Bolot, Asan, Jamal

AYTILIP BÜTPÖGÖN ARZUU JOMOGU
Kırgız eldik oozeki çıgarmalarının basımduu köpçülügü ır türündö aytılat. Bir
bolgon maanilüü okuya el esinde tereñ saktalıp, algaç añız söz, legenda türüñdö aytılıp
jürüp olturup akırı akındar tarabınan ırga eposko, dastanga aylanıp tıngan faktılardı
kırgız folklorunun çetinen tapsa bolot. Al tema meyli eldik baatırlarga arnalsın, meyli
jeke adam tagdırına je bütündöy bir eldin başınan ötkörgön tarıhıy okuyaga arnalbasın,
baardıgına münözdüü birdey jalpılık – alardın algaç kara söz türündö aytılıp, bara-bara
ır formasına aylanıp ketişi. Iras, kara söz je oşol ele okuya ır türündö parallel
aytılıp jürgön uçurlardın faktısı da kırgız folklorunan keziget (m. «Er Töştük»). Mına
uşunday eldik çıgarmaçılıktın tabiyatına münözdüü bolgon kara sözdön ırga aylangan
çıgarmanın dagı bir misalı katarına biz aldıda azın oolak söz kılalı dep turgan «Bolot»
jomogu da koşulat. Jıynooçu bul varianttı negedir «jomok» dep atagan eken. Buga karaganda
çıgarma algaç kara söz türündö jaşap kelişi da toluk ıktımal. Al emi kara söz türündögü
jomoktun ülgülörünö Puşkin, Alıkul sıyaktuu çoñ akındardan öydö kayrılıp, alardın
ayrımdarın ırga aylantıp salışkan emespi. Albette, bardık akındardan Puşkin menen
Alıkuldun biyiktigin talap kılışı jöndüü bolbos. «Aalıbek alına jaraşa» degendey
talant darametterine ılayık eldik syujetterdi kayradan iştep çıkkandarga da
ıraazıçılık bildirip, topuk kılganıbız oñ. Bolbogondo, kança çıgarmalar professional
adabiyat önükköndö, aytılbay da, jazılbay da kalmak. Bul jagınan jazgıç akındardın,
jaratuuçulardın jalpı kırgız adabiyatında ala elek baası, tatıktuu ordu bar. Sözsüz, eldik
murastı bir janrdan ekinçi bir janrdın tili menen süylötüp koyuu menen jazgıç akındar
al çıgarmanı öz ençisine birotolo basıp alışpayt, avtorluk ukuktu el menen bölüşöt.
Negizgi okuyaga ulam bir talant öz doorunun şartına, talabına ılayık ar kanday ıkma menen
kayrıla berişine eç kim tıyuu sala albayt. «Jomok» demekçi bul janrdagı çıgarmalardın
ayrımdarı ır türündö dele aytılgan. Alsak, «epos», termin adabiyatıbızga kele elekte
«Manastı» kırgızdar «jomok» dep ataşkan.
Demek, «Bolot» çıgarmasın «jomok» dep atalışınan orkoygon kata izdeşke dele
bolboyt. Oşondoy bolso da, çıgarmanın mazmunduk, formalık, kölömdük belgileri Çıgış
dastandarın eske salıp, janrdık türü boyunça «dastan» dep atoogo oy oodarat. Jogoruda
belgilengendey, çıgarmanın syujeti murda el arasında aytılıp jürüp, kiyinçereek jazgıç
akın tarabınan ırga aylandırılıp kagazga tüşürülgön. Munu çıgarmanın özünön — alıska
sapar tartıp baratkan jürgünçülörgö Kurman attuu ırçı «jol jomogu» katarı aytıp
bergendiginen ele baykasa bolot. Joldo, Akbeyit degen jerde Bolottun atası, usta
Nurbaydın söögü koyulgan eken. Söz uçugu oşol Nurbay ustadan ulanıp, anın uulu Bolot
baatırdın jeñiştüü işteri menen ayaktayt. Demek, uşul tekstti jazgan adam Kurman
ırçıdan syujettin negizgi özögün ilip kalıp, kiyinçereek kagazga ır kılıp jazıp çıkkan.
Çıgarmanın ır tüzülüşü bizdegi salttık 7—8 muunduu ır formasında emes, Çıgış
poeziyasının taasirinde 10—11 muunduu ır joldoru menen jazılgan. Altı saptan turgan
turuktuu strofalarga bölüştürülüp, ar biri birdey rifmaga baş iydirilgen. Mına uşul
sapattardı jazgıç akındar köbüröök paydalanıp jürgöndüktön, bul çıgarma da andan çet
kalbay, «Er Töştük», «Janış, Bayış» sıyaktuu çıgarmalardan keskin ayırmalanıp turat.
Oşonduktan, «Bolot» dastanın jazgıç akın tarabınan kayradan iştelip çıkkan eldik
çıgarmanın bir ülgüsü dep karoogo bolot. Uşul jerden jazgıç akındar tuurasında bir az söz
kılıp, çeginüü jasay ketsek. Jazgıç akındardı şarttuu türdö kazalçılar jana dastançılar
dep ekige bölüp karaşka bolot. Akındardın bul eki türü eköö teñ tökmöçülük önördön
köröñgölönüp, eköö teñ çıgarmaların kagaz betine tüşürüü jagınan okşoştukka ee boluşsa
da özgöçölüktörü bar. Kazalçılardın çıgarmaların toluk boydon anın öz töl çıgarması
katarı (folklorduk salttuuluktun ramkasında) tartınbay aytuuga bolso, dastançılardıkı
bir kıyla tataalıraak. Alardın çıgarmalarının syujettik özögün negizinen el içinde
murdatadan aytılıp kele jatkan kara söz türündö je keede ır aralaştırılıp aytılgan
tarıhıy añız sözdör, sanjıralar, legenda-ulamıştar, toluk kalıptanıp bütö elek epostor
je eldik tarıhıy poemalar Ekinçiden köpçülük uçurda anday çıgarmalar körköm karajat
katarı eldik epikalık oozeki çıgarmalardın arsenalın (syujet kuruu, motiv, turuktuu
formula kaarmandardın portreti, troptun türlörü) keñiri paydalanılat. Mına uşunday
körünüş jönündö V. Ts. Prop mintip jazat: «Skazka imeet svoyu spetsifiku svoyu osobuyu
poetiku i prelest, raspevanie i skazki v forme bılinı est naruşenie hudojestvennıh
norm geroiçeskoy epiçeskoy poezii, vırabatıvayuşçihsya narodom v teçenie stoletiy»
(Russkiy geroiçeskiy epos. M. 1958, s. 544). Mına uşundan ulam, ırda çıgarmanın forması
menen mazmundun organikalık birimdigi buzulgandıgı, tışkı forma mazmundan
abstraktsiyalangandıgın baykoogo bolot Birok, munu menen dastançı akındardın
çıgarmaçılıgın jokko çıgaruuga bolboyt. Alar belgilüü bir doordun tuundusu katarı öz
aldınça unikalduu. Eldik epikalık çıgarmalardın stadialdık önügüş etaptarın, payda
boluu dooru, andan arkı evolyutsiyalık önügüşü, akırında öçüü abalına tuş boluşun
belgilöödö kızıktuu materialdardı bere alat.
Mına uşul öñüttön alganda da «Bolot» dastanının ilim üçün payda keltirüüçü
jaktarı bar. Çıgarmanın syujetinde Çıgış poeziyasının taasiri öz izin kaltırgandıgın
eskergen elek. Han, bekterdin elge karata bolgon çeksiz biyligi, kojo, eşen, moldolordun
koomdogu pozitsiyası, alık-salık, oturuktaşkan el turmuşu sıyaktuu körünüştördön ulam,
oşondoy oydu aytuuga mümkündük beret. Dastandın tekstterinde «Kanday erdi kor kılbadı
mahabat» — delip, andan soñ Farhat Majnun, Jusup, Tariel, Avtandilderdin attarının
eskerilişi da bizdin jogorudagı oyubuzdu dagı bir jolu bekemdey alat. Degi ele eldik
çıgarmalar — jomok, epos, dastandarda koñşulaş elderdin folklorduk çıgarmalarındagı
syujetterdi, motivderdi eske tüşürgön uçurlar arbın ele kezdeşet. Sebebi, anday
çıgarmalar bir ele uçurda, bir ele akın tarabınan jarala koyboyt. Poema dastan epostordun
jaralışı, önügüşü ötö tataal protsess bolup, uzak evolyutsiyalık joldu basıp ötöt. Birok
kıyla özgörüülörgö uçurayt, keede janaşa jaşagan elderdin ekonomikalık, madaniy
baylanıştarının taasiri arkasında, eldik oozeki çıgarmaçılıktarı biri-ekinçisine
tüzdön-tüz taasir etişip, mazmunduk jana tematikalık jaktan birin-biri bayıtıp turuşu
zakonçenemdüü körünüş. «Bolot» dastanı menen Çıgış elderinin körköm murastarının
ündöştük körünüştörü mına uşunday sebepter menen tüşündürülmökçü. Dastandın negizgi
kaarmandarı — Bolot menen Nurayım. Bulardı koştogon tagdırlaş, maksattaş dostoru —
Kaldar, Nurilla, Bekçeke, Aksedep. Uşul üç tagdır, üç mahabat, üç baatır, üç suluu tuurasında
söz bolot, çıgarmada. Jubaylar baş koşkongo çeyinki toskoolduktar, alardın körgön azaptozoktoru «baatırlık üylönüü saltının alkagında kızıktuu bayandar arkıluu aytılat.
Adattagıday ele zalim, açköz, handar — Dobulbay, Döölötbek anın uulu balban — baatır
Bökçölör aligi suluu kızdardı tartıp aluu araketterin jasaşat. Dramaluu okuyalardan
tüzülgön kurç syujettik liniya ulam önügüp, dastandın kızıktuulugun arttırat. Okuyanın
finalı jomoktuk ıkma menen b. a. aşık jarlar tilegen tilegine, maksattarına jetişip,
jırgap-kuunap jatıp kalışat.
Dastandın teksttin jazgıç akın Toktobolot Oşbaev elüünçü jıldarda jazıp, kol
jazmalar fondusuna tapşırgan. Andıktan, teksttegi kezdeşken «maşina», «motor», «paket»,
«porum», «magnit» sıyaktuu sözdördün koldonuluşu zakonçenemdüü körünüş. Al emi negizgi
syujet alda kança ilgerki ekendigi talaş tuudurbayt. Çıgarmanın körköm sapatı maktaarlık
deñgeelde emes. Jalpı okurmandarga köndüm bolup kalgan Kalıktın, Alımkuldun aytkan epos,
dastandarına okşoşpoyt. Akındıktı atayı adistik kılbagan, bir az «koy jorgosu» bar,
«bir ayıldın ırçısı» tarabınan işke aşırılgandıgı körünüp turat. Logikalık jaktan
çataşuular, kojogoy uykaştıktar keskin bütüm çıgara saluu sıyaktuu müçülüştüktör kezdeşet.
Oşondoy bolso da, el başınan ötkörgön turmuştu, aşıktık sezim mamilelerin,
etnografiyalık materialdardı jana koomduk-sotsialdık abaldın ötköndögü tarıhınan kabar
berüüçü, taanıtuuçuluk maanisi bar çıgarma katarı baaloogo bolot. Mından sırtkarı bul
çıgarmadan tilçi ilimpozdorgo — dialektologiya, fonetika, leksikologiya ilimi üçün
kızıktuu faktılık materialdar tabılat. Mına uşul jagdaylar eske alınıp tüzüüçülör
tarabınan azırkı orfografiyanın talamdarına baş iydirilbey, tüp nuskanın
originalduulugun saktoo araketi jasaldı.
M. Mukasov,
filologiya ilimderinin kandidatı
BOLOT (T. OŞBAEVDİN AYTUUSUNDA)
I

Taş-Kömür, Ketmen-Töbö kapçıgayı,
Surdanıp jatçule kışı jayı.
Avıla, Domburanın zoolorunan,
Kanattuu kuş ötalbay ketken jayı.
Ak zoodon salt at, eşek arañ ötüp,
Dalay jan suuga ketken çıkpay daynı.
***
Öyüzü kelin tırmak — kempir tırmak
Zoosuna jol salıngan şatı ulap.
Ötkööl jok kapçıgayda mından başka,
Jürçüle jolooçular birden çubap.
Bul joldon soo-salamat barıp kelse,
Öpkö çaap, sadaga dep tülöö kılmak.
***
Ölümdön tirilgendey boluuçule,
Kapçıgay kandı ayabay soruuçule.
Şatının dal tübünö kelişkende,
Sıyınıp aksarbaşıl soyuçule.
Taşınan but taygılıp kulap tüşüp
Dalaylar balıkka jem bolçule.
***
Jayında bir çöp önböy kapçıgayda
Kışında kar-boroşo urup sayga,
Ötüptür bizge çeyin dalay kılım,
Tabalbay jol saluuga eç bir ayla,
Padışa, handar kılbay kamkorduktu.
Kuzgundar tarp talaşıp toygon mayga.
***
Jol tataal elge jetpey kiyim-keçek
Kiygeni çanaç çokoy, teri-tersek.
Baylardın sıy kiyimi tepme çepken,
Sooru ötük, taar köynök, surp eleçek,
Şaarga bul jol menen el jönösö,
Kaygıluu uzatçıle kelin-kesek.
***
Kelişip tilek menen kütüüçüle
Sargarıp sanaa menen bütüüçüle.
Dayınsız ketken boydon darek çıkpay,
Dalayın şam çıragı öçüüçüle.
Zoo köçüp, köp uçurda möñgü basıp
Közü açık bul düynödön kötüüçüle.
***
Kapçıgay muñ kaygının küüsün çalıp
Babırgan oturçule ünün salıp.
Zoolorun eçki, teke erkin eelep
Kaduulap kartañ joru kanat kagıp.
Kuu tülkü suusar joyloy jılgaların
Başında kar jatuuçu uçup çañıp.
***
Armanın ayta bersem kapçıgaydın,
Taştarı uyasıle çakçıgaydın.
Dit bagıp mergen çıkpay zooloruna
Mekeni bolup kelgen kaygı zardın.
Kara jol kaptalıñ el maşinede
Kapçıgay eli joktur eç, armanıñ.
***
Kezinde ötalbaptır kaçkın Bolot
Al kezde el bolgon beym tegiz konok.
Beregi aska zoonun arasına
Jeçüken kelgen jandı çöölör torop.
Sopoytup jalgız jarım ötkönçö
Buumaçtar aluuçuken atın tonop.
***
Nurayım Bolot eköö jol tabalbay
Kuş beldi aşkan eken zarlay-zarlay.
Artınan kuugunçular tintip izdep
Kalıptır eki jaştı karmay albay.
Al kezde Ketmen-Töbö, Üç-Terekti,
Jatçuken jalgız eelep han Dobulbay.
***
İzi jok bügün baldar al zamandın
Kaarı jok kan soruuçu zalımdardın.
Jıgaçı topon bolup uçup ketken
Asılgan Nurbay zerger kanduu dardın.
Al üçün bul kapçıgay bügün şañduu
Irına kulak salıp mendey çaldın.
***
Men dagı dalay jolu eşek mingem
Eşegim zoodo kalıp jöö da jürgöm.
Al kündör artta kaldı unutuldu
Kuttuktaym uk kapçıgay maşineden.
Senin da katkan çeriñ jazılgandır
Irdasa kubanıçtuu mendeylerden.
***
Booruña altın kemer kurçaganday
Kara jol kaptalıña nur çalganday.
Töbösü kök tiregen askalarıñ
Küü koşup maşinege ün salganday.
Aldında meltiregen tereñ Narın
Kubanıp tuylap agat sayga sıybay.
***
Kapçıgay kubana ber körkkö şañga
Ösösüñ dagı güldöp alga-alga.
Bolşevik jeñbey turgan çep jok degen
Atabız uluu Stalin partiyaga.
Parovoz çimiriler zooloruñdan
Kamsız bol küjürmöndüü kalkıñ barda.
***
Booruñdu şıbap salat sıymum menen
Bööndöy tar özönüñ boldu kenen.
Saylarıñ beket-beket bazar bolot,
Keleçek ösüşüñö bolboyt çenem.
El üçün taalay kelet seni ördöp
Tehnika ösüp öörçüp ötö tereñ.
***
Kozgolgus şirelişti emgekçi eliñ
An üçün baktısı mol keleçegiñ.
Büt jerdi güldötüünün osuyatın
Kaltırıp ketken elge uluu Lenin.
İliçtin şamı küyüp toolorunda
Şañdanıp töböñ kökkö tiydi senin.
***
Esiñdebi kalbay kaldı ötkön çagıñ
Kurulgan jañılıktın körüp baarın.
Jomoktoy karı tarıh murunkuñdu
Süylösö işenalbayt jaş baldarıñ.
Sen güldö ölköm össün kart kapçıgay,
Maktasın ırga koşup mendey çalıñ.
***
Bolotbek taalayıñdı körböy ketti.
Dobulbay jetektegen soñ azap çekti.
Attiñay Nurayım kız azır bolso,
Muñkanıp keçet bele jalın örttü.
Bir şaktan teñ açılgan egiz güldöy
Jarkırap turbas bele bozoy-selki.
***
Dep kana maşinede Kurman ırçı
Koynuna sıybay kelet kubanıçı.
Nöşördöy kuyuluşkan ırlar menen
Karıya keleçekke boldu sınçı.
Tolkundap jürgünçülör dürüldöşüp
Kurmandı kubattaştı deşip «çınçı».
***
Oşentip basılganda Kurman ırdap
Ir menen ötkön çaktın betin tırmap.
Bir jigit karıyanı tiktep kaldı
Bolotbek, Nurayımdar kim? — dep surap.
Jooptu jürgünçülör kütkön sınduu
Dabışsız bolo kaldı salıp kulak.
***
Karsıldap küldü dagı Kurman avam
Bul suroo durus suroo,— dedi,— balam.
Bügün bul joldu körüp elestetet
Tozoktoy eldi örttögön ötkön zaman.
Aytayın joobun kütsöñ jomoktotup
El üçün emne kılgan padışa, han.
***
Ayt, ava, kanday jomok, ugalı dep
Biz dagı kulak salıp oturduk tek.
Karıya bir tereñ sır oylogonsup
Kol sermep bizge karap baştadı kep.
«Ukkula kızıksañar Bolotbekti
Bulardın okuyası kıska emes köp.
***
Dedi da alıs-alıs ötö alıs
Ötköngö köñül burup abaylaybız.
Eç kim jok oşol çaktı anık bilgen
İçinde birge jaşap bolgon taanış.
Bilbeybiz jalgan çının siler da biz
Asman jer açık bilse bolsun kalıs.
***
Tetigi katar döbö sandık koldo
Taalayın eldin baylap malgan şorgo.
Tetigi Akbeyitke dardı kurup
Kaardap künöösüzdü salgan orgo.
Kolunan uu kuyulup ırayımsız
Dalaydı keskilegen baylap torgo.
***
Birinde kılımdardın bolup ötkön
Dobulbay degen tekir han bar eken.
Kumsarıp ajıdaarça eldi arbap
Zorduktap kandı ayabay sorgon eken.
Ayıpsız ölgön eldin mürzölörün
Oşondo Akbeyit dep koygon eken.
***
Al zalim elge ayöosuz salık salat
Kazınaga el baylıgın tartıp alat.
Özüñö jetişeerlik ookat artpay
Jıl sayın el jılañaç malsız kalat.
Dobulbay eldi kıynap jata beret
El üçün eki çaka karjı kılbayt.
***
Jardılar jayloo körböy çöldö kalat
Jay içi emgek kılıp egin bagat.
Birok da kardı toyö nan jebesten
Emgegi küzdö ketet büt talaalap.
Kalp ele çıgımıñdı tölögöm dep,
Zalimder el biyleri talap alat.
***
Han jumşayt dagı kelet beş-tört adam,
El üçün ırayımsız öñçöy naadan.
Kelet de keñeş kılat biyler menen
Çıgımdı çogultuuga ber dep jardam.
Kimderge kança çıgım kelgendigin
Bilişpeyt Bukaradan bir da adam.
***
Köböyöt beş esege kelgen çıgım,
Tapkan soñ zalim biyler munun ıgın
Dagı bar ötkön jılkı karızıñ dep
Kübüşöt baştan ayak eldin sırın.
Özgöçö jardılarga salmaktuuraak
At bolot açuulansa jalgız tıyın.
***
Koş jüzdüü koşomatçı birge barat
Uşaktap dalaylarga jalaa jabat.
Sözünö söz kayırsa açıngandar
Jonunan kayış tilip hanga aparat.
Dobulbay akıykatın tekşerbesten
Darga asat je butuna çideer salat.
***
Jigitter tez tölö dep jarat baştı
Jıynaşat elden altın kauhar taştı.
Mülkü jok jardılardı «altın tap» dep
Jonunda oynoy beret uuluu kamçı.
Körsötkön ubagında tabalbasa
Mık kagıp tamanına julat çaçtı.
***
Argasız biy sözünö baarı makul
Tölöşöt han çıgımın öñçöy jakır.
Biyleri nasiveleş hanı menen
Baylarga çıgım tüşpöy kalat takır.
Jardılar bir pul üçün başın satıp
Kuularga kul boluşat kelip akır.
***
Tünöröt eldin içi çoñ topoloñ
Bardıgın tintip suurup alat koldon.
Kampada egin kalbay, jayıtta mal
Bokçodon ötüp ketet çıgımga ton.
Oşentip eldin mülkün tartıp alıp,
Biylerdin başı adaşat oljolordon.
***
Dobulbay şuntip sordu eldin kanın
Şorduu el kötörüştü han salmagın.
Şorgolop künöösü jok kıpkızıl kan
Aytalbay aga beret armandarın.
El ketet ookat üçün sandalışıp,
Kankorlor kaydan bersin jardamdarın.
***
Al kezde arasında bir han eldin
Boluptur jalgız usta Nurbay degen.
Al usta ketmen, kürök, orok jasayt,
Keninen kazıp kelip Temirkendin1
Körügün özü basıp, özü şirep
Kızdar da komuz alıp uşul jerden.
***
11 Temirken – jerdin atı.
Al zerger dagı jasap bıçak, ögöö
Turçu eken tınbay iştep terge, çömö,
Dükönü tigi jayık Ulukende1
Ustanın turgan jeri Koçkor-Döbö2.
El dayım bul döbödön ketmen alıp,
Oşondo atalıptır Ketmen-Töbö.
***
Bir künü bul düköngö biyler kelip,
Zergerdin kılıp jatkan işin körüp.
Temirden kalam, kagaz jasap bergin.
Çıgımdı esepteyli çiyip, terip,
Kagazı katuu bolboy jumşak bolsun,
Kolumdan el tañ kalsın köñül bölüp.
***
Degende el şıldıñdap buga külüp,
Biyler da ızalanıp kaldı turup.
Deyt Nurbay, «Ketmen bolot, orok bolot
Temirden kagaz kılsañ kalat sınıp.
Oşondo kaarduu biy tura kalat
Tilimdi kaytardıñ dep namıs kılıp.
***
Bergin dep han çıgımın azır tögüp,
Kutulgun at başınday dilde berip.
Jok deseñ jonuñ tilip, kayış alam,
Söögüñdü saktap jatsın tigi Akbeyit.
Temirçi köö koluñdu barbaytpastan,
Tez tölö başıñ bursañ kılam şeyit.
***
Nurbayga söz uguldu uudan açuu
Ker-muru söz aytıştı boldu kıçı.
Biylerdin jeldetteri tüşö kalıp,
Tıtıldı Nurbay dırday kalbay büçü.
Çiderlep kolu-butun aydap ketti,
Kaygıluu kala berdi uluu-kiçüü.
***
Jeldetter alıp keldi Dobulbayga
Bölönüp tura berdi Nurbay kanga.
Biy aytat bul temirçi moynun buru
Çıgımdı tölöböymün zalim hanga.
Degen soñ sizge alıp keldik
Koldonuñ özüñ bilip jaza çalga.
11 Uluken – jerdin atı.
22 Koçkor-Döbö – jerdin atı.
***
Munu ugup ustaga han ızırınıp
Koyçuday önörçünün baarın kırıp.
Nurbaydı jep iyçüdöy jektey basıp
Dobulbay jakın keldi kılıç suurup,
Künöösün keçiriñiz taksır han dep
Jügündü oturgan el kol kuuşurup.
***
Ustadan ayıp ötsö keçiriñiz,
Açılsın dagı güldöp büçürüñüz.
Çıgımga öz kubatı jetalbasa
Tölöylü jok debeyli eç biribiz.
Dıykandar kuralı jok kalbasaken,
El üçün bul ustanı siz beriñiz.
***
Deşkende biy küşüldöp hanga karap
Karkadil turgan okşop eldi marap.
— O, taksır bul ustanın ayıbı çoñ
Ayöosuz kılış kerek buga sanat.
Ketmenin elge satıp altın alıp
Körsötpöy jıyıp koyup jok dep tanat.
***
Keçirseñ mındaylardın künöölörün
Kılçaktap tilin alsañ jüdöölördün.
Kalbastan biyleriñdin kadır-parı
Keltegi erteñ tiyip biröölördün.
Jakşılar kalışpaybı sizdi arazda
Oylosoñ bul ustaga bergin ölüm.
***
Degende han jeldetke kaşın kerdi
Jeldetter kütülbögön ölüm berdi.
Keskilep korgo malıp otko kaktap
Kölküldöp aktı kanı karap jerdi.
Nurbayda Akbeyitte kalgan eken
Kubanıp jeldet biyler jazıp çerdi.
***
Bolotbek jetim kaldı, kempir jesir,
El korkup süylöy albay biyge kesir.
Ustasız ketmen, kürök çuldu boldu,
Tabılbayt çöp oruuga iyri temir.
Al kezde kattaşpayt şaar menen
Jol berbey aylanada katar señir.
***
Koş aydayt tişsiz jıgaç amaç menen
Amaçta bolgon emes elge kenen.
Dıykandar jarım teşe jer bagalbay
Azap bar, rahat jok kaygı tereñ.
Zalimder salık üçün eldi kıynap
Al zaman bir kalıpta ötö bergen.
***
Kaptagan jöö tumanday eldi kaygı
Sur bulut jaşırgansıp appak aydı.
Sandalgan jardılardı zekip matap,
Biyleri jaktaçule sasık baydı.
Jaşınan Bolot östü kaygı tartıp
Jek körüp rayımsız biydi handı.
***
Al kezde el uuktay matalıptır
Jaş emes eki közdön kan agıptır.
Nurbaydı tutkun kılgan tetigi tüz
Oşondo «Kansalık» dep atalıptır.
Öçürböy al zamandan bul zamanga
Bul eldin jürögünö kattalıptır.
***
— Oşentip, eldi azaptap handar külöt
Kaçırap kış ayazı öküm süröt.
Asmanga kar uçurup boroşolop,
Küüldöp bet baktırbay boroon jüröt.
Jatışat dalay şorduu toñup ölüp
Kırsıktuu, kaarduu kış ajal küröp.
***
Möltüröp bubak çırmap terek taldı,
Bardık jer kelgin kuştan bolgon jardı.
Aylana kar meltireyt kara jer jok
Oy toogo körk kılgansıp appak zardı.
Jer betin kıygaç tiktep taarıngansıp
Nuru jok jerdi ısıtçu kündün jaykı.
***
Jüdögön ookat tappay eldin baarı
Kargaşat aç köz biydi Dobulbaydı.
Jurt üçün tınım bolboy kündö çıgım,
Elde jok otun, suu, çöp kıştın kamı.
Elesteyt bassa-tursa ölüm sürdüü
Körünböyt elge taalay kütkön bagı.
***
Deyt Bolot el naamınan bir adamdı
Sınaylı elçi kılıp zalim handı.
Al könsö eldin kütkön talabına
Biz beker jektebeyli biydi-baydı.
Kayrılsa karıptarga kiyim-keçek
Jana da açkalarga ak buudaydı.
***
Eginin kökkö berse kiyimin çöpkö
Handıktın kasieti tiyse köpkö.
Oyloso eldi kırıp açkalıktan
Ketalbas jalgız özü çıgıp töşkö.
El kamın kanı jese taalay berip,
Anday han orolmokçu alkış körkkö.
***
Dedi da kagaz jazıp Dobulbayga
Bolor dep açkalıkka handan arga.
Jiberdi köptü körgön bir karını,
Bersin dep elge karız danın danga.
Ookatsız eldin köbü solup jatat
Jetalbay bir sındırım arpa nanga.
***
Çal kelip al kagazdı hanga berip
Tizeley kol kuuşurup turdu çögüp.
Dobulbay okup çıgıp külüp koydu
Çirenip kapşıtına butun kerip.
Eliktep elçi çaldı şıldıñ kılıp,
El maga kaytarganbı egin berip.
***
Degende çal keyiştüü tiktep jerdi
O, taksır sizge meni el jiberdi.
Çekesin üç çekege kökkö berip
Saktap kal aç ölümdön hanım eldi.
Arpaga buuday algın, maşka kürüç
Eliñdi ansız taksır ajal jedi.
***
Degende han uvazir ha-ha-ha-ha,
Katkırıp çaldı tildep kıldı kapa.
Kalk üçün kazına jıyıp koygonum jok,
Özümkü kampadagı egin mata.
Men barıp jan algıçtan doolaymınbı,
Karızga dan algandar ölüp kalsa.
***
Oşondo çal jönödü jolgo tüşüp
Şum ajal eldi toorup bastı şişik.
Dalay jan müdürülöt, janı çıgat
Baylardan kayır surap jürüp ilkip.
Akırı baydan, biyden, moldo, eşenden
El dagı tüñülüştü jadap bütüp.
***
Birinde köp kündördün kaygı muñduu
Üyünö Bolotbektin el çoguldu.
Kübüröp kündüz emes tün içinde
Süylöşöt sözü bar beym ötö sırduu.
Ajaldan handı kantip saktaybız dep
Kelgender Bolotbekke aytıp turdu.
***
Bolotbek joop berdi mına mınday
El boldu aç-jılañaç baarı dırday.
El üçün mümkünçülük elden önböyt
El baykuş tegiz baarı turat jurday.
Biylerdin, handın egin kazınaları
El üçün bolup kaldı paydasızday.
***
Dobulbay elden aldı dalay altın,
Jana da jakut, javar, kauhar taşın.
Akırı el kırılıp ölüp jatsa
Hanıbız özü jırgap baktı başın.
Kalk üçün kamkorduktu eç oyloboyt
Mazaktayt eldin akkan kanduu jaşın.
***
Kalıñ el bir ooz bolso taalay kaçpayt
Birdiktüü elge eç kaçan duşman batpayt.
Akırı iş jüzünö aşpay koyboyt
Jalpı el küçtüü bolso jalgız maksat.
El üçün erler küçün ayabasa
Al erdi ataktantıp kılım maktayt.
***
Biz nege at tizginin çoyöalbaybız
Biz nege biylerge teñ bolalbaybız.
Körsötüp eldin küçün hanga-biyge,
Biz nege salık berbey koyöalbaybız.
Taalayga koldu kurap talpınbasak
Açkadan kırılabız, toyöalbaybız.
***
Bul işti atkarbadık alıp kolgo
Tumçugup jata berdik tiken torgo.
Bul zaman ırıskını elge berbeyt,
Zalimder taştap koyboyt dañgır jolgo.
Kuday bir padışa han baarı bir dep
Kalp ele aldap jüröt eşen moldo.
***
Alardın ıras bolso aytkan sözü
Jaratkan çın bar bolso kuday özü.
Irıskı, bak-taalaydı özü berse
Kırılgan eldi nege körböyt közü.
Je kuday kurdaşıbı zalimderdin
El üçün ırayımsız uu münözü.
***
Biylerdi handı kuday süyö berse
Azaptı muñdu elge üyö berse.
Moldonun ügütünö moyun sunup
Ayıpsız el jalınga küyö berse.
Handardan adilettik köralbasa
Mümkün jok oşol kuday degen nerse.
***
Biylerge könö berüü tuura emes,
Biz dele tuulganbız buga teñdeş.
Handarga kıya salıp jürgön menen
Zalimder taalaydı arnap elge berbeyt.
Biylerge hanga karşı küçtü çıñap,
Biz barsak eşençil han eldi jeñbeyt.
***
Ukkandar taba alışpay bölök akıl
Biylerdi çaap aluuga boldu makul.
Baş koşup birigişti jüzdöy jigit,
Başçısı uşulardın Bolot baatır.
Kalıñ el hanga karap ızırınıp,
Nayza alıp tulpar tandap minip jatır.
***
Kolu jok Dobulbaydın kurup koygon,
Mas bolgon dünüyögö al bir oyron.
Oyloboyt kokusunan kelçü joonu,
Bolgonu or kazdırat salgan korgon.
Pikirsiz künü-tünü içet da jeyt,
Erikse darga barıp adam soygon.
***
Bir künü külüñdöyt asman açık
Jaşıngan möltür jıldız kıbıñdaşıp,
Kuralduu jüz jigitti Bolot baştap
Kelişti Dobulbaydı oroy basıp.
Zalimder şarap içip, şapar kılıp
Ordodo olturuşkan ır-ırdaşıp.
***
Bolottor sandık — kolgo salıp aygay
Kirgende handar çıktı zarlay-zarlay.
Betteşip kelgen erler bular menen
Jarıldı keltek tiyip dalay mañday.
Bolotbek handı körüp kaçırganda
Bekindi morgo kirip al Dobulbay.
***
Kan kusup segiz kişi ölüp jatkan
İçinde baş uvazir atı Şatman.
Köö bolgon Dobulbaydı mordon körüp,
Tabalap külüp turdu jaşıl asman.
Bolotbek kazınanı talatam dep
Kaarduu tura berdi tüşpöy atçan.
***
Oşondo han jiberdi araçısın
Çataktı tındıruuga jaraçusun.
Uruşpay ne tilese menden alıp
Bolotbek bersin maga bir açuusun.
Betteşip ötkön-ketken malı, mülkü
Bar bolso alsın dedi büt akısın.
***
Bolotbek munu eşitip araçıdan
Aga ayttı eldin muñun bolboy çıdam.
Eldegi kut bereke kayda ketti,
Dobulbay joop bersin anan tınam.
Büt eldin bak-taalayın bir korgongo
Bu zalim kamap koyso kantip tınam.
***
Hanıñda sıpat barbı eldi bakçu,
Teñ çeçip, tegiz karap elge jakçu.
Jok zalim jalgız özü jırgoo üçün
Ayıpsız dalay jandı darga astı.
Joylotup jeldetterge eldin için
Akırı aç kaltırıp samtırattı.
***
Dobulbay büt adamga birdey bolboy
Tiline uşakçının kirbey koyboy.
Arı jok biylerine azgırılıp
Ay sayın salık salıp közü toyboy.
Han emes elge jetken ajal boldu
Jabışkan bukaraga açuu şordoy.
***
Hanıñız bizge tattuu bolom deptir
Aytıp bar biz dagmes dödöy tekir.
Eşekçe eldi kajap kıynabastan
Kazınadan ookat bersin kenen kesir.
Jok dese elden artık danın süysö
El dagı özü bilet basat tetir.
***
Salıktı tölöböyt dep usta Nurbay
Balkasın el bagına nuska kılbay.
Tok adam aç kadırın bilbegendey
Je zalim dıykan üçün kural kurbay.
El süygön zerger üçün joop bersin
Taajı tak biyligine mıktısınbay.
***
Degende kelgen elçi kayra saldı
Bolottun sözün aytıp hanga bardı.
Al aç köz argasızdan makul bolup
Egin köp alsın kelip jakır-jardı.
Bolotbek çır-çataksız kelüüñ eken
Tüşüntüp el taraptan aytıp jaydı.
***
Han korkup Bolotbekke at mingizip,
Tüşürüp kol kuuşurup, ton kiygizip.
Atañdın kunun keçkin, başım tartuu
Jürbögün meni jektep, iç küygüzüp.
Dedi da kunga tölöp elüü jılkı
Jarkıttı kelgenderdi büt külgüzüp.
***
Oşentip antkor han kabak açıp
Bolottu sıylap jattı ötö şaşıp.
El üçün esepsiz köp egin berdi
Ajalga kısılgan el ketti taşıp.
Kımbattuu mataların arşin menen
Bölüşüp el kiyindi köñül açıp.
***
Oljonu handan alıp elge keldi
Ayrıkça karıptarga artık berdi.
Jetiştüü ookat, kiyim, mülk alışıp,
El kuunap alkap jattı Bolot şerdi.
Jeterlik kek algansıp Dobulbaydan
Kubanıp köñül ösüp jazdı çerdi.
***
Karıptar ookattandı kiyim kiyip,
Paydası Bolotbektin elge tiyip.
Mal küttü, üy jasaştı, kazan kaynap
Erlerdi eldik taalay kündöy süyüp.
Dobulbay argasızdan mülkün berip,
Buulugup, tutalandı içi küyüp.
***
Uşintip handan ketti esepsiz mülk
Biyler da salalbadı elge bülük.
Süyönüp Bolotbekke el çıñalıp
Biylerge kayaşa aytıp kötörböy jük.
Uşaktap jem tapçular şagı sınıp
Bardıgı el aldında boluştu tünt.
***
Añgıça kış özgörüp jazga aylandı
Tolkudu möñgü suusu saylardagı.
Kış menen senek bolup çende jatkan
Güldörgö bulbul konup sayrandadı.
