusalana karap turgan Temüçin:
— Koñuratka kişi jiberip, atabız Tayçeçen menen enebiz Şotundu kubantalı, —
dep meerlene süylödü.
Birok, oşol kündön baştap, ayaldar jönündö ömür boyu özgörülbös bir türdüü köz
karaş Temüçindin oyuna ornop kaldı. Al: «Ayaldardın ayday suluu çırayın,
boorukerligin, adal nietin özgörböyt dep işene berüügö bolboyt. Bul kastarluu
nerse ayaldardın öz erki menen dayıma kubulup turat. Koluktum Börtö da, enem Ulun
da mından oolak emes. Alar tuugan «konoktor» jaman baldar katarına kiret. Ayalım
Börtö, enem Ulun moñgol kanduu kök jaldardı tuup kana kalbastan, merkitterdi,
tatarlardı, kereylerdi da tuuşu mümkün. Alar ar taypanın kanı koşulgan aralaşma
baldardı arbıta berüüçü özgöçö sandıkka okşoyt. Özüñdü süygön, özüñö ötö küyümdüü
bolgon ayalıñdın da duşmandın kanı aralaşkan baldardı töröp berişi ajep
emes!» dep karadı.
Temüçin jookerlerinin adaldıgına, ajaldan korkpogon erdikterine işengeni
menen, ayaldarga işençü emes. İşengidey negizi da jok. Üylöngön mezgilinde je
bolboso, üylöngöndön kiyinki kıska uçurlarda ayaldar suluu kelbetin, adal kasietin
saktay alışı mümkün. Başka taypaga çabuul koyup, erkek kindiktüülörgö ayaldardı

Çooçun — muñgulça «konok» degen söz.

çırga katarı koldongon kezde, arkança adal degen koşuundun özü ayal zatına jutunup,
anı kuçaktoodon, özünün tübölük mençiktüü kişisi kılıp aluudan oolak bolo albayt.
Ayaldın tübölükkö özünükü kılıp aluunu oylogon Temüçin, Börtönü biröögö
tarttırıp koybostuk üçün, özünün küç aluusunun zarıldıgın tüşündü.
— Mından kiyin seni janıman karış çıgarbaym. Özüñ da salt-sanaanı buzuuçu
bolbo, — dedi al Börtögö. Al seni süyöm, özüñdü murdakıday ele jan birgem dep
sanaym, degen öñdüü adattakı sözdördön aytkan jok. Al üçün, mınday sözdördün
tartuu küçü, maanisi suyulup ketken ele. Temüçindin Börtönü korgoym degen uşul
ubadası, ayalga bolgon süyüüsün aykındap turdu.

ÜÇÜNÇÜ BÖLÜM

Toorul han menen Jamuka soguş ayaktap bir ayga juuk ötkön bolso da, koşuundarın
alıp ketişpedi. Merkitterdin katın-baldarın, mal-mülktörün bölüşüp algandan
kiyin, emi kılar işi bolboso da, koşuundarın alıp ketüü oyloru jok öñdönöt.
Algaçında eköönün bul kılıktarına tañ kalgan Temüçin oylono olturup,
soguşkandardın saltı uşunday bolso kerek, dep tüşündü. Biröö aldı menen jönöp
kalsa içine aram oy katkan dagı biri arkasınan kubalap sokku uruusu mümkün go. Biri
birinen şekşigen eki jak, özdörünün koopsuzdugu üçün atayın uşintişip jatışkan
ele.
Temüçin bul eköönün mınday kılıktarına baylanıştuu alardın bir kıyla
sırların sezgensidi. Toorul han menen Jamuka jakşılık jamandıkta birge boluuga
anttaşkan dostordon bolgonu menen, çın çınına kelgende, biri birine işenbööçü
türü bar. Toorul handın kol baştap kelişi Yasukeydin uuluna atalık kamkorduk
kılganı öñdüü körüngönü menen, iş jüzündö anı merkitterge tüzdön tüz tuu kötörüp
çıkpay, özün şıltoo katarı paydalanganın Temüçin emi bildi. Temüçin merkitterge
çabuul jasoo üçün kural-jarak surap barganında, Toorul handın koşuun attandırmak
bolo ketkeni, anın merkitterge tiyişüü üçün atayın şıltoo tabıla ketkeninen
bolgon. Al merkitterdi joyuuga biraar sebep izdegenine köp bolgon. Birok tutamga
tolguday şıltoo tabılbay jürgön. Toorul han: «Jokçuluktan jüdöp arañ turgan
Temüçindin aylına merkitterdin çabuul jasaganı, Börtönü tartıp ketkeni,
tekşerilüügö tiyiştüü jolsuz kılmıştardan bolso da, menin, Börtönü Yasukeydin
uuluna kayra alıp berişim müldö orunsuz iş» dep karadı. Oşon Üçün da Toorul han
özü asker çıgarganda Jamukanı koşo çakırganı bir jagınan küçün çoñoytuu bolso,
dagı bir jagınan bul işke Temüçin menen uruulaş Jamuka aralaşsa, özümdün
araketim kantse da jolduu bolot, dep karaganınan boldu. Öz şartın jakşı bilgen
Jamuka Toorul handın sunuşuna eki ele ooz söz menen joop kaytarıp, aga koşula
ketti. Temüçin bolso, ayalın koluna aldı da tim boldu. A tigi Toorul han menen
Jamukaçı? Bütün bir taypanın baylıgın bölüşüp alıştı!
Temüçin Toorul han menen Jamuka eköönün biröönö ele kol artkanım tüzük
boloor, dep oylodu. Öz aylındagı adamdardın katarın köböytüüdö mından jakşı
amal tabılbaçuday sezildi. Oşonu menen al Jamukaga süyönüünü jön kördü.
Dayçıguttardın zapkısınan kutuluu üçün, öz uruusunan çıkkan Jamukanın
karamagına ötüü ılayık öñdöndü. Atası Yasukey dooron sürüp turgan kezderde ele
aldı menen irgitterge ileeşip, kiyinçereek dayçıguttarga koşulup, soñunda
Jamukanın karamagına ötkön adamdar az emes boluçu. Al jakta özünö tilekteş
adamdar köp öñdönüp köründü.
Uşundan kiyin Temüçin Toorul han menen Jamukadan boyun kaçırıp, al eköönün
teñ askerlerin ertereek alıp ketişin surandı.
Temüçin Jamukaga koşulup, Onon darıyasının boyundagı Horhonök Jobur degen
jerge çegindi. Toorul han Haldundun arkı betindegi Tugla darıyasının jeegindegi
Harışuguy degen öz konuşuna kayttı. Al jol üstü añ uulap, askerlerin bayöo ilkitti.
Temüçin menen Börtö Onon jana Kerülen darıyalarının başatındagı, Burhan Haldun
toosunun orto tuşundagı konuşuna kayttı. Bular eki balaluu bolup köçtü. Anın biri
Joçi, dagı biri bulgun tebeteylüü, bugu terisinen ötük kiygen, beş jaş çamasındagı
Küçüy degen süykümdüü merkit bala boluçu. Temüçin anı enesi Ulundun aldında
tarttı. Bul kündörü özünün beş balası teñ er jetken, eñ kenjesi Temülün da on
toguzga çıkkan. Ulun özünö arnap Temüçin alıp kelgen bul balanı körgöndö ayabay

kubundı. Merkit erkekteri tügöl kırılgandıktan alardın taza kanı uşul Küçüydün
boyunan gana tabılat ele. Bul jagınan alganda, Küçüy asıldın asılı boluuga tiyiş.
Köp uzabay ele Temüçin ayılın Jamuka konuşunun tegeregindegi Horhonök
Joburga köçürüp keldi. Al köçüp kelgenden kiyin ele Jamuka menen dostoşo ketti.
Dostoşuu saltanatı Horhonök Joburdun jalama jar taştarı astındagı tokoyluu
bette ötközüldü. Temüçin merkitterdin kolbaşçısınan oljolop algan altın
kemerdi Jamukaga tartuulap, mal bölüştürgöndö özünö tiygen azoo torunu mingizdi.
Jamuka tartuulap, kamış kulak boz atın mingizdi. Andan kiyin bular birin biri
«dos» dep çakırıştı. Anın artınan uruular boyunça ötkörülgön oyun zook tün
jarımına sozulup, küü çertilip, obon sozolonup jattı. Ata-enesinen, tuugan
uruktarınan ayrılgan merkittin şormañday baldarı özülörün kan maydandan julup
kelgen bul adamdardın aldında biy biylep berişti.
Temüçin Jamukanın janında katar otursa da, uşul öñdüü dostuk baylanıştı ötö
ele kastarluu dep eseptebedi. Al içinen: «Paydalanuuçu kezde Jamukadan
paydalanamın, paydalanbaçu kezde, bereke buzulgan uçurlarda tarpı gana kalgan
çokoydoy ırgıtamın!» dep oylondu. Dayıma köñüldüü jürgön Jamukanın jıluu
çırayınan kündüzü eç kanday özgörüş baykalbaganı menen, ay şoolası bir jak
betine tüşö kalganda, oşol bet Temüçinge bir türdüü süykümsüz körünüp, anın ar
jagına kişini seskendireer uu katılgansıp turdu.
Oşondo da, Jamukanın dostugu, jakındaganı Temüçinge jakşı ele boldu.
Malının asıralışına, kırkımına, köböyüp-örbüşünö ıñgayluu şart tuuldu.
Bulardı mınday koygondo da, ilgerki bürjügündör birdep jarımdap anı paanalap
çogula baştadı. Bul kütülbögön jakşı iş ele. Kününö bir neçe tütün, keede on neçe
tütün ayılına kelip koşulup jattı. Mınday okuya ertereek bolgondo, al
dayçıguttardı kokuylatıp, özünün dosu Jamukanın ırayın da alarga tuyuntkan
boloor ele. Temüçindin arkasında Jamuka biylik jürgüzüp turgandıktan
dayçıguttardın başçısı Targutay da aga daap çabuul jasay albadı.
Jamukanın taypasınan Temüçindi koldooçular köböyö baştadı. Ayıl oturgan
Jamuka menen Temüçindin ayla-amaldarı müldö okşoş emes boluçu. Jamuka tüşkön
oljonu teñ bölöt. Temüçin bolso, anı ar kimdin emgegine jaraşa bölöt. Oşon üçün
emgegi ötköndör köp oljoluu boldu. Jamukanın taypasında, jalkoolor köp oljo
alıp, emgegi siñgenderdin ülüşü öz koldoruna toluk tiygen jok. Uşul sebepke
baylanıştuu, Jamukanın karamagındagılar Temüçindin janına köçüp kele
baştagan.
Jamuka da bul abaldan kabarsız emes ele. Dostoşkondon kiyin bir jarım
jılday ubakıt ötköndö, bir künü Jamuka Temüçindi añga birge çıguuga çakırdı.
Temüçin añga çıguu mezgili bolo elektigin oylop, dagı bir jagınan, jakınkı
kündördön berki Jamuka taypasında payda bolgon okuyalardı eske alıp, bul jönündö
Hasar, BelGüdöy, Burçu, Zelmeler menen keñeşti. Natıyjada, törtöö teñ Jamukanın
bul iretki añga çıguu sunuşun kabıldoonun zarılçılıgı jok, dep karaştı. Başka
jumuştar jönündö türdüü sebep aytıp, Jamukanın ırayın karaylı, çeçe albay
jatkan işteri bolso jardamdaşalı, deşti.
Temüçin Ulun menen Börtönü aldına çakırıp keñeş suradı. Ulun anın sözün ugup
bolgon soñ bir nerse aytmakka obduldu ele, Börtö sözün murdaraak baştap kaldı:
— Ayıldı bügün köçürüşübüz kerek. Erteñkige kalsak keçigişibiz mümkün, — dep
kese süylödü.
Temüçin unçukpadı, başkalar da ün katpadı. Tütünü tik asmanga kötörülgön,
tilegeninin baarı tabılıp turgan kuttuu konuştan tündük tüşürüü, azap-tozok çegip
jürüp arañ irege tepken çöbü çüygün, suusu mol mınday jerden köçüü oñoy-oltoñ iş
emes. Tuñguyuk oydo oturgan Temüçinge üñülö karagan Börtö:

— Koş boyluu bolup kalıpmın, — dedi.
Börtönün boyuna bala bütkönün Temüçin oşondo bildi.
— Koş boyluu ekenimdi bildiñ. Emki balabızga «konok» degen at koybostursuñ,
— dedi Börtö.
Börtönün uşul sözü Temüçindi eeliktirip jiberdi. Hasar, Belgüdöy, Burçu,
Zelmeler Temüçindin üyünön çurkap çıgıştı. Zamatta ele jüzgö jakın tütün şartşurt üylörün çeçip, unaalarına artıp, Horhonök Joburdan çuburuşup, darıyanı
jeektey tündüktü közdöy bet alıştı. Köç arasında korooluu koy, üyürlüü jılkı
ketip bara jattı. Ayıl-ayıldı sap kılgan köç, argamjıday sozulup alga jıluuda.
Köçtün amandıgın saktoo üçün kuralduu jüz atçan artında kele jatıştı.
Köç buydalbastan ilgeriley berdi. Çimbe menen Çolun jol boyundagı ayıldarga
aldın ala çaap jetip, Temüçin konuşuna köçüp bara jatkandıgın kabarlap jattı. Bu,
Temüçindi eerçip köçöm degeniñer koşo köçkülö, degeni ele.
Temüçin dayçıguttardın çetki uruularınan arı ötüp algan soñ, koştu dem
aldırdı. Alar ayılga jakındaganda dayçıguttar kaçıp ketip üylörü een kalıptır.
Bir üydün eşiginin aldında jürgön balanı körgön Temüçin:
— Atıñ kim? — dep suradı.
— Köküçü, — dep joop berdi bala.
Temüçin kayra-kayra surasa da uşul jooptu ayta berdi.
— Jalgızsıñbı?
— Üyümdü kaytarıp turam, — dedi Köküçü. Temüçin bir neçe üydü kaytarıp kalgan
bul balanı kötörüp kelip Hasarga bergen soñ enesi Ulunga alparuunu tapşırdı.
Bul ayıldan çıga bereri menen tañ attı. Jerge jarık tüşköndö Temüçin köçkö
köz saldı. Jalayır uruusunan çıkkan aga-inilüü üç kişi köç artınan kele jatıptır.
Köç adırga tayangan soñ bir az tınçıştı, bul çöyrödögü çakan ayıldar birinen sala
biri Temüçindin janına köçüp kele baştadı. Kee biröölörü üy emerekterin
attarına artıp, kay birleri jılkıların koşo aydap, dagı biröölörü bala-çaka,
kempir-çaldarın alıp birotolo köçüp keldi. Bular tee bir kezde dayçıguttardın
karamagına ketken teginde, Yasukeydin kol aldında jaşagandar ele.
Köç dagı ilgeriley tüşüp, kün bata kiçinekey köldün jeegine kelip kondu. Uşul
çöyrödön dagı üç jüzdöy tütün kelip koşuldu. Burçunun baykoosuna karaganda
bulardın arasında, uşul tegerekte jaşagan bardık uruulardan bar öñdönöt.
Jalayırdan sırt, darhat, mañgut, kian, barulas, arulat, basut, soltos, hoñgotun, nudey,
olgonot, ikires, noehan, urunar, barın uruularınan da keliptir.
Temüçin az ubakıt içinde jıynala ketken köp eldi ertesi ele Kemurgu, Gorohunu
közdöy çubattı. Bul künü da köç köböydü. Burçunun inisi Olun Serbi arulat
uruusunan, Zelmeni tuugandarı Surhun menen Subataylar urañkay uruusunan bölünüp
Temüçinge kelip koşuldu.
Tüştön kiyin köç Kemurgu Gorohuga jetip, keñ sayga örüü boluştu. Bul jer saya kuup
kele jatkan Jamukanın askerleri üçün bolso salgılaşuuga da, mal jayuuga da
oñtoyluu boluçu.
Jamukadan bölünö köçköndör toonun arkı öñürünön, ar kaysı say-salaadan
Temüçin köçü tünögön jerge tün ortosu oogongo çeyin kelip jatıştı.
Jamukadan bölünüp köçköndördün arasında barın uruusunan çıkkan, altımışka
tayap kalgan Horçu attuu bir kedey abışka bar ele. Jıyırmaga juuk üydü özü menen
koşo köçürüp, çal Temüçindin janına kelip:
— Bul küngö deyre men Jamukadan irege ayrıp körgön emes elem, irege ayrıgıday
sebep dele jok boluçu. Jamuka meni özgöçö sıylaçu. Birok, kuday maga: «Bardık
moñgoldun hanı Temüçin, oşogo barıp koşul» dep amir kılganı üçün kelip oturam,
— dedi.

Karıya özünün köçüp kelüü sebebin uşundayça tüşündürdü. Emgekke jaragıday alıküçü, urmattap sıyınarlık keremeti jok bul abışkanın sözdörü Temüçinge özgöçö
taasir berdi. Demek, al Temüçindi moñgol böksösünün tizginin kolgo alar kişi dep
esepteyt eken. Başkalar özünün ookat-tiriçiligin jakşırtuu maksatında köçüp
kelip jatat. Al emi bu çal anday maksat menen emes, kudaydın amiri menen
keliptir.
Temüçin uyasına batar kündün kızılı menen aloolongon abışkanın bırış
baskan öñünö üñülö karap:
— Moñgol böksösünö han boluçu küngö jetsem, men sizdi on miñ kişige başçı
kılam, — dedi.
— Temüçin: «Jamuka sınduu jolborstun azuusunan kutulup, elin jañı konuşka
çıyrak jaygaştırgan uşul çakta uyasına batıp bara jatkan kündün kızılın
tübölükkö unutpasmın, batar kündün kızılı çaçırap tiygen kudaydın amiri menen
kelgen Horçu aksakaldın çırayın da esten çıgarbasmın» — dedi içinen.
Horçu aksakal Temüçindin sözün elep da koyboy:
— On miñ adamdın başçısı bolgondon maga emne jakşılık keleer deysiñ? El
içindegi ay menen kündöy suluu kelin-kızdardan erkimçe tandap alganımdın özü
jakşı. Otuzu bolso jetet. Çekesinen çertip oturup otuzun alam, — dedi.
Ayaldardı gana eñsegen, kudaydın amirin jetkirgen bul şumpay çalga Temüçin:
— Makul, — dep joop berdi.
Kiyinki kündörü Temüçin ayabagan karbalasta jürdü. Tütün sanı üç miñden aşkan
ayıldı başkaruu oñoybu? Al Burçu menen Zelmeni ayıl başçılıgına dayındap,
bardık iştin biyligin oşol eköönö tapşırdı. Bul eköö jumuştu jüyösü menen
jürgüzö baştadı. Burçu jumuştu batıldık menen bütürüp kirdi, Zelme bolso, anın
oyu jetpegen kemtigin toluktap, çeki jerlerin tüzöp turdu.
Bir ayga juuk ubakıt içinde ele Temüçin kıyla ayıldı özünö koşup aldı.
Kinikis uruusunan başka jajırat, sahayit, jürgün uruularına karaştuu ayıldar da
kelip koşuldu. Temüçin tuugan-uruktarı içinen eti tirüü jöndömdüülörün ayılapası menen öz tegeregine jıynadı. Atalaş agası Darita Otuşkün, aga-ininin
baldarı Huşur Bekey, Dayçu jana Hotolo handın balası Altın, Altındın tuuganınan
İki Sereñder kelip koşuldu.
Jamuka koşuununun kuup kelbesine közü jetken Temüçin öz koşuunun Kemurgu
Gorohunun boyundagı Gürölkü toosunun çölkömündö jatkan Sañgur Gorohu kögültür
köldün tündük jagına köçürdü. Bul öröön kança köp ayıl konso da bata berüüçü narı
tınç, narı mal ayagı tiybegen jer ele.
Eldin baarı uşul jerge konuştangandan kiyin, uruu adamdarı Temüçindi moñgol
ulusunun handıgına kötörüştü. Bul okuya erabızdın 1189-jılı, Temüçin jıyırma
segiz jaşka çıkkanda boldu. Bul ubakka çeyin moñgol ulusunun hanı bolup kelgen
dayçıguttardın başçısı Targutay karamagındagı eldin köbünön ajırap
kalgandıktan, handık taktan erksiz tüştü. Dayçıgut taypası menen Temüçindin emki
joosu Jamukanın jajırat taypası, dagı başka bir top taypalar Temüçindin han
boluşun kaalagan jok. Mınday abal ötkön doorlordo da bolgon.
Tuñguç han Habuldun doorunda, Ambagay, Hotololor zamanında, al turgay
Temüçindin öz atası Yasukeydin tuşunda da moñgoldordun başı koşulgan emes.
Temüçin handık takka oturgan soñ öz ulusunun ayrım-ayrım toptoru menen
didarlaşpay bolboyt ele. Nesi bolso da, Temüçindin han tagına kötörülüşü
kokusunan bolgonsup turdu. Emi anın aldında, bir jagınan dayçıguttardın
Targutayı menen, dagı bir jagınan jajırattardın Jamukası menen kızıl kırgın,
kara sürgün boluu mildeti turdu.
Temüçin handık takka oturgan künü Horçu aksakal kelip:

— Kudaydın men alıp kelgen amiri ıraska çıktı, mına emi moñgoldun hanı
bolup oturasıñ. Moñgol taypaların tügöl biriktire turgan, moñgol böksösündögü
başka taypalardı da özüñö eerçitip, bütkül moñgol böksösünün hanı bolup, bardıgın
biyley turgan künüñ da alıs emes körünöt. Oşol kezde bayagı ubadañdı
unutpastırsıñ? — dedi.
Azırınça çamasına jaraşa jakşılık körsötö berüünü oylogon Temüçin:
— Kudaydın amirin jetkirüüçüm, mından kiyin üy ookatınan, mal baguudan,
soguş araketterinen boşop, enem Ulunga jardamdaşıñız. Anın kolundagı Küçüy
menen Köküçünün torolup, er jetişine kol kabış kılıñız, — dedi abışkaga.
Al Horçu aksakalga oljogo tüşkön eki balanın tarbiyaçısı degen naam berip, başka
jumuştardan kolun boşottu. Temüçin han bolgondon kiyinki tüşürgön tuñguç
jarlıgı uşul boldu.
Temüçin özü aylına başka handardın ereje-tartipterine okşobogon erejetartipterdi ornottu. Adattakı mal bakkan, köçmön el eseptelgen özünün taypası
zarıl bolgondo küç kubatı bekem askeri koşuun bolup uyuşa kalışı tiyiş boldu.
Temüçin korgonuuçular menen nayzakerler koşuunun tüzüp, kabarçıların kamdap,
jookerlerdin atın baguuçulardı, arabakeçterdi, tööçülördü, jılkıçı, koyçulardı
ayrım-ayrım jaygaştırdı. Özünö murdatan adal şerik Burçu, Zelmelerdi ordonun
başkı işterine koyup, alardın tuugandarın da maanilüü kızmattarga dayındadı.
Temüçindin ordosu Yasukeydin ordosunan da çoñ boldu. Dayçıguttar menen
tatarlardı bagındırarlık küç-kubat akırındap Temüçinge uşundayça çogula berdi.
Hasar, Belgüdöy, Hajun, Temügöy sıyaktuu bir tuugandarı öz aldınça tütün bulatıp, ar
kimisi birden ayıl bolgon. Karındaşı Temülün da küyöögö tiyip, üy-jayluu boldu.
Temüçindin bir tuugandarının baarı zarıl degen kızmattardın başın karmadı.
Jaşı elüügö jakındap kalgan enesi Ulun da Küçüy menen Köküçünü çoñoytuu
mildetin atkaruu jolunda emgektendi. Horçu aksakal Ulunga jardamdaşuuga
bekitilgeni menen, Ulun anın mildetine azın oolak özgörüş kirgizip:
— Jat uruunun balasın jaktırıp kalgansıym. Özgö uruular taştap ketken
baldardın zeyrekterin kaçan bolbosun booruna tartıp ala ber, — dedi.
Horçun Ulun baybiçenin Küçün menen Köküçünü tarbiyaloo jönündögü oylorun
içinen ança jaktırıp ketpese da, al tapşırgan işterdi buydaltpay orundap jürdü.
Erkek bütkön jer kotorup, kañgırap boş kalgan üylördü tinte karagan kezde, köktö
jaay kaalgıgan buluttarga köz jiberip, baldardı jurtka kaltıruuçu taypalar
arasındagı soguştun boluşun çıdamsızdık menen küsööçü.
Temüçin Börtö jana çoñ uulu Joçi, özü han bolgondon kiyin tuulgan ekinçi uulu
Çagatay törtöö bir neçe kişi jaldadı. Atası Yasukey özün jat sanabagan sıyaktuu,
Temüçin da Joçi menen Çagataydı jat sanabadı. Bul jagınan özün bekem karmay
bildi. Oşondo da, keede Joçige suuk ıray bildirip, Joçi menen Çagatayga
ajırımduu mamile jasap koygonun özü da tuyup kaluuçu.
Mınday abal Börtönün nazarınaan da kaçıp kutula algan jok. Al balasının talamın
talaşıp, bir nerse demekçi bolgon kezde küyöösünö aytaar sözün aytıp sala beret:
— O, Joçim-ay, eresege jetkeniñde oor soguş mildetterin atkarıp, başkalardın
çaması jetpegen işterdi işteersiñ. Çoñ atañ Yasukeydin, atañ Temüçindin kolunan
kelbegen jumuştardı bütürüüñ kerek. Sen uşunday işterdi iştöö üçün
tuulbadıñbı? Moñgoldordun jaratuuçusu seni moñgoldordun kamı üçün jaratkan! —
degeninde eki beti albıra tüşüp, karagattay eki közünön uçkun çaçırooçu. Börtönün
bul sözü merkit jerinde Temüçindin atalık salabatın saktap: «Men kök jalmın, sen
da kök jal bolgoy eleñ!» degen sözü menen özöktöş ele.
Temüçin Börtönün özün künöölüü sezgen közün baykaganda, ordunan turup ketet da,
«Men kök jalmın, sen da kök jal bol» degen sözdü şıbırap kaytalay beret. Joçi

menen özü jönündögü maseleni oñoyluk menen çeçe albay turgandıgın içinen
tüşünöt. Kantkende kök jal boluu mümkün? Dayçıguttardı tukum kurut kılgan, aga
tieşelüü işterdin baarın bütürgön, andan soñ dagı başka köp işterdi iştegen
kişi gana kök jal bolo almak.
Çagatay törölüüdön murda Temüçin, Börtö, Joçi — üçöö bir jatuuçu. Çagatay
törölgön soñ Börtö menen Çagatay bir töşöktö, Temüçin menen Joçi bir töşöktö
jata turgan boldu. Temüçin menen Joçi birine biri ünsüz karap jatat. Temüçindin
bala kezindegidey Joçi da köp süylöböyt.
Temüçin handık takka oturarında, Belgüdöydü Kerey hanı Toorulga jiberip,
özünün moñgoldordun hanı bolgondugun bildirdi. Toorul han:
— Temüçin bizdin narı dosubuz, narı baatırıbız. Anın moñgol ulusunun hanı
boluşu ötö kubandıraarlık iş. Moñgoldorgo kubattuu han bolboso bolboyt. Mından
kiyin Temüçin kerey taypası menen mamilesin üzbösün, bereke birligibizdi
buzbasın. Kelişim, ıntımak buzulsa, ata-balalık baylanış üzülüp, biribiz jazdım
boluşubuz mümkün, — dedi.
Temüçin Jamukaga da elçi jiberdi. Elçilik mildetin Hasar orundadı. Jamuka
öz kol astınan ketken Altın menen Huşurdun atın atap:
— Altın, Huşur! Siler Temüçin ekööbüzdün kıl ötpös baylanışıbızdı kantip
büldürdüñör? Kuuluk-şumduk jasap jürüp, Temüçindi maga karşı kıldıñar go,
kanduu moyundar! Birok, kılmışıñardı tergep oturçu kişi men emesmin. Temüçin
dosumdun köönün jay kılsañar boldu. Anı menen jakşı ötüşüñördü bir kudayga
tapşıramın! — dedi. Munusu miñ-san oygo batıp oturgan kişinin sözü boluçu.
Temüçin Moñgol hanı bolgondon beri köz açıp jumgança üç jıl ötö çıktı. Bul üç
jıl içinde al ayıl-apasıñ bılk ettirbey başkara algıday darajaga jete aldı.
Mal çarba jumuştarınan boşoy kalgan araa-çolodo malçı erkekterdin baarın
çogultup, soguştuk maşıguulardı ötkörüp turdu. Uşul üç jılda moñgol böksösünün
jer jerlerinde, azdır köptür özgörüştör da bolup jattı. Böksödögü taypalar, uruu
ayıldarı Toorul hanga, Jamukaga, Temüçinge jana tatarlarga kuyuluşa baştadı.
Küz baştalgan kündördün birinde, Jamuka on üç uruu taypadan kuraştırılgan 30
miñ jooker menen Alakmüt, Torgokmüt toolorunan aşıp Temüçindin ayılın çapkanı
kele jatat, degen kabar düñ boldu. Bul kabardı İkiris taypasındagı Molke Tordük
jana Burulday degen eki jigit aytıp keldi.
Temüçin özünö karagan jookerlerine soguşka attanuu buyrugun bergen soñ, özü
oşol tünü on miñdey jookerin artına salıp, Balçıttı közdöy bet aldı. Jol üstü
koşuununa koşuun koşulup oturup, ekinçi tünü kan maydan boluuçu een talaaga
jetkende, askerinin sanı 30 miñge tayay tüştü. Askerler ayluu tündö top-tobu menen
çubap jattı. Oşentip, 30 miñ jookeri bar Jamukaga bul jaktan aga karşı 30 miñ
jooker sakaday şay turdu.
Salgılaş ekinçi kündün tañ zaarında baştaldı. Algaçında Temüçin: «Jeñilip
kalışım mümkün, soguştu tigiler baştap jatkan soñ, kolumdun sokku jeşi ajep
emes!» dep oylodu.
Temüçin çabuulga kıldat bolgonu menen korgonuuga çabal ele. Mınday abal
kiyinki salgılaşuularda da baykalıp jürdü. Burçu, Zelme, Hasar, Belgüdöy öñdüü
asker başçıları çabuulga çıkkanda teñdeşsiz küçün çıgarıp, joonun aldın toroy
sokku urganda askerinin jüzdön biri gana çıgım boldu.
Tuñguç iret bolup jatkan uşul salgılaş Temüçinge jamandıktın jışaanınday
sezildi. Salgılaş baştalardan murda ele askerlerdin öñü öçüp, üröylörü uçkansıp
turdu. Algaçında askar too, azoo suulardı jaypap ötçüdöy körüngön bul 30 miñ
kudurettüü küç, çapkınçı joo menen betteşe kelgende birinin kolun biri
çınjırlap salgansıp, al turgay Temüçindin özü da bir çırmoodo jatkanday sezdi.

Soguş Temüçin küçkö tolo elekte baştalıp kalgandıktan, Jamukanın askerleri köp
ötpöy ele Temüçindin koşununun kökkö sapırdı. Temüçin jookerlerine çeginüü
jönündö buyruk tüşürdü. Çeginüü buyrugun jetkizüügö attangandar een talaanın tuştuşuna çapkılap ketti.
Temüçin özü başkargan on miñ jookerin Onon darıyanın boyundagı Hapçıl Jılga
degen jerden alıp öttü. Jeñilip, çegingen jookerler tez kıymıldadı. Emne
üçündür bu jolku jeñiliş Temüçinge da, Burçu, Zelme, Hasar, Belgüdöylörgö da eç
kanday çoñ taasir kaltırbadı.
Jamuka Temüçindin Çinus degen aylına barıp, ayıldagı adamdardın baarın
kırıp, jetimiş kazanga saldırganın, başçılarının başın kesip at kuyruguna
baylatkanın çeginip baratıp Temüçin jol üstü öz közü menen kördü.
Temüçin bul saparkı salgılaşta bir neçe jüz jookerinen ajıragan bolso da,
mınday çoñ salgılaşka karata aytkanda ança çoñ çıgım emes ele. Soguştan
jeñilgeninen üç kün ötö elekte ele Jamukadan bölünüp kelip, özünö koşulgandardı
tosup ala baştadı. Temüçinge toptobu menen kelip, koşulgan taypalardın kıyla
adamdarı kara mürtöz Jamukaga naalat aytıştı.
Jamuka jaktan kelgenderdin içinde jeti balasın eerçitken Meñgilik da bar
ele. Al Yasukey ölgöndö Temüçindi koñurat taypasınan alıp kelip, enesi Ulunga
tapşırgan soñ, dayçıgut jakka ötüp ketken boluçu. Azır köçüp kelip koşulup
jatkandardın bardıgı ele öz kezinde bayakı jurtka taştap ketkender bolgonu menen,
Meñgiliktin jayı başka ele. Jakın dos dep jürgön kişinin jamandık jakka jalt
berip ketişi kimge bolbosun oor tuyulaarı tüşünüktüü emespi!
Meñgilik eköö bir birine karay kalganda Temüçin anın da özünö okşop basmırt
oturganın sezdi. Meñgilik Temüçindi kekeerleyt dep oylogon. Birok, al
Meñgiliktin upasızdıgın sökmök tügül, anın aman-esen jürgönünö kubanıç
bildirip, eerçitip kelgen jeti balasın kuçak jaya tosup aldı. Temüçin bul
kamkordugun Meñgilik üçün kılıp oturganı jok. Bürjügündör Ulundun üyün jurtka
taştap köçköndö beçara enesi menen özülörün korgoymun dep dayçıguttardın kanduu
nayzasına ilingen Meñgiliktin atası Sarhı aksakal esine tüşüp, anın üybülöösünün kamkorçusu boluunu oylogon ele. Sarhı aksakaldın jakşılıgının
kayrımı bolsun üçün Meñgilik jana anın baldarına kamkorluk kıluunu içinen
mildetine aldı. Temüçin Hasar menen Belgüdöydü çakırıp:
— Sarhı aksakaldın balası menen neberelerine kamkor bolgula, — dep
tapşırdı.
Temüçin jeñildim dep oylobogonunday ele, Jamuka da jeñdim dep oylobodu.
Temüçindi jeñgenden kiyin askerlerin çegindirip ketkenge çeyin kayra bülük
çıgargan jok. Moñgol böksösü Toorul hanga, Jamukaga, Temüçinge bulardan kalsa
tatarlar taypasına karaştuu bolup, uşul törtöönün biyliginde kaldı. Çoñuraak okuya
jüz berbegen soñ, küç jagındagı salıştırma buzulgan jok.
Temüçin Jamuka menen salgılaşkandan kiyinki üç jıl içinde ayıl-aymagının
ıntımagı negizinde küç kubatın toluktay berdi. Moñgol taypasına karaştuu
uruulardın bir kıyla adamı uşul çölkömgö jıynalgandıktan çır-çataktar da çıgıp
turdu. Asırese, bölösü aga-inilüü Seşe Beki menen Dayşının bardık işke joltoo
bolo berişi Temüçindi ayabay kıjırlanttı. Al eköö öz aldına jorgin degen uruu
kurap, tündük kötörüp, ayıl uyuşturdu. Temüçindi han dep taanımış bolgon menen,
ebi kele kalsa anı öz uruusuna koşup aluunu oylonuştu.
Temüçinge karşılaş jalgız Seşe Bekirler gana emes ele. Bölösü Huşur, taekesi
Daritay Ötüçkün jana Hotolo handın uulu Altın öñdüülör da mörtü kelse, öz
biylikterin ornotuunu oylop jürüştü.

Temüçin ayıl-aymagındagı öz tuugandarınan ubayım çege baştadı. Han tagına
uşular oturguzgan. Munu dep alardın ırayına könö berse, azırınça anday abal
bolbogonu menen, kündördün birinde özünün közün tazalaşı da mümkün. Uşunday
abal payda bolgongo çeyin al ayıl-aymagın çır çataktan oolak, ıntımaktuu
karmoogo tiyiş. Başka taypalar menen bolo turgan kagılışuularda, ar bir tütün
oluttuu küç eseptelinet. Jamuka menen kaçandır bir dagı salgılaşuusu mümkün.
Toorul han menen bolgon kelişimdi da kündördün birinde buzulbayt dep kim ayta
alat?
Jamuka menen salgılaş bolup ötkönünö üç jıldın jüzü boldu degende, Temüçin
otuz beşke çıgıp, köktöm çagaanın toylodu. Dalay jıldar azap-tozoktu Temüçin
menen birge tartışkan jigitter da toldu, inileri Xasar menen Belgüdöy otuz üç
jaşka çıktı. Hajun meney Temügöy da otuz jaş çamasındagı döñgöçtöy azamattardan
boldu. Temüçindin oñ kolu bolup jumuş atkarıp kalgan özü menen kurbaldaş Burçu
otuz beşke, sol kolu bolup eseptelüüçü Zelme otuz segizge kirdi.
Köktöm çagaanı baştalgan künü, aldında katar oturgan adal dostorun körgön Temüçin
ayıl-aymagının köböyüp, üstünö küç koşulganın tuñguç iret baykadı. Uşulardın
kaysınısı bolbosun barmaktayınan tartıp, Temüçin oyunda elestetken moñgol
ulusunun keremet azamattarı boluçu. Bulardı Börtö Çononun kanı siñgender
degenden körö, Börtö Çononun özü deş ılayıktuuraak. Burçu menen Zelmeler da,
Hasar menen Belgüdöy da, Çıkanaktay Çimbele menen çalır köz Çolun da çetinen kök
jaldar emespi!
Temüçin emi ayaldar jamaatına köz jiberdi. Elüü beş jaştan aşkan Ulun apa on
beş jaştagı merkit balası Küçüy menen Dayçıgut aylında tuulup, Temüçindin
üyündö öskön on beş jaştagı Küküçünü eki jagına oturguzup alıptır. Temüçin
enesinin bügünküdöy kubanganın körgön emes.
— Jetim baldardın kündüz közü, tündö kulagı bolgon menden başka kim bar
eken? — deçü al dayıma.
Ulun bul sözün kim körünsö oşogo ayta berüüçü. Çındıgında da, Ulundun
aytkanınday bolup çıktı. Ulun apa kandaştık baylanışı jok özgö uruunun
baldarın çın nieti menen bapestep östürdü.
Ulundun janınan Temüçindin ayalı Börtö eerçip kelgendey emes, Börtönün
korgoosunda olturgan sıyaktanat. Uşul ayıldın konogu katarında düynögö kelgen bul
balanı Börtö on jıl baktı. Keede aga Temüçin kütpögön ısık-ınak mamilede boldu,
bapestep tarbiyaladı. Börtö Joçiden kiyin da Çagatay, Ügütöy, Tolu attuu üç bala
törödü. Birok, uşul üçöönü başka ayaldın emgegi menen bagıp, özü Joçige gana
üyrülgön boluçu. Atası da, özü da kök jal bolso eken dep tilegen bul balanın kök jal
boloru je bolo albastıgına köz jetpese da, anın başka baldardan özgöçö ekendigi
anık boluçu. Özü duduk kişiden beter köp süylöböyt. Jogorkuday iştin maanisine
da jete tüşünö koyboyt. Antkeni menen, şamaldın epkini üy sırtında baskan
adamdın ayak dobuşun oñoy sezip, tez ajırata bilet.
Aldında katar turgan jigitter Temüçinge Börtö Çono sıyaktanıp körüngöndö Ulun
menen Börtö Guamarılday elestedi. Alar gana emes artında olturgan ayaldardın
baardıgı Guamarılday sezildi. Horçu aksakal:
—Bıyıl soguş boluşu mümkün, — dedi.
— Maga da oşol oy kelip jatat, — dedi jeti balasın eerçite kelgen beçara
Meñgildik.
Jaşı altımıştan aşkan Horçu aksakal menen elüüdön aşkan Meñgildik toytomoloktordo dayıma tördön orun alışçu. Alar soguş bolot, degende Temüçin menen
Toorul han, Jamuka ortosundagı soguştu bojomoldoştu. Soguşka şıltoonun keregi
jok, kaysıl bir jak soguşuu çeçimine kelse, karşı jak anın kas duşmanı bolup

çıga kelet. Jamuka menen soguş bolboy koyboyt, degen oy uşul dastorkon üstündögü
maektin negizgi özögü boldu.
Eki aksakaldın aytkanına bagıp, Temüçin uşul oturgan kök jaldar bıyıl kas
duşmanına karşı attanaar dep oylodu. Al ögünü da uşunday bir boljolgo kelip, kim
menen soguşaarın taamay bilgen emes. Jamuka soguşka çıkpaçuday, Toorul handın
da soguşka peyili joktoy sezilgen. Al oyundagı bul suroolorgo joop tabalbay, emne
kılaarın, kanday okuyalardın bolorun boljoy albay koygon.
Oşol jılı özü bojomoldogon işter çındıkka aylanıp, jartı jıl ötkön soñ,
mezgil ayının soñunda Temüçin Börtönün törkünü koñurat jaktan kelgen
soodagerlerden Altan handıgının kalıñ kolu Uluu sepilden ötüp, tatar aymagına
kol salgan kabarın uktu. Bul kabar Temüçindin tatarlarga çabuul jasoosuna türtkü
boldu. Tatar taypası da, Altan handıgı da Temüçindin kas joosu boluçu. Temüçin
atası Yasukeydin: «Dayçıguttardın tukumun tuzday kurut, tatarlardın tübünö jet»
degen osuyatın esine saktap jürgön ele. Dayçıguttar menen tatarlardın kaysınısın
murda, kaysınısın kiyin joyuu öz aldınça iş bolso da, ıñgayluu kırdaaldı koldon
çıgarıp koyuuga bolboyt. Uşunday oñtoyluu kırdaal ötüp ketse, tüştük-çıgış
böksönü uzaktan beri mekendegen tatarlardı joyuunun jakşı kezegi kelbey kalışı
mümkün. Azırkı şart tabılbay turgan jakşı şart.
Mından on jıl murda Toorul handın merkitterge karşı kokusunan
attanganınday ele Temüçin da daroo attanuuga kamdandı. On jıl aldında Toorul han
negizgi küç bolso, emi Temüçindin özü negizgi küç. Oşol kezdegi Toorul handın
Jamukanı çabuulga birge attanuuga çakırganınday, bul jolu Toorul handı özü menen
birge çabuulga attanuuga çakıruunu oylodu. Toorul han attansa, tatarlarga karşı küç
bir esege arta tüşmök. Anın üstünö, ayıptooçulardın oozu da jap bolmok.
Belgüdöydün jookerleri Tugla darıyasının jeegindegi kalıñ tokoydu
çalgındoogo attandı. Temüçin Belgüdöy kaytıp kelgençe, bardık jookerlerin tak,
dayın kılıp ülgürdü. Belgüdöy: «Toorul han kerey taypasının bardık jasagın
eerçitip Harışuguydan attandı» degen kabardı alıp keldi. Kolgo tüşkön
askerlerin aldıga salıp çabuulga çıguuga Toorul han, kıyadan şiltenip, kırkadan
aluuçu bürküt öñdüü şamdagay arakettengeni Temüçindi özgöçö kubanttı.
Temüçin kol başçılıgındagı 30 miñ jooker moñgol böksösünün tegeregindegi
kumduu çöldü basıp ötüp, tündük bagıtında, kün-tünü menen urgaal jol tartıp, on
kündön kiyin Onon, Kerülen darıyalarının kuyuluşuna jetkende Toorul handın kolu
menen kezdeşti.
Bu, altımıştan aşkan Toorul han menen Temüçindin on jıldan kiyinki
körüşüüsü ele. Kart kol başçı bayagı ele kaarduu kalıbınan jazbay, Temüçindi
balam dep atap, anın boy-turkuna salkın köz jiberip:
— Tatarlardın erkek kindiktüüsün tügöl kırıp taştoo kerek. Ayaldarın malmülkün eki jakka teñ bölgön jakşı. Buga, balkim, başkaça oydo bolbostursuñ?
Tatarlar moñgoldordun kas duşmanı go! — dedi.
— Oşondoy, — dep joop berdi Temüçin.
Tatarlardan öç albay bolboyt. Moñgoldordun dalay ata-babası oşolordun kolunan
mert bolgon. Hotolo han jana anın altı bir tuuganı oşolor menen bolgon soguşta
kaza tapkan. Ambagay han tatarlardın tutkununa tüşüp, Altan handıgına alıp
barılgan soñ, moyunturuk salınıp, tirüülöy terisi şılınıp, öltürülgön. Tulku boyu
keskilenip, eti barçalangan. Anın: «Beş manjañardın köbösü sögülgönçö, on
manjañardın eti şılıngança kayrat körsötüp, menin öçümdü algıla!» degen sözü
Temüçindin bala kezinde Bültöçüy aytkan jomokton ulam esine bekem ornogon.
— E, dosum, — dep Toorul han sözün ulanttı, — oljonu bölüşköndün üçünçü künü
kün çıga askerlerimdi çegindiremin, sen da uşunday kıl.

— Makul, — dep Temüçin aga köz çaptırganda, Toorul han kündördün birinde özü
menen joolaşçu dosuna tuñguç iret külümsüröp, jıluu çıray körsöttü.
Oljo bölüşüü, asker çegindirüü jönündögü çeçimge kelip bolgon soñ, çabuul
baştaldı. Tandalgan kural jaraktar menen kamsızdangan Altan handıgı salgılaşıp
jatkan tatarlardın tüştük-batış jagınan Toorul han, tüştük-çıgış jagınan
Temüçin çabuulga öttü.
Tatar taypası üç jaktan kısıp kirgen joo menen jeti künü kızıl-kırgın
salgılaşıp, akırı jeñilişke uçuradı. Tatarlardın başçısı Megüjün kolgo tüşüp,
Temüçindin aldına alıp kelinip, azaptap öltürüldü. Tutkundalgan erkekterdin
baarının başı alındı. Ayaldarı tırıştıra baylangan boydon bir jerge
çogultulup, teñ bölüngön soñ, Toorul han menen Temüçin turgan jerge alıp barıldı.
Tatarlardın kazına-mülkü tügöl oljolonup, üy-jayları örttöldü.
Altan handıgının kol başçıları Toorul han menen Temüçindin jardamda
bolgonuna ırakmat aytıp, Toorul hanga han atagın, Temüçinge Atoyçu atagın berdi.
Temüçin jartı tıyındık kunu jok bu Atoyçu degen ataktı unçukpastan kabıl aldı.
Buga Toorul handın köñülü tolbodu, Temüçindin köñülü da uygu-tuygu bolup jattı.
Uluu Sepildin ar jagındagı orçunduu el sanalgan Altan handıgı bergen Atoyçu
atagın kündördün birinde özünö kayra berüünü oylodu. Oyloşun uşunday oylogonu
menen, belgilüü çeçimge ali kelbegen Temüçinde Uluu Sepildin arjagın tındım
kılgıçalık şay jok ele.
Asker çegindirüü işi Toorul han menen jasalgan kelişim boyunça jürgüzülüp,
eki jaktın askerleri teñ çegine baştadı. Eki jak özdörünö tiygen oljolorun
jüzdögön arabalarına ebak ele jüktöp koyuşkan. Degen menen Temüçindin oljosu
Toorul handıkınan özgöçö ele. Aga tiygen oljonun içinde Toorul handıkına okşoş
kümüştölgön beşik, saymaluu jazdıktar bolgon menen oljonun köbü soguşka
kerektüü araba, kural-jarak, asker jabdıktarı boluçu. Tatarlar Altan handıgının
asker kural-jaraktarınan başka jabduularınan da paydalanışçu. Oşon üçün, anın
ayrımdarı oljogo tüşkön nerseler, ayrımdarı Altan handıgınan satıp alıngan
nerseler boluuçu.
Bulardan başka dagı bir oljo, özünö jüktölgön mildetti atkaruu üçün koşuunun
eerçip jürgön Horçu aksakal, Tatar askerleri jatkan jerden taap algan bir jetim
bala boluçu. Balanın kindigi bulgun terisinen jasalgan boortko menen bastıra
baylangan, boortkonun sırtı söykö küböktöründöy kooz saymalangan eken. Buga karap,
emi ele tili çıgıp kele jatkan süykümdüü balanın bay üy-bülödön ekendigi aytpasa
da bilinip turdu. Jurtta kalgan baldardı jıynoo mildetin üstünö algandan tartıp,
Horçu aksakaldın Ulundun talabın kandırganı uşul jolkusu boldu.
Balanı algan soñ Ulun aga İçgihudik dep at koydu. “Karçıga” atangan tatar balası
«Bürküt» attuu moñgol balasına aylanıp, Ulundun üyündö tarbiyalana baştadı.
Oljoluu kaytkan Temüçin jürgün uruusunan Seşe Beke, Dayşuylar özü jokto
aylına tiyip, ondogon adamdın kiyimderin tonop, on çaktı kişini öltürüp
ketkenin uktu. Jürgündördün da tatarlarga karşı çabuulga attanuusu jönündö jarlık
tüşürülgön boluçu. Birok, alar buyrukka moyun sunuunun orduna Temüçindin
joktugunan paydalanıp, uşunday kılıktı çıgarıptır.
Temüçin jürgündörgö çabuul jasoo üçün daroo asker attandırdı. Seşe Beke
menen Dayşuydun közün jogotuu üçün bu tabılgıs şıltoo ele. Alardın kata
kılgandıgı baarıga dayın. Temüçin tuugan-uruktarının tilin albay, Kerülen
darıyasının boyundagı jürgündörgö kapısınan kol salıp, aga inilüü Seşe Beke
menen Dayşuydu tutkundap baştarın kesip taştap, uruusun tolugu menen aylına
köçürüp aldı.

Bu saparkı soguşta Horçu aksakal Borohol degen balanı taap kelip Ulunga
tapşırdı.
— Jürgündör moñgol böksösün biylöö üçün alıştı. Mına bul Borohol da jooker
azamat boluçu kebetesi bar eken, — dedi Horçu aksakal sözün ulap, — Temüçin bütkül
moñgol böksösünö han bolguça, bul üygö dagı dalay jetim bala jıynalat belem...
Horçu aksakal çaap alıngan jerlerden jetim bala jıynoo kızmatın belsene
jürgüzüp jattı. Ulun anın sözdörün etibarga albay jetim baldardı moñgol
ulandarı kılıp tarbiyaloo işine çın ıntaası menen kirişti. Küçüy, Köküçü,
İçgihudik, Borohol — törtöö bir tuugan baldarday bolup bir üydö tarbiyalanıp
jattı.
Moñgol böksösünön tatarlar joyulgandan kiyin, bu kırkadagı üç jüz miñ el
moñgoldun Temüçini, kereydin Toorul hanı, jajırattın Jamukası baştagan üç
topko bölünçüdöy bolup kalıştı. Temüçin menen Toorul han baş koşup oturup,
Jamukaga çabuul jasagan kezde Temüçin kırktın kırınan aşkan boluçu. Bul tatar
taypası joyulgandan kiyinki beşinçi jıl.
Jamuka menen bolo turgan salgılaşuu Temüçin üçün da, Toorul han üçün da ölüü je
kul boluunun salgılaşuusu ele. Jamuka katagan, saljut, igeris, gorlos, nayman,
dayçıgut jana oyrot taypaların biylep turuuçu. Anın üstünö tatar, merkit sıyaktuu
tolgon taypalardın konuşun eelegen, Börtönün törkünü koñurattar da konuş jagınan
Jamukaga karaştuu ele.
Temüçin menen Toorul han Jamukanı soguş açuuga majbur kıldı. Jamuka
çabuulga çıgıptır degen kabar uguları menen Toorul han munun çın-jalganın teskep
oturbastan ele bardık koşuunun baştap Temüçindin janına keldi.
Temüçin bul kart kol başçıga törünön orun berip, Jamukanı kanday tosuu argası
jönündö akıldaştı.
— Dosum, aldıdagı kündördö doo-doomat tuulbastıgı üçün, eki jak teñ sandagı eñ
küçtüü koşuunubuzdu maydanga çıgarışıbız kerek, — dedi Toorul han.
— Makul, — dep joop berdi Temüçin.
Temüçin Altın, Huşar, Dartay — üçöönün askerlerin aldıga jönöttü. Bular
algaçında ubada boyunça salgılaşıştı. Soguş küçögön sayın Toorul han da, Temüçin
da çıgım menen esepteşip oturbay, tandalgan koşuundarın ubada boyunça artıartınan kan maydanga jönötö berişti. Temüçin Zelmenin kolun gana janında alıp
kalıp, Burçunun, Hasardın, Belgüdöydün koldorun tügöl soguşka attandırdı. Toorul
han da uşunday jasadı.
Soguş örtü kelbeersigen keñ talaanı çarpıy jalbırttap Selengi, Orhon, Onon,
Kerülen darıyalarının baş-ayaktarında kanduu salgılaş jürüp jattı. Çalgınçı
askerler kan maydandagı koşuundardın abalın erteden keçke çeyin üzböy jetkizip
turuştu. Jeñiş kabarları menen birge jeñiliş kabarları da kelip turdu.
Salgılaşuunun beşinçi künü eki jaktın teñ negizgi küçtörünün-çeçüüçü çaykaşı
boloruna şart jaratıldı. Jamuka özünün negizgi küçtörün Kerülen darıyasının
tömön jagın közdöy jıldırdı. Mından kabardar bolgon Temüçin Toorul hanga:
— Aksakal siz mında kalıñız, men oşol jakka barayın, — dedi.
Temüçin asili Toorul hanga mınday mildet artmakçı emes ele. Tündüktün çöl
talaalarında dalay jıldan beri biylik jürgüzüp kelgen, jaşı altımıştan aşkan
Toorul hanga mınday mildet artkısı kelbese da Jamuka menen bolo turgan çeçüüçü
salgılaşta özünün sözsüz jeñip çıgarına işene albadı. «Jeñiş, jeñiliş soguş
üstündö belgilenet. Jeñsek da, jeñilsek da çeçüüçü salgılaşta kan tögülböy koyboyt,
— dep oylodu al. Kanday ele bolbosun özü barmayınça köñülü tınçıbaçuday sezildi.
— Tuygunum-ay, jeñile turganıñdı bilip turup jalgız attanamın degeniñ kanday?
Jamuka senin ele duşmanıñ emes ko, men barayın, — dep joop berdi Toorul han.