Toyunup açtık içip, oynoo baldar
Köpölök kubalaşıp tayrañdadı.
***
Kalıñ gül bargan sayın bezep jerdi
Çoloosuz kızıl jaşıl türgö keldi.
Başattar şıldır nazik dobuşuna
Küü kılın ışkırıgın koşot jeldi.
Bolotbek eldi saktap zalimderden
Kalkalap karıptardı baga berdi.
***
An üçün ataktandı Bolotbek dep
Ar jerde anı maktap, el kılat kep.
El emes han uvazir biyler aytat
Oljodon Bolot çıgıp kaldık çettep.
Bul sözdü handın kızı kündö ugup
Bolotbek kanday er dep oylonot köp.
***
Körüügö kız aşıgat Bolotbekti
Jalınduu jaş jürögü çartıp köktü.
Kayda dep aydan barıp tiktegensiyt
Bardıgı büt körünüp jerdin beti.
Elesi kansalıkta kuş kondurup
Ak kuuga şiltegensiyt Bolot körkü.
***
Çoñ zerger atasının mürzösündö
Turgansıyt şerden küçtüü sur közündö.
Atamdın kegin handan alamın dep
Aybattuu kelatkansıyt er kezeñde.
Nurayım aldın tosup toktotkonsuyt
Jürögün tartuu kılıp al mezgilde.
***
Añgıça üydö olturat Bolotbek jok
Salgansıp kur mahabat jürökkö ot.
Tıbırap ötüp jatkan elden karayt
Barbı? — dep içi bolup jalınsız çok.
Tolgonup uktay albayt töşögündö
Aralap öpkö-boorun tiygensip ok.
***
Ötköröt jürgünçünün baarın sanap
Sırtınan Bolotbekti jürök samap.
Örgödö turup tıştan dübürt uksa,
Kaalga kala beret şarak-şarak.
Esinen jasap jatkan işi çıgat
Çeni jok mas bolgonsup içip şarap.
***
Bolottun dañkı ketti elden elge
Büt maktayt butu menen baskan pende.
Anı üçün sırttan aşık kız Nurayım
Kuduret tuş kılsa dep mınday erge.
Bolotko kagaz jazıp suu üstünö
Jetkir dep tapşırsam deyt kuyun jelge.
***
Keñ düynö bul tilegin berer beken
Bolottu kız Nurayım körör beken.
Sırtınan aşıkkan kız sının körsö
Tübölük koşuluuga könör beken.
Baştaylı biy uvazir Dobulbaydı
Jırgalga eldi dayım bölöör beken.
***
Karışkır koygo tiyip çañdatpasa
Oñkuldayt kündö jañı kan jatpasa.
Tişterin kıçıratıp kekenbeybi
Koyçuman koroosunda tınç jatpasa.
Mına bul jez tumşuktay biy uvazir
Tomsorot elden oljo alalbasa.
***
El üçün bular jırtkıç, bular börü
Bulardın sobolgonsuyt may sütkölü.
Bolotbek eldi baştap Akbeyitke
Kazdırıp bütkön öñdüü handın görü.
Ar biri uşul gördü elestetip
Turgansıyt çimirilip eşik törü.
***
Bir kezde han üşkürüp başın burdu
Dardayıp jalpak tanoo, telpek murdu.
Al aytat bul körökçö ajal albay
Körsötböy Bolotbekten uşul sırdı.
Iras men kazınamdı korkkonumdan
Aylasız bere salıp kaldım muñduu.
***
Deyt biröö aldayar han kulak salıñ
Bolotbek bizder üçün boldu jalın.
Moynuna el aldında koyö turgan
Bolotko bir ayıptı oylop tabıñ.
Oşentip bul kesepti jogotposok,
Akırı tartıp alat altın tagıñ.
***
An üçün kızıñ çıksın seyil kılıp
Kırk nooker kızdar menen kelin jıyıp.
Katardap jumurtkaday çatır tigip,
Bee baylap oturuşsun törgö çıgıp.
Kız köçü Ak kıyanı aşıp barıp
Körktönüp konup kalsın kölgö ıgıp.
***
Bolottun aylı kondu kurgak törgö
Jılkısı kündö kelip suulayt kölgö.
Kızdardın kölün malıñ bulgadı dep,
Çır kılıp jıyın kurup oşol jerge.
«Bolotbek kordodu dep handın kızın
Ayıptap jogotobuz tıgıp görgö.
***
Berildi Dobulbayga uşul akıl
Köñüldüü kozgoluştu baarı makul.
Al biydi akılduu dep alkış berip
Dobulbay deyt biröögö kızdı çakır.
O, çirkin kelgen jigit kızdan sürdöp,
Üldüröp dedi — «atañ kütüp jatır».
***
Munu ugup tura kaldı kız Nurayım
Kulpuntup güldön suluu kün çırayın.
Buralgan asıl boygo kınaganday
Kiyindi jibek, satin, iygi şayın.
Kauharga jakut koşkon boy monçogun
Tagındı körsötçüdöy bügün şañın.
***
Sılanıp üstündögü kiygen kiymin
Karanıp ak kırgıyday eki iynin.
Kulpunup kunduz çaçı arkasında.
Kızıñday asmandagı bütkön nurdun.
Jaltıldap çolpon közü, ak mañdayı
Çagıltat tunuk nurun köktö kündün.
***
Kıymılı jayloodogu salkın jeldey
Basışı jel ırgagan kızıl güldöy.
Dobuşu küü oynogon kıl kıyaktay
Kıyalı jazgı çubak tiygen kündöy.
Kelbeti tuurdagı turumtayday
Sıpatın sırın eç kim çeçe albay.
***
Kılaktap nur tamıljıp ak jüzünö
Bermetten jibek çaçın tizip örgön.
Burandap kımça beli kulun sınduu
Arkarday kaçıp çıkkan jaşıl tördön.
Kınalgan kıygaç kaşı köz üstünö
Jañırgan ay sıyaktuu sını kelgen.
***
Eerçitken üç kızı bar mañdayında,
Bir basıp nooker başçı oñ jagında.
Koroodo dalay jigit munu körüp,
Jürögün karmap jüröt ört jalınga.
Körkünö köktö turgan kün uyalıp
Sır kılıp burulgansıyt appak ayga.
***
Uşintip Nurayım kız kele berdi
Nuruna jaltıldatıp asil jerdi.
Tañ kaltıp tañırkatıp aylananı
Ayrıkça aylanada jürgön eldi.
Añkıgan atır jıtın buruksutup
Özünö bagındırıp sokkon keldi.
***
Aalamdı söölöttöntüp kız Nurayım
Bir körsöñ körgüñ kelet anı sayın.
Çınarday tegiz boyu on beş jaşta
Ak kızıl tamıljıtıp gül çırayın.
Kelgende esten tanıp oturgandar
Bolsoçu dep oyloştu menin jarım.
***
Dobulbay han kubandı kızın körüp
Kaygısın taratkansıp bölüp-bölüp,
Süylöşçü sözdörünön adaşışıp
Oturgan aç köz biyler kaldı erip.
Sezgenge seyil kılıp turuşkansıyt
Ordogo bir özgöçö kıymıl kirip.
***
Oşondo han Dobulbay Nurayımga
Adamdan azıp çıkkan nurluu ayga.
Argasız kazınamdı elge berip
Kaygıluu aval tüştü maga.
Tapkansıñ «akılduular» bir amaldı
Men munu aytkım keldi balam saga.
***
An üçün nurum mında kelsin dedim
Kaygısın atasının körsün dedim.
Sanaaluu sarı oorumdu jürögümdön
Karaldım meni sıylap bölsün dedim.
Zerigip örgösündö jata berbey,
Baruuga seyildikke könsün dedim.
***
Kırk çatır kırk nookeriñ barın alıp,
Seyil kıl Nuradagı kölgö barıp.
Kokustan biröö seni kordobosun
Aylıñdın maalesine malın jayıp.
Kölüñdü arsız biröö bulgabasın
Ermektep erteli-keç jılkı jayıp.
***
Kırk jigit birge bolot siler menen
Arıñdı sıpatıñdı sakta tereñ.
Akıldı başka jaktan üyrönbössüñ
Karaldım sezimiñe jokko çenem.
Baylasam Bolotbekke künö jibin
Düynögö men armansız bolor elem.
***
Nurayım munu oylop közün süzüp,
Süylödü Dobulbaydın sözün üzüp.
Ayban mal kele berer kölgö suulap
A tügül baldar oynoor kazça süzüp.
Mal menen, baldar menen suu talaşsam,
Kaçat go jindiler da menden bezip.
***
Bul sözdü oturgandar ugup turup
Kabagın ıldıy salat kıñırılıp.
Han aytat: — «Sen da kızım köl da kızım
An üçün eç kim albayt suusun süzüp.
Ayrıkça Bolot malın jolotposun
Kir bolboy kölüm tursun dayım tunuk.
***
Oylonup iştin jayın Nurayım kız,
İçinen kapalanıp oturdu suz.
Han sözün oturgandar kubattaşıp,
Dödöylör döödüröşüp deşet «durus».
Nurayım sekin çıgıp kete berdi,
Kandayça bolor eken uşul jumuş.
***
Talaaga kayra baştan nur sebildi,
Jüzünön asmandagı kün çeçindi.
Kılaktap jerge sıybay baratkanda
Bolotbek mañdayınan kızdı kördü.
Jigitke mahabattın ogu tiyip,
Jürögün oşondo arnap kızga berdi.
***
Bolottu kıygay tiktep Nurayım da
Al nege çömö tüştü ubayımga.
Bul jigit anık arstan şer eken go,
Söölötü okşop baktın çınarına.
O, çirkin kızdın jolu nege niçke
Uyalbay kantip aytam sırdı buga.
***
Jigitke taanış emes mendegi sır
Sıpatı jürögümö saldı go çır.
Dep suluu Bolotbekke naz körsötüp
Burulup kete berdi jamınıp nur.
Bolot da art jagınan eerçiy tiktep
Süyüünün bal kölünün jeeginde tur.
***
Jigittin içine kız ot jandırdı
Öçpöstöy jürögünö iz kaltırdı.
Mahabat kıçkıl uudan açuu emespi.
Albasa özü süygön ört algırdı.
Çirkin ay, azamattan biröö çıkpay
Bardık kız nege bolboyt mınday sınduu.
***
Eki jaş birin-biri süyüp kaldı
Mahabat biylik kılıp tamga saldı.
Bul süyüü teñçilikke keler beken
Antkeni kız handıkı jigit jardı.
Süyüünün toru küçtüü polot zımdan
Al tordon kutuluuga çara barbı?
***
Süyüünün balı bolot uudan açuu
Süyüünün uusu bolot baldan tattuu.
Bolottu handar biyler jek körüşöt
Eki jaş kantip turmuş kurat, tattuu.
Demekçi kızdın kaynı han Döölötbek
Küyöösü balban Bökçö joosun alçu.
***
Al berbes koluktusun Bolotbekke
Al jeñet jüz adamdı özü jeke.
A meyli biröö alar, biri kalar
Akırın alga ulay bergileçi.
— Uçurap kızdın sırın Bolot bilbey,
Süygönün elestetet kündüz keçke.
***
Bolotbek erden öskön gül boluçu
Akılı okeanday köl boluuçu.
Çırayı Nurayımdan kem sokpogon
Kır murun, közü çolpon, jüzü nurduu.
Duşmanın seldey kaptap jıga turgan
Sürü bar algır kıraan bürküt sınduu.
***
Keñ dalı, keñ kökürök açık mañday
Kabagı kasabaluu köçkön jarday.
Han munun barkın bilse asırasa
Küçü bar Manas, zarkim kaarmanday.
Sürü bar tildi baskan şer musalduu
Kayratı dobul jaagan çagılganday.
***
Mınday er ar zamanda çıgat elden
Çındıgın ar bir doorlor özü bilgen.
O, çirkin bir uyadan Bolot jalgız
Tuulgan zerger usta ata-eneden.
Suluunu baylar alçu al zamanda
Özdörü çoñ kelesoo bolgon menen.
***
Kedeyden çıkkan dalay akılduular
Al kezde maksatına jetpey bular.
Düynödön arman menen ötüp ketçü
Açılbay al oylogon tereñ sırlar.
Bolotbek munun baarın açık bilet
Antse da Nurayımga boldu kumar.
***
Jetalbay süygönünö ubay menen
Jardıgı handık zaman bolboy kenen.
Al jigit kızdı oyloy kaygılanat
Muñ üçün tapkanbı dep atam, enem.
Közdögön teñdeşime jetalbasam,
Jaralıp jigit bolup nege kelgem.
***
Uşintip eñsey berdi Nurayımdı
Bolsoçu je Dobulbay ırayımduu.
Jetpesem jürögümdün örtün basıp,
Özümdü kölgö taştap tınamınbı.
Je asıp, je uu içip, janım kıyıp
Özümö özüm ajal surayınbı.
***
O, koyçu mınday kılık tuura bolbos
Öz janın özü kıygan adam oñbos.
Emnege mahabatka çıday albaym
Özümdü eseptesem, arstan, jolbors.
Bul zaman bay, jardını teñ karasa
O, çirkin kütkön maksat nege oñbos.
***
Kagışıp kün menen tün alga öttü
Kabattap eseptelip ayga jetti.
Çıdatpay Bolotbekti süyüü çirkin
Ar birin jılday kılat tañdı keçti.
Kün joktoy Nurayımsız tirüülüktö
Jabırkap kızıl jüzdün nuru ketti.
***
İşenip bir adamga aytpay sırın
Süygönü Nurayımga tappay ıgın.
Jolugup jok degende een jerde
Süyüüsün bilgize albay kaygı muñun.
Al oyloyt kızga barsam karmap alıp
Keskilep öltüröbü pırın-çırın.
***
Uşintip tüpsüz sanaa çırmay berdi
Kuu zaman uu beşigin ırgay berdi.
Bay manap maksatına jetip jattı
Kuldantıp jakırlantıp şorduu eldi.
Açközdör altın-kümüş, maldı süyöt
Jek köröt malsız kedey berenderdi.
***
Bir künü açık asman mel-mel etet
Güldü ırgap keçki salkın jel ererkeyt.
Kılaygan bir da bulut je tuman jok
Aylana kınalganday jer menen kök.
Bolotbek jaş jürögün jalındatıp
Elestep kızdın körkü için örttöp.
***
Üşkürüp turup keldi jatkan jerden
Mahabat kutkarsañçı kaygı çerden.
Düynö sen emne üçün jasagansıñ
Süyüügö men sıyaktuu küysö pendeñ.
Kanbagan öçüñ barbı aytsañ bolo
Örttöngön mahabatka mendeylerden.
***
Je düynö jeteminbi maksatıma
Üyüldü kaygı asıret muñ başıma.
O, tagdır tilegimdi berseñ bolo
Irayım kılçu bolsoñ köz jaşıma.
Ömürüm Nurayımsız ötpösü çın
Şum zaman koşosuñbu oşol nurga.
***
Jetti go ıylay berip közdön nurum
Oy asman aytsañ bolo sözdün çının.
Süygönüm Nurayımga jetalambı
Jok deseñ jandan keçip kölgö ırgıyın.
Etimdi balık sorsun tıtmalaşıp
Saktasın suu tübündö söögüm sırın.
***
Dedi da muñ aralaş töktü jaşın
Eki köz karañgılap çıtıp kaşın.
Je çirkin araçıga barçu jan jok
Süyüünün kanday kılat emi argasın.
Araçı bargan menen han könöbü?
Al süyböyt malsızdardın asıl zatın.
***
Bolotbek eli çıkçu küröböstü
Taştadı jayloo boldu tigi ıspı.
Antkeni han Dobulbay köldü körüp
Bolotton alamın dep kektep öçtü.
An üçün Nuradagı kiçi köldü
Oşondon beri atap kız köl deşti.
***
Aylardın bir ayında ayıl toodo
Aylanıp bürküt şañşıyt aska-zoodo.
Nurayım koñur küzdün1 çoñ töründö
Çamınıp suu bulkunat tigi koodo.
Bolotbek kırkuu menen kıygay ötüp,
Kılaktap kız tüşçüdöy bügün çoogo.
***
Kün külüp toonu eçak aşıp ketti,
Koozdop jıldız menen jaşıl köktü.
Kündüzü uyalgansıp jaşıngan ay,
Oy kırga süttöy appak nurun septi.
Arası arçalardın çuuga tolup,
Güldü ırdap akın bulbul bezelentti.
***
Baatırça özgörültüp aybat türün
Körsötüp kaarmanduu şerdin sürün.
Bolotbek kele berdi utur alga
Aralap toonun nazik kızıl gülün.
Burulbay küsöp ketip baratkansıyt
Bet alıp özü süygön kızdın ünün.
***
Ayıl tınç eç adam jok uktabagan.
Koroodo bir da jan jok tışta kalgan.
Bir kana bulbul sayrap uktabastan
Tınç tündü körktöndürüp obon salgan.
Jürögü çegindirbey alga tuylap
Üyünö Nurayımdın kirdi şagdam.
***
Ak jüzü Nurayımdın köktö kündöy
Köşögö içi jarık nur sepkendey.
Bul kızdın bir kana ooz sözün uksañ
Ömürlük jüröktögü muñ ketkendey.
Jigitti köşögödön çıkkıs kılıp
Mahabat rahattı eeletkendey.
11 Koñur küz — Koñur ögüz, jerdin atı.
***
Açık go adam eerçiyt maksat oyun
Çınında jigit eñsep kızdın koynun.
Eki kün bir düynögö nur çaçkanday
Turgansıyt eki çolpon çaktap boyun.
Jel kördü, asman kördü adam bilbeyt
Bul jerde mahabattın sırduu çogun.
***
Kol artıp moyununa Nurayımdın
Oygotpoy nazik süydü mañdayınan.
Kız çirkin çoçup ketip közün açsa
Oturat mañdayında bir suluu jan.
Jalınduu jaş jürögü tıbırçılap
Nurayım arañ kaldı uyalgandan.
***
Tatçuday mahabatçıl şirin baldı
Jigitti kıygay karap sözün saldı.
«Kimsiñ?» — dep suroogo da oozu barbay
Dep koyöt köktön tüşüp kelgen aybı.
Bolotbek suusur algan ılaçınga
Akırın alkımınan süyüp koydu.
***
Kız degen üyrönbögön ak kırgıyday
Kırt etse koldon çıgıp ketet turbay.
Baatırga bayga hanga moyun sunbay
Jürögü kızdın nazik kündö nurday.
Jibektey jiksiz jumşak mamile kıl
Buruusuz eki koldop kergen kılday.
***
Turbaybı Nurayımda tuylap ketip
Moynunan artkan kolu narı silkip.
Bul kılık kızga çooçun jat uçurap
Jigitti köküröktön kaldı türtüp.
Közünön ot çagılıp, jürök tuylap
Uyalıp bet çımırap, eti ürküp.
***
Kız surayt emine kılıp jürösüñ dep
Joopsuz üygö tündö kiresiñ tek.
Adepsiz şok uçurayt eki koluñ
Şakabañ men emesmin tezireek ket.
Bolot da kızdı kısıp tura berdi.
Öz atın aga aytuunu körböstön ep.
***
Çirkin kız çıday albay uyalgandan
Jigittin kim ekenin bilelbagan.
Al oyloyt atayılap meni sınap
Kelgenbi jandan keçken bir arsız jan.
Uşintip kız jürögü kıjırlanıp
Tıbırap köşögödön tura kalgan.
***
Oşondo deyt Bolotbek ey Nurayım
Sen üçün tozoktomun ketti şayım.
Özümdü bolotton çıñ oyloçu elem,
Otuna mahabattın çıdabadım.
Atımdı aytalbaymın duşmanım köp,
Maksatım orundalsa bolor dayın.
***
Degende Nurayım çın şek sanadı
Jogolgun jan keçti dep jañjal saldı.
Özüñö jürösüñbü ölüm küsöp?
Tün kezip kanjıgaña baylap jandı.
Bolotbek kızga işenip atın aytpay
Argasız tutalanıp ketip kaldı.
***
Kündör öttü ajal aydap jatkanday,
Tün da çubayt kün artınan şaşkanday.
Muñayıñkı Nurayım kız oylonot,
Jaşınmaktay körgön sırın aytalbay.
Men bilbegen jigit kaydan keldi eken,
Je bul adam Bolotbekpi? — Kapıray.
***
Je kayıptan maga biröö keldibi
Okşodu ele Ürüstömdöy erdigi.
Men şorduunu jaktırbastan şıldıñdap
Sır körsötüp kayta kete berdibi.
Je kuduret bul jigitti körsötüp
Kaygı muñdu maga arnap böldübü?
***
Kelgen jigit tolup turgan ay ele
Nurun tögüp külüp turgan şam ele.
Eselekmin süylöşpödüm men nege
Jüzü sırduu şer sıyaktuu jan ele.
Söz almaşıp kıyalıbız jaraşsa
Maga ılayık, maga taalay bak ele.
***
Küsöp jürgön peri uçup konboso
Je dubaköy bir kuulçak bolboso
Ketpes boldu köz aldımdan elesi
Duba menen meni azgırıp koyboso.
Je körünçü jin, şaytanbı kim bilet
Kim bolso da men kurgurdun şoru oşo.
***
Tün jarımı aba salkın muñayım
Jaşırat tün suluu güldün çırayı.
Türdüü oydun başın çırpıp jatkansıp
Miñ tolgonup uktay albayt Nurayım.
Nazik kızdın küsöp jatkan jigiti
Çeber düynö jetkirse eken ılayım.
***
Añgıça bir eles kelip janına
Körk koşkonsup suluu kızdın şañına.
Sabırı suz turgansıdı al jigit
Kız jürögün kaktagansıp jalınga.
Entigip kız közün açıp karasa
Uyugandan bolgon eken sanaaga.
***
Dobuşsuz tereñ tınçtık aylanası
Möltüldöp eki közdön aktı jaşı.
Süysöm deyt nazik jürök aykalışıp,
Tıbırap tügöngönsüp aykalışıp.
Een üy özü jalgız köşögödö
Körünöt bir özgöçö kızdın nazı.
***
Çulgadı Nurayımdı tereñ sanaa
Kıynadı jaş jürögün kelgen bala.
Basçuday al jigitsiz kündü bulut
Çırmaldı utur açuu muñ kaygıga.
Jakkan soñ köñülünö körgön jigit
Jırgalı körünbödü başkalarda.
***
Aşıgat bargan sayın içi küyüp
Açınat jandan keçet keede turup.
Kaygısın tiktey albay Nurayımdın
Jaşınat kün bulutka sekin jılıp.
Berilip al jigitke uyku bezip
Aşınat öz jürögün süyüü sıgıp.
***
Ak kuuday suluu jatat köl taptagan
Süygönü ün bergensiyt tigi askadan.
Adaşat çıdabay kız seziminen
Jigitke kezikkensiyt kök arçadan.
Çirkin ay köz irmebey kirpik kakpay
Çırm etip uyku körböy jatat sarañ.
***
Zıpıldap uşul sanaa uça berdi
Kıpıldap jürök koşo sıza berdi.
Tapkıça bir sanaanın oylop uçun
Ikımdap kütüp kalat sürtüp terdi.
Elesteyt keede ukmuş korkunuçtar
Janına keltirgensip al da kimdi.
***
Bir kezde dagı Bolot keldi oyuna
Bolgonsup ötö şumduk bir okuya.
Bolotko Bökçö jetip nayza salıp
Öltüröt kız kor bolup kalat buga.
Salkın jer çiy tübünön kirip kelip
Degensiyt bul kur eles çoçulaba.
***
Nurayım jeldin tilin bilbegendey
Muñayıp jata berdi jürök könböy.
Közümö bular kantip elestedi
Çırm etip uyku surap je tüş körböy.
Çın ele Bökçö alıp kor bolombu?
Baş koşup Bolotbekten taalay körböy.
***
Şümşük oy, körsötösüñ kanday sırdı
Azırkı körgöndörüm kalppı, çınbı?
Elestep türü suuk balban
Bökçö Kıdırdı külük sanaa oydu kırdı.
Koşultup birde barıp Bolotbekke,
İñir tün meni nege şıldıñ kıldı.
***
Je maga bügün şaytan ileşkenbi
Töşöktö birge jatıp tünöşkönbü.
Je kokuy uşul jerden jin jabışıp
Özünö bagındırıp biyleşkenbi.
Sapsañdap tuş tarabım tegerektep
Arsızdar şıldıñ kılıp külüşkönbü.
***
Janında joldoşu jok özü jalgız
Jürögü kızdın sogot arañ alsız.
Ukmuştuu elesterden kutulalbay
Jaldırap jata berdi kız argasız.
Tilegi, közdögönü, oyu Bolot
Berilip jaş jürögü ajıralgıs.
***
Nurayım meyli baarın sanay bersin
Közünö elestetip sınay bersin.
Ötölü umsungandın kılıgına
Bu dagı öskön güldöy suluu çirkin.
Ötö kuu, ötö kıraa, içi tar kız
Kaalabayt başkalarga taalay çımçım.
***
Umsungan uvazirdin kiçüü kızı
Süylösö sözündö bar kermek tuzu.
Munun da jigitterdi teñsinbegen
Peyil bar boy kötörmö özü üzbü?
Bu dagı eñsep jüröt Bolotbekti,
Jüröktön eritsem dep tongon muzdu.
***
Oşentip ötö berdi kündör samsıp
Üç jolu tolup çıktı ay da çalkıp.
Umsungan şumduktardı oyloy berdi
Özünçö kıyal menen köktö kalkıp.
Bir turup Bolotbekke joluksambı,
Men seni süyömün dep sırım aytıp.
***
Bul oydon aynıp kalat kayra turup
Kuytu kız alda emine köñül burup.
Keede al Dobulbayga tiyip alıp
Hanışa bolsombu deyt turmuş kurup.
O, çirkin han kaytargan Bolotbek jaş
Ötömbü ömürümdü külgö juurup.
***
Men aga bir malsızdın kızı bolup
Baykayın handın sırın tereñ boolgop.
Oşondo süysö meni dili menen
Tiyüügö makul deyin sözümdü oñdop.
Eger al jardı kız dep irenjise
Koyboyun sıpatımdı özüm kordop.
***
Kedeydin kızın bul han süyör beken
Örttönüp Bolotbekçe küyör beken.
Söz karmap ıgı menen tüşünöyün
Öz kızın kedey şerge berer beken.
Eger al süygönünö kızın berse
Karmayın handı men da koldon bekem.
***
Baktımdı açar menin bul amalım
Eköönün biri bolup süygön jarım.
Malsızga Nurayımdı berbes bolso
Bolotbek menden artık tappas ayım.
Dobulbay buga kızın berbese eken
Bolotton açılsa eken menin bagım.
***
Kiyindi jaraşıktuu gül kiyimin
Kuultup nazik suluu çıray türün.
Koştoşup koñşusunun kızı menen
Gül bakka kelip kirdi al keçkurun.
Bölöngön upa endikke kız jaltıldap
Bakçaga ak jüzünön septi nurun.
***
Bakçada alban türlüü gül açılgan
Buruksup atır musal jıt añkıgan.
Muñayım jaydın tunuk salkın jeli
Señseltip kulpundurup güldü ırgagan.
Ar künü seyil kılat uşul jerde
Jırgaşat baylar, biyler, uvazir, han.
***
Uluktar bul seyilde oturganda
Umsungan kıygay basıp öttü alga.
Çirkin ay ürbü, perbi, öskön gülbü
Oronup çılk jasangan iygi şayıga.
Eç biröö körgön emes mınday suluu
Çolpon kız kaydan keldi barat kayda?
***
Sanaasın kızga böldü oturgandar
Bardıgı aç köz zalim kuturgandar.
Mastar bar jön turabı uşundayga
Suluuga közün kısıp jutungan bar.
Şaraktap urunuşup söölöt menen
Kılkıldap ketip jattı içişken bal.
***
Dobulbay kızdı körüp azıp ketti
O, çirkin azgırarlık kız da körktüü.
Kız menen gül aralap sır çeçüünü
Han sezet rahattay da münöttü.
An üçün dep Dobulbay — «Seyil büttü»
Bir jan jok gül bakçadan baarı ketti.
***
Kız dagı jönöp kaldı karap tışka
Naz kılıp burulbay, han közün kıssa.
Al aç köz şaşa basıp kızga jetip
Baş iyip oñ kolunan karmap kısa.
Suluuga aç közdör, köz arta beret
Arsızdar özdörünö kılat nuska.
***
Kuytu kız kılıktanıp jerdi karayt
Dobulbay ne sır aytat neni samayt.
Beti jok meyliñ uyat bolo ber dep,
Şıkaalap kalıñ jıldız ay tabalayt.
Oyuna koybogon soñ kız da jumşap
Basalı gül bakçaga dedi jarayt.
***
Berki kız kete berdi janındagı
Kuytu kız han janında jalgız kaldı.
Jüröktön güldöy nazik sırlar çıgıp
Bir basıp gül bakçanı araladı.
Sözünö Dobulbaydın erigensip
Nazdanıp koltuguna kirip aldı.
***
Kız aytat taksır özüñ uluu hansız
Aalamdın büt tagdırın çeççü jansız.
Men özüm kün nurunday jaralıpmın
Birok da jaş jürögüm sogot alsız.
Antkeni atam baykuş kedey adam
Jaşınan karıgança öttü malsız.
***
Siz meni süyböñüzçü bolbos jerden
Bakıtsız tuulupmun men eneden.
Aldantıp ubaktıluu gülümdü üzüp
Kütpöyt go tübölüktüü ümüt menden.
Han menen jardı kızı süyüşö albas,
Tabılar özüm sınduu jürgön elden.
***
Munu ugup han bir nerse oylogonsup
Ümütü öz ordunda bolbogonsup.
Tilinde seni süyöm degen menen
Dilinde kızdı aldap kordogonsup.
Bal sözdü koyö berdi maksat üçün
Ik menen kızdın sözün oñdogonsup.
***
Han berdi kız sözünö mınday joobun
Korsunuu kedeymin dep nege sonun.
Atañız malsız jakır bolgon menen
Bütüptür sıpatına Ürdöy porum.
İşengin aytıp jatkan sözüm alal
Men seni kemsintüügö barbayt oozum.
***
Süyömün tübölüktüü ür kız seni
Söz menen küygüzböçü janım meni.
Özüñdü hanışadan kem oyloboym
Boluuga ılayıksıñ handın teñi.
Biröö bay, biröö jardı bolgon menen
Duşmandık arasında jok go keçi.
***
İşengin pikirim çın, ant beremin
Özüñdü peşenemde bak körömün.
Jektebeym men adamdı malıñ jok dep
Sen menen jırgap ömür ötkörömün.
Jok deseñ men da keçip bul düynödön
Jalının jürögümdön öçürömün.
***
Kız aytat — «İşenemin» özüñüzgö
Jürögüm erip turat sözüñüzgö.
Moldonun şariyatı jol berbeyt go
Ezelten kedey öskön meni sizge.
Arası kedey-baydın tattuu bolso
Söz keldi aytıluuçu emi bizge.
***
Çın bolso aytkan sözüñ kalp emes dal
Kızıñdı süygönünö bergin aval.
Al çanbay malsız erge tiyçü bolso
Maga siz ne deseñiz bolom dayar.
Birok men iş jüzündö körgönüm jok,
Ak sööktör kedey menen bolgonun jar.
***
Iras bar kedeylerdin kızın algan
Bir-eki ay anı süyüp, mookum kangan.
Akırı al şorduunu küñgö aylantıp
İtelep jürgöndördü kim deyt jalgan.
Berbeseñ malsız erge kızıñızdı
Men dele hanım sizge aldana albaym.
***
Degende Dobulbaydan ayla ketip
İçinen kedey kızın kordop, zekip.
Kızıñdı malsızga ber meni süysöñ
Degen söz al aç közdün söögünö ötüp.
Tübölük süyüügö han çıdabadı
Kedeydin kızıken dep boyu ürküp.
***
Al aytat — «Kızım tiet», Bökçö biyge
Kıyını han Döölötbek tigi Çüydö.
Malsızdar er eken dep kantip barsın
Tüşünböym al er jigit kanday üydö.
Könbösöñ hanışalıkka argam kança
Eşender çın jol berbeyt malsız gülgö.
***
Kazınadan kiyim-keçek bersin saga
Meeriñdi salar beleñ küygön janga.
Köñülüm tüşüp kaldı ak jüzüñö
Okşotup çırayıñdı kauhar şamga.
O, çirkin atañ ak söök bay bolgondo
Tabılbas taalay eleñ mendey hanga.
***
Degende maalım boldu handın sırı
Aytılıp al aç közdün çını.
Kız ayttı — «kadırıñdı sındırbayın»
Hansızga bir emes elge uluu,
Arsız han şoruñ taştay katsaken dep
Bırpırap uçup konot bak bulbulu.
***
Uşintip koltuktaşıp jüröt birge
Kez-kezde buruluşat kızıl gülgö.
Jardını gül bakçaga kiresiñ dep
Kelişti han künöölöp urçu jerge.
Dobulbay kuytu kızga kubanıçtuu
Tıbırap sız jürögü çabat örgö.
***
Kız oyloyt tez jarayın köptöörümdü
Ertereek tındırayın deyt köönümdü.
Bul hanga uşul jerden sır körsötüp,
Jazayın jalgan uşak depterimdi.
Esinen emne kılsam ketpey uyup
Bolmokçu Bolotçuldar jek köründü.
***
Antpesem han kalbasın kokus könüp
Bagımdı baylabasın kızın berip.
Bolotbek ansız meni süyö koyboyt
Alayın amal menen eptep telip.
Kayıştı atası üçün Nurayımda
Jek körüp süyüşpöstön kalsın jerip.
***
Oşentip kazıktagı çınjırlardı
Kuytu kız körbögönsüp tura kaldı.
Umsungan dalay jolu kelip körgön
Bul jerde keltek jegen şorduulardı.
Kız surayt bul kandayça kazık çınjır
Süyönüp naz körsötüp tiktep handı.
***
Dödöy han bul suroogo joop beret
Ukuktu bizdin zaman koygon çenep.
Adepsiz bakka kirgen jakırlardı
Tört butun tört kazıkka jeldet keret.
Bekitip çınjır menen baylap alıp
Bakçadan sıy körsötüp keltek beret.
***
Kız aytat «çınjır» menen baylayt kantip,
Ketpeybi kamçı çapsa tura kaçıp.
Er kişi kazıktardı suurup alıp
Koyboybu jeldetterdi nanday jançıp.
Köz menen körbögön soñ işenalbaym,
Koluñdu baylayt bekem kerip tartıp.
***
Baylasañ taksır menin butu kolum
Kazıktı suuralbasam meyli şorum.
Han aytat. Menin süygön gülüm bolduñ
Andıktan bayloo üçün barbayt kolum.
Körüügö kızıksañız közüñ menen
Sen bayla men jatayın es çolponum.
***
Kız aytat meni ker dep hanga karap
Jok meni bayla dep han jata kalat.
Men özüm körsötömün kanday keret
Dep dödöy butu-kolun sunup salat.
A meyli taksır özüñ keçiriñiz
Jeldetter körçü ele kandayçalap.
***
Han aytat «bul çınjırdı» butuma ilgin
Oşondoy kalgandarı oylop bilgin.
Bilekten kısıp tartıp ilmekterdi
Arkı uçun kazıktarga bekem tüygün.
Kol barıp seni kantip baylayt elem
Bakçaga kündö kelçü bolduñ gülüm.
***
Kışıldap üstömörlöp jatıp alıp
Üyrötöt munu bayla anda aparıp.
Çeçken soñ jetemingo maksatıma
Degensip karap koyöt közün salıp.
Kuytu da keliştirip kerip büttü
Tört butun tört kazıkka bekem tañıp.
***
O, taksır julkun kazık sınar beken
Bir-eki kamçı urayın sizge bekem.
Dedi da oyu menen sabay berdi
Süyüşüp koltuktaşıp jürgön erkeñ.
Jondoru jılga-jılga jarılsa da
Dep koyöt kazık sınbayt bekem eken.
***
Jok taksır katuu bulkun sınat kazık
Sınbasa uşul tayak saga nasip.
Bakçada adilettik bolot deysiñ
Sen nege meni aldap buzduñ tartip.
Kızıñdı malsız erge berbeymin dep
Kordoguñ kelet aç köz meni aldantıp.
***
Köp jıldız okuyaga köñül burup
Al deşet arsız handın janın suurup.
El üçün kazgan görgö özüñ tüştüñ
Jat emi kızdı süyüp kanıñ çuurup.
Taanıp jür, Bolotbekçil eldin küçün
Dep koyup al kuytu kız ketti çıgıp.
***
Añgıça bak şuudurap tañ da attı
Kün nurun jer betine tegiz çaçtı.
Bakçaga suu sebüüçü kempir kelip
Bayloodon Dobulbaydı ajırattı.
Kıpkızıl bütkön boyu baarı jarık
Bolottu elestetip han barattı.
***
Umsungan Nurayımga basıp kelip
Bakçada bolgon işten kabar berip.
Bolotbek kız kiyimin kiyip alıp
Atañdı urgan imiş baylap kerip.
Kapıray ırayımsız jigit okşoyt
Anı çın taanıptır deyt biröö körüp.
***
Çınında Bolot imiş anın atı,
Nurbaydın balası deyt uksañ zatı.
Bayagı han şaarına bülük salgan
Dal özü, adamga jok ırayası.
Oşondo ölbödübü baş uvazir
Atañdın akpadıbı közdön jaşı.