Temüçin öz sözünön kaytpadı. Toorul han kızara tüşüp öñün buzup:
— Bul saparkı çeçüüçü çaykaşta jeñilüügö tap-takır bolboyt. Men bul mildetti
silerge jüktögüm kelbeyt. Sen çıgış jakka jönö da, andagı dayçıguttardın tündügün
tüşür! — dedi.
Jeñiş menen jeñiliştin çeçüüçü tüyünü sanalgan eñ kırgınduu bul
salgılaşuuga Toorul handı attandırbay bolbodu.
Toorul han özünün negizgi küçü eseptelgen on miñ jookerin alıp, Kerülen
darıyasının tömön jagın közdöy çerüü tarttı. Al emi Temüçin bolso, Jamukaga
boluşa ketüügö dayar turgan dayçıguttardın koluna sokku uruu üçün on miñ askerin
alıp, dayçıguttar eelep jatkan Onon darıyasının orto agımın bagıt ala attandı.
Köptön beri kekteşip kelgen dayçıguttar menen tuñguç iret salgılaşuuga bel
baylagan Temüçin jookerlerin bir neçe topko bölüp, dayçıguttardın konuşun
kurçoogo aldı da, kurçoosun tarılta berdi. Soguş kün-tün tınım algan jok.
Kün batarda joo jebesi moynuna tiyip, Temüçin jaralandı. Jaraatınan kan
şorgolop agıp tursa da, soguş bütpögön soñ jana karañgı tüşüp kalgandıktan
darıloo mümkün bolbodu. Tün içinde soguş toktogon kezde, Zelme jaraga uyup kalgan
kandı sorup jerge tükürüp, uuluu kandın boyuna tarap ketişinin aldın aldı. Erteñ
menen karasa, tegereginin baarı kan bolup kalıptır.
Erteñ menen kurçoodo kalgan dayçıguttardan eki kişi Temüçin jakka öttü. Anın
biröö Çimbe menen Çolundun atası Sorhınşarı, dagı biri jıyırma beş, jıyırma
altı jaştardagı kara toru jigit eken. Bir kezde özünün janın saktap kalgan
Sorhınşarının korgop kaluunu oylogon Temüçin koşo kelgen jigitten sır tarta
baştadı:
— Emne kılçu asker eleñ?
— Mergenmin.
— Emne üçün bagındıñ?
— Jebem tügöndü.
— Menin ak tanoo Koñurşay külügümdü atıp moynun üzgön, moynumdu jaralagan
kim ekenin bilesiñbi?
Jigit saal oylono kalıp:
— Men bolom, too başınan kelgen jebe bolso meniki — dedi.
— Emese seni tirüü koyuunun keregi jok eken.
— Buga arga jok. Öltürgüñ kelse öltürö ber, — dedi jigit.
Temüçindin bul jigitti öltürüü oyu jok ele. Öz başının amandıgın oyloboy
çının aytkan jigittin jalınduu közü Temüçinge kadaldı. Er jürök jigit
Temüçinden közün albay:
— Öltür meni, tezireek öltür! — dep bakırıp jiberdi.
— Ölümgö aşıkpa, adal nietiñ menen maga kızmat kıl. Buyruktarımdı buydalbay
orunday turgan bol, — dedi Temüçin. Jigit lam-mim debey Temüçinge teşile
karadı.
— Saga Jebe dep at koyöyun,— dedi Temüçin andan kiyin.
Er jürök jigit oşondo da unçukpadı. Janında turgan ulandar Jebe degen attın aga
kup jaraşkanın sezişti. Antkeni, jigittin özü çakçıgaydı közgö atkan mergen, başı
da jebe sıyaktuu şuñşuguy ele. «Toorul han Jamukanın negizgi küçün talkaladı, azır
Jamukanı sogonçoktop kuup bara jatat» degen kabar Temüçinge oşol tünü jetti.
Temüçin dayçıgut uruusun tıp-tıypıl joyup taştadı. Başçısının kolgo tüşpöy
ketkeni ökünüçtüü iş boldu. Birok, dayçıgut degen naam emi moñgol böksösündö eç
kimdin oozuna tüşpöy birotolo öçüp jogoldu. Dayçıguttun tegi özü menen bir, atababaları tuugan bolup kelse da Temüçin alarga eç kanday ırayım kılbastan tügöl
kırıp taştadı. Barmaktayınan birge oynop, birge öskön bürjügündük taanıştarı,

tuugan-uruktarı köp bolçu. Birok, Temüçin alardı da kas sanap, alardın jalınıp,
jalbarganına karabadı. «Dayçıguttun erkekterin bir tuugan dep karap oturbay tügöl
kurutuu kerek!» degen sözü boyunça, erkek kindiktüülörünün baarının başın kesti.
Bala-çakaların bir jerge çogultup, kudaydın kuttuu künü jaza ayantında öltürüp
jattı.
Temüçin, dayçıguttan bir kezde özün saktap kalgan Çimbe menen Çolundun atası
Sorhınşarını jana özü Jebe dep at koygon jigitti gana koşuununa kabıl aluuga
makul boldu.
Temüçin dayçıguttardı joygon soñ, kan maydandan jookerlerin çegindire
baştadı. Burçu, Belgüdöy, Hasarlar kaytıp kelişti. Toorul handın kol
başçılıgında jürgön koşuundarı da kayttı. Bulardın bardıgı ele salgılaş
maydanında emgek siñirgender ele. Jamukanın akırkı küçün joygon Toorul handın
negizgi küçtörü eñ soñunda keldi.
Temüçin menen Toorul handın jookerleri ölügü samsıp, sasıp jatkan maydandın
bir çetine çogula baştadı. Biyikten karaganda kök asman astındagı uçu-kıyırsız
talaanı kaptap jatkan sansız koşuun jer betine jayılgan kilemdey köründü.
Jeñiş menen kaytuunun üçünçü künü, Toorul han Temüçin menen uçuraşuu üçün too
etegindegi koşko keldi. Sap tüzöp jandagan korgooçuları bolgon menen, koşko eköö
ele kirdi.
— Mınday kezderde ança-mınça ubaraçılık bolo beret eken. Küçübüzdü
biriktirip Jamukanın közün tazalagandan kiyin biribizge biribiz jeñiş kabarın
jetkizip anan uçuraşabız deşken elek. Uçuraşuubuz kapısınan boldu go, — dedi
Toorul han salkın çıray menen. Temüçin da toktoo süylödü. Abal çınında da Toorul
handın aytkanınday boldu. Eköönün kimisi bolso da uşunday kılbasak bolboyt, dep
eseptegen ele.
Mına emi, Temüçin menen Toorul han moñgol böksösün ekige bölüp başkaruu
biyliginde kalışmak. Jamuka kaçıp ketti. Anın askerleri menen elinin köbü
kural-jaraktarın Toorul hanga tapşırıp, ayıl-aymaktarına barıp, berilüüçü
jazanı gana kütüp kalışkan.
Temüçin menen Toorul handın salgılaş aldındagı kelişimi boyunça Jamukaga
karaştuu uruulardın erkekteri, ayaldarı, mal-mülkü, kural-jaraktarı teñ bölünüügö
tiyiş ele. Merkitter menen tatarlardı talkalagan kezdegige karaganda bul saparkı
oljo da mol boluçu. Saljugut, ikires, gorlos, dayçıgut, oyrot, koñurat, nayman
katarluu çoñ uruulardın adamdarınan başka mayda uruu, ayıl adamdarı da köp
boluçu, Tutaşıp jatkan moñgol böksösünün oy-çuñkurlarına çeyin çaçılgan bul
uruulardı tepe-teñ bölüü işke aşpagan jumuş ele.
Toorul han:
— Balam, özübüz kaalagan uruulardı bir birden aytıp körölü, aldı menen sen
ayt, — dedi.
— Jamukanın negizgi küçün joygon emgek sizdiki go, oşon üçün siz kaalagan
uruularıñızdı aldı menen aytuuga tiyiştüüsüz, — dedi Temüçin.
Aldı menen tandoo ukugu koluna tiygen Toorul han:
— Koñurat, — dey saldı.
Koñurattar moñgol böksösündögü bay, narı ayalı Börtöñün törkünü bolgonu üçün
bul uruunu öz ülüşünö algısı kelgen Temüçindin emi argası kete tüştü. Kaynatası
Tayçeçen da düynödön ötkön boluçu.
— Dayçıgut, — dedi Temüçin.
Sözün ile jönögön Toorul han:
— Oyrot, — degende, Temüçin:
— Saljut, — dedi.

Soguşta jeñip çıkkan bul eköö moñgol böksösündögü çaçırandı uruulardı
biyligine aluu jönündögü oylorun açık aytıştı. Ayagında nayman uruusu gana kaldı.
Nayman uruusunun atı bar, zatı jok, anı biylegenden eç kanday payda bolbos ele.
Oşon üçün, naymandar bölüştürüüdön oboço kalgan. Nayman uruusu moñgol
böksösündö jaşaganı menen, türk tukumuna taandık öz aldınça uruu boluçu. Jamuka,
Toorul, Temüçinderdin uruularına karaştuu emes ele. Alar moñgol böksösünö
konuştanıp oturganı menen, ata-mekeni Altay toosunun ar jagında, jagrapıyalık
jaktan öz aldınça, mal çarbaçılık jaktan öz künün özü körgön uruu boluçu. Emne üçün
ekeni belgisiz uşul saparkı soguşta alar Jamukaga boluşup asker çıgargan.
— Nayman taypasına keçeñdetpey çabuul jasaşıbız kerek, — dedi Toorul han.
— Kaçan?
— Bir jıldan kiyin, aga çeyin iştey turgan işter da jok emes ko.
Toorul handın aytkanınday iştöögö tiyiştüü işter köp eken. Jañıdan özdörünö
bagıngan taypalardı tınç aldıruu jumuşu da oñoygo tüşpöyt.
Temüçin menen Toorul han oljonu bölüşüp bolgon soñ, şarap içken çöyçöktörün
tiyiştirip jeñişterin kuttuktaştı. Baatırlardın jana kol başçılardın köbün
baş koşturup saltanattuu toy jasoo kerek ele, birok bular antişken jok. Antkeni,
alar içterinen: «Zordop toy jasagandan körö, jasabagandın özü artık» dep
oyloşkon ele.
Bir jıldan kiyin Toorul han menen kezigişip, naymandardı çaap algan kündö
da, eköönün biyligi bir ele kişinin kolunda boluşu kerek. Toorul han menen
Temüçindin zobolosu teñ taylaşıp turuşu mümkün emes da!
Ertesi eki jaktın sardarları kün közü körünörü menen askerlerin baştap, öz
taypalarına kaytuu jönündö kelişip, koştoşuştu. Alar arkasınan sürdüü, kuralduu
korgooçuların çuburtup, öz koşuundarı jaygaşkan jerlerge kaytıştı.
Ertesi tañ zaarda, eki koşuun soguş maydanınan eki jakka jol tarttı. Jol
teñine kelgende Temüçinge: «Toorul handın koşuununa kol salsam kantet?» degen oy
kılt ete tüştü. «On miñ jookerimdi zamatta üçkö bölö koyup, kazganaktap bara jatkan
Toorul han koşuunun üç jerinen şınaa urganday çabuul koysom, bulardı joyuu
kıyınga tüşpös» dep oylodu Temüçin. Anan dagı: «Menin oyuma kelgen bul iş,
balkim, Toorul handın başına da kelgen çıgaar» degendi oylop, jookerlerine
soguştuk dayardıkta boluu jönündö buyruk berdi. Bul Toorul handın kokusunan kol
saluusunan saktanganı ele.
Soguşka dayar bolgon askerler kereli keçke tınımsız jol jürüp, közdögön jerge
jetkende gana Temüçindin köönü tındı.
Jeñiş menen kele jatkan zor koşuun bir neçe kün jol jürüp, mekenine kelişti.
Birok, ertesi ele jookerlerdin çakan bir bölügü dagı attanıştı. Bular jañıdan
koşulgan uruu-taypalardın talabı boyunça jönögön boluçu.
Temüçin bul mildetti eki jaş sardarga jüktödü. Anın biri Zelmenin inisi
Subatay, dagı biri Muhulay ele. Bul eköö mından on eki jıl murda Temüçin
Zelmenin üyünön attanganda, bir dalay kişisi menen kelip Temüçinge koşulgan bala
jigitter boluçu. Azır Subatay jıyırma toguz, Muhulay otuz eki jaşka tolgon.
Bul jolku soguşta oroşon küç çıgarıp, jeñiştin negizin kaalaşkan uşul eköönö
özgöçö maktoo aytuu üçün, Temüçin bul mildetti atayın alarga tapşırdı. Eköö es
aluunu taştap, bir kün örüü boldu da, soguşta özdörü bagındırgan ayıldarga eki miñ
jooker menen attanıp ketişti.
Jarım aydan kiyin alar dayçıguttardın bala-çakası menen maldarın aydap
kaytıp kelişti. Temüçin dayçıguttardın bala-çakasın öz taypasının adamdarına
kul-küñ kılıp, külüktörün jookerlerine bölüp berip, maldarın ortodoku malga
koştu.

Jeñilgen uruulardın askerge jaraktuu ulandarı keltirilip, ayıldarında karıkartañ, bala-çaka, mal-mülkü gana kaltırıldı. Eki jaş sardardın bul akılına
Temüçin ötö ıraazı boldu. Murda Burçu menen Zelme orundap kelgen mildetti emi
Subatay menen Muhulay orundaçu boldu.
Temüçin başka jaştarga da zarıl mildetterdi tapşırdı. Murdatan ele anday
mildetterdi atkara jürgön Burçu, Zelme, Hasar, Belgüdöylör andan da tataalıraak
kızmattardı ötöy baştadı. Temüçin jana anın başka vazirleri eki jüz miñ kişini
oydoguday başkaruu üçün dayıma karbalas jumuş üstündö boluştu.

TÖRTÜNÇÜ BÖLÜM

Eki jıl ötköndön kiyin, 1202-jılı, köktöm çıgamında Temüçin özünün kırk bir
jaşka tolgondugun belgiledi. Çagaandı kuttuktap jatkan saattarda murda
talkalangan tatarlardın kaldık küçtörü Temüçinge karaştuu bir uruuga çabuul
jasaganı jönündö kabar jetti. Temüçin maarakeni toktoto turup, tatarlardın
çabuulun talkaloo üçün koşuun attandıruunu çeçti.
Tatarlardın kaldık küçtörünün arakettene baştagandıgı jönündögü kabar
mından eki jıl murda ele imiş-imiş bolup ugula jürgön. Birok, Temüçin Toorul
handan saktanıp, alarga karşı asker jibergen emes. Moñgol böksösündö soguş
jürgüzüüdö Temüçin menen Toorul han baylanış jasap, keñeşip turuşçu. Bul
jönündö atayın toktom bolboso da, uşunday iştese bolçuday kömüskö toktom bar
öñdönüp turuuçu. Kimisine bolbosun tieşesi jok tatar taypası jönündö da uşunday
kıluuga tuura keler ele.
Birok, Temüçin bul jolku tatarlarga jasaluuçu çabuuldu Toorul handan jaşıruun
karmadı. Al, bir jagınan, Toorul hanga kabar jetkiçe ubakıt ötüp keter dep oyloso,
dagı bir jagınan, Tatarlardın adebin berüügö daroo asker jönötüp, Toorul han
joop aytkıça tatarlardın eski konuşun özünö karatıp aluunu oylodu.
Çabuulga attanaar aldında Temüçin: «Birinçiden, basıp algan jerlerdi taloongo
uçuratuuga bolboyt. Ekinçiden, jeñilip çegingen kündö da, çabuulga çıkkan jerge
kayra kelip, kaytarma sokku uruu kerek. Ulanduu çegine berüügö uruksat jok» — degen
mazmundagı eki türdüü buyrugun jarıyaladı.
On miñ jooker baştagan Temüçin kışkı moñgol böksösün tuurasınan kesip öttü.
Kıldangan atçan jookerler katuu boroongo karabay şıdır jürdü, attarı da kamçı
saldırbadı. Salgılaş Ulan Nemürgü degen jer menen Ürölügüy darıyasının
jeeginde üç küngö sozuldu. Bu saparkı soguşta Jebe özgöçö emgek siñirdi. Tee bir
kezde, Temüçindin atının moynun meelep kamgaktay uçurup, özünün moynun jaralagan
bul jigit çakçıgaydı közgö atkan mergen, salgılaşuuga ötö çeberlerden bolup çıktı.
Al eki butun attın kaptalına jelimdep algansıp, eki kolu menen eki kılıçtı
oynotup, keede joon tulkusun attın kaptalına almak-salmak taştay çapkanda
aldınan uturu kelgen kişige ee berbey, jookerlerge jol açıp, mokobos kurç
kanjarday jirep keter ele.
Tatarlar menen dayçıguttarga ezelten ele kas bolup kelgen Temüçin kolgo tüşkön
tatar askerlerinin erkek kindiktüülörün bir jerge çogultup kırıp taştoonu çeçti.
Uşul sapar inisi Belgüdöy jaza tayıp, tatar askerlerinin erkekterinin öltürülö
turgandıgı jönündö kabardı bir tatar askerine aytıp koybospu. Munun kesepetinen,
tutkundalgan tatar askerleri bülük çıgarıp, kuraldanıp alışıp, bekiniş jasoogo
kirişti. Akırı salgılaşuuga aylanıp, Temüçindin ondogon jookeri öldü. Temüçin
özünün inisi, narı köptön berki kol kanatı bolgon Belgüdöydü ayabay tildep,
oşondon kiyin anı kep-keñeşke aralaştırbay taştadı.
Oşol jolu dagı mınday okuya tuuldu: Temüçindin jakın tuugandarınan Altın,
Huşar, Darıtay öñdüü sardarlar askeri tartipke kayçı iş jasap, oljogo tüşkön
mal-mülktü eelep alışıptır. Temüçin munu bilgen soñ Jebe menen Hubulaydı
jiberip, üçöö eelep algan mal-mülktü tügöl kayra alıp keldi.
Temüçin tatar aymagınan oljogo tüşkön, talap alıngan düynö-mülktün bardıgın
jookerlerge taratıp berdi. Ayaldarın bolso, bir neçe askerge birden berdi. Özü
tatar taypasının başçısının kızdarı Yesügün menen Yesüydü tandadı. Al atababalarınan tartıp kas duşmanı bolup kelgen tatar ayaldarı menen askerlerin
üylöndürüp, Moñgoldor sanın köböytüünü, tatar kızdarının kanı menen öz kanı

koşulgan bala körüünü oylodu. Alaçıkta jatkan eje-siñdilüü eki kızdın janına
bir tün tünöp da çıktı. Jeñilgen jaktın kızın alganı da uşu. Al Börtönün
uruusunan başka uruunun jooş kızdarın kek aluu üçün emes, ömürünün ırakatı üçün
algan boluçu.
Köp ötpöy Temüçin artka kaytıp ayaldar tobu menen Mal üyürlörünün artınan
jürüp oturdu. Jookerleri da soguşka attangandagıday boroon uçurup, kıykırıksüröön salbay jay kele jatıştı. Kalıñ koşuun artınan eerçigen ayaldardın ıy
menen muñ-zarı üzülbödü. Alar özdörünün mınday abalga tüşüp kalışın
jazmıştan, baktısız tagdırlarınan körüp bara jatıştı.
Özü tatarlardı çabuuldap, bagındırıp alganı öñdüü ele, kayra baş kötörüügö
kamıngan merkitterdin kaldıgın da Toorul han çabuul jasap bagındırganı
jönündögü kabardı Temüçin aylına kelip köp ötpöy uktu.
Bular birin-biri aldap oturgan jok. Jadırap jay kelgen kezde, moñgol böksösü
ilgerkisindey tınçıy tüştü. Birok, Temüçin menen Toorul han birin-biri joyö
turgan uçuru kaçandır bir kün sözsüz kele turganın sezişip, ar kimisi öz
jookerlerin karşı jagınan aşıra maşıktıruuga karbalas kirişti.
Temüçin taypasındagı bütkül eldi tügölünön maşıktıra baştadı. Moñgol
böksösünün turgundarı kezekteşip mal kaytargandan başka kündördö japırt askeri
maşıguuga katıştı. Köbünçö çabendestik maşıgın alıp barıştı. Hasar, Belgüdöy,
Burçu, Zelme sıyaktuu vazirler da Hajun, Temügöy, Subatay, Muhulay, Hubulay, Jebe
sıyaktuu zarıl mildet atkargan baatırlar da, jadagalsa Temüçindin uulu,
moñgoldordun konogu eseptelgen muştumday Joçi da kara terge tüşüp, çañ-tozoñgo
malınıp, oy menen kırga çapkıladı. Degi koyçu, baarı teñ Toorul handan korgono
alaar kök jaldarga aylandı. Hasar bardık jookerlerdin kol başçısı katarı söz
süylöp:
— Bet algan jagıñardan kaytpay, maytarılgıs bekem çep bolgula, kalgan
jeriñerden kan algıla! — dep tarbiya berdi. Jookerler da uşul söz boyunça maşıguu
alıp bardı.
Oşol jılı küzündö Temüçinge kütülbögön bir kabar uguldu. Jamuka Toorul hanga
bagınıptır. Toorul han Jamukanı öltürböy, özün jana askerlerin toluk kabıl alıp,
küçün köböytüptür.
Jamuka jönündögü kabar ugulgan soñ, Altın menen Huşar til biriktirip
özdörünö karaştuu askerlerin eerçitip, moñgol taypasınan bölünüp, Toorul handı
közdöy ketişti. Altın menen Huşar öz kezinde asker tartibin buzgandıgı üçün
jazalangan boluçu, bulardın ketken sebebi da uşul. Birok, Temüçin bulardın
çıkkınçılıgına tañ kalgan jok. Antkeni, alar mınday upasızdık kılbagan kündö da
Temüçin öz kolu menen jogotor merezderden ele.
Uşunday sebepterden ulam Temüçin özü menen Toorul han ortosundagı
kelişpestikter akırındap jarıkka çıga baştaganın sezdi.
Mından eki jıl ötkön soñ, 1203-jılı köktömdö Toorul handan elçi kelip,
handın: «Dosum, kadırluu balam, Nayman taypasına asker çıgaruu kezi keldi. Menin
askerlerim Altay toolorunan aşıp ötüü dayardıgın körüp büttü» — degen sözün
jiberdi.
Temüçin jibergen elçi da Toorul hanga: «Dosum, ayaş atam, moñgol askerleri
nayman taypasına jortuulga dapdayar turat. Men dosumdun, ayaş atamdın amirin gana
kütüüdömün. Dosum, Altay toosunan arıstanday aybat menen aşa turgan bololu» degen
joobun alıp bardı.
Nayman taypasına jasala turgan jortuul ayagında kelip kereyler menen
moñgoldordun moñgol böksösünö üstömdük talaşuu küröşünö aylanaarı, naymandar
talkalangandan kiyin moñgol menen kereyden turgan eki taypa ortosunda kagılışuu

tuulbay koybostugu Temüçinge da, Toorul hanga da tüşünüktüü boluçu. Oşon üçün
Toorul han menen Temüçindin Naymandarga çabuul jasoo jönündögü jarlıgı, tüpkü
tegin sürüştürgöndö, erteñ ele eki jak ortosunda bolo turgan salgılaştın da
jarlıgı ele.
Bir ay ötkön soñ, küç biriktirgen eki jak moñgol böksösünün batışın mekendegen
türk elderinin jerine kadam koyuştu. Temüçin tandalgan otuz miñ çerüüsün
jortuulga koştu.
Temüçin: kalıñ kar kaptagan Altay toosunan aşuu Toorul hanga oñoy tüşö koybos,
dep oylodu. Toorul han: Temüçindin askerleri Altay toosunan küç menen arañ aşaar,
dep oylodu. Akırı, eki jaktın teñ jer mayıştırgan kalıñ kolu Altay toosunan
aşıp ötüp, nayman taypasının tandalgan askerleri çogulgan Küşügüt uruusun too
köçküdöy lap basıp kaldı. Oyuna kelgenderin jasap, talap-buladı, adamdarın aeosuz
kırdı. Küşügüt uruusu talkalangan soñ, eki jaktın koşuunu teñ bul jerge ayaldabay
merçemdüü ubakıt içinde teñ çegindi. Birine biri sır bildirbemiş bolgonu
menen, naymandarga jasalgan uşul jortuul boloçokto öz ara jürgüzülö turgan
soguşka dayardık iretindegi amal ele.
Temüçin Küşügüt uruusun talkalap ketkenden kiyin, köp ötpöy ele, Nayman
askerleri Tugla darıyasının Harışuguy degen jerinde Toorul hanga kaytarma
çabuulga ötüp, anı katuu kısmakka algandıgı jönündö kabar uktu. Hasar uşul oñtoyluu
şarttı koldon berbey, Toorul hanga çabuul koyuunu sunuş kıldı. Zelme menen Burçu
da bul sunuştu kup kördü. Birok, Temüçin jaktagan jok. Toorul handı jogotuunun
oñtoyluu kezegi uşul bolup tursa da, mınday amal menen jeñişke jetüünü abroyatak dep eseptebegen Temüçin:
— On jeti jıldın aldındagı kıstalañ kündördö, Börtönü merkitterden kutkaruu
üçün jasagan araketibizdi Toorul han koldogon ele go. Oşonun kamkordugu menen
bügünkü küngö jetip oturabız. Uşul jolu Toorul hanga jardam berip, jakşılıgın
jakşılık menen kaytaralı, oşondo anın bizde karızı kalbayt. Bul jolku çıgargan
koşuunu ança küçtüü emes öñdönöt, — dedi.
Bul Temüçindin çın oyu boluçu. Toorul handın askeri moñgoldordun askerinen
naçar bolbogon kündö da, ötö küçtüü emes ele. Soguşka çeber kolbaşçıları az çıgım
menen ele zor jeñişke jetip jürsö da, jeke soguşta çabaldıktarı biline kalıp
turdu. Al emi, moñgol askerleri bolso, jeke çaykaşta bolsun je çakan soguştarda
bolsun oñoy ele arı-beri karatıp jeñip çıga kelüüçü.
Temüçin kolbaşçıların ınandırıp, Toorul hanga jardamga jiberüüçü koşuunun
Baydarik darıyasının boyuna tez jönöttü. Alar kıstalañda kalgan Toorul handın
balası Sanküngö kol kanat bolup, anın joo oljolop algan ayalın tartıp alıp koluna
tapşırdı. Temüçin askerlerin çegindirip jatkan kezde Toorul han bir neçe
kişinin koştoosu menen anın janına keldi. Bul anın özgöçö batıldık
jasaganının belgisi ele. Al Temüçindin jardamına ıraazılık bildirüü menen
dostuk kelişimin tüzüü üçün kelgen. Bul eköö teñ özdörünçö «dosum, ayaş atam»,
«dosum, balam» dep jalpañdaşkanı menen dostuk şartı tüzülböy kele jatkan.
Anttaşalı degen Toorul handın sözü çın nietinen çıkkanın je beri jagındagı
ele kep ekenin Temüçin toluk baamday albadı. Oşentse da, anın sunuşun kabıl alıp,
üyünün aldındagı tektirçege oyun-zook dayardıgın jasatıp, taypasının miñdegen
kişini çakırtıp, Toorul han menen dostoşuu saltanatın ötkördü.
Temüçin kart sardar menen altın çöyçöktön daam tatıştı. Jaş kezderindegidey
kaarduu kebetesinen ali da bolso darmansızdık, kartaygandık baykalbagan appak
çaçı kümüştöy jaltıragan Toorul han:

— Menin kızım Savir bike turat, senin uuluñ Joçi turat, kudalaşalı. Eki eldin
ortosundagı bereke birlikti bekemdep, araga uşak-ayıñ taratıp, iritki salgan uu
jılandardın tilin keseli, — dedi.
Temüçin buga da makul boldu. Anın sözdörünö koşulgusu kelbese da sungan kolun
eriksiz alıp kıstı.
Toorul han Harışuguyga kaytıp keldi da, Joçi menen Savir bikenin toy kamına
kirişti. Temüçindi çakırttı. Buga karata Temüçin: «Toorul han kelişpes joo bolso
da, keñ peyildüü adam eken» degen oygo keldi. Temüçindi öz aylına aldap alıp kelüü
üçün Toorul han anın aylına atayın ele korgooçularsız bargan ele. Al mınday
kuuluk-şumdukka ötö dasıkkan kişi boluçu.
Harışuguyga baruuga Temüçindin köönü tartpadı. Barsa tirüü kalbayt ele. Al
Toorul hanga kanday joop berüü jönündö Hasar, Burçular menen akıldaşıp, barbas
üçün şıltoo izdeştirdi.
Bular uşul iş üstündö keñeş kurup jatkanda, Toorul handın eki at tokuru
Harışuguyga kuraldangan askerlerdin toluk çogulganı jönündö kabar jetkizdi. Bul
kabardı ukkan Temüçin iştin tegine daroo tüşündü, Toorul han menen emi alışuuga
bekinip, elçisine toygo bararın ayttı.
Toorul handın elçisi keteri menen ele Temüçin bardık jookerlerine soguşka
dayardanuu jönündö buyruk tüşürüp, jookerlerdi tandalgan, eñ jakşı kuraljaraktar menen jabdıdı. On miñdegen askerin toy künü ülgürüp bargıday kılıp
ekinçi tünü jönöttü. On çaktı topko bölüngön kalıñ kol keñ talaaga konuştangan
ayıldardı aralay ötüp, beş koldun salaasınday taramdala ilgerilep bara jattı.
Toy bolor künü tañ ataarda Toorul han menen Temüçindin on miñdegen kalıñ kolu
Harıhaljün jayıgında karaan körsötüşüp, eki jaktın askerlerinen teñ jan
algıçtın türü çıgıp turgansıdı.
Temüçin Burçu, Zelme, Hasarlar menen keñeşip, moñgoldor arasındagı aşkan er
jürök atangan orogot uruusu menen mañgut uruusunun askerlerin aldıga koydu.
Antkeni, Temüçin bul eki uruu askerlerinin soguştagı erdikterin kiçine çagınan
ele bilüüçü jana ugup da jürgön, uşul eki uruu Börtö Çono menen Guamarıldın
zamanınan beri ele bar ekendigin er jürök çeçen Bültöçüy aksakaldın
ulamıştarınan ugup, esinde bekem saktagan boluçu. «Habşı baatırdın Toron degen
uulunun jeti balası bar eken. Anın Namulun degen ayalı bar eken. Tuñ balası Haçı
attay külük eken. Eköönön Hatu, Öbökü degen eki bala tuuluptur. Haçı külüktün Haşın,
Haçu, Hajula, Haşun, Harındap degen inileri bar eken. Eñ kiçüüsü Naçın baatırdın
eki balası bolup, al eköö bakşılıktı jakşı bilgen balger, anan Orogot uruusu
menen mañgut uruusunun kolbaşçıları eken» deçü ele Bültöçüy çeçen.
Bakşılıktı ötö kastarlagan oşol balgerdin kanı bügünkü orogot, mañgut
uruularının kanına siñgen boluçu. Çoñ çabuuldarga uşul uruulardan ötkön mıktını
tabuu kıyın ele. Bular nayzalaşuuga barmaktayınan maş boluşat. Çetinen jürök
juttu baatırlar. Koşuundu köz irmemde almaştıruuga, joonun arka jonunan sokku
uruuga tuura kelgen uçurda Orogottordun kara asabası menen mañguttardın kızıl
asabası çeginüü je çabuul belgisin taamay berip eldi uyutup taştooçu.
Temüçin orogottordun başkı sardarı Zuruştanı aldına çakırttı. Kodoo boyluu,
arıktıgına karabastan eki betinen kanı taamp turgan karıya soguş buyrugun
tapşırıp algan soñ bütügüy közünön ot çagıla tüşüp, kardıkkan ün menen:
— Buyruguñuz buydalbay atkarılat. Kereylerdi jalmap ötüügö bütkül uruum dayar,
— dedi.
Temüçin andan kiyin mañguttun başçısı Hoyuldardı çakırtıp jarılıgın
tüşürdü. Sözgö mokok, tartınçaak Hoyuldar:

— Biz da ke...kereylerdi Orogottorgo bir birden karmap alıp, ju...juta berebiz!
— dedi kekeçtene süylöp.
Soguş baştalgan soñ kızıl asaba menen kara asaba astındagı jookerler
duşmandın tuş-tuşunan çabuulga öttü. Attuu askerler menen jöö askerler teñ kaptap
kirdi. Toorul han bularga Jırhın uruusunun tandalgan askerlerin karşı
attandırdı. Kara jelek menen kızıl jelek kötörgöndör at oynotup, duşman çebin
jarıp, Kerey atçandarın tuş-tuştan kurçap, zamatta oysuratıp jiberdi. Öz sözdörü
menen aytkanda bir birden jutup koyuştu.
Jırhın uruusunun atçandarının soñunan Toorul handın tiregi dep eseptelgen
Tümün Tübönün askerleri maydanga çıktı. Alardı kurçap aluu üçün kayra aylangan
Orogottor sokkuga uçuray bergende mañguttar kaptalınan çıgıp, joonu kurçap kaldı.
Bul jolku kanduu salgılaşta mañgut jookerleri Tümun Tübönü da talkalap tuusun
jıktı.
Oşol uçurda tunhayt uruusunun jelegin kötörgön joo askerleri çabuulga öttü.
Mañgut askerlerinin teñine jakını çıgım bolgonduktan, Orogot askerleri joonun
añdos jagınan basıp kirip, bir kıyla oysuratıp taştadı. Tunhayt askerlerine
medet berüü üçün Toorul han özgöçö kiyingen miñdey askerin maydanga çıgardı ele,
Orogottor alardı bir-birden terip sooluttu. Uşul salgılaşta Hoyuldar kadala
ketken joo jebesinen jerge kuladı.
Mından kiyin Toorul handın belen kolu jer-köktü düñgürötö çabuulga öttü.
Temüçindin negizgi kolu da attandı. Baş alaman bolo ketken bul salgılaşuuda
Orogot menen mañgut uruularının kızıl jana kara asabaları közgö çaldıkpay
kaldı.
Jazık talaanı kaptagan çañ-topurak içinen adamdardın aykırıgı, birin-biri
çakırgan ündör, attardın kişenegeni kün batkança tınımsız ugulup turdu. Baş
alaman zor salgılaş, kızıl bulut keçki asmandın jarımın kaptaganda gana arañ
basılgansıdı.
Temüçin tandalgan miñdey jookerinin korgoosunda çokuga kötörüldü. Kan
maydanda eki jaktan ölgön askerler moyun alışıp jatkansıyt. Döbö-döbönün
baştarınan tamtıgı çıkkan asker asabaları körünöt. Burçunun, Zelmenin asabaları
Temüçindin közünö çaldıktı. Tündük jakka köz jibergende Hasar menen Belgüdöydün
asabaları tee alıstan kılkıldayt. Dagı bir jerden Hajun, Temügöy, Joçilerdin
jana Jebenin asabaları köründü. Döbö-döbönün baştarına sayılgan asabalardın
janınan ürkördöy gana askerler baykalat, terebel tunjuroodo.
Temüçin jookerlerdi bir jerge çogultuu jönündö jarlık tüşürgön soñ,
akırındap tirüü kalgan askerler aytkan jerge jıynala baştadı. Kee bir asker
bölüktörünün teñ jarımı, kee biröönükü üçtön biri jogoluptur. Orogot, mañgut
askerlerinin bir da biröö körünböyt. Duşman kurçoosunda kalıp tügöl joyulgan
öñdönöt.
Temüçin jookerlerine uşul jerge tünöp kaluunu buyurdu. Ertesi kün çıga bütkön
boyu jaradar bolgon Burçu jalgız özü jöö keldi. Temüçin Burçunu körgöndö közüñuñ
jaşın kılgırtıp:
— O, jaratkan, moñgoldun baatırı Burçu aman kaytıp keldi! — dep kökürögün
sıladı.
Burçu kaçkan joonu kuup bara jatkanında attan jıgılıp esi oop kalıptır. Esin
jıygandan kiyin tün kata jürüp oturup kelgeni uşul eken.
Tüşkö jakın Borohol degen jigit oor jaradar Ügütöydü öñörüp keldi. Borohol
Ügütöydü attan tüşürüp jatıp:
— Joo mundurdan Ulan Burhutka aşıp tüşüptür,— dedi. Bul kabardı jürgün
uruusunun baatırları jetkiziptir.

Temüçin jookerlerinin esebin aldı. Jaradarlardı koşpogondo, azır soguşka
jaramduu eki miñ altı jüzdöyü bar eken. Al uşul jookerlerdin teñ jarımın soguş
maydanında kaltırıp, kalgan jarımın özü baştap, kaçıp ketken Toorul hanga
karaştuu ayıldırdın başın koşuuga attandı. Jol üstü Orogot menen Mañguttun
salgılaştan aman kalgan segiz jüz jookerin da koşup aldı. Oor jaradar bolgon
Hoyuldar Baatır Temüçindi körgön soñ jarık düynö menen koştoştu. Temüçin anın
söögün Halkı darıyasının jeegindegi Ornogu toosunun çokusuna koydurdu. Dayıma
şamal öksübögön uşul çokunu Hoyuldardın mürzösü boluuga ılayıktuu dep oylodu.
Uşul tegerekte koñurattardın bir bölügü konuştangan degen kabardı ukkan
Temüçin Çimbe menen Çolundu atkazıp, alardı özdörünö koşuluuga ügüttödü. Andan
arı ilgerilep, Tüñgülük Horohu degen jerdin çıgış jagına barganda bir az
ayaldadı. Bul jer Toorul hanga karaştuu Harışuguyga jarım kündük aralık ele.
Temüçin al jerden Toorul hanga elçi jiberip: «Ayaş ata, dosum! Sizdin
kamkorduguñuzdu esimen çıgarbagandıgım üçün uuluñuz Sankün duşman kısımında
kalganda kutkardım ele. Birok, siz meni aldap öltürmökçü bolduñuz. Ayaş ata, dosum,
men köp keçikpey Harışuguydu çabam! Emki kan maydan oşol jer bolsun!» dep salam
ayttırdı.
Birok, Temüçin Harışuguyga jasaluuçu çabuuldu keçiktirgen jok. Harışuguydu
çaap aluu jönündö oşol tünü ele bardık jookerlerine jarlık tüşürdü. Moñgol
askerleri jaradar bolgonduguna karabastan, kayratınan taybay, jookerdik kayratın
jogoto elek boluçu.
Çeçüüçü salgılaş üç küngö sozulup, sööm jer, bir tüp jıgaç, bir boo çöp üçün da
katuu salgılaşıştı. Kızıl asabaçandar menen kara asabaçandar Harışuguyda küntünü menen kan keçüüdö boldu.
Üçünçü künü tün jarımında kereylerdin küçtörü tügöl joyulup, jüzdögön ayıl
moñgol jookerlerinin karamagına öttü. Erkekterdin başı kesilip, ayaldar
tırıştıra baylandı. Törtünçü künü degende Toorul handın ölügü Harışuguydun
tündük jagınan tabıldı, kıyazı, başka taypanın kişileri urup öltürgön boluu
kerek. Andan kiyin, anın uulu Sankündün da ölügü alıp kelindi. Jamukanın gana
daregi bilinbey jattı.
Temüçin çıgaan kol başçı Toorul handın söögün kerey askerlerinin söögü menen
koşo kömüünü buyrup, kerey askerlerinin bardıgının başın aldırdı.
Temüçin bir bölük jookerlerin erkek kindiktüüdön tap-takır kalbagan
Harışuguyga örgüttü. Özü bolso, alardın bala-çakasın, mal-mülkün alıp eline
kayttı. Emi moñgol böksösündö köptön beri özünö ses körsötüp kelgen kereylerdi da
jer menen jeksen kıldı. Oşondo da al: «Dalaydan berki içki alalıktı gana
tıydım. Akırkı jeñişke ali jetkenim jok!» degen oydo boldu.
Temüçin soguş ayaktagandan ekinçi tünü jaradar jookerler jatkan açık talaanı
araladı. Üy bütköndün baarı tınç, tırs etken tıbış jok. Kaysı gana üydün eşiginen
şıkaalabañız, çırt uykuda jatkan sardarlar menen jookerler körünöt. Burçu,
Zelme, Muhulaylar da katuu uykuga ketiptir. Sardarlar menen askerlerdin kebetekeşpiri kayırçılardan ayırması jok.
Temüçin üygö kirgende inisi Hasar oygonup, töşögünö turup oturdu. Üstündögü
sootu ayabay tozuptur. Temüçin:
— Bıyıl jookerlerdi tınıktırıp, kelerki jılı Altay toosunan aşabız, —
dedi aga.
— Naymandardı çababızbı?
— Ooba, naymandarga çabuul jasaybız. Moñgoldun joo jürök baatırları jakşı
kiyim kiyip, saramjalduu üylördö oturuuga, sırdalgan idiş-ayak menen tamak içip,

jumşak töşöktö jatuuga akısı bar. Moñgoldun kaarmandarı tandalgan kural-jarak
menen jabdılıp, soguş arabalarının sapattuularına ee boluşu kerek.
Temüçin Toorul han menen birigip, Altay toosunan aşıp, naymandardın bir
uruusun gana çapkanı menen jerin eelegen emes. Oşon üçün, anısı jön jay gana
jortuul katarında kalgan. Al uşul jolku jortuulda kendiri kesilip, jokçuluktun
azabın tartkan moñgoldordon müldö başka ömür sürüp jatkan eldin bar ekenin
bildi. Seyrek kezdeşe turgan muzıka aspaptarın, taş ırgıtaar ukmuştuu
kuraldarın, narı taza, narı irettüü aşkanaların, bolgon işterdi öz kalıbında
jazıp koe turgan jazuulardı, köp kişi batkan keñ butkanalardı, oşondoy ele,
tübölük kozgolbostoy kılıp jerge kurulgan tam üylördü oşol elden körgön.
— Köktöm çagaanı ötör menen Altay toosunan arı aşabız. Nayman taypasın
joyup, kolundagı jañı kural-jaraktarın tartıp alabız, — dedi al.
Bir azdan kiyin ele Temüçin: «Altan handıgı menen karmaşmayınça, iş tındım
bolboyt!» degen oygo kabıla ketti. Dayçıguttardı joyup, tatarlardı sooltkon soñ
ata-babasınan berki kas duşmanı — Altan handıgı talkalanbasa bolboy turgan
öñdönüp ketti aga. Temüçin bul tuuraluu Hasarga aytkan jok. Altan handıgına çabuul
jasoo özünün içki gana sırı katarı körünüp, moñgol askerlerinin tüşünö da
kirbegen iş boydon kala berdi. Oşon üçün al:
— Altay toosunan arı aşmayınça bolboyt, — degen sözdü üçünçü jolu kaytaladı.
Temüçin uşundan arkı bir jıl boyu moñgol böksösündögü özünö karaştuu
taypalardı tınç aldıruu, alardı ookattandırıp, turmuş-tiriçiligin jakşırtuu
jumuşuna kirişti. Adamdarga jaraat saluu, öltürüü öñdüü kılmıştarga özgöçö tıyuu
salıp, adamdarga kastık kılgandardı ölüm jazasına buyurdu. Karakçılıkka,
uurulukka kataal karap, mal uurdagandardı katuu jazaladı. Dagı bir jagınan
ayıldardagı erkek kindiktüünün baarın çogultup, askeri maşıguu işin ulanttı.
Askeri tüzümdü jolgo koyup, miñ askerdi bir bölüp, aga miñ başı dayındadı.
Jüzdüktör, onduktarga bölüp alardın baarına komandaçı şayladı. Moñgol
böksösünün jer-jerlerinin bardıgına asker turguzup, böksönün kaysıl jerinen
bolbosun jooker alıp paydalanuu mümkündügünö ee boldu. Taypalarga karaştuu
ayıldardı mal çarbası menen jañı konuşka köçürüü, alardın turmuşunun
bayışına şart tüzüü menen soguşka ıñgayluu jerlerdi içine bügö jürdü.
Temüçin Toorul handı jeñgenden kiyinki üçünçü jılı, 1204-jıldın jay ayında
nayman taypasına çabuul jasoo üçün tuu kötörüp, jortuulga attandı. Al mından
murda Toorul han menen birigip nayman taypasının küşügüt uruusun çapkan bolso, bu
sapar nayman taypasının bütkül biyligi kolunda turgan Tayan han menen salgılaşıp,
bardık nayman taypasın öz biyligine karatmak boldu. Temüçindin jookerleri
Orhon darıyasın jeektey jogorulap, Altay toosunan aşıp ötüp, nayman taypasına
ulanduu çabuul jasadı. Tayan han kaytarma sokku uruu üçün, askerlerin darıyanın
tömönkü agımına çogultup maşıguu alıp bardı. Bu saparkı soguş murdakı
soguştardan özgöçö boloru Temüçinge tüşünüktüü ele. Joo askerleri jüzdögön soguş
arabaları menen çıgıştı. Araba tizmeginin arasında soot kiyip, nayza karmap
jürgön askerlerdin aybatınan kim ele bolbosun çoçulagıçalık ele.
Soguş baştalganga çeyin moñgol sardarları kanday soguşarın bilbedi. Nayman
taypasının askerlerine başka taypalardın da askerleri koşulgan eken. Alar
Nayman taypasının askerlerinen da özgöçö kuraldanıptır.
Nayman taypasının askerleri turgan jerden baraban, dobulbas ündörü ugulup
turdu, birok soguş baştala koybodu. Kün batıp küügüm kire joo tarapta tuş-tuştan
jagılgan ottor körünö baştadı.

Eki jak teñ birin-biri añdıp eki kün jatıştı. Üçünçü künü tañ-zaarda Temüçin
sardarların çogultup, tüş bolo çabuulga attanuu jönündö buyruk berdi. Sardar
Hasar:
— Oşondo, kanday soguşabız? — dep suradı ele:
— O-alda, Hasar ay, özüñ: «Bet algan bagıtıñardan kaytpay, jemirilbes bekem çep
kurup, kadalgan jeriñerden kan algıla!» deçü emes beleñ. Oşol boyunça bolot da,
başka emne bolçu ele? — dep joop berdi Temüçin külümsüröp.
Hasar uşul söz boyunça arakettenip, moñgoldordun kalıñ jookerleri tuş-tuştan
uraan çakırıp, at tizginin koyö berişti, jemirilbes çep kurup, kadalgan jerinen
kan algıday kaar körsötüştü. Çabuul menen çeginüü almak-salmak ooşup turgan
salgılaşuu kün batkanga çeyin sozuldu.
— Moñgoldun tört kök jalı alide top aldında, — dedi kan maydandı too
başınan karap turgan Temüçin. Soguşka sakaday şay turgan Jebe, Zelme, Hubulay,
Subataylar Hasardın tapşırmasın aları menen ele kalıñ jookerlerin baştap keñ
jayıktın tuş-tuşun közdöy at oozun koe berişti. Alardın bul jorugu, çınjırdan
boşongon kök jalday, mañday çekesi albars, jürögü bolotton kuyulup, kamçı orduna
kılıç karmagan, suu orduna kıroo, tamak orduna şilekey jutkan, unaa orduna şamal
mingen jandarday köründü.
Uşul törtöö kan maydanga uraan çakırıp kirgende, ansız da çeginüügö şıltoo
tabalbay turgan joo askerleri top-tobu menen kaça jönödü.
— Üröyün uçurup alga umtuldu. Çınjırdan boşongon kök jalday çimirilet ko,
çirkin! — dep Temüçin jaagın janıp, alkap kirdi.
Kaçkan joonu saya kuup, kapısınan oysurata sogup köngön orogot menen
mañguttardın jan kıyar jookerleri joo arabaların tuş-tuşunan tosup, atçandarı
menen jöö askerlerin kurçay baştadı. Orogot, mañgut jookerleri murdakı
salgılaşta katuu çıgımga uçuraganı menen bul saparkı salgılaşta özgöçö kayrat
körsöttü.
Alar uraan çakırıp alga umtulganda joo ketençiktey tüştü.
— Ajıdaar aldıga jütkündü, bet algan jagınan kaytaar emes! — dep Temüçin dagı
süröön sözün ayttı.
Çabuulçu jookerlerdin kol başçısı Hasar karamagındagı bardık askerlerin
eerçitip, keñ talaanın bir burçunan körünö kaldı.
Japaldaş boyluu Hasar Temüçindin közünö üç kulaç ajıdaarday köründü. Bul
«ajıdaar» ögüzdöy çoñ denesi menen oozun araanday açıp, naymandın bardık
askerin op tartıp, bir ele kulgup koyçuday keñ talaanı jalmap bara jatkansıyt.
Naymandardın birinçi, ekinçi, üçünçü çepti tüzgön askerleri argasız artına
çegindi.
Temüçin özü başkargan belen koşuununa çabuulga ötüü jönündö buyruk berip, özü
too başınan jay tüşüp, askerlerdin aldına keldi da, eer üstündö eñkeyiñki tartıp,
eki jagında bara jatkan askerler menen koşo aldıga çaptı. Nayman askerleri
çegingenden çeginip Nahu toosuna kire kaçıştı. Moñgol askerleri bolso, too
eteginen ördöy jönödü.
Temüçin al künü Nahu toosun kurçay jatıp, tün boyu çabuulun toktotkon jok.
Jookerlerin toogo artı-artınan attandırdı. Tañ ata bergende nayman askerleri
erdik körsötüp, kaytarma çabuulga öttü. Birok, akırında üçtön biri gana toodon
aşıp çeginse, üçtön biri too-taştan kulap mert boldu, üçtön biri bolso moñgol
askerlerine bagınıp berdi.
Naymandardan negizgi küçün Nahu toosunun başında jeñip çıkkan Temüçindin
jookerleri nayman hanı Tayandı tutkundap, Altay toosunun boorundagı nayman
taypasının taandık bardık elderdi özünö bagındırdı.

Temüçin uşul saparkı soguşka Jamukanın da kelgendigin tutkundardan uktu.
Jamukanın atın ukkanda, Temüçindi kandaydır bir boor tartuu sezimi çulgay tüştü.
Bir kezderde, kumduu çöldün tündük jagında dañkı çıkkan baatır azamat ata
konuşunan ayrılgan soñ Toorul hanga barıp koşulgan. Toorul han jeñilgenden kiyin
nayman taypasına paanalagan boluçu. Bu beş jıl Jamuka üçün özgöçö oor jıldar
boldu.
Kaçan bolso da jaydañdap jürgön Jamukanın elesi Temüçindin köz aldına
tartıla ketti. «Ömür boyu meni menen sayışuuga bel baylagan bu jigit dagı ele
tirüü eken, ee!» dep oylodu Temüçin. Jamukaga eerçip jürgön jajırat, katagan,
saljut, dürbön, dayçıgut, koñurat taypalarının adamdarı oşol künü kün bata
Temüçinge bagındı. Birok, eç kimisi da Jamukanın kayda ekenin aytıp bere albadı.
Temüçin nayman hanı Tayandın ülbürögön jaş tokolun tutkundap, ayaldıkka aldı.
Soguşta jeñilip özünö bagıngan taypa başçılarının ayaldarın tügöl özü eelep kele
jatkan ele. Mından eki jıl murda Tatar taypasının kaldıgın bagındırganda tatar
başçısının kızı Yesügün menen Yesüydü koşoktop tokoldukka algan. Andan kiyin da
dalay kızdı özü eeledi. Oşondon baştap, al öz taypasının kızdarına köz kırın
salbay turgan, bagıngan taypa urgaaçılarınan köñülünö jakkandarın katın kılıp
ala bere turgan boldu.
Soguş ayaktap, şuruday tizilgen ayaldardı aldına alıp kelgende, enesi Ulun
menen baybiçesi Börtönün da uşularday zapkı körgönün esine tüşürüp, ayabay
ıñgaysızdançu. Birok, köñülünö jakkandarın üyünö kirgizip ketüüçü. Başına balee
üyüüdön korkkon urgaaçılar karşılık körsötpöy ıgına könçü. Baykuştar kabagın
çıtıy da albagandır...
Temüçin ayal zatın müldö tüşünö albay koydu. Anın oyu boyunça, erkekter başın
kanjıgasına baylanıp jürüp salgılaşsa, jeñildengenden kiyin ayaldar
duşmanının etegine jarmaşa ketip, karşılık körsötpöçüdöy sıyaktandı. Uşul
sebeptüü Temüçin enesi Ulunga da, baybiçesi Börtögö da işeniç baylay albadı. Anın
ayaldar jönündögü barmaktayınan kalıptangan köz karaşı özgörbögön boydon kaldı.
Bir künü inisi Hasar:
Kolgo tüşkön ayaldardı jookerlerge bölüp berse tartip buzulat eken, —
degeninde, Temüçin karsılday küldü:
— Soguşta jeñip çıkkan soñ, joo jaktın ayaldarın katar jatkızıp alıp töşönçü
kıluu, bardıgın moñgol ulandarınan koş boyluu kılıp, moñgol uul-kızdarın
tuuduruu kerek. Anday ayaldardan paydalanuunun mından başka ıkması jokko, —
dedi.
Temüçindin bul sözü özünün sapatına şay kelbese da, süylöp jatkandagı öñü
Hasardı çoçutkuday buzula tüşkön ele. Özünün kanında moñgol kanının bar-jogun
bile albay jürgönünö jıyırma neçe jıl ötsö da, bul tabışmak azırka çeyin
çeçilbegeninin tışında, Joçinin kanının kanday ekendigine köz jetkize albay
jürböybü. Joçi keede özünö okşogondoy körünsö, keede okşobogonsup kalat. Uşul iş
esine tüşköndö, muñayım, elpek münözdüü urgaaçı beçaralardın eç kimisine da
işenüügö bolboyt, degen tıyanakka kelet. Moñgol böksösünün bütkül biyligin jalgız
özü koluna alıp oturganınan ulam, boyundagı kandın moñgoldun je merkittin kanı
ekendigi emi Temüçin üçün köp dele mañızduu masele bolboy kalgan. Oşondo da,
moñgoldordun kök jalı bolsom, degen arman barmaktayınan ele jürögünün
katmarında jatkanı özünö gana belgilüü go.
Nayman taypasın joyup, alıskı jortuuldan kaytıp kelgen Temüçin, merkit
taypasında munt çıkkanı jatat degen kabardı ugup, daroo asker jönötmök boldu.
Murdakı soguşta merkitterdin erkek kindiktüülörün tügöl kırıp taştagan bolso da,

alardın kaldıktarı tereñ tamırlagan talaa çöbündöy bat ele köböyüp, kayradan
taypa bolup kalıptangan boluçu.
Temüçin murda dayçıguttar menen tatarlarga kanday tiygen bolso, merkitterge da
oşondoy tiydi. Başka uruularga keñçilik kılgan bolso da, kanı öz kanına okşop
kaluu mümkündügü bar bolgon merkitterge kılçalık ırayım kılgan jok.
Temüçin merkit taypasının başçısı Toktobek menen koñur küzdün baş çeninde
salgılaşıp, anı jeñip, jakın tegeregindegi elderdi talap-bulay baştadı. Oşol
kezde, merkitterdin ohuz uruusunun başçısı Yerusun degen kişi:
— Menin jumuray jurtka taanımal, ay menen kündöy suluu kızım bar,
köñülüñüzgö jaksa kızımdı bereyin, — dedi.
— Kızıñdı alıp kelip körsöt, — dedi Temüçin. Mından kabardar bolgon kız
atasına körünböy jaşırınıp kaldı. Temüçin jookerlerine kızdı daroo taap
kelüügö buyurdu.
Kuugunçu askerler kızdı on kündön kiyin arañ taap kiyim-keçesi, beti-başı,
kolu-butu adam körgüs balçıkka malıngan kızdı Temüçin aldına keltirtti.
— Atıñ kim? — dep suradı Temüçin andan.
— Atım Kulan, — dep tars etti jaş kız.
— On kündön beri kayda jaşırınıp jürdüñ? — dep suradı. Kız bolso, özü
jaşırınıp jürgön taypalardın atın atadı.
— Bir ele jerde jaşırınıp jatpaganıñ kanday?
— Bargan jerimdegi jigitterdin bardıgı ele kıyşañday berişti. Erkekter
japayı añ sıyaktuu bolot eken! — dedi Kulan açuulu kebete menen.
Temüçin bul aytkandarı çındır, dep oylodu. Kanduu kırgın emi ele ayaktagan,
mıyzam-tartip ali ornotulbagan mınday şartta paanasız, korgop aları jok kızdın
başına ar kanday iş tüşöörü aytpasa da tüşünüktüü.
Özgö taypanın zöökürlörünö kol jooluk bolo jazdagan kızdın özünö iyilbey
turganın oylogondo Temüçin ızadan jarılgıday boldu. Soguşta jeñilip, künkor
bolgon taypa kızdarınan ıgına könbögön tuñguç kız uşul. Temüçin, özün başka taypa
zöökürlörünö teñep maskaralaganın, kızdın özünö tımızın jasagan karşılıgı dep
bildi.
— Saga tiyişkenderdin bardıgın ölümgö buyuram, — dedi Temüçin öküm
jarıyalangansıp.
Bul sözdü ukkan Kulan sumsaya tüşüp:
— Arıma tak tüşürgüdöy eç kanday iş kılganım jok. Men özümdü korgogondu
bile turgan janmın. Ar-namısıma tiygidey iş bolgon bolso, özümdü ebak öltürgön
bolor elem, — dedi.
— Emne tantıp jatasıñ, merkittin jaman kançıgı! — dep bakırıp jiberdi
Temüçin. Birok, Kulandın sözdörünö işenbey, kantip soo kaltırsın, dep oyloso da,
boygo jetken kızdın aligindey aman kaluusunun kıyın ekenin bilip oturganday
sabırduulukka köçtü.
Kulan batkak jüzdöründögü ottoy jaynagan közdörü menen Temüçinge karap turup
külüp jiberdi. Temüçin bolso, mına bu Kulanday külgön ayaldı murda körgön emes
ele. Anın çırayında işenim belgisi oynop, kötörüñkü dobuşunan aruuluk kasieti
taanılıp turdu.
— Mınabu kızdı baylap taştagıla! — dedi Temüçin janındakılarga. Arkı
ayılga alıp ketkile.
Eki kündön kiyin Temüçin kızdı karmagan üygö keldi. Töşöktö oturgan Kulan
eşik aldındagı Temüçindi taanıp, töşögünön turup basuuga ıñgaylana:
— Üygö kirüüñüzgö bolboyt. Meni közdöy bir kadam bassañız, özümdü öltüröm! —
dedi açuuluu ün menen.