***
Katınga kasap bolot mınday adam
Özü da akılsız deyt ötö naadan.
Kez-kezde karmap kalçu jini bar deyt
Külgö oonap küçük menen jatıp algan.
Uşuga kanday şorduu tier eken
Munu da süyör deym bir arı jok jan.
***
Degende Nurayımdın eti ürküp
Turgansıp jürögünö suunu bürküp.
Aytılgan suuk sözdü ukkusu jok
Kulagı kalgansıdı takır bütüp.
Jaldırap nes sıyaktuu bolo kaldı
Jebirep Umsun süylöyt utur türtüp.
***
Atasın uu keltekten ayap korgop
Açışıp keyigensiyt booru tolgop.
Kılıgı Bolotbektin kızga jakpay
Muz kirdi jürögünö toñup ornop.
Tüñülüp süygönünön oturgansıyt
Maksatı orundalbay Umsun torgop.
***
Töşöktö han oylonot kızdın sırın
Argasız jaşın tögöt tıybay ıyın.
Bolotçul eldi taanıp bil degendin
Çeçalbay ajıratıp jalgan çının.
Uşul kız Bolotbektin özü go deyt
Özgörtüp kelse kerek erkek sının.
***
Oşentip izildetti Bolotbekti
Üydöbü kayda eken? dep suroo jetti.
Bolotbek on eki kün mından murun
Şaarga tuugançılap ketken deşti.
Bul kabar çındık boldu anıktaldı
Uşagı Umsungandın tekke ketti.
***
Dobulbay keltekti oylop içi küyüp,
Özünçö kaygılanat oygo çömüp.
Tüşünön uktasa da ketpes boldu
Bolotbek mañdayınan kılıç suurup.
Oyunda mından başka eç pikir jok
Bolottu jogotom deyt kanday kılıp.
***
Düynödö emne külük sanaa külük
Kanjarlap jürögüñdü koyöt tilip.
Sanaaga tutkun bolup oygo çömsöñ
Uktasañ tınçtık berbeyt tüşkö kirip.
Bir kezde sayakatka ayga aparıp
Bir kezde tüpsüz orgo koyöt kiyrip.
***
Zıp etip küngö aparıp oturguzup
Aldıñda ürlör kelip kılat kızmat.
Duşmanıñ tuugan bolup başın iyip
Gül sınduu kızdar süyüp közün kısat.
Bir kezde jaraktangan baatır kılıp
Kalıñ joo senden sürdöp kaçat uzak.
***
An üçün sanaa ötkür külük deşet
Tüşünör karı-jaş da, kelin-kesek.
Maanisin jomogumdan baykaçu ele
Koyölu Dobulbayga keltekti dagı kezek.
Al azır bakçadagı keltekti oylop
Bolottu elestetip uktap ketet.
***
Tüş körsö tüşkü tamak dayardalgan
Oturat eşen, moldo, uvazir, han.
Bardıgı şarap içip söölöt menen
Şapar teep oynop jüröt jırgatıp jan.
Kuyulup kelip kuru kaytıp jattı
Jaltıldap altın kese hanışadan.
***
Oşondo salam kılıp Bolot keldi
Bakçada men urgam dep aytıp berdi.
Aç köz han açuu zaarın burkuldatıp
Naysaptı darga as dep buyruk berdi.
Bolottu öltürgön soñ eginimdi
Kaytarıp baarın alam kıynap eldi.
***
Bolotbek kaçıp çıktı jeldey uçtu
Artınan han da çurkap koşo çıktı.
Kırk jigit atka jetip tokunguça,
Bolot şer alıstadı uçkan kuşpu.
Dobulbay özü baştap artınan kuup
Jönödü ızırınıp tüyüp muştum.
***
Buta atım Bolot barat aldı jakta
Çendeytip jügürüştü tulpar atka.
Kanatı barbı deşet koltugunda
Oyloşot jetpööçüdöy bul ukmuşka.
Jigitter sögünüşöt attar çarçap
Kandayça joluktuk dep bul kırsıkka.
***
Kün çubap aylar sızıp ötö berdi
Jıl bütüp utur jañı jıldar keldi.
Bolotko jetalışpay je ketalbay
Köp jigit ara joldo açtan öldü.
Kumsarıp kuuy berip han Dobulbay
Ajırap al küçünön azdırdı öñdü.
***
Ansayın öjörlönöt kalbooçuday
Sezilet azır jetip karmooçuday.
Elestep bakçadagı uu keltekti
Kıjınat jançıp munu jaylooçuday.
An üçün alga çabat albuuttanıp
Azgırıp sanaluu tüş aldooçuday.
***
Köp aşuu-aşuu, koktu, belder kaldı
Ak karluu askar tooluu törlör kaldı.
Jayılgan böyön, çayan, jılan uusu
Adamdı sorup jatçu çöldör kaldı.
Ay jıldap Bolot kaçıp, han kubalap
Arkı uçu körünbögön kölgö bardı.
***
Jeegine oşol köldün Bolot barıp
Jönödü jel jayıkka tüşö kalıp.
Beş jigit han Dobulbay udaa kirdi
Artınan tolkun jirep kuugan kayık.
Umtulup utur alga kete berip
Kurgak jer körünbödü artta kalıp.
***
Kayıgın Bolot küröyt janın üröp
Birde alıs, birde jakın handa jüröt.
Aradan ötkönsüdü tak jeti jıl
Kay jerge kelgendigin eç kim bilbeyt.
Janında azıktarı büt tügönüp
Beş jigit suu üstündö açtan ölöt.
***
O, çirkin hanga Bolot jetkirbedi
Burulbay alga tüptüz kete berdi.
Tülögön taylak sınduu kiyim tüşkön
Oşondo han közünön jaş seldedi.
Dayınsız uçsuz köldö kaldım go deyt
Karalbay katın, bala, uvazirlerdi.
***
Oşentip alı ketti darman kurup
Kayıkta suu üstündö kaldı turup.
Aç közgö egin emes amandık jok
Bolotbek kete berdi alga sızıp.
Kayıktı çetke sürüp alıp çıktı
Añgıça türmöktölgön tolkun çıgıp.
***
Küüldöp boroon bolup kuyun jürdü
Asman jer aralaşıp kalgan öñdüü.
Dobulbay kanattuuday kökkö kalkıp
Jel kuyun kayda aydasa aga köndü.
Jarışıp bir dalay kün bulut menen
Asmandan öz sarayın taanıp kördü.
***
Oşondo kelgendigin bildi jerge
Erkinçe ezip sorup jürçü eme.
Çıdabay tıbırçılap tüşüp kelet
Al dolu bagınbastan sızıp kelet.
Töbösü ıldıy karap şukşurulup
Aç köz han kölgö tüştü tiybey jerge.
***
Al köldön kulaç urup çetke çıgıp
Kurgandı kiyiminin suusun sıgıp.
Aldına handık tagın elestetip
Jönödü sarayına ulutunup.
At menen jöö Bolotko jetpedim dep
Ardanıp, namıstanıp, içi küyüp.
***
Tagında Bolot turat körsö barıp
Jıgaçın örttöp salgan dardı taarıp.
Handı tap kayırsın dep eldin mülkün
Çogultup tuugandarın jatat kaarıp.
Kark altın kazınasın baarın talap
Bölüşüp alıp jatat öñçöy karıp.
***
Oşentip el jırgalduu köñülü ösöt
Kubanıp sungan kolu kökkö jetet.
Murunku uvazirdin söögün çagıp
Ölügün koygon okşoyt otko örttöp.
Nurayım Bolotbekti jandap algan
Al kızı Dobulbayga koyboyt tiktep.
***
Añgıça çoñ sandık kol elge toldu
Bolotbek kurgan eken sansız koldu.
Oşolor Dobulbaydı karmap alıp
Baylandı kendir menen butu-kolu.
Sakalın birden julup sanat kılıp
Bet alıp süyröp kaldı biyik ordu.
***
Aparıp kaar kılıp orgo saldı
Jılçıksız ordun tübü eñ karañgı.
Sız ordo jata berip dagı üç jıl
Al ketip murut, sakal, çaçı agardı.
Kün sayın handı Bolot surak kılat
Tapkın dep elden algan altındardı.
***
Bir künü oşol ordo ıylap jatsa
Jeegine ordun basıp keldi hanşa.
Eñkeyip orgo karap jaşın tögüp
Barsıñbı esen-soo deyt e padışa.
Dobulbay darmanı jok arañ süylöp
Hanşa deyt — bar bolgondo aylam kança.
***
Oşondo hanışası arkan salıp
Kubanat Dobulbaydı tartıp alıp.
Bolotbek kayra orgo salbasın dep
Kalışat kaçuu üçün dayardanıp.
Añgıça almaz kılıç ala çurkayt
Kütpögön jerden Bolot çıga kalıp.
***
Zalimge ızırınıp Bolot barat
Öldüñ dep kuu şilige kılıç çabat.
Dobulbay tıbırçılap başın çulgap
Bakırıp töşögünön tura kalat.
A körsö tüş körüptür oylobogon
An üçün han ıyladı a kudaylap.
***
Dobulbay tüşün sanap ıylay berdi
Elestep azap korduk körgöndördü.
Ukmuştuu uşul tüştü jorutam dep
Moldo, eşen, bakşılardı jıynap keldi.
Tüş sırın kızdın sırın aytuu üçün
İzattap törgö ötkördü kelgenderdi.
***
Dobulbay oyloy berip tüştün sırın
Çaçalbay bolup ötkön iştin çının.
Körgönün jipke tizip aytıp jattı
Çogultup eşen-kalpa, uvazirin
Bardıgı kulak salıp oturuştu
Eşitip handın aytkan kaygı muñun.
***
Al aytat: — «Men janımdan ötö keçtim,
On jılı Bolottuu kuup azap çektim.
Jayılgan böyön, çayan, çöldön öttüm,
Kayıkta beş jıl kalkıp kölgö çöktüm.
Üç jılga tübü tereñ ordo jattım
Alımdı surabadı kelip eç kim».
***
Kızımdı oşol Bolot tartıp alıp
Özümdü öltüröm dep kılıç salıp.
Uktasam tüşümdön da ketpey koydu,
Elesi öñümdö da turat anık.
Bul sırduu tüştü taamay jorugula
Oylonup tereñireek akıl tabıp.
***
Kazınamdan alıp jattı altındarım
Esepsiz jakut, javar jana malım.
Bulutta özüm jürdüm boroongo uçup
Aylandı oyloy berip tabalbadım,
Ne kılsam kalar eken menin janım.
***
Aziz jan kımbat eken bardıgınan
Aalamga ketken dañktuu handıgıman.
Jaşoodon ümüt üzüp bara jatam
Ötömbü arman menen jarık jaydan.
Bolotbek alat bele handıgımdı
Bul elge talanat beym büt kazınam.
***
Al kesep bir sıykırduu adam okşoyt,
Sıykırlap maga azap saldı kozgop.
Kıh bolup duva menen özü külüp
Bakçada kaltek berdi kaldım bozdop.
Aldırıp türdüü turup tak taajımdı
Kañgırap kantip jüröm özüm boşop.
***
Tapkıla ömürümö bolguday em
Sırduu kız dal Bolottun özübü deym.
Ekinçi gül bakçada jüralbadım
Seyilde murunkuday oynop kenen.
Ukmuştuu bul kanday tüş jorugula
Oylonup jakşılıktuu bagıt menen.
***
Oşondo tüştü eşitip, eşen, kalpa
Deşişet sizdi özü saktayt alla.
Jakşı tüş, körgön tüşüñ jaman emes
Sızıpsıñ kayık menen asmanga ayga.
Artuu bel çöldön köldön ötüp jürsöñ
Atagıñ çıgat eken ay aalamga.
***
Baylatıp seni salıp karañgı orgo
Bolotbek alıp jürsö kılıç kolgo.
Tüştögü karañgılık öñüñdö nur
Duşmanıñ algan kılıç bolot oljo.
Tagıñdı Bolot kelip eelep jürsö
Al özü tüşöt eken temir torgo.
***
Bakçada uçuragan kız bir şaytan
Tüşünüñ anın sırın azır aytam.
Arapçı közüñüzgö kelip sizge
Atayın sizge kelip al köö kaptan,
İleşip kalgan eken bul körünçü
Ar kaçan kalbooçuday arka jaktan.
***
Talatkın kiyimiñdi eşenderge
Oşondo ileşkeniñ uçat jelge
Sen özüñ şamşıkalga sıyınıp kel
Başıña ak matadan çalıp selde.
Kutkarat İnşi-alla arapçıdan
Darajañ dagı ösöt taalay sende.
***
Degende han işendi buga köndü
Biyler da şariyatta tuura dedi.
Eşender kiyimin sıyrıp bölüştürüp
Talattı tülöö kılıp kara kerdi
Bakçada kuytu kızdın sırı açılbay
Arapçı bolgon boydon kala berdi.
***
Bütkön soñ dumanalar etti talap,
Eşenge bir uvazir sekin karap.
Tüşürüp han, uvazir, biydin parkın
Bolotko eldin baarı boldu tarap.
Uşul iş bara-bara küçöp ketip
Bizderdi kılat go deym kana karap.
***
Şariyat teñ köröbü hanga jardı
Jürökkö dal uşul iş kaygı saldı.
Çıgımdan büt kutulup kete berdi
Dok bolup ölöbüz dep örttöp jandı.
Kudaydın elge çaçkan ırıskısın
Biyler da birden terip jey albadı.
***
Degende közün süzüp tigil eşen
Mardamsıp süylögönsüyt bolup çeçen.
Kudayga Bolotbektin işi jakpayt
Biylerdi handı kaksa nasibeden.
Kuduret uluktardın ırıskısın
Jazıptır mañdayına je dep elden.
***
Kudayga eldin baarı aası boldu
Alal iş şariyatka berbey joldu.
Bolottu taş barañga alış kerek
Dayardap al kaapırga tereñ ordu.
Jardılar hanga, biyge, jem bolsun dep
Kuduret taalayına bergen şordu.
***
Degende han kubandı biyler külüp
Salıştı jelmoguzdar elge bülük.
Baş keser kan şimigiç jigit kurup
Jardıga murunkudan arbıdı jük.
Körünsö Bolotbekti karmalsın dep
Dobulbay jeldetterge berdi buyruk.
***
El kandı kıynoo tartıp Bolot kayda
Al jüröt jaşırınıp tokoy, sayda.
Asman jer aralıgı gördöy bolup
Körünböy jeldetterge jatat jarda.
Ömürüm elsiz jalgız ötöbü dep,
Jürögü tutalanat ketet arga.
***
Başında çimirilet ajal oynop
Jeldetter anı izdep eldi joylop.
Bolgon soñ öküm zorduk han kolunda
Bolottu kalalbadı eli korgop.
O, çirkin süyüügö ayla jok turbaybı
Şondo da Nurayımdı jigit oylop.
***
Bir künü jar bulaktın kamışında
Jaşınıp Bolot jatıp alısınga.
Süylöşüp han kızına kolum jetse
Aldımda Nurayımdın tolup sınga.
Aldantıp handı özümö ata kılıp
Eşender aylanttı dep kalptı çınga.
***
Kegimdi oşolordon alar belem
Seldesin moynuna orop salar belem.
O, çirkin süygönümö jetkirbesten
Kaygıga uçurattı sazdan tereñ.
Soluktap jaş jürögüm muñaybaçı
Baarı bir bul kız üçün seni berem.
***
Süyüünü süyö bilgin er bolsoñ kök
Çoñ sıpat süyüü sırın çeçe bilmek.
Keelerdin suluularga közü aşık
Eseptep ötö beret kayrılbay tek.
Kee biröö mahabattın barkın bilbey
Körüngön güldün baarın süyömün deyt.
***
Süygöngö men jetpedim kaygı menen
Kim çeçet bul kaygıluu sırdı tereñ.
Alsız el hanga araçı bolo alışpayt
Kaardayt biylerine aytkan menen.
Zalimder Bolotbekti jek körüşüp
Buyruk bar eldik erdi karmoo degen.
***
Jabıgıp jarık künsüz kaygılanıp
Jürögü süyüü üçün jalındanıp.
Kılada arman kılgan tuygun okşop
Köl körkün açkan kuuga jetpey kalıp.
Muñayat jaralangan arstan sınduu
Zamandın tardıgına közün salıp.
***
Emnege handar, biyler tilge kirbeyt
Emnege mahabattı bular bilbeyt.
Mahabat hanga, elge barabar go
Bir kana munun sırın jindi süyböyt.
Sur zaman dödöy hanga kor kıldıñ go
Bilbegen mahabattın sırın irgep.
***
Emnege elden tandap baydı süyöt
Je handın urugunda jokpu jürök.
Kantse da Nurayımga kat jazayın
O, çirkin jazgan kattı kim jetkizet?
Argasız tündügünön ırgıtam go
Süyüünün sırın özüñ çeçe bil dep.
***
Ubakıt öttü birok köp kün emes
Menmensiyt çalkalaşat jaşıl beles.
Işkırsa too da erkin öskön ular
O, çirkin kanday bürküt tük kebelbeyt.
Aylanıp bürküt toodon ketpey koyso
Nazdanıp ular çıgar jata berbes.
***
Demekçi kız Nurayım ularga okşop
Ak jüzü nazik öskön jukpay tozgok.
Askadan tigi ular ışkırganday
Kaygıluu oturbaybı kep sır kozgop.
Bolotbek bürküt sınduu aylanalbay
Jürböybü argasızdan janın korgop.
***
Köp boldu kagaz jazdı bere albadı
Je çirkin özü kızga kelalbadı.
Katında kızga toluk işenalbay
Özünün atın aytıp beralbadı.
Nurayım keremet jok tutalanıp
Bolottun kayda ekenin bilalbadı.
***
Kagazda alban, bermet söz tizilgen
Muñuna asman ıylap jer ezilgen.
Bul sıya güldün nuru jürök kanı
Ayırdı açuu zaman sezimim dep.
Süyüünün baldan şirin sırın bilseñ
Joop jaz jeter maga şamal menen.
***
Sen üçün kupkuu jerge okşodum
Uu jılan biylik kılgan çölgö okşodum.
Özüñdön güldötüügö jardam kütöm
Suu baylap, bak östürüp tigip koluñ.
Jok deseñ bul düynödön solup bütöm
Surasañ süyüüçülük menin oorum.
***
Özüñdün tuzagıña ilingenmin
Duşmanım küçtüü üçün bilinbedim.
Atımdı jazgan jokmun oşonduktan
Ugarsıñ kiyin sırdın tüyündörün.
Sen gana ömürümdün çıragısıñ
Aldıña başımdı iyip jügünömün.
***
Kanteyin uudan, örttön kaygım küçtüü
Antse da jürök küsöyt jalgız sizdi.
Eşender azgırışıp atañızdı
Jetkirbeyt uşakçılar sizge, bizdi.
Anı üçün ayıptuu kim mümkün menmin
Antkeni aytalbadım sizge sözdü.
***
Kanteyin kaygılanam öz şoruma
Jeldetter izdep tüştü büt soñuma.
Atam jok enem karı özüm jalgız
Tutuldum sur zamandın uu toruna.
Men üçün munun baarı taalaysızdık
Turgansıyt ajal toorup öz jolumda.
***
Oylonom taalay kaçpas aman bolsom
Tilegim özüñüzdöy nurga ornosom.
Düynödön arman kılbay ötör elem
Ömürlük süygön jarım özüñ bolsoñ.
Uulangan jürögümö bak tamızıp
O, künüm ajıratçı meni şordon.
***
Jürökkö açuu kaygı üygüzböçü
Jülüngö uulu kanjar tiygizbeçi.
Soolgon başat sınduu jılıp kaldım
Süygönüm jalınıña küygüzböçü.
Özüñö tutkun bolup ordo turam
O, gülüm mahabatçıl sırdı bilçi.
***
Jüröktü süyüü bilse kıyın eken
Kubatı otton ısık zımdan bekem.
Surooño bayagıda joop berbey
Kuçaktap süyö berdim tunuk betten.
Dagıle oşol senin köşögöñdö
Turgansıp köz çımırap erip ketem.
***
Esimden oşol süyüü ketpey kaldı
Bilbeymin jıtıñ atır özüñ balbı.
Oşol sır içimdi örttöp jürök sızdap
Atıram uyku körböy jazgı tañdı.
Azap muñ aylanamdı bekem çırmap
Alımdı naçarlanttı uşul kaygı.
***
Bir paska jaşay albaym köñül kuunak
Tıbırap özüñ üçün jürök tuylap
Tappasañ mahabatka dava özüñ
İçime kanjar salam jerdi sırdap.
Ajalga sebep bolup alıp kalgın
Argasız kütüp kaldım joop surap.
***
Dep jazdı süygönünö Bolot kattı
Kim çeçet kattı aparıp içki darttı.
Adam jok süylöşüügö kızga barıp
Süyüünün köldöy tereñ sırın aytçu.
Argasız öz koluna karmap alıp
Bolotbek Nurayımga bara jattı.
***
İmerip kızdın üyüp tooruy basıp
Daabadı kiralbadı eşikti açıp.
Oşentip aylançıktap turgan kezde
Bir kelin tışta jürdü tündük tartıp.
Bolotbek al kelinge basıp bardı
Araçı Nurayımga tabılgansıp.
***
Jakındap Bolot ayttı kelinge kep
Jeñeke bir söz aytsam bolobu ep?
Jandırbay iyirimdi kabıl alıp
Atkarsañ az da bolso toodoy kömök.
Bul işim sizge jeñil men üçün oor
Jarasañ baktım bolboyt sizden bölök.
***
Degende kelin karap Bolotbekke
Ayt jigit atkarayın koldon kelse.
Azıraak emgegimdi ayabasmın
Adamga bagınat go bardık nerse.
Ayta ber oşol jerden jakın kelbey
Ayıñdap jürüşpösün biröö körsö.
***
Bolotbek: — «Jeñketay uk sözümdü,
Jüröktün süyüü sırın bilesizbi?
Özüñö men işenip sır çıgarsam
Bul sırdı içke tereñ tüyösüzbü?
Mınabu kolumdagı paketimdi
Aparıp Nurayımga beresizbi?»
***
Oşondo çoçup ketip tigi kelin
Oy jigit al kız emes menin teñim.
Men anın üy şıpırçu kızmatçısı
Aparsam bul paketti beret ölüm.
Koyöyun töşögünün baş jagına
Kalbasın güldöy jigit senin köönüñ.
***
Dedi da söz almaşıp paketti aldı
Al kelin kayra kirip töşök saldı.
Paketti baş jagına taştap koyup
Kelin da öz jayınan orun aldı.
Bolotbek jata berdi tün termetip
Könümüş üy kılgansıp biyik añdı.
***
Tüyşölüp Nurayım da miñ tolgonot
Tüş köröt jaş jürögü neni oylonot.
Jigittin körgön künü tüşkö kirip
Jürögün süyüüçülük kısıp tolgoyt.
Bir ese Bolotbekti adam emes
Asmandan tüşüp kelgen ay dep boljoyt.
***
Ölümdün inisindey uyku çirkin
Körgönbü öñbü, tüşpü, kaydan bilsin.
Bal tatıp nur jamınıp, gül kuçaktap,
Erkelep süyüp jatat al jigitin.
Añgıça Umsungandın aytkanınday
Bolotbek jindilenip örttöyt için.
***
Nur körüp çuruldadı sopu torgoy
Bezildep bujuradı ünün sozboy.
Jarganat jardı közdöy selpildeşip
Bekindi kölökögö kündü tozboy.
Nurayım çukuranıp közün açtı
Atkan tañ betten sılap oygotkondoy.
***
Ordunan tura keldi ulutunup
Paketti koluna aldı köñül burup.
Okusa jaş jürögün sıgıp aldı
Suluu söz jazılgan kat bal koşulup.
Kubanıp kara közü jaşıldandı
Berilip ketti belem oşonçoluk.
***
Entigip közdün nurun tamçılatıp
Booruna kısat kattı bekem basıp.
Sanaluu ireñine kan jügürüp
Jüzünön kündöy kızıl ırañ balkıp.
Kagazdı utur büktöyt, jazat okuyt
Köñülü kötörülüp köktö kalkıp.
***
Nurayım birden taldap okup büttü
Küsögön nazik jürök arañ tüttü.
Çirkin ay, jaşçılıkka ençilengen
Mahabat kanday şirin, kanday küçtüü.
Külüñdöp kıyaldanıp ıldıy karayt
Janında oturgansıp biröö şektüü.
***
Oylonot: — tündö jigit kelse kerek
Ar dayım meni toorup kirse kerek.
Kayran er, kaçkın bolup körünalbay
Jürögü muzday toñup jürsö kerek.
Sırımdı açık bilip oygotalbay
Paketin sekin koyup ketse kerek.
***
Je mümkün sır bilgizbey tigi kelin
Süylöşüp jigit menen, tappay ebin.
Batınıp maga açık sır aytalbay
Paketti baş jagıma koyup menin.
Sır bilbey mahabatçıl jürögümdön
Sırtımdan jürsö kerek taştap çegin.
***
Bul üygö başka biröö kadam baspayt,
A tügül şıkaalabayt, eşik açpayt.
Ar dayım kızmatımda uşul kelin
Taştasa bul paketti oşol taştayt.
Aga men işeneerlik şek berbesem
Al baykuş menden korkup çının aytpayt.
***
Añgıça tigi kelin kirip keldi
Paketti karmap turgan kızdı kördü.
Akırın jüktü jıyıp sır bilgizbey
Şıpırıp tazaladı kilemderdi.
Nurayım külümsüröp jakın kelip
Suradı: «Paketti kim saga berdi?»
***
Al aytat: «Kanday paket bilbedim deyt.
Biröödön paket alıp jürbödüm deyt.
Kesibim üy şıpıruu, çay dayardoo,
Paketti kim taştadı körbödüm deyt».
Oşondo deyt Nurayım: — «Sezesiñbi?
Jalınduu mahabattın örnögün deyt».
***
Pakettin eesin bilem, jayın bilbeym,
Men aga jürögümdü arnap jüröm.
Mına bul anın jazgan kagazı ken
Bul sırdı çıgarbagın jürögüñdön.
Koluña joop jazıp tapşırayın
Aparıp bergin anın şegin bilseñ.
***
Men senden çegip surap jatkanım jok
Bul sırdı başka janga aytkanım jok.
Köbünçö Umsunganga şek bildirbe
Kalbayın al uşaktap özüm şordop.
Oşondo kelin dagı sırdı açtı
Tamşanıp: — «Süyüü rahat, süyüü tozok.
***
Jigitti men da bilbeym keçee kördüm
Azdırgan özüñ üçün kündöy öñün.
Asılıp gülüñö ber paketti dep
Jalınıp jalbargan soñ men da köndüm.
Özüñö tapşıruuga kolum barbay
Başıña koydum okup körör dedim».
***
Nurayım kuçaktadı al kelindi
Keñ düynö beret okşoyt tilegimdi.
Joobun aparıp ber al jigitke
Süyüügö küygüzböyün oşol şerdi.
Bul sırdı bekem sakta, çıgarba dep
Kelindik antın aldı, altın berdi.
***
Nurayım köp toktoboy joop jazdı
Körsötüp süygönünö sılık nazdı.
Kız çirkin kılıktanıp sır jaşırıp
Çiymeleyt altın kalem, ak kagazdı.
Örttöböy süygönünö erte koşpoy
Kudurettüü çeber düynö booru taşpı?
***
Katıñdı aldım jigit öz başımdan
Tüşündüm mahabattı açık jazgan.
Özüñdün kim ekeniñ bilbey turup
Telmirip izdeyt belem artıñızdan.
A mümkün mende dagı jürök bardır
Tıbırap al da kimdi küsöp sızgan.
***
Je jigit özüñdürsüñ küsögönüm
Aytpayt go men elem dep açık sözün.
Jatkansıyt utur ösüp, utur öörçüp,
Jürökkö tınçtık berbey süyüü bezim.
Jazgança sırı tuyuk bul paketti
Körünüp koysoñ bolo kimsiñ özüñ.
***
Mümkün men gül bolormun öz bakçañda
Jigit sen bulbuldursuñ konçu şakka.
Bulbuldun künü bolboyt, gül açılbay
Sagınat bulbuldu gül jazgı aylarda.
Solutat güldü kıştın suuk jeli
Gül üçün sızat alda kayda.
***
Uşunday selki süysö boz ulanın
Boz ulan nege bilbey selki jayın.
Oylosoñ selki magnit küç çiregen
Jetpeybi buga küçü çagılgandın.
Çagılgan magnitke taamay tiyse
Koşpoybu jalınına nurduu jalın.
***
Tögöt go nurun gülgö ak aydagı
Irgayt go kulpundurup jel jaydarı.
Ortodon bulut çıgıp aydı tozso
Oñot go suluu güldün öñ çırayı.
Oylonup tereñ çeçip mañız tapsañ
Ulanga açık bolor selki jayı.
***
Bilgenge jürök küçtüü pikir artta
Bereyin eki suroo birin jakta.
Ortosun uunun, baldın çeçtiñ beken
Eköönün ayırması bolmok kança.
Nur deşet, tün da deşet küügüm-jarık
Ulanga tün jeñilmek ıgın tapsa.
***
Katıñda bolguñ kelet maga kurbu
Jürögüñ küsöyt okşoyt jarık nurdu.
Maksatıñ jalgız gana süyüü emes go
Mañızı kagazıñdın ötö sırduu.
Jigitke jalgız maksat azdık kılat
Antkeni düynö jırgal zaman muñduu.
***
Men saga jazgandarım büt tabışmak
Kün tiyse gül menen nur kuçaktaşmak.
Kızıl gül ösüp turat köl jeeginde
Erkin jel kaçan sogup güldü ırgaltat.
Gülgö nur kuuljutup çıray berip
Ömürün sooldurbastan kaçan saktayt.
***
O, çirkin kaptap turat bulut nurdu
Kızıl gül, japjaşıl köl turat muñduu.
Arıldap albuut ajaan boroon çıgıp
Kün nurun gülgö berbey saldı çırdı.
Aytılgan sırdın baarın çeçe bilgin
Bolorsuñ sen taalayluu, sen jırgalduu.
***
Düynönün açuu, tattuu balı bolot
Birde muñ, birde taalay başka konot.
Jogotso er kayratın muñduu künü
Anday er taalay menen tattuu bolboyt.
Ar birin öz jolunda jeñe bilse
Al jigit gülgö konup nurga oronot.
***
Jakpadı jazgan bir söz öz katıñda
Kaygıluu jatam depsiñ jalgız jarda.
Bir ömür miñdi köröt miñ kubulup
Bak-taalay keziget go türüü janga
Süyüşsö bozoy, selki dili menen
Könböyt go padışaga bayga, hanga.
***
Jalgızmın jardam kılar adam jok dep
Katıñda kapa bolup sanaysıñ köp.
Jalgızdın jarı taalay degen bar go
Jalgızdı koyuuçu ele kimder örttöp.
Atadan arsız altoo tuulgança
Azamat jalgız bolup kalganı ep.
***
Süyöm dep aytuu kıyın bir körgöndö
Bolso da söölötüñüz Ürüstömçö.
A mümkün jürök sızdap küygön çıgar
Aşıgıp ayday körüp alda kimge.
Kanteyin «jankeçti» dep çatak salıp
Eselek başım aga kılgan künöö.
***
Ayıptı moynuma alam aytsam çının
An üçün arılbadı içten muñum.
Eger sen oşol jigit özü bolsoñ
Unutkun ötköndördü mından murun.
Süyüünü tübölüktüü çeçe bilseñ
Katımdan tüşünörsüñ jürök sırın.
***
Nurayım uşunday dep katın büttü,
Jigittin künün oylop jaşın töktü.
Kelinge tapşırgın dep kattı berip
Maksattın nurday jarık sırın küttü.
On beşke çıgıp turgan asat ayı1
Jarkırap çar tarapka nurun septi.
***
Salındı jipsiz şayı makmal körpö
Üy içi çılk jasaldı ak bermetke.
Nurayım kirpik kakpay jata berdi
Kütkönsüp süygön jarı Bolotbekke.
Jel ırgap köşögönü jaltıldatıp
11 Asat ayı — may ayı.
Nıksırap çolpon tiktep turdu köktö.
***
Çırmadı Bolotbekti türdüü sanaa
Bilbese kızdın sırın barbı çara.
Bir ese ayka ışıp jatışkansıyt,
Koşulup süygön gülü Nurayımga.
Bir ese jeldetterge tutkun bolup
Jolugat tüpsüz kaygı ubayımga.
***
Bir ese Nurayım kız kattı körüp
Okubay jatışkansıyt bölüp, bölüp.
Sakçını jış koydurup aylanaga
Bolottu karmagın dep mildet berip.
Kılalap Nurayımga dagı barıp
Kaçkansıyt artın karay munu körüp.
***
Kün bata jooptu alıp kelin keldi
Jigitke Nurayımdın katın berdi.
Sırları kölökölüü jazılgan kat
Selkinin jürögünön kabar berdi.
Aldında elestelip kütkön taalay
Asman jer Bolotbekke tegerendi.
***
Okudu birden taldap kelgen kattı
Tüşündü mahabatçıl kızdan salttı.
Booruna araçını kısıp süyüp
Jürögü ee-jaa berbey türsül kaktı.
Tün jarımı kıygay basıp Nurayımga
Şañdanıp ür uulunday bara jattı.
***
Oşentip kirip keldi Nurayımga
Kılt etse ilip ketçü jagalmayga.
Kıraa kız kılıktanıp jata berdi.
Jamınıp jaltıldagan makmal parça.
Jürögü aydı tepsep küngö sızıp
Buulugup çıday albayt amal kança.
***
Türsüldöyt eki jürök oy çirkin ay,
Karaba1 birin-biri tartışkanday.
Bak-taalay asman jerdi kurçagan jay
Süyüügö mınday sırduu uçur kanday.
O, jürök sen jarılbay kaldıñ kantip
11 Karaba — magnit degen maanide.
Küç bar go mahabatta çagılganday.
***
Sırlarım bir koşkonsup eki jürök
Eköönü baratkansıyt ayga süröp.
Bolotbek kızga sekin kolun salıp
Oygotot çoçutpastan sanap çürök.
Kız çirkin kıyaldanıp naz körsötüp
Tolgonup çukuranıp içten külöt.
***
Bilmekke bolup sekin közün açıp
Jigitti körö koyup jürök şaşıp.
Ay jıldız, ak çolpondor karap turdu
Unçukpay uşul sırdı jaşırgansıp.
Entigip eki jürök şirelişip
Jalındap çıdatpadı çirkin jaştık.
***
Aytalbaym bul uçurdun baarın terip
Naz kılıp surasañ da menden çegip.
Jalınduu mahabattın sırın bilgen
Bularga jaynagan gül bulbul şerik.
Tilekteş eki jürök koşuluşup
Jatkanın şamal kördü tınbay jelip.
***
Appak nur köşögönü kaptap ketti
Eki jaş köldöy tunuk sırdı çeçti.
Mahabat rahat go kezeginde
Sezbegen kündü, tündü, erte-keçti.
Jektebey kaçkınsıñ dep handın kızı
Ömürüm seniki dep ant bekitti.
***
Uşintip sırduu çubap kündör öttü
Eç adam bilişpedi baykap şekti.
Kızıl gül kün nurunda jerdi bezep
Ay jıldız koozdoşup tünkü köktü.
Jüröktör utur tereñ sırga kanıp,
Bagınttı Nurayımdı, Bolotbekti.
***
Bul sırdı tigi kelin jalgız bilet
Atır jel koşolontup jelip jüröt.
Bular da jañı açılgan suluu gül dep
Bulbul kuş mukam menen ünün keret.
O, çirkin al zamandın jüzü kursun
Jaştardın mahabatın koygon çenep.
***
Al zaman jaştar üçün kapas bolgon
Ayrıkça malsız erler ketpey şordon.
Kurbusun süygön menen handın kızı
Turmuştu çındap kuruu kelbeyt koldon.
Anı üçün ayak jagı kanday bolot
Eki jaş çıgar beken oşol ordon.
***
Oşentip oodarılıp kündör öttü
On eki ay oroluşup jılga jetti.
Aşçuday jaşırılgan tereñ sırduu
Nurayım bolup kaldı özü jüktüü.
Uyattı saktaganday amal oylop
Tapkın deyt Nurayım kız Bolotbekti.
***
Bolot da uşul işke köñül bölöt
Oylonot han kaysınday sözgö könöt.
Özü emes bolgon işti tüşkö aylantıp
Süylö dep Nurayımga aytıp beret.
Bul sözdü kız Nurayım kabıl alıp
Muñayıp enesine basıp kelet.
***
Nazik kız özü sezet kılgan işin
Uyalıp bilmeksen bolot için.
Erkelep enesine sırlar tögüp
Bir baştan ayta berdi körgön tüşün.
Turmuşta bolboy turgan bir okuya
Jabıştı maga ene, tereñ tüşün.
***
Körgönün aytıp jattı enesine
Bir tüştü tündö köröm baarı esimde.
Kayıptan payda bolup köktön tüşüp
Janıma tura kalat bir perişte.
Kuçaktap öz booruna kısıp alıp,
Erkimdi özünö alat bul emne?
***
Men anı dayım korkom körgön sayın
Tüşümö uktaganda kiret dayım.
Añgıça ak bulutka orop alıp
Uçurap buga arga tabalbaymın.
Elestep köz aldımdan ketpes boldu
Atama jorutçu ene tüştün jayın.
***
Al aytat kuduret bir belek berdi
Belekti özüm saga alıp keldim.
Ardaktuu bul belekti bölöp al deyt
Atkarıp jaratkandın kuduretin.
Albasañ özüñ kaapır bolosuñ deyt
Kötörüp ay-aalamdın büt künöösün.
***
Men aytam. Erkek betin körölekmin
Albaymın belegiñdi alıp ketkin.
Perişte bolboy meni kıynay beret
An üçün öñdön azıp, aldan kettim.
Bul tüştü atam özü jorusun dep
Argasız ene sizge aytıp öttüm.
***
Enesi deyt: — «Bu sözüñ ötö ukmuş
Sezilet tüştün sırın adam ukkus.
Men kantip ayaldardın betin karaym,
Eriñ jok tuup koysoñ kıpkızıl kız.
Ariet namıs kılar atañ dagı,
Ar jerde uşak kılsa, el jürböy tınç.
***
Aytayın jorusunçu atañ özü
Eç kaçan men ukpadım mınday sözdü.
Törölsö erge tiybey perişteden
Adamday bolot beken balañ özü.
Karaldım kagılayın jalgız kızım
Özgöçö dal uşul sır içimdi ezdi.
***
Dedi da al hanışa hanga kirip
Kızının tüşün ayttı birden terip.
Bir ese kaygılandı han, hanışa
Aytılgan sırduu tüştü oylop körüp.
Nurayım ıylay berdi ızalanıp
Ketçüdöy bul düynödön muzday erip.
***
Dobulbay bilalbadı emne deerin
Tüş sırın çeçet bele bolso sezim.
Kılçayıp hanışaga keñeş saldı
Bilgiçin çakıralı bütkül eldin.
Joruşsun eşen, kalpa, oluyalar
Aytışıp kasietin periştenin.
***
Bul pikir hanışaga makul boldu
Taptıñız tuura oylop akıl oydu.
Akılsız han bolobu? degen öñdüü
Koltugun Dobulbayga kerip koydu.
Nurayım tıñşap ugup, tışkı eşikten
Dep koydu — «tüştün sırı emi oñoldu».
***
Dobulbay uvazirge buyruk berdi
Jıyna dep — bardık moldo, eşenderdi.
Kalbasın kojo, kalpa, bakşılar da
Köbünçö al düynönü bilgiçteri.
Kelişsin şariyatçı, şayıktar da
Kıdırıp koybogula bütkül eldi.
***
Uvazir çaap jattı oñdu-soldu
Tez jür dep kıstap jattı moldolordu.
Buyruktu birden, birge jetkirişip
Kıdırıp too, taş, talaa eçen oydu.
Kagazda jazılgandın baarın toptop
Uvazir alıp keldi eç koybodu.
***
Çubaljıp kelip jattı çoñ moldolor
Çıgırık appak selde orongondor.
Kelmesin kupuya aytıp içterinen
Tespege şaraktadı dalay koldor.
Tüşürböy koltugunan kurandarın
Özdörün janattı dep boljogondor.
***
Birinen biri ötkür kıyınsınıp
Süylösö adep menen tıñşap ugup
Ordodo tegerektep oturuştu
Aksakal karıları törgö çıgıp.
Dobuşsuz züküt tartıp süzülüşöt
Söz kütüp Dobulbayga ızaat kılıp.
***
Oşondo han Dobulbay baştadı kep
Kızıma uçuraptır bir keremet.
Ar künü bir perişte tınçın alıp
Tüşündö Nurayımdı kıynay beret.
Kalam da nasibiñe jazılgan soñ
Algın dep erge tiybey perzent bölöp.
***
Çakırdım jorugula uşul tüştü
Jaşırbay bilgen bolsoñ çındık işti.
Jalgandı bilbey beker aytpagıla
Çınında ak şariyat kanday çeçti.
Adamzat perişteden töröyt beken
Añtarıp karagıla büt kitepti.
***
Moldolor kitepterin suurup alıp,
Okuşup maani aytışat tura kalıp.
Kudaydın bir, bir aası pendesibiz
Jaratkan özü bilet baarın anık.
Jarattı asman jerdi türkügü jok
Deşişet körüşkönsüp baarın anık.
***
Bir eşen köpkö çeyin başın albay
Kitebine tiktey berip közün albay.
Bir kezde başın çaykap, közün süzüp,
Tamagın jasap koyup dedi mınday.
Ne kılam dese baarın iştey alat
Aalamga kudureti küçtüü kuday.
***
Aytayın aldayar han bir ikaya
Jazıptır injil, tavrat i burhanda.
Bilesiz İsa degen paygambardı
Atasız Mariypaga bergen kuda.
Koşulup Jebireyil periştege
Küyöösüz kızdan tuulup kelgen mında.
***
Al İsa paygambardın atası jok
İşengin bul sözümdün katası jok.
Enesi çılgıy kaapır bolgon menen
Jannatka çıkkan eken İsa koldop.
Al kızdı ata, enesi — töröysüñ dep
Jektegen üçün jayı bolgon tozok.
***
Perişte Nurayımga uçuraptır
Joruyun uşul tüştü eşip taksır.
İsaday bir paygambar töröyt eken
Bir top mal kuday üçün bergin nazir.
Kızıñız taza jürsün, taza tursun
Kudayga şügür kılsın dep astak bir.
***
Nurayım dayım özü jalgız bolsun
Üyü taza, eşigin açık koysun.
Körünö kelet anda al perişte
Jok bolso kız janında başka çooçun.
Kuduret özü nasip oylogon soñ
Meerine periştenin kızıñ toysun.
***
Urmattap toy jasasañ periştege
Bereke, meer beret büt işiñe.
Sıylasañ Nurayımdı ızaat kılıp
Ak saray üy tigesiñ körüstöndö.
Jürösüñ gül aralap köñül açıp
Ölgön soñ ür kız menen al düynödö.
***
Dep moldo sırdı bekem bekitpespi
Bul bakıt Nurayımga kezikpespi.
Een-erkin eki aşıkka jol açılıp
Kubattap bardık moldo tuura deşti.
Amalduu tüştü jorup oluyalar
Perişte kılgan eken Bolotbekti.
***
Dobulbay moldolordun berdi akın
Kudaydın joluna dep eçen altın.
Urmattap kelip jürçü perişteni
Toy berdi kubanıçtuu jıyıp kalkın.
Eşender jardık kıldı elden elge
Balası paygambar dep Nurayımdın.
***
Oşentip on ay, on kün esepteldi
Kün bütüp Nurayımga tolgoo keldi.
Kempir, çal, avliyalar taarat menen
Kelişip aruu buyum belek berdi.
Törölüp kuday dosu paygambarı
Kolunan azizderdin jörgöktöldü.
***
Tuş-tuştan eşen, kalpa aytıp azan
Aalamda jok bolot — dep bügün şaytan.
Uktabay züküt menen tañ atırdı
Urmattap uşul tündü bardık naadan.
Bir tobu süyünçülöyt Dobulbaydı
Paygambar töröldü dep Nurayımdan.
***
Dobulbay tura çurkap taştap taktı
«Jeñdim» dep al düynölük taalay baktı.
Kubanıp han, hanışa kelatkanda
Azizder teñ bölünüp jolun açtı.
Hanışa eşik açıp kirip kelip
Jentekke kempirlerge boorsok çaçtı.
***
Balanı tay enesi koluna alıp
Oozanttı aziz tutup ak may salıp.
Dobulbay paygambardın jüzün körüp
Közünön akkan jaşın aldı janıp.
Balanın jüzü jarık ay musalduu
Turgansıyt mañdayınan nuru tamıp.
***
Tuuldu perişteden suluu bala
Han aytat men boloyun seket aga.
Moldolor özdörünçö söz kıluuda
Bul bala baarın bilet özü avliya.
Çoñoyso eldin bolot paygambarı,
Kudaydan elçi bolup keldi mında.
***
Süylöşöt öñçöy aziz uşunday dep
Bir tünü mından başka aytılbay kep.
Bayagı tüş jorugan avliyalar
Oturat çın degensip kaşın sermep.
Kuttuktap paygambardın törölüşün
Oñ aziz namaz okuyt eki reket.
***
Dobulbay toktolboston toydu berdi
Çakırdı tandap öñçöy azizderdi.
Moldolor eşen, kalpa avliyalar
Uvazir bay biyleri baarı keldi.
Jannatka öküm kılıp al paygambar
Turgansıyt uşul toygo kelgenderdi.
***
Malsız el bukaralar kelalbadı
İreñin paygambardın köralbadı.
Jakırlar palit deşip çettetişip
Moldolor körüügö jol beralbadı.
Bul düynö, al düynöbüz tozok deşip
Karañgı el bolgon eken kaygı zarduu.
***
Tarattı eldik emes aziz toydu
Kaltırdı eşen, kalpa, moldolordu.
Sülküldöp kitep açıp talaş menen
Balanın Peşene dep atın koydu.
Alıstan ukkan bilgen el sıyınıp
Eç biröö balaga şek kılbas boldu.
***
Jasaldı altın beşik oymo çiyme
Koozdop jazıp koygon çiyin kelme.
Aytıştı Nurayımga avliyalar
Körbösün paygambardı pasık pende.
Üyüñdü kir juguzbay taza tutkun
Kiyimin bakşıl arga talat kündö.
***
Eki aşık een, jaykın oynop külüp
Çıgarbay sırdı bekem içke tüyüp.
Bir ese erkeletip Peşeneni
Eköölöp mañdayınan ısık süyüp.
Balada süygünçüktüü bolup barat
Irjañdap ata, enesin tiktep külüp.
***
Araçı kelin da sır çıgarbadı
Bolotbek körünöögö çıgalbadı.
Çirkin ay ot kalagan ordoy kıskan
Zamandın korduguna çıdabadı.
Jaktaşıp handın kaarın eşen kalpa
Eki aşık çın turmuştu kuralbadı.
***
Oşentip, gül üç solup, üç açıldı
Bolotsuz eldin mülkü büt çaçıldı.
Bir künü el keñeşti jıynalışıp
Kor kılıp koyboylu dep çın asıldı.
Han menen er Bolottu jaraştırıp
Bereli hanga tartuu mol altındı.
***
Deşti da el jiberdi hanga elçi
Kup dese biz bolobuz anın kençi.
Kalıñ el makul körgön bul jumuştu
Jok dese biz da jettik mezgilge ölçü.
Ertele ölgön elbiz körüşöbüz
Ansız da bolup kaldık tegiz seerçi.
***
Oşentip eldik elçi hanga keldi
Maksatın eldin kütkön aytıp berdi.
Dobulbay biyler menen keñeş kılıp
Argasız jaraşuuga bular köndü.
Aldıña tüşsö atañdın kunun keçkin
Bul makal katası jok tuura deldi.
***
Kayrılıp han süylödü elçige kep
Jüz jorgo jana jüz töö bergile dep.
Jok buga çıdap makul bolbosoñor
Bolottu dagı saktap körgülö dep.
Aga okşop şariyattan çıkkandardın
Kesiri bizge tiet az emes köp.
***
El könüp tartuu jıynap bir döbögö
Tigildi handı kütüp katar örgö.
Talaadan Bolotbekti alıp kelip
El aytat han jinine tie körbö.
Biz üçün kaçkın bolduñ üydön bezip,
Deşti da ötkörüştü sıylap törgö.
***
Añgıça han eerçitip elüü koşuun
Koyö berip kele jatır attın oozun.
Kütkön el kol kuuşurup jügünüştü
Çıgarbay hanga karap biröö dooşun.
Bolotbek tartuulardı çirkeştirip
Karmattı han koluna çılbır boosun.
***
Surdanıp han söz kılıp elge karap
Tartuuñar maga bergen makul jarayt.
El maga jügünüşüp başın iyse
Bul töölör emne üçün köktü karayt.
Degende töölördü da jügündürdü
An üçün töö jügün dep atak tarayt.
***
Söz menen Bolotbekti biyler nıkıp
Katardap oturuştu jongo çıgıp.
Han menen Bolotbek içi agarsın dep
Jürüştü bütümçülör çıbık kırkıp.
Kalıñ el handı ızaattap sıylap jattı.
Zalimder şarap içip, etti çırpıp.
***
Oşentip jaraşkan soñ hanga Bolot
Elge da kalgansıdı taalay ornop.
Biyler da çetten çıgıp suksuñdaşıp
Albastan el taalayın tegiz tonop.
Kelişip Bolot menen akıldaşıp
Çıgımdı alıp tursun elden orop.
***
Deşti da handar ketti sıydı körüp
Oljonu biyler menen aldı bölüp.
Üyünö bügün kirdi arıp üç jıl
El menen Bolotbek da birge kelip.
Öz üyü ömürlükkö kut emespi
Argasız üç jıl boyu jürdü tentip.
***
Sezilet Nurayımdı bak kütköndöy
Muñayıp jaşın tökçü çak bütköndöy.
O, çirkin bul maksatı orundalbay
Kezikti da bir kırsık uu bürkköndöy.
Bolobu el oozuna elek koyup
Taradı bir açuu söz jel ürkköndöy.
***
Açılbas sır bolobu el bar jerde
Çıkpas sır jaşırılat tereñ gördö.
Açuuga jılda aygak kel da aygak
Jetkiret birden-birge elden-elge.
Aralaş kaygı, jırgal bul düynödö
Açılbas sırdı kördü kañday pende.
***
Süygönü Nurayımdın bar eken dep
Süygönü asmandagı ay eken dep.
Kaydandır el oozuna aytıluu da
Süyüüdön töröp koygon bala eken dep.
Uşunday suuk kabar Dobulbayga
Umsungan körüptür — dep ugulat köp.
***
An üçün aldırıp Umsungandı
Kızıtat balam, bir söz menden kandı.
Nurayım kimder menen çeki baskan
Kimderden jalgap algan paygambardı.
Oşondo han kaarınan Umsun korkup
Aytpastan bilgenderin bu da tandı.
***
Çakırtıp tölgöçünün bardıgın han
Salçuday elge bülük bir ukmuş çañ.
Şek kılıp paygambardı küpürdöşüp
Jürgöndöp kim? Tapkıla açıp ırım.
Tölgöçü ırımçılar joop beret
Alardın işi naraak kapırlardan.
***
Oşondo handın keldi açuu kaarı
Toktoosuz keltirildi eldin baarı.
Bülünüp çoñ topoloñ bolup ketti
Termelip sandık koldoy handın şaarı.
Jeldetter koldoruna dara karmap
Kuruldu Akbeyitke ajal darı.
***
Tölgöçü kimdi aytsa darga aydap
Turpaktı sıylaçuday kanga maylap.
Dobulbay ajıdaarday ızırınat
Koyçuday eldin baarın bügün çaynap.
Büt sooluyt elsiz jerde gül öspöyt
Tokoydo bulbul turdu muñduu sayrap.
***
Kuuçuygan eçki sakal eşen, kalpa
Bularda ayıpsızga bolboy kalka.
Uşaktap paygambardı kaapır boldu
Bulardı elden bölüp asıp darga.
Kudaydın elçisinin urmatı üçün
Kırabız eç kim bolboyt deşet arka.
***
Bay-manap, eki jüzdüü aldamçılar
Turuşat, çın musulman bolup bular.
Juluntup südüröşüp çıga kelet
Jalgandı jalaa kılıp ırımçılar.
Baykasañ jetim, jesir karıptardı
Büt ele kaapır deşip turat şumdar.
***
Bir kezde Bolotko el at çaptırdı
Al uktu Akbeyitte bolgon sırdı.
Atası markum Nurbay sokkon kalkan
Çarayna, soot, çopkut teke şımdı.
Attanıp kuraldanıp mında kelip
Dardagı turgan elge köñül burdu.
***
Jeldetter tutkun kılgan otuz jandı
Karasa baarı momun, aybı jardı.
Argasız tutalanıp ıylap turat
Çogulgan dar tübündö eldin jarmı.
Bolotbek eşenderge suroo berdi
Malsızga kuday keçpes künöö barbı.
***
Kupşuñdap tura kalıp kartañ eşen
O, naysap tüşünbösöñ unçukpa sen.
Er bolsoñ paygambarga şek keltirgin
Tozoktun tüpküründö baram deseñ.
Eşitseñ bular kaapır, bular şaytan,
An üçün darga asınat bardıgı teñ.
***
Dobulbay ızırınıp munu ugup
Jeldetke askıla dep buyruk berdi.
Özdörün dırday tegiz jılañaçtap
Algıla kiyimderin bütün sıyrıp.
Degende Bolotbek da sürüp kirdi
Kılıçın jalañdatıp belden suurup.
***
Jeldetter ilmekterdi dayardaşıp
Ayıpsız momundardı kaldı asıp.
Aldına katar koygon döñgöçtördü
Alardı kan içkiçter azır tartıp.
Bolotbek kaardangan şerdey jetip
Taştadı jeldetterdi jerge jançıp.
***
Aralap tuş taraptan handın kolu
Köründü kaynooçuday Bolot şoru.
Kolunda jaraktarı tasma kamçı,
Anı üçün jeñe alışpayt jalgız joonu.
Dobulbay alda kaçan çetke çıgıp
Bekindi sanaa boldu jaman oolu.
***
Kuralsız handın kolun dırıldatıp
Kubalap tuş tarapka zırıldatıp.
Çıgargan bul ukmuştu janakı eşen
Jönödü beyişine ebak şaşıp.
Bul jerde jeldet tügül han biyi jok
Ketişken sandık kolgo kire kaçıp.
***
Şattanıp ıylap turgan el kubandı
Zakımdap atır jıttuu jel kubandı.
Altınday kızıl nurun balkıldatıp,
Kün küldü küügümdönböy jer kubandı.
Bolotko alkış berip handı kargap
Bulbul kuş küüsün çaldı, gül kubandı.
***
Kırk jeldet ölüp jattı kanın çaçıp
El turdu Bolot menen kuçaktaşıp.
Dobulbay kayda ketken? Eç kim bilbeyt
Kalgan beym da bir jarda soylop jatıp.
El çubap Bolotbekti eerçiy bastı
Jigittin şerdigine tañırkaşıp.
***
Dardagı ayıpsızdar kutuluştu
Bolotko aytıp jattı bolgon işti.
Kalıñ el tuş taraptan çurkap jetip
Bayloodon bardıgının kolun çeçti.
Bolotbek kansıragan joonu jeñip
El menen kan salıkka jürüp ketti.
***
Oşentip bölünüştü el ekige
Eşen, biy kelalışpay el çetine.
Bay, manap koşomatçı, moldo-kalpa
Kalıştı işenalbay seldesine.
Dobulbay uruşuuga kuralı jok
An üçün barkı ketti jergesine.
***
Atası Bolotbektin usta Nurbay
Jasagan on kişilik jarak sırdap,
Çarayna, soot, çopkut jana kalkan
Ay balta, kanjar kılıç, mizi şırday.
On erdi elden tandap kuraldantıp
Çoyun baş, dagı kıyın keltek ırgay.
***
Bolotbek ügüt aytıp elge aralap
Jüz aşuun jigit kurdu elden tandap.
Bul kabar düñküldödü elden-elge
Dobulbay, eşen biyler jürdü ayardap.
Argasız Bolot menen jaraşuuga
Jok debey makul taptı handar tarap.
***
Köngön soñ jaraşuuga bay, biyleri
Elçisin Bolotbekke han jiberdi.
Bolotko kelgen elçi kol kuuşurup
Sözdörün Dobulbaydın aytıp berdi.
Hanıbız taksır sizdi jaraşsın deyt
Jürböylü öçöştürüp kalıñ eldi.
***
Bolot şer kabıl alsın jaraşuunu
Tartuuga kırk jeldettin ketsin kunu.
Öltürgön eşen dele esten çıksın
Bolbosun mından kiyin çatak kıluu.
Jok dese bizdin kubat elge jetet
Kunu üçün kırk bir jandın barbı pulu.
***
Bul sözdün joobun Bolot açık bersin
Kütömün jok debesten buga könsün.
Şek sanap, paygambardı uşaktaşıp
Kudaydan tangandarı dinge kirsin.
Bulardı Bolot tarap atkarbasa
Kamınıp uruş kılçu jerge kelsin.
***
Elçi dep handın sözün Bolot ugup,
Keñeşti kansalıkka elin jıyıp.
Kee biröö jaraşalı çataksız deyt
Han menen eregiştin baarın tıyıp.
Kee biröö ızırınıp tura kalat
Jılkısın alabız dep bütün jıyıp.
***
Süylödü çetki turgan karı kutman
Keçeeki handın kaarın kim unutkan.
Ajalga eldin baarın baylap jatat
Uu okşoyt şariyatı eşen tutkan.
Çıgat go asıl taştan, akıl jaştan
Aytsınçı öz pikirin Bolot sırttan.
***
Degende Bolot ayttı elçige kep
Talabı Dobulbaydın bolbodu ep.
Kundarın ölgöndördün esepteşsek,
Bizdin joo kırk ele emes, miñden da köp.
Dobulbay tınçtanuunu çın kaalasa
Aytıp bar kudalaşsın biz menen bek.
***
Jok buga han Dobulbay çıdabasa
Üstünö kol aparıp tüşöm basa.
Talkalap sandık koldoy şaarın buzup
Körsötöm hanga, biyge, korduk ıza.
Degende elçi ketti jolgo tüşüp
Jorgosun kuduñdatıp hanga sıza.
***
Oşentip bargan elçi kayra keldi
Bolottun aytkandarın birden terdi.
Dobulbay biy, eşender eşitişip,
Ar biri öz pikirin çoyup kördü.
Akırı akıldı siz tabıñız dep
Aylantıp Dobulbayga sözdü berdi.
***
Han aytat kantip buga kuda bolom
Kantip men kızım berip toyun soyöm.
Baltır bit jörgölösö başka çıgat
Kaltırbay küygüzdü go sözü çoloom.
A meyli jaraşpasa jata bersin
İştesin kaalaganın eç toroboym.
***
Kızımdın kaynın biyler bilesiñer
Kuralduu, küçtüü han dep jürösüñör.
Çabarman kündöp-tündöp aga jetsin
Barışı, kayrılışı bir aylık jer.
Degende jolgo tüştü beş çabarman
Artında kala berdi aşuu kum bel.
***
Kudası Dobulbaydın han Döölötbek
Elçiden al arsızga uguldu kep.
Zorduktap almak boldu keliniñdi
Balası Nurbay çaldın er Bolotbek.
Ak bata, arbaktardan meni kutkar
Keçikpey keliniñdi algın tez dep.
***
Döölötbek bolgon sırdın uktu baarın
Kurçoodo Dobulbaydın turgan şaarın.
Al aç köz ızırınıp Bolotbekke
Oyloptur kazat kılçu iştin jayın.
Eki jaş emi kanday bolor eken
Arılap ulaylıçı ayak jagın.
II
— Han Döölötbek munu eşitip tıbırap
Tıtçuuday kökürögün tırmalap.
Tutalanıp jindi bolgon tooktoy
Açuulanat keede başın bulgalap.
Köz aldına elestetip Bolottu,
Karap turgun jetermin dep kırdanat.
***
Anı koyup Nurayımdı oylonot
JaagıN tayap tereñ sırga ornolot.
Al kelinim perişteden töröptür
Al balanın kasieti zor bolot.
Kasiettüü kelinimdi Bolotko
Men aldırıp kantip kalam korgolop.
***
Kaygılanıp Bolotbektin sırına
Iraa körböyt kızdı anın Nuruna.
Birok da han köñülü tok işenet
Küçü bar dep baatır Bökçö uuluna.
Kimden korkom özüñ barsıñ küçkö bay
Sen jaraysıñ million joonu kıruuga.
***
Bökçö balam kol kura dep küülönüp
Üydö baatır küngürönüp tünörüp.
Baylarına, biylerine keñeşet
Kazat kılçu handın sırı irgelip.
Bul keñeşke baarı makul boluştu.
Joodon kızdı kutkaruuga tildenip.
***
Barabız dep Bolotbekke attanıp
Elin tıypıl çababız dep maktanıp.
Joogo kirçü erler üçün bütürdü
Nayza jana ay baltalar aştalat.
Bir jigitti Dobulbayga jönöttü
Baratabız kütüngün dep kat jazıp.
***
Zeenin koygon han Dobulbay dünüyögö
Al arı jok berbeyt kızın süygöngö.
Gül özünün ençisine tiygensip
Süyüü sırın bulbul koşot küülörgö.
Naz körsötüp uçup, konup bırpırap
Irın tögöt kuuljutup güldörgö.
***
Küyöö keldi Döölötbektin balası
Emi tındı Dobulbaydın sanaası.
Atı Bökçö özü jaşıl çayanday
Jataganday jalpak murdun karaçı.
Bökçö keldi degen sözdü eşitip
Tügöngönsüyt Nurayımdın çaması.
***
Üñüröyüp Bökçö süylöyt çeçkedey
Kebetesi jaandagı eçkidey.
Taytak murun, kaşka tişi orsoyup
Közü bütük, kıyalı oroy çoçkodoy.
Jer tayanıp, butun kerip ıntıgıp
Tar koktuga toodon tüşkön köçküdöy.
***
Öñü sarı tişi kirdep karargan
Adam emes, ayban musal jaralgan.
Arı jok han küyöö kılıp uşunu
Kalıñına sansız altın mal algan.
Üç kündön soñ Nurayımdı atkarat
Kırk kündük toy uşu bügün taragan.
***
Döölötbektin kuralduu köp koluna
Katılbay el tartınıp soñuna.
Kol kuuşurup Dobulbayga bagınıp
Kalktın baarı tüşüp berdi toruna.
Tintip, tıtıp, Bolotbekti izdeşti
Kalıñ jeldet jüröt karmap soguuga.
***
Oşonduktan Bolot jalgız batınıp
Baralbadı kalıñ joogo katılıp.
Tiktep jatat jaştuu közü jaldırap
Ak kıyanın çokusunda jaşınıp.
Aytçı düynö maksatına jetebi
Süygönünön kütkön jolu açılıp.
***
Umsungan da öz jayında külüñdöp
Kubanıçtuu jürök sogot dürüldöp.
Nurayımdı Bökçö alsa, uzasa
Baatır Bolot meniki deyt küdüñdöp.
Nurayımdın, Bolotbektin küyütü
Kuytu kızga gül üzgöndöy bilinbeyt.
***
Kız Nurayım ookat sızbay süylöböy
Közdön tögöt kanduu jaşın irmebey.
Jandan keçet alda kimdi kütkönsüyt
Jaş ömürü soolgon sınduu güldöböy.
Bul uçurda Nurayımdın keyişin
Kantip çıdap adam körsün zildebey.
***
Muñayıñkı toodon aşat kün batat
Jan-janıbar baarı tınat el jatat.
Çımırkanıp koştoşuuga kız menen
Tün jamınıp Er Bolotbek kelatat.
Eki aşıktın tilin baylap süylötpöy
Zalim zaman uulandırıp sargaytat.
***
Kayrat kurçap kirip keldi Bolotbek
Karap körsö kız sargaygan öçkön körk.
Kız al kezde kapastagı kekilik
Tutkun sınduu oturuuçu tappay erk.
Anda kızdar arıktagı suu okşop
Kayda bursa kete berçü agıp tek.
***
Jarın körüp kızdın ketti çıdamı
Bir eçkirip jer kuçaktap kuladı.
Bolotbek da közdün nurun köl kılıp
Nurayımdı kuçaktadı, ıyladı.
Bul kaygıga jer termelip çıdabay
Kalıñ jıldız ay keyidi muñayıp.
***
Nurayımdın öçüp ketti ireñi
Kanı kaçıp sokpoy barat bilegi.
Mahabatka çıday albay jan berip
Orundalbay kalat belem tilegi.
Bir ookumda serpip aldı oñ kolun
Es alganday türsül kagıp jürögü.
***
Ört içinde oturgansıp Nurayım
Uu berçi deyt — tınç kana ölüp tınayın.
Irahattı kimden barıp kütöyün,
Bolbogon soñ öz atamdan rayım.
Koş Bolotbek! Koş süygönüm!
Men ölöm, Uşunçalık özüñ üçün çıdadım.
***
Bolotbek da arañ jıynap sezimdi
Köñül burup eşitçi deyt sözümdü.
Sen jan berip, men türüü jürçü men belem
Nurum sensiz emne kılam ömürdü.
Jaşoo kanday, jaşoo kerek adamga
Aytpa janım türü suuk sözüñdü.
***
Deyt Nurayım men tozokto kıynaldım
Körböymün go emki ömür jırgalın.
Köz aldımda ajal turat taalay jok
Unutpagın arbagımdı sıylagın.
Men ölöyün uu içkensip kıynalbay
Saga düynö taalay bersin ılayım.
***
Deyt Bolotbek: — azgırbaçı köñüldü
İzdesekçi saktoo jolun ömürdü.
Kaygı, muñdun jırgalı da bar çıgaar
Körböylü türü suuk ölümdü.
Kulak ukkus, adam jetkis alıska
Kaçsak kantet sen baylasañ beliñdi.
***
Nurayımda bir jılçıktı sezgendey
Mınday bakıt turgan sınduu kez kelbey.
Közün bardap Bolotbekti tiktedi
Birok kaygı tura berdi özgörböy.
Tuyuk jerdi kaysı jaktan tababız
Kündü kantip ötköröbüz sezdirbey.
***
Deyt Bolotbek: — Bölök handın eline
Biz keteli kündün çıkkan jerine.
Azap, korduk, rahatka teñ çıdap,
Jaşamakpız alıs jerde körünöö.
Oorçulukka çılay alsa jürögüñ
Bel baylaylı musaapırlık ölümgö.
***
Ajıralgıs şirinsiñ go jan çirkin
Aç közdörgö kızıksıñ go mal çirkin.
Ömürünön ümüt kılıp Nurayım
Men çıdaymın keteli deyt — tez jürgün.
At bagardan eki tulpar alalı
Sen jaraktan baatırlarça kiyingin.
***
Dep Nurayım tura kaldı ordunan
Kelgen sınduu, ketken taalay kolunan,
Alıp çıgıp jüktö kilem bokçodon
Kiyim kiydi çılk jibekten sogulgan
Kurjun közü altın aldı azık dep
Kuraldandı Bolotbek da soñunan.
***
At bagarga tartuu berip jüz altın
Tandap turup aldı handın eki atın,
Jarkıldatıp altın jabdık salınıp
Jönöp ketti süyö alışpay balasın.
Alıstadı sandık koldun şaarınan
Tilekteştey sır jaşırdı ayluu tün.
***
Eki asilge mingen tulpar jaraşıp,
Ketip barat şamal menen jarışıp.
Bargan sayın tulpar kızıp alkınıp,
Koldorunda bugu tizgin karışıp.
Köz ileşpey sızıp kete berişti,
Kara Koçkor, Jumgal kaldı adaşıp.
***
Suu kezikse köçüü beret tereñ şar
Zoo kezikse bolo kalat japıs jar.
Tulpar kızıp, kuş ileşpeyt çañına
Kayıp musal kimdin mınday malı bar.
Arpa, Soñ-Köl törlör kaldı zımırap
Alkış berip «açılsın» dep bagıñar.
***
Kalıbınça dalay joldu jürüştü
Adam jürbös aşuulardı körüştü.
Attan tüşpöy ay tügönüp tolgonço
Bir çıtırman tünt tokoygo kelişti.
At çaldırıp, arkar atıp, kulan kuup
Eki kaçkın tınıgıştı, örgüştü.
***
Erkin jaştar tura bersin bierde
Kayrılalı ne boldu eken tierde.
Han kudaga bere turgan kızı jok
Kanday joop bolor eken küyöögö.
Supa salıp tañ nurdanıp atkanda
Nooker kızdar kelçü seyil üyünö.
***
Güldöy nazik nookerlerdin kıyalı,
Nurayımga uçuraşçu ubagı.
Şıñkıldaşıp şapar oynop kelişse
Ordunda jok nookerlerdin çıragı.
Kasiettüü paygambardın enesi
Kayıp bolup ketken okşoyt sıyagı.
***
Umsungandın jürök booru sıgıldı
Öpkö kalkıp alkımına tıgıldı.
Ordu kalıp dayınsız jok Nurayım,
Degen kabar Dobulbayga uguldu.
Hanışa kelip kızdın ordun kuçaktap
Booru menen öksöp ıylap jıgıldı.
***
Han şaşılat uvazirler kaydasıñ
Kaçan köröm tulparlardın paydasın.
Köp alıstap ketpegendir tapkıla
Tıtıp, tintip, too-tokoydun arasın.
Kaya ketse kalbay izin kuugula
Bir kübürdö jaşırınıp kalbasın.
***
Degen buyruk eñ şaşılış berildi
Kuugunçular tuş tarapka elirdi.
Kayda kaçıp kutulat dep Nurayım
Dobulbayga taap alçuday köründü.
Atkanada bir kul jatat tili jok
Ne bolso da uşul bilet delindi.
***
Jatkan kulga moldolor dem salıştı
Em-dom kılıp es aldırıp alıştı.
Közün açıp at bagar kul ıyladı,
Alda emnege küçtüü kılıp naalıştı.
Körgön sırın süylöp jattı bojurap
Handar, biyler baarı tıñşap kalıştı.
***
Nurayımga kelip jürçü perişteñ
Buraktardan tandap minip beyişten.
Çar tarabı kazganaktap asmandan
Bulut sınduu jerge tüşüp kelişken.
Ür kızdar bar aytalbaymın çırayın
Tartınamın ayga, küngö teñeşten.
***
Bir ajayıp sır körsötüp Nurayım
Koltuktadı süyüp jürgön jubayın.
Maga karap bata berdi bardıgı
Jannatı bol, ölsöñ deşip — ılayım.
Ak jüzünün nuru kaptap asmandı
Aalam turdu kızga kılıp ırayım.
***
Men burulup periştege karadım
Jezde dedim söz suroonu samadım.
Bilip koydu pikirimdi ayttırbay
Azat bolgun kulduktan deyt — jadadım.
Aytıp koygun han Dobulbay atama
Uksun eldin muñun muñayım.
***
Dünüyö poroz aç köz zalim bolbosun
Paygambardı jaman bagıp koybosun.
Eger seni kutkarbasa kulduktan
Kuduret aga jannattan jay koybosun.
Biz bolobuz segizinçi beyişte
Aytkın dedi atam peylin oñdosun.
***
Oşol kezde çar tarabım jarkırap
Ay ıldıylap tüşüp keldi barkırap.
Nurayımdı ürlör jandap koltuktap
Ayga oturup uçup ketti zarkırap.
Koşo ketti tuylap eki tulparıñ
Burak attın arkasınan arkırap.
***
Alım ketip dende kalbay darmanım
Bilbey kaldım kayda ketip kalganın.
Jıgılıpmın esim ooy kalıptır
Körgön okşoym kudurettin salganın.
Al düynödön kelgen ürgö uçurap
Menin dagı arbıp kaldı armanım.
***
At bagarga munu üyrötkön Bolotbek
Uşunu aytsañ işenet han konok dep.
Azat kılsa ajap emes kulduktan
Akırındap saga sıymık konot dep.
Oozun açıp esi oogondoy jaldırayt
Bul sırdı ugup Bökçö küyöö ubay jep.
***
Eşen, kalpa çındık kıldı bul işti
Han kaytardı kalıñga algan kümüştü.
Tigi kuldun sözün jaktap eşender
Izaattaşıp azat kılıp iyişti.
Kazınada mülkünön da ajırap
Han Dobulbay kala berdi keyiştüü.
III
Kalıñ tokoy aylanasın kaptagan
Öskön gülün çeçen bulbul maktagan.
Eçki, teke maral, kuljası
Baarı bayöo adamzattan kaçpagan.
Tuş tarapta tunuk bulak şıldırap
Bulbul kuşka küü koşkonsup jatpagan.
***
Karışkırı tuu jılkıday semirgen
Erkin çurkap or koyönu elirgen.
Juurat içken jaş baladay magdırap
Kılasınan kabılan şer körüngön.
Kara kızıl kaltarları sandan köp
Ayuu, çöösü özdörünçö bölüngön.
***
Uşul tokoy Bolotbektin mekeni
Kulan kuuyt jıgıp taştan tekeni.
Nurayımda birge bolup janında
Söölöttöntöt tünt tokoydu körkömü.
Erkin oynop köñüldörü açılıp
Bilinbedi koñur küzdün jetkeni.
***
Bügün dagı keçke kulan kubalap
Karmap algan kulandarga kubanat.
Süygön jarı kündöy suluu Nurayım
Kölgö çökkön ak buluttay çubalat.
Jüröktördön tartışkanday magnit
Aykalışat biri-birine kınalat.
***
Erkeleşip ırda deşip kıstaşıp,
Bügün kana jolukkansıp ıktaşıp,
Koş alma emes, koş küzgüdöy birigip
Kalgan ele kaalgışıp uktaşıp.
Kırsık bolup oşol kezde bularga
Umsun jetti bakka karşı çıkkansıp.
***
Uykusurap Bolot munu karasa
Tur erte deyt — jata berbey balaça.
Bol tez jürgün bekineli tokoygo
Kuugun jetti boldu bizge kargaşa.
Oşol kızdı Nurayım dep oylonup
Bolotbek da tura çurkayt eñ şaşa.
***
Oşol kuytu Bolotbekti jetelep
Tokoylordon tokoylorgo entelep.
Alıs-alıs ötö alıs aparıp
Oşol kezde kıyal menen erkelep.
Naz körsötüp kılıktanıp tiyişip
Şer jigitti oşol kuytu öpkülöyt.