— Kantip ölmöksüñ?
— Tilimdi kırça tiştep ekige bölüp jibersem, ölöt degen oşol! — dedi Kulan.
Bir nersege belin bekem buugan kişinin kayratıñ körsötüp turgansıp, moñgol
böksösün aybatı menen jazgandırgan Temüçin, kayratı ketip taysaldap, Kulanga
jakınday albadı.
Kulan Temüçinge algaç kezikkendegisinen müldö başkaça köründü. Taza juulgan
beti merkitterdin közgö basaar suluu kızdarın elestetti. Al nakta suluunun özü ele.
Temüçin bul küngö deyre mından aşkan suluu kızdı körgön emes.
Temüçin öz kezinde ayalı Börtönün ay menen kündöy ajarına ayabay suktangan ele.
Emi, mabu merkit kızı oşol Börtödön alda kança suluu, alda kança çeçen körünüp
turdu. Anın süröttöy bolgon suluu jüzünön Börtödö jok muñ gana baykalat. Çaçının
jarımı altınday sargara jaltıldayt, közü kögüş keyiptenet.
Temüçin köp buydalbay kayta çıktı. Birok, ertesi — üçünçü künü Kulan kamooluu
jatkan ayılga bir neçe jolu barıp, kız sözündö bekem turganın bilse da, anı
körgönünö gana ıraazı bolup, kayta ketip jattı. Merkitterdi tınçıtuu üçün ketken
eki ayga juuk ubakıt içinde Kulan kamooluu ayılga neçen jolu kattagan Temüçin,
özünön jeñilgen eldin kızına mınçalık kumar bolgonuna tañ kaldı. Kulandan
başka biröö bolso, bayagında ele kaalaganın kılmak, aytor, bul kızga kolu barbadı.
Jookerlerin alıp ketüüdön bir kün murda keçinde Temüçin Kulandın janına
kelip:
— Men saga aşık bolup kaldım, — dedi. Al oozunan mınday söz çıgaarın özü da
kütkön emes. Munusunan çoçup ketti. Birok, aytılgan söz atkan ok!
— Seni alıp ketmekçimin, — dep sözün uladı Temüçin.
Kulan muñduu közün Temüçinge kadap:
— Çın aytasızbı? — dep suradı.
— Aytkanım aytkan, bul çın sözüm.
— Maga köñülüñüz tüşpösö ebak ölgön bolor elem, — dep Kulan murdakıdan başka
tür körsötüp, basırıñkı ün menen süylödü. — Aşıkmın degeniñiz — başka
ayaldarıñızdın baarınan meni jakşı körgönüñüzbü?
— Dal oşondoy, azır maga senden jakşı körüngön kişi jok, — dedi Temüçin.
Kulan:
— Ayalıñızdan da jakşı körösüzbü? — dep suraganda, Temüçin apkaarıy ketti.
Kulan az tınımdan kiyin sözün kayra ulap, — ayalıñızdan da jakşı körsöñüz
jarıñız boluuga ıraazımın. Anday bolboyt eken, kanday arga koldongonuñuz menen
sizge taandık bolo albaymın. Ölümgö kaçan bolso da dayarmın, — dedi.
Temüçin anın bul sözünö eç nerse aytpay, araketi menen joop bergisi kelgensip,
ilgeri kadam koydu ele, Kulan ketençiktey tüştü, birok unçukpadı. Temüçin şart
kuçaktay alganda gana anın çın nietinen berilgenin tuydu.
Temüçin Kulandı mınçalık tunuk dep oylogon emes. Al algaç aldına alıp
kelgende, özünün aruu ekenin sıymıktana jarıyalaganda da işengen emes.
Mına emi kızdın özü aytkanday aruu bolup çıktı, kızdın ak denesine, çımır
müçösünö eki emçeginin tegeregine, kımça beline oroy kol saluulardan tüşkön kök
alalar tamga bolup, aruuluktun öçpös aygagı sıyaktandı.
Temüçin Kulan jatkan üydön keterinde «uşul kızdı kimisinen bolso da artık
körörmün, ömür boyu tutunaarmın» degen oy menen attandı.
Merkitterdi tınçıtıp kayra kele jatkan joldo, Burhan Haldun toosunun
etegindegi öz aylına künçülük kalganda kongon tünü, Temüçin üyünö baruudan murda
Börtögö kişi jiberip, Kulan jönündö tüşündürüünü jön kördü. Al Yesügün menen
Yesüydü tokoldukka algan kündön tartıp, mınday kızdardın al-jayın Börtögö aldın
ala aytıp oturçu emes. Kündördün birinde, Börtö andan kabardar bolup, iş öz

jolunda kete berüüçü. Börtö da, dayıma soguş kamı menen alpuruşup jürgön jaş
Temüçindin ayalsız jürüşün kaalagan emes.
Temüçin Kulan attuu kızdı jubay kılıp alganın Börtögö aytıp, anın
ıraazılıgın aluunu oylodu. Dagı bir jagınan, Kulanga başka ayaldarınan özgöçö
orun berüünü, Kulandı joruktarga eerçitip ketkende, Börtönün bötön oydo bolbostugu
üçün uşunday kıluunu jön kördü.
Temüçin Börtögö Muhulaydı jiberdi. Temüçindin özünön segiz ay kiçüü, işke
jöndömdüülügü menen atagı çıkkan bul sardar ertesi ele kayra kelip, Börtönün
sözdörün Temüçinge jetkizdi:
«Jan birgem jana moñgol böksösündögü booruker taksır hanım Temüçin, siz
jeñiş tuusun jelbiretip kele jatkan çagıñızda, ordodo jap-jañı üy jasalgalap,
anı öz üyümdün janına tiktirdim. Uşul ordogo tüşö turgan jaş Kulan menin kemkarçımdı toluktap, sizdin küç-kubatıñızdın kaynar bulagı boluusun tileym» —
deptir Börtö.
Börtönün sözü özü samagan jerden çıkkan soñ, Temüçin aga ayabay ıraazı boldu. Al
tügül, murda ıraazı bolguday mınday sözdördü eç kaçan ukpagansıp ketti. Börtönün
baybiçelik ordu menen sapatına taasir jetpey turganın ugup, jubayının keñ
peyildigine ılayık joop kaytargan ele.
Temüçin merkitterdin kaldık küçtörün joyup, kayra kelgen soñ köp ötpöy ele alar
Taykal toosunda bekiniş kurup, dagı munt çıgarganı jatkanın ugup daroo asker
çıgardı. Bu saparkı soguştun başkı kol başçılıgına Sorhınşarının orto boyluu,
çoñ baş balası Çimbe dayındaldı. Kanday müşkül işte bolbosun moyubagan,
kayrattuu jaş kolbaşçı eseptelgen Çimbenin joopkerçiligi, çoñ orunga koyuluşu
uşul ele. Ötö jaş bolgonduktan, başkı kolbaşçı degen atak aga jaraşpaçuday
sıyaktandı. Birok, Çimbe bul salgılaşuuda mildetin oydokuday orundap,
merkitterdin başçısı Toktobek menen anın balası Hudunu tüştükkö kuup saldı.
Temüçin bıyıl da aylında uzak turbay, nayman taypasına dagı bir jolu çabuul
jasoo üçün Altay toosunan aşıp ötüügö bekindi. Birok, kış katuu, kar kalıñ
bolgonduktan, jookerlerin Altay toosunun tündük kaptalında kıştattı. Al bu
saparkı jorukta Kulandı janına ala jürdü.
Kış ketip, köktöm baştalışı menen ele Temüçin Altay toosunan üçünçü jolu
aşıp, nayman taypasına karşı dagı bir çabuulun baştadı. Merkitter menen
naymandardın birikken koşuununa karşı soguş Böktürmö darıyasının jeeginde
boldu. Natıyjada, bul eki taypanın başçıları tuş-tuşka jitip jogoldu.
Temüçin joonun kaldık küçtörün birotolo tıptıypıl kıluu üçün, Zelmenin
tuuganı menen nayman taypasına karşı aldınkı jılkı salgılaşta oroşon emgek
siñirgen Subataydın arabaçan koşuunun jiberüügö buyruk tüşürdü. Subatay jaşı
otuzdan jañı ele aşkan sardar ele.
— Kaçkan joo altı kabat asmandın katmarına kötörülsö da, şumkarday ilip
mında alıp kel, kıraanım Subatay, jeñilgen joo jeti kabat jerdin tübünö tüşüp
ketse da, maytarılbas som bolottoy moynop kirip, suurup çık, jeñişpozum Subatay.
Tebişken joo tereñ deñizge çumkusa da, börü til kayırmak bolup ilip çık, aykölüm
Subatay. Kaytpas baatırım Subatay, seni men tar jol taygak keçüügö jumşap jatam.
Jooñ oñoy-oltoñ emes. Uzak, maşakattuu jol tartıp jetken jerinde at-unaañdı
asıra, azık-tülügüñdü ünömdö, bardık işke saramjalduu bol! Joluñan jortkon añ,
uçar kanat köp keziget, alarga alagdı bolup, at-unaañdı çaalıktırıp alba. Kas
duşmanıñdı uypaloogo attan emi, joonun jalgız askerin da tirüü koyuuga bolboyt.
Mildetiñdi orundap, moñgoldordun duşmanın talkalap çıguuña kuday özü jar
bolsun! — dedi Temüçin al attanaarda.

Uşunday jarlık menen attangan Subatay Altay toosunun tüştük jagındagı
korgonuu çebin jasap kirip algan duşmanga kırgıyday tiyip, kolgo tirüü
tüşköndörünün baarının başın kesti.
Subatay joo kaldıgın joyup jürgön oşol çaktarda özünün beş askeri tarabınan
çıtırata baylangan Jamuka Temüçindin aldına keltirildi.
Asman meykini bulut kaptap, on segiz miñ aalam oygo batıp turgansıp,
tunjuroodo. Temüçin Jamuka menen ordosunun eşigi aldında uçuraştı. Temüçin üç
miñ askerin eerçitip Jamuka menen salgılaşıp, jeñilüünün açuu daamın tatkandan
beri bakanaday toguz jıl ötö çıgıptır. Toorul han menen birigip Jamukanı
jeñgenine da tört jıl toloyun deptir. Demek, bul eköönün körüşpögönünö on eki jıl
bolgon eken.
Temüçin Jamukanın betine üñülö karadı ele, kişi taanıgıs bolup özgörüp
ketiptir. Murdakı togolok jüzü subagay tartıptır. Birok, ilgerki külmüñdöp turuuçu
adatı dagı ele bar öñdüü baykalat. Temüçin Jamukadan murda anı baylap alıp
kelgen beş askerdi tergey baştadı. Jamuka Subataydan jeñilgende uşul beş askeri
ele kalgan eken, oşolor baylap keliptir. Temüçin öz başçısına upasızdık
kılgandardın tirüü kalışına bolboy turganın aytıp, aligi beş askerdi
Jamukanın közünçö öltürüp taştadı. Temüçin jerde oturgan Jamukanı orundukka
olturguzdu:
— E-e, dosum Jamuka, ekööbüz ıntımaktaşıp dos bololu. Bir ayılda tuulup östük
ele. Oşogo karabastan ekööbüz eki jakka bet alıp, dalay jıl karmaştık. Mına bügün
dagı uçuraşıp oturabız. Horhonöy Joburdun kalıñ tokoyunda özüñ menen
dostoşkonum eç kaçan esimen çıkpayt. Oşol kezdeki oyun-zooktun ünü kulagıman ali
ketelek. Oşol tünkü aloolongon ottun jalını ali da közümö elesteyt. Oşol kezde
ekööbüz dostoşup, ant suusun içişpedik bele, — dedi.
Temüçin Jamukanı öltürgüsü kelgen jok. Murdakı dostugun esine alıp, tuyagı
turasına jetken Jamukanı keçire turganın ayttı. Birok, munu Jamuka kabıl
albadı.
— Dosum Temüçin, men seni menen ınaak bolup dostuk ornotsok da, menin saga eç
kanday paydam tiybeyt. Men eç kaçan senden jeñildim dep oyloboym, a balkim,
jeñilsem kudaydın amiri çıgar. Men senin tukumuñdun tuzday kuuruluşun kütüp
kele jatkan adammın. Dosum, kes başımdı tezireek! Dostoşkondogu saltanattı
oylosoñ. Kan çıgarbay öltürüp, söögümdü biyik toonun başına koy! — dedi Jamuka.
— Arga kança, — dedi Temüçin, — janıñdı alıp kalayın desem da ınabadıñ.
Aytkanıñday bolsun, — al uşul sözdördü aytıp janındakılarga karadı, — kan
çıgarbay öltürüp, söögün aldıma alıp kelbey, ızaat-sıy menen koygula, — dep
buyruk berdi.
Temüçin uşunu aytıp ordunan turdu da, oşol künü keçke üyünön çıkpadı.
Subatay özünö jüktölgön mildetti jarım jıl içinde orundap bolgon soñ,
Temüçin menen joluguştu. Öñü küngö küyüp, kararıp kalıptır. Al duşmandın
jetekçilerinin nariste baldarına çeyin kırıp taştaptır. Anın nayman
taypasınan oljogo tüşürgön buyumdarı moñgoldorgo ayabaganday tañsık köründü. Kaş
taş, kilem, kiyim-keçek, kural-jarak sıyaktuular Temüçindin ordosunun janında
döbö-döbö bolup üyülüp jattı.
Temüçin Kulanga özü jaktırgan buyumdardan alıp bermekçi bolgondo, al
Temüçindi teşe karap:
— Bul asıl buyumdardı Altay toosunun ar jagında kalgan Börtögö alparıp
tartkan jön. Men bir tal şuru, bir çarçı çüpürök albaym, bir gana tilegim, mından
kiyin kayda barıp soguşsañız da janıñızdan çıgarbay ala jürsöñüz bolgonu, —
dedi.

Temüçin Kulandın aytkanın orundadı. Oljogo tüşkön kezdeme, kilem, kaş taş,
üy emerekteri öñdüü dünüyölördü atka teñdetip, arnoonu askerlerge kaytarıp, Altay
toosunan Burhan Haldun toosunun etegine jönöttü.

BEŞİNÇİ BÖLÜM

Nayman taypasın bagındırgan Temüçin 1206-jıldın köktömündö eline kaytıp
keldi. Al nayman taypasın bagındırıp, moñgol böksösündögü köçmön taypalardı
tınçıtkan soñ, moñgol böksösün japadan jalgız biylööçü hanına aylandı.
Temüçin jeñişke jetken soñ, köp ötpöy ele Onon darıyasının jogorku
agımındagı ordosunun tegeregine toguz çaçıluu ak asaba ornottu. Oşonu menen birge
özünün han bolgondugun uçu-kıyırsız moñgol böksösündögü türdüü elderge jarıyaloo
kerek, dep bilip, saltanattuu maareke ötkörüünü çeçti.
Dayardık işteri maarekeden bir ay murda baştalıp, ordo tegeregi şattıkka
bölöndü. Uruu, taypalardan maarekege arnap soyula turgan maldardı künügö çuburtup,
kerektüü buyumdar taşılıp jattı. Uruu, taypalardan çogultulgan keñ talaaga
tomogodoy appak üylördön tigişti. Ayaldar maareke künü tartıla turgan türdüü daamtamaktardı neçen kün murda ele dayardap koyuşkan. Tuş-tuşka kemegeler kazılıp,
kazandar asılıp, alardın janına et ile turgan alabakandar ornotuldu. Alıp
kelingen saba-saba kımızdın üstünö alaçıktar tigildi. Çımırap kaynagan sorponun,
açıtılgan kımızdın jıtı toy bolordon neçe kün murda ele murundu jara añkıy
baştadı. Temüçinge arnap tigilgen ordonun biyiktiginen, anın tündügü
kipkiçinekey bolup arañ körünöt.
Mına, maareke da baştaldı. Maarekege katışuu uruksatı boyunça uruu,
taypalardan kelgen miñdegen adamdar, ordo aldındagı maydanga çogulup, körörmön
katarı jer-jerden kelgen on miñdegen adamdar serenin tegeregine tolup ketişti.
Temüçindin ordosu aldındagı maareke seresine ornotulgan toguz çaçıluu asaba
sıdırım jelge boyöo jelbirep turdu.
Temüçin belgilengen ubakta serege kötörüldü. Anın oñ jagınan enesi Ulun,
baybiçesi Börtö, alardın janınan Joçi, Çagatay, Ügütöy, Tolu — tört balası,
bulardın beri jagınan kalgan ayaldarı orun aldı. Kulan gana aldı jagına
oturguzulup, Yesügün menen Yesüy art jakka jaygaştı. Ulun bapestep bakkan jetim
baldar: İçgihudik, Borohol, Küçüy, Köküçülör jigit bolup kalışkan. Alar da art
jakka kelip oturdu.
Temüçindin sol jagında Hasar, Belgüdöy, Hajun, Temügöy, Temülün sıyaktuu bir
tuugandarı oturdu. Burçu, Zelme öñdüü dañktuu vazirler, Çimbe, Çolun, Jebe,
Muhulay, Subatay, Hubulay katarluu sardarlar menen Meñgilik, Sorhınşarı sıyaktuu
aksakaldar alardın janınan orun aldı.
Uruu, taypa başçılarının uşul kezigişüüsü urgaalduu bereke-birlikti
elestetti. Alar Temüçindin moñgoldun hanı boluşuna bir oozdon koşuldu.
Mayramdı başkargandar:
— Çıñgızhan, Çıñgızhan, Çıñgızhan! — deşip, el uga elek bir attı kaytalap
kıykıra berişti. Temüçinge koyulgan bul ardaktuu naam «Uluu eebiz» degen maanini
bildiret eken. Oşondon baştap bütkül moñgol böksösündökü ayıl-aymaktın bardıgı
moñgol degen atka koşulup ketti.
Çıñgızhan ordunan turganda, sere tegeregindegi kımkuut eldin saltanattuu
ündörü köktü jañırttı. Jumuray jurt:
— Çıñgızhan, Çıñgızhan! — dep uraan çakırıştı.
Çıñgızhan saltanattuu uraan çakırgan kalıñ elge kolun jogoru kötörö urmat
bildirdi. Al bıyıl kırk tört jaşka çıkkan ele. Çaçı saamayınan jogorulay agara
baştaganı menen sakal-murutu ali da kapkara. Toodoy kelbeti da jaş kezindegi
iykemdüülügünön kalıp bara jatkan sıyaktanat.

Oşentse da, bul uçur Temüçindin baralına kelgen kezi ele. Moñgoldor eldik
birimdikke jetip, ata duşmanı Altan handıgı menen beldeşkidey küçün
kalıptandırıp, aga çaması kelbes zamanınan ötüp ketken boluçu.
Kalıñ jurttun saltanattuu kıykırıgı köktü jañırtıp turgan uşul çakta Temüçin
özünö karaştuu jerlerdin keñdigi jönündö oygo battı. Altay toosunun arkı betinen
İngen toosuna çeyinki aralık az jer emes. Bul jerdin tündügü Baykal kölünö çeyin
sozulat, tüştügü bolso kumduu çöldün ar jagındagı Uluu Sepilge tutaşat. Mına uşul
uçu-kıyır bilinbegen moñgol böksösünö çaçıray konuştangan eki million tütüngö
jakın uruu, taypalardın başçıları çogulup, Temüçindi han kötörüp oturat.
Erkine koyso Çıñgızhan bardık köçmön eldi Uluu Sepilden arı ötkörüp keteer
ele. «Bul işti köp çoyboy ele bütüröm, Börtö Çononun tukumu ekenim ıras bolso, bul
maksatıma jetpey koyboym» dedi al içinen.
Çayıttay açık kögüş asmandan külüñdögön kündün nuru tögülöt. Kalıñ eldin
saltanattuu uraanınan köñülü ergigen Çıñgızhan ordunan turganda çımırkana,
kayrattana tüşkönsüdü. Al han bolgondon kiyinki tuñguç dobuşun uguzmak bolup uraan
çakırıp jatkan kalıñ jurtka kayrıldı. Eldin saltanattuu ünün basañdatuu üçün
kolun sermedi ele, eldin kıykırıgı, al kolun sermegen sayın küçöy tüştü.
— Kudaydın amiri menen deñizderden beri ötüp kelgen Börtö Çono Guamarıldın
moñgoldordun ata-babası Batuuşadan tuulgan. Moñgoldor oşol Börtö Çononun
tukumu. Bügün oşol Börtö Çononu uyutku kılgan moñgoldordun jıyırma bir taypası
muştumday bekem tüyülüp jatabız. Men han bolup takka mindim. Menin kaarman
jookerlerim İngen aşuusunan, Altay, Teñir-Too, jana Tilen toolorunan arı aşat.
Moñgol böksösünün jayıttarın eñ kooz, eñ körköm jerge aylandıruu üçün uşunday
kılbasa bolboyt. Öñübüz tügül tüşübüzgö da kirbegen jırgal turmuş, köñüldüü
kırdaal jaratuu üçün erinbey emgektenüübüz kerek. Bul maksatka jetüü üçün arı-beri
köçö berbey tam üy salıp oturuktuu boluubuz, mal-çarbanı too taştarga aydabay
turuktuu jayıttarga baguubuz kerek. Uşulardı işke aşıruu üçün, jañı hanıñar
silerge alban türdüü jarlıgın jarıyaloonu ılayık kördü. Maga çın nietiñer menen
işengile, jardıktarımdı kıyşayusuz atkargıla, er jürök baatırlarım, moñgol kök
jaldarı! — dep sözün bütürgöndön kiyin Çıñgızhan elge tamak tartuunu buyurdu.
Serede oturgandarga tabak-tabak et tartılıp, arak kuyuldu. Maydanga
çogulgandarga da tabak tartılıp, arak sunuldu. Maareke kündön tüngö ulanıp bir neçe
küngö çoyuldu. Kündüzü jıyırma bir taypa menen mayda uruulardın jookerleri
maaşıguu jasap, önör körsötüştü. Ir bezelenip, biy biylendi. Tündösü ordonun
aldındagı keñ maydanga aloolongon ottor jagılıp, aydın jarıgında da oyun-zook
ulantıldı. Kay biröölör mas bolup, kay biröölör biylep, kay biröölör ırdap
degendey karısı da, hanı da kubanıç kuçagında boldu.
Maarekenin üçünçü tünü Çıñgızhan jupunu kiyingen kempirlerdin çark urup
biylep jürgönün baykap kaldı. Koy kaytargan jayıttarın ırga koşup, koy kayıruu
kıymıldarın tuurap biyge aylantıp algan bul kempirler kança jolu biylep öttü.
Uşunu körgöndö Çıñgızhan: «Mobu kempirler Guamarılga müldö okşobogon kedey
kempirler. Emi bular jakşı kiyinip, ır ırdap, biy biylöösü kerek. Moñgoldun
erkekteri Börtö Çonodoy maşıguusu, ayaldarı Guamarılça kiyinüüsü kerek eken» dep
oylodu.
Bir kança küngö sozulgan saltanattın akırkı künü, Çıñgızhan köptön beri emgek
siñirip kele jatkandarga atak jana sıylık berüünü çeçti, dalay jıldardan beri
özü menen katar turup salgılaşuulardı alıp bargan tokson beş kişige miñ başı
mansabın berdi. Burçu, Meñgilik, Muhulay, Zelme, Sorhınşarılardın attarı da
uşulardın katarında ataldı. Tümön başılar uşul tokson beş kişinin içinen
şaylanmak boldu.

Sıylık berer aldında, Çıñgızhan keñ ayanttın ar jerinde jürgön, emgek
siñirgen kişilerdi çakırıp kelüügö jalçıların jiberdi. Eñ aldı menen Burçunu,
Muhulaydı çakırttı.
— Kadırman şerigim sen men üçün başıñdı sayıp, özgöçö küç çıgargan ezelki
şerigim eleñ. Birok, men azırkıga çeyin ıraazılıgımdı aytıp, karızımdı tölöy
algan jokmun, — dep Burçunun kolun sıga karmagan Çıñgızhandın oyuna uuru alıp
ketken segiz kula atın izdep jürgön jaş çagında Burçunun bergen jardamı esine
kılt dey tüştü.
— Kadırman şerigim, atañ Nahubay da tuygun kişi ele. Oşol bay atañdın orduna
murasker bolboy meni eerçip azaptuu joldordu bastıñ, mına emi, Altay toosunun
tegeregindegi miñ tütündü sen biyle, — dedi Çıñgızhan. Bul ıygarım Burçuga çoñ
sıy ele. Al sözün uladı, — Muhulay, sen İngen toosunun çölkömündögü on miñ tütündü
başkar.
Jaş sardar Çıñgızhandın özgöçö köñül bölgönün tuyunup, oozuna söz tüşpöy turup
kaldı. Çıñgızhan özünün tuugandarı Seşebeki menen Dayşuga çabuul koygondo eki
jigit eerçitken Gunguva degen kişi Temüçindin koluna kelip koşulgan boluçu. Oşol
eki jigittin biri uşul Muhulay. Al Nayman taypasına çabuul jasagan kezde çoñ
emgek siñirip, oşondon kiyin özünün adaldıgı jana jöndömdüülügü menen kol
astındagılardın urmatına ee bolgon. Çıñgızhan anı uşul sebepten jogorulattı.
Çıñgızhan Burçunu murdakı emgeginen ulam östürsö, Muhulaydı boloçok işterdi
köñülgö bügö östürdü. Uşu jaş sardardı Altan handıgına jasala turgan askeri
jortuuldun başkı kol başçısı kıluunu içinen ıygarıp da koydu.
— Köp uzabay ele jüz miñ kök jaldı Uluu Sepilden baştap ötküdöy bolosuñ, —
dedi Çıñgızhan aga. Muhulay bayakı ele ünsüz kalıbınan jazbadı.
Çıñgızhan üçünçü kılıp Horçu aksakaldı çakırttı. Temüçinge keleçekte
Moñgoldun hanı bolosuñ dep kabar aytkan uşul abışka soguşka katışpay on jıldan
beri beker jürgön ele. Bul saparkı maarekede da tördön orun albay, oyun-zooktu
eşiginin aldındagı orundukta oturup, el katarı gana körgön. Kiyinki kezderi tökör
bolup kalgan çal Çıñgızhandın aldına sıltıy basıp arañ jetti.
— Jogoru öt kadırluu Horçu, — dedi Çıñgızhan aga sıy körsötüp.
Jamuka menen kırdı-bıçak bolgon kıstalañ kezde bataar kündün kızgılt
şoolasında beti albırgan Horçu abışkanın aldına kelgeni Çıñgızhandın esinen
çıkpagan boluçu. Aksakaldın oşondo aytkan sözü mına emi çındıkka aylanıp oturat.
Oşol sözdün özünö kanday taasir bergeni da köñülünö jat.
— Siz «bütkül moñgoldun hanı bolgonunda otuz suluu alıp ber» debediñiz bele.
Emi oşol mildetimdi orundatmakçımın. Suluu ayaldarga janı kumar kadırluu
oluyam! Otuz suluu ayaldı özüñüz tandap alıñız, — dedi Çıñgızhan.
Betiñdegi bırıştarı murdakıdan da tereñdep, katarlana ketken Horçu aksakal:
— Karıp kaldım go. Birok, otuz suluu ayaldın kütümü arkasında kayra jaşaruum
da mümkün, — dep külümsürödü.
— Otuz suluu ayal algandın üstünö adırkin, çinus, tulus, deleñgün taypaların
biriktirip on miñ adamdı başkarasız. Ertiş darıyasının boyun mekendegen oor iş,
ordunan turgus kılıp birdeme basıp kalgansıgan Horçunu tebeteydey üyünö eki kişi
jölöp arañ jetkizdi.
Horçu aksakal ketkenden kiyin Çıñgızhan anın mildetin bekemdey tüşüp:
— Darıya boyundagı el Horçunun biyligisiz tündüktü közdöy köçüünü, bardık işti
Horçu menen keñeşpey jasoogo, anın jarlıgın buzuuga bolboyt, — dedi.
Serede oturgandar Temüçindin sözün ukkan sayın jeeligip, sıymıktana berişti.
Anın sözdörü algaçında az adamdarga jetip, bara-bara köpçülük elge ugulup,
ayanttagılardın bardıgı kubanıçka çömülö baştadı.

Andan kiyin Çıñgızhandın aldına ot jürök sardar Hubulay keldi. Zelme, Jebe,
Subataylar öñdüü ele jeñişpoz jaş sardar Hubulay degi salgılaşta jeñilip körgön
emes.
— Hubulay, sen askeri işterdin bardıgına jooptuu bol, — dedi Temüçin.
Hubulay özünö tapşırılgan mildetke ıraazı bolbogon ıray bildirbedi.
Antkeni, al tömönüröök mansapka koyulgan kündö da, al mildet salgılaşka tikeley
katışı bar boluusun eñsegen. Hubulay jüz miñ jookerdi jat elge artı-artınan
attandıruu öñdüü özgöçö oor mildettin özünö tapşırılaarın oylogon da emes.
Jakşı otuzdan jañı ele aşkan moñgol kök jalı:
— Soguşka, soguşka attanam da! — dep şıbıragan boyu Temüçindin janınan arı
bastı.
Andan kiyin Zelme keldi. Tee bir kezde atasın eerçip, köörügün baylanıp, Burhan
Haldun toosuna kelgen bu jigit azır elüügö kelip kalgan. Burçudan kalsa, ekinçi
orundagı sardar ele.
— Jarkınım, senin siñirgen emgegiñ esepsiz go. Men tuulganda jarıktık atañ
beşik tartuulagan eken. Emi oşol jakşılıgıñardı kaytargım keldi. Sen kança
çekilik ötkörsöñ da, moñgoldor baarın keçiret, — dedi Çıñgızhan.
Çıñgızhan uşul bir işenimdüü şerigine kanday mildet berüü jönündö akırkı
çeçimge kelelek boluçu. Aga sansız adamdı je uçu-kıyırsız keñ talaanı mençiktep
berse da, kançalık oor mildet jüktölsö da köptük kılbaçu sıyagı bar.
— Zelme, saga berile turgan kızmat menen mansaptı jürö akıldaşsak kantet? —
dedi Çıñgızhan.
Zelme mansap menen ança esepteşip oturçu jandardan emes ele. Şartına jaraşa
bir jañsıl kılaarsız dese da, anday abal tolup jatpaybı! Soguştarda özgöçö erdik
körsötkön ardaktuu Zelme el nazar salbagan mayda-çüydö jumuştardı da mayın
tamıza iştööçü. Taypalardan surap alıngan kuraldardı öz boyunça eelerine
kaytarıp berüü jönündö erteden beri oylono jürgön, belek alıp kelgen taypalarga
ırakmat aytuu öñdüü işter menen eç kimdin işi bolbogonuna ayabay jini kelip
jürgön Zelme, Çıñgızhan atın atap çakırganda:
— Ot, ottu bayka! — dep aşkananın otun öçürö ketüünü tapşırbaganı esine tüşüp,
ayabay ökünüp, katuu kıykırıp jiberdi.
Zelme ketken soñ jetimiş jaştagı Sorhınşarı keldi. Temüçin dayçıguttardın
başçısı Targutaydın tutkununan kaçıp çıkkanda uşul aksakaldın kamkorduguna ee
bolup, üyündö bir tünögön ele. Anda bul aksakal çeçinip salıp kımız bışıp jatkan
boluçu. Oşol künkü kımızdın jıtı kança küngö sozulgan mabu maarekede kuyulgan
kımızdardın jıtınan müldö başka sıyaktandı. Çıñgızhan Sorhınşarının oşol
kımızının jıtı keñiljeerine ali keptelip turgansıp, murdu menen süylödü:
— Sorhınşarı, siz Çimbe menen Çolundun atasısız go, kanday mansap algıñız
bar?
— Tilegimdi açık aytuuga uruksat etseñ, merkitterdin mekeni Selengige barıp
konuştanıp, mal bagıp erkin jüröyün. Mından başka mansap bergiñ kelse, özüñ
bileersiñ, kerektüülörün ala berem go.
— Munuñuzga da makulmun aksakal. Merkitterdin mekeni Selengige barıp
konuştanıñız, jer menen suunu oyuñuzça eeleñiz. Alık-salıgı jok ele erkiñizçe
mal kütüñüz, sizge da Zelmege okşoş kenençilik berilet, — dedi Temüçin. Oşondo
da anın Sorhınşarıga ataganı az köründü. Darıya jeeginde jaşırınıp jatkanda
Sorhınşarının kutkarıp kalganı esine dagı tüştü.
— Sıyluu atak koşup bereyin, añçılık kılıñız. Atıp algan añdarıñızdın
baarı özüñüzgö taandık bolsun, — dedi Çıñgızhan. Birok, munun da az
sezilgensigeninen, Sorhınşarı, kartaysañız da kural-jarak asınıñız. Tündösü

oyun-zook kurup, şarap içip köñüldüü jürüñüz, — dep toluktadı. Sorhınşarı
Çıñgızhandın sözünün sonun kütpöy ele:
— Kutmanım, köp kamkorduk jasap joomarttık kıldıñız. Mından artık dünüyömülktü neteyin? Başka aytaarım jok. Han jookerlerinin Uluu Sepilden ötüp Altan
handıgına jetüüsün tileym, — dedi da eki kolun ıraazılık menen kökürögünö koe
urmat bildirip, arkası menen ketençiktey çıgıp ketti.
Temüçin on miñ asker menen Altan handıgına çabuul jasoo tuurasında başkı kol
başçı Muhulayga aytkan boluçu. Sorhınşarının mobu sözün ukkandan kiyin on miñ
askerdin azdık kıların sezip, Muhulaydı kayra çakırdı:
— Saga törö atagın berem, mından kiyin jurt seni Muhulay törö dep atay turgan
bolsun, — dedi.
Mınday uluu mansapka dayındalgan Muhulaydın öñü özgörö tüştü. Al özün bul
mildetti atkarar je atkaralbastıgı menen esepteşip, kabıldaar je
kabıldabastıgı jönündö çeçkindüü joop aytuu nietine keldi.
Andan kiyin Çimbe, Çolun, Jebelerge jana başka emgek siñirgen sardarlardın
bardıgına öz ılayıgı menen mansap berildi. Moñgoldun Jebe, Subatay sıyaktuu kök
jaldarı miñ başılıkka dayındaldı. Mansapka dayındoo işi tün ortosuna çeyin
bütpödü. Çıñgızhan özünün jakın tuugandarın keçeñdetip, al künü ooz açpadı. Al
özünün inileri, baldarı jana ayaldarına berile turgan mansap tuuraluu kiyinçireek
oylonuu çeçimine kelgen ele.
Saltanattuu maareke oşol künü ayaktap, ertesi ele sardarlar askerlerdi kanday
jaygaştıruu jönündö akıldaşa baştadı. Askeri jarlık sardarga aybat menen
jetkizilip, anın maani-mazmundarın Çıñgızhan özü jarıyaladı. Bul özgöçö bir
kürdööldüü jumuş ele.
Çıñgızhan eñ aldı menen özünün ordosuna tikeley katışı bar tuugandar
koşuunun tüzüü jönündö buyruk tüşürdü. Bu koşuun negizinen tümön başılardın
baldarınan uyuşturuldu. Karapayımdar içinen deni soo, bilimdüü jana önörlüü
baldardın da katışuusuna uruksat berildi.
Miñ başılardın balası on şerigin dagı bir inisin, jüz başılardın balası
beş şerigin dagı bir inisin, on başılardın balası üç şerigi menen bir inisin
eerçitip kelişi, eerçitip kelgenderi tügöl tegi jakşı tütündördön boluşu kerek,
degen talap koyuldu.
Çıñgızhan özü uyuuşturgan bu tuugandar koşuunu içki jaktan korgooçular jana
jaaçandar dep eki topko bölünüp, aga atagı çıga elek jaştardan başçı dayındaldı.
Bul eki toptogu jigitter Çıñgızhandın koşuununda alige çeyin atagı çıga elek
jandar ele. Çıñgızhan meyli soguşta bolsun, meyli tınçtık kündördö bolsun kolu
boşoy kalsa ele uşul eki toptogu jigitterdin kıymılına özgöçö nazar salıp jürdü.
Al on miñ kişilik tuugandar koşuunun on bölükkö bölüp, miñ başıların
dayındadı. Bulardın özögü özünün emgek siñirgen tuugandarının baldarı ele.
Temüçin jay askerler menen jaaçandardın mildetin jarıyalap:
— Kün batkan soñ ordo tegereginde jürgöndör karmalıp, ertesi tekşerilet.
Kezekçi almaşkanda jay askerler belgilerin tapşırıp anan ordunan kaytat.
Korgooçu askerler dayıma ordo janında jüröt. Tün içinde ordogo uruksatsız
kirgenderdin başın aluuga ukuktuu. Korgooçu askerler turgan jerge başka
adamdardın tünöösünö, özgö adamdardın askerler sanın suraşına uruksat
kılınbayt. Jay askerler turgan jerden arı-beri ötköndö tutkundalat. Korgooçu
askerlerdin içki işteri İçgihudiktin keñeşi menen bir jañsıl kılınat — dedi.
İçgihudik Çıñgızhandın enesi Ulun bagıp çoñoytkon tatar jetimi ele. Eç kimden
kaguu jebegen İçgihudik kayrattuu, basmırt, sabırluu jigit bolup çoñoygon. Temüçin
eldin nazarına ança ilinbegen uşul kuba jülün jetimge da kadırese mansap

ıygardı. Kıskası, al tuugandar koşuunun tüzüügö jana anın mildetin anıktap
berüügö bir kıyla ubaktısın jumşadı.
Uşulardın baarın ugup oturgan sardarlarga, mobu maarekege baylanıştuu
jumuray jurtka marttık körsötüp mansap ıygarıp jatkan Çıñgızhan müldö başka
adamday köründü. Anın kebete-keşpiri, söz süylögöndögü dobuşu, elge köz jiberişi
murunkusunan müldö başkaça sıyaktandı. Eñ soñunda, kızmat algan sanaluu
sardarlardan başkası, anın bul işterdi kaçan esine keltirip koygonuna oy jetkize
albadı.
Moñgol jookerlerinin jañı kuramına jana ökmöt uyumdarına baylanıştuu
jarlıktardın bardıgın Çıñgızhan özü jarıyalap turdu. Çildenin kuykalagan
ısıgında Çıñgızhandın özü da, sardarları da küngö küyüp, kara küröñ tartıp
ketişti.
Oşol künü Çıñgızhan üyünö kirip kelgende Kulan:
— Iyıgım, aldayar hanım. Öz tuugan uruktarıñızga da ertereek mansap berüüñüz
kerek ele go. Koluna tielek kuruttu eç kim özümdükü dey albayt emespi, — dedi.
— Tuugan-uruktarıma uşu jakında mansap beremin.
Kanışalarımda da tilegen mansaptarın berem, Kulanım. Özüñdün köñülüñ emneni
tartat? — dep külümsürödü Çıñgızhan.
— Maga eç nersenin keregi jok. Uygurlar da, Altan handıgı da, başka uruu,
taypalar da kököyüñüzdü öyüp jatpaybı. Menin da tattuu oylorumdu işke aşırgım
kelet. Altay toosunan törtünçü jolu kaçan aşaar ekensiz, aldayar taksırım? — dedi
Kulan.
Çıñgızhan Kulandın ajarına ünsüz tigilip karay berdi. Aga Kulan totuday
sılanıp janında turgan Guamarılday körünüp ketti.
Moñgol mamleketi kurulgandan kiyin köp ötpöy ele, Çıñgızhandın aldına
Meñgilik jana anın jeti uuluna baylanışkan tataal bir masele koyuldu. Meñgilik
Çıñgızhandan on beş jaş uluu, altımış jaştagı abışka boluçu.
Çıñgızhan Meñgilikti sıylap, özün jana baldarın jektegen jok. Meñgilik
aksakaldar tobuna katışıp, biylik jürgüzdü. Baldarı da çetinen maanilüü
jumuştarga koyuldu. Çıñgızhan bulardı Meñgiliktin atası Yasukey kaza bolup, üybülönün başına oor kün tüşüp, kızmatkerleri taştap ketkende Sarhı aksakaldın
oşol üy-bülö üçün janın kıyganın Çıñgızhan ali unutkan emes. Anda akıl toktoto
elek bolso da, Sarhının adal nieti jakşı taasir kaltırgan. Sarhı aksakaldın elesi
otuz jıl ötkön bügünkü kündö da tirüü jürgöndöy bilinüüçü. Al anın balası menen
neberelerine oşol sebeptüü kamkorduk kılgan.
Birok, Çıñgızhan Meñgiliktin kert başına ança dele işenip ketpeyt. Antkeni,
al atası Sarhı öñdüü adal bolboy, bulardı jurtka taştap köçüp ketken. Al emi,
Çıñgızhan el katarına koşulup, atanday jigit bolgon kezde gana uyalbay baldarın
eerçitip janına köçüp kelip oturat. Munun baarı köñülündö sayrap tursa da,
Çıñgızhan aramdık oylogon emes.
Çıñgızhandın Meñgilikke sabır kılıp jürgönünün dagı bir sebebi, anın enesi
Ulun menen köñüldöş bolup alıp, barış-keliş kılıp jürgönü ele. Meñgilik menen
Ulundun ortosundagı baylanıştın kaçan baştalganı anık emes, Meñgiliktin
Çıñgızhandın janına köçüp kelgenine taamay on üç jıl boldu. Eköönün ortosundagı
baylanış, balkim, al köçüp kelgen soñ ele baştalgan boluşu mümkün. Ulun azır
altımış beşte bolgonu metsen, al kezde elüügö jañı ele ilingen da. Uzak jıldar
beş jetimdi bagıp, jokçuluktun dartın tartkan jesir ayaldın ulgaygan kezde
müdürülüşü dele ança odono iş emes öñdönöt.
Oşentse da, enesinin üyünön Meñgiliktin karaanın körgön sayın Çıñgızhandın
bütkön boyu dürküröp jürdü. Al enesin keçirse da, Meñgilikti keçirgisi kelbeyt.

Kiyinki jıldarı al enesinin üyünö köp bargısı kelbegeni da oşonun ayınan
boluçu.
Çıñgızhandın uşunusuna jaraşa, Ulun menen Meñgiliktin baylanışı da
jarıkka çıga baştadı. Meñgilik da kezek kütüp, özünün küçün köböytüp aldı. Al özü
ele bolso meyli ele, anın jeti uulu teñ atasına söönüp alıp, ılañ çıgara baştadı.
Çoñ uulu şaman dininin muriti Tepteñir degen at menen bakşılık kılıp, işti ogo
beter öörçütüp jiberdi. Çıñgızhan degen attı algaç oşol koygon boluçu. Oşonusunan
bolso kerek, ayabaganday kerseyip aldı. Çıñgızhan anı kudaydın tübölük elçisi, dep
keñeş bütköndün baarına katıştırıp jürdü. Kaşka baş, karçıga köz, orto jaşap
kalgan bul bakşı, atasının özgöçö martabasına jana özünün bakşı-balgerlerdi
başkaruuçu tübölük elçi degen ıyık biyligine çirenip, başkalardı kişi katarına
körböy, oyuna kelgenin kılıp, özünün tuugan-uruktarın biylik başına koyuuga jan
sala kirişti.
Atası Meñgilikke işenbegen sıyaktuu Çıñgızhandın Tepteñirdin özünö da işene
albadı. Anın jüyösüz keljirekterinen abıdan tajasa da, anın kudaydın tübölük
elçisi degen atı bar bolgon soñ, aytkan kepterine eriksiz nazar saldı.
Çıñgızhan handık takka oturgandan kiyin, köp ötpöy ele mınday bir okuya çıktı.
Tepteñir Çıñgızhan menen uçuraşuu üçün kelgen bir künü, andan janında
oturgandardı sırtka çıgara turuunu ötünüp:
— Kudaydın amirin jetkizem, — dedi.
Kudaydın amirin aytar bolgon soñ, Çıñgızhan anın talabın eriksiz orundadı.
Munusu: Kuday Çıñgızhandın orduna Hasardın han boluşun kaalayt, degen amir eken.
Çıñgızhan bul sözgö işenbey zalim bakşıga kadala ketti:
— Kuday amirinin da sebebi bolot ko. Emne üçün mınday amir boldu dep
işterdi körösüz, — dep mıljıñ etti Tepteñir.
Ertesi Çıñgızhan üyünö kirip kelgen Tepteñirdi korgooçularına tırıştıra
baylatıp, kileygen üç jigitke tapşırdı. Bul üçöö Tepteñirdi talaaga alıp barıp,
omurtkasın omurup, tınıgı toktogongo çeyin karap turuştu da janı çıktı degen
kezde, kalıñ çöptün arasına tomolotup taştap basa berişti.
Azdan soñ Çıñgızhan Tepteñirdin ölgön jerine kelse, Tepteñirdin atası menen
inileri da anın ölügün alganı bir top kişini eerçitip kelişken eken, Meñgilik
Çıñgızhandın aldına kelip:
— Han ake, özüñüz moñgol mamleketin kurgan kündön beri şerigibiz bolup kele
jattım ele go. Uulumdu öltürgönüñüz kanday? — dedi. Anın bul sözünön «men Ulundun
abışkasımın» degen maani çıkkanday boldu.
— Meñgilik! Senin bir top kişileriñ teskeri jolgo tüşüp, oyuna kelgeninin
jasadı. Mınabu Tepteñiriñ kuday jolunan tayıp, öz başın özü juttu. Siler da uşul
Tepteñir öñdüü ölgüñör kelip jatabı, ıya?! — dep Çıñgızhan ünün kargıldanta
bakırdı.
Üröyü uçkan Meñgilik menen anın ulandarı Tepteñirdin ölügün taştay kaçıştı.
Çıñgızhan enesi Ulundun köñülü üçün Meñgiliktin da janın kıydı.
Başkı, balgerlerdin sıykırınan boldubu, kim bilsin, aytor Tepteñirdin söögü
külgö aylandı da, asmanga sapırılıp jogoldu. El bul şumduktan ayabay çoçulasa da,
Çıñgızhan çirkey çakkanday körgön jok. Al enesinin sözün jırbay, öltürmök bolgon
eki kişinin kanınan keçti. Birok, Tepteñirdin söögünün külgö aylanıp asmanga
sapırılışı oy jetpegen kubuluş bolup kala berdi.
Çıñgızhan uşul okuyadan kiyin da Hasar menen baylanış jasap jürö berdi. Hasar
da murdakısınday Çıñgızhandın oñ kolu bolup jumuşun atkara berdi. Meñgilik da
murdagı kalıbın buzgan jok. Al Ulundun üyünö konup-tünöp jürsö da eç kimden söz

ukpay, aksakaldar keñeşine katışa berdi. Birok, Tepteñir ölgöndön kiyin
Meñgilik tobundagılardın biyligi alsırap, zorduk-zombuluk da tıyıldı.
Kiyinki 1207-jılı moñgol mamleketi tüzülüp jañıdan telçiy baştagan kezde
Çıñgızhan mıyzam-tartip, amir-parmandardın küçü jetip bara elek çek ara
rayondordogu joltoo küçtördü tazalay baştadı.
Jaz aylarının başında Çıñgızhan Hubulaydı haraluk taypasına çabuul jasoogo
attandırdı. Askeri işterge jooptuu Hubulay bul saparkı soguşka talabı boyunça
ketken ele. Haralük taypasının başçısı Hubulayga kuralduu karşılık körsötpöy ele
tize bügüp Çıñgızhanga bagınıp berdi. Çıñgızhan sıylap, aga kızın bergen soñ
mansapka koymokçu da boldu. Birok, tokolu Yesüydön tuulgan kızı arañ üç jaşta
bolgonduktan anı ayaldıkka berüünün da ıñgayı kelbedi.
Andan kiyin nayman taypasında munt çıktı degen kabar ugulup, Çıñgızhan anı
tınçıtuuga jaydın başında Jebeni jönöttü. Jebe bülüktü jarım jıl çamasında
tınçıtıp, küz soñunda jeñiş menen kayra keldi.
Jebe jeñişke jetken soñ, çegaralaş oturgan uygurlar elçi jiberip, Çıñgızhanga
bagınuuga ant berdi. Uygurlar tartuulagan buyumdar arasında altın-kümüş, marjan,
bermet, jibek-torko, altın jaluu kiyim-keçek, şayı öñdöngön buyumdar köp boluçu.
Çıñgızhan Uygur elinin hanına da sıy körsötüp, kızın bermekçi boldu. Bul kızdın
enesi Yesügün kanışa boluçu. Eki-üç jıl keçeñdetpese al kızdı enesinen
ajıratuuga bolbos ele.
Uşundan bir jıl ötköndön kiyin, 1208-jılı Çıñgızhandın çoñ uulu Joçi
baştagan kalıñ kol tündük jaktı bagındıruuga attandı. Çıñgızhan Moñgol
mamleketinin tüştügü menen çegaralaş jatkan Altan handıgın, Tüştük-batıştagı
Uygurlar handıgın, tüştüktögü uçu-kıyırsız keñ talaanı bagındıruunu oylodu.
Özünün biyligi ança ornoy albay jatkan taypalar çaçırañkı konuştanışkan, anın
tündük jagında bolso, adam izi tüşpögön een talaa, kıskası, moñgol attarının tuyagı
tielek een talaa — Sibir jatkan boluçu.
Joçi jıyırmaga çıkkan, moñgoldordun tatkanın tatıp, jutkanın jutup,
Börtönün katañ tarbiyasında çoñoygon er jürök azamat ele. Sibirge jortuul jasalat
degen kabardı ukkanda Börtö Çıñgızhanga:
— Joçini uşul soguşka jibereli, bul soguş anın mından kiyinki soguştarının
bet açarı bolup kalsın, — degen tilegin bildirdi.
— Jer ötö alıs go, Baykal kölünön arı kança jol basaarına köz jetpeyt, — dedi
Çıñgızhan.
— Joçinin butu kiyizden mıktı çıgaar, — Börtö eelene süylödü.
— Sibirde alıp barıla turgan bul soguş, adamdar ortosundagı salgılaş
bolboston, tabiyat menen karmaşuu bolup kalışı mümkün.
— Joçi jıluu üydö, janga jayluu jerde emes, kündün ısıgında, boroondun
ızgaarında çoñoydu go.
— Bu saparkı soguşka attangan jüz adamdın toksonu kayra kelbey kalışı
mümkün, — dep Çıñgızhan öz oyun ulanta tüştü.
— Joçi tak oşondoy azaptuu saparda soguşuu üçün jaralgan, — dedi Börtö
közünön uçkun çaçıratıp.
Çıñgızhan Börtögö tikie karap oturup, akırı pas ün menen:
— Emese, Joçi ele barsın, — dedi.
«Sibirge narı akılduu, narı aylaluu orto jaştan ötkön biröönü jiberüü tuura
kelse baarınan eptüü, ılayıktuu kişi — Zelme» dep oylop jürgön Çıñgızhan,
Börtönün tilegi boyunça Sibir soguşuna özünün uulu Joçini jiberüügö makul boldu.
Börtönün köz karaşında murdatan ele kandaydır bir taarınıçı bar öñdönöt. Bul
Çıñgızhandın Joçinin öz balam dep sanabaganına baylanıştuu naarazılık boluçu.

Düynögö kelgenden beri sardarlık mildetin tuñguç iret moynuna ilip, oñ
kanattın san-tümön askerin baştagan Joçi tündük jakta kar erip, toñ jibigen may
ayının başında, ıñgayluu küngö tamaylap turup Moñgol ordosunan attanıp çıktı.
Al Selengi darıyasının ayrıktarın kubalay, tündüktü közdöy jol tartkan ele.
Joçi oşol jıldın ayagında zor jeñiş menen kayra keldi. Al eñ aldı menen
özünö koşulgan oyrot taypasının Hutugubeke degen kişisine jol baştatıp, jol üstü
oyrot, buriyat, bargu, ursut, habahanas, hanhas, tuba sıyaktuu taypalardı artı-artınan
bagındırdı. Oşol çölkömdö eñ mıktı taypa eseptelgen kırgız taypası da
bagındırıldı. Tündük-batıştan uçu-kıyırsız tokoyluu öñürdü özünö karattı. Kayra
kelerde taypasının başçıların da eerçite keldi. Çıñgızhanga alıp kelingen
oljolor arasında ak şumkar, boz tulpar jana kara bulgun içik da bar boluçu. Oyrot
Hutugubeke da birge keldi.
Joçinin soguştagı erdigin maktoo üçün Çıñgızhan moñgoldordun biylööçüsü
katarı buyruk jarıyalap:
— Joçi tüştük-batıştın azoo tabiyatın jeñip, japaa-maşakattuu alıs joldordu
bassa da, bargan jerlerinin baarında teñ eldi jabırkatpay, taloonçuluk jürgüzböy,
uçu-kıyırsız tokoyluu öñürdü özünö karattı. Oşon üçün, Joçinin algan jerleri
menen andakı el tügöl Joçige karaştuu bolsun, — dedi.
Çıñgızhan şıñga boyluu, suluu çıray Joçide eldin közünö tüşö berbegen
keremettüü jöndöm bar ekenin, anın da moñgol kanınan ekenin eriksiz moyundap,
Börtö Çononun tukumu ekenin toluk dalildep çıkkanına ıraazı boldu.
Joçinin erdigi maktalıp, buyruk jarıyalangan künü Çıñgızhan çek aradagı
taypalardın jañıdan dayındalgan başçıların kabıl aldı. Köñülü çalkıgan
Çıñgızhan, Joçinin erdigine ayrıkça küç koşkon Hutugu bekege tokoldorunun
birinen tuulgan Çeçekin degen kızın bere turgandıgın jarıyaladı. Birok, kırk
jaştagı Hutugu beke menen arañ beşke çıkkan kızının jaş jagınan tuura
kelbestigi ugulgan soñ, bul jarlıgın küçünön kaltırıp, Çeçekindi Hutugunun on üç
jaşar uulu İnelçige kudalaşuuga çeçim kıldı.
— Hutugubeke, erteñ erteñ menen tündük jaktagı döbönün başına çık da, közüñö
körüngön koydu tügöl al, — dedi.
Hutugubeke:
— İnelçi ekinçi uulum ele, çoñ uulum Tirölçü üy kaytarıp kalgan boluçu, — dedi.
Anın bul sözün ukkan Çıñgızhan:
— Anday bolso, çoñ uuluñ Tirölçügö Joçinin kızı Oloygandı bereli, — dedi.
Hutugubeke ketkenden kiyin Çıñgızhan uşul saparkı soguşka küç koşkon oñgut
taypasının başçısı Monçigini kabıl aldı.
— Oñguttardın başçısı, — dedi Çıñgızhan, — saga Alka biyke degen kızıbızdı
bereli.
Alka biyke bolso, tokoldorunun birinen jakında ele tuulgan boluçu. Çıñgızhan
özünün kızdarın da, kıskası, urgaaçı zatının eç kaysınısın jakşı körüüçü emes.
Kol astımda urgaaçılardın bolbostugu kerek, dep eseptööçü.
Çıñgızhan Joçige el-jurt, jer-suu bölüp bergen soñ, alide tilge alınıp
dañazalana elek tuugan-uruktarına ençi bölüü jönündö buyruk jarıyaladı. Enesi
Ulun menen anın kenje uulu Temügeyge on miñ tütün böldü. Moñgoldordun saltı
boyunça uuldun kenjesi oşol üydün eesi bolup kala turgan. Temügeyge başkalardan
köbüröök ençi tiygeninin jönü oşol. Buga taarınıp jürüşkön Ulun emi ooz açpadı.
Çıñgızhan enesinin içki tolgoolorun sezip jürsö da unçukkan emes.
Çıñgızhan çoñ uulu Joçige toguz miñ tütün, ekinçi uulu Çagatayga segiz miñ tütün,
üçünçü uulu Ügütöygö beş miñ tütün, kenje uulu Toluga tört miñ tütün böldü.
Mındayınça aytkanda, tuugan uruktarına başkalardan az berdi. İnileri Hasar

menen Belgüdöygö eç nerse berilbestigi kerek. Mından kiyin da köp nerseler kolgo
tüşöt. Azır moñgol böksösün toluk biylöödön maanilüü iş jok — dep karadı.
Çıñgızhan eki inisine ülüştü az bergeninin dagı bir sebebi, anın eki inisi
menen bolgon baylanışının suup baratkanınan boluçu. Hasar eköönün enesi bir
bolso da, ataları bölök boluşu mümkün. Al emi, Belgüdöy eköö künü katındın
baldarı ekendigi aydan açık. Oşentse da, üçöö teñ moñgol taypasının başınan
ötkön azap-tozoktu birge tartıp, ne bir kıyın kezeñderden birge ötkön jandar
boluçu.
Çıñgızhandın oyu boyunça, murda Hasar menen Belgüdöy eç kim ordun basalbagan
özgöçö zarıl kişilerden ele. Birok, moñgoldordun bagı açılıp, taşı öödö kulap
turgan bügünkü küngö jetkende, bul eköönün eç kanday daremeti jok, Burçu menen
Zelmenin çañına da ileşpegen adamdardan bolup kalgansıdı. Hasar kol başçılık
jagınan çabalıraak bolgonu menen, kanday bolbosun al moñgoldordun çıgaan
sardarlarının biri katarı eseptelinüüçü. Dalay jolu jeñilgen. Kol başçılık
jöndömünün azdıgınan askerlerin da tıñ başkara algan emes.
Oşondo da Çıñgızhan uşul eki inisine jakşıraak sıy körsötüünü esinen
çıgarbadı. Bul işte ubakıt, amal-aylalar menen da esepteşüügö tuura keldi.
Çıñgızhan Hasarga ali başkarıla elek batış çölkömdü bölüp berüünü, oşogon törö
kıluunu oylogon. Enesi buga könö berbegen soñ, açık aytkan emes. Çıñgızhan: «Ulun
eneme eç nersenin keregi jok, özümdün janımda bolot. Al moñgoldor menen birge
boluuga akısı bar» dep eseptedi.
Üç jıldan beri sırkoolop jürgön Ulun oşol jıldın ayagında altımış beş
jaşında kaza boldu. Anı koyuu kaadası saltanattuu ötkörüldü. Enesinin söögü özü
bagıp çoñoytkon, azır maanilüü mildetterdi atkarıp jürgön Köküçü, Küçüy,
İçgihudik, Borohol degen başka taypa jigitteri kötörüp, Burhan Haldun toosunun
orto belindegi, alıskı jerler taamay körünüp turuuçu biyik jerge alparıp
kömüldü.
Enesin koyördo Çıñgızhan köz jaşın köldötö ıyladı. Anın bul kılıgı
tegerektep turgandardı da eriksiz ıylattı. İnileri gana emes, ayalı Börtö da, Burçu,
Zelme, Çimbe, Çolundar da ayabay ıylaştı. Moñgol ulusuna karaştuu jıyırma bir
taypanın eki jüz tümön eli bir ay aza küttü.
Enesi düynödön kaytkan soñ, Çıñgızhan özünün tegi-jayın toluk bile turgan uşul
jandın bul aalamdan ketkenine muñayıp, özün tuugan, bagıp çoñoytkon, jokçuluktu
özü menen birge tartkan enesinin kelbeske ketkenine katuu kaygırdı. Çıñgızhandın
kebete-keşpiri enesinen ança ayırmalançu emes. Özünün merkit je moñgol
ekendigin anık bilgen enesinen ayrılgan soñ jarık düynödö jalgız kalganday
boldu. Enesinin tirüü kezinde oşol iştin tegi-jayın surap bilüügö ülgürö albadı,
bilüügö da umtulbadı. Janına batkan oşol iştin çın sırın bile turgan adamdar
ali tirüü degen kündö da, alar o düynö ketken enesindey daana bilbeyt emespi.
Enesinin közü ötkön soñ, Çıñgızhan murdakı kezdekesine karaganda tınç alıp,
köñülü orduna tüşkönsüdü. Antkeni, özünün tegi-jayın tergööçü kişi bu düynödön
birotolo ketken ele. Çıñgızhan özün Börtö Çono menen Guamarıldın urpagı dep
sanap, oşondoy ekenine toluk işengeni menen közü tirüü turgan enesi, al oyuna
kandaydır joltoo bolçuday sıyaktangan.
Enesinin joktugu, özün Börtö Çononun urpagı esepteşine toluk mümkündük
tuudurganın Çıñgızhan tüşündü. Murda, mınday abal birde işenimdüü, birde
işenimsiz körünö berüüçü. Emi al özün Börtö Çononun nakay tukumumun deşke akısı
bar. Ari toluk işenimdüü, oşondoy ele, jönü oşondoy dep da ayta alat.
Uşunday oydo jürgön Çıñgızhandın aldına Altan handıgın alıp, ata duşmanın
joyuu degen kürdööldüü masele koyuldu.

Çıñgızhan aza kütüp jürgöndüktön köktöm çagaanında oyun-zook ötkörülgön jok.
Anın orduna ar kıl salaalardın akılman adamdarı ordogo çakırtıldı. Çıñgızhan
işenimdüü dep bilgen uşul adamdardın-akılmandardın aldına çoñ degen
maselelerin koyup, alardın pikirin uktu, keñeş jasadı. Al özünün oyun tışka
çıgarbay, tigilerdin keñeş-pikirine kulak salıp, jañı kurulgan Moñgol
mamleketin kanday önüktürüü jönündögü maselelerdi talkuuga aldı.
Çıñgızhan on kün içinde ondogon adamdardın ırayın bilip çıktı. Burçu,
Muhulay, Zelme sıyaktuu bedeldüü başçılar menen vazirlerdin, dalay taypa
başçılarının, kün-tünü menen maşıguu alıp barıp jatkan jaştardın, jadagalsa,
koy kaytarıp talaada jürgön kızdardın da emneni eñseerin ugup kördü.
Uugu jañıdan sayılgan Moñgol mamleketinin kerege jayuuçularının, ayal-erkek
debey bardıgı ele baylıkka bölönüp, mamleketti küçtüü kılıp, tınç ömür sürüünü
eñseşet eken. Çıñgızhandın öz oyu dele uşul. Akılçılardın bir kıylası özdörü
oylogondoy jaşoo üçün, çegaralaş elderdi çaap, çabuuldan tüşkön oljolordu teñ
bölüp aluunu aytıştı.
Keñeş bergender içinen sardar Jebe menen ayalı Kulandın oyu elden erekçe
bolup çıktı. Bir kezde Çıñgızhandı atıp jaralagan baatır sardar Çıñgızhanga
moñgoldordun eç kimisinin oyuna kelbegen bir işti bildirdi:
— Moñgoldor emi koydun artınan eerçiy berbestigi kerek. Koy artınan eerçiy
berse, moñgoldor tınç jaşay albayt, — dedi. Anın bul sözündö kudaydı da
tanazarına albagan öñdüü bir oy jatkansıdı.
— İregebizdi bekemdep, mal çarbaçılıgıbızdı önüktürüüdö moñgol böksösünön
alda kança ıñgayluu jerler tolup jatat go. Jaydın künü kuykalagan ısık, kıştın
künü kaarduu ayaz bolup turgan bul jerlerden köçüp ketsek dele bolmok. Ordoñuzdu
Burhan Haldun toosunan beş ese artık çüygündüü toonun etegine, Onon darıyasınan da
tunuk suusu bar darıyanın jeegine alıp barıp tigüü mildeti sizge artılat go,
padışam, — dedi Kulan.
Kulandın bul sözü da eç bir moñgoldun oozunan çıkpagan söz ele. Çıñgızhan bul
eköönün sözü bir birine okşobogonu menen oylorunun bir jerden çıgıp jatkanın
sezdi. Eköö teñ moñgoldor mekendep biylik kurup, baş kurgan bul jerde örbüpönükküdöy şart jok dep esepteyt eken. Çıñgızhan udaa süylögön bul eköönün sözü
ayaktaarı menen:
— Moñgoldor jakında uşunday kıluuga tiyiş, — dedi.
Çıñgızhan: «Koy artınan eerçibey eki jüz tümön moñgoldu konuştandıra turgan
jay-jetkiliktüü kazınası bar Altan handıgı go. Jeri körköm, suusu tunuk jer
izdelse da Altan handıgına baruuga tuura kelet» dep oylodu.
Birinçi aydın ayagında açılgan Moñgol başçılarının keñeşmesinde
Çıñgızhan Jebe menen Kulandın sözün öz sözünö aylantıp ayttı:
— Jasagan teñirim, moñgoldor menen uzak zamandan beri joolaşıp kele jatkan
Altan handıgın talkaloo mildetin aldıga koygon. Ata-bababız Ambagay han
tatarlardın koluna tüşkön soñ Altan handıgına alıp barılgan. Alar anın moynuna
moyunturuk salıp, terisin tirüülöy sıyrıp öltürüştü. Habul han, Hotolo handar da
Altan handıgının kaşköylügünön kaza bolgon. Moñgol tarıhındagı mınday kanduu
okuyalar esibizden çıkpastıgı kerek. Bıyıl jaydı uturlap Altan handıgına çabuul
jasaybız. Moñgol askerlerinin Altan handıgına degen jortuuluna bögöt bolgon
eldin kaysınısın bolbosun oyrondop ötüü kerek.
Altan handıgına baruuçu joldo tañgıttar (batış Şia) bar. Altan handıgı menen
betteşüü üçün aldı menen tañgıt elin aluuga tuura kelet. Tañgıt handıgı mından eki
jıl murda Çıñgızhanga tartuu alıp kelip, eki el ortosunda dostuk baylanış
ornotulgan boluçu. Çıñgızhan azırkıga çeyin saktalgan bul dostuktu eske alsa da, çın

çınına kelgende, aga ıraazı emestigin oylop, çabuul jasoogo şıltoo tabılabı,
jokpu, aga karabay tañgıttardı bir künü oyrondop, Altan handıgın kulatuu
jolundagı dayardıkka toskool boluuçulardı tügöl joyuuga bekigen boluçu.
Jaz aylarının başında mınday bir okuya jüz berdi: Ertiş darıyasının
jeegindegi on miñ tütündün biylööçüsü, şayır-şatman jürüüçü bayakı akılman
abışka Horçu Çıñgızhan bergen mildetti atkaram dep, kız tandap jürüp
karamagındagı bir taypanın koluna tüşüptür. Çıñgızhan Horçunu boşotup aluuga
ötkön jılı soguşta Joçige kol kabış kılgan, al jerdin şartına kanık, oyrot
Hutugu bekeni jiberdi. Az kündön kiyin Hutugu bekenin özü da tutkundalıptır, degen
kabar uguldu.
Çıñgızhan Horçu menen Hutugu bekeni boşotup kelüügö bir neçe jooker menen
Boroholdu jiberdi. Borohol attanarda işti kural iştetpey, jol-jobo, kaada-salt
boyunça bütürüünü kayra-kayra tabıştap jatıp, anın bul mildetti atkaraarına toluk
işendi. Çıñgızhan jürgün uruusunan çıkkan Seşebeke Dayşıgu öñdüü
çıkkınçılardı tazalagan kezde, Horçu aksakal taap kelgen jeti-segiz jaştagı bul
bala azır jıyırma jaştardagı azamat bolgon.
Horçu aksakal Boroholdun kamkorçusu bolgonu üçün, çaldı kutkaruu mildetin
atayın aga tapşırsa da, bul iş al eköönün arasındagı baylanış jagınan
karalbastan, uşul mildet Boroholgo ılayıktuu dep esepteldi. Antkeni, jumuray
jurttu jalt karatkan suluularday kelbetüü Borohol, kişiler arasındagı mamilege
ötö çeber, özünö karşı adamdardı çoçutup da, açuulantıp da oturbay ele moyuta
salaar jöndömü bar jigit ele.
Çıñgızhan enesi bagıp çoñoytkon tört balanın içinen uşul Boroholgo özgöçö
nazar salıp, anın boloçoguna kadırese köñül bölö jürgön. «Keleçekte uluu elderge
elçi jiberüügö tuura kelse, al mildetti uşul jigit köñüldöküdöy atkaraar ele» dep
oyloçu. Oşentip, Çıñgızhan Boroholdu Ertiş boyuna kapısınan jiberdi. Moñgol
ordosunan attanganınan beri bir ay ötkön soñ Boroholdun söögü keldi. Çegara
çatagının ayınan ordu tolgus işenimdüü kişisinen ayrılgan Çıñgızhan katuu
kaygırdı.
— Aljıgan ekenmin! Boroholdu elçilikke jiberbey ele ordodon çıgarbasam
bolmok! — dedi Çıñgızhan ökünüp, andan arı öñü örttöy kızara tartıp, Ertiş
boyunun serbeygen çöbün, karandagan jıgaçın tügöl örttögün, Torbodoşkin!
Jookeriñdi al da attan! — dep kıykırıp jiberdi.
Torbodoşkin duşmanga ırayımsızdıgı menen atagı çıkkan sardar boluçu. Al
bargan jerdin çöbü, jıgaç-taşı da aman kaluuçu emes. Burçu menen Muhulay
Torbodoşkindi içki kagılışuularga jiberüünü ılayık körgön jok. Birok
Çıñgızhan öz oyunan kaytpay koydu.
Jeerde çaçtuu, kodoo boyluu, kuba jülün Torbodoşkin bir aydan kiyin Horçu
aksakal menen Hutugu bekeni aman-esen eerçitip keldi. Askerleri balta-çot, ögöö
sıyaktuu tañ kalarlık aspaptar menen jabdınıp alışıptır.
— Adamdarın koydoy juuşatıp, jıgaç-taşın tügöl örttöp kayttım! — dep
maalımat berdi Torbodoşkin.
Oşentip, al Çıñgızhandın buyrugun jaza ketirbey atkarıp keldi.
Jay aylarının baş çeninde Çıñgızhan murdakı planı boyunça kalıñ kolun
soguşka attandırdı. Bu sapar Moñgol mamleketi menen Altan handıgının
ortosundagı tañgıt elin çapmakçı bolgon. Anı bagındırmayınça Altan handıgın
bagındıruu mümkün emes ele. Bul elge tiybey ötköndö, Uluu Sepilden jana İngen
toosunun kaarduu aşuularınan ötüügö tuura kelet. Kalıñ koldun mından ötüşü
kıyın. Altan handıgına bara turgan jol tañgıttardı bagıntıp, Uluu Sepilden ötkön
soñ gana açılmak.

Tañgıt elin tepçiy ötüü aytarga oñoy bolgonu menen, uçu-kıyırsız kumduu çöldön
ötüü üçün moñgol jookerlerinin ondogon kün jol jürüüsünö tuura kelet. Jüz miñdey
asker eerçitken Çıñgızhan beşinçi aydın ayagında kumduu çöldü tuurasınan kesip
ötüp, tañgıt törösü Li Ançuandın balası kol başçılık kılgan tañgıt askerleri
menen karmaşıp kaldı. Moñgol askerlerinin başka uluttar menen tuñguç iret
salgılaşuusu uşul boluçu.
Moñgol askerleri basmırt orunda turdu. Tañgıttın töö mingen jana atçan
askerleri a degende ele moñgol askerlerinin kurçoosunda kalıp, kayra baş kötörgüs
sokku jedi.
Moñgol koşuunu tımtırakayı çıga kaçkan joonu kuubay, Juñşifuga tötö tarttı.
Çıñgızhan jol üstündö askerlerin üçkö bölüp kol başçılık mildetine Jebe,
Muhulay, Hubulaylardı bekitti. Moñgol kök jaldarı Juñşifunu tündük, tüştük
jana batış jaktarınan zamatta ele kurçap aldı.
Çıñgızhan menen anın jookerleri kalaanın batış jagınan iyreleñdep akkan
sargıç tüstüü Huañhı (Hatun) darıyasın jana too başına deyre sozula salıngan Uluu
Sepildi tuñguç iret körüştü. Kalaanı jarım jılday kurçap jatıp, Huañhı
darıyasının tosmosu buzulganda Çıñgızhan tañgıt hanı menen bütüm jasap, tartuu
alıp baruu ubaktısın belgilep, kızın ayaldıkka alıp, koşuunun artına çegindirdi.
Tañgıt eline karşı alıp bargan bu saparkı jortuulunda Çıñgızhan oylop
körbögön mol baylıkka ee boldu. Tañgıt elinin batışına konuştangan uygurlar
moñgoldordun aybatınan çoçulap, bagınaarın bildirip elçi jiberişti.

ALTINÇI BÖLÜM

Çıñgızhan jıl ayaktaganda moñgol böksösünö kaytıp keldi. Moñgol jookerlerin
özgö ulut, elder menen bolgon salgılaşuusunan algan bilimi boyunça maşıktıra
baştadı. Al soguş ıkmalarına özgörtüü kirgizip, koşuundun bardıgın atçan askerge,
kıska nayzasın uzun nayzaga özgörttü. Jaadan başka taş ırgıtaar jabdık,
kuraldardı jañıdan jasattı. Soguştuk maşıguu kündön küngö karbalas jürgüzülüp,
maşıguu alıp barılbagan kündörü erkekter menen karı-kartañdar, bala-çaka, oorusırkoolor terek jalbıragına orolgon soot, tegerek kalkan, iyri jaa, ışkırma jebe
sıyaktuu kural-jaraktardı jasaştı. Ayaldar, asırese, kelinder mal baguu, kiyim-keçe
tigüü, örmök soguu jumuştarı menen alpuruştu. Tün içinde moñgol böksösündögü saysalaanın bardıgında teñ çırak öçpöy, koldoruna şamala karmagan atçandar tañ
atkança çabendestik önörgö maşıgıp jatıştı.
Bardık örööndörgö kan joldor jasalıp, merçemdüü jerlerge beketter kuruldu.
Bul beketterge jookerler turguzuldu. Kabar beketten beketke ulanıp, Çıñgızhanga
ıldam jete turgan boldu. Oşentip, Çıñgızhandın jarlıktarı da çeksiz
kırkalardın buluñ-burçtarına çamınıp akkan kıyanday jayılıp jattı.
Çıñgızhan mıyzam-tartipti küçötüp, jañı erejelerdi ornottu. Uurdalgan
nerseler eesine üç eselep kaytarıldı. Asırese, töö uurdagandardın töösün kayra
bergizip, katuu jazaladı. Uruş-çatak çıgargandardı, içkilikke berilgenderdi jana
başka uşul sıyaktuulardı jazaloo jönündö da katañ tartip ornottu. Bul
belgilemeler jookerler soguşka attanganda, ayılda korgoosuz kaluuçu katınbaldardın kamı üçün jasalgan ele.
Çıñgızhan 1210-jıldı Altan handıgına jasala turgan çabuuldun dayardıgı menen
ötkördü. Birok, Altan handıgına kaysı aydın kaysı künü attana turgandıgın
belgilegen jok. İregelüü Altan handıgının al jayın, askeri küçün, ekonomikalık
abalın jetik bilüü kıyınga turdu. Çıñgızhan keede uşul dayardıgım menen ele
jortuulga attansam küçüm jetet go dep boljoso, keede dagı bir neçe jıl dayardanıp,
anan kol salbasam alım jetpey kalaar beken, dep da tolgondu.
Oşol jılı jayında Altan handıgınan elçi keldi. Elçinin kele jatkan kabarı
alar çegaradan ötör-ötpöy ele ondogon beketter arkıluu Çıñgızhandın kulagına
jetip ülgürdü. Çıñgızhan alardı bir neçe küñ küttü.
Elçi Altan handıgının padışası Jañ Zundun kaza bolgonun, orduna balası Yun
Çi takka oturganın kabarlap, köptön beri toktop kalgan karım-katıştı kalıbına
keltirüü jönündö sunuşun ayttı.
Çıñgızhan elçilerge a degende ele suuk ıray bildirip, karamagındagı elderdin
elçilerin kabıldaganday ıñgay körsöttü. İregelüü eldin padışalık tagına narı
bilimdüü, narı akılduu adamdar oturbay, bolumsuz bir Yuñ Çi oturganın murda
ukkan. Al «mamile ornotuunun keregi jok» — dedi da ordunan turup ketti. Elçiler
eline kaytuunun kamına kirişti.
Jañ Zundun ölgöndügü jönündögü kabardı Çıñgızhan mından bir jıl murda uksa
da, çın-tögününö jete albay jürgön. Mına emi elçilerdin sözünön anın
ölgöndügünün ıras ekenin anık bildi. Oşol ele tünü Altan handıgına asker çıgaraar
ubaktısın bekitip, eki kün ötkön soñ bul oyun beldüü kişilerinin kıylasına kabar
kıldı. Soguşka attanaar ubakıt 1211-jıldın mart ayına toktodu. Bugan ali da
jarım jılday ubakıt bar ele.
Soguşka attanaar ubakıt belgilengen soñ, Çıñgızhandın ordosunda soguş
tuuraluu künügö keñeş ötkörülüp jattı. Altan handıgına baruuçu jol jönündö talkuu
bolgondo Burçu, Zelme, Hasar, Muhulay, Jebe, Subatay sıyaktuu sardarlar arasında

kızuu talaş-tartış jüz berdi. Batış bagıtındagı jol tañgıttardı basıp ötöt.
Tañgıt eli Çıñgızhanga alık-salık tölööçü el bolgonu üçün toskoolu jok öñdüü.
Beketteri da jakın,. jolu şıdır. Al emi, çıgış bagıtındagı jol katar-katar too,
jalama jar taştardan ötöt. Andan arı ötköndö Uluu Sepildi buzup jol saluuga tuura
kelet. Joo közünün jazdımındagı jerlerden ötüp, Uluu Sepildi boyloy basıp, eçen
jerinen jol açuu zarıldıgı tuulat. Batış bagıtındagı jol menen jürgöndö tañgıt
elinin aldı jagındakı içke jol menen ötüp ketüügö bolor ele.
Çıñgızhan sardarlarının sözün ugup oturup çıgış bagıtındagı jol menen
jürüügö moyudu. Emi moñgol jookerleri sonun-sorpo jomoktordo aytılganday, ay
jarıgında toolordon aşıp tüşüüçü kök jaldarça, Uluu Sepilden attap ötüp Altan
handıgın too köçküdöy bir ele basıp kalmakçı. Çıñgızhandın uzak jıldardan
berki oyu uşul boluçu. Mınday bekimge negiz toluk bolgonu menen, bütkül aalamdı
biylöö kıyalı barmaktayınan ele kököyünö uyugan Çıñgızhan, emi bügün munu
moñgoldordun esine salıp jatat.
Eski jıl ötüp, 1211-jıl jañırganda moñgol böksösünün jer-jerinen jookerler
attana baştadı. Bular çogula kele, dübürtü jer solkuldatkan zor koşuunga aylanıp,
Çıñgızhandın ordosuna, Onon, Kerülen darıyalarının jogorku agımdarın közdöy
agılıp jatıştı.
Mart ayının başında Çıñgızhan Altan handıgına karşı jortuulga attanaarı
jönündö moñgoldun bardık çerüülörünö buyruk tüşürdü. Oşondon kiyin ele askeri
tüzümgö katışı bar çeçimder toktoosuz çıgarılıp, ordo aylanasında asker, töö, at
unaa, soguş arabaları jıbırap, koy korooloru menen juuşap kaldı.
Moñgol çerüülörü Muhulay, Subatay, Jebelerdin başçılıgında üç çoñ topko,
Hasar başçılıgında sol kanatka, Çıñgızhandın Joçi, Çagatay, Ügütöy — üç uulunun
kol başçılıgında oñ kanatka, Çıñgızhandın özü menen kiçüü uulu Tolunun kol
başçılıgındagı uyutku topko bölündü. El-jurttu korgoo mildeti Tokçur
başçılıgındagı eki miñ askerge tapşırıldı.
Jortuulga çıgaardan üç kün murda Çıñgızhan Burhan Haldun toosuna çıgıp,
kudaydın jeñişke medetker boluusun tiledi. Al kurun moynuna salıp, kiyiminin
topçuların çeçip, tilek taktasının aldına tizeley oturup çaçkı çaçıp:
— O, jaratkan egem, ata-babamdı öltürgön Altan handıgınan kek aluu üçün özüm
baş bolup soguşka attanganı jatam. Bütkül moñgol koomunun da tilegi uşul. Munu
jön körsöñüz medet beriñiz. Bütkül aalamdın tirüü teñirinen demöör tileymin! —
dedi.
Soguşka attanaar tünü Çıñgızhan baldarı Joçi, Çagatay, Ügütöy, Tolulardı,
alardın enesi Börtönü çakırıp, soñku iret birge oturup keçki tamak içişti. Bul
kezde Çıñgızhan kırk toguzda, Joçi jıyırma beşte, Ügütöy jıyırma üçtö, Tolu on
toguzda boluçu.
— E, Börtö! Jürögüñdü kak jarıp çıkkan tört uuluñ birden toptun kol başçısı
bolup Altan handıgına attanganı turat. Bügünkü atkazuu toyu ekööbüzgö ortok bolsun.
Erteñ ar kimibiz öz aldıbızça iş alıp barabız. Bu saparkı joonun çebi murdakı
ar kanday joonukunan keñ, — dedi Çıñgızhan.
— Baldarımdın jortuulga attanuusuna kaygırıp neteyin? Men saga tatarlar
menen dayçıguttardı sooltkuday kök jaldardı tuup bereyin dep tiygen elem.
Törögöndörüm uşular. Baldarıbız er jetip azamat bolgondo, uşular kurutuuga
tiyiştüü joonu özüñ kurutup, bularga emgek siñirgidey şart kaltırbadıñ, emi bular
baylap koysoñ da turbayt. Uluu Sepilden ötüp Altan handıgın talkaloo mildetin
uşul baldarına jüktögönüñ jön go, — dep joop berdi Börtö.
Çıñgızhandan bir jaş uluu Börtönün çaçı jaş kezindegi sargıç tüsünön özgörüp,
buurul tartıp ketken.

Dastorkon tün jarımına çeyin jıyılbay, Çıñgızhan menen baldarı bul üydön
tün ortosu oogondon kiyin gana kaytıştı. Çıñgızhan eşikke çıgarı menen ele
baldarınan bölünüp ordosuna kelip, Burçu menen tañ atkança keñeşti. Tiyiştüü
işter jönündö akıldaşıp bolgon soñ, eköö bir-birine karaşıp uzak oturup
kalıştı. Burçu Çıñgızhandın üç uulunun kol başçılıgındagı oñ kanatka bölüngön.
Barmaktayınan azap-tozoktu birge tartkan uşu sardarı menen emi kaçan
didarlaşarı Çıñgızhanga belgisiz ele.
Çıñgızhan Burçunun janınan sırtka çıkkanda tañ atıp kalgan. Al Kulandın üyün
közdöy bet aldı. Tañ zaarındagı aba suuk ele. Ordonun bir üyündö turuuçu Kulan üç
jaşar uulu Külgündü kuçaktap, kiyimçen jatıptır.
Çıñgızhan üygö jakınday bergende ayak tabışınan oygonup, anın üygö kirgenin
bilgen soñ töşögünön turup, aga ünsüz karap oturdu. Çıñgızhan da anın tostoygon
közdörünün özünö tikiree karap turganın tuydu. Karbalas soguş dayardıgı sebebinen
kiyinki kündörü Çıñgızhan Kulan menen uçuraşa elek boluçu.
Çıñgızhan özünön söz kütüp oturgan Kulanga köñül burbay töşöktö uktap jatkan
balasının betine üñüldü.
Bala Kulandın özünö kuyup koygöndoy okşoş, anın beti, közü, murdu, eerdi enesinen
eç ayırması jok ele.
Balasının janında turgan Çıñgızhan emi kulpunup turgan jaş koluktusu Kulanga
köz saldı. Eköö teñ bir-birine lam-mim deşken jok. Tım-tırs tura berüüdön
tajagan Kulan:
— Aldayar taksır, kanday sözüñüz bar boldu eken— dep murda söz saldı.
— Emnelerdi bilgiñ kelet, Kulan? — dep Çıñgızhan suroo menen kayrıldı.
— Menin bir gana işti bilgim kelet, başka işterdi özüñüz dele aytkıñız
kelbey turat go deym, padışam.
— Anday emes, karbalas jumuştan kolum boşobodu.
— Altan handıgına kaysı künü attanaarıñızdı maga aytpadıñız. Birok, men
baarın ugup turam. Al kabardı emi öz oozuñuz menen aytuuñuz kerek ele. Oşol
sözdördü ukkum kelgenine mına tup tuura bir ay boldu, — dedi Kulan tomsorup.
Kulandın emne jönündö surarı Çıñgızhanga belgilüü ele. Soguşka attanuu çeçimi
bekilbegendikten Kulanga al jönündö eç nerse aytkan emes. Al uşul jolu özünün
birge barış-barbastıgın suramak. Ali emçekten çıkpagan üç jaşar Külgündün kamın
oylogondo, Kulandın el içinde kalganı tüzük öñdüü.
Birok, bul Kulandın köñülünö keterin bilgen Çıñgızhan, balañ ekööñ el içinde
kalgıla, dep açık aytuuga daay albadı. Eldin oy-sanaasın tüşüngönü menen, ayalı
Kulandın emnelerdi oylop jürgönün bile berbeyt. Aytor, anın köönü toonun kök
kaşka bulagınday möltüröp tura berçü.
Çıñgızhan özünö teşile karap turgan Kulanga birdeme aytpasa bolbosun sezip:
— Kulan, meni menen birge barasıñ, — dedi. Bul sözü özünün murdakı oyuna kayçı
kelerin oylogondo Çıñgızhan çoçup da kaldı.
— Padışam, uşul sözdü aytpagan bolsoñuz men ölüp alat elem, janımdı kutkarıp
kalbadıñızbı, — dedi Kulan Çıñgızhanga jıluu ıray bildirip, anan:
— Külgündü kantsek bolor eken? — dep suradı. Çıñgızhan anın köönün kıyalbay:
— Külgün da Uluu Sepilden meni menen birge ötsün, — dedi.
Çıñgızhan bul sözdü Külgündü birge alıp ketüü bekimine kelgen soñ ayttı. Üç jaşka
emi gana tolgonu menen Külgün da moñgol kök jaldarının biri emespi. Al
Çıñgızhandın Altan handıgın talkaloo jolundagı çabuuluna ülüş koşo albasa da,
kiyinçereek at jalın tartıp mingen soñ, Börtö Çononun urpagı iretinde emgek
siñirüüsündö şek bolmok emes!

Çıñgızhandın sözü bütörü menen Kulan alga jütkünüp, çın nietinen kolun sundu.
Oşol kezde Çıñgızhan baysalduu kebete menen:
— Külgündü emne üçün soguşka alıp bararıbızdın maanisin bilesiñbi? — dep
suradı.
— Bilem, — dep Kulan daroo joop berdi.
— Bilseñ aytçı, kana?
— Kutmanım, menin oyumdu çın ele tüşünböy turasızbı? Börtödön tuulgan baldar
çetinen asker bolup soguşka attanganı jatkanda, menden tuulgan Külgündün da alar
menen tagdırlaş boluşu kerek go. Üç jaştagı bala soguşka attanbasın degen josun
da jok padışam, bul sunuşum orundalıp turgan soñ, başka tilek aytıp emne kılam?
Kokustan Külgün soguş üstündö jazatayıp birdeme bolso je jat ulut adamdarının
koluna tüşüp ketse, al da tagdırdın buyrugu. Anday okuyadan korkpoym. Külgündü
handın çıkkınçısı bolsun dep tuugan emesmin. Közgö ilinbes jan bolso da
koşuundu eerçisin. Özünö jol töşöy bersin degenim go.
Kulandın uşunday sözdörünön ulam jıluu meerimge bölöngön Çıñgızhan
ayalının közdörü ottoy janıp turganın baykap, aga özgöçö ıkılas bildirdi.
Çıñgızhan da Külgündün maanilüü ömür sürüşün tileyt. Bul biylik başındagı
Moñgol hanının kamkordugu bolboston, balkim, meerimdüü atanın öz balasına degen
bultargıs kamkordugu ele. Ot jürök baatırlar tar jol, taygak keçüülördö çıñalat.
Moñgoldun kök jaldarı Çıñgızhan menen Zelme baştarınan ötkörgön şumduktuu
kezeñderdi keçire jürüp jetilüüsü tiyiş.
Oşol künü, kalgandarı ertesi bolup Çıñgızhandın kalıñ kolu uç-kıyırsız
talaadan jortuulga attandı. Jebe baştagan top eñ aldında, Muhulay baştagan top
anın artınan ketti.
Çıñgızhandın çoñ uulu Joçi Çagatay menen Ügütöy baştagan oñ kanat top
attanganda kün batıp, köz baylanıp kalgan ele. Andan kiyin, Hasar baştagan sol kanat
top ayıldan çubay çıgıp, a degiçe, karañgı tün kuçagına kirip ketişti.
Çıñgızhandın özü menen kiçi uulu Tolu baştagan koldun soñku top jolgo çıkkanda
tün jarımı bolgon. Çıñgızhan topuragan kalıñ koldun ortosunda, ay şoolasın
jamına bara jattı.
Oşentip, moñgoldun eki jüz miñ kişilik koşuunu Altan handıgına sol jakkı
jol menen jortuulga çıktı. Bir neçe kün içinde çöl talaanı basıp ötüp neçen-neçen
toodon aştı. Tañgıt elinin borboru Juñşifunu kurçoogo algan kezde bir jak başı
körünüp turgan, içine kirgender oñoyluk menen kutula albay turgan Uluu Sepil, aldı
jaktan kol bulgap çakıra baştagansıdı.
Çıñgızhan art jaktagı jookerlerine ulam-ulam burulup, alardın abalınan
kabar alıp kele jattı. Nayzaları ay nuruna çagılışıp jarkıldagan kalıñ kol keñ
örööndü kaptay akkan darıyaday jer kayıştıra bara jattı. Çubay tartkan koşuundun
janında, eki at çegilgen arabada Kulan menen Külgün kelattı.
Çıñgızhan Altan handıgına çabuul jasoo üçün özgöçö askeri koşuun tüzüp:
onduktar, jüzdüktör, miñdikter jana tümöndüktördü uyuşturup, bardıgına arnooluu
başçılar bekitti. Tümöndüktörgö soguşta çıñalgan kol başçılardı dayındadı.
Çıñgızhandın jarlıgı bul kol başçılarga vazirler arkıluu dal ubagında
jetkirilip, anan uşul kol başçılar arkıluu bütkül koşuunga jik-jigi menen
kabardar kılınıp turuldu.
Altan handıgına joruk tartkan Çıñgızhandın kalıñ kolu Burhan Haldun toosunun
etegindegi ordodon attanıp, tüştük jaktı bagıt ala jürüp, Kerülen darıyasın
jeektey jıljıdı. Beşinçi kün degende tündük jakka burula akkan oşol darıyanın
boyunan köşülüp jatkan keñ çöldü közdöy buruldu.

Kerülen darıyasınan kıygaçtap, uçu-kıyırsız çöldün çetine ilingende
Çıñgızhanga bir oy tüşö kaldı. Mından eki jıl murda Tañgıt eline çabuul jasagan
kezde da uşul Kerülen özönünön attanıp, kumduu çöldü tuura kesip ötkön boluçu.
Birok, bu saparkı jagday başkaça öñdönöt. Çöldön çıga bergeninde aldınan
tañgıttar emes, Altan handıgının çerüüsü kabılışı mümkün. Altan handıgının
jeri Moñgol jerinen alda kança keñ, soguştuk küç zor, bekem salıngan şaarları
köp, turmuş jayı jakşı, madaniyattuu el. Al jakta bolgonu jatkan soguştun emne
menen ayaktarına köz jetpeyt. Jeñip çıkkıday küçü, kem-karçsız dayardıgı bolgon
menen jeñişke jetüü işenimi olku-solku öñdönöt.
Bala kezinen ugup kele jatkan Huañhı darıyasın Çıñgızhan eki jıldın aldında
tañgıt elinin borboru Juñşifuga kelgende bir sapar körgön. Oşondo anın közünö
ebegeysiz çoñ ajıdaardın kuyrugunun uçu sıyaktanıp körüngön. Huañhı darıyasının
sırın moñgol askerlerinin eç kimisi bilbeyt. Tündüktögü köçmön uluttardın
çabuulunan korgonuu üçün tee ilgeri salıngan, kış jana taş menen kalangan, adam
jakındaganda ok jaagan Uluu Sepildin batış jakkı uçu uşul boluçu. Huañhı
darıyası menen Uluu Sepildin kurçoosunda jatkan jerde kanday keremet bar
ekendigi bularga belgisiz.
Çıñgızhandın köz aldına bala kezinde atası Yasukey aytkan boroktop kaynap
turgan çoyun kazan elestedi. Tee bayırkı zamandan beri uşul kazanda türkün-tüstüü
nerseler kaynatılıp kele jatsa kerek. Astındagı otu öçpögön uşul kazan,
kişilerdin önörü menen oyun, mıkaaçılıgı menen jırtkıçtıgın, dok-doomatın,
beypildik menen ır-biylerin, körköm önör menen ordo erejelerinin, selsayaktar
menen şarap soodasın, teatr hanaralardı, tobu menen öltürülüüçü adamdardı,
baybatçalar menen ölüm-jitimdi bir özünö batırıp, köbüktönö burkuldap turçuday
sıyaktanat. Moynuna moyunturuk salınıp, terisi tirüülöy sıyrılgan Ambagay han
jana Altan handıgı çerüülörünün koluna tüşkön ondogon, jüzdögön beykünöö
moñgoldor oşol kazanda kaynatılgan öñdöndü.
Çıñgızhan Kerülen özönünön keñ talaaga burulganda uşul darıyanın boyun kayra
körö alış je körö albastıgın bile albadı. Çıñgızhan ele emes, anın artınan
eerçigen eki jüz miñ asker da buga köz jetkize algan jok. Al ertesi tañ zaarda
ordunan turup, döbögö çıgıp, erteñ menenki kün nuruna çagılışa jıljıgan Kerülen
darıyasına soñku jolu köz çaptırdı da toktoosuz jönöögö buyruk berdi. Mart ayı
ortolop kalganına karabastan, jaz belgisi bilinbeyt, kara suuk sööktön ötöt.
Ordodon attangandakı salttı karmaşıp, Jebenin kolu aldı menen kozgoldu. Subatay
menen Muhulaydın karaanı oşogo çamalaş kelgen kolu anın artınan jönödü.
Askerlerdin kolundagı şamalalar anda-sanda jark dey tüşöt. Azırkı koşuundun
ireti ordodon çıkkandakıga karaganda özgöçöröök ele. Uşul jerge kelgiçe koy-eçki,
töö, jılkı sıyaktuu maldar attuu askerlerdin arası menen aydalıp, koşuun alarga
aralaşa çaçılıp ketkensiyt. Askerler töönün eti, sarı may sıyaktuu azık-tülük jana
kural-jaraktarın alıp jürüügö mildettüü. Bular kumduu çöldön ötkön soñ, koylorun
soyup azık kılıştı. Soguşka kerektüü attar asker başı sayın eki-üçtön tuura kelet.
Alıstan karaganda, çöldö çubap bara jatkan maldın özü ele katar tizilgen kerben
sıyaktanıp köründü.
Askerler baştarına teri tuulga, denesine teri kiyim kiyip, uzun nayza
karmaşıp, kılıç asınışıp, kanjıgalarına saadak baylanışkan. Oşol kündön
baştap, Çıñgızhan üstünö üy tigilgen çoñ arabaga olturdu. On neçe at çegilgen tört
döñgölöktüü bul arabanı tandalgan atçandar, oñ jana sol jagında tizile korgop bara
jattı. Arabanın tuş-tuşunda bürjügün uruusunun jelekteri samsaalata asılgan.
Kalıñ kol on çaktı kün şıdır jürüp, kumduu çöldön ötüp, biyiktikke tayandı.
Oşentip bular, arkaygan İngen toosunun bir jak çetinen kire baştadı. Tooluu

öñürgö jetken soñ jookerler murda ugulbagan, Datunfu degen şaardın atın
oozdoruna alıştı. Andan murda, borbor — Beejin degen sözdü oozdorunan tüşürböy,
oşol şaardı bet alıp baratabız, dep oyloşkon bolso, emi Beejin debey Datunfu
degen şaar jönündö gana söz kılıp kalıştı. Aytor, askerler üçün Beejini da,
Datunfusu da okşoş ele bir bagıt sanaldı. Eköö teñ jat eldin beytaanış şaarları,
birok alardın kaysıl jakta ekendigi belgisiz boluçu.
Çıñgızhandın kalıñ kolu jeti jüz çakırım jol basıp, Uluu Sepildin tüştük
jagındagı oñgut taypasının jerine ilindi. Oñgut taypası tee muruntan ele moñgol
böksösündögü köçmön taypalardın biri eseptelse da, Altan handıgı menen koñşu
turgandıktan, oşonun karamagında boluçu. Birok, Çıñgızhan anı öz aldınça taypa
dep eseptedi. Kulak ugup, köz körbögön kalıñ asker ayıl-apasın, tegeregin jaypap
kele jatkanın körüp, oñguttar alapayın tappay kaltaarıştı. Oñgut taypasının
başçısı Çıñgızhanga bagınuu jönündö ant berdi jana Altan handıgına özü baştap
barmay boldu.
Uşul jerge çeyin tobun jazbay kelgen moñgol jookerleri, emi ar kaysı top öz
aldılarına bölünüp, belgilengen jerlerin közdöy jol tarttı. Jebe, Subatay,
Muhulay başçılık kılgan jookerler, Çıñgızhandın Joçi, Çagatay Ügütöy sıyaktuu
uuldarı kolbaşçılık kılgan jookerler, Burçu kömökçü bolup kele jatkan oñ kanat
koşuun, Hasar kol başçılık kılgan, Zelme katışkan sol kanat koşuundar
aralarınan üç-tört kündön kaltırıp, oñgut taypasınan attanıştı. Çıñgızhandın özü
jana kiçüü uulu Tolu kol başçılıgındagı negizgi koşuun oñgut taypasında örgüp
kalıştı.
Soguş Uluu Sepildin tündük tarabında baştaldı. Tuş-tuşta bolup jatkan soguş
kabarları Çıñgızhan turgan jerge atçan çabarmandar arkıluu kününküsü künü
jetkizilip turdu. Çıñgızhan Altan handıgının Uluu Sepildin tündük jagındagı
sozulup jatkan jerlerin basıp aluu jönündö bardık jookerlerine buyruk berip,
Altan handıgının ordosuna özü basıp kirüügö bel bayladı.
Altan handıgının kalıñ çerüüsü borborunan Sanşi provintsiyasınan attandı,
degen kabar Çıñgızhandın ştabına iyun ayının orto çeninde jetti. Çıñgızhan
Altan handıgının negizgi küçtörün oboçorook çıgarıp alıp soguu planının iş
jüzünö aşa turgan kezegi emi kelgenin tuydu.
Al Jebege daroo kişi jiberip, kol astındagı koşuunu menen jortuulga
attanuusuna buyruk berdi. Koşuun erteñ attanat degen tünü Kulandı ordosuna
çakırtıp alıp, soguş ayaktagança uşul jerde turuuga kanday karay turganın suradı.
— Padışam, Uluu Sepilden özüñüz gana ötüp, Külgün ekööbüzdü uşul jerge taştap
ketüü oyuñuz barbı, kanday? Eger uşunday oyuñuz bolso, bizdi Kerülen boyuna ele
taştap ketseñiz bolmok, — dedi Kulan.
Çıñgızhan:
— Emese, aloolongon soguş örtün meni menen birge keçesiñ. Erteñden baştap
Külgün ekööñö üç asker koşup beremin. Başıñarga ajal kezdeşüüsü da mümkün,
özüñördü özüñör korgoonu bilişiñer kerek, — dep bayatan özü çakırtıp algan üç
askerdi jañsadı. Üç askerdin biri jaşı ulgaygan kişi, eköö jaş jigitterden ele.
Üç jaştagı Külgündü aligi jaşı ulgaygan kişi teri ayırmaç menen alıp jürmöy
boldu.
Kalıñ koşuun tañ zaarda oñgut ayılınan attanıp, tüştük jaktagı toonu betke ala
jönödü. Üstünö teri soot kiyip, ak boz atka mingen, koştop at jetelegen Kulan
tandalgan askerlerdin içinde kele jattı.
Ertesi kalıñ kol Uluu Sepilge jarım kün kaldı degen jerge kelip tünödü.
Arkaygan toolordun say-salaaları jookerlerge tolup çıktı. Saal tınım algan

jookerler tün ortosunda çabuulga attanıp, soguş baştaldı. Uluu sepildi kalkanç
kılgan Altan handıgının askerleri aldı menen ok jaadırıp kirdi.
Sepildegi askerler çabuuldagı moñgol askerlerinin jarımına da jetpegeni
menen bekem sepildi paanalap, çabuulçulardı jolotor emes. Çıñgızhan askerlerin
sepildin tübünö katar turguzup, kay-jerinen bolso da buzup kirüünü buyurdu. Saysalaadan çabuul ündörü kötörüldü. Birok, baarı bir çabuulçular katuu karşılıkka
uçurap ilgeriley albadı.
Soguş kündön tüngö sozuldu. Çoñ baş Çimbenin kol astındagı koşuun askerinin
teñ jarımınan ayrılgan bolso da, sepildin bir burçun buzup kirip, Uluu sepilge
birinçi bolup moñgol asabasın kadadı. Oşondon kiyin ele, soguş Uluu Sepil
tegeregindegi say-salaalar menen bekinişterde jürüp jattı. Moñgol askerleri
Uluu Sepildin bir neçe jerin buzup ötüşkön ele.
Sepil tegeregindegi bekinişterde baş alaman soguş jürüp jattı. Mından
jarım çakırım alıs tüştük-batış jaktakı sepilden çoñuraak ooz açılgan kezde
atılgan oktun dooşu, kıykırık-süröön, kulagan taştın kürsüldögön ünü bir-birine
koşulup, alaamat bolo tüştü.
Tün jarımı maalında moñgol askerleri tigi açılgan oozdon sepildin için
közdöy çü koyuştu. Uluu Sepilde kötörülgön kara boroon ay jarıgın tozup çañı
ızgıdı. Çıñgızhan Uluu Sepilge atçan çıgıp, sepil içine kirip jatkan kalıñ kolgo
köz çaptırdı. Sepildin özü turgan tündük jak çeti ay şoolasında büdömük körünüp
turdu. Jalama zookaluu biyik toolorgo jondoto salıngan Uluu Sepil asman menen
jalgaşıp turgan sıyaktanat. Sepildin batıştı karay eñkeyiştegen bölügü otuz
metrdey jerinen çort üzülüp, eki kırandın ar jagındagı çokudan boy körsötöt.
Karool turuuçu jerler Çıñgızhan turgan jerden körünbögönü menen, arkı betten
baka jutkan jılandın kardınday bultuyup közgö taştalat. Keçeki tündön berki
kanduu soguştun maydanı uşul çöyrö boldu.
Çıñgızhan tıbırçılap oynop turgan atının moynun kayra-kayra taptap koet, atı
oşondo da tınçır emes. Uluu Sepildin içki beti jantayma kılıp jasalgan eken.
Kütö-kütö zarıkkan kol, sepilden kara jerdi düñgürötkön epkin menen ötüp jattı.
Tegerektegi toolordu çümköy öskön darak jıgaçtar ızı-çuunun epkininde mayışıp
turdu. Jıgaçtardın aralarınan çaap ötüp jatkan askerler közgö aykın körünöt.
Moñgol askerleri ay jarıgın jamına Uluu Sepilden aşa turgan uşul kündü
Çıñgızhan köptön beri kütpödü bele. Anın tilegi emi orundalıp jatat. Al Uluu
Sepilden ötüünü, kök jaşañ jamıngan jönököy aşuudan aşıp ötüüdön
ayırmalanbas, dep oylogon. Birok, azır anday bolmok tügül, kandaydır bir alaamat
çıgıp, askerler anı menen aralaş uçup ötüp jatkansıdı. Uluu Sepildi korgop turgan
kuralduu küç, sepilden ötör kezde bolo turgan kıyınçılıktar, sepildin neçen
jerin talkalabasa bolboy turgandıgı, süttöy jarık ayluu tündö gana andan ötüügö
bolo turgandıgı — mına uşulardın bardıgı Çıñgızhandın oylogonunday bolup
çıktı. Al tek kana asman-zımındı añtara salçuday alaamat çıgaarın boljogon emes.
Uşunday ızı-çuu alaamattı al bul çölkömdün kasietine jorudu. Köçmön el menen
eginçilik kılgan özgö uluttardı jüzdögön jıldar boyu bölüp turgan uşul taş dubal,
kök jeekten sokkon katuu boroondon tınçtık tappaçu öñdönöt.
Çıñgızhan tañ atkanga çeyin Uluu Sepildin üstünön tüşpödü. San-tümön asker,
kotologon töö, jılkı aydagandar sepilden ötüp bolguça dalay ubakıt öttü. Uşul
koşuundun içinde jürgön Çıñgızhandın özü da jookerleri menen koşo sepilden
çaap ötö çıktı.
On kündön kiyin Çıñgızhan joonun negizgi küçü menen karmaşıp, Altan
handıgının kol başçısı Din Şö degendin koşuunun talkalay jeñip, Daşuylo jana
Fınli uezdderin basıp aldı.

Çıñgızhandın negizgi koşuunu Uluu Sepildin içki jagında örgüp turgan
kündördö Jebenin kol başçılıgındagı jookerler Uluu Sepildin başka bir
jerinen kirip, Uşa degen bekinişti aldı, degen kabar jetti. Jarım aydan kiyin
anın Uyö piñ şaarının külün kökkö sapırgandıgı tuuraluu kabar keldi. Oşondon
kiyin Çıñgızhandın kol başçılıgındagı jookerler menen Jebenin kol
başçılıgındagı jookerler Sanşi provintsiyasının çoñ şaarı Datuñfunu eki
jagınan kurçap kısa baştadı. Çıñgızhan Datuñfunga çabuul jasoogo şaşılbay,
basıp algan jerlerdegi eldi tınçıtuu, askerlerin dem aldıruu, at-unaasın
tınıktıruu, ısıktan korgonuu öñdüü kamılgaga kirişti. Moñgol jookerleri Uluu
Sepildi buzup ötüp, Sanşi provintsiyasının bir kıyla jerlerin basıp algan bolso
da, bul soguş bir kança jılga sozuları bilinip turdu.
Muhulay menen Subataydın askerleri Uluu Sepildin tündük jagındagı şaarlarga
çabuul jasadı. Birok, al eköö kançalık alışsa da, jarıtıluu iş kılalbadı.
Beejindi kalkalap turgan tabigıy korgon — askar toolor, toolordun tegeregine
kıdırata salıngan şaar, şaarçalar bul eki kol başçının jolun ayabay bögödü.
Çıñgızhan eñ maşakattuu mildetti uşul eki jetkileñ kol başçısına atayın
jüktögön boluçu. Al eköö menen dayıma baylanış jasap, jeñiş kabarların ugup
turdu. Eköö teñ ötö jay ilgerilep, bir kadam jer üçün da bir neçe kün kanduu
salgılaşuulardı ulantıp jattı.
Sentyabr ayının başında Çıñgızhan kol astındagı jookerleri menen Jebenin
jookerleri birigip, soguş alıp barıp, Datuñfunu şaarının çıgışındagı
Baydiñçıñ şaarın alıp, Datuñfu şaarının kurçoosun küçötüp, mından kaçkan joo
askerlerine uturulay sokku urup, teñ jarımın joyup saldı.
Oşol kezde Muhulaydın Şuandini, Jebenin Fujunu algandıgı jönündö kabar
jetti. Çıñgızhan Uluu Sepildin tündük jagına jaygaşıp, borborgo korgon bolup
maanilüü eki bekinişti jana Sanşi provintsiyasının eñ çoñ şaarı bolgon
Datuñfunu jarım jıldık soguştan kiyin gana bagındırdı.
Oktyabr ayında Altan handıgının Noloy jana Vañ Yan degen kol başçılarının
Datuñfunu kayra aluu üçün kalıñ kol menen attangandıgı jönündögü kabar düñ dey
tüştü. Bu saparkı soguşka Çıñgızhandın özü kirip, aldı menen alardın kol kanat
koşuundarın talkaladı. Andan kiyin negizgi küçtörün joymok bolup
ilgerilegeninde jañkı eki kol başçı soguşpay ele çegine jönöştü. Çıñgızhan
joonun çegingen koşuunun Huanhı darıyasının jeegine jetkire kuup barıp
talkaladı. Bu jolku soguşta Moñgoldun attuu askerleri çınıgı kuduretin körsötüp,
Altan handıgının jöö askerlerin at tuyagı menen taptap öttü.
Algaçkı jeñişterinen dardaya tüşkön Çıñgızhan Jebege, borbordun sırtındagı
jasandı bekinişke çabuul koyunu buyurdu. Jebenin kolu Datuñfudan attanıp,
jasandı bekinişti bat ele basıp aldı. Uşundan kiyin Çıñgızhan Uluu Sepildin
Sanşi provintsiyasınan ötkön bölügünün tüştük jagındagı jerlerdi bir jolu
tınçıtuu mildetin Joçi jana kalgan eki uulunun kol başçılıgındagı koşuunga
jüktödü.
Üç uulunun ımalaş soguş jurgüzgöndügü Yünni, Dunşiñju, Ujuu, Süyju, Fıñju,
Jinju şaarların algandıgı jönündögü kabarlar Çıñgızhandın Datuñfudakı başkı
ştabına kelip turdu.
Burçu öz kezinde bul üç uuldu kulagınan çoyup turup soguş ıkmaların üyrötkönü
Çıñgızhandın köz aldına elestep turdu.
1212-jıldın köktöm çagaanın Çıñgızhan elüü jaşında Datuñfu şaarında
ötkördü. Oşol jıldın başında Muhulaydın Çañju, Huanju şaarların
bagındırganı jönündö kabar keldi. Uşundan kiyin Muhulay Uluu Sepildin tüştük
jagındagı şaarlardı birinen sala birin basıp ala berdi.