***
Şekip munun çooçun jeñil münözün
Andan surayt — aytçı kimsiñ sen özüñ.
Adam bolsoñ özüñ kimdin kızısıñ
Aytçı maga degi barbı çın sözüñ.
Şaytansıñbı, azıtkıbı jinsiñbi
Bul tokoydo emne kılıp jürösüñ?
***
Joop beret kaşındagı oturgan
Men emesmin talaa tüzdö kuturgan.
Taanıbasañ senin atıñ Bolotbek
Ukkuñ kelse menin atım Umsungan.
Ömürümdü saga arnap gülümdü
Tilek kılıp közdöp kördüm sırtıñdan.
***
Bilçü elem Nurayımga barganıñ
Tutalanıp arbıçule armanım.
Sır çeçişip süylöşalbay özüñö
Maksatıma jetpegenge ardandım.
Kaçkanıñdı at bagardan eşitip
Art jagıñdan iziñdi kuup kalbadım.
***
Ukçu Bolot menin arsız muñumdu
Bilseñ bolo jüröktögü sırımdı.
Men künöösüz korkosuñbu ubaldan
Özüñ üçün bul keñ düynöm kuruldu.
Jürögümdü jalındatıp küygüzüp
Kuuratpaçı saga arnagan tuurumdu.
***
Men boloyun süygön jarıñ tübölük
Rahatka birge dooran sürölük.
Kubansınçı öröpkügön jürögüm
Rayım kılıp kuçaktaçı imerip.
Türüü jürsöñ jırgal, muñdu teñ körüp
Ölüp kalsak bir mürzögö kirelik.
***
Azaptandım tiken, çerdi aralap
Küsöp köñül seni kaldım maralap.
Menin barkım Nurayımday emestir
Kaltırbaçı jürögümdü jaralap.
«Öltüröm» dep oşol kızdın atası
Kuubadıbı seni duşman çamaalap.
***
Oylo jigit saga duşman Nurayım
Oor kündö men bolomun jubayıñ.
Handın kızı töröp koyup uyalıp
Argasızdan bolo kaldı muñayım.
Kara jürök akır seni kaltırıp
Hanga tiyip saga salat ubayım.
***
Anda Bolot Umsunganga burulup
Jaş jürögü asman jerge urunup.
Ar ubakta arapçıday jarmaşıp
Aç köz kalbayt aydı karap sugulup.
Aynektey kız emineni küsöysüñ
Azaptanıp tamandarıñ tuurulup.
***
Bir söz kerek adamçılık sıpatka
Bir maksatka jakın menen uzakka.
Özündö emes, men da kızdın jürögü
Meyliñ tor jay ilinalbaym tuzakka.
Aytkandarıñ başıñızga kut bolsun
Dagı süylöp uu sözüñdü uzartpa.
***
Eköö emes jalgız menin jürögüm
Taştay albayt, bir tilekteş çürögün.
Jinge tiybey soo çagıñda joluñdu al
Kabıl bolsun başkalardan tilegiñ.
Ömürümdö öçpös gülüm Nurayım
Ayrılbaym ot bolso da tünögüm.
***
Tak tüşünüp ugup turçu Umsungan
Neni körböyt tirüü jürsö çirkin jan
Men süygönmün bul düynödö biröönü
Közümdü artıp ekinçige kol sunbaym.
Menin janım, menin jarım Nurayım
Jakındaşpay joluña tüş ant urgan.
***
Bolotbekten munu eşitip kuytu kız
Maksatına jetçüdöy emes boldu suz.
Aç köz mitaam da bir ukmuş oylodu
Ümüt üzüp ot jürögü bolboy muz
Dagı jakşı eles kütüp aldınan
Oşol oyun jaktay koydu bul durus.
***
Oñ söz aytıp Bolotbekti aldayın
Kayda barsa art jagınan kalbayın.
Nurayımga uçuraşıp kaytam dep
Kıydılanıp bul sözümdü tanbayın.
Uşunday dep adaştırıp tokoygo
Oydon kırga eerçiteyin jandayın.
***
Amal menen bul eköönü bölöyün
Jolun tetir baştap alıp jönöyün.
Aylar, jıldar ötüp ketse tüñülör
Dal oşondo könbös erdi köröyün.
Dep Umsungan Bolotbekke süylödü
Bul sözümdü sınap ayttım ölöyün.
***
Men elem go Nurayımdın kurdaşı
Kenedey söz jaşırbagan sırdaşı.
Ar ubakıt seni oylop keyise
Men da keyip aksa agıp köz jaşı.
Külsö külüp, al kaygırsa kaygırıp
Bolgon emes menden başka muñdaşı.
***
Oşol üçün izdep çıktım sagınıp
Kanday küngö tuş boldu dep sabılıp.
Kelsem uktap jatıpsıñar tolkuşup,
«Bul söölöt» dep kuttuktadım jañılıp.
Al añgıça bir oy kelip başıma
Jaş jürögüm kete jazdı jarılıp.
***
Aytıp bersem mınday ele al sanaa
Berbeyt ele dedim kızın han saga.
Öz küyöösü handın uulu Bökçönü
Taştap koyup kaçtı maalım barçaga.
Oşon üçün jürögüñdü senin da
Sınayın dep alıp keldim arçaga.
***
Nurayımdın jürögündöy jürögüñ
Nurayımdın tilegindey tilegiñ.
Bar ekenin bildim buga kubanam
Es algansıp kire tüştü ireñim.
Jür emi tez Nurayımga baralı
Kaysı jakta kaldı senin tünögüñ.
***
Dep kuytu kız adaştırıp Bolottu
Otoo kılıp jatkan jerin jogottu.
Alga çurkap izdep jüröt eköölöp
Aska jardı jılga, jıbıt kolottu.
Keede Umsun kıydılanıp ıylaktayt
Kılgan işim öz közümdü sooluttu.
***
Kayda kaldıñ kagılayın jetembi?
Azap tartıp jüzün körböy ketembi?
Dep kuytu kız antkorsunup ıylasa
Tilekteş dep Bolot kaydan kekendi.
Kuytu kızdın jaşın tıyıp soorotot
«Uçuraybız ıylaba» dep bekerge.
***
Bul kuytu kız uşul boydon bolobu?
Je uçurap Nurayımdı köröbü?
Je şorduunun jırtkıç aldınan
Mahabatçıl ısık kanın tögöbü?
Kabar alıp Nurayımdın alınan
Ne bolso da art jagınan körölü.
***
Kükük Zeynep unutuşpayt kadırın
Kündöp-tündöp izdeyt toonun adırın.
Zar kadırın zerger bilet degendey
Jürök bilet süyüü açuu baldıgın.
Süygön jürök jatkan bolso tozokto
Kuykalanıp jatkan ele çalgınıñ.
***
Tañ da attı ıyık çırak balbıldap
Nur jamınıp tokoy parki jalbırak.
Kolgo östürgön gül bakçaday kulpunup
Atır jıttuu salkın aba magdırap
Nazik sogup ötüp jattı dirildep
Kulpundurup jaşıl kızıl güldüü ırgap.
***
Jürök tolkup çoçup turdu Nurayım
Tappay kaldı jatkan jerden jubayın.
Köñülündö ayrıluu jok Bolotton
Kütöt karayt birok tappayt, eç daynın.
Bolgon işti açık sezip turuuga
Sezim berçi düynö kılsañ ırayım.
***
Altın tabak dal töbödö boldu tüş
Kızdın için ezip kirdi müşkül iş.
Jürögünö çok tiygendey tıbırap
Bolotbekten şek tabalbayt dayınsız
Köz açkıça tokson sanaa bir kelet
Jalgız kantip kün keçkirtmek kız baykuş.
***
Deyt Nurayım emne boldu künübüz?
Düynö saga ugulbadı ünübüz.
Muñduularga booruñ katuu taş bele
Soolumakpı açılbastan gülübüz?
Irayımıñ bolso düynö kolunda
Kabıl kılçı toktosunçu ıyıbız.
***
Zaman maga kanday korduk salbadıñ
Tüpsüz tereñ mahabatka karmadıñ.
Akırında elsiz jerge sandaldım,
Je kıynabay aziz jandı albadıñ.
Baarın kördüñ zalimderdin salmagın
A nur düynö kaçan meni jalgadıñ.
***
Kimge jetet musaapırlık ubalım
Muñduu zaman barbı sende ırayım?
Elsiz jerde taalayımdan bölündüm
Alım naçar kanday arga kılayın.
Bolotbekten ajırasam tübölük
A Azireyil al janımdı tınayın.
***
Een jer tünt tokoydo tentip jürör
Bar bele menin künööm aytsañçı jer.
Ayrılıp süygönümdön kalamınbı
Eç kim jok sırdı çeçip aytıp berer.
Düynödö Bolotbeksiz jaşay albaym
Men üçün jasasañ da rahat kündör.
***
Jetpedi maksatıma sungan kolum
Bar okşoyt ala toodoy menin şorum,
Karaldım kagılayın taalay bagım,
Daregiñ kimden suraym emne bolduñ?
Ölalbay kabarıñdı bilbey turup
Argasız een jerde karıp boldum.
***
— Dedi da tögö berdi közdön jaşın
Kim bilet Nurayımdın bul kaygısın.
Bolottoy şirelişken eki aşıktın
Şorun kör een jerde ayrılışın.
Nurayım atçan izdep tıtıp, tintip,
Aralap tabalbadı tokoy için.
***
Kündüzü at üstündö ança sezbeyt
Tünküsün korkunuçtar köp elesteyt.
Işkırıp ajıdaar arbap tursa dagı
Süygönü köñülünön çıgıp ketpeyt.
Kündüzü keçke çarçap tün uktabay
Köz tutup ar ukmuştu elestetet.
***
Özdörün tüpkürlörgö daldalaşıp
Közdörün şoola sınduu jaltıldatıp.
Kulagın miz tabaktay kaldañdatıp
Kelgensiyt Nurayımga jakın basıp.
Ukmuştar Bolotbekke üymölöktöp
Tilderin üç açakey jalmañdatıp.
***
Çıñırıp mıkçıp sorup jatkan öñdüü
Bolotbek tirüülüktön kaytkan öñdüü.
Çıdabay Nurayımdın jaş jürögü
Jügürüp jetip birin çapkan öñdüü.
Meni da jegile dep boyun taştap
Çıñırıp tarp kuçaktap jatkan öñdüü.
***
Uşintip kızga kelet köp elester
Janında jan adam jok munu çeçer.
Jalgızdık başka tüşüp, kaygı çırmap
Kuykalap tozok sınduu ötöt kündör.
Bakırıp köp uçurda tura kalat
Kelgensip aylanasın kurçap jinder.
***
Jürögü şorduu kızdın iriñdedi
Süygönü bul tokoydo bilinbedi.
Keç kirse tañdan barıp jolukçuday
Bolotton köönün burup tüñülbödü.
Özünçö oylop turup mildettendi
Bel baylap kıdıruuga bütkül jerdi.
***
Kurjunga öz kiyimin saldı katıp,
Kiyimin Bolotbektin kiydi basıp.
Özünün atın burup , «Küygönçok» dep
Kılıçtı belge baylap jaanı asıp.
Nurayım ay sıyaktuu jigit bolup
Aldınan bakıt kütüp jürök şaşıp.
***
Altındı kurjundagı basa minip
Kan agıp eki közdön içi küyüp.
Salt alıp bir tulparın jetegine
Jönödü ıylay-ıylay jolgo kirip.
Kılçaktap at üstündö aldastadı
Kalgansıp jürök booru büt tilinip.
***
Jok izdep kıdırbagan too kalbadı
Töbösü kök tiregen zoo kalbadı.
Meltirep kayda barsa jata beret
Bilbedik degen sınduu jerdin baarı.
Jakındap keltirgensip, çirkin sanaa
Şıldıñdap ermek kılat aziz jandı.
***
Süygönün elestetip tentek sanaa
Kalganı bilinbedi too, taş, talaa.
Kamgaktay küñdör öttü kalkıp jelge
Artınan tün da çubayt basıp mala.
Nurayım deyt: – armansız bolor elem
Düynödön seni körsöm ay sadaga.
***
Oşentip attanganga jeti ay boldu
Jaz kelip jerdi kayra gülgö orodu.
Kıştagı kaptagan muz kar jogoldu.
O, çirkin arılbadı kızdın şoru.
Adam jok Bolotbekti kördüm degen
«Bilbeym» deyt kim joluksa bergen joobu.
***
Aralap izdep ötüp artuu beldi
Mekeni kaz ördöktün eçen köldü.
Bolotko tigi jerden jetüüçüdöy
Ayazın baykabadı kışkı çöldü.
Möñgünün möltür suusun koşup alıp
Köbürgön bir darıya suuga keldi.
***
Jeeginde bul darıyanın kayıktar bar
Çoolor da tüşüp jatkan balıktar bar.
Küz ötüp kün ötkörgön eki suuçul
Balıktan başka ookatka boluşup zar.
Köçüüsüz kamçı basıp suuga kirdi
Kürpüldöp kirgen jerde turuuçule şar.
***
Ketkensip kayıp bolup uçup buuga
Jogoldu kirgen jerde çumup suuga.
Oşondo kızga bir az sezim kirdi
Jolugup kulak tunup kalıñ çuuga.
Oşol çuu tigi şardın dobuşule
Kişi emes jol berbegen ördök kuuga.
***
Tulpardın soorusunan şıpırılıp
Jılmışıp üzöñgüdön butu çıgıp.
Çirkin ay tizgin çılbır koldon ketip
Akırın jönöy berdi alga jılıp.
Şorduu kız bir azıraak kalkıp barıp,
Urunup şarga kirdi suuga çumup.
***
Tili jok duşman sınduu akkan darıya
Agızıp jönöy berdi alga-alga.
Aldastap asıl jandan ümüt üzüp
Urunup utur jetet şardan-şarga.
Düynö sen küçüñ bolso saktasañçı
Karıptı eç bolboso uşundayda.
***
Aptıgıp aldas urup kete berdi
Al ketip jardan jarga ötö berdi.
Alıstap kütkön ümüt esten tandı
Maksatka jetti kurgur ölöbü emi,
Çoo salıp suuda turgan eki suuçul
Akkanın «Küygönçoktun» emi kördü.
***
Alsızdı kutkaralı ölümdön dep
Ölgön soñ soop alalı teñirden dep.
Kayıgın kaz ördöktöy zıpıldatıp
Barattı kayrat menen suunu jirep.
Karmadı suu tübünö çögöründö
Ajalga eki suuçul bolup sebep.
***
Jeekke alıp çıktı kayık menen
Suuçulga darıyalar bolboyt çenem.
Çındasa alıp çıgat kauhar taştı
Tübünö kudup kirip tereñ köldön.
Baatır dep başın jölöp olturuşup
Töbögö tüyüp salgan çaçın körgön.
***
Kız eken akkan adam baatır emes
Jüzünön ak nur çaçkan suluu eles.
Tuulup bul düynödö adamzattan
Jaralıp bul sıyaktuu kızdar kelbes.
Kelse da han, padışa, biyler alar
Alsızga al aç közdör ıraa körbös.
***
Munu aytıp es aldırdı balıkçılar
Çırayın tiktey berip jazıp kumar.
Kızdagı közün açıp tura kelse
Kalbaptır suuçuldardan sır jaşırar
Suuçuldar kızdı tiktep muñayışıp
Deşişet sırıñdı aytçı oy beçaray?
***
Boyuñdu alda kimge ıraa körböy
Kay jaktan kaçıp çıktıñ kimge könböy.
Möltüldöp aga beret közüñdön jaş
Orgutup jürögüñdön kandı, seldey.
Artıñda ırayımsız kuugun barbı?
Jok bolso attanarsıñ mında örçüy.
***
«Küygönçok» boorukerdi mından körüp
Jüzünön agıp turdu kümüş erip.
Kordugun zalimderdin ayta berdi
Başınan ötköndördü birden terip.
Akırı süygönümdön ajırattı
Booru taş kuu neet kuday özü bölüp.
***
An üçün jarımdı izdep tentip çıktım
Süyüüdön uudan açuu suusun juttum.
Keñ düynö maksatımdı berer beken
Kaygıluu jürögümö berip tınçın.
Je menin güldöy öñüm soolumakpı?
Ömürüm jelge uçup bolup tıpın.
***
Atalar eşittiñer bolgon işti
Men şorduu taalayım jok muunum küçtüü.
Tozuşup attı alıp kelgileçi,
Başıma kıyamattın türü tüştü.
Ür kızdın sözün ugup balıkçılar
Degdeñdep attı karay jügürüştü.
***
At keldi kündöy suluu koluna aldı
Kurjundu at üstünön alıp saldı.
Atalar batañardı bergileçi
Sizderge tartuu mobul altın jambı.
Degende maksatına jetkin balam
Dep kızga bata berip jolgo saldı.
***
«Küygönçok» suu tübündö kalmak ele
Tilsiz joo ajal otun salmak ele.
Dayınsız sır bekilip darıyaga
Balıktar jem kılışıp almak bele.
Kordukka, korduk koşup üyö berçü
Adamga booru taşgo çirkin düynö.
***
Uşintip kuş jetpegen jerden kezip
Eç bir jan ötalbagan suudan keçip.
Ömürü az kalgansıp, ireñi öçüp.
Şaldırap bargan sayın kubat ketip,
Aldınan tuura kelgen bir bulakka
«Küygönçok» çaçın juudu attan tüşüp.
***
Bulaktın küüsü kızdı kıtıgılap
Aldına Bolotbekti eles kılat.
Kılgırgan jaştuu közün bardap alıp,
Kaygıluu boloçogun turdu sanap.
Kız ırdap bulak menen ün alışıp,
Möltüldöp agıp turdu közdön sımap.
***
Beykutta arkar kulpunat
Betegelüü bel menen.
Bermettey jünü jıltıldap
Belsenet kunduz köl menen.
Belgisiz kaldıñ süygönüm
Beş kündük jarık düynönün
Belgisin körböy men menen.
***
Jürögümdün jalını
Jügöndöldü sanaaga.
Jülüngö taştar urgansıyt
Jüzüñdü körböy sadaga.
Jürögüm oyloyt emneni
Julungan ajal ermegi
Özüñ jok saktap kalarga.
***
Karala barçın zor bürküt
Kança jer kezet jem üçün.
Kaz kayırma ak kuular
Kayrılıp uçat köl üçün.
Kabarsız kantip ölöm dep
Karaanıñ senin köröm dep
Kañgırap baram sen üçün.
***
Köz aldımda zamandın
Kesiri kimge tiybedi.
Kesepeti aç közdör
Kenendik bizge berbedi.
Küsöşkön jarıñ tul bolup
Körgönü azap muñ bolup
Köldödü köz jaş seldedi.
***
Asıldın barkın kim bilet
Adamga maalım bolboso.
Aalamga taalay konboybu
Aç közdör peylin oñdoso.
Azapka salıp mukaçı
An üçün boldu jan açuu
Argasız kaçtık kordoso.
***
Zaarduu handar kagışıp
Zarlanttı zaman çınjırı.
Zalimder mıkçıp ezişip
Zardaptın öçtü ındını.
Zakımday jap-jaş uuluñdu
Zagır kıldı tuuruñdu.
Zamandın bolboy çındıgı.
***
Iksız korduk kılgandan
Iyladım öñüm muñaydı.
Irıskı berbey şum zaman
Irgalttı bizdey dalaydı.
Imansız aç köz naadandan
Irayım bolboy handardan
Iylatsa jaşım kurgaybı?
***
Mal menen amal köptürdü
Maanisiz Bökçö aramdı.
Maktantıp maga jetkirdi
Maanayı pas sarañdı.
Marttardın biri sen eleñ
Mansaptı bilbes er eleñ,
Mañdayıñda şor barbı.
***
Bagınbay baydın malına
Başım kaldı kor bolup.
Barbaym dep handın tagına
Baykuş el üçün zor bolup.
Barkımdı bilgen sınalıp
Başıma, başıñ ılayık
Baktım sen kaldın kordolup.
***
Süylösöm saga jetebi
Sözümdün söz boy kıskasın.
Suuga süylöp bereyin
Sırımdı eç kim ukpasın.
Sürötü adam sıyaktuu
Sıpatı segiz tuyaktuu
Süyböstör kordop kıspasın.
***
Kaydasıñ menin Bolotum
Kabarıñ berçi jarıña.
Kızıl öñüm oñbosun
Kıynalıp çoksuz jalınga.
Kayakka karap sozom kol
Kay jakta açık jol
Kaygırbay taap baruuga.
***
Uşintip aylanasın tegiz karap
Turgansıp köz aldında kaar kazap.
Düynödön arman menen ketüüçüdöy
Tabalbay Bolotbekti tartıp azap.
Añgıça çıga keldi kuş salgan el
Kalgansıp Nurayımdı ajıdaar arbap.
***
Jigitter kapıs çıgıp közü çalıp
Oturgan kızga keldi çaçın jayıp.
Köpköndör kızdan sırduu söz surabay
Oljolop jolgo tüştü atka tañıp.
«Küygönçok» tutkun bolup kete berdi
Özöndön özön boylop jolgo salıp.
***
Jigitter kız çırayın kılat ermek
Argasız Nurayımda bara beret.
Ötkön soñ bul aradan bir eki kün
Daraktuu bir düpöktöy şaarga kelet.
Köpkülöñ kuş salgandar uşul jerden
Aparıp Nurayımdı hanga beret.
***
Darvanbek kızdı algan handın atı
Joluktu aga ayaldın asıl zatı.
Nur kızdın tilegeni orundalbay
Dayınsız kalgansıdı büt maksatı.
Ötkönsüp tündö körgön tüş sıyaktuu
Elesteyt Bolotbektin kadır-barkı.
***
Jigitter hanga berip, altın alat
Nurayım tutkun bolup handa kalat.
Oy aç köz kor kıldıñ go asıldı dep
Ay jıldız Umsunganga naalat kılat.
Alıstan Bolotbegi uşul kezde
Bilseçi bolgon işti ataganat.
***
Darvanbek küngö jetip kubanganday
Kaşında oturgan soñ peri ayday.
Al surayt: — periştebi, ür persiñbi?
Jüzüñ nur, jıtıñ atır, özüñ balday.
Özümö hanışa bol, köönüñ össün,
Ömürüñ jırgap ötsün jibek saamay.
***
Salkın jel sılap tursun bizdi saktap
Bulbul kuş küügö koşsun güldöy çaktap.
Hanışası asmandagı ür eken dep
Dos tuugan söz kılışıp tursun maktap.
Kaygısız bul düynödö ırahat kör
Özüñdü nurdan alıp, nurga saktap.
***
Nurayım joop beret Darvanbekke
Oy ake, kulak salıñ aytkan kepke.
Zamana zalim bolso çara barbı
Küygüzsö özü bilet jangan örtkö.
Men şorduu körgö kirsem kutulambı
Düynödö tirüü jürüp uu içkiçe.
***
Kuu zaman içimdi eç oñdoboduñ
Kimderdin tutkununda men bolbodum.
Bir jaştan on altı jaş balalık çak
Düynönün tar, keñdigin oylobodum.
On jeti jaşta bildim zaman sırın
Azıraak kündön tüşkön nurga orondum.
***
Al nurdu açuu zaman maga berbey
Zalimder tartıp aldı ıraa körböy.
Akırı tutkun bolup saga keldim
An üçün jatat jaşım seldey.
Jaşoonu kaalabaymın saga tiyip
Tirüülöy tozoktomun özüm ölböy.
***
Kelbedim biydin, baydın malı üçün
Kelbedim aç köz handın tagı üçün.
Eşitseñ kelgemin dep oyloçu elem
Süyüşkön kızıl güldün şagı üçün.
Mensiz al, ansız men da jaşay albaym
Oşol gül öskön menin bagım üçün.
***
Al gülüm alıs kaldı barbı jokpu
Jürögü sezebi men jatkan ottu.
Köñülüm şum zamandan muzday toñdu
Zalimder jürögümö basıp çoktu.
Sunsa eken tentek ajal uu çeñgelin
Körsötpöy aç köz senden bul korduktu.
***
Bul zaman emne üçün tar deçü elem
Emnege el taalayga zar deçü elem .
Handarda özüñ öñdüü karılar da
Ülgülüü ıyman, ınsap bar deçü elem .
O, kakbaş bargandırsıñ jetimişke,
Arı jok aytkanıña kantip könöm.
***
Men mında jırgal izdep kelgenim jok,
Insapsız sendey hanjı körgönüm jok.
Tiliñe kurt tüşöbü kızım deseñ
Sakalıñ ak bolgonço örnögüñ jok.
Jazuuda öz ajalım senden eken
Tüşündüm jürögümö kanjarıñ sok.
***
Degende han bal sözün saldı gülgö
Kelbedi uçkan sözdön zalim iyge.
Akırı könbögön soñ kaardanıp,
Kurgurdu kamap saldı karañgı üygö.
Kıynalsa azaptansa makul bolor
Koluma berip koyup albas düynö.
***
Nurayım sızduu jerge jata beret
Ayıpsız kaygı-muñga bara beret.
Çirkin ay bul azaptı bilüü üçün
Bolsoçu Bolotbekte bir keremet.
Dep ıylap jaş jürögün eljiretip
Tırmalap kuu dubaldı kılat ermek.
***
Oşentip Nurayım kız jatsa solup
Jürögü alsızdanıp arañ sogup.
Ayalı Darvanbektin erkek töröp
Kubanıç kökkö çarpıyt handan orgup.
Arsız han jeldetterge buyruk beret
Eç adam körbösün dep — bügün korduk.
***
Jeldetter bul buyruktu tüşünböy tak,
Tutkundun baarın kutkar deşişet çap.
Oşondo Nurayım da boşotulup
Berildi kaytarılıp joo jarak at.
Bet aldı tınbay alga kete berdi
Kurgurdun ayıbı jok, çın işi ak.
***
Bir künü han oylonup ordo kızdı
Jürögü tıbırçılap köönün buzdu.
Keltirsin al suluunu azır mında
Degende bir jeldeti buga sızdı.
Karasa tutkundardın biröö da jok
Çakırdı al zındançı taalaysızdı.
***
Zındançı kam sanabay hanga kirdi
Darvanbek ordogu kız kayda dedi.
Zındançı çoçup ketip hanga karap
Al suluu kutulgan dep joop berdi.
Han aytat, kim kutkardı menden biysiz
Men özüm kaardagan künöökördü.
***
Oşondo al zındançı ıylap, keyip
Sırına Darvanbektin köñül berip.
Moynuna boto salıp başın iydi
Zırkırap közdön kanduu jaşın tögüp.
Özüñüz kutkargansız öküm menen
Kordukta jatkandardı buyruk berip.
***
Munu ugup zındançıga han julundu
Jeldetke buyruk berdi dar kuruldu.
Künöölöp ökümdü tak bilbeysiñ dep
Darga astı keskiletip al kurgurdu.
Tıbırap alapayın han tabalbay
Ajırap Nurayımdan kaldı muñduu.
***
Nurayım Bolottu izdep barat joldo
Karıpka ırayımsız handar oñbo.
Jetelep jalgız atın birde minip,
Jer kezip kıştan çıktı arañ zorgo.
Al tulpar tıñıp kalgan azır semiz
O, çirkin attan çıkkan katuu jorgo.
***
Tulparga kamçı basıp alçaktatıp
Kız kirdi bir şaarga kapkanı açıp.
Ajayıp mınday jigit körbögönsüp
Kalıñ el karap jattı tañırkaşıp.
Jogordo söölöt menen ketip barat
Jüzünön jerge appak nurun çaçıp.
***
Uksañız bul şaardın atı Altay
Şaarında ar nerse bar tabılat jay.
Alışat ne tilese bazarınan
Bir kana bul jerde jok, kün menen ay.
Bardık el kemçilderin mından tabat
Birde arzan, birde kımbat kiyimge şay.
***
Biylegen uşul eldin hanı Sultan
Süylösö sözü açuu ezgen uudan.
Han Sultan aljıganday akılsız jan
Anı el eerçime dep atay turgan.
Sultandın kolunda erkek balası jok
Kızı bar jalgız güldöy Nurillahan.
***
Nurilla çındıgında anık nur go
Asmandan tüşüp kelgen özü ürgö.
Şagına bulbul konso jaraşçuday,
Düynödö jalgız öskön kızıl gül go.
Çirkin ay jalt karasañ köz çagıltıp
Asmanga şoola bergen jerde kün go.
***
Nurunan köktö süzgön ay uyalgan
Çolpon da tiktey albay jüzün burgan.
Balbıldap kün çıkkansıp aysız tündö
Ak jüzü bul şaarga şoola salgan.
Kün özü ak buluttu köşögölöp
Degensiyt: — Nurillaga teñelalbaym.
***
Köñüldü alaksıtpay mınday körkkö
Tañ kalıp tura berbey tiktep kepke.
Şaarga kirgen kızga baralıçı
Erkekçe porumdangan Küygönçokko.
Bolottu bul şaardan tabar beken
Maksatı mından başka kızdın jokko.
***
Bir körsöñ ömürüñdö jañılıktı
Adamdı kıyaldantat anın ışkı.
Kayrılıp atayılap körüü üçün
Kelesiñ azgırganday körkü sırtkı.
Aç közdör anı aluuga aşıgışat
Jañılık başkalardan bolso şıktı.
***
Han Sultan ordosunan çıksa turup
Şaardın atır jeli betke urup.
Bir jigit kün çırayluu ötö berdi
Handı bir karap koyup, başın burup.
Oynoktop jorgo tulpar kuştay sızıp
Çoñ joldo uyup kaldı çañ sozulup.
***
Oşondo Sultan kirip ordosuna
Körgönün ayttı uvazir joldoşuna.
Bir suluu jigit öttü, aybı, künbü
Uçkan kuş teñelalbay jorgosuna.
Tezireek özüñ barıp çakırıp kel
Turayın anı kütüp ordo astında.
***
Uvazir şaşa çıgıp atka mindi Artınan
«Küygönçoktun» kuba jürdü.
Jigitke jete kelip baykas kılsa
Çolpondoy özü suluu jüzü sürdüü.
Uvazir tartip menen jandap ötüp
Jigitke salam berip ayttı sözdü.
***
«Küygönçok» uvazirge başın burbay
Süylö deyt je jorgosun tarta turbay,
Uvazir mukaktanıp mından sürdöp
Tabalbay aytar sözün dedi mınday.
Han Sultan taksır sizdi kütüp turat
Kayrılıp sıy körüügö deysiz kanday?
***
Degende tigi jigit katuu jürüp
Bilgizbey mıyıgınan koydu külüp.
Baralbaym tündöp ketem işim zarıl
Jarıkta jol alamın şaardan çıgıp.
Alıstan kele jatkan jolooçumun
Dedi da kete berdi kuştay sızıp.
***
Uvazir ızalanıp kayra kelet
Ukkanın han Sultanga aytıp beret.
Zalim han munu eşitip açuulandı
Kırk jigit buyruk alıp ketti jönöp.
Atınan jöö tüşürüp kolun baylap
Sultanga Küygönçoktu alıp kelet.
***
Karasa han kartaygan jüzü uuday
Kuu sakal kupşuñdaşı çuu salçuday.
Saltı jok sakalduu dep sıylaçuday
Peyli jok karıptarga kılçu ıray.
Küygönçok argasızdan kol kuuşurdu.
Köründü han Sultanga kökbögü ay.
***
Şorduu kız kol kuuşurup jakın barat
Çögölöp tize bügüp salam kılat.
Akırın başın iyip kesirdüü han
Surdanıp keketkensip alik alat.
Körüşüp kol karmaşıp, söz almaşıp
Araga kıtmırlıktın kebin salat.
***
Han oyloyt bul jigitti padışabı?
Kokustan sınbasınçı munun şagı.
Jönököy sözgö salıp bileyinçi
Kim eken munun öskön tegi jayı.
Han emes, padışa emes, adam bolso
Buga men bereyin dep,— bir sazaydı.
***
Han Sultan deyt: — Uulusuñ kaysı handın
Bileyin aytçı balam men anıgın.
Bolosuñ kaysı eldik, kaysı jerdik
Ösüpsüñ ketigindey köktögü aydın.
Kay jaktan kelip tursuñ bizdin elge
Tüşüntçü jumuşuñdu men ugayın.
***
Oşondo Küygönçok da süylöyt sekin
Jaşırıp çındık sırdı aytpay tegin.
Taksır deyt: Özüm handın uulu emesmin
Surasañ altı ayçalık joldon keldim.
Kanday mal arzan, kımbat kaysı şaarda,
Baalardı baykap jürgön soodagermin.
***
Küygönçok atım menin bilgiñ kelse
Bar eken şaarıñızda bardık nerse.
Tez kaytıp mında kerben jönötöyün
Soodama İmamazam keñ jol bersin.
Şaarıña ornotomun kerben saray
Urmattuu sizdey hanı joop berse.
***
An üçün şaşılamın tez ketüügö
Kerbenim dayardanıp jol kütüüdö.
Andıktan kelalbadım keçirim koy,
Üyünön sizdey handın çay içüügö.
Suraarım uruksat ber kelsin kerben
Albasın maldı talap joldon biröö.
***
Han Sultan türdüü mınday sözdördü ugup
Jüzünö soodagerdin köñül burup.
Çakırttım kayrılsın dep bizdin üygö
Sıy körsün konok bolup bügün turup.
Nege sen baş iybesten kete berdiñ
Soodager kılayımbı darga buyruk.
***
Üygö emes, tüşkün desem otko köndü,
Sözümdü ukkan adam jok debedi.
Atıñdı, kiyimiñdi taşta desem,
Toktoosuz jok debesten maga berdi.
Oşentip kırk jıl özüm jeke biyleym
Aldıma baş iydirip uşul eldi.
***
Men özüm çakırambı seni barıp
Kana emi ketip kerçü bolup kayıp.
Sıy bilbes saga okşogon tekirlerdi
Astıram açuulansam darga aparıp.
Sızdatıp çuçuguñdu çagayınbı,
Soodager seni ıylatıp orgo salıp.
***
Uşintip söz ugup açuu menen
Han Sultan kaardanıp turdu tereñ.
Jeldetter kirip-çıgıp şaşılgansıyt
«Jigitti» darga astırıp salat belem.
Ukmuştan ukmuştarga keziktiret
Zamana zalim bolso jok beym çenem.
***
Oturat Nurillahan kauhar takta
Aldırtan köz jiberet jigit jakka.
Al oyloyt: — Men armansız bolor elem
Baktıma nasip kılıp seni jazsa.
Sezbesten Küygönçoktun kız ekenin
Jürögü sogup jatsa ayla kança.
***
Oylonot: — Balası go uluu handın
Je çirkin özü beken padışanın.
Je şerbi adamzattan artık sırttan
Je jigit elçisibi köktögü aydın.
Maktansa ürdün uulu uşundaydır
Ür suluu bul jigitten debes ar kim.
***
Nurilla süyüp kaldı içten sızıp
Oylonot jüröt beken kız jaktırıp.
Je jigit joosun jeñgen jortuulçubu
Dep koyöt kuralına köñül burup.
Birok da kabagı suz öñü azgın
Bir jerden kaçtı beken turmuş sıgıp.
***
Körünöt Nurillaga kut tüşköndö
Kubulup adam bolup kelgen kündöy.
İçi ısıp jürök tuylap boy çımırap
Çirkin kız oturgansıp özün bilbey.
Berilip közün süzüp naz körsötöt
Süyüünün kayıgında termelgendey.
***
Kaardap kalgan tura atam munu
Jigitte bar sıyaktuu adam kunu.
Ubaldan çoçubagan mıkaaçı jan
Atamdın elge jakpayt uşul sını.
Bir kana jakşı jeri aytkan sözdü
Aynıbay eerçiy beret maalim sırı.
***
Men buga ayttırayın jigit konok
Durustap kütüü mildet bizden bolot.
Aytpasam darga astırıp taştabasın,
Atamdın kıyalı oroy özü nonok.
Dedi da kız Nurilla sekin turdu.
Köñülün miñge bölüp süyüü torop.
***
Delbirep üydön çıgıp üylörgö öttü
Elestep köz aldına jigit körkü.
Alaksıp kılar işi esten çıgıp
Nookerler turgan üygö arañ jetti.
Oturbay kündögüdöy kızdar menen
Bügün al çeçüüçüdöy sırduu kepti.
***
Eerçitip eki kızdı janına alıp,
Çıdabay jürögü ısıyt türsül kagıp.
Bölünüp bölök üygö üçöö kirip
Meymandın işin ayttı keñeş salıp.
Aytkıla apakeme atama aytsın
Kızıñdın sözü uşul dep ekööñ barıp.
***
Jigitti çakırtkan soñ atam özü
Kaardap karmabasın tar münözü.
Bul jigit köp adamdın biri emes,
Bilgizdi naziktigin güldöy jüzü.
Konoktu içirkentip koyboçuday
Jakşılap sıy körsötsün bir ülgülüü.
***
Dedi da eki kızdı enesine
Jiberdi jalgız aytkın dep özünö.
Hanışa kelgenderden munu eşitip
Kızının sözün ayttı törösünö.
Han Sultan kabıl aldı jok debedi
Antkeni adatı bar sözgö eerçime.
***
Sözünö Nurillanın könö beret
Arasın ak-karanın tere bilbeyt.
Eşitse birinçiden jalgan uşak
Çındıkta Nurillasız takır kirbeyt.
An üçün el Sultandı şıldıñdaşıp
Artında anı aytat eerçime dep.
***
Oşentip türdüü ookat dayardaldı
Keltirdi alban türdüü şirin baldı.
Şıkaalap kızdar jüröt suktanışıp
Bolgonsup körgöndörü zor jırgalduu.
Bul jigit kimdi süysö, kimdi alsa
Deşişet: — Al baktıluu, al taalayluu.
***
Kuyulup keselerge şirin şarap
Kılkıldap ketip jattı boygo tarap.
Aalamga toy bergendey tabak-tabak
Koyulgan tartip menen türdüü tamak.
Jigittin urmatı üçün kötörülöt
Koykoygon altın kese şarak-şarak.
***
Uvazir kırk jigitter baarı mında
Bölönüp oturgansıyt bügün nurga.
Oynolup kıl kıyakka dalay koldor
Şapar teep el köñülün burdu ırga.
Köñüldüü şaani şököt bul oturuş
Araçı bolgonsudu içki muñga.
***
Oturat Küygönçok da buzbay sının
Jürökkö jaşırgansıp tereñ sırın.
Sozuldu tañ-tamaşa jarım tüngö
Jigittin — urmattaşıp kündöy nurun.
Uvazir kırk jigitter tarap jattı
Eç jırgal körbögönsüp mından murun.
***
Hanışa jasalgaluu boz örgögö
Töşödü jalañ makmal şayı körpö.
Meymanın alıp kirip handın özü
Jatıp dem alıñız deyt bul töşöktö.
Rahmat özüm jatam kete beriñ
Dedi da een üydö kaldı jeke.
***
Külük oy çar tarapka kete berdi
Urunup uudan baldan ötö berdi.
Zıpıldap uzun sanaa uyku berbey
Süygönün tabuu jolun çeçe berdi.
Bul oygo utur tereñ çumuy berip
Küygönçok bir araga köñül böldü.
***
Tuurabı, tuura emespi uşul arga
Tursam deyt aylanışıp uşul hanga.
Toomuken Altay şaarı eçen joldun,
Ugambı bir kabarın kütsöm mında.
Je mümkün kelip kalar aylanışıp
Salamat bolso ötüp şaardan şaarga.
***
Je Sultan koyör beken sırımdı açıp
Zorduktap tutkun bolup mookun basıp.
Bu zalim hanışa kılıp alam dese
Könö albay ölömünbü közüm açık.
Kıdırıp elden, elge kete bersem
Adaşıp kalabızbı biz dayınsız.
***
Töşöktö jata berdi uşunu oylop
Muñga muñ koşuluuda tereñ ornop.
Elestep Bolotbegi kirip kelip
Turgansıyt mañdayında külüp oynop.
An sayın kızdı kızıl jalın kaptap
Mıjıgıp öz jürögün eki koldop.
***
Jatkırıp «Küygönçok» izaat kılıp
Hanışa han, uvazir birge turup.
Çirkin ay azıp çıkkan jigit eken
Jaralıp adam bolup ürdön tuulup.
Tamşanıp közdörünö elestetip
Bir-birden maktap çıktı kekke uçurup.
***
Deşişet: — Bir ayıbı bul jigittin
Kangırgan bir soodager adam eken.
O, çirkin biydin, handın uulu bolso
Düynönün şam çıragı bolmok eken.
Deşti da orun alıp jatıp kaldı
Aldantıp elestelip suluu körköm
***
Nurilla orun algan öz jayınan
Jigitti elestetip köz aldınan.
Kamıgıp tutalanıp uktay albay
Bu dagı köldöy tereñ oygo çumgan.
Aytsañçı nıksırabay tañkı çolpon
Düynödö mından artık kimdi tabam.
***
Deyt dagı miñ tolgonot közün jumat
Süyüünün bal kölünö utur çumat.
Çirenet oodarılat közün açat
Tündüktün jarık nurun ermek kılat.
Kılgırtıp töşögünö jaşın tögöt
Azgırıp, aldandırıp kur mahabat.
***
Jigitke sırımdı aytsam kalar beken
Je jigit içime suu salar beken.
Je bizdi çeber düynö akıykattap
Tilekteş ömürlük jar kılar beken.
Je çirkin bul maksatım orundalbay
Kaynatkan şorgo düynö malaar beken.
***
Bul jigit köktö kündün uulu beken
Je jigit asman, jerdin tuuru beken.
Düynödö tozok jukpay kalkıp jürgön
Je jigit aydın tökkön nuru beken.
Je meni duba menen boygo tartıp
Azgırgan jadugerdin biri beken.
***
Birde açuu, birde şirin oydun türü
Tüyşölüp kız uktabayt uşul tünü.
Şıkaalap kördüm deşip nookerler da
Çıdabay çımçılaşat birin-biri.
Añgıça kara tündü nur tebelep
Güldü ırgap tañdın salkın jeli jürdü.
***
Kelişti Nurillaga nooker kızdar
Baarında bir özgöçö bügün sır bar.
Emnege Nurillanın eki közün
Kızarıp şişigendey tuydu bular.
Emnege muñayıñkı handın kızı
Emnege köönün açpayt nazik ırlar.
***
An üçün hanışaga kabar berdi
Hanışa özü kelip kızın kördü.
Birok da Nurilladan sır çıkpastan
Kaygıluu kalıbınça tura berdi.
Hanışa süyüü sırın elestetip,
Jiberdi öz jeñesin sura dedi.
***
Jeñesi basıp kelip Nurillaga
Al aytat: — Esensiñbi, oy sadaga.
Oturduñ tündö baykap Küygönçoktu
Sıpatın sınadıñbı kanday bala.
Men anı çolponbu deym köktön tüşkön
Uşunday tuulabı adamdan da?
***
İzinen bul jigittin baarı aylansın
Kazınada altın kauhar mal aylansın.
Kün batış, kün çıgıştı kıdırsañ da
Bilemin mınday jigit tabalbaysıñ.
Biykeç sen al jigitti süygön bolsoñ
İzdeyli biz da munun bir aylasın.
***
Kaalasañ açık aytkın uyalbagın
Ilayım aşık bolsun senin bagıñ.
Jigittin jeke başı saga ılayık
Kaalaba dödöylördün kütkön malın.
Keñ düynö taalay beret araketke
Ilayık bolso boldu öz jubayıñ.
***
Dep kelin baarın aytat boloçoktun
Kötöröt barkın kızga Küygönçoktun,
Dep koyöt bir tamşanıp dagı mınday
Jigitti asmandagı ayga okşottum.
Jüzünön janıp turat nur çaçırap
Kaalasañ özüñdü uşul nurga koşkun.
***
Kelinden munu eşitip handın kızı
Jüröktön jeñesine töktü sırdı.
Könsö da enem könör, atam könbös
An üçün arga tappay boldum muñduu.
Atam da eerçiyt ele enem aytsa
Tüşüntsö çanbagın dep — soodagerdi.
***
Jigitke aşık boldum tündö körüp
Uktabay tañ atkardım köñül bölüp.
Bul jigit ketip kalat jetpeym go dep,
Iyladım töşögümö jaşım tögüp.
Aytuuga arga tappay turgan elem
Jeñeke özüñ çeçtiñ sırdı kelip.
***
Nurilla uşunday dep kımırılıp,
Kirpigin közün süzüp ıldıy kılıp.
Eneme uşul sırdı aytıp körçü
Tiemin desem bolbos men julunup.
Ata, enem bul oyumdu kanday deşet'
Alarga jaksa boldu işi kılıp.
***
Jeñesi kayra ketti sırga kanıp
Bu dagı jigitti eñsep bir tamşanıp.
Hanışa kızdın sırın tereñ ugup,
Bul süyüü enesine toluk jagat.
Küygönçok kantip bizdin uul bolot
Dep hanışa aytıp jattı hanga barıp.
***
Oşentip han Sultanga basıp kelip
Al aytat: — Bereek otur keñeşelik.
Küygönçok ürdün ürü, güldün gülü
Tuulbayt adamzattan mınday jigit.
Je sizge aytkan közüm jakpas beken
Jer kezip bir kangırgan soodager dep.
***
Bul «jigit» bolup kalsa küyöö balañ
Keñ düynö nasip kılıp berse sagan.
Karalap jigit mında turup kalsa
Saga da bolobu deym toodoy karaan.
Bu dagı han Sultandın balası dep,
Öçürbös öz atıñdı bu jalgandan.
***
Eh, hanım bul pikirdi kanday deysiñ
Pikirin uvazir da aytıp körsün.
Küygönçok köñülümö jagıp kaldı
Jatpaybı azgırılıp akıl-esim.
Silerge aytkan sözüm jakçu bolso
Nurilla munu süyöt sırın bildim.
***
Bul sözdü kubattadı uvazir da
Eerçidi jok debedi han Sultan da,
Soodager jok — dep munu aytpas deşip
Emki söz kaldı — deşti Nurillada.
Uşintip jaşırılgan sır bilinbey
Küygönçok bolmok boldu küyöö bala.
***
Jigitke Nurillahan başın iyip,
Tilegi bir zamatta kolgo tiyip.
Hanışa han Sultanga boldu ıraazı.
Duşmandar kalışsın dep içi-küyüp.
Jiberdi Küygönçokko uvazirdi
Toktosuz jetkirgin dep kagaz çiyip.
***
Kagazga mına mınday söz jazılgan
Küygönçok jaralıpsıñ sen asıldan.
Tuulbayt sizdey jigit adamzattan
Men süyöm kızımdı alıp bolgun balam.
Ay jigit aytkanımdı kabıl algın,
Urmattap bolgum keldi kayın atañ.
***
Asmandan şoola bergen küüm bolgun
Sagınsam jıttaarıma gülüm bolgun.
Eriksem kolumdagı tuygun sınduu
Maktalıp ak kuu menen tuurga kongun.
Duşmanga sürü küçtüü jelpildegen
Büt kalktı baş iydirçü tuum bolgun.
***
Jeriñde kalgan çıgar atañ-eneñ
Bir tuugan eje-siñdi, agañ, jeñeñ,
Küyöölöp kızımdı alıp balam bolsoñ
Alardın baarın mında alıp kelem.
Jok debey bul suroomdu kabıl kılıp
Tezireek joop jazgın uvazirden.
***
Han Sultan uşunday dep katın büttü
Berüüçü Küygönçoktun joobun küttü.
Uvazir tıştan sürdöp tartip saktap
Oñdonot tiktep koyöt tigi eşikti.
Küygönçok berdi uruksat: — Kiriñiz dep,
Uvazir başın iyip tize büktü.
***
Jigitke kolundagı kattı berdi
Kagazdı jazıp jigit okup kördü.
Aytılgan tüşünüktüü açık sözdör
Turmuş sen körsötösüñ kanday kündü.
Ooz açıp joop berbey uvazirge
Oylonup köpkö çeyin tura berdi.
***
Men buga makul desem özüm kızmın
Jok desem han künöölöp bütürsö işin.
Oylogon maksatıma jetkirbesten
Düynödö tügöngönbü büt ırısım.
Men üçün mında turuu boldu kıyın
Tinteyin bu körökçö jerdin sırtın.
***
Munu aytıp çöntögünön kagaz alıp
Jiberdi han Sultanga joop jazıp.
Keleyin abal murun elge barıp
Sizge da altın kauhar jolduk alıp.
Ata-enem, aga tuugan koşo kelsin
Alayın andan kiyin bolso nasip.
***
Irahmat aalamda jok mart ekensiz
Jaşabaym emki ömürdü men da sensiz.
Altay barıp, kelişim altı ay bolot
Bir jılga ırayım kılıp joop beriñiz.
Maalında kokus bolup kelbey kalsam
Tüñülüp ölgön eken dep biliñiz.
***
Men uşul kelgen boydon kalalbaymın
Küyöölöp kızıñızdı alalbaymın.
Ar kerek, namıs kerek er jigitke
Küç-küyöö degen naamga konalbaymın.
Toy soyup kalıñ berip, ulak tartıp
Ak işke men da elden duva alayın.
***
Arı jok küyöö deşse maga namıs
Bul namıs sizden dagı ketpeyt alıs,
Mal aydap, altı ayçılık jerden kelse,
Bul urmat sizge, bizge aytsın kalıs.
Oyloboy çukul iştöö jarabayt ko
Körünör el közünö kopol çalış.
***
Uvazir kattı alıp ketti kayra
Jetkirdi bul kagazdı han Sultanga.
Jooptu okup körüp başın çaykap
Bir jılga jiberüügö tappay arga.
Özümö bala berbey jigitten da
Koyboçu alakçılar kuday taala.
***
Dedi da Küygönçoktu çakır dedi
Bar beken mından başka aytar kebi.
Jok debey tilimdi alıp balam bolso
Tabılar al oylogon iştin jönü.
Oşentip alıp kelip Küygönçoktu
Han Sultan ukkun balam mınday dedi.
***
Tüşündüm kagazıñdan iştin jayın
Pikiriñ balam senin boldu dayın.
Ooz açkan uşakçını özüm tıyam
Mende go kandık biylik emi aytayın.
Kızımdı süydüm balam saga berem
Men dagı bilip turam senin jayıñ.
***
Toy soyup, mal berüünü sen suraba
Ayılıñ jakın bolso bolmok tuura.
Ötköndö arapta bir paygambardın
Boluptur jalgız kızı Batma, Zuura.
Kalıñsız toysuz anı bergen eken
Nikelep jalgız kaşık kara suuga.
***
Tayaybız şariyattın manaşuuga
Toy kalıñ degen sözdü maga uguzba.
Urmattoo toy degen bar kız küyöönü
Anı men özüm berem sen unçukpa.
Tilimdi albaymın dep tekirlenip
Uçurap kalba balam bir kırsıkka.
***
Oylongun bul sözümdün sırın tereñ
Men süydüm uul kılam kızım berem.
Jok deseñ küyütüñdö kalganımça
Darga asam kögör kılam kanıñ tögöm.
Balam bol uşul boydon kalgın mında
Oşondo emne deseñ men da könöm.
***
Degende «Küygönçokton» ayla ketip
Je kurgur aytalbadı sırın çeçip.
Argasız başın salıp tura berdi
Şum zaman tuş kıldıñ dep — uuday nasip.
«Meyli» dep darga asılıp ölör ele
Kalgan jok Bolotbekten ümüt üzüp.
***
An üçün: — Darga kantip çıdayın dep
Kokustan kezigebi jubayım dep.
Iktatıp alsa kaygı ketpeyt tura
Şorduuga jaraşkansıp, şorduu meenet.
Argasız kızdı, kızga küyöö kılıp
Katkırıp şıldıñ kılıp turat kuduret.
***
Küygönçok uuday açuu oygo çumdu
Şum ajal elestelip kelip turdu.
O, çirkin eerçime han özü jindi
Surdanıp joop kütüp al oturdu.
Albaym de, je makul de birin ayt dep
Ikıstap surap jattı han uturu.
***
Aalamda jok turbaybı aktooçular
Adamdın öz kaalaşın saktooçular.
Düynönün bardık burçu gör boluptur
Köböyüp künöösüzdü kaktooçular.
Jaralıp bul düynögö keler beken
Muñduunun ıyın ugup jaktooçular.
***
«Küygönçok» uşunu aytıp azarlanıp
Jarasın jürögünön albay jarıp.
Türüülöy kuykalanıp tıbırçılayt
Jatkansıp boorun tilip, otko salıp.
Sultanga joop tappay sendirekteyt
Artı suu aldınan ört jalındanıp.
***
Taap alıp koçkul küröñ kara boyök
Ulardın uypalabay jünün boyöp,
Boldu dep kıraan bürküt, alıp çıgıp,
Şilteptir kekilikke dödöy nonok.
Bürküt go şukşurulup teppeysiñ dep
Tirüülöy julgan eken jünün tonop.
***
Küygönçok okşop oşol şorduu ular
Erkekçe sırtı özgörgön bolup çınar.
Oturgan, han Sultandın sözü açuu
Çakırıp, kelgen sınduu jan alçular.
Bu zalim kaygı üstünö kaygı koşup
Kıynadı kızdı ezip, muñ menen zar.
***
Bir turup jandan keçip ölsömbü deyt
Bir turup, sırımdı aytıp bersembi deyt.
Jok kokuy azgırbaçı tentek sanaa
Süygönüm Bolotbekti kanteyin dep.
Sanaasın utur tereñ uçun oylop
Kızıñdı alayın dep körsömbü deyt.
***
O, çirkin, mınday sözüm tuura bolboyt
Kız sezip keskiletet al soo koyboyt.
Jok desem azır ele darga astırat
Sır aytsam alamın dep işin oñdoyt.
Kantse da kümöndüüröök aytayınçı
Soorotup bir eki aylık kündü boljop.
***
Dedi da mınday ayttı hanga karap,
Alayın kızıñızdı makul jarayt.
Birok da bizdin eldin adatı bar
Küyöö kız birin-bir eki ay sınayt.
Oşentip sından ötöt özdörünçö
Jagışsa ak nikeni anan kıyat.
***
Men azır Nurillanı körölekmin
Men da jagamınbı bilelekmin.
An üçün eki ay turup sınaşalı
Talaşpas sınga tolsom sizden eç kim.
Degende eerçime han buga köndü
Tuura dep kızımdagı sınap körsün.
***
Oşentip bir örgönü gülgö bezep
Oboço han tiktirdi uugun tezdep.
Küygönçok Nurillahan bul örgödö
Een-erkin, birin-biri sınaşsın dep.
Tañdı keç nooker kızdar bular menen
Dagı bir kızmatında kelin-kesek.
***
Kündüzü oyun, külkü kün batkança
Jatarda kelin kızdar el jatkança.
Kızdardı, Nurillanı tamşandırıp
Küygönçok jomok aytat tañ atkança.
Jaşıruun sır bilinbey jüröktögü
Zımırap kündör öttü bir eki ayça.
***
Jomogu Küygönçoktun ötö kızık
Bilinbey ötö beret kündör sızıp.
Uturu ulandısın ugabız dep
Kız, kelin uykuların taştayt buzup.
Nurilla, Küygönçoktor birge jatpay
Jomoktu ukkan sayın jürök kızıp.
***
Jaraşsa Nurillaga küyöö bala
Kanabı künü-tünü al oyunga.
Bir kızga ekinçi kız aşık bolup
Argasız oturuşsa barbı çara.
Kabarın Bolotbektin suramjılap
Ugalbay Küygönçokton ketet arga.
***
Kız küyöö kadimkidey oynu kanbay
Süyüşöt kün nur tögüp atkan tañday.
Kuçaktap moyundaşıp janı kalbay
Nurilla Küygönçoktu sezet balday.
Al jigit kalsaçıle jubay bolup
Mahabat Nurillanı köp aldabay.
***
Bir keyip, birde külüp kün da battı
Küyöö kız ookattandı bal tamaktı.
Jeñeler töşök salıp koş biykeç dep
Kapıray bügün üygö tarap jattı.
Kızdar da kıltıldaşıp jönöy ketti
Jomoktu tanışkansıp bolboy tattuu.
***
«Jigit» da alda emnege köñül bölüp,
Turgansıyt batkagına oydun çögüp.
Kuçaktap süygön jarın Nurilla da
Janım deyt: — Bir söz aytam algın ugup.
Oşentip muñayıñkı ıldıy karap
Jigitke sözün ayttı jaşın tögüp.
***
Men senin kızıkkanmın söölötüñö
Bolboso kızıkpadım döölötüñö.
Şıltoolop jomok aytıp alaksıtıp
Jatpadıñ nurdan salgan töşögümö.
Men seni soodager dep kemsintpedim
Aytıñız kılgan bolsom sizge künöö.
***
Mümkün men jatpadımbı dep oylonom
Süyöm dep çoñ uyatka kalgan okşoym.
Bolboso han baldarın çangan elem
Çının ayt tuura kelbey kalgan bolsom.
Jeñil baa seypeñdegen obu jok kız
Deşişse munu ugup çöptöy oñsom.
***
Men seni jürögümdöy jarım desem
Birok da bal orduna kaygı jesem.
Süyüünün sırın bilbey şıldıñ kılsañ
Atama darga astırıp başıñ kesem.
O, çirkin kantip ayttım uşul sözdü
Jok janım birge ötömün özüñ menen.
***
Düynödö bakıt taalay künüm sensiñ
Çer jazar bakçadagı gülüm sensiñ.
Özüñsüz ömürümdü saktay albaym
An üçün maga açuu bul münözün.
Ekööbüz bir üydöbüz sırıñ tuyuk
Jaşırbay çıgarsañçı bolso sözüñ.
***
Süybösöñ açık aytçı kutkarayın
Düynönün özüñ öñdüü jalgız şamın.
Asmanda süzüp jürgön ür kelse da
Debesmin senden kalıp anı jarım.
Jaşoonun sensiz maga keregi jok
Uu içip içke kanjar matıramın.
***
Degende «Küygönçok» da kaygılanıp
Oturdu Nurillaga kulak salıp.
Keyiştüü aytkandarın ugup turup
Turgansıyt zaarı küçtüü uuga malıp.
Közünön buda töktü muñduu jaşın
Jetkenbi uşul jerden ajal anık.
***
Eköö teñ başka sözgö ötö albay
Kaygıdan alısıraak ketişe albay.
Çirkin ay ekööndö bar eki tilek
An üçün açık sırdı çeçişe albay.
Küyöö kız kuçaktaşıp ıylay berdi
Je çirkin jubay bolup bekişe albay.
***
Bir kezde Nurillahan tıyıp jaşın
Akırın Küygönçoktun süyöp başın.
Taalayım sen ıyladıñ emne üçün
Aytsañçı çındık sözdü koşpoy kalpın.
Çın süysöñ jomoktordu jıyıştırçı
Jürögüm küyüp küygön örtün bassın.
***
Küygönçok Nurilladan munu ugup
Dem alsa jürögünön jalın çıgıp.
Mende bar çeçilbegen bir tereñ sır,
Suu berçi jaş jürögüm barat uugup.
Al sırdı oozum barıp aytalbaymın
Estesem öpkö-boorum alat sıgıp.
***
Oy janım soobuma kal uu içirip
Jüröktün jangan otun tez öçürüp.
Oşol sır söögüm menen birge jatsın
Bilgizbey köömp koyçu jar köçürüp.
Kaçkan kuş kayra tuurga konbogon soñ
Jogolsun sırım çıkpay jerge çirip.
***
Nurilla tañ kalganday uşul sözgö
Kanday sır, çıgarılbas al özgöçö.
Uşunu aytçı maga eşiteyin
Ömürlük tilekteşmin men da sizge.
Ant berem adamga aytpaym, sırıñ kanday
Ayaldık kılabı dep menden sezbe.
***
Koşulat tilekteşter çındık sırga
Çıdaşat oşol sırdan çıkkan muñga.
Oldokson, dödöy, çorkok mañızdar bar
Barkıñdı alar bilbeyt sır çıgarba.
Andaylar ukkan sırdı jaşıralbay
Aybıñdı jayıp salat oygo, kırga.
***
Netesiñ deyt Küygönçok sırdı surap
Baarı bir ajal meni toorup turat.
Iras men sırdı çeçip berer elem
Sen ötsöñ meni menen birge kuurap.
Jürögüñ şorgo şerik bololbayt go
Doordu sürgüñ kelet jırgap kuunap.
***
Nurilla bir az oylop tura kalıp
Düynönün kıymılına közün salıp.
Salkın jel sogup turdu zakım kagıp,
Ubakıt ötüp jattı ala salıp.
Adamdan tuulgan kün şorduu bolso
Men dele ötöyün dep azaptanıp.
***
Asılıp Küygönçokton dagı surayt
Çıdaymın jaşırbastan sırıñdı ayt.
Azapka kaygı-muñga teñ şerikmin
Baarı bir tuulat, ölöt bul adamzat.
Oozumdan çıksa düynö kaar kılıp
Tozoktun tüpküründö bersin azap.
***
Degende jigit tiktep Nurillanı
Muñayıp aytkan sözgö köñül saldı.
Bul sırım bir kana söz birok oor
Dedi da oozu barbay kılçaktadı.
Sırdı ugup düynödön tak ötör beleñ
Dep kana Nurillanı tuzaktadı.
***
Nurilla çıdaymın men bardıgına
Körsötsö özüñ üçün korduk maga.
Sen tüşkön tozokko men koşo tüşöm
Tak ötüü mınday tursun uşul jayda.
İşenip bul sırıñdın kulpun açkın
Antımdan kaytsam kargış bersin ay da.
***
Degende Küygönçok da bek süyünüp
Aldıda Nurillanın başın iyip.
Sırdı ugup meni uzatıp jolgo salçı,
Men üçün antka kütüp jürböy küyüp.
Taalaydan ömürüñdü ajıratpa
Jırgal kör öz kurbuñdu taap süyüp.
***
Dedi da bir kagazda eki süröt
Janınan Nurillaga alıp beret.
Nurilla bul süröttü karap turup
Eköö teñ kündöy suluu kız eken deyt.
Abaylap kayra-kayra dagı tiktep
Jok eköö teñ jigit deyt — nurduu erkek.
***
Sürötkö tiktey berip Nurillahan
Tamşanıp şilekeyin jutup algan.
Asmandan tüşüp kelgen kün bolboso
Uşunday tuulabı adamzattan.
Küygönçok uudan başın kötörgönsüp
Muñkanıp Nurillaga sırın aytkan.
***
Adamzat tuulgan soñ ata-eneden
O, çirkin körör künü bölök eken.
Muñduunu bul zamandın uluktarı
Tirüülöy görün kazbay kömör eken.
Karıpka ırayaluu akılduu jan
Düynögö kaçan tuulup keler eken.
***
Ugup tur men şorduunun körgön muñun
Salıştır al süröttün maga nurun.
O, kantem al ireñim bütün öçkön
İçinde jata berip kıçkıl uunun.
Oşol uu kandı sorup jürögümdön
Sarı suu albadıbı bardık muunum.
***
Özümdü maktabayın ayga teñep
Ay dele oñot tura bolso çögöt.
Uulasa kırk miñ tiştüü ajıdaarlar
Bolboso kutuluuga arga sebep.
Tünörüp ış kaptagan ordo jatsam
Etimdi sorup jatsa jılan, jölök.
***
Kara kurt uusun jayıp tıbıratıp
Üyülüp kurt-kumurska jıbıraşıp.
Körsötpöy bul düynönün jarık nurun
Eerçitip jin-periler jürsö samsıp.
Çırayım kantip menin soolbosun
Ömürdün balın izdep jürsöm tañsık.
***
Tüşköndö öz başıma kaygı sansız
Uu jutup kalganımda şirin balsız.
Özümdün bala kezde oylongonum
Degenim: — Baarı makoo jardı malsız.
A körsö zalimdiktin taasiri beym
Çınında handar eken takır arsız.
***
Töbömdön sıymık kuşum uçup ketip
Artınan tappay jüröm karşı ötüp.
Alsızdar jol körsötöt tilekteştey
Aç közdör kaydan körsö «kız» dep şekiyt.
Handar go tutkun kılat körör zamat
Jatsamçı bu körökçö jerde bekip.
***
Özüñdöy men da handın urugu elem
Özüñdöy men da jaştın tunugu elem.
Koşpodu süygönümö aç köz atam
Bolsun dep kayın jurtuñ pulu kenen.
Adamdın asıl başın malga teñep
Ömürüñ ötkör dese munu menen.
***
Jaş jürök kantip çıdayt, kantip könöt,
Süygönüñ kündöy bolup tursa bölök.
Oşondo bul kordukka çıday albay
Ketkenmin süygön menen kaçıp jönöp.
Akırı albuut tagdır ajıratıp
Kuu zaman uuga salıp koydu bölüp.
***
Mintkiçe koysoçule jaratpastan
Jaşımda taştasamçı çaynap arstan.
Je düynö jaratsaçı muñdan azat
Başıma bul korduktu arnabastan.
Je ajal jaştayımda sooltsoçu
Sezimsiz jatat elem zarlabastan.
***
Sırdı uksañ men dagı bir şorduu kızmın
Jok eken tuulgandan eç ırısım.
Küyöösü men beybaktın mobul süröt
Bar okşoyt kuduretke zor kılmışım.
Jogotup elsiz jerde töşögümdön
Tarıdı kazgan ordoy keñ turmuşum.
***
Munusu sürötü go men şorduunun
Kılbadı zaman maga ne kordugun.
Bul süröt sen emes dep taanışar deym
Antkeni andagıday jok go nurum.
Argasız oozum barbay oturamın
Jarkınım ugam deseñ uşul sırım.
***
Közdögön maksatıma jetpey kaldım
Talıdı sıza berip bul jaş çalgın.
Aga, ini, eje, siñdi özümdö jok
Men elem jalgız kızı Dobulbaydın.
Al atam handıkta öskön kaydan bilsin
Tatpasa daamın baykap süyüü balın.
***
Maga emi tañdın nurun körsötpöçü
Tügönbös handardın bar mende öçü.
O, kurdaş muñduu jandın sırın bilseñ
Jardamıñ bir kese uu çılap berçi.
Kazayın özüm barıp, öz görümdü.
Eç adam bilbey kalsın köömp kelçi.
***
Tügöndü jarımdı izdep ötör belim
Kalbadı gördön başka batar jerim.
Tutkundayt kayda barsam handar, biyler
Özümö karşı bolup uşul öñüm.
Bolotsuz kimge barıp kor boloyun
Men saga ıraazımın berçi ölüm.
***
Nurilla ukkan sırga köñül burdu
Elestep korduktardı ıylap turdu.
Rahmat aytar eje jer menen kök,
Bolupsuñ süyüü üçün ötö muñduu
Ilayım maksatıña jetseñ eken
Taap alıp izdep jürgön Bolotuñdu.
***
Men tereñ jaşıramın bul sırıñdı
Köñülsüz ötkörömün bir kılımdı.
Ejeke jetalbasañ süygönüñö
Ukpasa taalay senin muñ ıyıñdı.
Men dele düynödön tak kuurap ötöm
Bayladım belge bekem sır kurumdu.
***
Aytpaçı ajal kursun jaş ömürgö
Jaş jürök kantip könsün suk ölümgö.
Atamdı şek sanatpay jaşıramın
Ketpesin açuu sanaa eç köñülgö
Adamzat çın jaralsa adam üçün
Sen üçün men da kuurap soolom küngö.
***
Degende ıylap turgan Küygönçok kız
Jüröktön erigensip azıraak md.
Özüñö men sadaga kagılayın
Men üçün jürögüñö sebepçi tuz
Meni sen koyö berçi attı berip
Sen güldö, men kuurayın bolso durus.
***
Küygönçok jalbaruuda uşunday dep
Ezildi Nurilladan nazik jürök.
Al aytat: — Eje kaydan izdemeksiñ
Bolsoñ da kanatı bar uçkan çürök.
— Tabarbız kelgen-ketken elden surap
Ugulsa keñ düynögö bizdin tilek.
***
Sen eje «küyöömo bolup jürö bergin
Boloyun sen kaygırsañ men ermegiñ.
Men saga kadimkidey ayal sınduu
Eç kimge jürögümdön sır berbeyin.
Bolotbek kelip tilek orundalsa
Bir tuugan akem bolsun şorduu menin.
***
Oşondo mahabattı küysöm men da
Süyüünü unutpassıñ anda sen da.
Tiermin elden tandap öz teñime
Termelip men da süyüü kuçagında
Maksatka jetalbasak kantet ele,
Jaşırar bizdin sırdı tereñ ır da.
***
Uşintip sır çeçişip tereñ kattı
Añgıça kün nur tögüp tañ da attı
Jeñeler jelpildeşip basıp kelip
Oygotpoy «küyöö» kızdı tündük tarttı.
Ugulup hanışaga jıluu kabar
Hanışa han Sultanga barıp ayttı.
***
Han Sultan «Küygönçoktu» bala kılıp
Toy berdi ayal-erkek elin jıyıp.
Nikelep Nurillanı alıp berdi
Atagı bul küyöönün elge ugulup.
Özünçö küyöö kızdın üyün böldü
Tündüktön baş ırgıtıp kozu soyup.
***
Urmattap al örgögö boorsok çaçıp
Jep jüröt çaçılanı el talaşıp.
Örgönü üç kötörüp, üç kotolop
Kelinder kempirlerden jula kaçıp.
Tamşanıp söölötünö küyöö kızdın
Bardıgı kubanıçtuu kabagı açık.
***
Uşintip kur mahabat ötö berdi
Muñayıp dalay kündüz keçelerdi.
Eki jaş kelgen-ketken elden surap
Bolottu uşul jerden kütö berdi.
Maksatka jeter beken beçaralar
Kokustan uçuratıp Bolot şerdi.
***
Nurilla ejesine sözün berip
Ar kimdin bal sözünö ketpey erip.
Arkarday erkin tuylap gülün terip
Bir künü kız otursa gül bakçada
Joluktu ürdöy çooçun jigit kelip.
***
Jigittin alp münözü söölötü bar
Başınan ketpey turgan döölötü bar.
Dubalday tegiz öskön şıñga boyu
Körünöt ayga jetken altın çınar.
Jarkırap kabagında taalay turat
Mürünün sını okşop algır tınar.
***
Komdongon şer sıyaktuu olturuşu,
Jetkiley kimge sunsa koldun uçu.
Tiktese ay aalamdı büt körçüdöy
Balbıldayt közündögü ottun kurçu.
Bardıgı başın iyip bagınçıday
Sürünön korkup jerdin altı burçu.
***
Süylösö jorgo tilden bal çuurup
İrmese bermet kirpik miñ kubulup.
Kaardan kaş kabagın çıtıp koyso,
Ajıdaar kaça turgan çañ uyulgup.
Jark etip külüp koyso kaşın kerip
Turgansıyt asman jerge nur kuyulup.
***
Kaldarbek bul jigittin koygon ısmı
Nuruna kimdin bolso tüşöt ışkı.
O, çirkin Nurillada berildi beym
Çolpondoy nıksırayt go körsöñ kızdı.
Jigitti kıygay tiktep naz körsötöt
Körüngön ak kuu okşop köldön sırtı.
***
Çın ele bergen antın kayra tanıp,
Baktısız Küygönçokko kaygı salıp.
Ketet beym kol karmaşıp jigit menen
Sözünö bekem turbay takır janıp.
Jigitke jaş jürögün me dep sunup,
Kuyulup kara közü barat talıp.
***
Anakey! Jigit külüp jakındaşıp
Kız menen gülgö oturdu kol karmaşıp.
Nurilla emnegedir muñayıñkı
Süylöşpöyt jigit menen köñül açıp.
Burulup kızdın köönü alda kanday
Turgansıyt kabagınan kımkar çaçıp.
***
Jigit da sır bilgizbey bardaş kılıp
Ilaaçın oturgansıyt tuurga çıgıp.
Jalındap jaş jürögü tıbırçılayt
Nur kızga bagıngansıp moyun sunup.
Bilalbay çooçun jigit, kızdın sırın
Süylödü taanışuunun sözün sılık.
***
Karındaş uruksat kıl taanışuuga
Okşoysuz köl sagınıp uçkan kuuga.
Sizdin bul nazik, jumşak münözüñüz
Nurga okşoyt kalkıp tüşkön appak buuga.
Jürögüñ neni oylop tıbırçılayt
Çabaktay kıyaldanıp süzgön suuda.
***
Çolpondoy kabagıñda kaygı turat
Al kaygı jürögüñdü arı burat.
Başında tübü tereñ sır bar belem
Kirpigiñ bir ukmuştuu eles kılat.
Asmandan jer betinen tappagansıp
Joguñdu turgansıysıñ kündön surap.
***
Bar ele menin dagı jogotkonum
Tapkansıp al jolumdu sogot oyum.
Menin dal izdegenim özü go deym
Antkeni sınga toldu senin boyuñ.
Moynuñdan aykalışıp ötör bekem
Kaalagan anarıña jetip kolum.
***
Erikpey üç jıl boyu jol taptadım
Tokoy, tüz, toonun elin büt aktadım.
Tilegim uşu bügün orundalıp
Özüñdü izdegenim, dep çaktadım.
Sözümdün gülün irgep söñgöktörün
Karındaş joobuñ menen ırastagın.
***
Münözüm ak çardaktay tilge çorkok
Tilimde kükük sınduu sözgö mokok.
Andıktan sizdin tuyuk içiñizge
Üyrönbös kuş jatkansıp jürök korkot.
An üçün açık aytam ayıp körbö
Suraarım ömür şerik joldoş bolsok.
***
Degende közün irmep Nurilla kız
Süylödü sözün şaşpay köñülü suz.
Jolukpay gül açılıp turgan kezde
Jok eken ekööbüzdö taalay ırıs.
Soolgon gül suu sepseñ da kayra açılbas.
Andıktan emgek kılbay koygon durus.
***
Uk jigit özü menmin soolugan gül
Nurdanbay öçüp bütkön kıpkızıl tür.
Baykasañ güldün kana öñü öçpöstön
Kıldırap kuurap tüştü baylangan bür.
An üçün aytalbaymın makulduk söz,
Kıskası menden jigit oboço jür.
***
Ejem bar tozok keçip küyüp jatkan,
Al ejem kaysıl jerde bügün aytpaym.
Üşkürgön demi jalın, içkeni uu,
An üçün ömürümçö muñun saktaym.
Al ejem küygön örttön kutulbasa
Men dagı oşol otko boyum taştaym.
***
Sen menden tübölüktüü üzgün ümüt,
Süyüünün kölün çaykap ukkun ügüt.
Oşondo ejem jatkan tozok kaysı
Körünöt közüñüzgö bülbül küñürt.
Sözüñdü kıskartkın da joluñdu al
Bul kepke oşol joldo akıl jügürt.