Oşol kezde, Altan handıgının kol başçısı Li Jiujandın Datunfunu kayra aluu
üçün kalıñ kol menen borbordon attanganı jönündögü kabar ugulup, Çıñgızhan özü
şaardan kol baştap çıgıp, alardı too kapçıgaylarında bukturmalay oturup sokku
berip, mizin kaytarıp taştadı. Altan handıgınan jardamga kelgen başka
koşuundarının da tamtıgın çıgardı.
Uluu Sepildin tündük jagındagı jerler tügöl alınıp, borborgo jasala turgan
çabuuldun jolu açılgan soñ, Çıñgızhan soguşka eç kanday septigi tiybegen
Datuñfunu taştap, kalıñ kolun Uluu Sepildin tündük jagına japırt alıp çıgıp, bir
gana bagıt boyunça borborgo tike tarttı.
Avgust ayı. Çıñgızhandın Uluu Sepildi biylegenine bir jıl eki aydan aşkan
kezde anın kolu Uluu Sepildin aldıñkı jagınan artkı jagına kotoruldu. Uluu
Sepilde oşol ele bayagısınday kara boroon udurgup, bardık jerden kötörülgön çañtopurak kündün közün berbeyt. Bul kezdegi moñgol jookerleri bir jıldın
aldındakısınan müldö başkaça ele. Alar Altan handıgının miñ sandagan
adamdarın bagınttı. Anın üstünö, too-too bolup üyülgön oljolordu Uluu Sepildin
içki jaktarınan tışkı jagın közdöy taşıdı. Bul oljolordu Altan handıgınan
bagıngan adamdar taşıp, türdüü jasalgalar jüktölgön kerbender Uluu Sepilden
neçen kün boyu toktoosuz ötüp turdu.
Çıñgızhan talaa ordosun oñgut taypasına tigip, jer-jerlerde soguşup jatkan
kalıñ kolgo oşol jerden jetekçilik kıldı. Eki-üç aydan kiyin Çıñgızhan özünün
tun balası Joçi menen kol başçı Burçunu ordosunda
kabıl aldı. Joçi menen Burçu aldıda bolo turgan salgılaş jönündö akıl suray
kelgen ele.
Çıñgızhan Türgün darıyasının boyundagı jerlerdi basıp aluudagı salgılaşta
özgöçö emgek siñirgen Burçunu sıyloo jönündö jarlık çıgardı.
— İngen toosu menen Uluu Sepil aralıgındagı toguz uezddin alınışı menin
emgegim emes. Bul Joçinin mıktı soguş jürgüzgöndügünün natıyjası. Joçi joo
menen betme bet çaykaşıp, oroşon erdik körsöttü. Oşon üçün Joçi sıylanuuga
tiyiş, — dedi Burçu.
Çıñgızhan Joçinin Baykal tegeregindegi taypalarga karşı jürgüzülgön soguşta
oroşon emgek siñirgenin bilet ele. Burçunun aytkanınday, uşul saparkı soguşta da
erekçe küç çıgarıp, emgek siñirgen boluşu mümkün, dep oyloso da, Burçunu sıyloo
jönündö tüşürgön jarlıgın özgörtkön jok.
Joçinin çañ-topurak basıp, azap-tozok tartkan türünö közü tüşkön Çıñgızhan joo
menen bolgon salgılaşuularda erdik körsötkön uşul uulun sıyloo jönündögü oyunan
bat ele aynıdı. Enesinin baş terisin kaptap koygonsugan Joçinin eki közünön
kandaydır bir karşılıktın uçkunu jalbırttap turgansıdı. Ayalı Börtönün Joçi
jönündö süylögöndö eki közünön ukmuştay bir uçkundun çaçırap turarı Çıñgızhanga
aygine boluçu. Emi aldında turgan çoñ uulu Joçinin közünön da uşunday bir uçkun
çaçırap jatkansıdı.
— Joçi, uşul saparkı soguşta özgöçö emgek siñirdiñ, saga kanday sıylık bersem
bolor eken? — dedi Çıñgızhan.
Jıyırma beşke jañı çıkkan jaş kol başçı:
— Maşakattuu mildet atkaruu jönündö buyruk beriñiz, anı kantsem da birbirden atkaram, — dep joop berdi Joçi.
Joçi bul sözdördü atasının közünön közün ayırbay tirmie karap turup ayttı. Bul
anın özünün jigerdüülügün tuyuntkanı jana atasına bolgon karşılıgın bildirgeni
ele. Kıskası, Çıñgızhandın özünön tuulgan-tuulbagandıgı belgisiz tuñguç uulu Joçi
emi er jetip, öz balasının közünön közün albay turup:

— Narı kayrattuu, narı kelbettüü Börtömdün uulu emessiñbi sen, — dep ünün
kötörö süylödü. — Azırkı aytkandarıñdı eç kaçan esimden çıgarbaym. Mından
kiyin da menin jarlıgım boyunça kıyın jerlerge barışıñ kerek.
Oşondon kiyin alıstan at arıtıp kelgen balası menen işenimdüü dosuna
dastorkon jaydırıp, alardı konok kıldı. Joçi menen Burçu oşol künü ele
koşuundarına kaytıştı.
Joçini jolgo salgan soñ Çıñgızhandın jürögü attay tuylap, tınım taptırbadı.
Joçige degi kanday mamilede boluunu özü da bilçüdöy emes. Al Joçini narı jakşı
köröt, narı jek köröt. Jakşı körüüsü menen jek körüüsü ubakıt, şart özgörüşünö
baylanışıp almaşat.
Tee bir kezde, Joçi Baykal kölünün tündük jagındagı taypalardı bagındırganda
Çıñgızhan anın emgegin maktoo jönündö jarlık çıgarıp, anın jeñişin özünün
jeñişine eseptep kubangan ele. Emi ante albay jatat. Joçiden başka dagı eki uulu
— Çagatay menen Ügütöy da bar go. Soguş jeñişinin baarın ele Joçige taandık
kılıp koyuu da jarabayt. Jaştarı kiçüü bolso da kalıñ çerüügö kol başçı bolup
jürgön Çagatay menen Ügütöy eköönün teñ emgekterin baalay bilüügö tuura kelet.
Çıñgızhan Joçini kabıldap, beş-altı kün ötkön soñ uşu saparkı kabıldoodo
balası özünö tereñ bir oy taştap ketkenin sezdi. Anın «maşakattuu mildetterdi
orundoogo jarlık beriñiz» degen sözünün çınıgı maanisinin emne ekendigin
bilüügö arakettendi. Joçini moñgoldordun kök jalı bolgoy eleñ dep oturgan
kişinin özü kök jal boluunu bilişi kerek. Moñgoldun kök jalı boluu üçün
jaşınan eñsegen armanı Uluu Sepilden bir sapar aşuu menen gana orundala koyuşu,
ariyne, mümkün emes.
Çıñgızhan al jılı jortuulga attanbadı. Özünö karagan kalıñ kolun Uluu
Sepildin tündük jagına şınaalay jaygaştırıp, Altan handıgın köçküdöy basıp
kaluu payitin küttü. Oşol jıl ayaktagan kezde Çıñgızhan kütülbögön iri tabılgaga ee
boldu. Altan handıgı öltürgön Liao padışasının urpagı Yelügü degen kişi özünün
karamagındagı kidandardı uyuşturup Altan handıgının tündük jagında munt
çıgardı.
Çıñgızhan bul kabardı ukkan soñ, Anşin attuu sardarın elçilikke jiberip
Yelügü menen kelişim tüzüştü. Yelügü Çıñgızhanga adal bolo turgandıgın bildirdi,
Çıñgızhan da kidandardı korgoogo mildettüü bolorun ayttı.
Altan handıgı tündük-çıgıştagı jerlerdi tınçıtuuga Vañ Yan jana Hoşu degen
kol başçıların jiberdi. Çıñgızhan Yelügünü korgoogo üç miñ asker çıgarıp,
Jebeni tündük-çıgıştagı maanilüü şaar Duñjiñ (Liao Yañ) şaarın aluuga buyurdu.
Jebe a degende ele Duñjiñ şaarın basıp alıp, Çıñgızhandın makuldugu boyunça
Yelügünü Liao Yañdın handıgına kötördü. Bu saparkı soguş Uluu Sepildin tündük
jagın kamtıp kalbastan, İngen toosu menen anın aşuusunun arjagındagı batış
moñgol böksösü menen çamalaş kele turgan keñiri çölköm tügöl moñgol ulusuna
karaştuu boldu.
Liao Yañ soguşu ayaktagan soñ Jebe jookerlerin kozgoltpoy oşol jerde kaltırıp,
özü Çıñgızhandın ordosuna keldi. Çıñgızhan anı zor urmat menen tosup aldı.
Moñgol kol başçılarının içinen bütkül Altan handıgına taanımal, soguş sayın
jeñişke jetip, kalıñ koşuundu beş manjasınday erkin biylep Altan handıgının
sardarlarının janın közünö körsötkön kişi uşul Jebe boluçu.
Jebe İngen aşuusunun arjagınan Çıñgızhanga neçen miñ külüktü aydap kelip,
oñguttardın ayılın karager külüktörgö tundurup ketken boluçu. Jebe Çıñgızhanga:
— Han ake, dayçıguttarga asker bolup jürgön kezimde, özüñüz menen atışıp,
atıñızdı jaralagan elem. Oşonun ötölgösü üçün sizge külük tartuulasam deçü elem,
oşol tilegim emi atkarıldı okşoyt, — dedi.

— Atımdı gana emes, moynumdu da koşup jaradar kılgan emes beleñ, — dep
tamaşaladı Çıñgızhan.
— Han ake, men özümdün bütkül ömürümdü sizdin işiñiz üçün arnamakçımın.
Kızıl kırgın soguştarga meni da Joçi menen koşo jiberüüñüzdü suranam.
Çıñgızhan: «Joçi ekööbüzdün ortobuzdagı kupuyanı Jebe bilet eken da. Oşon
üçün munu maga birinçi jolu atayın eskertip jatat. Bul kupuya sırdı jalgız Jebe
gana emes Zelme, Burçular da bilse kerek. Uşunun tübü el içindegi estüü-baştuular
arasında bülük tuudurup jürbögöy ele» degen oygo kele tüştü.
Çıñgızhan jakında bolor işter jönündö Jebege eç nerse aytpadı. Agımga karay
kubulup turgan Jebege okşoş teñdeşi jok kol başçısına Joçini arı jek körörü,
arı jakşı körörü jönündö da ooz açpadı.
Çıñgızhan 1213-jıldın köktöm çagaanın jat eldin jerinde ötkörüp, Muhulay,
Zelme, Burçulardı, inisi Hasardı, baldarı Joçi, Çagatay, Ügütöylördü aldıñkı
çepten özü oturgan çagaanga çakırtıp keldi.
Çagaan dastorkonuna olturgan soñ Çıñgızhan Altan handıgına kanday çabuul
jasoo maselesi jönündö jan jaktıluu keñeş kurdu. Neçen türdüü keñeş aytılıp
jatkan bolso da, soñku çeçimdi özü gana aytıp, Muhulay, Jebe, Subatay — üçöönü
artkı çepti korgoogo, başka üç koşuundu Altan handıgına basıp kirüügö buyurdu. Bul
üç koşuun — Hasar kol başçılıgındagı sol kanat koşuun, Joçini içine algan üç
balasının kol başçılıgındagı oñ kanat koşuun, Çıñgızhandın özü menen anın
kiçüü uulu Tolu kol başçılıgındagı negizgi koşuun ele. Andan kiyin, azırkıga
çeyin maşıktıruu mildetin atkarıp, oñ kanat koşuundu başkargan Burçunu özünün
negizgi koşuunun kol başçılıgına almaştırdı. Oşentip, oñ kanat koşuundun kol
başçılık mildeti üç balasına tiydi.
Çıñgızhan üç balasına:
— Muştumday bekem tüyülüp soguş alıp bargıla. Joçi başkı kol başçılık
mildetin atkarat. Çagatay, Ügütöy — ekööñ agañarga kol kanat bolgula. Menin silerge
bereer buyrugum: Saşi jaktan çaba kirip, Hebiy oyduñunan ötüp, Altan handıgının
bardık jer-suusun atıñardın tuyagı taptap ötsün. Joldo uçuragan şaarlardı tügöl
bagındırgıla, çabuulga çıkkanda özüñör koşuun aldında jürüp jol açkıla! — dedi.
Joçi inilerinin atınan:
— Atabızdın — han sizdin amir-parmanıñızdı buljutpay tak atkarıp,
tapşırgan mildetteriñizdi kemtiksiz orundaybız! — dep joop berdi.
Joçinin kabagı tüyülüü ele. Kimde kim bolbosun bul buyruktu atkarılbas jarlık
dep bildi. Janında oturgandardın da üröyü uçup, Burçu, Zelme, Muhulaylar lam-mim
debedi. Buyruk jarıyalanıp bolgon soñ bul jönündö bir nerse aytış başı artık
tüyşük bolmok.
Andan kiyin Çıñgızhan inisi Hasarga aytar buyrugun jarıyaladı:
— Uluu Sepildin tündügü menen Huanhı özönünün batışındagı elderdi bagıntıp,
deñiz boyuna çeyin barasıñ. Al çölkömdö kışında muz toñup, at menen jürüü
opurtalduu bolot. Oşon üçün, soguştu kış tüşördön murda bütür. At-unaañdı ak kar,
kök muzdun astında kaltırıp jürbögün!
— Kup! — Hasar da suz çıray menen joop berdi. Kıyazı, Altan handıgının
maanilüü jerlerine bara albaganına köñülü tolbodu.
Eñ ayagında Çıñgızhan özünün mildeti jönündö süylöp:
— Men Tolu menen birge borborgo çabuul jasaymın. Hebiy provintsiyasın basıp,
Huanhı darıyasınan ötüp, Şanduñ provintsiyasına bet alamın. Burçu meni menen
birge bolot, — dedi.
Çıñgızhan özünün üç koşuununa uşunday salmaktuu mildetterdi arttı. Eki
jıldan berki soguştar arkıluu al Altan handıgının küç-kubatın çamalap bolgon.

Borbordun sepilderinin mıktı emestigin, handık taktıda jöndömdüü
amalköylördün jok ekenin da bilip bolgon. Çerüülörü bolso, çildey bıtıragan
jigersiz jandar ekenin, moñgoldun atçan askerleri Altan handıgının kaysıl
jerinen bolbosun, çabuuldap kire ala turgandıgın toluk tüşüngön boluçu.
Birok, Altan handıgın basıp algan soñ bügün uşul jerde olturgandardın,
asirese, üç uulunun sak-salamat kayra kelerine Çıñgızhandın közü jetpeçüdöy.
Çıñgızhan Joçige anın talabı jana özünün atalık tilegi boyunça salmaktuu
batman mildetti jüktödü. Özü kök jal boluusun bilgen bu balasının uşul mildetti
atkaruusu üçün bel baldarı Çagatay menen Ügütöydü janına atayın koştu. Bul Joçini
kümöndötpöy kol başçılardın çınıgı işenimin kolgo keltirüü üçün, dagı bir
jagınan özü üçün da maanilüü amal ele. Antkeni, Burhan Haldun toosunun arkı
betinde kalgan, körüşpögönünö eki jıl bolgon ayalı Börtödön tuulgan baldarın
alalabastıgı kerek.
Çıñgızhandın uyutku kılıp ötkörülgön köktöm çagaanı ayabaganday saltanattuu
öttü. Datuñfu öñdüü jerlerden alıp kelingen ayaldar sıy dastorkonunun tegereginde
teñselişet. Talaada kar jaap, boroon ulup tursa da, çoñ üydün içi meştin ısıgı
menen jılıp, oturgandar jüündögön jok.
Saltanat şañı erteñ menenden keçke çeyin basılbadı. Kün batarda Çıñgızhan
ordonun eşigi aldına çıgıp, kün nuru menen kümüştöy jaltıragan uçu-kıyırsız
jayık talaaga köz jiberdi. Özünön alısıraakta, çıgış jaktakı döbödö sap tartkan
askerler körünöt. Çıñgızhan özünün işenimdüü korgooçusun janına çakırıp, bular
kimdin askerleri ekendigin takıp suradı.
Korgooçusu alardın kimdin askerleri ekenin, karduu talaada maşıguu ötkörüp
jatkandıgın aytkanda Çıñgızhan maşıguu ötkörüp jürgön bul askerlerge ıraazılık
menen süyünö karadı. Bul koşuundun kol başçısının atı da özünö abıdan taanış
ele. Bulardın bardıgı teñ aybattuu jaş kök jaldarday elestey berdi.
Çıñgızhan aldına kelip kakayıp tura kalgan askerge köz jiberdi. Tebeteyinen,
iyninen kar sarıgıp tüşüp turgan uşul asker da kök jal degiçeligi bar jigit eken.
Çıñgızhan dastorkongo kayra kelgende Burçu, Zelme, Hasarlar kartaygan
kişilerdey körünüp ketti. Çıñgızhandın özünün da, oroşon emgek siñirgen başka
mansaptagılarının da jaştarı ulgayıp, saamayların kıroo baskan. Muhulay, Jebe,
Subataylar gana ali japjaş sıyaktanat. Çıñgızhan Muhulay menen Jebenin jana özü
taanıbay turgan aligi jaş kol başçının dooran sürör zamanı tuup kele jatkanın
tuya baştadı.

JETİNÇİ BÖLÜM

Samsaalap jaagan kar toktop, meltiregen keñ öñürdö kün nuru bürkölgön aprel
ayının baş çeninde Çıñgızhan Uluu Sepilden kayra ötüp, Altan handıgına çabuul
jasoo jönündö buyruk jarıyaladı. Soguşka tikeley katışpay turgan Muhulay, Jebe,
Subataylar menen kalıñ kol jaygaşkan jerlerge çabarmandar çapkılay jönödü.
Oşondon kiyinki jarım ay içinde Çıñgızhandın ştabına koşuundar çogula
kalıp, andan kayra attanıp da jatıştı. Çıñgızhandın özü menen kiçüü uulu Tolu
negizgi koşuundu attandıruu dayardıgı menen alek bolup jatıştı. Bir künü jarım
aydan beri uçuraşpagan Kulandın dayardık abalın bilüü üçün Çıñgızhan anın üyünö
keldi.
Kögültür söykö tagıngan Kulan özünün jımjırt üyündö, orundukta ünsüz oturgan
eken.
— Üç kündön kiyin soguşka attanamın, dayardıgıñ kanday? — dedi Çıñgızhan.
— Bu sapar uşul jerde kalsam deym. Kün jıluu bolso koşo keter elem. Külgüngö
suuk tiyip kalçuday...,— dep joop berdi Kulan. Bul sözdü ukkanda Çıñgızhandın öñü
kubula tüştü.
— Kulan, erke tokolum, — dedi Çıñgızhan sabırduu kalıbınan jazbay, — kaçan
bolbosun birge bolom, sapardan kalbaym, debediñ bele?
Aytsa-aytpasa da Kulan jortuulda birge bolo turgandıgın, Külgündü ak köñül
abışkanın teri ayırmaçına tañıp alıp, atçan alıp jürüügö ıraazı ekenin
bildirgen, jortuul menen birge baspaymın degen sözdü aytkan emes. Uşul saparkı
jortuulga attanaarda da özgöçö kolko kılıp, azap-tozoktu bilip turup, Külgündü
kökürögünö kısa saparga attangan boluçu. Çıñgızhan Kulandı mınday joop uzatat dep
oylogon emes. Anın mınday joop aytışı azap-tozoktuu soguştan çaalıkkandıgı je
özü menen balası Külgündü ajaldan araçalap kalmakçı bolup jatkandıgı belgisiz
ele.
Joçi, Çagatay, Ügüteylör özdörünün uşul soguştan aman kaytarına közdörü jetpey
turdu, Tolu dele uşunday oydo boldu. Jıyırma bir jaşka tolgon künün uşul köktöm
çagaanı baylanışı menen Toluga Çıñgızhan bir kıyla koşuundun kol başçılık
mildetin jüktödü. Ata-bala eköö zor bir koşuunga mildettüü bolso da, ot jalındagan
soguş maydanında ar kimisi öz aldınça salgılaşmak. Mındayda eköönün
tagdırının eki başka boluşu turgan kep.
Çıñgızhan Kulandın üyünön ünsüz çıgıp, öz üyünö kelgen soñ da eç kim menen
kezigişpey kıylaga jalgız oturdu.
Uşul saparkı soguşta Börtönün tört balası teñ kaza bolup ketse da başkalar
bötön oydo boluşat. Birok, Kulandan tuulgan Külgün mında kalsa, künü emne boloru
belgisiz.
Çıñgızhan jaşı ulgayganda körgön balasın özgöçö jakşı körüüçü . Anın üstünö
al özü ötö jakşı körgön zayıbının balası bolup jatpaybı. Çıñgızhan meerimin
açık bildirbegeni menen Külgündü başka baldarınan artık körüüçü. Kiçinekey
Külgündün başka baldarına okşoş jortuulda jürüp aman-esen ösüşü alıstagı
üyündö aman-esen öskönünön alda kança maanilüü emespi.
Oşol kezde Çıñgızhandın oyuna Börtö kılt dey tüştü. Al dalay jıldar azaptozoktu birge tartkan, azır Burhan Haldun toosunun arkı betinde kalgan süyüktüü ayalı
Börtö janında turganday tıyak-bıyagına jaltañday karap aldı. Çıñgızhan Börtödön
çoçulabayt, oşentse da Börtönün elesi köz aldınan ketpey koydu.
Çıñgızhan tee bir jıldarı şaman dininin muriti Tepteñirdi je inisi Hasardı
emne kıluu maselesi jönündö tañ atkança köz irmebey oygo çömüp, arı-beri basıp

tınım tappagan ele. Bügün da oşol abalga kelip, karañgı kirip tündük tartılganga
çeyin üyünön talaaga çıkpadı. Tün ortosunda kızmatkerin çakırıp, Çolun menen
Çimbenin atası Sorhınşarını eerçitip kelüügö jumşadı. Bir azdan kiyin
jetimişti aralagan jüdöö abışka Çıñgızhandın aldına keldi. Çıñgızhan eki
közün Sorhınşarıdan ayırbay turup:
— E, aksakal, dayçıguttardın koluna tüşkön jaş kezimde janımdı alıp kalgan
eleñiz go. Azır da oşondoy kol kabış bere alasızbı maga? — dedi.
— Handın jarlıgın orundoogo dayarmın. Sorhınşarı çalıñız kanday mildet
tapşırsañız da orundayt, — dep joop berdi. Çıñgızhan aga tünü boyu oylogon oyun
ayttı:
— Sorhınşarı, uşundan çıgıp Kulandın üyünö barıp Külgündü alıp keliñiz.
Anı moñgol taypasının başka bir kişisine baktırmakçımın. Menin balam ekenin
eç kimge aytuuçu bolboñuz.
Bul sözdördü ukkanda demeyde oñoy-oltoñ lıp ete kalbay turgan Sorhınşarının
öñü özgörö tüşüp:
— Ayalıñızdın üyünö barıp, balanı alıp çıgam da, anı moñgol taypasının
başka bir kişisine baktıramın. Handın balası ekendigin eç kimge aytpaym — dep
ukkan sözdörün kaytalap ayttı.
— Külgündü kimge alparıp bergeniñizdi Kulanga aytuuñuzga bolboyt. Maga da
aytpañız. Bul işti uşul jarık düynödö siz gana bilişiñiz kerek, — dedi
Çıñgızhan.
Sorhınşarı bul sözdördü da kaytalap aytıp, tapşırılgan mildetti ızaat menen
kabıldap, kep-sözsüz jönöp ketti.
Ertesi erteñ menen Çıñgızhan Kulanga amandaşa kelip, bosogodon attanganda ele:
— Kulan, meni menen koşo soguşka attan, Altan handıgına karşı çabuul
jasaganda soguşka katışkan ayal zat degen ataktı bereyin, — dedi.
Öñü kubargan Kulan:
— Attanayın, abaylayın, — dedi basıñkı ün menen.
Kulan mından başka eç nerse aytpadı. Keçöökü kokusunan aytkan sözünün ulgayıp
ketkenine katuu öküngön kurgur oy tereñine çumup, kanterin bilbey kaltaarıdı.
Baykuş balası esine tüşköndö, anın keleçekte baktıluu boloruna kümön sanap,
biröölördün kolunda jazdım bolor beken, dep ubayım çekti. «Balamdan
ayrılışım tagdırdın jazımışıdır» dep da oylodu.
— Emese dayındala ber, — dedi Çıñgızhan.
— Dayar ele turam, — dedi Kulan muñaya, — padışam, jürögübüzdü jarıp çıkkan
balabızdı talaaga taştap kettiñiz. Uçuraşuuga da mümkündük bolbodu.
Kulan bul sözdördü ötö etiyattık menen ayttı.
— Külgün elden erekçe jaralgan bolso er jetkende moñgoldun baatırı, el
biylegen er bolor. Men seni ayal bolgonuñ üçün gana eerçitip jürgönüm jok go. Maga
kolkanat bolup birge attan. Külgün ajıdaar moñgoldun balası bolup er jetsin, öz
tiriçiligin özü körsün, — dedi Çıñgızhan.
— Çıñgızhan uşul sözdördü aytkanda Kulandın tanooloru kıpçılıp, bütkön boyun
titirek bastı. Çıñgızhan özünün Külgüngö ötö ele kara boorduk kılganın sezdi.
Korgoogo tiyiştüülördün başın tige korgogon Çıñgızhan janınday jakşı körgön
Kulan menen Külgüngö kanday mamile kıluunu jakşı bilet da. Birok, Kulanga toluk
bildirbegeni özünö jaysızıraak tuyuldu. Dagı bir esepten, bul oyun Kulanga aytsa, al
küyüp-bışıp küyütkö kabılaar ele. Koldonmok bolgon aylasın Kulan tüşünbösö, anı
esine keltirüünün amalın tappay da kalar.
Kulan koşuun jortuulga attanganga çeyin eç kim menen uçuraşkan jok. Askeri
iştin karbalastıgının ayınan Çıñgızhan da al jakka bara algan jok. Kalıñ koşuun

ordodon attanganda, Kulan da atka minip Çıñgızhandı eerçidi. Üç kün tünü menen
ıylagan Kulan köz jaşı soolup kalganday. Eköö teñ Külgün jönündö bir ooz söz da
süylöşkön jok.
Çıñgızhan negizgi koşuundun borbor şaarga çabuul jasaşı üçün jol boyundagı
şaar-bazarlardı tügölünön özünö bagındırdı.
Bul jerler algaçında Muhulaydın karamagında bolso da, moñgol askerleri
çeginip ketken soñ kayradan Altan handıgının karamagına ötkön. Çıñgızhan
Şuandini bagındırgan soñ Dişiñdi daroo kurçoogo alıp, kiçüü uulu Tolunu
Dişiñdi basıp algan koşuundun sardarlıgına dayındadı. Tez buyruk algan Tolu
çabuulday salgılaşıp, Uluu Sepilge çıgıp, bürjügün uruusunun tuusun saydı.
Çıñgızhan joltoosuz ilgerilep Huaylay şaarın basıp aluuga oñtoylongondo,
Altan handıgının sol kanat koşuununun Jaysañı 1 Gao Çi baştagan tandalgan
koşuunga tuş kelip, üç künü-tünü jürgüzülgön kanduu salgılaştan kiyin anı da jeñip
aldı. Tegeregi neçen çakırım kelgen een talaada Altan handıgının askerlerinin
ölüktörü samsıp jattı.
Çıñgızhan çabuuldap Jüyyuñguan 2 ötköölünö jetti. Ötkööldü Altan handıgının
çerüülörü korgop turganın bilgen soñ, al oor çıgımdan saktanuu üçün Jüyyuñguandın
tündük jagınan ıraagıraak aylanıp öttü. Bir katar bekinişterdi basıp alıp, Altan
handıgının koşuunun oysurata jeñip, Hıbiy provintsiyasının jerine tamanın
tiygizdi. Andan kiyin Yöju, Yiju şaarların artı-artınan basıp aldı. Emi borbor
şaarga bir ukum gana jer kalgan ele. Moñgol jookerleri şıdır ilgerilep,
Çıñgızhandın kalıñ kolu borbor şaardın tündük tarabın közdöy agıla baştadı.
Tee alıstagı Liaoduñdan tartıp salgılaşa kele jatkan Jebenin kolu menen
Çıñgızhandın kolu Yiju şaarında koşuluştu. Çıñgızhandın Altan handıgına
çabuul jasoo jönündö Jebege jarlık tüşürgönünö eki ay ötö elek. Jebe Yijudan
buydalbay daroo attanıp, Jüyyuñguan ötköölünö sepildin içki jagınan çabuul koyup,
anı ana-mına degiçe karatıp aldı. Bul Jebenin Jüyyuñguandı ekinçi jolu aluusu
ele. Uşundan kiyin Çıñgızhan borbor şaarga tiybey Huanhı darıyasın boyloy
jılıp, Şanduñ provintsiyasının tegeregindegi çölkömdördü bagındıra baştadı.
Andan kiyin Jebenin koşuunu Sanşi provintsiyasının tooluu öñürlörün aylanıp
jürüp soguşup, uşul provintsiyaga karaştuu bardık şaarlardı alıp, Hıbiy jayıgına
kelip toktoldu. Keede Sanşide, keede Hıbiyde salgılaştı. Hasar kol
başçılıgındagı sol kanat atçan koşuun Huanhı darıyasının batış jagındagı
duşmandı sogonçoktoy kuup sogup jürüp, bıt-çıtın çıgardı.
Tuş-tuştan çabuul jasagan moñgol koşuunu Altan handıgının bütkül jerin at
tuyagı menen taptap, soguştun ekinçi jılı — 1214-jılının jazına çeyinki
aralıkta toksondon aşuun şaardı kanga boyöp, baarında teñ bürjügün uruusunun
jelegin jelbiretti.
Çıñgızhan aprel ayında Altan handıgının ar jerlerindegi koşuundarın
borbor şaar tegeregine çogultuu jönündö jarlık tüşürdü. Oşondon kiyinki bir ay
içinde moñgoldordun er jürök baatırları Hıbiy provintsiyasının çıgışı, tüştükbatış jana tündük jaktarınan çañın burkurata aybat menen çoguluşup, borbor
şaardın batış jagındagı jayıkta moñgol koşuundarının köptügünön jer
solkuldap, mayışıp turdu. Moñgol böksösünön attangandagı eki jüz miñ jooker eki
ese köböydü, munun köbü Altan handıgına karaştuu elden koşulgan ele.
Çıñgızhan menen koştoşup attanganına bir jıl üç ay bolgon kol başçılar
borbor şaar körüngön jayık talaanın bir çetinde anı menen kayradan körüştü.

Jaysañ — moñgol martabaluuları sıylap köp koldonuuçu askeri atak.
Juyyuñguan — Beejin şaarına eñ jakın jaygaşkan ötkööl.

Borbor şaar ali alınıp bolo elek, bu şaar uçu-kıyırsız talaanın kak ortosuna
jaygaşkan eken. Şaardın içinde bolso öz ara kagılışuu, çır-çatak, uşak-ayıñ
küçöp, biylik başındagılar artı-artınan almaşıp jatkan çak boluçu.
Jan talaşıp, törünön körü jakın kalgan Altan handıgının eñ soñku jalgız
korgonu — borbor şaarga Çıñgızhan jibergen eki elçi boldu. Altan handıgının
hanına arnalgan Çıñgızhandın katın eki elçi kötörüp keldi. Katta: «Huanhı
özönünün tündügündö padışalık kılıp jatkan sizdin karamagıñızdagı jerler
azırtan baştap bütündöy menin karamagıma öttü. Emi jalgız borbor şaarıñız gana
kaldı. Padışa, menin sizdi uşunday abalga tüşürüşüm tagdırdın jazuusunan bolup
jatat. Men sizdi uşunday kısmakka albasam tagdırdın kısmagına kalmakmın. Emi
kalıñ kolumdu çegindirüü oyum bar. Birok, siz askerlerimdin eelengen köñülün
jaykap, kol başçılarımdın açuusun taratuuga jagday jaratıñız» — dep jazılgan.
Bul katta Altan handıgı padışasının taktan tüşüüsü talap kılınbasa da
bagıngıla, degen söz tike ele aytılgan. Çıñgızhan uşul kattı jetkirüüçü elçilerdi
belgilegen kezde enesi Ulun alpeştep östürüp, el katarına koşkon Boroholdun kaza
bolgonun esine alıp ayabay kañırıgı tütödü. Horçunu kutkaruu jolunda kaza tapkan
uşul jigitti kança jıldan kiyin dagı esine alıp oturat.
Altan handıgının padışası Çıñgızhan koygon şarttardı kabıldap, tınçtık
kelişimin tüzüü nietin bildirip kişi jiberdi. Oşondon kiyin, kol başçı
Muhulay menen çoñ uulu Joçi Çıñgızhandın ökülü iretinde borbor şaarga barıp
tınçtık kelişimin tüzdü. Bul kelişimdin atı tınçtık kelişimi bolgonu menen,
çındıgında, Altan handıgının tize bügüüsü ele.
Çıñgızhan Altan handıgının ordosuna padışanın kızın ayaldıkka aluudan
başka şart koygon jok. Başka şart koyuunun keregi da jok ele. Antkeni, Altan
handıgının eki jüz miñ askerinin bütündöy özünö karaganın mınday koygondo da,
borbor şaarınan başka şaar-bazarlarınan alıngan karuu-jarak, üy-emerekteri,
eginçilik şaymandarı, eer tokum, kiyim-keçek sıyaktuu oljolordun esebi jok
boluçu. Oşon üçün karamagına ötkönü turgan bu borbor şaarda padışanın kızınan
başka kolgo ilingendey eç nerse jok sıyaktandı. Çıñgızhan moynuna moyunturuk
salınıp, terisi tirüülöy sıyrılgan Ambagay handın kegin aluu üçün iregelüü el —
Altan handıgının padışasının boygo jetken kenje kızın ayaldıkka alıp, booruna
basuunu çeçti.
Tınçtık kelişimi tüzülüp bir neçe kün ötkön soñ, Padışa Çuñ Çiñdin zayıbı
menen kızdarı Çıñgızhandın ordosuna tolup jatkan altın-kümüş, köp dünüyö mülk
jana beş jüz jigit, beş jüz kız, üç miñdey argımak tartuuga alıp keldi.
Aldına uşunday tartuu-belekter koyulgan soñ, Çıñgızhan bardık koşuundarına
Altan handıgınan attın başın kayra tartuu jönündö jarlık tüşürdü. Çıñgızhan
kalıñ kolun baştap Jüyyuñguan ötköölünön ötüp, tündük jaktagı kumduu çöldü közdöy
jol tarttı. Bul künü da Uluu Sepilde kara boroon ulup, jonun kırday sepil sogulgan
aska-toolor katuu boroondo jarılıp ketçüdöy kürüldöp tınımsız teñselgensiyt.
Çıñgızhan sepildin bekinişine kelip, aldı artınan toktoosuz ötüp jatkan
kalıñ kolgo at üstünön köz çaptırdı:
— Senin arkañ menen Jüyyuñguandan opoñoy ötüp çıktık go, — dedi janında
turgan Jebege.
Jebe Jüyyuñguandı tündük jagınan da, tüştük jagınan da çabuul jasap, eki sapar
albadıbı. Eki közünön ot uçkundarı jarkıldagan Jebe:
— Jüyyuñguandı mından kiyin da bir neçe jolu albasam bolboyt okşoyt, dep
küldü.
Çıñgızhan da külüp jiberdi. Birok, ulugan boroon al eköönün külküsün birbirine uguzbay alıp jönödü. Jebe aytkanday, Çıñgızhan Altan handıgı öñdüü

duşmanının öz biyligine tübölük karagandıgına işene berbööçü. Anan Altan
handıgın öz biyligine karatuu jönündö negizdüü oyu da jok ele.
Altan handıgının vaziri Fu Şiñ çabuulçulardı Jüyyuñguan ötkölünö çeyin
uzatıp koydu.
Oşentip, moñgoldun kalıñ kolu üç jıl degende jeñiş tuusun jelbiretip, ata
konuşuna kaytıştı. Çıñgızhan Burhan Haldun toosunun etegindegi konuşuna köp
turbay Tatar jerindegi Zagsuta kölünün jeegine köçtü. Altan handıgının kirpigin
baykap turuu jana Kulan menen Börtönün ortosunda naarazılık tuuluşunan saktanuu
üçün uşunday iştedi.
Çıñgızhan Altan handıgınan ayaldıkka algan kızdı da körör köz ayalı Kulan
menen birge Tatar jerine alıp keldi. Altan handıgınan alıp kelingen ayday suluu
aruulardın bardıgı Çıñgızhandın uşul eki zayıbına kızmat kılıştı. Anın Altan
handıgınan algan ayalı kem söz, öñ-tüsü tatımsız, turku boyu da aytarlıktay emes
bolup çıktı. Çıñgızhan anı ayalım dese da, ordogo çakırbay başı kara, butu ayrı
aşıkça bir jan katarı eseptedi.
Moñgol koşuunu jeñiş menen eline kelip köp ötpöy ele soguşka
katışkandardın eñ karısı Sorhınşarı kaza boldu. Çıñgızhan özün ajaldan eki
sapar alıp kalgan uşul abışkanı bütkül eli menen aza kütüp kömdü. Kulan eköö mürzö
başına barıp topurak saldı. Külgündün kayda ekenin bile turgan japadan jalgız
Sorhınşarının bu düynödön ketkenine Kulan menen Çıñgızhan ayabay kaygırdı.
Çıñgızhan Külgün jönündö ooz açpadı, Kulan da anın atın oozuna albadı.
Sorhınşarının söögü tereñ kömüldü da, bul eköönün aldınan tübölükkö jok boldu.
Uluu Sepildin zarıl ötköölü eseptelgen Jüyyuñguanda Jebe aytkan bojomol tuura
çıktı: Moñgol koşuundarının Uluu Sepilden kayra ötüü ubaktısı aytılgan
mezgilden murda işke aştı. Çıñgızhan ata konuşuna jeñiş menen kelip köp ötpöy
ele — iyun ayının soñunda Altan handıgı borbor şaarın Beejiñden Bianjiñ
(Keyfıñ) şaarına köçürgöndügü jönündö kabar keldi.
Uşul okuyadan kiyin, Çıñgızhan Altan handıgının tınçtık kelişimin atkaruu
oyunun joktuguna toluk işenip, ayabay kaardandı. Al Altan handıgına karşı soguşta
oroşon emgek siñirgen saljun, zorçut attuu taypalardın jookerlerinin daroo
çabuulga attanuusu jönündö buyruk tüşürüp, aldıñkı koşuundun sardarlıgına
Samuhını, soñku koşuundun sardarlıgına Miñhındı dayındadı. Alarga borbor
şaardı basıp algan soñ tınçtık ornotup, adamdarının bardıgın kırıp taştoonu
kataañ tapşırdı. Bul çeçim menen birge ele, Çıñgızhan sardar Muhulaydın
Liaoduñga attanuusun buyurdu. Bul çeçimdi al Liugi padışanın Liaodundu basıp
aluu jönündögü buyrugun ukkan soñ çıgardı. Muhulaydın attanar ubagı belgilengen
soñ, Çıñgızhan murdakı soguştarda alban türdüü zor emgek siñirip, Moñgol
mamleketinin keregesin jayışkan, emi er ortonuna kelip kalgan bul sardarga:
Tayhañşan toosunun tündük jagındagı öñürlördü men basıp alayın, anın tüştük
jagındagı jerlerdi senin kol astıñdagı jookerler basıp algıday bolsun,— dedi.
Çıñgızhan menen Muhulay Altan handıgın gana baş iydirip kalbastan anın
arjagında jatkan Suñ padışalıgın basıp aluunu da oyloşkon. Bul mildetti
Muhulaydın kemtiksiz orunday turgandıgına Çıñgızhan toluk işenet.
Çıñgızhandın içki oyu: «Bizdin öñübüz menen közübüz Altan handıgının
adamdarına okşop ketet. Emi, köz körüp, kulak ukpagan batış elderi menen da
taanış bolgonubuz jaman bolo koybos» degen öñdüü ele.
Çıñgızhan Altan handıgına çabuul jasooçu Muhulaydın, Samuhı menen
Miñhindin koşuunun özünün Zagsuta kölü jeegindegi ordosunan çak tüştö atkazdı.
Bul okuya Altan handıgı menen kelişimi jasalıp, aradan üç ay ötö elek kezde —
1214-jılının iyul ayında boldu.

Oşol jıldın ayagınan kiyinki jıldın jazına çeyinki aralıkta Çıñgızhan
soguş maydanınan kelgen kabarçılardı köl jeegindegi ordosuna künügö kabıl alıp,
Altan handıgına attandırgan eki koşuundun abalın beş kolunday bilip turdu.
Borbor şaarın basıp aluuga jönötülgön Samuhı menen Miñhindin koşuunu 1215jıldın başında soguş açtı. Alar borbordu tuş-tuşunan kurçap, anın
tegeregindegileri menen bolgon baylanışın üzüp taştadı. Altan handıgının
tündüktögü koşuundarın barçalap jogottu. Borbordun alıngandıgı jönündögü
kabardı sabırsızdana kütkön Çıñgızhan soguş tempi ötö jay bolup jatkanday
sezilip, ubakıt ötkön sayın kapalana berüüçü boldu. Oşon üçün al jeñiş kabarın
kiçine bolso da murdaraak uguu jana jaydın saratan ısıgınan alıstoo üçün ordonu
Zagsuta kölünün jeeginen Huanjuga köçürdü. Çıñgızhan çıdamsızdanıp zarıga kütkön
kabar Huanjudagı ordogo on kün ötkön soñ, taktap aytkanda, iyun ayında, borbor
alıngandan kiyinki on kündön kiyin jetti. Jeñiş kabarı ordogo jeteri menen
saltanat uraandarı köktü jañırtıp jookerler menen sarçarlar üç künü-tünü toy
ötkörüp, birin-biri kuttuktaşıp jürüştü. Soguştun başka maydandarınan kelgen
jeñiş kabarları da dastorkondun saltanatın ogo beter öörçütö tüştü.
— Borbor örttönö baştadı!
— Kabarçılardın bardıgı uşul kabardı alıp kelip jattı. «Borbor örttönö
baştadı!» degen kabar Çıñgızhandın kulagına bir aydan artık ugulup turdu.
Borbordogu örttün öörçüp baratkanı jönündögü kabardan başka Altan handıgının
şaardı korgooçu askerlerinin kol başçısı Fu Şiñ şaardı tarttırıp koygonuna
çıdabay uu içip ölgöndügü jönündögü kabar da jete keldi.
Çıñgızhan Altan handıgının Fu Şiñ degen bul kol başçısın jakşı taanıçu.
Bir neçe jolu tireşkenin esepke albaganda, Altan handıgı menen tınçtık kelişimi
jasalganda elçilikke oşol kişi kelgen, eköö oşondo uçuraşkan. Al narı
jöndömdüü, narı takşalgan kol başçı ele. Çıñgızhan borbordun örttölüşünö,
kazına, mal-mülktün oyrondoluşuna içi oorugan jok. Kol başçı Fu Şiñdin kaza
bolgonuna ayabay ökündü. Antkeni, al tize bügüp bagınıp berse, vazirlikke dayındap,
Beejindi korgoo mildetin jüktömök ele.
Al kol başçı Fu Şiñdin emne üçün uu içip ölgönün tüşünö albadı. Köçmön eldin
ilgerteden kele jatkan saltı boyunça aytkanda, kural-jaragınan ayrılıp, kılıçı
sıngandan, ogu tügöngöndön kiyin duşmanına jeñilip aga bagınuunun eç kanday
ayıbı jok. Al joo koluna tüşkön soñ, keñçilikke ee bolobu je başı kesilebi, bul
joo jaktın erkine taandık nerse. Çıñgızhan san-sanaksız şaar-bazarlardı basıp
alganda alardı korgop turgan sardarlardın bardıgı bagıngan ele. Al joonun tize
bügüşün kütüüçü. Kee biröönö keçirim kılsa, kee biröönün başın aluuçu. Birok, Fu
Şiñ başkaça jan bolup çıktı. Tize bügüünün orduna korgop jatkan şaarın örtkö
aloolontup anan özü uu içip ölüp kaldı.
Altan handıgının bir aydan aşuun küygön şaar-bazarları Çıñgızhanga Fu
Şiñdin ölümünçölük taasir bergen jok. Al Fu Şiñdin kanday abalda bolgonun
körbögön menen borbordun örttönüp jatkanınan toluk kabardar ele. Borbordun
aloolongon jalını mından murda örttölgön şaarlardın otunan özgöçö sıyaktandı.
Çıñgızhan Altan handıgı menen Suñ padışalıgının kişilerin aldına
çakırtıp alıp:
— Eliñerdin tarıhında tigi-i, Şiñga okşop uu içip je muuzdalıp ölgön kol
başçılar bolgon bele? — dep suradı.
— Belgilüü kişilerdin köbü özü biylep turgan şaarınan ayrılganda oşentişet,
— dep joop berişti alar.

Altan handıgın bagındıruu jarıyalaganda kol başçılardın özün özü öltürüp
aluu jorugu Çıñgızhanga özgöçö taasir kaltırbadı. Moñgoldordo mınday salt jok,
Çıñgızhan mınday kılıktı kabıldagısı kelbedi.
Borbordu basıp algan soñ, Çıñgızhan al şaarda tirüü kalgan askerler menen jay
bukaralardı tolugu menen şaardın çetine çogultuunu buyrup, bul tutkundarga
murdakıdan başka amal koldondu. Murda al bir şaardı basıp alsa, ayal bütköndün
baarın ordosuna çogultup aluuçu, bul sapar ayaldarın üylörünön kozgobodu.
Erkekterdin önörpozdorun gana ordogo keltirip, bularga suuk mamile kılıp, kelsekelbes jazalay berüünü toktotuu jönündö buyruk berdi. Duşmandık nietinen
kaytpagan bolso da, kıldat önör eelerin ordogo alıp kele berüünü ayrıkça
tapşırdı.
Çıñgızhan bul jumuştu elinin bedeldüü başçısı, bayagı tatar jetimi
İçgihudikke tapşırdı. Jer köñtörülüp ketse da, bılk etpegen, dalay erdik körsötüp
eldin alkoosuna tatıktuu bolgon İçgihudik Çıñgızhandın buyrugun çın dilinen
kabıldap, oşol ele künü borborgo attandı. Bir aydan kiyin Çıñgızhan, İçgihudik öz
mildetin kanaattanarlık atkargandıgın uktu. Türkün-türkün düynö-mülk, kolunan
köörü tögülgön önörpozdor borbordon Çıñgızhandın ordosun közdöy agıldı.
Bulardın içinde eginçiler, temirçiler, okumuştuular, kızmatçılar, sardarlar
menen askerler jana başka önörpozdor bar ele.
Çıñgızhan ordosuna keltirilgen önörpozdordu kayradan tekşertip, alardın
darametterin öz kulagı menen uktu. Urgaaçılar jamaatınan eç kim alıp
kelinbeptir. Alıp kelingen adamdar arasında öñü suuk bakşılar, közü alañdagan
tölgöçülör da bar eken.
— Bir da ayal alıp kelgen joksuñarbı? — dep suradı Çıñgızhan uşul jumuşka
jooptuu kişiden.
— Ayal ispettüüdön alıp kelbedik, — dep joop berdi al kişi. Çıñgızhan
İçgihudikti esine alıp, eriksizden külümsüröp koydu.
Bir künü ordogo alıp kelingenderdin içinde Altan handıgı ordosunun içkitışkı işterin başkaruuçu jardamçı vaziri — okumuştuu Ye Lü degen Kidandın
bar ekendigi Çıñgızhanga uguldu. Çıñgızhan daroo anı aldına çakırttı. Bir azdan
kiyin sakal-murutun koyö bergen, tepse temir üzgüdöy, narday jigit anın janına
jetip keldi. Jigittin janında turgandardın boyu anın iyninen gana kelet eken.
Erden erekçe tuulgan, kalıñ sakal-murut baskan bu alp jigit eç kanday seskenbey
kelbet tür menen turdu. Çıñgızhan:
— Kançaga keldiñ? — dep suradı andan.
— Jıyırma altı jaştamın, — dep joop berdi jigit. Ünü basıñkıraak çıksa da
sözü salmaktuu arı açık uguldu.
— Kidansıñbı?
— İ-i, kidanmın.
— Altan handıgına bagıngan eliñ emi öz aldınça el bolot. Men Altan handıgın
kulatıp, eliñdin öçün alıp berdim. Emi sen maga — moñgoldun hanına ırakmat
aytışıñ kerek go deym.
— Ata-bababızdan beri Altan handıgına kızmat iştep keldik. Anın üstünö, men
Altan handıgının vazirimin, oşon üçün Altan handıgının başına kün tüşüp
turganda menin kubanar jönüm jok, — dedi vazir Ye Lü. Anın taymanbay turup joop
bergendegi ünü Çıñgızhanga kadimkidey taasir etti.
— Kanday önörüñ bar?
— Astronomiya, Jagrapiya, Tarih, Esep, Tabıptık ilimi jana balgerlikten da
sabatım bar.
— Balgerlikti jakşı bilesiñbi?

— Jakşı ele bilem.
— Anday bolso, moñgol kök jaldarının boloçok tagdırı tuuraluu bal açıp berçi
maga.
— Moñgoldorgo açıla turgan bal alardın öz ıkması boyunça salınışı kerek.
Maga koydun dalısın alıp kelip bergile.
Vazir Ye Lünün talabı zamatta orundalıp, koydun dalısı alınıp kelip berildi.
Al eşikke çıgıp, taştan oçok jasap, dalını otko salıp, küygön dalıdan körüngön
jikterge köz çaptıra oturup:
— Tüştük-batış soguştun dobulbası kayradan kagılat. Handın kalıñ kolunun
Altın toosunan aşa turgan, kidandar 1 eline basıp kire turgan kezi jakındaptır.
Bul iş üç jıldan kiyin bolot — dedi balger.
— Aytkandarıñ kalp bolup kalsa kantesiñ? — dedi Çıñgızhan öjör jigitke
kadala karap. Vazir Çıñgızhanga tirmie karadı:
— Kalp çıgıp kalsa, süygön nerseñizdi bereyin, a tügül başımdı da kesip berem.
Vazir Ye Lünün aytkan sözdörü Çıñgızhanga ayabay jaktı. Aşkan bilimdüü mınday
kişini köp keziktirgen emes ele. Al oşol kündön baştap, Ye Lünü janınan çıkpas
şerigine aylanttı.
Çıñgızhandın bedeldüü kişileri Ye Lünü kızmatka aluuga karşı boluştu.
Çıñgızhan alardın sözün tıñşabadı. Birok, alar da Ye Lünün al-jayı anık emes,
degen şıltoo menen karşılık bildirişti.
— Mından murda kolgo tüşköndördün arasınan Jebeni tandap algan elem. Al
özümdü jana atımdı jaralagan duşmanım boluçu. Emi maga eç kanday zıyanı
tiybegen Altan handıgının jaş vazirin janıma turguzsam emne üçün bolbosun?
Munun men korkkuday eç nersesi jok öñdönöt. Bir kezde koluma tüşkön jaş jigitke
Jebe dep at koygomun. Emi, mınabu Ye Lünü «kara sakal» dep atamakçımın.
Kara sakalduu, uzun boyluu jigit oşol kündön baştap Çıñgızhandın janınan
orun aldı. Çıñgızhan borbordu bagındırıp jeñiş menen kelgen sardar Samuhını
Altan handıgının jañı borborun basıp aluuga on miñ asker menen attandırıp,
tañgıt elinen arı ötüü menen Hınan provintsiyasın bagındıruu mildetin jüktödü.
Noyabr ayında Samuhının kalıñ kolu Altan handıgın közdöy üçünçü jolu jortuulga
çıgıp, tañgıt elin aralay ötüp, Suñşan toosunun jalama zooluu ters joldorun basıp,
Hınan provintsiyasına jetti. Alar jañı borborgo jakındagan menen katuu çaalıgıp,
darmanı ketken jookerler çeçüüçü salgılaşta Altan handıgının kalıñ koluna
teñele albay argasız artka çeginişti.
Samuhı kayra-kayra kıyçalışka jolukkan soñ, murdakı kemtigin tolturgusu
kelgen Altan handıgının padışası tınçtık kelişimin tüzüü üçün Çıñgızhanga elçi
jiberdi. Çıñgızhan Burçu, Zelmeler öñdüü bedeldüü kişileri menen keñeş kurup,
Altan handıgının padışasına, Huañhı darıyasının tündük çölkömündögü jerlerdin
bardıgın moñgoldordun biyligine berüü, oşonu menen katar, padışalık atagın
küçünön kaltırıp, Hınan provintsiyasının başçısı boluunu kataal şart kılıp
koydu.
Altan handıgının elçisi eline kaytkan soñ, bul jönündö kabar kelgen jok. Altan
handıgının bul şarttı kabıl albasına közü jetken Çıñgızhan alardın joop
kaytarbaganına kıjırlangan jok.
1216-jıldın jaz aylarında Samuhı oñtoysuz abalda kalgan jookerlerin
çegindirip, Çıñgızhandın ordosuna keldi. Çıñgızhan Samuhı menen uçuraşıp,
jeñiliş sebepterin ukkan soñ:

Kidandar — Tuñgus-Manju tukumundagı uruu. Bular Kıtaydın tündügündö 937-jılı Liao degen
mamleket kurgan. 1115-jılına kelgende jürjüttör küçöp Liao mamleketin kulatıp Altan handıgın
kurgan.

— Samuhı, men saga emgek siñirüünün, namısıñdı kayra kolgo keltirüünün dagı
bir şartın jaratıp bereyin. Sen on miñ kol menen noyabrdın kıçıragan ayazınan
içirkenbey Hınanga çabuul jasa. Uygur elin tepçiy ötüp, kar jazdanıp, muz töşöngön
Suñşan toosunan aşıp, Hınanga jet da, jañı borboru Bianjiñdi basıp al, — dedi.
Samuhanın öñü buzula tüştü, antkeni, anın koluna murdakıdan bir ese köp jooker
koşulganı menen Bianjiñdi aldıñkı jol menen barıp aluu mümkün emes ele. Munu
Samuhı jakşı bilet. Birok, bul mildetti kabıldabaska anın argası da jok ele.
Uşundan kiyin, Samuhı koşuununan bir ese köp joo menen soguşuu üçün maşıga
baştaganın Çıñgızhan öz közü menen körüp turdu. Al tandalgan sardarlarına ötö
kıldat ele. Burçu, Zelme, Hasarlardın jaşı ulgaygan soñ, kan maydanda jürgön
Muhulay, Jebe, Subatay sıyaktuu sardarlardın orduna jıyırmanı aralagan
jaştardın bir tobun koyuuga tuura keldi, Samuhı oşolordun biri boluçu.
1216-jılı Çıñgızhan Huanjudan köçüp, baybiçesi Börtö turgan, enesi Ulundun
söögü koyulgan Burhan Haldun toosunun boorundagı konuşuna keldi. Bu 1211-jılı
martta soguşka attangan sardarlardın kindik kesip, kir juugan jerine beş jıldan
kiyin kaytışı ele.
Çıñgızhan jana anın sardarları 1214-jılı Altan handıgı menen kelişim
tüzgön soñ, Zagsuta kölünün jeeginde bir az ubakıt turuşkan. Emi sardarlarının
baarı jeñiş tuusun jelbirete ata konuşuna kelişti. Tek gana Liaoduñ, Liaoşi
sıyaktuu jerlerde soguşup jatkan Muhulay öñdüü sardarlar menen bagıngan borbordu
korgop jatkan koşuundar ele aldıñkı çepte kaldı. Çıñgızhan Altan handıgının
jañı borboru Bianjiñdi ala albasa da, Huañhı darıyasının tündük jagındagı
öñürlördü tügöl özünö karatıp aldı. Altan handıgının koşuundarı moñgol
sardarlarının kol başçılıgı astına kirdi.
Moñgol askerleri azır, 1211-jılı soguşka attangandagıdan taptakır özgörgön.
Azır anın kuramında Altan handıgının adamdarı, kidandar, Suñ padışalıgının
adamdarı bar. Bulardın bardıgı öz elderinin kural-jaragı menen kuraldangan, jat
el adamdarınan uyuşturulgan uşul koşuundun katarı on çakırımday jerge sozulgan
ele. Düynö-mülk toltura basılgan arabalar, kural-jarak artılgan at, töölörgö esep
jetpeyt. Kuldar menen kızmatçı ayaldar da koşuundan kalbay katar-katar
tizilişken.
Toguz uruu elden çogulgan moñgol askerleri Huanjudan attanıp, kumduu çöldü
basıp ötüp, Kerülen darıyasın jeektey jürüp, darıyanın jogorku agımın közdöy
bagıt algan ele. Bular basıp ötkön ayıl-aymaktardın bardıgı düñgürötö toy berip,
saltanat menen tosup alıp jattı.
Kalıñ kol jetken kezde Burhan Haldun toosunun tegeregi şañga bölöndü. Tugla
özönünün kumduu jılgaları menen Kerülen özönünün baş jagındagı öñürlör
askerlerge tolup, moñgol talaasında çoñ-çoñ şaarlar jer astınan çıga kalgansıp
köründü.
Jeñişti kuttuktoo toyu bütkül moñgol jerinde saltanat menen ötkörüldü.
Çıñgızhan takka olturgan soñ moñgoldor Altan handıgın jeñip, bir çoñ beldüü
mamleketke aylandı. Bayakı köçmön el önügüp, moñgol mamleketinin negizgi özögü
boldu. Burhan Haldun öñüründö san-sanaasız jayma düköndür açılıp, alban türdüü
buyumdar keñiri satıla baştadı, oşondoy ele, arak-şarap, azık-tülük düköndörü da
payda boldu. Jer-jerlerge Suñ padışalıgı, Altan handıgı, kidandar, tañgıttardın
ülgüsündögü aşkanalar salınıp, jılkı, töö, koy, eçki soodası kızıy baştadı. Altan
handıgının adamdarın kul-küñ, jalçı kılgan toptorgo başçılar dayındalıp,
Altan handıgı elinin kiyimin kiygen kız-jigitter köböydü.
Çıñgızhan too-taş arasında açılgan bul bazarlardı tügöl aralap çıktı. Janına
jalgız bir ele kişi eerçitip jürsö da, kırsık bolgon jok. Altan handıgı menen

salgılaşıp jatkanda bütündöy ayaldardın kolunda kalgan uşul köçmön elde
dürbölöñ da, uruş-çabış da bolboptur.
Too-taş bazarınan kızıktuu, saltanattuu jayıtı uzakka sozuldu, azık-tülük,
jemek-içmek mol boldu. Jumuşçulardan da jakşı kiyinip bul toygo katışuusuna
uruksat kılındı.
Çıñgızhan sardarları menen jookerlerin kıska möönöttük çaykaştarga jana
uzak jerlerdegi soguştarga katıştırıp, kurçutup turdu.
Ata konuşunan kuulgan merkitter Altay toosunun ortoñku örööndöründö kayradan
el bolup, uyuşup özü menen karmaşmakçı bolup jatkanın ukkanda, Çıñgızhandın
alardın mizin kaytaruudan başka amalı jok kaldı.
Meltiregen öñürlördökü taypalardı bagındırıp, bügünküdöy bekem negiz
ornotup algan Çıñgızhan merkitterdi tıptıypıl tukum kurut kılıp jiberüünü da
oylodu. Merkitterdin Çıñgızhanga bolgon öçü ötö küçtüü ele. Alar otolboy kalgan
çöpkö okşop, el körbögön kömüskö jerlerde tereñ tamır jayıp, karmaşar
kırdaalın kütüp jatışkan.
Jeñiş toyu ayaktap, on kün ötö elekte ele Çıñgızhan merkitterdi talkaloo
mildetin çoñ uulu Joçige tapşırdı.
Çıñgızhan Joçini aldına çakırıp alıp:
— Merkitterdin kaldık küçün joyup kel, — dedi.
— Kup, buyruguñuz boyunça attanamın, — dep Joçi atasın ıraazı kıldı.
Çıñgızhan merkitterge katışı bar mildetterdin bardıgın Joçige tapşırçu.
İçterindegi tabışmak mildet jüktögön Çıñgızhanga da, mildet kabıldagan Joçige
da tüşünüktüü ele.
Çıñgızhan merkitter esine tüşsö ele içinen sıza beret. Emne üçün mınday
bolorun özü da bilbeyt. Aytor, al kandaş bolup kalışı mümkün bolgon merkitterdin
bu jarık düynödö özü menen birge jaşoosun kaalabayt. Antkeni, bu taypa
Çıñgızhandın moñgoldordun Börtö Çonosu ekenin jokko çıgarışı mümkün da.
Bayakıda, merkitterdin Ulundu tartıp ketkendigi da özünün Moñgol Börtö Çonosu
degen atagına tak tüşürüp oturbaybı!
Çıñgızhan kezdeşken maselege Joçi da kezdeşti. Çıñgızhan: «Joçi, çınıgı kök
jal bolsoñ, kanıña kir juguzgandardın tukumun kurut. Eneñ Börtönü ala kaçıp, aga
körbögöndü körsötkön kişilerge kas boluunu bil!» degen sözdördü içinen kübüröp
jürüüçü.
Çıñgızhan özünün bul oyun Joçige tüşündürüünü ılayık körbödü. Al bul oyun
Joçinin kanday tüşünörün da bilbedi. Ata-bala eköönün kimisi bolbosun mınday
sözdü ayta alışpas ele. Murdakısındakıday ele Joçi özünün naarazılıgın közünön
gana bilgizdi.
Çıñgızhan Joçige jaş baatır Subataydı koştu. Joçi menen Subatay kalıñ kolun
çuburtup, Altay toosunan aştı. Bul saparkı soguş küzdün baş çeninde ayaktadı. Joçi
merkitterdin başçısının eki balasın özü menen koşo öltürüp, Tusha degen üçünçü
balasın tutkundadı. Bütkül merkit taypasınan japadan jalgız tirüü kalgan uşul
jigit ukmuştay mergen eken. Murdakı atkan jebesin kiyinki atkan jebesi menen
jerge tüşürböy sındırıp ülgürö alat eken. Anın uşunday özgöçö önörü bolgon üçün,
Joçi anı atası Çıñgızhandın aldına tirüü alıp keldi.
— Mobu Tusha soguş önörünö ötö çeber eken. Anın üstünö çınçıl, jigerdüü jan.
Munun çımın janın aman alıp kalsak, özüñüzgö jardamı tier beken dep oylodum, —
dedi Joçi.
— Munun tirüü jürüşünö bolboyt, daroo başın algıla! — dedi Çıñgızhan.
Joçi bir nerse deyin dep ıkıs berdi da, batına albay, Merkittin jaş sardarın
öz kolu menen öltürdü.

Oşol jılı noyabr ayının başında Bianjiñ şaarın basıp alasıñ, degen
jarlık boyunça, Samuhı on miñ asker menen Burhan Haldun toosunan dagı attandı.
Eki ay ötköndön kiyin Çıñgızhan Samuhının algaçkı kabarçısın kabıl aldı.
Oşondon tartıp Samuhıdan on kündö birden kabarçı kelip turdu. Çıñgızhan
Samuhının öz kert başı jönündö jarıtımduu kabar ala albasa da, jalpı koşuundun
abalın jonunan bilip turdu.
— Koşuun Tañgıt jerin tuurasınan kesip öttü.
— Koşuun Huañhı darıyasının jeegindegi Tuñguan şaarın bagındırdı.
— Koşuun Duju sıyaktuu beş şaardı basıp aldı.
— Koşuun Bianjiñ şaarının batış iregesine jakındadı.
— Oşondon kiyin Samuhıdan kabarçı kelbedi. Al emi, Samuhı bolso, kolunun
azdıgınan Bianjiñ şaarın kurçay albadı, bagındıra da albadı. Kolun Bianjiñden
oboçorook jerge jaygaştırıp, araketsiz jatıp kaldı. Çıñgızhan Samuhıga kabarçı
jiberip, anın al-abalına tüşündü. Bianjiñ şaarın basıp alam dep tobokelçilikke
barbaganına ıraazı bolup, anı maktadı. Samuhı bolso, basıp algan jerinen
kozgolboy jata berdi.
Uşundan bir jıl ötkön soñ 1217-jılı Muhulay Liaoşi, Liaodundun soguşun
ayaktap, Çıñgızhandın ordosuna maalımat bere keldi. Muhulaydın 1214-jılı
Zagsuta kölünön attangandan kiyin kayra kelişi uşul boluçu. Altan handıgı menen
soguş açkan 1211-jıldan kiyin Zagsuta Kölunün jeeginde turgan üç ayın esepke
albaganda, Muhulay dayıma kan keçip, Liaoşi menen Liaodundun köp jerlerin
basıp algan, askeri jana akimçilik jaktan özgöçö kayratkerge aylangan.
Çıñgızhan el başçıları menen vazirlerinin baarın çogultup, Muhulaydı
adattan tış saltanat menen tosup aldı. Siñirgen emgegin jogoru baalap, aga «Eldin
padışası» degen atak berdi. Oşondoy ele, ortoñku bagıt jookerlerinin baş kol
başçılıgına dayındadı. Jat jerlerde alıp barılgan neçen jıldık kırgınduu
soguş bul jaş sardardı kartañ tarttırıp, sürdüü keyipke kirgizgen eken. Anın çañtopurak baskan, karargan öñü moñgol böksösündö jürgön kezdegisinen taptakır başka
köründü.
Muhulay kelip on kün ötpöy ele mildetin atkaruuçu jerge jönödü. Anın
koşuununa dagı jıyırma üç miñ moñgol askerleri menen kidan, jürjüttördün
jookerlerinen uyuşturulgan tıñ küç koşuldu. Altan handıgının bir öñürünö gana
korgolop alıp, biyligi tarıp bara jatkan Altan handıgının eli da Muhulay
biylööçü uçu-kıyırsız jerdin bir bölügü bolup eseptelçü.
Dalay jıl soguşup, Altan handıgının köp jerin karatıp algan Çıñgızhan 1217jıldan 1218-jıldın jazına çeyin Burhan Haldun toosunun boorundagı ordosunda
boldu.
Moñgoldordun tiriçiliginde özgörüştör jüz berdi. Alar Altan handıgınan
üyröngön eginçilik önörü boyunça keñ meykindikterde dıñ jerlerdi açıp tündük
jakta eginçilik jana mal çarbaçılık menen alpuruşa baştadı. Kuduk kazuu
önörünön da paydalanıp, çeksiz meykindikterdi sugaruu işterin kolgo aldı.
Tüştük jaktın soodagerleri Çıñgızhan ordosuna tınımsız kattap turdu. Başka
kıyla elderden kelgen, atka, töögö düynö mülktörün artıp alıp, arı-beri kotoloşup
jürgön türdüü kişilerdi körgöndö Çıñgızhan ayabay kubandı jana ötö kızık kördü.
Asırese, tee batış jaktan sooda kılıp kelgenderdi jüktörün tüşürörü menen
ordosuna çakırtuu Çıñgızhandın adatına aylandı. Al bulardı çın nieti menen
tosup alıp, mal-mülkünö müldöm tiyişken jok.
İslam dinine işengen Horezimdik soodagerler Çıñgızhandın nazarın özgöçö
burdu. Alar da Altan handıgı menen soguş jürgüzgön kezderde moñgol jookerleri
bargan jerlerdin eç kaysınısında kezdeşpegen üy-mülktörü, sapattuu buyumdar,

maselen, aynek buyumdarı, kaş taştan jasalgan buyumdar, okaçaçılar, oşol eldin
akıl-zeeni eseptelgen kilemder jana başka nerseler ötö köp ele. Bul soodagerler
özdörü alıp kelgen buyumdarın moñgoldordun Altan handıgınan alıp kelgen torguntorko, pahta, kalem-kagaz, sıya, soot, sızma süröt jana bayırkı zamandan kalgan
murastar sıyaktuu nerseleri menen almaşıp jatıştı.
Çıñgızhan Horezimdik soodagerlerge kural-jarak jana diniy işterge kerektüü
baaluu zattardı buyurdu. Eç kanday karım-katışı jok bir elden uşul öñdüü
buyumdardı aluunun özü bir önör ele. Munu Çıñgızhandın süymönçügünö aylangan
okumuştuu kişisi Ye Lü atkarıp jürdü. Çıñgızhandın kamkorduguna bölöngön
karasakal, uzun boyluu jigit mamleketti başkaruu jagına zor salım koşup, köp akıl
iştetti.
Okumuştuu Ye Lü bilimge ayabay kumar ele. Anın bul kasietin Çıñgızhan katuu
jaktırdı. Altan handıgınan kelgen soodagerler al suragan suroolorgo joop bere
alışpay köp tamtıraşçu.
Çıñgızhan okumuştuu Ye Lüdön kanday kılganda moñgol mamleketin küçötüügö
bolo turgandıgı jönündö suray berüüçü. Okumuştuu bolso, bul maselege kaçan bolso
da: «Örkündögön madaniyattı jan dil menen korgoonu bilüü kerek!» degen bir ele
jooptu aytuuçu. Madaniyat menen askeri küçtün kaysınısına köñül bölüü zarıldıgı
jönündö eköönün köz karaşı eki başka ele.
— Altan handıgının padışaları sizdin askerleriñizden jeñilgeni menen
özdörünün örnöktüü madaniyatın saktap kaldı. Han ake, siz Altan handıgınan köp
ülgülördü alışıñız kerek. Altan handıgının adamdarına keñ peyil bolup, alardın
özüñüz üçün erki menen kızmat iştöösün kolgo keltirişiñiz kerek, — dedi
okumuştuu.
— Altan handıgı kançalık madaniyattuu bolgonu menen menin biyligimde
turbaybı?
— Han ake, siz özüñüzdün kanday biylep oturganıñızdı bilbeysiz. Muhulay
koşuunun çegindirip çıksa ele, al jerge sizdin biyligiñiz taptakır ötpöy kalat.
Askerdin küçü joonu jeñüügö gana jumşalat, birok biyliktin ordun basalbayt.
Özünün örnöktüü madaniyatı bolboy turup, moñgol başçıları menen askerleri Altan
handıgına biylik jürgüzö albayt. Anı deseñiz, ayagında, Altan handıgınan jeñilip,
anın biyligi astında kalışı da mümkün, — dep okumuştuu Çıñgızhandı ooz
açtırbayt.
Çıñgızhan sayasat jaktan bul jigitten jeñilip söz tabalbay kalsa da, açuulanıp
kabagın tüygön jok. Antmek tügül, kayra anın pikirin kabıl alıp, anı özünün
mamlekettik sayasatına katıştırıp jürdü.
Çıñgızhan biröönün sunuş-taklipteri, uluttuk boorukerlik je anın ukuk eesine
bolgon jalınuusu sebebinen emes, baaluulugu sebebinen kabıl alına turgandıgın
uşul okumuştuudan uktu. Oşentip, özgö elderdin diniy adattarın öz eline erkin
jalpılaştırıp, anı tıygandarga karşı çıktı. Oşondoy ele, moñgoldordun teñirge
sıyına turgan jörölgölüü ürp-adatın uluttuk özgöçölük iretinde saktap kalıp, anı
maktadı. Birok, bul salttı bürjügün uruusunan başka uruular içinde
jalpılaştıruunu jön körgön jok.
Çıñgızhan öz elinin bolottoy bekem tartibin kılçalık boşoñdotpodu. Ye Lünün
pikirin kabıl alıp, köçmön el içinde uurularga karşı turuu, kişi öltürüügö tıyuu
saluu jönündögü tarbiyanı küçöttü. Murda moñgoldor «Koy uurdaganıñ ölgönüñ!»
deşip, uuruluktan tıyılıp kelgen bolso, emi koy uurdoo özüñ üçün da, özgö üçün da
jaman iş dep bilip, anday joruktardan tıyıla turgan jañı adattı kalıptandırdı.
Jana al kalıñ jurtçuluktun jürögünön tereñ orun ala baştadı.

Birok, Çıñgızhandın uşul kidan jigitin taptakır esine albay taştap koygon
uçurları da boldu. Bul abal 1218-jıldın başında, anın bir katar askerleri tañgıt
eline çabuul jasoosu jönündö bergen buyrugunda tuñguç iret baykaldı. Çıñgızhan
tañgıt elin bagındıruunun jana al jerge asker turguzuunun maanisi zor dep
eseptedi. Oşon üçün, soguş eç kanday sebepsiz ele baştaldı. Moñgoldordun atçan
askerleri tañgıttardın borboruna çañdata bastırıp kirip, tañgıt padışasın
batıştakı Şiliañga kaçuuga argasız kıldı, oşentip Çıñgızhan tañgıt elinde küçtüü
asker turguzuu maksatına jetti.
Çıñgızhan uşul jolku soguştun aldında da, artında da Ye Lü menen körüşpödü.
Özü bardık akimçilik işteri menen keñeşip turuuçu bul okumuştuu menen
körüşüügö köñülü tartpadı. Oşentse da, Ye Lü bul üçün
Çıñgızhanga taarıngan jok, özü da mınday işterge aralaşkısı kelbedi.
Çıñgızhan tañgıt eline çabuul jasaganda, anda asker turguzup, ayıl oturgan uygur
elinde biraar okuya tuula kalsa, anı dürbölöñdüü abaldan oboçolontuunu maksat
kılgan boluçu. Ezelki ata joosu, özünön jeñilip kaçkan nayman taypasının
başçısı Külük han oşol kezde kidandardın handıgın biylep kalgan boluçu.
Çıñgızhan altı jıldan beri biylik başınan tüşpögön uşul handın eline çabuul
jasoogo bekindi. Birok, kidandar menen soguş jürgüzsö ayıl oturgan uygur elinin
(moñgoldordun oyu menen bolso da) alar menen birge ketüü mümkündügü köp boluçu.

SEGİZİNÇİ BÖLÜM

1218-jılı jayında Çıñgızhan Jebeni eki jüz miñ jookerdin sardarlıgına
dayındap, kidandar elin çabuuga attandırdı. Okumuştuu Ye Lü Çıñgızhan menen
algaç uçuraşkanda koydun dalısın karmap turup: «Tüştük-batışta soguştun
dobulbası kayra kagılat!» degen ele. Oşol söz emi çınga aylandı. Kidandarga
jasalgan çabuuldun maksatı Küçlüktün handıgın joyup, anın jerin karatıp aluu,
oşondoy ele madaniyatı önükkön Horezim eli menen dostuk alakasın ornotup, jan
jaktıluu barış-keliş jasoonu, alardan murda özdörü ugup körbögön kerektüü
nerselerdi alıp turuunu oylodu.
Jebe kidandar eline çabuul jasap kirişi menen ele, din erkindigin jarıyalap,
Küçlük zapkısın ötközüp kelgen musulmandardı azat kıldı. Musulmandar jerjerlerde Küçlükkö karşı kötörülüş çıgarıp, Jebeni koldop kubattadı. Jebe
Küçlüktün başı menen oljogo tüşkön miñ kulundu Çıñgızhanga tartuu kıldı.
Jebe kidandardı tınçıtuu jumuşun tez ele ayaktap, kumduu çöldü aylandıra
şaar salıp algan uşul döölötmön mamleketti üç gana aydın içinde moñgoldorgo
bagıntıp ülgürdü. Andan kiyin, moñgol koşuunu uşul öñürdü tirek kılıp, oñ jana
sol kanat bolup ekige bölündü. Muhulaydın koşuunu bir kanat, Jebenin koşuunu bir
kanat eseptelinip, duşman menen kanduu soguş jürgüzüp jattı. Çıñgızhan Jebenin
emgegin jogoru baaladı, oşonu menen birge, basıp algan jerlerine ötö kataal
bolbostuk jönündö jarlık tüşürdü.
Çıñgızhan kidandarga çabuul jasaganda köbünçö özünö beytaanış bolgon çoñ el
Horezim menen sooda-satık baylanışın ornotuunu közdögön boluçu. Uşul saparkı
soguşta al mol oljogo battı. Altan handıgında kezdeşpegen eginçilik önörlörü
moñgol jergesine akkan suuday kuyula baştadı. Moñgoldor ata-babasınan beri
ukpagan, körbögön jer-jemiş, kilem, mömö şarabı, türdüü-türdüü kol önör
buyumdarı kumduu çöldön moñgol böksösün közdöy kün-tünü menen agılıp jattı.
Çeksiz meykindiktin, kalıñ eldin biylööçüsünö aylangan Çıñgızhan Horezim
eline öz uruusundagı tuugandarınan tuñguç iret sooda-satıkka bara turgan adamdardı
belgiledi. Al tuugan, urugunan, öz uruusunan bolup, bularga dagı eki sardar koşup 450
kişilik öküldör tobun uyuşturdu. Toptogulardın köbü musulmandardan alındı.
Sooda öküldörü Çıñgızhandın ordosunan attanıp, Sır-Darıyanın tegeregindegi
Otrar şaarına jetkende uşul öñürdü korgop turgan Kayırkan Sultan alardı tügöl
tutkundap, mal-mülkün tartıp alıp, Horezim padışası Şah Muhammetke bulardı
moñgoldordun tıñçıları dep maalımdap, 450 kişinin bardıgının başın kesti.
Çıñgızhan munu ukkan soñ jakasın karmap, eç kanday mamile tüzö elek bul çoñ
elge ayabay açuulandı. Oşentip, andan dostuk degen nieti kastık menen almaşa ketti.
Horezim elinin abalın, salt-sanaasın Çıñgızhan da okumuştuu Ye Lü da, başka
bilimdüülör da bilüüçü emes. Anın öñçöy asıl buyumdardı gana çıgara ala turgan
musulman el ekenin soodagerlerden ukkanı bolboso, alardın mamlekettik tüzülüşü,
askeri küçü jagınan müldöm kabarsız ele. Çıñgızhan Horezim eline asker çıgaruu,
alardan kek aluu maselesi üstündö okumuştuu Ye Lü menen akıldaştı.
— Horezim mamleketi islam dini negizinde uyumdaşkan mamleket. Andakı
jumuray jurttun baarısı islam dinine işenet. Bolottoy bekem diniy işenimge
jana ıntımakka bagınışat. Moñgoldor alarga teñele albayt. Soodagerler alıp
kelgen buyumdarga karaganda al eldin madaniyatı örkündöp-önükkön boluşu mümkün.
Oşonduktan, azırınça alarga karşı asker çıgarbastık kerek, — dedi okumuştuu.
Çıñgızhan Hasar, Zelmeler menen akıldaştı ele, asker çıgaruunu alar da tuura
körbödü.

— Horezim askerlerinin tügöl temir soot kie turgandıgın ukkamın, — dedi
Hasar. — Al emi, bizdin askerleribiz teri soot kiet. Uşul eköönün kaysınısı mıktı
ekenine köz jetpeyt. Birok, jebebiz alardın sootunan ötpöstügü, soguş bizdin
oylogonubuzdan başkaça amal menen alıp barılışı da mümkün.
— Horezim eli telegeyi tegiz, kölömdüü el beken dep oyloym. Emne üçün deseñer,
Horezimden kelgen soodagerler ar uruu tilde süylöyt, ürp-adattarı da bir-birine
okşobogonsuyt. İslam dininin gana uyutkusunda bekem juurulgan el öñdönöt. Han ake,
men sizdin Moñgoldordu deñizge çöktürgüñüz kelbey turganına işenemin, — degen
sözdü Zelme ayttı.
Çıñgızhan başka sardarlar menen da keñeşti. Alar Horezim elinin tegi-jayı
belgisiz, korkunuçtuu diniy el dep eseptep, asker çıgaruunu tap-takır kubattaşkan
jok.
Çıñgızhan baarınan kiyin Joçini çakırttı. Joçi Çıñgızhandın aldına keleri
menen:
— Horezim eline attanuudan korkpoym, — dedi.
Çıñgızhan aga Horezim eline jortuul jasoo maselesi ali çeçilbegenin, jön gana
keñeşke çakırtkanın aytkanda:
— Moñgol kök jaldarı aşalbay turgan askar too, keçip ötö albagan dayra,
kapçıgay boluçu bele?! Kadırluu han ata, Joçini jana al baştagan kalıñ koldu
joltoosu küçtüü oşol maydanga jiberiñiz, — dedi Joçi.
Çıñgızhan Joçinin közünö tikie uzak karap: «Moñgoldun kök jalı dese
degiçelik ele ekensiñ!» dep içinen oylop süyündü.
— Horezim eli telegeyi tegiz, bir taypası talkalansa, dagı bir taypası irege
tartıp çıguuçu el deyt. Men senden jana sen baştagan koldon ayrılıp kalar
bekemin dep korkup jatkanım jok. Bütkül Moñgoldu oşol çalkıgan deñizge çögörüp
alar bekemin dep ubayımdap jatam, — dedi Çıñgızhan.
— Moñgol askerlerinin tagdırı anday bolboyt, kadırluu han ata, siz
kidandardı özüñüzgö karatıp algan soñ başka joonun bolbostugun küsödüñüz. Birok,
bizdin bürjügün uruubuz, ata-babalarıbız, özüñüzdün janıñızday körgön atañız —
uşulardın bardıgı özünün kas joosu menen ölgüçö karmaşıp öttü go. Bürjügün uruusu
oşol kas duşmanı menen alıp bargan kanduu çaykaştar natıyjasında gana saktalıp
turat. Kök jaldar joosuz bolboyt, joosu jok kök jal — kök jal dep eseptelbeyt!
Kidan Ye Lü öñdöngön selsayaktardın sözünö işenip, bizdi kidandardın çañında
kaptırıp jürböstügüñüzdü suranam. Andan körö Ye Lü menen oolaktaşıp, kas
jooñuzdan sak bolgonuñuz oñ. Moñgoldordun tiriçiligin ata-babalarıbız öñdüü
salgılaş arkıluu gana korgoşubuz kerek.
Joçinin moñgol «kök jaldarı» degen sözün içinen kaytalap, anın sözün unçukpay
oturup ukkan Çıñgızhan basıñkı ün menen süylödü:
— Teginde sen meni kök jal emes dep oyloysuñ. Horezim eline jasala turgan
jortuuldun ardager atagın saga bereyin, negizgi küç eseptelgen jookerlerim senin
söögüñdü attap alga çabuulday turgan bolsun!
Joçi ketken soñ Çıñgızhan sergiy tüştü. Tuñguç uulu Joçinin aytkandarın toluk
kabıl albasa da, anın sözdörü öçüp bara jatkan jigerin tutantıp ketken kasiettüü
nersedey bilindi.
Çıñgızhan baybiçesi Börtönün üyünö kelip, anın da keñeşin uktu. Çıñgızhandan
bir jaş uluu Börtö baybiçenin çaçı agarıp, tolup jatkan jıltır-jurtulga bölönüp
alganı menen kıymıl-araketi jıldan jılga kaşañdap, közünün nuru kete baştagan
boluçu.

Börtö baybiçe kiyinki tört-beş jıldan beri özünö tieşesi jok işterge
aralaşpay kalgan. Al Çıñgızhandın Horezim elin çabuu jönündögü sözünö
oylontkuday joop bere aldı:
— Padışam, asker çıgaruunu jön körsöñüz çıgara beriñiz, jön körbösöñüz
çıgarbay ele koyuñuz. Kiyinki jıldarda mınday işterdi öz oyuñuz boyunça gana bir
jagına karatıp kelbediñiz bele.
— Moñgol jookerlerinen çıgım bolboyt deş kıyın, kanday el bolbosun
salgılaşta kurmandar bolot.
— Napsiñiz nege mınça açılıp ketken, padışam? Kartaygan menden başka da
baybiçeñiz bar, e-e, degi...— dep katkıra küldü Börtö.
Bul sözdü ukkanda «e, bar» dedi içinen. Baybiçesi Börtönün emin-erkin bay
turmuşka da alımsınbay jatkanın baykadı.
Çıñgızhan mınday bir işti tüşünö albadı: al bir eldin tizginin karmap,
mansabı öskön soñ, baybiçesi Börtönün naarazılıgı toktoosuz jaap, kalıñday
bergen karga okşop, elge da biline baştagan. Çıñgızhan Börtönün üyünön ayabay
köñülsüz kayttı.
Al andan kiyin Kulandın üyünö keldi, akılın oşondo korutundulamak. Bul kezde
abıdan tolukşup, betinen nur taamp turgan Kulan suluunun jalpı kebetesinen
biylik eesinin erke kerbezdigi bilinip turgan ele.
— Padışam, üç miñ ayalga alımsınbay emi Horezimdin kızdarın pilge mingizip
alıp kelmekçisiz go, — dep kıt-kıt küldü Kulan.
Çıñgızhan Kulanga uçuraşkan sayın ayabay meerimge bölönüp, anın ıkılası
jürögün jılıtkanday bolo ketet. Birok, anın meerimine çın işene koyçu da emes.
Janınday körgön balası Külgündü Sorhınşarıga tapşırgandan beri Çıñgızhan
eköö al jönündö ooz açışkan emes. Birok, Kulandın jürögün jarıp çıkkan balasın
unutuşu mümkünbü?
Kulan Çıñgızhandın köp katın alganın açık jektep jürsö da, özünün abroyun
ketire turgan kılıkka müldö jolobodu. Al moñgol biylööçülörün özünön başka eç
kimdi ayabayt, dep bilet. Çıñgızhan Horezim eline çabuul jasoo jönündö
akıldaşkanda, Kulan elden başkaça oy aytıp, asker çıgaruunu çın peyili menen
kubattadı.
— Padışam, Horezim eline çabuul jasañız. Al Moñgol elinen alda kança bay,
alda kança önükkön mamleket. Bu saparkı soguştun tabılgaluu boloru sözsüz. Birok,
bul soguş kızıl kırgınduu bolot. Moñgoldordu tügöl attandırıñız, özüm da kan
maydanda siz menen birge jüröyün, — dep bir az basıla kaldı da sözün kayra uladı,
— uşul üydökü kerek-jaraktın baarın, asıl mülktörü menen kımbat-baaluu kiyimkeçekterdi, nazik koozduktardı tügöl alıp ketüüñüzdü ötünömün. Men kan maydanda,
jebeler uçup turgan jerde jürüp, özüñüzgö jardamçı, keñeşçi boloyun.
Kulan sözün ulantıp, dagı mına bulardı ayttı:
— Siz köp katın aldıñız, oşondo men sizge bir nerse dedimbi? Sizden jer-suu,
dünüyö-mülk suradımbı? Özüm oturgan üydökü dünüyö-mülktü eç kaçan da özümdükü
dep oylogon emesmin. Uşul üydün bosogosunan narı attasam ele, al dünüyö-mülk
meniki bolboy kalat. Padışam, meni kan maydanga eerçitip barıp, aytalbay jürgön
bir ooz sözümdü aytıp kaluuga şart tüzüp berseñiz eken...
— Senin aytalbay jürgön bir ooz sözüñ emne ele? — dep Çıñgızhan
jaktırbagansıy suradı.
— Anı ubaktısı kelgende aytaarmın, emne aytaarımdı oşol kezde teñirim
esime salar.
Çıñgızhan baybiçesi Börtönün, körör köz ayalı Kulandın jana çoñ uulu Joçinin
sözdörün ugup algan soñ, Horezim eline jortuulga attanuu çeçimine keldi.

Çıñgızhan bul çeçimge kelgeni menen anı tez ele işke aşıra albadı. Antkeni,
jortuul jasoogo karşı çıkkan Ye Lünün jana başka sardarlardın oyu menen
esepteşpey, kalıñ koldu iri elge çabuul jasoogo şaykeştirbey bolbodu.
Al jortuulga attanaarın eç kimge aytpadı. Bardık zeenin Horezim elinin alabalın bilüügö jumşadı. Moñgol böksösündögü ayıl-aymaktardı aralap, anda turgan
askerlerdin küçün çamaladı.
1218-jıldın soñunda Çıñgızhan öz uruusunun bilerman biylerinin jana kart
vazirlerinin başın koşup, Horezim eline çabuul jasoo maselesi jönündö tuñguç
iret keñeş ötkördü. Munusunun atı gana keñeş bolgonu menen, iş jüzündö öz oyun
makuldatıp aluu ele. Keñeş: Çıñgızhan jortuulda jürgön kezde inisi Temügöydü el
içindegi işterdi başkaruuga bekitti. Çıñgızhandın öz uruusundagılar, bilerman
biyler, kart vazirlerdin bardıgı soguşka attana turgan, ayaldardan jalgız gana
Kulan eerçip jürö turgan boldu. Okumuştuu Ye Lü da soguşka attanuu buyrugun aldı.
Çıñgızhan tañgıt elinen asker çıgarıp, soguş kezinde özünö jardamdaşuusun
talap kılıp, elçi jiberdi. Birok, tañgıt eli asker çıgaruudan baş tarttı.
Çıñgızhan tañgıttardın Horezim elin Moñgol mamleketinen küçtüü sanap, aga karşı
asker çıgaruudan korkup, soguştan jaa boyu kaçıp jatkanın tüşündü.
1219-jılı jaz kireri menen Çıñgızhan eki jüz miñ askerin alıp, Burhan Haldun
toosunun boorundagı konuşunan attandı. Bu tiş-tırmagına çeyin kuraldanıp, kara
jerdi solkuldatkan kalıñ kol ele. Kalıñ kol jadıragan jay aylarının orto
çeninde Altay toosunan aşıp ötüp, Ertiş darıyasının jeegine barıp örüü boldu.
Horezim elinin sır-sıpatın kanık bilbegen Çıñgızhan joo jerine jakındagan
sayın duşmandın şartın bilüünü oylonuşturup, jaydan küzgö çeyinki ubakıt
içinde jookerlerdi añçılıkka saldı. Çıñgızhan añçılık askerlerdi çıyraltat,
at-unaa jaratuuga, azık-tülük dayındoogo paydası köp dep karadı.
Bul mezgil içinde Çıñgızhan Horezim elinin içki jagdayın bilüügö ayrıkça
köñül burdu. Köp uluttan kuralgan Horezim elinin bir uruudan boluşu müldö mümkün
emestigin al Ertiştin boyunda jatkanda ele tüşünüp, jetken. Horezim moñgoldorgo
tatuu üçün tört jüz miñ asker jıynagan, birok uşunça samsıgan koşuunga kol
başçılık kılgıday jetkileñ sardarı jok ele. Muhamet Şah islam dindegilerdin
tizginin karmap turgan menen, al kalıñ kolgo kol başçılık kıla ala turgan kişi
emes ele. Tört jüz miñ asker uşul eldin melmildegen çeksiz öñürünün jerjerlerindegi ondogon şaarlarına jaygaştırılıptır. Alar şaardı korgoogo
mıktı bolgon menen moñgoldun tandalgan, nayzaker, talaa soguşuna takşalgan
jookerleri menen karmaşuuga darmansız sıyaktandı.
Koñur küzdün orto çeninde Çıñgızhan añçılıktı toktotup, Horezim elinin
tüştük-çıgış jagınan çabuul koyup kirüünü kapısınan jarıyaladı. Moñgol
jookerlerinin jürör jolunda, Tianşan toosunan baştalıp Aral deñizine kuyuluuçu
Sır-Darıya uzun belboodoy sozulup jatkan ele, anın boyloruna şaarlar salıngan.
Çıñgızhan koşuunun törtkö bölüp, çoñ uulu Joçini Sır Darıyasının tömönkü
agımına jiberdi, al birinçi bölük askerge kol başçılık kıldı. Ekinçi uulu
Çagatay menen üçünçü uulu Ügütöy ekinçi bölük askerge baş bolup, Sır-Darıyanın orto
agımındagı Otrar şaarın aluuga attandı. Alek, Seyktüy, Tahay sıyaktuu jaş
sardarlar üçünçü bölük askerlerdi başkaruuga jooptuu bolup, Sırdarıyanın jogorku
agımındagı örööndördü basıp aluu buyrugun aldı. Törtünçü bölük askerdi
Çıñgızhandın kenje uulu Tolu başkardı. Al Sır-Darıyanı ötüp, Horezim elinin
negizgi küçü jaygaşkan Bukar şaarın alışı kerek.
Çıñgızhan askerleri menen sardarlarına: «Bu saparkı soguş Horezim elinin
askerlerin joyup, biylik başında oturgan Muhammettin közün tazalaganga çeyin
ulantıla beret. Bagıngandarının janın koygula, karşılaşkandarın meyli al

asker bolsun je jay bukara bolsun baarın kırıp taştagıla!»— dep buyruk berdi. Al
bul soguştu moñgol ulutunun tiriçiligi menen tikeley katışı bar dep oylop,
bardık askeri küçün toluk attandırdı.
Altan handıgına çabuul jasar aldındagıday Çıñgızhan bul jolu da öz
uruulaştarın, bilerman biylerin, vazirlerin çakırıp, ölsök armanıbız jok,
deşip koştoşuu rasmiyatın ötkördü. Altan handıgına çabuul jasarda Çıñgızhan bu
rasmiyattı Burhan Haldun toosunun etegindegi özünün ordosunda ötkörgön bolso, al
bügün anı Ertiş darıyasınan on kündük alıstagı jat eldin çöldüü talaasına tigilgen
jolum üyündö ötkördü.
Çıñgızhan özü kaza bolso orduna tört uulunun kimisinin oturuuga tiyiştüü
ekenin uşul maarekede jarıyaladı. Munu askerlerinin sardarları jagınan alganda
özgöçö maanige ee jumuş ele. Çıñgızhan kenje uulu Tolunu ötö jakşı körörün eldin
baarı bilet. Moñgoldun saltında kenje balası murasker bolot. Oşonduktan
Çıñgızhandın dünüyö-mülkünö kenje uulu Tolu ee boluuga tiyiş. Birok,
Çıñgızhandın Tolunu jakşı körüşü eköönün ortosundagı jeke uşul baylanıştan
gana emes ele.
Uuldun kenjesi bolgon Tolunun er jüröktügü, soguştardagı erekçe talantı menen
emgegi Çıñgızhanga ayabay jaga turgan. Al soguş sayın atası Çıñgızhandın janında
jürüüçü. Çıñgızhan da kiçi uulun süröp turuunu unutçu emes. Balasınan kol başçılık
jana soguş jöndömün baykaganda aga ayabay kubanuuçu. Jıyırma eki jaşka çıgıp,
tolup turgan bu jaş sardardın tulkusunan kol başçıga ılayık tuuma jöndömün
bilinip turuşu bir jakşı körünüş ele.
Maarekege kelgender: Çıñgızhan öz orduna soguş sayın attın kaşkasınday
erekçe emgek siñirip kele jatkan çoñ uulu Joçini körsötör beken je özü janınday
körgön Tolunu aytaar beken. Kantse da uşul eköönün birin murasker kılar dep
bojomoldop turganda Çıñgızhan al eköönü emes Ügütöydü körsöttü.
Çıñgızhandın, üçünçü uulu Ügütöydün atı ugulganda, oturgan el öz kulaktarına
işenbey kalıştı. Birok, jañılış ukpagandıktarın tez ele bilişti.
— Joçi, sen kanday deysiñ süylöçü? — dedi Çıñgızhan.
Kuba jülün Joçi:
— Ügütöydü östürüüñüzgö eç kanday başkaça oyum jok. Men Çagatay, Tolu inilerim
menen başıbızdı koşup Ügütöy menen jakşı ötöbüz. Ügütöy sizdin muraskeriñiz
bolo alat, — dep kıska joop berdi.
— Çagatay senin oyuñ kanday, aytçı?
— Joçi aytkanday, sizdin közüñüz tirüü turganda aga-ini baarıbız özüñüzdü
koldoybuz. Andan kiyin Ügütöygö jardamçı bolobuz. Upasızdarın oñdurbaybız,
kaçkandardı karmap kelebiz. Ügütöy keñ peyil emespi, öskönü jön. Bütkül moñgolgo
kol başçılık kıla ala turgandıgı üçün, sizdin muraskeriñiz boluşu jolduu iş, —
dedi Çagatay.
Çagataydın sözü Joçinin sözünön alda kança mayda çıktı.
— Ee, Tolu, senin kanday oyuñ bar aytçı? — Çıñgızhan Toluga buruldu.
— Men özüñüz bekitken kişinin janında bolom. Unutup kalgan işterin esine
salıp, uktap kalsa oygotup, uraan çakırıp çepke attanganda süröönçü, külügünö kamçı
bolup, koşuunu menen birge jüröm. Alıska attansak artınan, jakında jürsö
janınan kalbaym, — dedi Tolu.
Çıñgızhan ıraazılıgın bildire başın iykedi da:
— Ügütöy, aytaarıñ barbı, bar bolso ayta ber, — dedi eñ akırında.
Ügütöy koynuna batpay turgan kubanıçın bildirbey basıñkı ün menen:

— Menin aytkanday sözüm jok. Özüñüzdün aytkanıñızdan çıkpaym. Tek kana,
ürüm-butaktarım jetesiz törölüp, tartımduu murasker bolo albay kalar bekemin
degen gana ubayım bar mende, — dedi.
Maareke dastorkonunda olturgandar Çıñgızhan menen anın tört uulunun sözdörün
ukkan soñ, Çıñgızhandın körsötkön kişisi ılayıktuu, Çıñgızhandan kiyin bütkül
Moñgoldun tizginin karmoogo Ügütöydön ılayıktuu kişi jok, dep sanaştı.
Ügütöy kalgan üç aga-inisindey jeñil emes, ötö salmaktuu, momun, keñ peyil,
jumuşka saramjalduu, içine aramdık katpagan adal münöz, özgöçö közgö
çaldıkpaganı menen bet algan işin orundabay tınbagan azamat ele. Degi handın
muraskeri boluuga abıdan ılayıktuu boluçu.
Dastorkondo oturgandardın başka oyu jok ekenin baykagan Ügütöy:
— Bizdin ata konuşubuz darıya-özöndörü, körktüü jayıttarı mol çeksiz
meykindik emespi. Joçi, Çagatay, Tolu — üçöönö bölüp bergidey jer tabılat, —
dedi.
Joçinin kuba jülün kebetesi köpkö çeyin Çıñgızhandın köz aldınan ketpedi.
Joçi moñgoldun aytıluu baatırı ele. Anın kayrattuuluguna, ajaldan taymanbagan
erdigine Çıñgızhandın özü da tañ kalıçu. Mamlekettin iri jumuştarın bir jaktı
kıluu jagında andan ötkön mıktı kişi jok ele. Çıñgızhan Joçi menen Ügütöydün
kaysınısın özünö murasker kıluu maselesi üstündö köp oylondu, akırı Ügütöydü
körsöttü. Eköönün kimisin körsötüü maselesinde çielenişken tataal işter da jok
emes ele. Çıñgızhan Joçinin öñünün buzula tüşörün bilip turgan.
Çıñgızhan boloçoktogu kızıl kırgın aldında dastorkondo oturgandar menen
şarap çöyçögün kötörüştü. Bul başkalar üçün müldö başkaça maanide boldu.
Çıñgızhan Joçinin upaasızdık kılbastıgına işenüü kıyın dep oylogon. Bul özü
çielenişken bir masele. Eger oşondoy bolgon kündö da, anın tañ kalarlık eç
nersesi jok iş. Birok, Çıñgızhan munu ötö maanilüü işter katarına koygon jok. Al
Joçige tikie karap:
— Bürjügün Joçi, senin kök jal ekeniñe ali köz jetken jok, men da
oşondoymun. Ekööbüz teñ talpına bereli. Azap-tozoktuu, kıyın-kıstalañ joldordu
basıp ilgeriley ber, sansız kızıl kırgın soguştarın sal, soguş sayın jeñişke
jet. Menin da oşondoy kılbastıgım mümkün emes. Senin dañktuu moñgoldun kök
jalı ekeniñ ıras bolso, özüñö kerektüü jer-suunu öz küçüñ menen tap, — dedi. Andan
kiyin aldına jakındap kelgen Joçi menen çöyçök tiyiştirip, Sır-Darıyanın
tömönkü agımında uuluu keskeldirik köp deyt, abaylaarsıñ, — dedi.
Joçi atasının betine üñülüp:
— Ata özüñüzgö da sak boluñuz, — dedi aytar sözün açıkka çıgarıp.
Moñgoldun tört bölük koşuunu Sır-Darıyanın jeegine jetkende Joçinin
koşuunu Jent şaarın közdöy bagıt aldı. Çagatay menen Ügütöydün koşuunu Otrar
şaarın kurçadı, Alek, Seyketüy, Tahaylardın koşuunu Benakent şaarına tike
jönödü.
Çıñgızhan menen anın kenjetayı Tolu baştagan negizgi koşuun aldı menen SırDarıyanın jeeginde ayaldap, aldıñkı çepterden kabar algan soñ, daroo SırDarıyadan ötüp, murdakı plan boyunça Horezim elinin uyutkusu eseptelgen Bukar
şaarın közdöy bet aldı. Bul koşuun Bukar şaarın közdöy ilgerilegende,
duşmandın negizgi koşuunu menen Sır-Darıyanın boyundagı şaarlardın
baylanışı üzülüp kaldı.
Çıñgızhan kumduu talaalar menen kırkalarda bir ayga juuk ayaldap algan soñ,
Sernok korgonuna jakındaganında korgongo elçi jiberdi.
— Biz kudaydın balasıbız, islam dinin urmattaybız, koldop kubattaybız. Oşon
üçün, Moñgol hanının amiri boyunça silerdi kutkarganı keldik. Moñgoldun kalıñ

jookerleri bosogoñordo turat. Karşılık kılsañar korgonuñardın külü kökkö
sapırılat, bagınsañar mal-janıñar aman kalat, — dedi bargan elçi.
Mından kiyin Çıñgızhan eldi korgondon tügöl kuup çıgıp, jaştarın askerlikke
alıp, başkaların üylörünö ketirdi. Korgondu üç kün tonop, asıl düynö-mülktörün
askerlerine çogultturup aldı. Moñgol askerleri sepilderin talkalagan soñ, Nur
şaarına tike jönödü. Çıñgızhan bir ayga jakın sapar tartıp, Nur şaarına
jeekteri menen ele şaar darbazasın açtırıp, elin kuup çıgarıp, bir kança kün-tün
tonoo alıp bardı.
Çıñgızhan şaar elin kırıp-joyuunu tıysa da, düynö-mülktörün tonoonu tıygan
jok. Al moñgol elinin turmuş-tiriçiligin jakşırtuu, askerlerinin azık-tülügün
kamdoo üçün jeñilgenderdin mal-mülkün tonop aluu maksatka ılayık kelet, dep
karadı.
Moñgol atçandarı 1220-jıldın köktömün özdörü meelegen Bukar şaarına
baruuçu joldo ötközüp, yanvar ayının orto çeninde Bukarga jakındap, AmuDarıyanın jeegine jaygaşıştı. Çıñgızhan suusu mol, çöbü çüygün keñ talaaga
tutaşkan uşul örööndö askerlerin jakşılap tınıktırıp algan soñ gana şaardı
kurçoogo kirişti. Birok, şaardı korgogon jıyırma miñ asker bagınıp berbey,
salgılaş dalay küngö sozuldu. Bir künü tün içinde şaardı korgop jatkan askerler
şaardın darbazasın açıp, moñgol askerlerinin çebin jara Amu-Darıyanı közdöy
kaçtı. Çıñgızhan alardı Amu-Darıyanın jeegine çeyin saya kuup, biröönü da tirüü
kutkarbay tügöl kırıp taştadı. Amu özönünün say-salaalarında ölüktör korum boldu.
Darıya suusu kan bolup aktı. Çıñgızhan koşuundarı bul tegerekte koldorun kanga
juup, murunkudan beş beter esirip ketişti.
Çıñgızhan ertesi şaarga kirdi. Köçö-köçölördö düköndör menen meçitter köp
eken. Şaar bay şaar keyiptenet. Köçölördö ar kıl adamdar bıtmırday kaynayt.
Şaarda ali bagınbagan tört jüz asker kalgan ele. Çıñgızhan şaardan kayra çıgarı
menen ele şaarga çabuul jasoogo buyruk berdi. Şaar içindegi kamaldarda
kuraldangan jay bukaralar da sansız eken.
Moñgol jookerleri tört jüz askerdi jok kıluu üçün on eki kün soguşup, oor
çıgımga uçuradı. Şaardan kuup çıgarılgan turgundardın köbü kırıldı. Akırında,
moñgol askerleri şaardı oçogor menen atkılap jatıp arañ aldı.
Şaardı algan soñ, Çıñgızhan şaar elinin kiyim-keçeginen başka nerselerinin
bardıgın tügöl şıpırıp alıp bolgon soñ gana şaardan kuup çıgardı. Andan arı
moñgol askerleri şaardı aralay kirip öz erkinçe taloon jasay baştadı. Jarlıkka
kayçılık kılıp şaarda jaşırınıp jürgöndördün da biri tirüü kalgan jok.
Çıñgızhan şaar sırtına jıynalgan turgundardın arasındagı ayaldardın baarısın
askerlerine bölüştürüp berdi ele, talamandın tal tüşündö zorduktoogo kirip
ketişti. Erkekteri katıp jürgön baaluu buyumdarın tapşırıp berişip, askeri
işterge çegildi.
Çıñgızhan şaardan attanarında tirüü jan kalbagan uşul şaardın külün kökkö
sapıruunu buyurup, özünö karşılık kılgan şaarlardın bardıgı teñ uşul kündü körö
turganın jarıyaladı.
Bukar şaarı uşundayça örtkö aylanıp jatkan uçurda Çıñgızhan mından çoñ
Samarkan şaarın közdöy bet aldı. Bular beş kün jol jürdü. Uşul kezde moñgol
askerleri koldorun kıpkızıl kan menen juup, közünön jalın atkan jırtkıç aybanga
okşop kalışkan ele. Alardın kataal tartipke bagınıp, katar tizilip baskanı gana
jırtkıçtardan ayırmalap turdu. Ayluu tündörü jol jürgöndö kalıñ koldun
kölökösü kumduu talaada badıraya tüşöt. Bukar şaarınan askerlikke alıngan kök köz
kişiler çöldögü jortuulga çıday alışpay, baştarı aylanıp, esi oop jıgıla
berişti. Alardın başı oşol jıgılgan jerinde kesilip jattı.