***
Degende ümüt üzdü jigit kızdan
Jürögü katuu toñdu kışkı muzdan.
Kıyalı torgo tüşkön tuygun sınduu
Unuttu erkin künün ayga sızgan.
Oşentip jigit turdu jer çaypalıp
Naştarı mahabattın tiyip uzdan.
***
Nurilla biylegensip asman jerdi
Ay çirkin ooru kıldı tigil şerdi.
Unutpay ar ubakta estep jür dep
Jigitke kauhar şakek suurup berdi.
Oşondo kaldar berip altın şakek,
Jönödü çaypagansıp tereñ köldü.
***
Jürögün uuga bölöp jigit ketti
Kızıl ört kaptagansıp jerdi-köktü.
Sezimi şıkıragan jılanbı — deyt,
Tiktese jel ırgagan jaşıl çöptü
Oşentip miñdin başın çarpay berbey
Süyüünün muñ kölünö bu da çöktü.
***
Han Sultan oşol kezde ooru bolup
Suu içip janı çıkpay jatat solup.
Moldolor «çiliyasın» okup jattı,
Eşender janazasın jüröt toorup.
Tabıptar üzülgön jok oñ tamırı
Ayıgıp ketet deşet adam bolup.
***
Oturat ırımçılar tölgö tartıp
Ömürü uzun deşip köñül aytıp.
Bakşılar jin çakırıp oynop kiret
Sultandı sabap ötüp, tarsıldatıp.
Bular da tınıp kalat — ayıktı deyt
Jogottuk ileşkenin bütün çanıp.
***
Oturat kırk uvazir baarı mında
Hanışa kalpalarga sıyınuuda.
Ketişpeyt aylançıktap kotoloşup
Koş jüzdüü koşomatçı biyleri da.
Han Sultan an sayın oorloşup
Jan berdi bul düynödön boldu ada.
***
Oşondo kuular ıylap, öksöp talıp,
Mürzögö han Sultandı koydu aparıp.
Orduna han boluuga balası jok
Deşti da uvazirler keldi naalıp.
Keñeşip eşen, kalpa, uvazirler
Nurilla kızı dedi hanga ılayık.
***
Nurilla çakırılıp kelip turdu
Söz surap eşenderdin köönün burdu.
Handıkka başka adamdı men körsötsöm
Bolobu şariyatka uşul tuura?
Eşender joop berdi bolot deşip,
Öz kızı körsötkön soñ bolboyt buruu.
***
Bul sözdü eşitişip kee bir kuular
Ar biri han bolçuday sezet bular.
Jagınsam meni sunuş kılar beken
Degensip ölgön hanga ıylagan bar.
Nurilla «Küygönçoktu» sunuş kıldı
Oşondo ıy basıldı bolboy çuular.
***
Bul sözdü aytkan ele atam Sultan
Mert bolsom «Küygönçoktu» kılgıla han.
Kızım sen özüñ sunuş kıl deçüle,
Bolgon soñ tutungan uul küyöö balam.
Kor tutpay handın sözün urmattuular
Orduna Küygönçoktu tilep turam.
***
Deçü ele — alıs jerden azıp kelgen
Al maga bala boldu nasip menen.
Eli bar altı ayçılık alıs jerde
Jigitti atam süyüp meni bergen.
An üçün bul sözümdü kabıl alıp
Handıkka kötörgülö al bir beren.
***
Degende bir karıya söz çıgarıp
Küygönçok — çınında deyt hanga ılayık.
Koşuldu uşul çaldın sunuşuna
Çoguluş bir dobuştan tura kalıp.
Oşentip Küygönçoktu han kötörüp
Oturdu baa berişip jüzü jarık.
***
Asıldın bark kadırın asıl bilet
Ayaşpayt kerek bolso başın beret.
Bir asıl oor küngö uçurasa
Miñ asıl bir boorlordoy jaşın tögöt.
Asıldın iştegenin iştey albay,
Dödöylör kudurañdap sırtta külöt
***
Çogulgan el bergen soñ ıraazılık
Tınçıdı Nurilla da köönü tınıp.
Köp kütpöy tez ötkördü taajı, taktı
Jañı han urmatına el toy kılıp.
Kalkınan biri kalbay ayal erkek,
Kelişti bala-çaka büt jıyılıp.
***
Küygönçok altın takta taajı kiyip,
Közünön şam çıraktay nuru küyüp.
Kalk üçün dayar ırıs bakıt boldu
Ayrıkça alsızdarga suuday iyip.
Karıptar kazınadan alıp jattı,
Kaalagan buyumdarın özü bilip.
***
Turgan soñ handan kündöy nur sebelep
Kelip, kız jasanışat tagıp bermet.
Janında hanışası Nurillahan
Balbıldap tolup turgan ayça kelet.
Janaşa eki çolpon bir çıkkanday
Kubantat eldin sözün suluu kelbet.
***
Nurayım Bolotbektin koş sürötün
Küygönçok çoñoytturup büt kelbetin.
Astırdı toguz joldun toomdoruna
Boyuna çoñ joldordun birden egip.
Bolotbek kokus mında kelip kalsa
Taanısa burular dep ümüt menen.
***
Küygönçok handık kılıp jata bersin
Nurilla sırdı bekem kata bersin.
Kaldarbek Nurilladan ümüt üzüp,
Süyüünün uu sazına bata bersin.
Kabarın bileliçi jer jüzünön
Adaşıp ketken şorduu Bolotbekten.
***
Tünörüñkü kalıñ tokoy arası
Solup bütkön jazgı güldün baarısı.
Kuuduratıp parkin şamal uçurat
Sargayıñkı jatat meken talaası.
Ayuu, suur kirip ketken çenge,
Tuulup öskön mekeni go jer astı.
***
Nurayım dep Bolot jüröt küyünüp
Tokoy, çerde arış kerip tüyülüp,
Arkasınan andan kalbay kuytu kız
Öjörlönüp bu da tınbay jügürüp.
Çıgarıptır kız, butunun çünçüsün
Aysız tündö bir jıgaçka ilinip.
***
Al añgıça çöö aldınan jolugup,
Al kuytunun kanı kalgan sorulup.
Bir ookumda Bolot artın karasa
Körünbödü eerçigen kız jolugup.
Kayra çurkap al Umsundu tabalbay
Muñduu Bolot kala jazdı zorugup.
***
Akır taptı bardı anın janına
Eki jaştı oşol salgan jalınga.
Söögü jatat badalduu tor jılgada
Arstan çaynap öltürgön beym çagımda.
Etin buzbay sorup ketken turbaybı
Çöö jolugup kaltırbastan kanın da.
***
Anın söögün jarga Bolot jaşırıp
Nurayımdı tez tabuuga aşıgıp.
Azap menen kündör öttü kaygıluu
Jaş jürögün jarat çırmap aşınıp.
Çöö jolugup Umsungandı sorgonsup
Süygön jarım kaldıñ beken jaşınıp.
***
Dep Bolotbek utur tokoy aralap,
Köp uçurda jarga-zoogo kamalat.
Nurayımım jırtkıçtarga jem bolup
Men bilalbay kaldımbı — deyt talaalap.
Tabalbadım bul tokoydon darekti,
Öttü ubakıt eki ay on kün çamaalap.
***
Iylay berip büt kabargan eki köz
Bolotbekke bardık kaygı bolgon kez.
Tünt tokoydo türkün japan ayban köp,
Birok çirkin sırdaşuuga bilbeyt söz.
Nurayımsız aşa keçip janınan
Tınsambı deyt jırtkıçtardan ölüp tez.
***
Er Tölögön, Parhat, Majnun kız üçün
Jusup, Targın, Boz jigit da kördüm.
Kanday erdi kor kılbadı mahabat
Şer Tariel, Aftandil da tattı uuñ.
Tün da, nur da, uu da, bal da mahabat
Köz açkıça ötkönsüyt go köp kılım.
***
Oy sur zaman rahatıñ kurusun
Büt tügöndü Nurayımsız ırısım.
Süygönümdü jegen bolso jırtkıçtar
Meni da jep tındırsaken jumuşum.
Dep Bolotbek tutalanıp çıdabay
Alga karay şiltegensiyt öz butun.
***
Elestelip utur kelet Nurayım
Tünt tokoydo jolukkansıp jubayın.
Süylöşkönsüyt tokoy menen küñgüröp
Kayda menin bak-taalayım ugayın.
Tirüü bolso keziktirçi jetkirip
Jazdım bolso men da ölüp tınayın.
***
Arañ çıdayt asıl janın kıyalbay
Kan aralaş akkan jaşın tıyalbay.
Adamzattı sen jarattıñ kara jer
Nege ayırdıñ eki aşıktı o düynö ay.
Jalın bolup örttönüşüp ketet beym,
Mahabattın kaygısına çıdabay.
***
Aşa berip Bolotbektin armanı
Alı ketip kurup barat darmanı.
Ölböy turup janı küyüp tozokto
Mahabattın jalınına karmaldı.
Esi oogondoy sendirektep basalbayt,
Kanday korduk Umsungandın salganı.
***
Je jetkirbey tuulup öskön eline,
Je tuş kılbay otoo kurgan jerine.
Jol tabalbay tuman keçip jürgönsüyt
Köz tunarıp jakın kalıp ölüügö
Argasızdan arañ çıdayt jürögü
Bul düynödön Nurayımdı körüügö.
***
Je jolukpay bir adamzat kişige
Başın iyip mahabattın küçünö.
Tuş tarabı kıyamattan uçurap
Erksiz Bolot uuluu zaar içüügö.
Süyüü sırın tüz baalooçu kim eken?
Kaygı aralaş rahattuu işine.
***
Üç ay tolup tak tokson kün bolgondo
Kirgen okşoyt şek tabuuçu oñ jolgo.
Üç kün jürüp kelse tokoy çetine
Otoo kurgan jerine okşoyt boljoldo.
Kıstarıluu kagaz turat butakta
Baykas kılsa artta, alga, oñ-solgo.
***
Şaşıp jetip al kagazdı aldı emi
Közün bardap kagazdı okup kaldı emi.
Süyüntöbü, kaygırtabı kim bilet?
Süygön jürök alıp uçup degdedi.
Küsögönün elestetip közünö,
Şıldıñdaysıñ açuu sanaa pendeni.
***
Al kagazda jazıldı eken emine
Okup kulak salalıçı kebine.
Keterinde jazgan eken Nurayım
Jel arkıluu tie kör dep — teñime.
Erksiz kettim — deyt birinçi sözdörü
Nur çaçırap kündün çıkçu jerine.
***
Bir jarım ay izdep tokoy-badaldı,
Tappagan soñ je iziñdi karañdı.
Jer çaypalıp bolgon sınduu zilzala
Jarık düynö boldu maga karañgı.
Jaannamga kuykalanıp jürögüm.
Ot içinde taba albadım çaramdı.
***
Ölöyün dep kıyalbadım janımdı
Körömbü dep soo-salamat janıñdı.
Aylasızdan keçip ketip baratam
Aloolongon aylanamda jalındı.
Mahabattın rahatın buyurbay
Açuu zaman baylagan beym bagımdı.
***
Tirüü turup jürök boorum tilindi
Bir başıma million sanaa üyüldü.
O, jaratkan eç pendege salbasın.
Mahabat dep menin körgön künümdü.
Erkin oynop açalbadım gülümdü,
Muñduu zaman tozoktugu bilindi.
***
Uu içkendey jürögümdü tırmalap
Senin kaygıñ içimdi ezdi julmalap.
Etim, irip, söögüm barat şaldırap
Müñkür, nankür kürüzü menen urgulap.
Ölböy turup boldu maga kıyamat
Köz aldımda kıl köpürö surdanat.
***
Men kütömün özüñdü esen körgüçö
Jer jüzünön bir kabarıñ bilgiçe.
Tabalbasam zoodon taştaym boyumdu,
O, Bolotbek küyütüñdö jürgüçö.
Tögöröktü büt kıdıram seni izdep
Ört içine konup tünöp ölgüçö.
***
Kattagı söz Bolotbekti uuladı
Öksöp ıylap jer kuçaktap suladı.
Ün koşkonsup Bolotbektin muñuna,
Ala saldı taştın tunuk bulagı.
Başın çaykap, koy keyibe degensip
Kaygırgansıyt kök tiregen çınarı.
***
Tentek şamal araçalap jatkansıp
Ekilenip ötüp jattı şaşkansıp,
Sekin sılap beti, başın jımıldap
Bolotbekke ügüt kayrat aytkansıp.
Böödö küyüp ketpeçi dep tıbırap
Jürögünö muzdak kolun baskansıyt.
***
Taap izdep oygo, toogo barganday
Süygönünö jetip kabar salganday.
Bir ookumda esin jıydı Bolotbek
Salkın şamal janın saktap kalganday.
Tutalanat jaralangan jürögü
Bul küyütkö kılar arga tabalbay.
***
Toktonalbay kagazdı okup körgöndö
Nurayımdın bar ekenin bilgende.
Argasızdan ırgay tayak kolgo alıp,
Alıskı jol saparga jöö kirgende.
Bolotbekke iyinden jar köründö
Asman jerdin ortosunda keñ düynö.
***
Jetem deseñ aldıñdagı maksatka
Çıda bekem kayrattanıp azapka.
Köktön tüşüp özü kelbeyt tilegiñ
Kalboo kerek korduktardan jadap da.
Kutulbaysıñ başıñdagı kaygıdan,
Jata berseñ julunbastan tuzakta.
***
Deyt Bolotbek: — Aylanayın kök asman
Bizdin taalay alıs kayda adaşkan.
Adamzattın köpçülügü mendey kor
Azgılıgı handar, biyler çardaşkan.
Esen saktap süygönümdü körsötçü
Koşuluşsun eki jürök samaşkan.
***
Bet aldımdan izdep baram argasız
Je janımda joldoşum jok japjalgız.
Kayda barsam jürgön jerim karañgı
O, şum zaman jaştadıñ beym taalaysız.
Bagımdı açıp jetsem eken maksatka,
Kolgo tiyip kütkön tilek ar namıs.
***
Je şorduu baş ajal jetip ölbödüm,
Je sur zaman ırahat kün berbediñ.
Biz sıyaktuu maksatıma jetpegen
Muñduulardın köz jaşıbı ermegiñ.
Bir jırgalım bul düynödö Nurayım
Munu dagı akır ıraa körbödüñ.
***
Elge ermek ıy, muñ berdi Dobulbay,
Emine berdiñ men ıraazı bolçuday.
Taalayıma şor uçurayt aldımdan
Türü suuk ajıdaardın oozunday.
Oy sur zaman nege mınça jekteysiñ
Jırgal berbey alakandın ordunday.
***
Barsıñbı sen çın jaratkan kuduret,
Çın bar bolsoñ kulak salıp ukçu kep.
Handı, biydi kaalaşınça jırgatıp,
Alsızdardan bütpödüñ go alıp kek.
Jok okşoysuñ biz oylogon orduñda
Bolbos jerden sıyınamın teñir dep.
***
Keñ düynö kündö meni körösüñ
Men ötkörgön korduktardı bilesiñ.
Karıptarga senin booruñ açıybı,
Je katuubu oşonçoluk münözüñ.
Aytıp berçi kayda jüröt Nurayım
Şorduularga rayım kılgan bir özüñ.
***
Oy atır jel erkiñ menen ugasıñ
Asman jerdi kıdırasıñ sızasıñ.
Bul düynödö jalgız erke sıyaktuu
Kayda jaysañ jetet senin kulaçıñ.
Bilgeniñdi jaşırbaçı ugayın
Nurayımdan kanday kabar kılasıñ.
***
Jer sen bilseñ tak körsötçü joluñdu
Tuura baştap alçı menin kolumdu.
Je kaynatıp peşenede şorumdu,
Açtıñ beken Nurayımga booruñdu.
Süygön gülüm jer üstündö bolboso
E jan algıç sunçu maga koluñdu.
***
Aytkılaçı kimiñ kördüñ ugayın
Aman barbı meni süygön jubayım.
Aytkılaçı bul düynödö bar bolso,
Azaptardın bardıgına çıdayın.
Andan kalbay menda ötüp tınayın.
***
Berçi düynö bir keremet bileyin
Tirüü bolso kabak açıp külöyün.
Jolumdu açıp süygönümö koşo kör,
Tartkan şordun ırahatın köröyün.
Azap körüp süygönümö jetpesem,
Kara jer sen eç koynuñdu kireyin.
***
Dep kana jaş Bolotbek kaygılanıp,
Jüröktön kan aralaş iriñ agıp,
Nurayım özüñ üçün çıdayın dep
Çıkpagan janı dende arañ kalıp.
Tıtılgan sarı çepkenin jer jogotup,
Kılçıldap ak köynökçön turdu naalıp.
***
Işkırıp ızırınat suuk ayaz
Erbeygen badaldar bar köp emes az.
Jıltıldap kardın üstü kümüş kıroo,
Ali uzak, jakın emes degensiyt jaz.
Udurgup boroşolor betten urup,
Tiyişip Bolotbekke kılgansıyt naz.
***
Uşunday kışı katuu açık talaa,
Jatkansıyt aylanasın çırmap balaa.
Jansaktap jürgön mında janıbar az,
Koyön bar bükçüñdögön anda-sanda.
Bolotbek urup alsa ajalduusun
Ünömdöyt bir koyöndu jarım ayga.
***
Jazuuga jeri da jok ılımtaluu
Suu jokton arık jılga, bolboyt añı,
Un sepken suparaday mel-mel etet,
Kışkısın karap tursañ bul talaanı.
Körünöt soroktoşup arıs çıçkan
Tikteseñ alıs-alıs aylananı.
***
Surdanat körüngöndü op tartçuday,
Kelgendi ketirbesten jep jatçuday.
Izıldap kardı türüp alıp jönöyt,
Boroonu bardık jerdi sel alçuday.
Bolotbek uşul jerden basıp öttü
Süygönün tabuu üçün takat kılbay.
***
Kiygeni kiyikterdin kam terisi
Köktölgön arsak-tersek büt tigişi.
İçinde jalañ köynök ıştanı bar
Alar da büt eskirip ketken küçü.
Jindi dep tabar eleñ anda körsöñ
Zamandın kimge jaksın uşul işi.
***
Kün jılıp karlar eriy, jazga aylandı
Köbürdü agıp suular saylardagı.
Öpkögö ötkön suugu esten ketpey,
Bolotbek elestetet kışkı aylardı.
Uşunday jol azabın aktaar beken
Taap alıp izdegeni Nurayımdı.
***
Kaltırıp askarluu too biyik beldi
Een jer, erme çöldö körböy eldi.
Işkısı Nurayımdın jalındatıp,
Bel baylap kışkı çöldün suugun jeñdi.
Temteñdep arañ basıp, öñdön asıp,
Joldon bir nez jigitke duuşar keldi.
***
Al jigit öñdön azgan azaptanıp,
Jürögü kalgan sınduu jaraat çalıp.
O, kurdaş kaydan tentip jürösüñ dep,
Bolotbek suroo berdi jakın barıp.
Al jigit Boltbekti sezgen da jok,
Kabagın kalıbınça jerge salıp.
***
Düynösün ırahatın taştagansıp,
Jaşoonun bötön jolun baştagansıp.
Telmirip aylanasın tiktep koyöt
Koygonsup tülkü boyun taşka jançıp.
Unçukpayt adamzattı bilbegendey,
Öskönsüp taştan tuulup, taşka jatıp.
***
Bolotbek dagı buga suroo berdi
E, jigit akılıñdı kimder jeñdi.
Ekööbüz jer kılıppız erme çöldü
Süylöçü kimder seni elden böldü.
Oşondo tigi jigit esin jıyıp,
Bolotko uçuraşıp kolun berdi.
***
— «O, kurdaş baykabapmın kelgeniñdi
Ukpadım maga suroo bergeniñdi.
Kanteyin taalayım jok jaralıpmın
Seze albaym, adam emes asman jerdi.
Dedi da baştan ötkön okuyasın.
Çuurtup Bolotbekke ayta berdi».
***
Bar ele menin dagı öskön elim
Atam bay, baybiçele menin enem.
O, çirkin atam aç köz, düynö poroz,
Başkaça münözü bar bölök elden,
Bir tuugan erkek je kız tuulbaptır
Bolupmun jalgız tuuma, jalgız beren.
***
An üçün güldön alıp gülgö bölöp,
Bagıptır atam, enem meni öntölöp.
Je maga oşol kezde ajal kelip
Emnege albadıken suuk ölöt.
Düynönü bilbey ölsöm bala çakta
Kaygısız jatpayt belem jerde senek.
***
Oşentip men çoñoydum boldum muñduu
Boz baldar üylönüştü özüm kurduu.
Bir künü oşol atam Orunbayga,
Enem bir sunuş menen kelip turdu.
O, körsö meni dagı üylöntüünü
Oylonup jürgön eken enem şorduu.
***
Atımdı Bekçege dep koygon eken
Ömürü bolsoken dep mıktay bekem.
Akırı atam maga emne kıldı
Mına azır al joruktu aytıp ötöm.
Aç közdön adam bolup tuulganda
Taalaysız bolgon eken uşul çekem.
***
Oşol künü hanga hanışa keñeşip
Bekçege da kaldı dedi boy jetip.
Bul uuluñdu üylöndürsöñ bolboybu,
Dedi enem ala karap sır çeçip.
Kaş-kabagın çıtıp koydu Orunbay
Ayal alsa bagalabı al jetim.
***
Al uşintip jerge üñülüp karadı,
Kıyalında alda emneni sanadı.
Bir ookumda açılgansıp kabagı,
Bir kız taptı dedi uşul jaraybı.
Ötkön jılda ölgön Alım dookerdin
Jalgız kızı atı Bakbur taalayluu.
***
Dep Orunbay enem jakka buruldu,
Bul durus kız, aytçı dedi çınıñdı.
Munu koy, dep aytkanıma könbösöñ
Uuluñ üçün çaça albaymın pulumdu.
Ansız dele bakşılarga aldanıp
Berip koydum kempir senin künüñdü.
***
Orunbaydan ugulganda uşul kep,
Enem baykuş aga ayttı mınday dep,
Alım biydin kızı Bakbur kurusun
El kep kılat közü kıyşık, dödöy dep.
Balık ooz, orok tumşuk, tüydök çaç,
Al bükür kız jalgızıña bolboyt ep.
***
Jap oozuñdu dep Orunbay bakırdı
Anı çanıp tabalbaysıñ asıldı.
Örüştö mal, kazınada mülkü bar,
Jakır bolso, ne kılasıñ akıldı.
Atam berbeyt öz bilgenin biröögö
Jakın kel dep meni özünö çakırdı.
***
Al süylödü kılgan sınduu ırayım,
Üylön balam men jebeyin ubayım.
Jok debesten kızın algın Alımdın,
Jaştık kılıp tiktebegin çırayın.
Kalıñ jebeyt, toy da debeyt çıgımsız
Öz döölötün ala kelet bu zaybıñ.
***
Uşul kızdın enesinin malı köp,
Kazınada altın, kümüş zarı köp.
Örgö tigip, ençi bölüp, sep jıyıp,
Kul jumşaşıp ayal alış bolot ep.
Taalaysızdın çırayına kızıkpa,
Çıraysızdar malduu bolso körbö jek.
***
Uşunday dep akıl ayttı al maga,
Oşondo aldı jürögümdü bul jara.
Emnegedir enem közün şişitip,
Miñ altındı salıp koydu janıma.
Enem ayttı kulagıma şıbırap,
Süygönüñdü al, mal mülkünö karaba.
***
Jolgo çıktım, kıldım özüm çeçimdi,
Karabadım kaadası jok esildi.
Birden birge, elden elge aralap
Kız jaktırçu jigit kıldım özümdü.
Kalıñ elden aralap kız tabalbay
Men bakıtsız şorduu başım ökündü.
***
Bir kün kayra kele jatsam kaygırıp
Kaarın oylop Orunbaydan aybıgıp.
Toguz joldun toomundagı kepede,
Nur jarkırayt kelatkansıp ay çıgıp.
Şaşa jürüp men da keldim jakındap,
Attın başın kepe jakka tez burup.
***
Uçuradı eşiginen karı çal,
Köptü körgön, köptü bilgen ak sakal.
Tura kaldı kempirine tigilip,
Tur erte dep bul balanın atın al.
Kepesinen için karap üñülüp,
Balam tışka meyman keldi orun sal.
***
Men da tüştüm at alınıp tez ele,
Köñül burdum kim bar sırduu kepede.
Al suraşıp ezelki bir taanıştay,
Söz süylöşüp oturduk bir neçege.
Çaldın kızı aydan ayrıp algısız
Birok çirkin eç kiyimi jok denede.
***
Al olturgan kızdın atı Aksedep,
Kulun sınduu kelişimdüü büt kelbet.
Sır bilgizbey oturgansıyt jaydarı
Tamagına jaraşçuday ak bermet.
Bilgizgensiyt muñayıñkı kabagı
Oturganın jokçuluktu körüp jek.
***
Çal ot jaktı, kempir kıldı kalama,
Kaynap jattı çayı kara kumganda.
Nandı salıp çuñkur kara tabakka,
Koydu kempir dastorkonun jaydı da.
Oşol kezde turup kelip ordunan
Çaydı kuyup sunup kaldı kız maga.
***
Men oşondo kızga özümdü arnadım
Anın kolun çayga koşo karmadım.
Uyalgandan ot çagıldı közünön
Sezbegensip mahabattın salmagın.
Birok Sedep sırdı açık bilbedi
Al çoñoygon arasında muñ-zardın.
***
Adamzattan tereñ ele akılı
Nur sebelep eki közdün jarkını.
Uurtap jutkan çay içinen körünüp,
Ak buluttay tunuk ele alkımı.
Uşul körkü toktotkonsup imerip,
Kamış üydö meni erksiz kaltırdı.
***
Dedim çalga: — «Sözgö kulak salıñız
Bizge dayın boldu sizdin alıñız.
Jolum alıs bügün mında kalamın
Bul altındı jan kaltaga salıñız.
Özüñ bilip ookat alıp bazardan,
Bir sıyrasın kızıñızga tabıñız».
***
Oşol çaldın atı bolçu Şükürbay
Üyrönüşkön al kepege kışı-jay.
Karıganda körgön kızı Aksedep,
Çırayına teñelalbayt appak ay.
Birok kızı ömürünçö jılañaç
İyni bütün köynök kiyip jırgabay.
***
Al añgıça çal da keldi bazardan
Algan eken türdüü ookat, şirin nan.
Taap alıp hanışa kiybes asıldan
Bölök tüyüp Aksedepke arnagan.
Çalduu, kempir kubanıçtuu Sedep da
Ömüründö mınday bazar kılbagan.
***
Ayday suluu kiyingende buralıp
İygi şayı asıl boygo kınalıp.
Tañdın jalgız çolponunday köründü
Aynek beti aloolonup nurlanıp.
Ergip uçat çögöt bolgon köñülü
Bak taalayga oturgan soñ çırmalıp.
***
Keselerge kelgen şarap kuyulup
Maga turdu Aksedepten sunulup.
Adam körkü, ak çüpürök — degensip
Ayday suluu perizattay kubulup.
Könö-könö kız da sözgö koşuldu
Nazik dooşu kıl kıyaktay ugulup.
***
Tañ jarkırap ata keldi köñüldüü
Bul kepege kündün nuru tögüldü.
Keçee jürçü too kiyiktey jılañaç,
Aksedep kız bügün kaydan kiyindi?
Ay aalamga uşunday dep jar salıp
Kündün nuru kubanganday tuyuldu.
***
Ata dedim jetet kılgan sıyıñız,
Kulak salıñ sizge aytar sırıbız.
Ömür balı, üydün gülü kılayın
Aksedepti ata maga kıyıñız.
Dedim dagı miñ altındı büt berdim,
Aldıñızga uşul tartuu pulubuz.
***
Jok debedi Şükürbay çal kup dedi
Ayday suluu al kızınan bak kördü.
Çalduu kempir bul bakıtka süyünüp,
Biz tattuu dep maga karap ant berdi.
Söz ayaktap ubada bütüp kız menen
Attı tokup çal öntölöp apkeldi.
***
Oylodum atam könör kızdı körüp
Adamdın gülü eken dep köñül bölüp.
Men munun jalgız erke uulu bolsom,
Sındırbas köñülümdü menden jerip.
Bul oyum taş-talkanı çıgıp ketti,
O, kurdaş kalalbadım oşondo ölüp.
***
Atama barıp ayttım kız sıpatın
Çınında bul kız: — dedim çılgıy altın.
Könsöñüz men uşuga üylönömün
Kadırın bul kız bilet adamzattın.
Ketirer sıpatımdı külgö tepsep,
Alımdın Bakbur kızı bilbey barkım.
***
Üylönüp sıpatsızga bayıbaymın,
Bakburdun abiyiri jok elge dayın.
Düynönün içi biröö, sırı birlek
Süyüüdö bir kana sır, nurduu jalın.
Süyüünün otu tüştü jürögümö
Körünüp bul kız menin bak taalayım.
***
Degende atam maga kıygaç karap,
Köröyün özüm barıp dedi jarayt.
Attanıp jolgo tüşüp keletabız,
İşenem, atam körsö Sedep jarap.
Baa koyup: — Kızdardın bul çolponu dep,
Atam da kubanar dep kelem sanap.
***
Arkasın jañsay kurgan biyik jarga
Kamış üy, tar kepege burularda.
Atamdın töbö çaçı tike turdu,
Kepenin türün körüp, tappay arga.
Añgıça Aksedep da çıga keldi,
Okşoşup ak mañdayı tolgon ayga.
***
Atamdın oroyu suuk sözü çapçañ
Oşondo maga tiktep közü çakçañ.
Bak emes çöntögüñö bir nan turbas,
Kepesin körüp turup kızın alsañ.
Menin da büt arbagım kaçıp keter,
Burulup bul kepege jakın barsam.
***
Dedi da atam kayra jönöp kaldı,
Köründü jelmoguzday buga jardı.
O, çirkin ızalandım jerge sıybay,
Bir jagı tolgonduktan içke kaygı.
Añgıça atam körüp jüzün burdu,
Jılgada otun tergen Şükürbaydı.
***
Şaşılıp men atımdan tüşö kalıp,
Atamdın mañdayına basıp barıp,
Sizge, men ayıptuumun keçir dedim,
Çögölöp öz moynuma boto salıp.
Alıp ber jalgızıñdın süygön kızın,
Men bolsom senin jalgız uuluñ anık.
***
Tabılar mal dünüyö esen bolsom
Kaaladım Aksedepke başım koşom.
Jok deseñ Bakburdu alıp kor bolguça,
Tınç ölüp jatuu üçün ajal tozom.
Jürögüm uşul kız da özümdö emes,
An üçün uuluñuzda iş bolboyt oñ.
***
Atake mal jetişet ömür bolso
Mal barbayt ölüp ketseñ görgö koşo.
Kepeni, çaldı albaym kızdı alam
Jaş ömür rahattuu ötüş oljo.
Uşintip jaşım tögüp jaldıradım
Ketirbey men atamdın jolun tozo.
***
Oşondo atam maga tiktep üñüp,
Oy uulum arıñ jok deyt munu süyüp.
Körünböy kızıñ menen jogolgun dep
Kat bezer alıp berdi turpak tüyüp.
Kuuragan kak baş çalmın balam jok dep
Tolgonup kete berdi alga jürüp.
***
Men buga kanter arga tabalbadım
Artınan ekinçi söz salalbadım.
Aalamdı kara tuman kaptagansıp,
Turpagın maga bergen alalbadım.
Atamdın bul açuusun jazuu üçün
Bakburga köñül burup baralbadım.
***
Muñayıp Aksedepti kaldım tiktep,
Oylodu al emineni boljop dittep.
Uragansıp uu üşkünü jürögümö.
Jalınsız küyüp turdum içimdi örttöp.
Aksedep maga jakın basıp kelip,
Süylödü kulak ukkus bir ukmuş kep.
***
Al ayttı, kıynalbagın güldöy jigit
Meni sen alalbaysıñ özüñ bilip.
Alımdın kızın koşup malın alıp,
Üylönüp ömür körgün dooron sürüp.
Degende bul söz meni tıbırattı,
Jürökkö seep turgan uuday tiyip.
***
Jok... aytkandarıñ bolot kata,
Balasın tildeyt, urat könöt ata.
Özüñsüz ömür muñduu ötmök emes,
Jarooker jan keyitip bolbo kapa.
Düynödö taalayım bar özüñdü alsam
Baktım jok, ırısım jok senden başka.
***
Dedim da kızdın karmap nazik kolun,
Oymoktoy oozuna tiydi oozum.
Entigip bir nerseni kütkön öñdüü
Akırın tıñşap kaldım anın dooşun.
Kız ayttı kırk jıl azap körsöm dagı
Kaardap köçürsö da tozok toosun.
***
Ayrılbaym aytkan sözüñ ıras bolso,
Jaksa da jannamga meni koşo.
Kelse da uu kılıçın ajal karmap.
Sen üçün janım berem aldın tozo.
Albasañ bul düynödön ıylap ötöm,
Ölördö elesiñe kolum sozo.
***
Oşentip şert kılışıp meni atkardı
Jönödüm jal-jal karap Sedep kaldı.
Atamdın art jagınan üygö kelsem,
Al maga kaardanıp kurdu dardı.
Baylıktın kasietin jogottuñ dep,
Künöölöyt alam dediñ kızdı jardı.
***
Jeldetter meni kaldı tegerektep,
Koyçuday etim tıtıp söögüm örttöp
Çıñırıp şorduu enem ıylap kelip,
Tırmagın Orunbayga saldı bettep.
Açuusu kelse atam takır janbayt,
Şorduu enem sulap jattı, jerdi bettep.
***
Kılıçın aarçıp aldı kök şiberge
Tıbırap başsız enem jattı jerde.
Ayıpsız şırkıratıp kızıl kanın
Topurak torko boldu asil denge.
Atıma kamçı basıp kaçıp çıktım,
Betteşse ölüm berip jeldetterge.
***
Artımdan kubalaşıp kelgen jandı
Çımçıktay başın üzdüm kaldı armanduu.
An üçün sürö kuubay çeçinişti
Baarına bererim çın men ajaldı.
Atamdı jeksen kılıp koyör elem,
O, çirkin balakenmin kol barbadı.
***
Oşentip kayra kelsem Aksedepke
Sedepsiz een kalgan kamış kepe.
Enesi oturuptur muñ kuçaktap,
Kirinip köz jaşına özü jeke.
Sedepti aldaganday jürgünçülör
Oljolop tartıp alıp ketken tekke.
***
Kaygıluu kayın enemdin sözün ugup,
Boy taştap ölgüm keldi suuga çümüp.
An üçün aga beret toktoboston
Argasız arman menen jaşım tunuk.
Aldımda şer tursa da köralbaymın
Aynektey közdün çelin baskan bulut.
***
Şertteşken Sedep üçün elden tentip,
Jetpedim art jagınan kuuy berip.
Kep bolso ak örüktün danegindey,
Kalgandır jürögümdün baarı erip.
Akırı elsiz çöldö kala berdim,
Kurt çagıp aldımdagı atım ölüp.
***
Çirkin ay kimder alıp ketti kayda,
Şorduu kız duuşar boldu kanday janga.
Tüñülböym jer betinen jolugar deym
Uçurup ketpegendir köktögü ayga.
Ugarlık sözüñ barbı eşiteyin,
O, dosum baratasıñ özüñ kayda.
***
Kaygıluu sırın ugup Bekçegenin
Bolotbek büt unuttu estegenin.
Köksögön Nurayım da elestelbey
Esinen büt çıgardı turgan jerin.
Karmaşıp jaştar tartkan korduk menen
Jürgönsüyt kan maydanda alıp kegin.
***
Katardap han, uvazir, biyler jardap,
Turgansıyt da biröönü otko karmap,
Bolotbek al şorduunu kutkaram dep,
Kılıçın baratkansıyt utur kandap.
Da bir han Nurayımdı tutkun kılıp,
Koygonsuyt köndüralbay orgo kamap.
***
Kadamı beldi taştap belge jetet,
Biylerdi almaz menen urup ötöt.
Bir kezde Nurayımdı ordon tabat
Janında bir jatkansıyt tigi
Aksedep. Bolotto, oydun küçtüü tolkununa
Tikteşip muñayışat jer menen kök.
***
Bir kezde Bekçegeni Bolot karap,
Kayda deyt Sedepti alıp ketken tarap.
O, dostum jetip kızdı kutkaralı,
Kalbasın jaş jürögü küyüp kanap.
Oşentip kol karmaşıp jigit menen
Jönösö — jeter bele ataganat.
***
Çirkin ay ajıragan çege esten
Bil albayt kay tarapka Sedep ketken.
Bet alsa suudan, çöldön aska jardan,
Ötüüdön başın burbayt, kızıl örttön.
Açkalık jalañ açtık esten çıgıp,
Sedepti tapkısı bar aydan, köktön.
***
Adaşkan üşün jıyıp eske kelbey
Bolottun suroosuna joop berbey.
Ordunan tura çurkap jönöp kaldı.
Elirip tıbıragan kuyun jeldey.
Ozondop kee bir kezde küñgürönüp
Aksedep-Aksedep deyt eles körböy.
***
Şirelgen çöl tikeni tamanına
Bütkönsüyt bulak közdün çanagına.
Bolotbek jalgız taştap ketalbadı
Booru açıp, içi ezilip abalına.
Artınan kalbay jürüp oydon toogo.
Tappadı süylöşüügö takır daba.