Çöldüü een talaanı, too-taştardı arttarına kaltırıp jortuulga çıkkan askerler
oyduñdun orto çeninde jatkan Samarkan şaarının karaanın bir neçe kündön kiyin
arañ körüştü. Samarkan şaarı araanı açılgan Moñgol askerlerine düynödö jok
şaarday tuyuldu. Şaar tegeregi tukabaday kulpurup, japjaşıl tokoy menen çümkölüp
turdu. Şaardı aylanıp akkan Sogdı darıyasının jeekterine mömö-jemiş baktarı
öskön. Taş kirpiçten kalıñ jana biyik salıngan şaar sepili, körköm talaanın
ortosuna jaygaşkan uşul şaardı moñgol askerlerine berbeçüdöy köründü.
Çıñgızhan Samarkanga bagıt alganda Bukar menen Samarkandın ortosundagı eki
şaarga eki bölük koşuun jönötkön boluçu. Sogdı darıyasının boyuna kelgen negizgi
koşuunga tigi eki şaardın alıngandıgı jönündö kabar kelip jetti.
Samarkan şaarın kırk miñ asker korgop turgan, bularga Horezimdik tandalgan
sardarlar kol başçılık kılıp jatkan ele. Çıñgızhan daroo çabuul jasabay, Sogdı
darıyasının jeeginde askerlerin maşıktıra baştadı. Al Sogdı darıyasının
jeeginde jatkan kezde, Sır-Darıyanın boyundagı şaarlardı bagındıruuga ketken
üçünçü koşuun öz mildetterin orundap bolup, uşul negizgi koşuunga kelip
koşuluştu. Joçinin koşuunu baarıdan murda jetti. Joçi soguşka attangan jarım
jıl içinde Çıganak şaarın alıp, anın tegeregindegi uç şaardı oyrondop, malmülkün tonogon. Jent şaarın bagındırıp, Sır-Darıyanın tömönkü agımındagı keñ
örööndördü özünö bagındırgan boluçu. Bu saparkı soguşta al karşılık
kılgandardın kanın suuday agızıp, tukumun tuzday kuruttu. Asırese, Çıganak
şaarının turgundarın çöp çapkanday jaykadı.
Joçinin koşuundarının kelip koşulganına on kün tolgon kezde Çıñgızhandın
elçileri öltürülgön, uşul soguştun çıgışına sebepçi bolgon Otrar şaarın basıp
aluuga ketken Çagatay menen Ügütöydün koşuunu kaytıp kelişti, Moñgol askerleri
bul şaardı beş ay salgılaşıp arañ aldı. Şaardın çordonduu köçölörün ayga
sozulgan kırılışuulardan kiyin gana bagındırıp jatıştı. Bular g aar elinin teñ
jarımın kırıp taştap, teñ jarımın şaar başçısı Kayırkan Sultanga koşup
Samarkanga jetkirdi. Çıñgızhan Kayırkan Sultan menen körüşpöy ele, anı öltürüp
saluunu buyurdu. Kolu-butu baylanuu turgan Kayırkan kazanda balkıp erip jatkan
kümüştü körüp, janındagı askerden:
— Munu emne kılasıñar? — dep suraganda, al asker:
— Munu senin oozu-murduña, kulagıña kuyabız! — dep joop berdi. Kayırkan
Sultan oşol aytılgan çara menen öltürüldü.
Dagı on kün ötköndön kiyin, üç jaş sardardın kol başçılıgındagı koşuundar
da keldi. Bulardın bardık askerleri beş miñden aşpasa da, bir kılka er jürök
baatırlardan ele. Alar baçım arakettenip, aldı menen Benakent şaarın alıp,
turgundarın şaardan kuup çıgıp, askerlerin tıptıypıl joydu. Andan kiyin SırDarıyanın orto agımındagı korgonu bekem Hojent şaarına jetip, şaardın korgooçu
sardarı Temir Malik menen uzak salgılaştı. Ayagında duşmandın kayıktarına
tüşüp alıp, şaardı basıp kaldı. Bulardın tolboy kalgan öksügü Temir Malikti
karmay albay koygondugu boldu.
Tuş-tuşka attangan koşuun, tutkundagandarın aydap, oljogo algan mülktörün
artınıp-tartınıp birotolo çoguluştu. Sogdı darıyasının boyuna ar kıl ulut
askerleri toptoldu. Bul düynödö uşunça köp ulut bar ekenin moñgol jookerleri
oşondo gana bildi.
Üç bölük asker tügöl çogulup, baştarın koşkon soñ, Çıñgızhan Samarkandı koyö
turup, Amu-Darıyanın arkı jeeginde jaşırınıp jürgön Horezim padışası Şah
Muhammetti sogonçoktoy kubaloo üçün eki bölük askerdi attandırdı. Anın biri
Jebeniki, dagı biri Subataydın jookerleri ele.
Çıñgızhan eñ işenimdüü bul eki sardarına:

— Ekööñdün koşuunuñ kudum ele eki jakka atılgan jebege okşoş ilgerilegidey
bolsun. Birok, silerdin maksatıñar bir gana — Muhammettin askerlerin kuup sokku
urup, anı tıptıypıl kıluu! Zor koşuunga kezigip kalsañar ar kimiñer öz aldıñarça
soguşpay kabarlaşıp iş kılgıla. Joo çeginse alarga tınç algıday orun kaltırbay
sokkula. Özdörü bagıngan şaar turgundarı menen askerlerge tiyişpey, karşılık
kılgandarın taptap ötkülö! — dep buyruk berdi. Bul eki koşuun oşol ele künü Sogdı
darıyasının boyunan attanıp, Samarkandan bir çakırımday alıstagan soñ, eki jakka
katar atılgan jebedey, bölünö jönöştü.
Samarkan bagıtındagı çabuul mart ayının ayagında baştaldı. Çıñgızhan kiyin
uyuşturulgan ar kıl ulut askerlerin çabuuldun aldıñkı sabına salıp, moñgol jöö
askerlerin alardın artınan koydu. Horezim koşuunu şaardın bekem korgonuna
tayanıp, karşılık körsötüp kirdi. Şaardagı askerlerdin köbü türki tilde süylögön
kañlılar jana parstar boluçu. Kırgınduu soguş jeti küngö ulanıp, Çıñgızhan içki
şaardı tolugu menen basıp aldı. Bagıngan kañlılardı şaardın sırtına çogultup,
içki şaardın tört jagınan birdey ört koyö berdi. Karşılık körsötkön miñge jakın
parsı askerlerinin baarının başın aldı.
Baş alaman kırgın soguş barışında Samarkan turgundarının köbü at tuyagına
taptaldı, bagıngan otuz miñ kañlı askerleri menen el da tügöl kırıldı.
Samarkan şaarın örttöö Çıñgızhandın özünö da dülöy kişinin işindey
bilindi. Aloolongon ört jalını karañgı tündü jarık aalamga aylantıp, buluñburçtardan çıkkan ızı-çuu anın mazesin ala berdi. Tañ supa salaar kezde şaar
çetindegi sereçege çıkkan Çıñgızhan kör oozunan aman kalgandar bir jerge çogulup
jatkanın baykadı. Bular otuz miñdey önörpoz, iñdey tutkun, azın-oolak ayal jana
jıyırma çaktı pil boluçu.
Çıñgızhan Samarkandı örttöp jibergen soñ, Samarkan menen Nesip arının
ortosundagı öñürgö konuş kotorup, jaydı oşol jerde ötkördü. Bul jer askerlerdi
tınıktıruuga da, at-unaanı semirtüügö da ötö ıñgayluu eken. Çıñgızhan küzündö
baştala turgan soguşka oydokuday dayardanıp aluu üçün bul jerge köçüp kelgen
boluçu.
Uşundayça, Amu-Darıyanın tündük jagındagı jerlerdin bardıgı Çıñgızhandın
karamagına öttü. Çıñgızhan soguştuk sayasattarın belgilöödön tış moñgol
askerlerinin jay bukaranı azapka salbastıgı, mal-mülkün bulap talabastıgı
jönündö da ayrım sayasat çıgardı. Oşentip, kolun kanga juugan, ayaldardın
namısına tiygen, talap-tonogon askerler zulumdugunan tıyılıp, albarstıdan adamga
aylandı. Künü keçöö ele, adam kanına boyölgon öñürlör kayra jandanıp, oyroñdolgon
şaarlar az bolso da kıymılga kelip, een kalgan üylörgö kişiler kirip, tiriçilik
jürö baştagansıdı.
Çıñgızhan bul şaarlardı başkaruuga sardarların belgilep, alardın
karamagına musulmandardan jardamçılardı dayındadı. Başkaruu oñtoysuz bolgon
jerlerge asker turguzdu. Kalıñ koldun barış kelişine ıñgayluu bolsun üçün çoñçoñ şaarlar aralıgında jol saldırdı. Sır-Darıya menen Amu-Darıyasının
aralagındagı meykin örööndördö, jayıttarda, çöldördö moñgol askerleri kamçı
üyürgön kımkuut el emgek kılıp jatıştı.
Oşol kezde Jebe menen Subataydın kol başçılıgındagı eki bölüktün
kabarçıları birinin artınan biri kelip jetti.
Bul eki bölük karşılık körsötpögön Balh şaarının turgundarın aman kaltırıp,
karşılık kılgan Jaba şaarının turgundarın tügöl kırıp taştaptır. Horezimdin
içki jagındagı Nişapur şaarına bara turgan joldogu şaarlardı artı-artınan
bagındırdı. Karşılık kılbagandardın konuşun soo kaltırıp,
karşılaşkandardın konuşun tarpka aylanttı. İyun ayının başında moñgol

jookerleri Nişapurga soguşsuz ele kirdi. Bul eki bölük Muhametti saya kuup
Nişapurdan Kaspiy deñizinin boyundagı şaarçalarga bet algan soñ, Muhammet kabar
oçorsuz jogoldu. Kantse da, Muhammettin askerlerin tabuu mildeti uşul eki bölükkö
jüktöldü.
At — kölüktü irdenteer jay ayı ötüp, Muhammettin uulu Jalaliddindin Horezim
borboru Ürgönç tegereginde jürgönün ukkan Çıñgızhan Joçi, Çagatay, Ügütöylördü
kalıñ kol menen attandırıp, oşol şaardı aluuga buyurdu.
Ürgönç şaarı Amu-Darıyanın Aral deñizine kuyar jeegine jaygaşkan çoñ şaar
ele. Moñgol askerleri darıyanın şaarga tutaşkan jerinen basıp kirmek bolup
tırmıştı. Birok, üç miñ askerinen ajırap kayra çegindi. Şaar sepilinin
mıktılıgı, şaardı korgooçulardın baatırdık araketi sebebinen, moñgol
askerleri şaardı altı ay kurçap jatıp ala albadı. Almak tügül kurçoonu kıskan
sayın ayabay çıgımga uçurap jattı.
Oşonçoluk köp asker kırılgança karmaşsa da, soguşta jeñişke jete
albaganının sebebin, çoñ uulu Joçi menen ekinçi uulu Çagataydın birdigi
joktugunan bolup jatkanın sezgen Çıñgızhan koşuundun kol başçılık biyligin
Ügütöygö berüünü ılayık kördü. Ügütöy atası Çıñgızhandın talabı boyunça eki agasın
jaraştırıp keñeşip iş alıp baruunu ayttı da, Horezimdin borboruna çabuulga
öttü. Şaardakılar küçtüü karşılık körsötüp, birer çakan ayanttı aluu üçün da
ayabaganday küç jumşap, ölük too-too bolup üyüldü. Akırı, moñgol askerleri 1221jıldın aprel ayında gana Ürgönç şaarın bagındıra aldı. Turgun el menen
askerler arasındagı jüz miñ kol önörçülördü koşuunga kabıldap, başkalarının
bardıgın taptakır kırıp taştadı. Elüü miñdey moñgol askerlerinin ar biri jat
eldin jıyırma tört adamına karşı salgılaşıp, ayabay karaljıp, kanga boyölo
çıktı.
Kanduu kırgın ayaktagan soñ, moñgol askerleri Amu-Darıyanın tosmosun buzup,
üyülgön ölük menen üylördü, mal-mülktün, jabdıktardın bardıgına kan jabışıp
kalgandıktan alarga moñgol askerlerinin köönü çappadı. Alar uşunçalık kırgınduu
soguş alıp barganı menen er jürök kol başçı Jalaliddindi kolgo tüşürö albadı.
Çıñgızhan Ürgönçtün alıngandıgı jönündögü kabardı ukkan soñ Amu-Darıyanın
jeegindegi jayıtka köçtü. Çagatay menen Ügütöy jarım jıldan kiyin ordogo keldi.
Joçi bolso Ürgönç şaarın algan soñ, eki inisinen bölünüp, Sır-Darıyanın
tündügündögü jerlerdi bagındıruuga ketti. Al bul jolu Çıñgızhandın buyrugusuz ele
ketti. Çıñgızhan bul kabardı Çagatay menen Ügütöydön ukkan soñ, açuudan jarılıp
kete jazdadı. Birok, özgöçö araket da koldongon jok. Bul jönündö başka söz da
aytkan jok. Joçinin buyruksuz ketkeni kata bolgon menen, bul mildetti al atkarbasa,
dagı biri atkaruuga tuura keler ele. Uşul sebeptüü Çıñgızhandın açuusu bat ele
taradı.
Çıñgızhan kiçüü uulu Tolunu Jalaliddindi karmap kelüügö buyrup, ar uluttun
kuralıp, eselep köböygön koşuunun oşol çöyrödö dem aldırıp, iretke sala
baştadı.
Jay ayaktagan soñ, Çıñgızhan Amu-Darıyanın tündük jagındagı şaarlarga çabuul
jasap, bir kıyla şaarlardı algan soñ, ordosun Amu-Darıyanın kuymasına köçürdü.
Tolu Jalaliddindi saya kuup jürüp, joldo katar neçen şaarlardı bagındırgan
bolso da, Jalaliddindin özün kolgo tüşürö albadı. Ulun baybiçenin kolunda öskön
İçgihudik Pirvanda Jalaliddinden jeñilip kaldı. Bul moñgol askerlerinin soguş
baştalgandan berki eñ zor jeñilişi ele. Kol astındagı koşuununun köbünön
ayrılgan İçgihudik Çıñgızhandın aldına kelip, jeñiliş jazasın küttü, Çıñgızhan
aga süylögöndün orduna:

— İçgihudigim, sen öñköy jeñişke gana attanıp kalıp, ayrıkça tataal japamaşakattuu jagdaylardı ali başıñan ötkörö eleksiñ. Bul iretki jeñilişten
tajrıyba, sabak alsañ gana boldu, — dep akıl ayttı. Bul anın İçgihudikti korgogonu
bolboston, anı tarbiyalagan enesi Ulundu sıylaganı ele.
İçgihudik jeñilgenden köp ötpöy ele, Çıñgızhan oşol jıldın fevralında
Kaspi deñizinin bir aralına kaçıp bargan Muhammettin oorup kaza bolgonun uktu.
Muhammetti kuup ketken Jebe menen Subatay jañı mildet kabıldoo jana andan arı
jortuul jasoo üçün Çıñgızhanga kabarçı jiberip, jol-jobo suradı. Alar kalıñ
koşuunun Kavkaz toosunan arı aşırmakçı ele.
Çıñgızhan moñgoldun bul eki çıgaan sardarının, jibergen jol-jobosu jetkiçe
kalıñ koldu Kara deñiz menen Kaspiy deñizinin aralıgındagı örööndörgö jetip
kaların oylogon emes. Kayra ketken kabarçının alardı kuup jeterine da közü
jetpedi.
Çıñgızhan alardı algaç jönötköndö aytkan «eki jakka atılgan jebege okşoş
ilgerlegile» degen sözün ali unuta elek boluçu. Eki jakka atılgan jebenin jerge
tüşküçö meykindikti kak jarıp ötörü sözsüz. Çıñgızhan Joçinin kılıgına ayabay
açuulanganı menen, Joçi öñdüü ele buyruksuz jortuul jasagan Jebe menen Subatayga
kabagın çıtıp da koygon jok, jaktırbagan ıray da bildirbedi.
Kış tüşördün aldında Çıñgızhan Jalaliddindin Keşmir öñürünö keliptir
degen kabardı ugup, Keşmirge özü attandı. Al joldo katar kezikken şaarlardı birbirlep bagındırıp, murdakı adatı boyunça karşılaşpaganın tirüü kaltırıp,
karşılaşkan şaarlardın bardıgın oyrondop jürüp oturdu. Bul saparkı soguş da
azaptuu soguş boldu. Moñgol jookerleri tündük jaktagı İndikuş toosunan aşıp,
Bamyan şaarın kurçoogo aldı. Oşol uruşta Çagataydın bir balası okko uçtu.
Neberesin janınday körüüçü Çıñgızhan Bamyan şaarının oyronun çıgaruu jönündö
buyruk jarıyalap:
— Munun taş-talkanın çıgarıp, topuragın sapırgıla! Şaarda karaygan jıgaç,
kılaygan çöp kalbasın! Uşul şaardı jüz jılga çeyin adam izi tüşpös kılıp
tıngıla! — dedi.
Çıñgızhan şaardı tonoogo tıyım salıp şaar alınarı menen kıbıragan ele
jandın baarın öltürüp, şaardı jer betinen birotolo jok kılıp taştadı.
Balasının ölümünön kabar-oçorsuz jürgön Çagatay soguş maydanınan
Çıñgızhandın janına kelgende, Çıñgızhan öñün buzup turup:
— Sen menin jarlıgımdı orundabadıñ! — dep bakırdı.
— Atamdın jarlıgın orundabaganım ölgön menen teñ go maga! — dedi çoçup
kalgan Çagatay.
Uşul sözdü ukkanda Çıñgızhan:
— Sözümdü uk. Bir balañ çetinep ketti, Çagatayım. Kaygıñdı buyruk menen
basmakçımın, — dedi.
Çagatay balasının kazasınan kelgen kaygısın atasına tuydurbadı.
Oşondon kiyin Çıñgızhan Jalaliddindin izine tüşüp, dalay jerde soguşup,
akırı anı İnd darıyasının jeeginde kuup jetti. İçgihudiktin öçün alıp berüü üçün
kalıñ koldun aldında özü uraan çakıra çabuuldap, soguşka kirdi. Kızıl-kırgın
soguşta küçünön taygan Jalaliddin üstünö soot kiygen, koluna asaba karmagan boydon
jıyırma kezdey biyik taştan atın sekirtip, darıyanı keçip ötö kaçtı. Moñgol
askerleri Jalaliddindi andan arı kuumak bolgondo, joonun mınday
jüröktüülügünö kayıl bolgon Çıñgızhan kubalatkan jok. Anın artınan atılgan
sanaksız jebeler suuga tüşüp jattı.
Çıñgızhan 1222-jılının köktöm çagaanın kalıñ kar kaptap jatkan İndikuş
toosunun etegindegi ordosunda ötkördü. Jalaliddindin karamagındagı şaarlarga

sardarlarınan başçı dayındap, oşol tegerektegi joonu tıptıypıl sooltuunu
buyurdu. Moñgol askerleri AmuDarıyanın tüştük jagındagı alına elek şaarlarga
çabuul jasap, turgundarın kırıp jattı.
Tuş-tuşka jönötülgön koşuundardın jeñiş kabarları çabarmandar arkıluu
artı-artınan jetip jatkan aprel ayının bir künü Çıñgızhandın aldına türü
şumduktuu bir meyman keldi. Bul kişi Çıñgızhandın çakırtuusu boyunça alıstakı
Şanduñ provintsiyasınan kelgen Şañşün Jinrin degen oluya ele.
Mından bir jıl murda oluyalardın eñ bilimdüüsü, eldin işenimine tatıktuu
bolgon Şañşün Jinrin degen kişinin bar ekendigin ukkan Çıñgızhan Ye Lügö
çakırık kagazın jazdırıp, Liu Juñlüydü jıyırma asker koşup jibergen boluçu.
Çıñgızhandın anı çakırtuudakı maksatı — dañkı elge jayılgan bul oluyadan
tübölük ölböstüktün argasın bilmek ele. Ömürün bütündöy jortuul jana soguş menen
ötkörgön Çıñgızhan den soolugunan ayrılgandıgın, özünün altımış jaşka
tolgondugun kuttuktap jatkan uşul köktöm çagaanında bir ele bildi.
Çıñgızhan alıstan kelgen meymanın konok üyündö küttürüp, anı oşol ele künü
ordosuna çakırttı. Çüködöy bolgon bul abışka başın eñkee iyip, eki alakanın
betteştire juptap, Çıñgızhandı közdöy ilkiy basıp kele jattı.
— Başka elderdin çakıruusun kabıl albay, menin gana çakıruumdu kabıldap,
uşul jerge atayın kelgeniñizge köptön köp ırakmat, — dedi Çıñgızhan. Tilmeç munu
kotorup berdi.
— Amiriñiz boyunça kuluñuzdun kelüüsü, kudaydın kudureti go, — dedi oluya
çal.
Şañşün Jinrin Çıñgızhandın betine tike karabadı. Aldında eç kim jokton
beter, kımıñdagan közün çoñ üydün bir burçuna kaday berdi.
— Jinrin, alıstan at arıtıp kelip oturasız go. Ömürdü uzartuuçu darı barbı,
degi? Bar bolso maga tartuu kılıñız.
— Den sooluktu oñoo argası bolgon menen, ömürdü uzartuuçu darı bolgon emes,
— dedi abışka. Bul abışkanın oozu kıbırap birdemelerdi aytıp jatkanday
bolgonu menen, kebetesinde eç kanday özgörüülör jok öñdüü.
— Ömürdü uzartuuçu darı çın ele jokpu? — dep Çıñgızhan ünün çıgara
süylödü.
— Den sooluktu oñoo argası bolgon menen, ömürdü uzartuuçu darı bolgon emes,
— dep abışka jañkı sözün kaytaladı.
Çıñgızhan: «Abışka kütkön jerimen çıkpadı, oşentse da, çakırtkanım jaman
bolgon jok» — dedi içinen. Bul eköönün sözü tilmeç arkıluu bir-birine ıkçam,
narı bat jetip turdu. Çıñgızhan öz sözün amir dep eseptebey turgan adamdar menen
uçuraşpaganına dalay zaman bolgon ele.
— El sizdi «Kudaydın tübölük elçisi» dep atayt eken go. Özüñüz da oşondoy
tüşünösüzbü? — dedi Çıñgızhan.
— El oşondoy atasa, atap da jürgön çıgar. Birok, özüm bul jagınan kabarsız
ekenmin.
Çıñgızhan süylöbösö, abışka da ooz açpadı.
Aradan eki-üç kün ötkön soñ, Şañşün Jinrin joldo kele jatıp jazgan bir neçe
ırın Liu Juñlüy arkıluu Çıñgızhanga tartuuladı. Bul ırlar Samarkan, Bügür
sıyaktuu örööndördö, çöl talaalardı baskanda jazılgan eken. Çıñgızhan bul
ırlardı okumuştuu Ye Lügö berip, Ye Lünün soguş kezderinde jazgan ırların
Şañşün Jinringe öz kolu menen tartuuladı. Al, bul eköönün biri karı, biri jaş
bolso da, tübündö jaraşıp keter degen tükşömöldö boldu.
Dagı tört-beş kün ötköndön kiyin, Çıñgızhan Şañşün Jinrinden: Ye Lünün
ırları kanday eken, dep suraganda, al ötö sonun jazılıptır, dep joop berdi. Anı

menen uçuraşkıñ kelebi, dep suraganında, al uçuraşuuga kuştar emestigin ayttı.
Çıñgızhan emnegedir şekşigendey Ye Lünü çakırttı, buga da oşol suroonu berdi.
— Irları sonun eken. Emne üçün ekenin bilbeym, aytor, oşol kişi menen
uçuraşuuga köñülüm tartpay turat, — dedi döñgöçtöy bolgon kara sakal jigit, köndüm
joon ünü menen.
— Şañşün Jinrin da uşunday joop berdi ele, — dedi Çıñgızhan külümsüröp.
Birok, bul eköönün birin-biri nege jaktırbay turgandıgın tüşünö albadı.
Çıñgızhan uşul jönündö söz kozgogondo Ye Lü:
— Al meni handın artınan eerçip janında jürgönüñ menen aga eç kanday
septigiñdi tiygizbepsiñ, dep künöölögönüdür, balkim, — dedi.
— Al emi, senin anı jaktırbaganıñ kanday?
— Al tee jerdin tübünön ordoñuzga kelgeni menen, sizge eç nerse kılıp bergeni
jok. Men anın uşunusun jaktıra albadım.
— Eç nerse kılıp bergeni jok degende, sen emneni aytmakçısıñ? — dep
Çıñgızhan kadala tüştü.
— Aldayar taksır, al özüñüzdün uluu atıñızdı tarıhtan öçürüü jolunda eç nerse
kılgısı kelbeyt.
— Menin atımdı tarıhtan emne üçün öçüröt eken? Menin atım, moñgoldordun atı
tarıhtan tübölük öçpöyt! — dedi Çıñgızhan kumsarıp. Ye Lü salmaktuu kalıbın
jazbastan:
— Ariyne, atıñız tarıhka jazılbasa, ökünüçtüü bolor. Bul özüñüzdün kol
astıñızdagı askerleriñizdin el-jurttu ayabay kırgandıgının zaldarı go, — dedi.
Çıñgızhandın öñü kumsarıp, kolu-butu titirep, ordunan ırgıp turup, janındagı
üygö kirip ketti. Azdan soñ öñünö kan çurkap kayra çıktı:
— Ölümgö buyursam da bolmok. Birok, jazanı öz sözüñ jeñildetti. Ilayıktuu
jaza bekitilgençe kamakta bolosuñ, — dedi da artınan, — kaada-narktı bilbegen
şümşük! — dep katkıra küldü.
Ye Lünün sözü janına batıp, köönünö kadik salsa da, Çıñgızhan özü jaratıp
janına algan bul jigitti andan aşıra sögö albadı.
Eki-üç kündön kiyin al Ye Lünü çakırtıp alıp:
— Jakında Jinrindin diniy sabagın tıñşamakçımın. Sen da janımda
bolosuñ, — dedi.
Bu, Ye Lü üçün oor jaza ele. Jinrindin sabagın jat kişilerden Tian Ji,
Jinhay, Liu Juñlü, Yin Lişandar, el içinen dagı üç jazıp aluuçu kişiler
belgilenip, buga Ye Lü da katışa turgan boldu.
Çıñgızhandın eki takşalgan kalemgerdin başın koşuu oyu uygurlardın
kötörülüşünö baylanıştuu jarım jıl keçiktirildi. Çıñgızhan kötörülüştü
basuuga özü attanuuga bekip, Şañşün Jinrindin diniy sabagın jarım jıldan kiyin
— oktyabr aylarının jayluu bir çaktarında uguuga kelişti. Aga çeyin Samarkanda
tura turuunu talap kılgan Jinrin, miñge jakın atçan askerdin korgoosunda
jıyırma neçe kündük jerdegi soguş örtü basılgan tündük şaarga jönödü.
Çıñgızhan jortuulga jönögöndö Şañşün Jinrin menen Ye Lü janında jok
boluçu. Horezim elinin şaarlarında uygurlar köp ele. Alar jer-jerlerde
kiçigirim munt çıgarıp, eldin tınçın ala baştagan. Çıñgızhan özünö upaasızdık
kılgandardın tukumun tuzday kuruttu. Çıñgızhandın sardarları Gerat şaarın basıp
alganda anın turgundarın tolugu menen kırıp taştagan boluçu. Bu sapar al Merap
şaarın kayra alganda, turgundarının köbün kırıp taştadı.
Çıñgızhan Gesin şaarın algan kezde jay mezgili baştalıp kalgan. Al jaydı
İndikuş toosunda ötkörmökçü bolup turganda anın ordosuna dalaydan beri
baylanışı üzülüp kalgan Jebe menen Subataydan kabarçılar kelişti.

Kaspi deñizinin arkı jeeginde jürgön eki koşuun Kavkaz toosun aşıp, Kırçak,
Asu, Logis elderinen uyuşturulgan askerlerin oyrondop, jortuulun andan arı dagı
ulantıp, Bolgar eline çabuul jasamak eken.
Mından jarım jıl murda jortuulga ketken koşuundan kabarçılardın alıp
kelgen tuñguç kabarı uşul boldu. Eki aydan kiyin bul eki koşuundan dagı
kabarçılar keldi:
— Bolgar elinin bıt-çıtın çıgarıp, şaarlarının bardıgın oyrondoduk. Emi
Orus eline çabuul jasaganı jatabız, — dep koşuundun üç aydan berki araketin
bayandadı.
Bul eki koşuundun toktoosuz alga ilgerileşine kandaydır bir tañ kalarlık küç
demöör bolgon sıyaktanat. Bul Çıñgızhandın kasiettüülügünön je Jebe menen
Subataydın talantınan emes, jerge tüşküçö meykindikti kak jara turgan jebege
okşogon eki koşuundun, açıgın aytkanda, Börtö Çonogo bolgon moñgol işenimin
aktagandıgın, joonu joymoyunça at tizginin tartpaybız, degen kayrattuu jigerinin
natıyjası ele. Alar es alıp tınıguunu müldöm unutup, salgılaştı toktotkon jok,
jandarın çüpürökkö tüyüp alıp, alga umtula berüünü gana bilişti.
Kabarçılardın sözünö karaganda, bul eki koşuun een talaanı jaypay
jalbırttagan ört sıyaktanat. Basıp ötkön jerlerinde tirüü jan kalbagan, karşılık
kılgan şaar, şaarçalardın turgundarının başı kesilip, jadagalsa, jol boyundagı
jıgaçtarga çeyin örttöp, köçö-köçönün külün kökkö sapırışkan. Moñgol atının
tuyagı İrak, Azerbayjan, Kırgızstan, Gruziya, Siriya, Armeniya, Kıpçak jana Bolgariya
sıyaktuu elderdin bardıgın taptap, uşul jerlerdegi çoñ-çoñ şaarlardın bardıgı
oyrondolup, turgundarı tügöl kırılıptır.
Çıñgızhan Jebe menen Subataydın koşuununan kelgen kabarçılardı kabıl alıp
jatkanda, bul eki koşuundun jortuulun emi toktoto albay turgandıgın, al eköönü
koldoodon başka ayla kalbaganın tuydu. Munun teskerisinçe, Sır-Darıyanın tündük
jagına jortuul jasagan çoñ uulu Joçiden kabar kelbedi. Çıñgızhan Jebe menen
Subataydın soguştagı emgegin sıyloo jönündö jarlık tüşürüp, Joçinin Kıpçak
jerindegi soguştu tez ayaktap, Kara deñiz menen Kaspi deñizinin tündügünö ötüp,
andagı köp uluttuu elderge çabuul koyup, Jebe menen Subataydın koşuununa
koşuluusun buyurdu.
Altan handıgın jaygaştıruu jumuşuna kaltırılgan Muhulaydan on çaktı kündö
birden kabarçı kelip turdu. Al jakta aytarlık jañılık bolboso da, Muhulay Altan
handıgının tündük jagındagı jerlerdi basıp aluuga aşıgıptır. Al jerlerdegi
şaarlar murda Çıñgızhanga bagıngan bolso da, Çıñgızhan çegingenden kiyin Altan
handıgının karamagına kayra ötkön öñdönöt. Muhulay oşol şaarlarga jalgız özü
çabuul jasaptır. Kabarçılar Muhulaydın soguştarda siñirgen emgekterin daana
bayandap jatıştı.
Avgust ayının soñunda Şañşün Jinrin Samarkan şaarınan Çıñgızhandın
janına keldi. Tündükkö attanuunu oylop turgan Çıñgızhan anı koşo eerçitip aldı.
Çıñgızhan Samarkanga attanganda joldo ubadası boyunça oktyabr ayının kastarluu
bir künü Şañşün Jinrindin diniy sabagın tıñşadı. Al künü Çıñgızhan jasalgaluu
üy tiktirip, ayaldardı üygö jolotpodu. Üygö şam çırak jaktırdı.
Çıñgızhan sabakka okumuştuu Ye Lünü da katıştırdı, Jinrin menen Ye Lü birbirine baş iykeşip urmat bildirişse da, ooz açıp süylöşpödü. Eki-üç kündön
kiyin Çıñgızhan Jinrindin diniy sabagın dagı uktu. Ye Lü da kelip oturdu, birok
Çıñgızhan aga unçukpadı. Şañşün Jinrin sabagında bulardı süylödü:
— Daojiao (Daoizm) asman meykindigin jasap, jer kırtışın bekemdedi. Ay
menen kündü, jıldızdı, perişteni jana adamzattı Daojiao jaratkan. Adamzat
kudaydın uluulugun bilse da, Daojiaodun uluulugun tüşünböyt. Daojiao aldı menen

jer jana köktü jasap, andan kiyin adamzattı jarattı. Adamzat algaçında, düynögö
jañıdan jaratılganda nur çaçıp turuuçu, çımıldap ıldam basuuçu, tamaktı çiyki
jeçü ele. Ubakıt ötkön sayın adamzattın salmagı oorlop, nuru öçtü. Bul abal adamzat
mahabattı bilgenden kiyin bolgon.
Han kançada bolbosun Teñirge taandık bolot. Teñir handı jadıgöylördün közün
jogotuuga jumşayt. Han kıyınçılıktı tügöl jeñip öz mildetin atkargan soñ,
asmanga çıgıp, Teñirdin adamı sıpatında jerge kayra tüşöt. Al jarık düynögö
kayra kelgen soñ, atak-abroyun saktap, jemekeylikti taştap çıkkınçılardan
kıraakı bolup, öz başın korgoonu bilişi kerek. Uşulardı orundasa, han baktıluu
bolup uzak jaşayt.
Kudaydın bar ekenin çın. Oluyanın joluna kirüü, al tuurasında kırk altı saat
tolgonuusu kerek. Kayır-sadaga bergen, oluyanın jolun elge ügüttögön kişi asmanga
çıgıp perişte bolot.
Han el jurttu bakıtka bölöögö işenimin arttıruunu, özün asıroonun mazmunu
kılışı kerek. Eldi boorukerlik menen jakşı körüü, koomdu közünün karegindey
korgoo, bütkül aalamga tınçtık ornotuu — handın başkalar jönündögü erejesi, al
emi adamdardı ruhi jaktan korgoo bolso, handın öz koomu jönündögü erejesi
boluusu şart.
Çıñgızhan Şañşün Jinrindin uşul sıyaktuu sabagın eki jolu tıñşap oturgan
kezinde han degen söz oozunan çıkkan sayın anın sözün bölüp turdu. Antkeni, özünün
kılgandarı oluyanın joluna taptakır karşı boluçu. Oşondo da, anın sözün berile
oturup tıñşadı. Sözdörünün arasında tıybasa bolboy turgan tentek mazmundagı
sözdör aralaşa ketse da, jaktırbagan ıray bildirbedi.
Çıñgızhan Samarkanga jakındap kelgeni menen, şaarga kirbedi. Bul kezde,
jookerçilikten oboço kalgan, türdüü uluttar aralaş konuştagan Samarkan şaarı
tınç tiriçilik ötkörüp jatkan boluçu. Mındakı turgun kalktın negizi uygurlar ele.
Hanzu (kıtay), kidan, tañgıt turgundarı biylik başındagılardın jalçısına
aylangan. El biylööçülördün arasında türktör, parstar, arabdar köp ele. Soguşta
alardı bagındırgan moñgol askerleri alardan da köp boldu.
Moñgol koşuunun meyli başçıları, meyli jay askerleri bolsun, oyuna kelgenin
kılıp, een baş, jügönsüz bolup ketişti. Başka uluttun kız-kelinderin köçölördögü
aşkanalarda, bak-bakçalarda süyröp jürüştü. Bir kezderi köçölörü ölükkö tolup,
örttönüp ketken bul şaar eki jıldan kiyin kayra jandanıp, murdakı üröylüü
körünüş emi közgö çaldıkpay kalgan.
Çıñgızhan basıp algan Horezim elinin şaarları içinen Samarkan şaarı eñ
birinçi bolup tınçtık tüsün aldı. Bir neçe jıldan kiyin başka şaarlardın da
uşunday boloru, jeke Horezim elinde gana emes, Jebe menen Subatay bagındırgan
Kaspi deñizi, Kara deñiz boylorundagı çooçun elderde da uşunday kırdaaldın
boloru sözsüz ele. Uşul jagınan alganda, Samarkan başka şaarlarga ülgü boluşu
mümkün.
Emne üçün ekenin kim bilsin, Çıñgızhandın Samarkan köçölörün araloogo köönü
çappadı. Şaar içinen, janında zıyapat zaldarı, bakçası bar arnooluu üylör
dayındaldı. Eger köönü tartsa, bagıngan elderden alıp kelingen totu, pil sıyaktuu
aybanattardı da keltirüügö bolor ele. Sardarları menen askerleri Samarkanda
örgüünü tilense da, Çıñgızhan anı ılayık körgön jok.
Çıñgızhan Samarkandan eki künçülük alıs jerge çatır tiktirip, noyabr ayına
çeyin al jerden kozgolbodu. Noyabr ötköndön kiyin gana tündük jakka köçüünü,
kıştı oşol jerde ötkörörü jönündö buyruk berdi. Al barmaktayınan kalıptangan
tiriçilik kaadası, oşondoy ele ata-babalarının kılımdardan berki saltı boyunça

alaçıktarın çeçip, unaalarga arttırıp, jıl boyu örüş, konuş jañılap köçüp
jürüünü ayabay sagıngan ele.
Çıñgızhan İnd darıyasının jogorku agımına jakın kele turgan too arasındagı
Buyaketver degen jerge kıştagısı keldi. Al jañı jurtuna konup, tört-beş kün ötkön
soñ bütkön boyunan ısık kandın jıtı buruksugan üçünçü uulu Ügütöy uzak ubakıt talaa
soguşunda jürüp, közdörün tüzöñ jerdin aybandarınıkınday kantalatıp, moñgol
jookerlerin jana oşonun sanı menen çamalaş tutkundardı eerçitip jete keldi.
İndistan tutkundarı başına ak selde orop alganına karap, Ügütöydün jookerleri
alıstan karaganda bardıgı ak tebetey kiyip algansıp köründü.
1223-jıldın köktöm çagaanı ayaktagan soñ, Çıñgızhan Çıgışka jortuul jasoogo
buyurdu. Al soguş bolbogon uçurda da moñgol üylörün arı-beri köçürüp jürdü.
Mintpese köñülü könçügüdöy emes.
Moñgol jookerlerinin negizgi — başkı ştabı jana anın jetekçiligindegi
kalıñ kol dagı Samarkanga bet alganı menen, şaarga kirbey Sır-Darıyanın jogorku
agımına barıp tüştü. Bul kezderde Çıñgızhan Şañşün Jinrindin diniy sabagın
alda neçe ugup, anı meyli tüşünsün, meyli tüşünbösün, aytor, aytkan sözdörün
kaltırbay uguuga bel bayladı.
Çıñgızhan Sır-Darıyanın boyunda ubaktısının köp bölügün añçılık menen
ötkördü. Bir künü aldınan ürkö kaçkan kamandı kuup baratıp, jıgılıp kaldı, birok
jaralanbadı, ooruksunbadı.
— Han ake, kartayıp kalgan ekensiz. Attan jıgıluuñuz kudaydın sizdi
tıygandıgı, kamandın jaralanbay ketişi — kudaydın sizdi korgogondugu. Añga köp
çıga berbegeniñiz jakşı, — dedi Şañşün Jinrin.
Çıñgızhandın attan jıgılışı özünö oor tuyuldu. Emi oluyanın tilin albaska da
bolbodu. Oşondon köp ötpöy ele Şañşün Jinrin eline kaytuu jönündö ötünüçün
bildirdi.
— Men karapayım ele ayıldın kişisimin. Deñiz boyundagı elimden sizge kelip
kızmatıñızda bolgonuma üç jıl boldu. Kudaydın maga bergen möönöttüü ubagı toldu.
Emi elime kaytayın, — dedi al.
Şañşün Jinrin eline kaytuusu jönündö mından murda da eki jolu aytkanda
Çıñgızhan makul körgön emes. Azır, kudaydın möönöttük ubaktı toldu, dep jatsa, emi
dagı karmay berüünün jönü jok ele.
Şañşün Jinrin mart ayının başında Çıñgızhandın ordosunan attandı.
Çıñgızhan An Lişandı elçi, Mungulday, Harı, Bayhalardı elçi orun basarı kılıp
dayındap, jandarına korgooçu asker koşup, oluyanı kün çıgıştı közdöy jolgo
saldı.
Şañşün Jinrin ketkenden kiyin köp ötpöy, Çıñgızhan özünün ruhi düynösündö
zor özgörüş bolgonun tuydu. Bu kanday özgörüş? Al Burhan Haldun toosunun
boorundagı ata konuşuna kaytuunu oylop, bul nietin aldı menen Kulanga ayttı.
Kulan ata konuşunan attangan beş jıldan beri dayıma Çıñgızhandın janında
boldu.
— Padışam, oyuñuz bolso men kantip karşı çıgayın? — dedi Kulan.
— Moñgol böksösündö seni özünö tartkıday eç nerse jok bele?
— Men öz aldımça emneni oyloy almakmın? Menin jürögüm kaçan da bolso siz
dep sogot. Menin oyum kaçan bolbosun sizdin oyuñuz menen bir çıguuga tiyiş. Siz
çaçının ırañı başka ayaldardın koynunda jatkanda da menin jürögüm sizdi dep
kana sokkon boluçu.
Kulan jat elde jesirep ayabay jüdögön Çıñgızhandın janında jürgönü menen
bir töşöktö baş koşuu bolgon emes. Anın bayakı suluu kelbeti öçkön. Oşondo da,

beti dagı ele kıp-kızıl, eti jumşak, közü murdakısınan da nurdana tüşkön, uurtu
soluñkuragan menen ajarınan taya elek boluçu.
— Oyuñuz uşunday bolso, men başka emne deym? Öz başıma katışı jok bir oydu
aytuuga uruksat etiñiz, — dep Kulan Çıñgızhanga karadı.
— Anıñ emne oy ele, açık ayt?
— Gimalay toosunun arjagında bizge bagınbagan köp el bar deyt. Isık alkakka
taandık al jerde pil köp bolot, din abıdan jalpılaşıp ketken, erkekteri başına
ak kezdeme orop, ayaldarı betin ak çüpürök menen çümköp alat dep ugam. Men, sizdin
oşol jerlerdi bagındıruunu oylobogonuñuzga tañ kalam. Al jaktın dür-düynösü da
köp deşet...
Senin oyuñdu tüşünbögön kezim bolbogon çıgar, deym, Kulan. Sen Gimalay
toosunun arjagındagı elge kızıgıp jatkanıñ jok. Al jerde kızıl-kırgın soguştun
boluşun tilep turasıñ go.
— Kündün ısıgında, şamaldın otunda jürgön özüñüz menen birge jürüüdön başka
tilegim jok menin. Bay turmuş ötkörö turgan, boorloru altın menen kaptalıp, kış
taşı menen jasalgan sarayda jaşap, gööhar takta otura turgan handın janında
boluunu arman kılbaym. Sizdi eç bir kıyınçılık toso albayt. Moñgol askerleri
düynönün bardık jerin kezip jüröt go. Emi, Gimalay toosunan arı aşıp, İnd
darıyasınan ötüp, suusu mol, çöbü çüygün, pili köp oşol eldin askeri menen
soguşkanıñız jön.
— Kulan, sen emki azap-tozokko çıdaştık bere albastırsıñ. İnd darıyasının
agını katuu bolot, Gimalay toosunun jalama zoo, kıyaları muz kurçanıp, kar
jamınıp jatat.
— Taksır han, balabız kalgan jerdegi darıya İnd darıyasınan da çoñ ele go. Al
örööndün karı da Gimalay toosunun karınan juka emes boluçu. Balaman keçip
ketkendi bilgen men baykuş, söögümdün jat elde kaluusunan korkup kanteyin?!
Çıñgızhan ünsüz otura tüşüp:
— Makul emese, aytkanıñdı orundayın. İndistanga çabuul jasaganımda
janımda birge bolosuñ, — dedi.
Mına uşundayça, Çıñgızhan Şañşün Jinrin menen okumuştuu Ye Lünün oyuna
tap-takır okşoboy turgan Kulandın sunuşuna makul boldu. Ata mekenine kaytuu
oyunan daroo aynıp, bütkön boyun keremet küç çırmaganday abalga kirdi. Kulan
bardık ömürün özünün jeke üstömdügün işke aşıruuga arnagandagı sebebinen
Çıñgızhan anın sözünön çıga albadı. Kulan Burhan Haldundu küsöbödü. Anın bul oyu
Börtö baybiçege jana anın baldarına baylanıştuu tuulgan boluçu. Handın tokolu
bolup jürgön Kulan öz ömürün özgöçö jaygaştıruuga bekidi.
Oşondon köp ötpöy ele, Çıñgızhan İndistanga çabuul jasoogo dayardana baştadı.
Birok, bul soguş tez ayaktay turgan soguş emes ele. Çagatay menen Ügütöy bıltır Bukar
şaarının tegereginde negizgi koşuundan bölüngöndön tartıp, bütündöy alıskı
jerlerde soguş jürgüzüp jatkan. Emi, alardın Sır-Darıyanın boyuna tez jetip
kelişi üçün kabarçı jiberbey bolbodu. Kıpçak talaasında soguşup jürgön çoñ uulu
Joçige da, moñgol jookerlerinin eki sardarı Jebe menen Subatayga da
çabarmandar jiberilip, alardın tez jetip kelüülörü buyruldu.
Çagatay menen Ügütöy kabar jetip jıyırma kündön kiyin kelişti. Birok, alısta
jürgön Joçi, Jebe, Subatay koşuundarının mında jetişine dalay kün ketmek.
Çıñgızhan, Joçi jay ayında, Jebe menen Subatay küzdün soñunda keler dep
bojomoldodu.
Çıñgızhan jay ayların tündük jaktagı toolordo añçılık kıluu menen ötkördü.
Munun özü askerlerdi maşıktıruu, alardın jigerin küçötüü jagınan ötö maanilüü
boluçu. Al küz ayaktaganda Sır-Darıya çölkömünö köçüp keldi. Bir künü Joçi jibergen

kabarçı, Joçinin kıpçak too-taştarındagı añ bütköndün baarısın Çıñgızhanga
tartuuloo üçün Sır-Darıyanın boyun közdöy aydap kele jatkanın ayttı.
Çıñgızhan Joçinin tartuusu koluna nakta tiybese da, andan ayabay ıraazı bolup,
tartuu kabıldoogo bekitilgen kündön jarım ay murda üç jüz miñ askerin SırDarıyanın jogorku agımına jaygaştırdı. Küzdün baş çeninde japayı çoçko, kulan,
japayı uy, bugu-maral jana başka tüz jerdin aybanattarı Sır-Darıyanın
öröönündögü meykin talaaga batpay ketti. Kalıñ aybanattar içinde üyür-üyürü menen
jürgön neçen jüzdögön kulan menen kumurskaça kıbıragan koyöndor közgö
ukmuştuuday köründü. Çıñgızhan kança miñ çakırım alıstan uşul tüzöñ
aybanattarın aydap kelgen Joçinin önörünö ayabay kubandı.
Moñgoldor murda uşunçalık keñ meykindikte añ uulap körgön emes. Adamdar
menen aybanattar ortosundakı alpuruşuu Sır-Darıyanın boyunda künügö bolup jattı.
Andan kaytarda Joçi jana anın jookerleri közgö çaldıkpadı. Bir kezde eki kişi
kelip, Joçinin nookastap, Kıpçak talaasındagı ordosuna kaytıp ketkenin
kabarladı. Çıñgızhan daroo çabarman jiberip, nookastap kalsa da koşuunu menen
tügöl kaytıp kelsin, dep buyurdu. Özü kele albasa da, koşuununun bir bölügün
jiberbegenine Çıñgızhan ayabay açuulandı.
Oşol jılı küzündö Altan handıgındagı kalıñ koldun negizgi bölügün başkarıp
turgan, elüü tört jaştagı Muhulaydın düynödön ötköndügü jönündö suuk kabar keldi.
Çıñgızhan bir kolunan ajıraganday boldu. Al Altan handıgındagı iştin baarın
Muhulayga tapşırıp, eç nerseden kamsız, bardık küçün jıynap, Horezim eline
çabuul jasoogo kelgen ele. Muhulaydın kazası anı ayabay müñküröttü.
Çıñgızhan Muhulaydın kaza bolgonun jookerlerine uguzup, jookerler menen
sardarlardın bir ay aza kütüşün jarıyaladı.
— İşenimdüü sardarım jarık düynö menen koştoştu, Muhulay emi jarım jıl
tirüü turganda Altan handıgının padışası bolot ele, — dep Çıñgızhan sözünün
ayagın aytalbay sereçeden tüşüp ketti.
Al Muhulaydın oroşon emgegin kızıl til menen aytıp jetkize albasın bilüüçü.
Oşol künü al sardarlarınan Burçu menen Zelmeni ordogo çakırtıp, Muhulayga katuu
kaygırıp turganın bildirdi. Muhulaydın zor emgegin, adamgerçilik sapatın
Çıñgızhandan kala berse Burçu menen Zelme da toluk bile turgan.
Burçu Çıñgızhan menen kurdaş — altımış birde, Zelme altımış tört jaşka
çıkkan ele. Zelme uşundan eki jıl murda şal bolup ooruganı üçün tili da buldurap
kalgan. Bıyıl jaydan beri Burçunun da nookası köböyö baştadı. Al Çıñgızhandı
körgöndö jaşıp ketti. Çıñgızhan:
— Muhulaydın baatırlıgın jakşı bilgenderden uşul üçööbüz gana kaldık.
Başkalar tügöl düynödön öttü, — degende, Zelme anday emes degensip, kolun bulgay
birdemelerdi aytımış boldu ele, Çıñgızhan menen Burçu anın emne aytıp, emne
koygonun uga albadı. Çıñgızhan anın oozuna kulagın töşöy berip mına bulardı
uktu:
— Anday emes, bilüüçülör uşul üçööbüz gana emespiz. Muhulaydın erdigin Altan
handıgının kalıñ jurtu tügöl bilet.
Oşol jıldın başında Jebe menen Subatay jibergen eki kabarçı Samarkandın
tegereginde örgüp jatkan Çıñgızhanga keldi.
— Eki koşuun Orus eline çabuul jasap, Orus kinezderinin kurama askerlerin
Kalka darıyasının jeeginde talkaladı. Tüştüktögü Orustardın toropoyun tozdurup,
kanga boyödu. Alar emi Dnepr darıyasınan arı ötüp, Azob deñizinin jeekterin at
tuyagı menen jançıp jatat, — dedi kabarçılar.
Eki kabarçının eköö teñ moñgol eken. Birok, bulardın kiygenderi şumduktuu
köründü. Tar şım kiyip, moyundarına juka jooluk orop, jemiş şarabı kuyulgan

teri köökörlörün, kooz çını idişterin, oljogo algan tokuma torlorun on-ondon
kılıp, kanjıgalarına salbırata baylanıp alışıptır. Alar koşuundun abalınan
kabar alıp kelgeni gana bolboso, Çıñgızhandın koşuun kaçan kaytat, degen suroosuna
joop ayta alışpadı.

TOGUZUNÇU BÖLÜM
1224-jıldın başında Çıñgızhan bardık jookerlerinin İndistanga çabuul jasoosu
jönündö buyruk tüşürdü. İndikuş toosunan aşıp, İndistandın jerine ötüp, anın şaarbazarların tügöl bagındıruu, soguş ayaktagan soñ, Tibet arkıluu moñgol böksösünö kaytuu
plandalgan boluçu. Buga kança jıl, kança ay keterin Çıñgızhan da, sardarları da boljoy
albadı.
Kalıñ kol soguş buyrugu jarıyalanarı menen ele kerek-jaraktarın saramjaldoogo
kirişip, türdüü uluttardan kuralgan askerler, bir ay boyu erteden keçke buuday aktoo,
kiyim-keçe tigüü menen alek boluştu. Moñgol askerleri askar toodon aşuu, tereñ suudan
keçüügö kerektüü jıgaç kesüü jumuşu menen alpuruşup, darıyadan ötüü, toogo çıguu sıyaktuu
iş jüzündük maşıguulardı alıp bara baştadı.
Mart ayı çenderinde moñgol askerleri Sır Darıyanın boyundagı ordodon bölünüp
attandı. Koşuun attanardan murda Çıñgızhan özünün buyruguna moyun sunbagan, alıskı jat
jerde jürgön Jebe menen Subatayga jana sözün buçkagına teñebey kıpçak elinde jatkan
çoñ uulu Joçige çabarmandarın jiberdi. Çabarmandardın mildeti baştalganı jatkan
soguştun kabarın jetkirüü menen katar negizgi koşuundan oboçodo jürgüzülüp jatkan
soguştu toktotup, mekenge kaytuu jönündögü buyruktu jetkizüü ele.
Moñgol jookerleri bir ayga jakın sapar tartkan soñ, İndikuş toosunun çokuları
araanın tişterin elestetip, bülbüldöp körünö baştadı. Alar dagı bir aydan kiyin
İndikuş toosunun dal özünön bölünüp-bölünüp aşa baştaştı. Bul çölkömdün tooloru biyik,
aska-zooloru kooptuu, tokoyloru tünt bolgonu üçün kalıñ kol tokoyluu öñürdön soñ karluu
çokulardan, andan kiyin dagı çıtırman tokoylordon ötüp jatıştı. Uşul sebeptüü,
ubakıt jagınan utulbasa da, alardın bir kıyla mal-janı çıgımdar boldu.
Kalıñ kol bir biyik aşuudan aşıp örgügön künü Kulan kaza boldu. Kulandın uzak jaşay
albastıgın Çıñgızhan Sır-Darıyanın boyunan attanaarda ele bilgen. Kulandın naçarlap
kalganın ukkan Çıñgızhan anın janına bat ele jetip keldi. Al üygö kirip kelgende,
kirpigi arañ ele kıymıldagan Kulan töşögündö sulk jatkan eken. Çıñgızhan janına
jakındaganda, al kudum ele oşonu kütüp turgansıp, közün açıp aldı. Çanagınan çıkkan közü
jan çoçuguday korkunuçtuu, otu aloolop turgan üy temir ayazday suuk ele. Kulandın
muştumday jürögü mına emi soguudan toktomok. Anın taptakır özgörgön dobuşu eç bir
kişinin dobuşuna okşobodu, tek gana eerdi kıbırap birdemelerdi aytkansıyt.
Bir kezde, arañdan zorgo külümsürödü Kulan:
— Muz astına...,— dep kolun Çıñgızhanga sundu ele kalçıldagan kolu aga jete kötörülö
albadı. Bu. Çıñgızhandın körör köz ayalı, başka ayaldarınan özünö özgöçö booruker tuyulgan
Kulandın o düynögö attanmak bolgonu ele.
Çıñgızhan Kulandın «muz astına» degenin söögümdü muzdun astına koygula, degeni bolso
kerek, dep oylodu. Al bir kezde Çagataydın balası kaza bolgondo katuu kaygıruuga tıyım
salganınday ele bul jolu Kulandın kazasına özünün da kaygıruusuna katuu tıyım salmak
boldu. Bul jönündö al on çaktı kün murda ele uşul çeçimge kelip algan boluçu.
Azdan soñ Kulandın jürögü soguudan toktop, pars emçisi anın kaza bolgonun aytkanda
Çıñgızhan üydön çıktı. Al özün bekem karmap, Kulandın kazasınan köp jabıkpoogo
arakettendi. Aza saltın ötközüp, Kulandın söögün muz astına koymokçu boldu. Anın süyüktüü
zayıbına kılınuuçu soñku jakşılıgı uşul bolmok.
Oşol tünü al Kulandın söögü jatkan üygö şam jaktırıp, karaluu dastorkon jaydırıp,
bilerman sardarlarına Kulandın kaza bolgonun uguzup, alardın karaluu çoguluşka
katışuusuna uruksat berildi.
Karaluu çoguluş tañ zaardagı suukta ötkörüldü. Kulandın söögü tañ aldında talaaga
çıgarılıp, köönü jakın otuzday sardar menen asker karaluu çoguluşka katıştı. Karaluu

çoguluş uzakka çoyulup, kün batarda alar kalıñ badalduu saydan ötüp, ak kar, kök muz
jamıngan, tegereginde jıgaç-taşı, çöbü da jok bir jılga boyuna kelişti.
Ertesi jookerler Çıñgızhanga jılga muzunun on çaktı jarıgın körsöttü. Al muzdun
jarıktarın bir-birden tekşerip, Kulandın söögün eñ çoñuna koyuunu buyurdu. Tört uygur
jigit sööktü muzdun astına ep menen tüşürüp, söök jiptin uçuna jakındaganda koldorun
boşottu. Sööktün jol teñinde keptelip kalganın, je tüpsüz tereñge tüşüp ketkenin bilüü
mümkün bolbodu. Muzga tiygen temirdin dobuşu gana ugulup, başka dobuş çıkpay kaldı.
Aba ırayının kapısınan buzulup kele jatkanın baykagan bular, Kulandın söögün koyup
boloru menen ele kayra kaytıştı. Joldo katar ulugan boroongo karabay toodon tik ıldıy
jönöştü.
Çıñgızhan Kulandın kazasına jabıkpoonu oylogonu menen köñül kaygısın jaşıra
albadı. Kaçan aşıp ötörü belgisiz bolgon mına bul toolordon arı aşıp İndistanga
jasaluuçu çabuuldu Kulandın oyu boyunça bekitken. Emi bolso, Kulandın söögün koyguday
ıñgayluu jer izdep, öödö-tömön çapkılaştı.
Körör köz ayalının kazasına aza bildirüü üçün Çıñgızhan Kulandın söögü koyulgan jılga
boyunda bir ay turdu, jookerleri da janında boldu. Oşol kündördün bir tünü Çıñgızhan
şumduktuu bir tüş kördü. Tañ ataardın aldındagı kez, Çıñgızhandın jazdıgının astınan
buguga okşogon bir nerse erbeñ ete tüştü. Algaçında bugu eken, dep oylogon Çıñgızhan üñülö
karasa, bugu emes jılkınıkınday kuyrugu bar, jünü jaşıl, sıñar müyüzdüü, kişiçe
süylögön janıbar eken. Al janıbar Çıñgızhandın jazdıgının janına çögölöy otura
kalıp:
— Han ake, jookerleriñizdi jıynap, bir kün da bolso ertereek eliñizge kaytkanıñız
jön, — dedi. Çıñgızhan tigi janıbardın sözü ayaktarı menen ele oygonup, ordunan turup
talaaga çıktı. Körgönünün tüş ekeni aydan açık bolso da, al janıbardın özünün janında
oturganı, üydön çıkkanı öñü sıyaktana berdi. Çıñgızhan ertesi okumuştuu Ye Lünü
çakırtıp, tüşün jooruttu.
— Sıñar müyüz bugu degen janıbar bar, anın bilbey turgan tili jok. Al köbünçö kan
tögülgöndö, kaygıluu okuya tuulganda körünöt. Anın sizge körünüşü kudaydın amiri boyunça
bolso kerek, — dedi Ye Lü.
Çıñgızhan Ye Lünün sözünö işene berçü emes. Birok, dayıma taloonçu, karaktooçu,
çapkınçı soguştu toktotuuga umtulgan uşul narı özü jakşı körgön, narı bilimdüü
azamattın sözün unçukpay oturup uga berüüçü. Birok, anın sözün atkarçu emes. Al bul jolu
taptakır özgörö süylödü:
— Emese, oşol sıñar müyüz bugunun sözün em kılalı, — dedi.
Sıñar müyüz bugunun közü Çıñgızhanga zayıbı Kulandın közü sıyaktana tüştü. Uşuga
baylanıştuu Çıñgızhan: «Kulan sıñar müyüz bugunun keypine kirip, meni atayın sınaganı
kelgen bolbosun?» — dep da oylodu.
Çıñgızhan oşol ele künü artka kaytuu buyrugun jarıyaladı. Moñgol jookerleri eki
kündön kiyin, basıp ötkön izi boyunça Pişavur degen jerge tikeley tarttı. «İndistanga
jasala turgan çabuuldun paydasınan zıyanı köp bolot ele» deşip, sardarlardın baarı
soguş planındakı bul özgörüünü kubana kubattaştı.
Çıñgızhan Bamyan toosun aşıp, jaydın kirişi menen Baglanga jetip, jaydı oşondo
ötkördü. Al Baglanda turgan kezinde bardık jookerlerin moñgol böksösünö kaytaruu
jönündö çeçim jasadı. Bul iş teginde ebak ele oylonulgan bolso da, İndistanga çabuul
jasoo sebebinen keçeñdetilgen. Çıñgızhandın 1219-jıldın köktömündö Burhan Haldun
toosunun boorundagı ordosunan attanıp çıgıp, jat elderdin jerinde kan keçip jürgönünö
azır tört jarım jıl boldu. Emi bolso, anın soguş örtün jamına jürgön jookerlerin öz
eline kaytaruu, alardın köönün jaygap, tınıktırar kezi kelgen ele.

Jay ayaktarı menen ele Çıñgızhan Baglandan attanıp, tüştükkö karay bet alıp,
askerlerin Samarkanga çogultup, oşol çöyrödön Ata mekenine kaytmakçı boldu. Balh
şaarının çölkömünön ötüp bara jatkanda andagı eldin munt çıgarmakçı bolgonun ugup,
anı küç menen tınçıtuuga azın-oolak asker jönöttü.
Moñgol jookerleri Amu-Darıyadan kayra ötüp, Bukar şaarın çarpıdı. Çıñgızhan
Horezim elin çapkanda, başka uluttardın karşılık kılar çamasın bilmek üçün algaç
kirgeni uşul şaar boluçu. Bular şaardagı erkek kindiktüünün köbün kırıp, kalganın
askerlikke alıp, ayaldarın bilgenderinçe paydalanışıp, ayagında een kalgan şaardı
örttöp ketişken ele.
Oşondon berki üç jıldan aşuun ubakıt içinde Bukar şaarı da Samarkan şaarı öñdüü
kayra güldöp, jañı bir şaarga aylanıptır. Adam degeniñ kadimkisindey ele bıgıp jatat.
Ayal-erkek dükönçülör sooda-satık kılıp, azık-tülük mol, baka-şaka kırdaal baykalat.
Soguştan kalıp çaldıbarı çıkkan tamdar, korkunuçtuu tüştögü tiri ukmuş nerse sıyaktanıp
körünöt. Moñgol jookerleri şaardın tüştügünön kirip aralay ötüp, tündügünön çıktı.
Şaar kalkı alarga korkkon je jaktırgan ırayların bildirgen jok. Bu şaarda da
Samarkandagıday köp ulut jaşayt. Kıtaylar, kidandar, tañgıttar, türktör, parstar, arabdar
bar. Şaardı korgoogo kalgan çakan moñgol jookerleri jerlik turgundar menen
tamırlaşıp ketişken ele.
Çıñgızhan özü taştagan bul askerlerdin tigil uluttar menen aralaşıp, alardan eç
ayırmasız bolup kalganın baykadı. Alar da öz boordoştorun kubana tosup alganday kebete
bildire koygon jok. Uşundan bolso kerek, Çıñgızhan jeñiş kubançına toluk bölönö
albadı. Köçödö turgan jigitter duşman emes keçee künü ele uşul jerge kaltırılgan
moñgoldor bolso da, azır ömürlörünö zıyanduu kırsık tuula kalsa, bardıgı joo jakka ötüp
keterinde şek jok ele. Eçen kalabaluu soguş jürgüzsö da, sansız beykünöö jandı kırıp,
şaar-bazarlardı oyrondop, topon suu kaptasa da eç kanday jañılık ornoto albaganın
Çıñgızhan emi gana tüşündü.
Al Bukardan ötüp, beş kün jürgön soñ Samarkanga kelip, uşul jerde kıştap kiyinki jaz
kelgende moñgol böksösünö bagıt aluuga bekidi. Demek, emi tört aydan kiyin moñgol
jookerleri Horezim elinen çıgıp ketet. Samarkanga keldi degeni bolboso, şaarda çakan
gana asker turguzdu. Şaar turgundarı kırgından murdakıdan eselep köböygöndüktön, moñgol
askerleri turguday orun da kalbaptır.
Kalıñ askerdin bir kıylası şaar tegeregine jaygaştı. Kolu boşoy kalgan moñgol
jookerleri menen jat el jookerleri köçögö çıga kalganda bıkıldagan jurt kumurskaday
kaynap jatkandıgın körüştü.
Çıñgızhan bul jolu şaarga tüşpöy oyun-zook, toy-tomoloktorun ordosunda ötkördü.
Körgözmölördü, tsirk jana teatr, ır-küü oyundarın ordosuna köçürdü. Önörpozdordu
kaalagan çakta çakırtıp turdu. Ordosunun tegeregine jaygaşkan Çagatay, Ügütöy, Tolu,
Belgüdöy sıyaktuu jakındarı menen da barış-keliş kılbay köñülü tartkan kezderde gana
üylörünö bir iretten başbagıp koyup jürdü.
Çıñgızhan baş bakkan üylördün kaysınısınan bolbosun, kütpögön bir jañılıktardı
baykadı. Sırtı moñgol üylörünün sölökötünö okşogon bul üylördün içi, boorloru kirpiçtaş menen kalangan. Ayabay jıluu, töşönçülörü kooz, konokko atayın arnalgan eptüü üstöl,
orunduktarı da bar. Bulardın kooz üy emerekterin mınday koygondo da, jemiş şarabı
kuyulgan şişeler menen çını idişter irettüü tizilgen. Üydün art jagı tulañduu çımga aylandırılıp, aga katar-katar gül östürülgön. Suusu kenen kuduktar kazılgan.
Üylörünün koozdugun aytpagan kündö da, kelim-ketimi üzülböyt eken. Ayılçılap jürgön
dos-agayinder, başka uluttun ookattuu soodagerleri arı-beri kotoloşot. Mınday salt
vazirler menen sardarlardın arasına çeyin jetiptir. Askerlerdin kiyim-keçegi da
özgörgön. Jookerler arasınan türdüü obondogu ırlar dagı ugulat.
Çıñgızhan bul jañılıktardın kaysınısın bolbosun jerigen jok. Jerimek tügül, uşul
jañılıktardı özünün taypasında, bütkül moñgol jergesindegi ayal-erkekterdin arasına
jayıltuunu kıyaldangan künü da boldu. Kança kündör udaası menen oyun-zook keçelerin
ötkörüp, al oyun-zooktordon kozgolboy oturup üzür algan Çıñgızhan bir kezdegi üstü-başı
salpıldagan bayagı kempirdin bir ele ırdı on jolu kaytalay aytıp, biylegenin körgöndö
özünün ayabay tolkundanganın estedi. Oşondo al özünün elin — moñgoldordu jokçuluktan
kutkarıp, turmuş baylıgın ornotuunu, öz tiriçiligi menen gana küypölöktönböy, oşolordu
baktıluu ömürgö bölöönü oylogon ele. Anın oşol oylogon turmuşu emi ornoy baştagan
sıyaktandı. Bul jañılık jeke soguşta jürgön jookerler menen sardarlar arasında gana
emes, tee Burhan Haldun toosunun arasındagı jerlerde da bolup jatat. Ata mekeninen
karış jılbagan ayaldar menen karıyalardın turmuşuna da ukmuştay özgörüştör kirgen.
Özünün armanı da uşul emes bele?!
Çıñgızhan ayıl olturgan tuugan-uruktarın aralap, keçinde özünün moñgolço türdögü
karañgı üyünö keldi. «Mına bul üydö men öz kaaloom boyunça olturam. Birok, munu
başkalarga tañışım, alardı maga okşoş oyloboduñar, mençe iş kılbadıñar dep
kıstaşım tuura bolbos» dep oylodu al içinen. Çıñgızhan sanaa deñizine çökkönü menen,
anın arjagında bir oy turdu. Oşol tünü al köpkö çeyin köz jumbadı, zayıbı Kulan esine
tüştü. Anın Kulan kaza bolgondon beri köönünün ayabay buzulganı uşul ele. Al azap-tozoktu
birge tartışkan, boor eti Külgündü atı-jönü belgisiz biröögö taştaganga çıdagan Kulandın
tabılgıs jan şerigi ekenin emi çınıgı tüşündü.
Çıñgızhan Samarkan şaarın dagı bir jolu araladı. Üñülö karabasa, moñgol askerleri
taanılar emes. Alardın içinde parsça kiyingenderi da, irandık kiyimderdi kiygenderi
da, türkçö kiyingenderi da baykalat.
Oşol künü al şaardın bir çetindegi askerlerge kiyim tikken işkananı araladı. Ötük
tigüüçülördü bütündöy türkçö, uzun konçtuu ötük tigişet eken. Baarın körsötüp jürgön jaş
sardar bul ötüktördün sapattuu, narı soguşka kiyüügö eptüü ekendigin ayttı. Çıñgızhan anın
sözün başın iykep ukkanı menen «mınday ötük kiyse bular moñgol askerine okşoboy kalat
go» dep oylodu. Al turgay «Bürjügün kök jaldarı mınday ötüktü jaratpayt, kar jamıngan
talaanı keçe çaap, askar toolordon, jılga-jabıttardan attap ötüüçü Börtö Çono
urpaktarına mınday ötük jaraşpayt» — dep jibere jazdap, özün arañ toktottu.
Çıñgızhan ordosuna kelgen soñ, Kulandı köpkö oylondu. Uşunday kezde Kulandı eske
tüşürüü da kızık ele. Al Samarkan şaarınan Jebe menen Subatayga çoñ uulu Joçige
çabarman çaptırıp, alardın toktoosuz Samarkanga kelişin buyurdu. Mından murdakı
çabarmandardın bargan, barbagandıgı belgisiz. Çabarmandardan ketken bar, kelgeni jok,
kabar-uçur bilinbey kalgan ele.
Jebe menen Subataydan bir jıldan kiyin arañ kişi keldi, kelgende da jeke kabarçı
gana emes jüz miñ jookeri koşo keldi. Çıñgızhanga jiberilgen neçe jüz töögö jüktölgön
kural-jaraktar sıyaktuu oljolor da keldi. Çıñgızhan alardı eki kün tınıktırgan soñ, bir
bölügün kayra jiberip, Jebe menen Subataydın Samarkanga kelüüsün tapşırdı. Al eköö
jibergen mal-mülktü toktoosuz ele Burhan Haldun boorundagı ordosuna jönöttü.
1224-jıldın ayagında Çıñgızhan kıpçak eliñdegi Joçige jibergen çabarmanı,
Joçinin eki jookerin koşo eerçite keldi. Alar Joçinin eki jıldan beri ooruluu ekenin,
alıs sapardı kötörö albasın, handın özü menen koşo mekenge kayta albay turganına
keçirim kılışın ötüngönün, kuday nasip kılgan künü Moñgol böksösünö barıp kaların
aytıştı.
— Kança jolu çabarman jiberdik, alardan kabar-uçur bolbogonun tışında moñgol ulutu
menen katışı jok kişidey süylöbögönü emnesi? Alıska jortuul jasagan koşuundun
bardıgı kaytsın degen jarlık berilip jatkanda, jalgız anın kelbegeni kanday kep?! —
dep ayabay açuulangan Çıñgızhan oşol ele künü Samarkandan Joçige dagı çabarman
çaptırdı. Al: «Ana-mına degeniñdi koyup, koşuundu alıp daroo Samarkanga jet!» dep
buyurdu Joçige.
Oşondon bir jıl ötköndön kiyin — 1225-jıldın köktöm çagaanında Çıñgızhan eline
kaytuu jönündö sardarları menen keñeş kurup, aprel ayının başında Samarkandan
attanuunu, oşogo çeyin munu jookerlerge bildirbestikti çeçim kıldı.
Mart ayının başında Çıñgızhan Jebe menen Subataydın koşuunu Samarkandı közdöy
tez kele jatat, degen kabardı uktu. Aldıñkı kabarçı kelgen soñ, sapar abalın maalımdoogo
çıkkan kabarçılar da birinin artınan biri kelip jattı. Alardın aytuusuna karaganda, bul
eki koşuun Muhammetti kuup çıkkandagısınan alda kança ese köp küç alıptır. Bolgarlar
menen orustardın kurama koşuunu çıp-çırgası buzulbay moñgol askerlerine toluk
koşuluptur.
Jebe menen Subatay tört jıldık jortuuldu ayaktap Samarkanga kelgende Çıñgızhan jana
anın sardarları menen askerlerdi alardı şaardın darbazası aldınan tosup alıştı.
Şaardın tündük jagındagı Sogdı darıyasının jeeginen körüngön koşuun bir dalay
ubakıttan kiyin gana şaarga kirip, belgilengen ayantka çogula baştadı. Kalıñ jookerdin
maydanga jıynalıp bütüşü üçün da bir dalay ubakıt ketti.
Janında eki-üç sardarı bar Burçu eñ aldıda kelip salamdaştı. Azdan soñ on çaktı
kişi Çıñgızhandı közdöy bet aldı. Çıñgızhan da neçen jıldan beri uçuraşpagan eki
sardar keldi degende ayabay kubanıp, alardın aldına uturlay jönödü. Janına kelgender
menen keñ ayanttın bir burçunda bir kıyla uçuraşıp, abal suraştı. Bir kezde baka-şaka
basılıp, sardarlardın biri aldıga çıktı, al Subatay boluçu.
Çıñgızhanga Subataydın boyu bir karış ösüp kalgansıp köründü. Elüünü eñşergen, uzak
jortuul tartkan Subataydın kebetesinen çarçap-çaalıguu belgisi körünböyt, murdagısınan
köp ele jaşarıp kalgan sıyaktandı. Al kaytıp kelgendigi jönündö kıskaça bayandap, bir
kıyla eldin, bir dalay too menen darıyalardın attarın ayttı. Munun köbün Çıñgızhan
tuñguç ugup oturat.
Çıñgızhan bularga ayabay ıraazı bolup, emi Jebenin aldıga çıguusun küttü. Birok,
emnegedir Jebe aldıga çıkpadı, keçeñdey berdi. Oboço turgan adamdar arasınan da Jebe
körünbödü. Çıñgızhan: «Jebe kayda?» dep suramakçı bolup, obdula bergende anın jürögü
şuu dey tüştü. Subatay ün katpay turdu. Bul jımjırttık Çıñgızhanga alda kanday bir
şumduktuuday tuyuldu. «Jebege emne bolgon? Jebe sınduu aytıluu sardarım kandayça
közümö çaldıkpayt!» degen sözün içinen aytkan Çıñgızhan Subatayga üñülö karadı da, basıp
ketti. Al Jebeni özü tapmak bolgon.
Çıñgızhan maydanda sap tüzöp turgan kalıñ jookerdi jalgız aralap kele jattı.
Sardarlar koşuundarın irettey, urmat bildirip jatıştı. Çıñgızhan oşolordun aldınan
ötüp baratıp: «Jebe kana? Ak tanoo külügümdün moynun üzgön, özümdün moynumdu jaralagan
ardager azamatım, Jebem kayda?» deyt al içinen.
Çıñgızhan katar-katar turgan askerlerden köz ayırbay, eki közünön uçkun çaça jöö basıp
kele jattı. Al: «Jebem, bar bolsoñ köz körsötsöñçü, Jebem!» dep tilegen sayın Jebenin
karaanı körünbödü. Al özü murda körbögön başka uluttardan kuralgan koşuundar aldınan
öttü. Alardın kee birleri ak-sarı, kee birleri kapkara eken. Alardın urmat bildirüü
adattarı da, urmat karoolunun uyuşturuluşu da başkaça bolgonu menen, ötö irettüü köründü.
Jebeni tabalbagan Çıñgızhan akırı kakayıp turgan Subataydın aldına kelip:
— Jebe oorup öldübü je soguşta öldübü? — dep suradı. Subatay:
— Jebe oorudan je soguştan ölö turgan kişi emes go. Karılıktan kaza boldu. Al Aral
deñizinin tüştük-batış jagındagı bir aymakta düynödön kayttı. Al azır oşol aymaktagı
bir toonun çokusunun tündük jagında uktap jatat, — dep baysalduu türdö joop berdi. Uşunu
aytıp jatkanda betinen ter şorgolop ketti.
Çıñgızhan:
— Oroşon emgek siñirgen kayran Jebem, karılıktan o düynögö ketken ekensiñ go, — dep
katuu ökündü da, ötö kaygırboonu oylop, Kulan kaza bolgondo özün tıyganday, Jebenin
ölümünö da kaygıra berbestikke bekidi.
Aprel ayının başında, kalıñ kol Samarkandan attandı. Çıñgızhan Joçini oşogo
çeyin küttü, birok kelbedi. Çıñgızhan kıpçak eline dagı çabarman jiberip, Joçinin
naymandardın buguluu degen jerinde negizgi koşuunga kelip koşuluusun buyurdu.
Samarkandan attanaardan bir kün murda Çıñgızhan Horezim elinin bir kezdegi
padışası Muhammettin enesi menen anın janındagı barımtaga karmalıp turgan ayaldardı
biyik dubaldın üstünö katar turguzup, Horezim mamleketinin karamagınan çıguu rasmiyatın
ötkördü, anın bulardı moñgol böksösünö alpargan soñ öz eline kayra ketirüü oyu jok
boluçu.
Moñgoldordun kalıñ kolu jazdan jayga, jaydan küzgö deyre mekenin közdöy sapar çegip,
bir kezderde özdörü kanga boyöp ketken şaar, şaarçalardı basa jıljıdı. Kee bir jerlerde
bir kança kün örgüsö, kee bir jerlerge örgüböy şıdır jürüp, Sır-Darıyanın ayrıktarın
karşı-terşi keçip jattı. Mından tört jıl murda köpürö saluunu bilbey turgan bul
askerler emi bekem köpürölördü özdörü salıp, aldı körüngöndö artına köz jetpegen, başka
ulut kişilerin da öz içine algan kalıñ koldu oşol köpürödön toktoosuz ötkörüp jattı.
Küz ayagında moñgol askerleri Ertiş darıyasında azıraak toktop, andan kiyin dagı
ilgeriledi. Ertiş darıyası özdörü kança jolu keçip ötkön Sır-Darıyası menen AmuDarıyasına ança okşop ketpeçüdöy sezildi. Sır-Darıya menen Amu-Darıyası batıştı közdöy
agıp, Aral deñizine kuyat, birok tündüktü közdöy aguuçu Ertiş darıyasının kayda kuyarı
belgisiz. Kalıñ kol oşol küzdün ayagında Altay toosunan aştı.
Kalıñ kol naymandar menen uygurlardın murdakı konuşuna jakın Emil darıyasının
boyuna jetkende Çıñgızhandı karşı aluu üçün elinen atayın attangan miñ asker
aldılarınan çıktı. Bulardın içinde Çıñgızhandın kiçüü uulu Tolunun baldarı — özünün
neberesi on bir jaşar Kubulay, toguz jaşar Hulagu bar boluçu. Çıñgızhan eki neberesin añ
uuloogo buyrup, uşul eki balanı atkazuu ırımın ötkördü. Al mayluu etti barbıygan joon
kolu menen karmap, neberelerinin şadıluu orton koldorun mayladı.
Bir kıyla ayal-erkekter kezekteşip, bagıp çoñoytkon Kubulay menen Hulagunu körgöndö
Çıñgızhandın esine atı-jönü belgisiz biröögö taştap kelgen Külgün tüşö kaldı. 1212jılı Altan handıgına ekinçi jolu çabuul jasaganda, bul kezde nebak tigi düynögö ketken
Sorhınşarı arkıluu belgisiz biröögö taştap ketken Külgünü eger tirüü bolso, on beşke
çıgıp, anın da öz tizginin öz koluna alıp jürö ala turgan jooker azamat boluşunda şek
jok ele.
Birok, Çıñgızhan özünün Külgündü uşunday tagdırga salganına ökünbödü. Al: «Külgünüm,
men senin orton koluña may sürtö albay turgan boldum, bul ırımdı emi özüñ jasa. Menin
orton kolumdu da eç kim maylagan emes. Jetelüü bolsoñ öz küçüñ menen jasa. Maga okşoş
bol!» dedi içinen.
Kubulay menen Hulagunu körgöndö Çıñgızhandın kalkanday kulagı, ötkür közü, çeçen
tili, buurul sakal-murut japkan beti tügöl nurga bölöngöndöy bolo ketet. A birok, Külgün
esine tüşö kalsa, nurlangan jüzü kaarduu tüskö kirip, içi jılıp tursa da ızgaar çaçat.
Emil darıyasına eki künçülük kalgan jerdeki Buguluuga kelgende Çıñgızhan uzak sapar
tartkan sardarları menen jookerlerinin urmatı üçün tañ-tamaşaluu toy jasap, oyun-zook
ötkördü. Bul jer moñgol böksösünün bir jak çeti boluçu. Oyun-zook bir neçe küngö sozulup,
aga uuldarı Çagatay, Ügütöy, Tolular katıştı. İnileri Hasar, Belgüdöy, Hajun, Temügöylör
jana Burçu, Zelme, Subatay, Hubulay, Çimbe, Çolun sıyaktuu sardarları Çıñgızhandın
ordosuna kündö çogulup, mekeninin daamdarın tatıp, çöyçök kötörüştü. Muhulay, Jebe
jana Joçi — üçöö gana bulardın arasında jok boldu.

Çıñgızhan Samarkandan attanaarında da çoñ uulu Joçige çabarman jiberip, anın dal
uşul jerden uçuraşuusun aytkan, birok andan azırkıga çeyin kabar-uçur kelbedi. Joçinin
işin esepke albaganda, Çıñgızhan başka iştin baarına ıraazı ele. Toy ötö kızıktuu öttü.
Toydun maksatı kan maydandın jıtın Ata mekenge alıp barbay, jırtkıçtık kılık, kanduu
kırgın menen uşul jerde koş aytuu bolmok.
Orto Aziyanın köz jetkiz bul meykin öñüründö jaşagan jat ulut askerlerinin kay
birleri mas bolup, kay birleri uu-çuuga batıp, kay birleri sozolonto ırdasa, kay birleri
biy biylep jürdü. Toy künü-tünü toktoboy, on-ondon toptolgon argın kanduu baldar eneleri
menen koşula kızıktuu oyundardı körsötüştü. Uşul baldardı tuugan eneleri da biy
biyleşti. Moñgol ayaldarınan narı etkel, narı boyçul bul ayaldardın ay jarıgında
tegerene biylegen biyi jurtçulukka ayabay jaktı.
Çıñgızhan oturgan jerinen:
— Moñgol ayaldarı meni gana karşı alçuday sıyaktanat go, — dedi kakşık jıldırıp.
Çıñgızhan oşol kezde moñgol kiyimin, moñgol nakerin kiyip, moñgol kaadası boyunça
jürdü. Al emi Burçu, Zelme sıyaktuu aksakaldar moñgol askerlerinin kiyimin çeçip taştap,
altın-kümüş menen koozdolgon Horezim elinin kiyimin kiyişken.
1226-jılı moñgol jookerleri Altay toosunun tündügündögü konuşunan, moñgol
böksösünün suusu mol, çöbü çüygün öñürlörünö kire baştadı. Köptön beri körbögön ata
konuşunun ajarı sardarlar menen askerlerdi zamatta özünö tartıp aldı.
Çıñgızhan Burhan Haldun toosunun boorundagı ordosuna toktolboy şıdır jete albadı.
Antkeni, anın kalıñ kolu jetken ele jerdin bardıgında karşı aluu saltanatına tuş
kelip, anday jerlerde bir neçe kün, keelerinde on çaktı kündön örgüp kalıp jatıştı.
Çıñgızhan tuugan urugu bar askerlerdin üylörünö baruusuna uruksat berdi.
Moñgoldun kalıñ kolu Burhan Haldun toosunun boorundagı azırkıga çeyin moñgol
elinin sayasiy, ekonomikalık borboru bolup kelgen Tugla darıyasının jeegindegi
Harışuguy degen bul jer Çıñgızhandın esinen çıkkıs jer boluçu. Toorul handı üç ele
kündö jeñgeni aga keçöökü ele iştey bilinse da, andan beri jıyırma jılday ubakıt öttü.
Çıñgızhan ordosuna kelgen soñ, negizgi koşuundan başka koşuundagı sardarlar menen
askerlerdi askeri mildetinen boşotup, öz jerlerine kaytardı. Al jay ayların oşol
jerde ötkörüp, ötkön-ketken işter oyuna tüşö berüüçü. Harışuguyda turbagan kezinde Tugla
darıyasının jeekterinen añçılık kıldı. Özünün murdakı narı dosu, narı duşmanı bolgon
Toorul hanga eskertkiç belgi jasabaganı esine tüşüp, anın ölgön jeri — Harışuguydun
tündük jagına eskertkiç belgisin ornotup taş betine uygur jazuusu menen: «Harışuguydun
padışası Toorul han tübölük uykuda jatat» degen sözdördü koozdop jazdırıp koydu.
Toorul handın eskertkiç belgisi salınıp bolgon soñ, Çıñgızhan kandaydır bir çoñ
belgi ornotkonsudu. Toorul han Çıñgızhandın unutulgus aykölü ele. Çıñgızhandın azaptozok çegip jürgön bala kündöründö anı dayçıguttardın kastıgınan araçalap, bürjügün
uruusunun jelegin jelbiretişken. Jamuka menen dostoşkondo da, anı oysurata jeñgende
da jardamın ayabagan kişi uşul Toorul han emes bele.
Ayagında Çıñgızhan Toorul han menen ölüşpöy tınbay turgan soguş açıp anı jeñip
aldı, anı ayap da koygon jok. Tagdır aga Toorul han menen karmaşuuga jazgan soñ, eköönün
biri jeñip, biri jeñileeri sözsüz go. Jakşılıktı jakşılık menen kaytaruunu bile
jürgön Toorul handın azır közü tirüü bolso, jat elden jeñiş tuusun jelpinte kelgen
Çıñgızhandı özgöçö kırdaal menen tosup algan bolor ele. Çıñgızhan Jamukanı jek körgönü
menen uzun boyluu, er jürök, narı akılman Toorul abışkanı ayabay jaktıruuçu. Al Horezim
elinde alıp bargan soguş uçurunda da Toorul handay kaarduu jandı keziktire albadı.
Tugla darıyasının boyundagı Harışuguy menen Burhan Haldun toosunun tüştügündögü
bürjügün ayıldarının arası üç-tört künçülük jer bolso da, Çıñgızhan aga jetüügö

aşıkpadı. Sardarlardın bir neçesi üstünö üy tigilgen çoñ arabanı çıgıştı közdöy
jönötüünü kayra-kayra aytsa da, alarga Çıñgızhan ınagan jok.
— Ölsöm söögüm oşondo koyulat ko, közümdün tirüüsündö al jakka baruuga aşıgıp
neteyin? — dedi. Al uşul sözünön kaytpadı, eç kimge da ınabadı.
Çıñgızhan baybiçesi Börtö menen uçuraşa elek boluçu. Al Harışuguyga da jete elek,
Burhan Haldundagı ordosuna barıp Börtö menen uçuraşuuga Çıñgızhandın köönü tartpadı.
Antkeni, Börtö: askerdin bardıgı tügöl kaytıp keliptir, Joçinin emgiçe kelbegeni
kanday? — dep suraşı mümkün go.
Çıñgızhan Börtönün mınday suroosuna sanaası tınaarlık joop bere albayt, Joçinin
emne üçün kelbegenin Börtögö tüşündürö da albayt. Çıñgızhan Tugla darıyasının jeeginde
Joçini eki közü tört bolo kütkön. Börtö Joçini Moñgol mamleketinin muraskerligine
körsötpögönü üçün taarınıp, Joçinin kelbegendigin anın atası menen bolgon
baylanışında bir mandem bolgondugunda, dep bildi.
Uşul sebepke baylanıştuu Çıñgızhandın Börtö menen uçuraşkısı kelbedi. Joçi
kelgende gana uçuraşıp, añgıça, Joçinin kelbegendigine baylanıştuu ortolorunda
tuuluşu mümkün bolgon köñülsüzdüktön saktanuunu ılayık taptı. Çıñgızhandın ordosunda
jer-jerlerden kabarçılar kelip jattı. Çıñgızhan Joçinin kabarçısın saat, münöt sayın
kütkönü menen andan kabarçı kele koygon jok.
Joçinin kabarçısın mından artık kütüü mümkün emes ele. Çıñgızhan jeñiş tuusun
bürjügündördün ata konuşuna alıp barıp jelbiretpey bolboyt, dep karaganı üçün Joçini
kütö-kütö sabırı tügöngön Çıñgızhan üstünö üy tigilgen çoñ arabasın Burhan Haldun
toosunun etegindegi ata konuşun közdöy tartuunu buyurdu. Jolgo çıgar künü bürjügün
uruusunun jelekteri arabanı aylanta baylanıp, araba artınan negizgi koşuun, jöö
askerler menen atçan askerler katar tizilip, kalıñ kök jal, bürjündün atuu baştuuları
menen sardarları Tugla darıyaının jeeginen tüp kötörülö attandı.
Üçünçü künü tüştö, ata-babalarının kuttuu konuşu, jana alar tübölük uykuga ketken
Burhan Haldun toosunun karaanı Çıñgızhanga bülbüldöp körünö baştadı. Oşol künü Kerülen
darıyasının jogorku agımına jetken kalıñ koşuun toktoosuz ilgerilep, keçki kündün
kızılı menen teñ bürjügün uruusunun ordosuna kelip jetişti. Kul-küñdörün eerçitken
Börtö baybiçe ayıl çetinde Çıñgızhandı uturlay çıktı. Çıñgızhandan bir jaş çoñ Börtö
altımış törttö boluçu. Al semizdikten basalbaganı üçün el kötörmö orundukka oturguzup
alıp kelişti.
Çıñgızhan janına kelgende Börtö ordunan ooljuy turdu. Anın kümüştöy appak çaçı
jaş çagındakısınday jalt-jult etip, maylanışkan eki beti bılkıldagansıganı bolboso,
kebetesinen eç kanday özgörüş bilinbedi. Kulaktarında asıl iymek, moynunda jakut şuru
jarkırayt. Oturgan orundugu da asıl taştar menen koozdolup, köz uyaltkıday asem eken.
Börtö:
— Aykölüm, taksır hanım, — dep demin basıp algandan kiyin sözün uladı. — Bügünkü kün
kuttuu kün, bügünkü kün taksırım, sizdin jeñiş menen kelgen künüñüz moñgoldun konogunan
da kabar bilingen kün.
Börtö baybiçe Joçini bügünkü küngö deyre moñgoldun konogu dep atooçu, balañız dep
aytçu emes. Çıñgızhan baybiçesinin sözünö ooz açpastan, el jıynalıp jatkan jaktı közdöy
bastı.
Çıñgızhan ertesi keçki tamaktı özünün ordosunda Börtö, Çagatay, Ügütöy, Tolular jana
alardın baldarı menen birge oturup içti. Al Tolunun baldarı Kubulay menen Hulagunu gana
körgön, alardan başka dagı jıyırmaday neberesi bar ekendigin bilbes ele. Tamak üstündö
al Börtönün keçöökü sözün estedi.
Börtönün entigip oturup aytkan sözdörünön al mobulardı bildi: bir jıl aldında Joçi
kelbes boluptur degen söz tarap, el-jurt buga türdüü-türdüü bojomoldordu aytışkan eken.
Börtö baybiçe Joçinin den soolugu jakşı ekenin, anın kıpçak elinin oy-kırında añ
uulap, erkin ömür sürüp jürgönün soodagerlerden uguptur.
Bul sözdördü ukkanda Çıñgızhandın öñü kubara tüştü. «Eger uşunun baarı çın bolso,
Joçi keçirgisiz künöö ötkörüp jürgön tura!» dep oylogon Çıñgızhan kartaygan
baybiçesinin aldında açuulanbay, keçki tamaktı içip bolup ele işenimdüü adamdarın
çakırtıp, Börtögö jolukkan kişilerdi taap kelüügö buyurdu.
Eki-üç kün ötkön soñ, orto jaşap kalgan pars soodageri Çıñgızhandın ordosuna keldi.
Çıñgızhan soodagerden takıp-tekşerip, Joçinin kıpçak elinde negizgi biylööçü bolgonun,
bay turmuşka keñelip, añ uuloo, askeri maşıguu jumuştarı menen aylanışıp jürgönün
bildi.
Çıñgızhan açuudan jarılıp kete jazdadı. Al Joçinin dalay jolu jiberilgen
kabarçılardı elep-eskerbegenine, han jarlıgın ilikke albaganına, enesi Börtönü, anın
tezireek kelüüsün kütüp jatkan atasının meer-şapatın oylobogonuna tütödü. Al özünün
jarlıgın orundabagandardın başın albay koyçu emes. Emi upaasızdık kılmakçı bolgon
Horezim turgundarına koldonulgan amal Joçige da koldonulmak boldu.
Aradan on kün ötpöy ele moñgol böksösü kayradan ala sapran bolo baştadı. Öz
jerlerine kaytarılgan askerler Burhan Haldun toosunun etegindegi ordogo kayradan
çoguldu. Kıpçak eline jortuulga attanuuga üç jüz miñ jookerdin sardarlıgına Çagatay
menen Ügütöy dayındaldı.
Joçini jazaloogo asker çıgargandan kiyin da Çıñgızhandın sanaası tınbadı. Aradan
bir ay ötkön soñ al dagı asker çıgaruunu oylop, bu sapar sardarlıkka Tolunu dayındoonu,
özü da koşo baruunu ıygardı. Birok, ekinçi sapar attanuuçu askerler keçeñdey berdi.
Antkeni, Burçu menen Zelme Çıñgızhandın özü barıp Joçi menen karmaşuusun koldobodu.
Birok, Çıñgızhan sardarlarının karşılıgı menen esepteşpesten, nietinen kaytkan jok.
Anın açuusun eç kim da basalbadı. Joçinin azabınan moñgol böksösü dagı bir jolu een
kalmay bodu.
Çıñgızhan Joçige kenedey da keñçilik kılmak emes. Joçinin askerin tıp-tıypıl
kırmayınça, kıpçak jerindegi jan bütköndü kirpiç menen taştın koñuluna korumdap tügöl
kurutmayınça anın açuusu basılaar emes. «Mintpegende san-sansız ulut kişileri, ordogo
karaştuu moñgol askerleri menen sardarları çetinen ukuruktu jula kaçat!» dep oylodu. Al
Börtö menen kayra uçuraşpastan janına Tolunu alıp kerey jerine köçtü. Tugla darıyasının
jeegindegi Harışuguydun tegeregi atçan askerlerge jık toldu.
Çıñgızhandın kerey jerine köçüp barganınan eki-üç kün ötköndön kiyin algaç attangan
Çagatay menen Ügütöydün kabarçıları keldi. Bul kabarçı kıpçak jerinen çıkkan
kabarçını eerçite kelgen eken. Belderine karaluu kur baylangan bul eki kabarçı
Çıñgızhandın ordosuna keltirildi.
— Uuluñuz Joçi üç jıldan beri sırkooluu boluçu. Anın sırkoosu bıyıl avgust ayında
jaman jagına çalıp, kıpçak elinde — Kaspi deñizinin tündügündögü aylında düynödön
kayttı. Al köz jumarında: «Emki jıldın fevral ayında bardık asker menen sardarlar
söögümdü Ata mekenime alıp kaytsın!» dep osuyat kıldı, — dedi kıpçak elinen kelgen
kabarçı.
Çıñgızhan kabarçını tiktegen boydon seleyip turup kaldı. Çagatay menen Ügütöydün
jibergen kabarçıları da kıpçak jerinen kelgen bul kabarçının sözün ırastap, Joçinin
uzakka sozulgan oorudan kaza bolgonun, 1223-jıldın jayında Kıpçak tüzöñdöründögü
japayı kayberenderdi Sır-Darıyanın boyuna kuup aydap barganda, sırkoolugunun
sebebinen Joçi añga çıgalbaganın, kamkor atamdı ubayga salbayın dep nookasın
jaşırgandıgın bayandadı.
Çıñgızhan eki kabarçının es aluusun buyrup, lam-mim debey üyünö kirip ketti. Al
jolooçu soodagerdin sözünö akmaktık menen işengenine ayabay ökünüp, jalgız oturgan
teyinde köpkö ıyladı, oor kaygıga battı. Kulan kaza bolgondo da, Jebe düynödön ötköndö
da özün kaygı deñizine çögörüüdön tıygan Çıñgızhan, Joçinin jat elde uzak sırkoolop
jürüp jarık düynö menen koştoşkonun oylogondo kaygısın basalaar emes. Anın jan
bütköndün baarı jazgangan eki közünön şorgologon jaş, karılık tamgası basılgan karatoru betindegi appak sakalı menen murutun juudu. Kök jaldarça ulup ıylap, toktono albay
arı-beri basa berdi.
Çıñgızhan azdan kiyin közünün jaşın çort tıyıp, işenimdüü malayların çakırıp:
— Üygö eç kimdi jolotpogula, meni menen tak uşul üydö kezdeşken kişinin başın
alam! — dep kataal buyruk berdi. Buyruk algan malaylar üydön çıga jönöştü. Al jalgız
oturup, muñkanıp dagı ıyladı. Bütkül moñgoldun tizginin karmap turgan uşul kişi kaygı
deñizine emi çındap battı.
Çıñgızhan Joçini uuldarının baarınan özgöçö körörün, özünö okşoş ele jat
taypalıktar tartıp alıp ketken eneden tuulgan, moñgoldordun kök jalı ekendigin iş
araketi menen nakta dalildemeyinçe köñülü tınbagan Joçige degen süymönçülügünün
bölökçülügün emi tuydu. Ertesi Çıñgızhan Joçi handın kaza bolgonun eline uguzup, buyruk
jarıyaladı:
— Uulum Joçi han kıpçak jernnde düynödön ötüptür. Al jer moñgoldordun ata-babası,
kudaydın amiri menen tuulgan Börtö Çono, Guamarıl ötüp kelgen Kaspi deñizi degen jer
eken. Nakta er jürök, ötö jöndömdüü Joçi han dalay soguşka katışıp, moñgol askerleri
menen sardarlarına örnök boldu. Tokson şaardın kamalın buzup, eki jüz şaardı
bagındırdı. Altan handıgının tım-tırakayın çıgara sokku urup, Horezim eline çabuul
jasap, Aral deñizi, Kaspi deñizi, Kara deñiz sıyaktuu jerlerdin tündügündögü kıpçak
handıgın kurup, özü oşonun tuñguç hanı boldu. Joçinin urpaktarı kıpçak handıgın tübölük
biylesin. Joçinin jookerleri menen sardarları oşol jerdi mekendep, Joçi han kurgan
handıktı korgosun!
Çıñgızhan kıpçak handıgı degen attı özü koyup, anı Joçige mençiktedi.
Bul jönündögü jarlıktı okumuştuu Ye Lü jazdı.
Oşondon kiyin al uulunun kaza bolgondugu jönündögü kaygıluu kabardı Börtögö uguzdu.
— Börtö baybiçe, özüñ tuup, öz koluñda er jetken kayran Joçinin kazasına menin da
kabırgam kayışıp turat. Senin kaygıñ menin da kaygım go. Anın atınan bilinip turganday
Joçi kudaydın bürjügündörgö jibergen konogu eken. Oşol konok emi tübölük konuşuna
kaytıptır, — dedi.
Çıñgızhan bir neçe kündön kiyin arañ esin jıyıp, sardarlarının başın koşup, tañgıt
eline jortuul jasoo jönündö keñeşkenden kiyin, al elge çabuul jasoo çeçimin
çıgarıştı. Soguşka dayar turgan koşuundarının tañgıt eline karşı attanuusun buyrup,
kıpçak jerine ketken Çagatay menen Ügütöy askerlerinin daroo kaytıp, tañgıt eline çabuul
koyuusun da buyurdu.
Tañgıt eline çabuul jasoo jönündö kokusunan çıgarılgan mınday çeçimdin üç türdüü
sebebi bar ele. Birinçi, moñgol koşuunu Horezim eline çabuulga attanganda, Tañgıt
padışası jardam bermek tügül karşı çıkkan, emi oşonun jazasın tartışı kerek. Ekinçi,
Muhulaydın közü ötkön soñ, Altan handıgın tübölük bagındıruu mildeti Çıñgızhanga
jüktölgön boluçu. Al bul parzın orundoo üçün aldı menen tañgıt elin bagındırbay
bolbos ele. Üçünçü, Joçinin kazası alıp kelgen kaygını tek soguş kana basa almak.
Çıñgızhan emki ömürün Altan handıgı menen tañgıt elin bagındıruuga arnadı. Al:
«Moñgol Börtö Çonosunun ürüm-butaktarı atkaruuga tiyiştüü mildetterdi ali orundap bolo
elekmin, öz ömürümdü Joçi menen Jebege, tigi kulança nukura soguşka arnaşım, özüm da
Börtö Çono boluşum kerek!» dep sanadı.
Tañgıt eline çabuul jasooçu moñgol askerleri 1226-jıldın başında Joçinin kazası
jönündögü buyruk jarıyalanıp on kün ötkön soñ Tugla darıyasının jeeginen attanıştı.
Moñgol koşuunu 1227-jıldın köktöm çagaanı çöl talaada ötkörüştü. Joçi ölümünün
karaluu kündörü ali ayaktalbagandıktan köktöm çagaanı kuttuktalbay askerler menen
sardarlar jönököy gana ırım kılıp, katuu boroongo karşı jortuul jasaştı. Bu saparkı
jortuul moñgol askerlerine ayabaganday kıyınçılık alıp keldi. Yanvar ayının orto
çeninen kiyin künügö kalıñ kar tüşüp, adam jana at-unaanın çıgımı arbıp, toñup ölgöndör
köböyö baştadı.
Moñgol askerleri tañgıt elinin çetine fevral ayının orto çeninde arañ jetti.
Çıñgızhan Çagatay menen Ügütöydün koşuunun kütüp, alar kelişi menen ele tañgıt elin tuştuştan kurçap aldı. Soguş tañgıt elinin tündük jagınan baştalıp, jaz menen jay
aralıgında karakalaa jana anın tündügündögü bir kıyla şaar-bazarlar moñgol
askerlerinin koluna öttü.
Çıñgızhan bardık askerin Hunşuy toosuna çogultup, jaydın ısıgında too arasında
salkındaşıp, küz boloru menen soguşka attanıp, Gaju, Suju şaarların, andan kiyin
Liañju, Liñju şaarların tez-tez ele basıp aldı. Özünö karşılık körsötkön şaarlardın
turgundarın kanga boyödu. Moñgol askerleri kirgen şaarlardın bardıgı kañgırap boş
kaldı, ölüktör döbö-döbö bolup üyülüp jattı.
Bir jıldan kiyin — 1227-jılının fevral ayında moñgol askerleri tañgıttın
borboru Irgay şaarına jakındadı. Koşuundun bir bölügü borbordu kurçap Çıñgızhan özü
Huañhı darıyasınan öttü. Huañhı darıyasınan ötkön kalıñ kol tobun jazbay ilgerilep,
Jişihu, Lintofu, Tohıju, Şiniñ, Şindıfu şaarların basıp aldı da, turgundarın kırıp,
şaarların örttöp taştadı.
May ayında Pañdiañfunun batışındagı Lundi degen jerge ordosun tikken Çıñgızhan
Altan handıgının Nanjindeki padışasına elçi jiberip, moñgoldordun karamagına
ötüüsün aytıp kıstadı. Tañgıttardın borboru Irgay şaarınan başka jerlerinin
bardıgın basıp algandıktan, Altan handıgına çabuul jasoogo dap-dayar ele. Al Irgay
şaarında turgan Tañgıt hanı Li Şiandın tize bügüügö ıraazı bolup jibergen elçisin
kabıldadı. Li Şian şaardın düköndörün tügöl açtırıp, dayardık körüügö bir aylık
möönöt suragan eken, Çıñgızhan buga makul boldu.
Çıñgızhan Irgay şaarının darbazası açılganga çeyinki aralıkta Altan handıgına
jalpı çabuul jasoo planın tüzüp, Muhulaydın mezgilsiz kaza bolgonuna baylanıştuu
atkarılbay kalgan. Altan handıgın tübölük bagındıruu mildetin orundap, düynödön ötkön
dosunun armanın işke aşıruuga kirişti.
İyul ayında Çıñgızhan Altan handıgının elçisi menen körüşüp, jibergen belektartuuların kabıldadı. Marjan-bermet salıngan kutular közdün joosun alat. Birok,
Çıñgızhanga keregi marjan-şuru emes, tee bir kezde moñgol askerlerinin tamanı menen
taptalgan uçu-kıyırsız jer boluçu. Al şuru-marjandardın bir bölügün sardarlarına
bölüp berip, kalganın çaçıp jiberdi. Emne ekenin kim bilsin, tabaktagı kezinde on çaktı
talday gana körüngön marjan-şurular jerge çaçılgan soñ tümön, miñge aylanıp, ordonun
içi tügölü menen şuru-marjandarga tolup ketkensidi.
Çıñgızhan közün kolu menen basıp bir az oturup, kolun boşottu ele, üydün içi dagı ele
şuru-marjanga toltura eken. Al keçke juuk kişi çakırıp üydün içi tolgon şuru-marjanbı,
dep suraganında, alar anday eç nerse jogun ayttı. Çıñgızhan özünün aynıy baştaganın
oşondo sezdi. Huañhı darıyasının boyunda da uşunday abal bolgon. Birok, andagısı
marjan-şurular emes, kuuragan söök boluçu. Bir kezdeki soguşta kırılgan otuzday tañgıt
askerinin söögü Çıñgızhanga bütkül talaanı kaptap jatkan kuu söök bolup körüngön.
Çıñgızhan oşol tünü Ügütöy menen Tolunu janına çakırtıp, özünün kününün sanaluu
kalganın, nepada jarık düynö menen koştoşup kalsa, kalıñ koldu ata konuşka kaytarıp
barganga çeyin bul işti kupuya saktoolorun tapşırdı. Al oşol ele tünü oorup kaldı.
Bir juma ötköndö Çıñgızhan oorusu küçöp jöölüy baştadı:
— Joçi! — dep birde çoñ uulunun atın çakırsa, birde:
— Kulan! — dep aalamdan ötkön körör köz ayalının atın çakırdı.
Kulandın İndikuş toosunun tereñ jılgasındagı kalıñ muzga koyulgandıgı esine
tüşköndö:
— Muhulay! — dep kalat. Je bolboso:
— Jebe! — dep kıykırat.
Çıñgızhan küsöp çakırgandardın eç kimisi da jarık düynödö jok boluçu. Kulandan
başkalarının beyitinin kayda ekenin da bilbeyt.
— Tolu! — dep ün kattı al bir kezde.
Tolu janınan unçuktu.
— Altan handıgının tandalgan koşuundarı Tuñguañ ötköölünö çogulup jatat. Tuñguañ
ötköölünün aldıñkı jagı Liañşan toosuna, artkı jagı Huañhı darıyasına tutaşat. Anı tez
ele aluu mümkün emes. Altan handıgına baruu üçün Suñ padışalıgı elinen aylanıp
ötüşüñör, Hınandın tüştügündögü Tañju menen Diñjunu bagındırıp, Daliañdı
oyrondooñor kerek. Miñ çakırım alısta jatkan Tuñguañ ötköölündögülör jardam bere
albayt. Uşul aytkandarım boyunça iştegin, Tolu, — dedi Çıñgızhan.
Çıñgızhan Altan handıgına çabuul jasoo jönündögü akılın aytıp bolgon soñ, közün
jumdu. Azdan kiyin al eç kimdin atın oozuna albastan ele:
— Tañgıt eli ubadaluu künü şaardın darbazasın açpasa, tuş-tuşunan çabuul koyup, hanın
öltürüp, şaar turgundarın büt kırıp taştagıla! — dedi.
Uşunu aytıp jartı münöt ötkön soñ, Çıñgızhandın tınıgı toktodu.
Tañgıt hanı Çıñgızhan menen jasaşkan toktomun buzup, şaar darbazasın ubadaluu künü
açpadı. Moñgol askerleri menen sardarları Irgay şaarının tuş-tuşunan jabılıp,
sepilden aşıp tüşüp, şaarga kirdi. Li Şian kolgo tüşüp başı alındı, şaar
turgundarının köbü kırgınga uçuradı. Bir aydan kiyin moñgoldun kalıñ kolu Huañhı
darıyasının jeegine jıynalıp, kan maydandan moñgol böksösünö tike tarttı. Baştakı
çeçim boyunça, Ügütöy kalıñ kolgo başçılık kıldı. Çıñgızhandın kaza bolgondugu az
sandagı sardarlar menen vazirlerden başka eç kimge bildirilgen jok.
Moñgol askerleri saratan ısıkta tañgıt jerin tuurasınan kesip, çöldördön ötüp,
tündüktü közdöy bagıt alıp, Onon darıyası menen Kerülen darıyasının başındakı Burhan
Haldun toosuna tarttı. Kalıñ koldun saparı oñduu boldu. On çaktı asker jer mayıştırgan
kalıñ askerdin kak ortosu menen Çıñgızhandın söögün alıp kele jattı. Munu kimdir
biröönün söögü ekenin bilişse da, Çıñgızhandın söögü ekendigin eç kim bilgen jok.
Kalıñ kol joldo uçuragan jandardın bardıgın, meyli al karı-jaş, ayal-erkek bolsun
baştarın kesip jürüp oturuştu. Bul kabar taralgan soñ, jan bütköndün baarı bularga joloy
albadı. Kaysı gana taypanın jerinen ötpösün aldılarınan tirüü jan çıkpadı.
Çıñgızhandın söögü bürjügün uruusunun konuşuna jetkiçe sentyabr ayı da ötö çıktı.
Tolu Çıñgızhandın aalamdan ötkönün bardık askerleri menen sardarlarına ordo aldında
uguzdu. Al künü askerler top-topko bölünüp, oşol tegerekte tünöştü. At tuyagının dabırtı
menen askerlerdin arı-beri jürgöndögü ayak dobuşunan başka tırs etken şıbış çıkpadı.
Çıñgızhandın söögü Börtö baybiçenin üyünö alıp kelinip, bilerman biyler tañ atkıça
söök janında olturuştu. Tünkü asmanda samsıgan jıldızdar jımıñdaşıp şoola çaçat.
Kök kümbözünün astına köp üy tigilgen. Bürjügün uruusunun jerine eldin köp konuşu,
tündördün tım-tırstıgı uşul jolu gana. Çıñgızhandın söögü ertesi Börtö baybiçenikinen
Yesüydükünö, anın ertesi Altan handıgınan alıp kelingen ayalınıkına köçürülüp, aytıluu
on çaktı ayalının üylörünö bir-bir tünötülüp, soñunda özünün üyünö alıp kelindi.
Çıñgızhandın kaza bolgonun uguzulgandan kiyin, moñgol böksösünün jer-jerlerinen el
seldey agıp kele baştadı. Bürjügün uruusunun ayıl-aymaktarında kaygı-muñga batkan
kempir-çal jana başka kişiler kotoloşup, köpkö çeyin kişi ayagı basılbadı.
Jarım jıldan kiyin Çıñgızhandın söögü Burhan Haldun toosundagı tokoydun bir jak
çetine koyuldu. Koyör künü ayabaganday katuu boroon çıktı. Burhan Haldun toosunun
tegeregindegi jerdin kırtışın sıyrıp ketçüdöy güüldögön kara boroon Çıñgızhandın
söögü koyulgan jerdegi tokoydu deñizdey tolkuttu. Uşuga baylanıştuu, jerlöö ırımjırımı bir az keçeñdetildi.
Çıñgızhandın söögü koyulgan oşol tokoy eki-üç jıldan kiyin murdakısınan da kalıñ,
tünt tokoygo aylandı. Söök koyulgan jer jıyırma-otuz jıl ötpöy ele müldö bilinbey
kaldı.
Çıñgızhan altımış beş jıl jaşap, jıyırma eki jıl el biyledi.

AKIRKI SÖZ
«Adabiyat, körköm-önör dooru» jurnalı «Börtö Çono» romanın Şiyuvanın 34-jılı
(1950) oktyabrdagı sanınan 35-jılı (1960) iyuldagı sanına çeyin jarıyalagan boluçu.
Başında uşul jurnaldın üç-tört sanına ele jarıyalap bütürüü mölçörlöngön bolso da,
roman jazıla kele boljoobuzdan bir ese aşıp ketti.
Uşul sapar kitep bolup basılarında romandın jurnalda jarıyalangan nuskasına kee
bir özgörtüülör kirgizildi. Soñku nuskaga kirgizilgen özgörtüülördü Rim meymankanasında
bütürüp, kalemimdi üstölgö koygonumda, uşul çıgarmanı jazuu jarıyanında «Adabiyat,
körköm-önör dooru» jurnalı redaktsiyasındagı mırzalardı jana başka tarmaktagı bir top
mırzalardı ubara kılıp, işine joltoo bolgondugum esime tüşüp, köp kıjalat boldum.
Jarıyalangan kıska makalalarımdı esepke albaganda, «Börtö Çono» romanı «Tianpiao
jerinde», «Liulan», «Dunhuañ» attuu tarıhıy romandarıman kiyinki törtünçü romanım
ekenin eskerte ketkim kelet.
Şiyuvanın 35-jılı,
5-avgust tünü,
Rim şaarının Tibr darıyası
boyundagı meymankana.
Yinove Yasaşi

Click or select a word or words to search the definition