***
Seze albay Çege jüröt kündü-tündü
Örtünö-ört koşulup Bolot küydü.
Kaygıluu kara tuman jerdi kaptap,
Sezbedi köz ziresi tunuk kündü.
Adaşıp aldındagı Bekçegeden
Kuçaktap Bolot jattı bir dümürdü.
***
Bir kezde esin jıydı közün açıp,
Karasa kün tüş bolgon asman açık.
Tokoydon kiyik kuugan jer musalduu,
Bet aldı arış keret ıldam şaşıp.
Elesteyt Çege dosu köz aldına,
Jürgönsüp adamzattan bezip kaçıp.
***
Dostusun tabuu üçün kün çıgıştan,
Kayrattuu kadam şilteyt Bolot sırttan.
Berseçi çeber düynö kanat jasap,
Karıptı kötörültüp, kökkö uçkan.
Çegenin körgön künü biylik kılıp
Köksögön Nurayımı esten çıkkan.
***
Jakkan ot jalın örtkö aylangansıyt,
Jaş janı ortosuna baylangansıp.
Jaldırap keede sızga jata ketet,
Jaraluu jürögünö çımdı basıp,
Aalamdın büt kaygısın jalgız özü
Tügönbös ençi kılıp karmagansıp.
***
Jügüröt keede tınbay alga karay
Tünörgön karañgıda jol beret ay.
Boor oorup zoo jol açat jata kalıp,
Toktotup kirgen suusun ötköröt say.
Talaanın japan öskön aybandarı
Tañırkap art jagınan eerçişet jay.
***
Bolotko ermek bolup kükük ünü
Düynönü büt unutup jüröt tirüü.
Erme çöl, een talaa muñayışat
Bulardın ne bolot dep körgön künü.
Kabıgın aarçıp koygon kuu jıgaçtay,
Kan kaçıp adamçılık ketken sürü.
***
Taş tilse tamanınan kan sıgılbayt,
Jıgılsa tizesinen et sıyrılbayt.
Şiridey arık teri söökkö katıp,
Iylasa közdön nımşıp jaş kuyulbayt.
Dem alsa jürögünön jalın orguyt,
Uktasa kirpikteri eç jumulbayt.
***
Bir kılım murun ölgön arbak sınduu
Köödöndö janı jüröt çıkpay sırduu.
Sobolup kee çanakka kirip ketken
Oygonsup kak jıgaçka salıp burçu.
Kuduret jalgız buga bergen belem.
Kaltırbay asman jerge jıynap muñdu.
***
Ugulat alsız dobuş kezek-kezek
Jürögü Nurayımın arañ sezet.
Kuyunga kamgak sınduu uçar ele,
Salmaktuu azır mından kurgak tezek.
Erbeñdep een jerde kele jatsa
Körgön jan alda emine dep kaçat bezet.
***
Bir künü çiy dümürgö özün orop,
Bekinip koyön jatat korkok nonok.
Şoru bar çukul çıgıp munu körüp
Oşondo ookat jeşti estep koyöt.
Koyöndu karmap ookat kılayın dep
Karmadı südürülüp ketti Bolot.
***
Japayı erkin koyön koş ayaktap
Bolottu kökürökkö tepti baptap.
Oşondo çalkasınan kulap tüştü,
Kutulup koyön ketti kudup taskak.
Köñülü karañgılap kayra es alıp,
Akırın Bolot ketti özün çaktap.
***
Oşentip ketip barat Bekçege jok,
Uu jutup jürgön sınduu aralap çok.
Çöl saktap asıl dene kalar beken,
Büt öçüp jalındabay jüröktön ot.
Tınımsız ilkip alga umtulgansıyt,
Çalıştap öz buttarı özün torop.
***
Kıynalıp bet aldına barat ketip,
Aralap toodon ötüp, suudan keçip.
Termelip alsız kurgur kele jatır,
Ümüttün üzülbögön jibin eerçip,
Turgansıp Nurayımı mında kütüp,
Sendelip bir şaarga keldi jetip.
***
Karasa şaar kım kuut ıygı-tıygı,
Kıynalış azap kaptap kelgen sınduu.
Çañdatıp çapkandar köp köçölördö
Basçuday araçalap bolgon çırdı.
Sendelip Bolotbek da kele berdi,
Tüşünböy bul şaarda bolgon sırdı.
***
Añgıça at oynotup arkı betten,
Bir jigit şaşkan sınduu buga jetken.
Barbı deyt ey musapır moldoluguñ
Dep surayt şaşkan jigit Bolotbekten.
Balası er Ömördün kesel bolup,
An üçün bizge katuu bülük tüşkön.
***
Jalbarat: — Tündö kelgen kız kana deyt,
Al kızdı süydüm alıp bergile deyt.
Koluna bir şakekti karmap alıp,
Öpkülöp tutalanıp ıylay beret.
Oorusu bargan sayın oor tartıp,
Kıynalıp er Ömördön ketti kuduret.
***
Jüröbüz moldo tappay oşonduktan,
Şer ele kayran jigit azıp çıkkan.
Jıyna dep moldolordu buyruk berip,
Argasız öksöp ıylayt Ömör sırttan.
Ansızda muñayışat el kaygırıp
Kayran er jigit ele elge jakkan.
***
Bolotbek bekem kısıp ot jürögün
Tolkunduu elestedi süyüü örnögün.
Keseldin öz oozunan sırdı uguuga,
«Okuym» dep keldi birge jigit menen.
Musaapır moldoken dep Bolot şerdi
Al kesel jatkan üygö alıp kirgen.
***
Baykasa öñdön azgan sanaa ooru,
Tırmalayt açışkansıp içi booru.
Şakekti jürögünö bekem kısıp,
Dirtildep toktonalbayt eki kolu,
Bir turup öböt, süyöt al şakekti,
Tınımsız utur jutat, muzdak suunu.
***
Körgön soñ bul jigittin alı jayın,
Süyüügö küygöndügü boldu dayın.
Jaraluu jürögünö çok tiygendey,
Bolotbek surayt nege kuykalandıñ?
Koluñda şakegiñde kanday sır bar
Bul nege ketirüü senin alıñ.
***
Mümkün men kutkararmın sırıñ aytsañ,
Mahabat maga dostu, maga duşman.
Jaraluu jürögümdü uulabastan
Tezireek sırıñdı aytçı küygön sırttan.
Kay jaktan, kimden aldıñ kauhar şakek,
Men da bir küygön arça mahabattan.
***
Çirkin ay süyüü kimdi uulabadı
Kimderdin jürögünö uu salbadı.
Men da bir mahabattın tutkunumun,
O, dostum ırbattıñ go bez jaramdı.
İçime, jürögümö jalın tolgon,
Mahabat örttönbögön beym bul aalamdı.
***
Oşondo kesel jigit esin jıydı
Süylödü tutalanıp bolgon sırdı.
Bolotbek aytkan sırdı kulak salıp,
Jigitten çıkkan sırdı ugup turdu.
Birde ıylap, birde muñduu aytıp jattı
Al jigit kauhar şakek bergen nurdu.
***
Al aytat: — «Men Ömördün balasımın,
Boy tartıp jigit bolup kalgansıdım.
Karaldım süygönüñö üylöngün dep
Jiberdi tandagın! — dep eldin kızın.
O, çirkin oydoguday kız tabalbay,
Jürögüm muzday toñdu aytsam çının.
***
Joluktum dalay çolpon, dalay ürgö,
Ansayın ötö berdim güldön gülgö.
Aradan ala salıp aylar öttü,
Alga üröp bara berdim, birden-birge.
Kaysıl el, kaysıl jerde kaldı bilbeym,
Aytayın jolukkandı uşul küngö.
***
Kün beşim ötüp barsam çoñ köçödö
Şaar turat jasalgaluu kızıl gülgö.
Ooluga oñ jagıma başım burup,
Joluktum adamzattan çıkkan ürgö.
Bul menin özüm emes tüşüm dedim,
Surasañ çının aytar şamal kübö.
***
Oylosom tüşüm emes öñüm eken,
Jaltıldap gül aralap jüröt erkem.
Turmuşka çoñ ıraazı bolup men da.
Azgırıp uşul kızga alıp kelgen.
O, çirkin bul tilegim taşka tiyip,
Jürögüm jaralandı oşol jerden.
***
Antkeni kız men jakka tük karabay,
Kaldım go dedim kızga men jarabay.
Akırı añdıp jürüp jolukturdum,
Kız turdu bul düynödön jadaganday.
Jürögüm jarılçuday tuylap turdu,
Al kızdı mahabatçıl sır tabalbay.
***
Ortodo süyüüçülük sözdör oynop,
Bir sözdü ekinçisi turdu torgop.
Akırı tüyündüü sır çeçilbesten
Jürökkö iyne sınduu kaldı ornop.
Al aytat bir eneden, bir atadan,
Tuuşkan jalgız ejem jatat şordop.
***
Al ejem koşulbasa süygönünö,
Açılbayt köñül kündün külgönünö.
Ansız men kız jolumdan adaşalbaym,
Bapestep oroso da düynö gülgö.
Ejekem mahabattın tozogunda
Men kana suu sebemin jürögünö.
***
Mensiz al küyüp öçüp bolot kemür,
Kadalat jürögünö ısık temir.
Ejemdin erkinde men körör künüm,
Janımdı aga koşup koygon teñir.
Ajırap men baktıluu bolalbaymın,
Tübölük birigişken eki köñül.
***
Sen menden taalay surap ümüt kütpöy,
Kete ber çındıktı aytsam appak süttöy.
Kezikse mahabatka küygön pende
İzattap bizge jönöt andan ürkpöy.
Süyüünün beyiş, tozok, uusu, balı
Biz jakta küyüp turat nuru öçpöy.
***
Dep suluu jañılbadı bir sözünön
Ejemsiz tak ötöm dep bul düynödön.
Esiñe bizdi unutpay ala jür dep,
Kolunan bul kauharın maga bergen.
O, çirkin ejesinen nege ayrılbayt
Oylonom kızdın içki sırın bilbeym.
***
Kütpögön jerden kaygı taap alıp
Öçpögön kızıl otto jatam janıp.
Jüröktü tilip tuzga bölögönsüp,
Boorumdu ezip jatat tırmak salıp.
İskektep çaç kirpigim birden sanap,
Koyso da jeñil şişke sayıp.
***
Süyüünün keremeti körünbögön
Azabı teñdeş eken ölüm menen,
Kubatı çaçılgandan zor körünöt,
Burkanday buluttu örttöp jeñilbegen.
Jalını mahabattın çarpıp ketse,
Söögüñdü çagat eken temir menen.
***
Düynönün içi tolgon azaptardın
Bu körö berseçile maga baarın.
Süyüünün tozogunan azat kılıp,
Kuu düynö kılasçıle başka kaarın.
Je bul kız uçuragan sırbı deymin,
Kokustan tuş keltirgen kuday zalım.
***
Dal uşul sırdan kiyin azap tartıp,
Kün ötüp, aylar jetti jılga samsıp.
Oşol kız jürögümdü biylep aldı
Düynögö jalgız özü jaralgansıp.
Başkanı öz boyuma teñebesten,
Men dagı üygö kelip kaldım jatıp.
***
Ata-enem ayttı maga dalay akıl
Bolbosun üylönüügö eç bir makul.
Akırı «suuk jürögü oygongonsup» dep,
Men üçün gülgö bezep tikti çatır.
Kelin kız uçka çıkkan öñçöy suluu
Tandatıp elden jıynap aldırıptır.
***
Men jatam ortodogu ak çatırda
Kelin, kız naz körsötöt jatkan maga.
Oynoşot şapar tebet, mıñkıldaşat,
Jürögüm berilbedi tük alarga.
Çımçışat, köz kısışat, kuçaktaşat,
Jalınat, jalbarışat dep sadaga.
***
Kanteyin muzday toñup eribedim,
Sezimsiz kalıbımda tura berdim.
Kün öttü, aylar öttü, jıldar öttü,
Suluunun birin tandap berilbedim.
Şakegin maga belek bergen nurdu,
Elestep tereñ oygo çömö berdim.
***
Küyütü arta berdi bara, bara
Jüröktü çırmagansıp tuyuk jara.
Al kızdı köz aldımdan alıstatpay,
Özümdü biylep aldı tüpsüz sanaa.
Kanteyin tüşümdö da jetpey kalam,
Kanday bir toskoolduktar bolup maga.
***
Kaygıluu köp kündördün bir tünündö
Tüş körsöm jürüptürbüz oynop birge.
Jatıppız nur üstünö, nur tamganday
Köykölüp kumar jazıp, bizdin üydö.
Añgıça töşögümdön kayıp boldu
Antım bar koşulbaym dep — bul düynödö.
***
Kalıpmın esten tanıp oşol boydon
Ayrıkça uşul kaygı çıkpayt oydon.
Oygondum köz irmebey tañ atırdım,
Uu belem jüröktü ezip, içimdi oygon.
Elirip tura kalam çıday albay,
Elestep körüngönsüyt oñdon-soldon.
***
Tañ attı ata-enemdi kelsin dedim,
Şakektin eesin alıp bersin dedim.
Muzdagı sız jürögüm örttöy küyüp,
Kün nurluu kız sıpatın aytıp berdim.
«Tüşüñ» dep işenişpeyt atam, enem,
Şakekti kübö kılıp ıylay berdim.
***
An üçün aldan kettim tuylay berip,
Başımdı dubalga urup kıynay berip.
Akırı ayıkpagan ooru boldum,
Bakşı oynoyt, moldo okuyt jatam konup.
Jalınga çıday albay kıjırlanıp,
«Soomun» deym kuup çıgam, tildep sögüp.
***
Ansayın oor tartıp kaldı deşet
Moldodon moldo tandap aldır deşet.
Uşintip jok mahabat küygüzgönün,
Tabalbay jürüşpöybü kelin-kesek.
Janımdı jalın çokko kaktap jatam,
Kün, tünü tınçtık berbey kızdı eñsep.
***
Tüş körgön tündön beri üç ay öttü
Boşoşup ketip barat özümdön şay.
Çirkin ay kız kelinge şıldıñ kılıp,
Küyütü çay kaynatım berbedi jay.
Bozdotup taştay albaym ata-enemdi
Bolboso tentip ketkim kelet turbay.
***
Mınakey menin oorum içim tilgen,
Kaptadı jürögümdü kanduu iriñ.
Özüñ da mahabatçıl er okşoysuñ
Süyüünün sırın dostum çeçe bilgin.
Oşol kız azap okşoyt meni kütkön,
O, çirkin al tarapka nege jürdüm.
***
Dedi da küygön jigit jaşın tögüp,
Bozdogon botoçuktay kaldı çögüp,
Bolotbek çıday albay jer kuçaktap,
Jatpaybı uu içkendey içi örttönüp
Jaraluu jürögünün kanın sıgıp,
Naştarlap tilgen sınduu bölüp-bölüp.
***
Çirkin ay küyüttögü Kaldarbektin
Sızdagan jürögünön orgup tütün.
Dürtüldöyt kaynak mayga çok tiygendey
Jabıkkan jaş jürögü Bolotbektin.
Bir kezde közün açtı es alışıp,
Munarık kaptagansıp köktün betin.
***
Kaldarbek dostusuna köñül bölüp,
Muñkangan tilekteştey ıyın körüp.
Özüñdön dostum sırdı eşteyin
Bolosuñ kaysı jaktan kaysıl elden?
Kaygıdan arılbagan jan okşoysuñ
Kay jerden joluguştuñ mında kelip?
***
Oşondo Bolotbek da açtı sırın,
Jomoktop tize berdi sözdün çının.
Argasız asman jerdin ortosunda,
Bolgonun süyüü üçün alsız çımın.
Özü alsız handın suluu kızın süyüp,
Argasız alıp alıs kaçkandıgın.
***
Ayrılıp een jerde bölüngönün
Jeñgenin kıştın suugun, jaydın çölün.
Kaadasız kargaşaluu Umsungandı,
Çöö sorup kolu menen kömgöndügün
Atası zerger usta Nurbay çaldı
Kan içkiç, han kolunan ölgöndügün.
***
Munu ugup kayra baştan kuçaktaşıp,
Mahabat ketken sınduu ayga kaçıp.
Soluktap karmagansıp talma kesel,
Muñduular birin biri kamtıy basıp.
Añgıça Ömör keldi eşik jaktan,
Bu dagı nurun sıgıp ketti jaşıp.
***
Çagılgan bölgön sınduu jüröktörün,
Sagalap kelgen sınduu suuk ölüm.
Ezilip esten tanıp jatışpaybı,
Süzüşüp akıykatsız zaman kölün.
Erke jel sılap, sıypap, kurgatkansıyt
Küyüttüü bul eköönün akkan terin.
***
Es alıp kuçaktaşat kayra baştan,
Kölküldöp jer eridi akkan jaştan.
Maksattaş dos bololu ayrılgıs dep
Ay, çolpon, kün sıyaktuu eki arstan.
Kaldarbek ardaktuu dos Bolotbekke
Düynödö baa jetpegen kiyim japkan.
***
Dosuna Kaldarbekten sır tögüldü
Azapka tolgon eken jerdin jüzü.
Jırgalduu handar, biyler kayda barsam,
Ukpadım men alardan çındık sözdü.
Bul zaman or sıyaktuu tumçukturup,
Ontoo köp eldik taalay körünbödü.
***
Kız tandap batış menen kün çıgıştı,
Añtardım tündük menen keñ tüştüktü.
Kalbadı men körbögön jerdin sırtı,
Körbödüm je ukpadım kayra ırıskı.
Eşen, biy, han, uvazir tepsep jatat,
Kamçı oynop el jonuna tiyip muştu.
***
Joluktu ar kay jerde eldik erler,
Handarga kor boluşup jüröt şerler.
Men birok maksatıma jetemin dep
Bolbodu meken kılgan turuktuu jer.
Akırı maksat bütüp muñ arttırdım
An üçün arga tappayt atam Ömör.
***
Han emes, padışa emes, Ömör beren
Biy emes, eşen emes eldi jegen.
Kalkı bar aymagında on miñ tütün.
Ömör mart bardık elin birdey körgön.
Handardın adatına karaganda,
Eline Ömer joldu kenen bergen.
***
El üçün Ömör kubat, Ömör çeçen,
An üçün salam kılat biyler eçen.
Batınıp açuu zaarın tögö alışpayt
Ömörçül bolgonduktan korkup elden,
Oy keldi Dobulbayça çıgım salbayt,
Kalkası elge tiet Ömör eren.
***
Dostum sen ayrılıpsıñ Nurayımdan,
Men küyüp bul kız üçün jerge sıybaym.
Biz üçün ordon tereñ, iyinden tar.
Han eşen biyik kılgan muñduu zaman.
Je bizdi jasaganbı azap üçün,
Keñ düynö bir rahat buyurbastan.
***
Oturat Ömör dagı bular menen,
Oylonot sırlardı ugup utur tereñ.
Kaldarbek sanaa menen ooruganın,
Tüşündüm mahabatka jok deyt — çenem.
Burulat Bolotbekke: — başım tartuu,
Uulumdun süygön kızın taap berseñ.
***
Kaldarbek senin dosuñ menin uulum
Mederim belge kubat jarık nurum.
Çıdabay açırkanıp jatkan tura
İçinde mahabatçıl kıçkıl uunun.
Uulumdu uşul uudan kutkar balam,
Sınbasın kolumdagı altın tuurum.
***
Oşondo Bolot süylöyt dostusuna
Men bıştım mahabattın ört otuna.
Sen üçün, özüm üçün, Çege üçün
Kıdıram boroongo uçup, agıp suuga.
Bar bolso alıp çıgam uunu keçip,
Bolso da köktö kalkıp jürgön buu da.
***
Joluktu een çöldö maga biröö
Jaştarga üyülgön beym bardık künöö.
Al dostum özü alsız atı Çege,
Al kurgur Sedep degen kızga küyöö.
Jelimdey çıkkıs bekem jarmaşıldı
Munun da muñ kaygısı jürögümö.
***
Dostum sen baralbasañ kütkün meni
Men tıtıp añtarayın bul düynönü.
Tappasam süygönümdü, süygönüñdü
Çıkpasa öz ordunan iştin jönü.
Turpaktan tışta bolsom kayrılarmın,
Dostum sen sıylay bergin ata-eneñdi.
***
Azaptı tarta jürdüm Nurum üçün
Arılbaym dostum senin gülüñ üçün.
İzdegen üç çıraktı tabalbasam,
Aylanıp ayga çıgam jetse küçüm.
Maksatım orundalıp taap alsam,
Kelbesem kagaz menen kabar kütkün.
***
Maga ber şakegiñdi koluñdagı
Çirkin ay kütkön tilek orundaybı?
O, tagdır ömürümçö nur körbödüm.
Jerden çoñ arılbagan şorum barbı?
Kim tüşsö mahabattın tozoguna
Ayabaym emgegimdi kolumdagı.
***
Şakegiñ kız kolunda jürgön çıgar,
A mümkün oylonup kız küygön çıgar.
Aldanıp alda eminege çıday albay
Tak ötöm, degensip naz kılgan çıgar.
Anda da mahabatçıl jürök bolso,
Körsötsöm öz şakegin sır çıgarar.
***
Demekçi jana ayttıñ da bir kepti,
Al kebiñ oylogongo boldu şektüü.
Tozokto anın jatkan ejesi kim?
Mümkün al Nurayımbı je Sedeppi?
Süyüünün kölün çaykap tüşündüñ go,
Ejesi küyüp jatkan jalın örttü.
***
Bul sözdü dal oşol kız aytsa saga,
Özünün sırı uykaşpayt başkalarga.
Kokustan Nurayımga joluguşup,
Jürbösün tuyuk süylöp kabar sala.
Sen özüñ meni eerçitip alıp barsañ,
Joldorun tuura baştap oşol şaarga.
***
Çıdasañ, zerikpeseñ jürgün birge,
Jok izdep azap muñdun gülün irge.
Joluksak nasip bolup eki gülgö
Bir sızıp, bir konolu köktö küngö.
Jok bolso ömürümdü saysam dagı
Koşoyun jürögüñdü süygönüñö.
***
Degende tuura dedi Ömör munu,
Kaldardın arılbayt go ansız muñu.
Özüm da birge baram siler menen
Kaldarım ne boldu dep jutpay uunu.
Oşentip kırandardı al eerçitip,
Baratat karmooçuday köktön kuunu.
***
Bolotbek, Kaldarbekter tulpar minip,
Jönöştü maksat menen jolgo kirip.
Bardıgı tozok keçip baratkansıyt,
Düynönün rahatın taştap iyip.
Tappasa bir maksattaş üç jıldızdı,
Kıyçuday ömürlörün çöldö jürüp.
***
Ömördün eli uzatıp kala berdi,
Tumçugup kaygı küüsün çala berdi.
Aldında beren Ömör joldu baştap,
Bolotbek, Kaldar menen bara berdi.
Tokoy, tüz, miskin talaa, agın suular,
Koştoşup artka çubap kala berdi.
***
Şaardan, şaar kıdırıp, şaarga ötüp
Sargaygan jalbıraktay ireñi öçüp.
Bir jan jok Nurayımdın şegin bilgen
Kütkönü beregi eköönün büt dareksiz.
O, çirkin ar jüröktö üçtön kaygı,
Nurayım, Sedep, şakek içterdi ezip.
***
Özü üçün koşo jürgön dostor üçün,
Bolot şer jumşaganday bardık küçün.
Süyüünün jalınınan kıpın uçup,
Karañgı tünt tozokto birden-birden.
Jürgönsüyt, adaştırıp kara tütün.
***
Bolotko Nurayımsız üç jıl öttü.
Añtarıp kalbagansıyt jerdin beti.
Süygönü kündöy suluu Nurayımdan
Tappadı Sedepten da kılday şekti.
Bir künü aldı jakta munarıktap,
Köründü Kaldar bargan şaar elesi.
IV
Apendi öz sakalın kırkıp alıp,
Küzgügö karanıptır jakın barıp.
Sakalsız kölökösün taanıy albay,
Bul kim? — dep karap turup tañırkanıp.
Sakalduu adam ele senin eriñ,
Men kimdin küyöösümün taanı anık?
***
Dep surap ayalına buruluptur,
Ayalı deyt: — Taanıbay sen jön otur.
Degende öz eriñdi tildediñ dep,
Apendi katınına julunuptur.
Taanıbaym, menin erim emessiñ dep.
Ayalı bul keltekten kutuluptur.
***
Turmuşta mınday işter bolot tura,
Turmuş tez öñdü özgörtüp koyöt tura.
Kuu zaman azap mından arıltpasa,
Adamdın kündöy jüzü oñot tura.
Azapka kaygı muñga çıday bilse
Aldında taalay dayar bolot tura.
***
Gül, bulbul küz ayında ayrılışat,
Güldü izdep kıştan altay bulbul uçat.
Azaptan ak kan basıp, ayak çırmap,
Kızıl gül sır jaşırıp, jerde jatat.
Jırgalduu, ırahattuu jaz ayları
Bulbulga güldü koşup ır-ırdatat.
***
Bolotbek bul şaarga kirip barıp,
Asılgan koş sürötkö tañırkanıp,
Ar dayım elestetçü appak nurdu,
Sürötün Nurayımdın anık taanıp.
Erkekpi, kızbı anın janındagı,
Bir tüşkön Nurayımga deyt kınalıp.
***
Antkeni darbazanın sırt jagına,
Ornotkon çoñ taş küzgü kaalgaga.
Şaarga kapkalardan kirerinde,
Körünüü adat eken büt adamga.
Küzgügö tazalanıp körünbösö,
Ayıptap jıguuçuken biyler malga.
***
Körüngön Bolotbek da bul küzgügö,
Anıktap köñül burgan öz jüzünö.
Okşoboyt ireñinin nuru öçkön,
Özünün tigi turgan sürötünö.
Eç biröö süröttögü sensiñ debes,
Jandatpas anın arık kelbetine.
***
An üçün bul sürötkö köñül burbay,
Taanıştık jok bolgon soñ karap turbay.
Sürötün Nurayımdın tiktey berdi,
Oñunan soluna ötüp eçen kurday.
Körgöndör bir musapır beçara deyt,
Arıktap eti katkan bel kındırday.
***
Oşondo Bolotbekke bir oy kelip,
Sanaasın alda emneler ketti bölüp.
Nurayım erge tiyip algan tura,
Añırtıp meni taştap mında kelip.
Uşul oy jürögünö suu sepkensip
Burtulday tütün çıktı kökkö erip.
***
Çıdabay möltüldötüp töktü jaşın,
Taalaysız eken go dep kayran başım.
Süyüünün ayak jagı uşul bolso,
Mahabat nege uuday jaralgansıñ.
O, süyüü özüñ üçün örtkö tüştüm,
Jürüügö kubat bolboy jarım arşin.
***
O, düynö mahabattı kurutupsuñ,
Jalının jürögümdün suutupsuñ.
O, Nurum meni unutup, erge tiyip,
Özüñdü hanışa kılıp kutulupsuñ.
Sürötkö eriñ menen birge tüşüp,
Uyalbay astırıpsıñ jüzüñ kurusun.
***
Jalgandan süygönüñö aldanıpmın,
Oy jok Nur nege aldap azaptanttıñ.
Özüñdü ömürümçö kütömün dep,
Kanakey kat arkaluu bergen antıñ.
Umsungan sözdün çının aytkan eken,
Iras, sen duşman bolduñ bilbey barkım.
***
Uşintip öksöp ıylap çıday albay
Süröttü suuk körüp öçkön şamday.
Tozokto meni taştap özüñ jırgap,
Ketkeniñ men karıpka boldu uuday.
Oşentip öz sürötün özü jektep,
Bolotbek ılay berdi taanıy albay.
***
Kaldardan jürök ergip kökkö sermeyt,
Jarıñdı taanıdıñbı dostum sen deyt.
O, çirkin asmandagı çolpon okşoyt?
Bütüptür jazgı güldöy suluu kelbet.
Bolotbek: — Al suluu kız Nurayım deyt.
Bilbeymin, eri beken berki süröt.
***
Deyt dagı taş küzgügö kayra kelet,
Özünün öñ kelbetin oñdop köröt.
Okşoboym, men emesmin tigi süröt.
Dep jigit tutalanıp jaşın tögöt.
Dostusu Kaldar kelip Bolotbekke,
Keyibe tababız dep kayrat beret.
***
Deyt Kaldar jolugalı uşul hanga
Düynödö jalgız öskön nurluu şamga.
Köñüldü tigi süröt azgırgansıyt,
O, çirkin taanıştık jok mına maga.
Dostum sen süygönüñdü çın taanısañ
Baralı uşul adam kim bolso da.
***
Bul sözdü Ömör dagı makul kördü
Kaldarbek, Bolotbekter hanga kirdi.
Oturat altın takta kündöy jigit,
Çirkin ay anın sırın kimder bildi.
Kaldarbek közün jumdu tiktey albay,
Asmandan kün çagılıp turgan öñdüü
***
Küygönçok körö koyup Bolotbekti,
Bir aldın es akılı oonap ketti.
Burulup kayra tiktep içten sızdap,
Süygönüm emes go dep kıldı şekti.
Toktottu öz jürögün bardaş kılıp,
Kantse da el başkargan han emespi.
***
Bolotbek «Küygönçoktu» taanıbadı,
Ayal dep kantip joruyt «erkek» jandı.
Büşürköp kaş, bogogun tegiz baykap,
Bir aldın sır aytuuga kayrattandı.
Jok dedi eri tura Nurayımdın
Süröttö birge tüşkön janındagı.
***
Taanıbayt «Küygönçok» da açıgıraak,
Büşürköp jürök çirkin turat tuylap.
Bolotbek söögü kalgan eti ketip,
Çıkpagan arañ gana janı turat.
Kezinde kündön tüşkön gül ele go,
Jüzünön nur tögülgön bir şam çırak.
***
An üçün «Küygönçokko» küdük bolup,
Çıdabayt öz tagında miñ tolgonup.
Atıñ kim, kaysıl elden bolosuñ dep
Kaytalap eçen iret surayt toorup.
Bolotbek jolooçubuz alıs jerlik
Karıppız jok jogotup körgön korduk.
***
Sırduu oy Bolotbekti çırmap alıp,
An üçün çındıktı aytpay jatat tanıp.
Kantse da açıgıraak bileyin dep
«Küygönçok» üygö keldi eköönü alıp.
Aptıgıp Nurillahan dem alalbay
Oturgan Kaldarbekti çala taanıp.
***
Közünön Kaldarbektin ot çagılıp,
Jürögü baratkansıyt büt jarılıp.
Bayagı maga kauhar şakek bergen
Uşul kız özü go deyt al sabılıp.
Bu dagı sırdı açık çıgaralbay,
Tulgaga turgansıdı iç kaarılıp.
***
Han surayt: — Tanbay çının ayt jolooçu,
Deyt Bolot: Allayar han çınım uşu.
«Küygönçok» tura kalıp bokço çeçip,
Kadimki kiyimderin alıp çıktı.
Çoyun baş, kanjar, kalkan, aybaltası,
Aldına keltirildi öz kılıçı.
***
Kuraldı taanıp turat Bolotbek da,
O, çirkin han özü kim ayla kança.
Uşul han elbi, joobu eki şerge
Kokustan çalıntabı bir kırsıkka.
Uşul oy eki dostu çırmap alıp,
Kelalbay oturuşat sır çındıkka.
***
Deyt Bolot: — Men bulardı eç körbögöm,
Biz emes joo kaçırçuu nayzakerden.
Bul kiyim biz bilbegen tabar eken
Kimdiki kaydan kelgen açık bilbeym.
Degende Küygönçokton ayla ketip,
Jomok dep öz tarıhın aytıp bergen.
***
Jomokko Bolot, Kaldar turdu erip,
Ayagı toktodu uşul jerge kelip.
Oşondo Bolot buga çıday albay,
Iyladı közdön kanduu jaşın tögüp.
Bul jomok menin körgön azaptarım,
Keçirdim şorduu baştan kumday terip.
***
Oşondo Bolotbekti anık taanıp,
Küygönçok kuçagına aldı barıp.
Tireşip eki jürök çagılganday
Dem çıkpay eki çolpon kaldı talıp.
Men dagı taalayluumun degen öñdüü
Kaldarbek közdün nurun turdu janıp.
***
Çirkin ay jürök eköö, tilek bir go
Saktalıp ar birinde jürgön sır go.
Eki ört kokusunan koşuluşsa,
Bolmokçu jalınına kanday çıdoo.
Közdördön bulak sınduu kıpkızıl jaş,
Kılkıldap agıp jattı köçölördö
***
Jel çurkayt gül bulbulga kabar berip,
Şıkaalap kök köz asman turdu körüp.
Muñ menen ajıragan ak kuu, parçın,
Keterde bir-birine bek şirelip.
Er Kaldar özü zorgo ajırattı,
Jatkanda korgoşunday eköö erip.
***
Kubanıp Ömör turat ıylaba dep
Kayrattuu sözdör aytıp dagı eñ köp.
Külgülö, ıy kaygının beti kursun
Muñduu kün ada boldu açıldı körk.
Adamda sıpat bolso şunday bolsun,
Kılt etip kıyşaybagan baylaşkan şert.
***
Nurilla jüzün körüp Bolotbektin,
Teñebey körüp jürçü nur sürötün,
Ejemdin süygön jarı bul emes dep
Jürögün kayra kaptayt açuu tütün.
Mahabat üç jıl boyu şişke sayıp
Öçürgön gül çırayın azap çirkin.
***
Al oyloyt: «Ejekemdin agası beym,
Je jeeni, je bolboso tagası beym.
Je jigit kulun tayday oynop öskön
Teñ kurbu joldoşunun nagızı beym.
Je mümkün art jagınan izdep kelgen
Elinde kuda, tamır, taanışı beym.
***
Üç jılı kaygı menen ireñi öçkön,
Jarkırap nur tögüldü Bolotbekten.
Mahabat uşunçalık küçtüü bele?
Maksatka jeter zamat tez semirtken.
Sırduu söz birden çubap ötüp jattı.
Tuyulup Nurillaga köldöy tereñ.
***
Nurdanıp tünü kündöy jarkıradı,
Küygöndöy Nurayımdın şam çıragı.
Taalay öz beşiginde termetkensiyt,
Sezilet baykaganga bul kırdaaldı.
Süröttöp baarın toluk aytuu kıyın,
Oturgan Kaldar menen Nurillanı.
***
Bolottu bakıt taalay kurçaganday
Süyüügö mınday sonun uçur kanday.
Köñüldüü, rahattuu ar bir münöt,
Töründö gül bakçanın oturganday.
Bapestep ak bulutka orop alıp,
Erke jel, ayga küngö uçurganday.
***
Sözdörü uuz kımız bal sıyaktuu,
Söölötü katar çıkkan ay sıyaktuu.
Mañdayı külüp tiygen kün sıyaktuu,
Eköönün sabagı bir gül sıyaktuu.
Körgöndün közdörünün nurun alat,
Asmandan uçup tüşkön ür sıyaktuu.
***
Nurayım erkek kiymin çeçip salgan,
Kız kiymin alda kaçan kiyip algan.
«Küygönçok» degen atı öçürülüp,
Özünün murunku atı kaytalagan.
Kımça bel, çınarday boy, jibek saamay,
Bügün şat, bügün azat, kaygı zardan.
***
Nurilla zor kubanıp janı kalbayt,
Kıyalı asmandagı aydı samayt.
Bir baştan sanap ötöt elestetip,
Argasız ötköndügün kur mahabat.
Közünö Kaldarbekti jıluu sezip,
Al jigit uşubu deyt ataganat.
***
Kaldarbek neni kütöt çıday albay,
Barbı deyt mende dagı bakıt taalay.
Kadimki uroluna jakındaşıp,
Bolotton çıga keldi appak çıray.
Körsötüp birde kaygı, birde jırgal
Adamdı aldaysıñ go oy düynö ay.
***
Bolotbek oşol kezde Nurayımga
Gülüm deyt bir söz aytam tıñşa maga.
Başımdan arılbadı menin muñum.
Jürögüm otto jatat aytsam saga.
Küyüttüü eki dostum Kaldar, Çege,
Kim deseñ Bekçege jok Kaldar mında.
***
Bul eköö mahabatçıl sanaa ooru,
Jolumdan keziktirdi maga munu.
Üşkürsö jalın orguyt jürögünön
Janar too kötörgönsüp kekke buunu.
Dareksiz aldın artın karanışat,
İzdeşip kölgö çumup ketken kuunu.
***
Ötkördük mahabattın kaygı muñun,
Eç adam körbögönsüp bizden murun.
Biz gana tatkan sınduu süyüü balın,
Biz gana açkan sınduu süyüü sırın.
Kuduret kubat bersin mahabatka,
Jaşasın, güldöy bersin dalay kılım.
***
Mahabat jalını bar otton ısık,
Mahabat kıyalı bar güldön nazik.
Mahabat jetalbasa uudan açuu,
Mahabat kolgo tiyse ömürgö azık.
Mahabat ayrıluuga karañgı tün,
Mahabat jetişkende şamdan jarık.
***
Gül elek solup jattık kayra açılmak,
Nur elek öçö jazdık kayra jandık.
Ordogu tutkun elek mahabatka,
Çıdadık tüttük akır mööröy aldık.
Özübüz küygön örttö bular jatsa,
Jardamsız jaşoo bizge zor naadandık.
***
Kaltırdı öçpös tamga ötkön kündör
Ak nurga aylansaken kara tündör.
Biz jattık uu içkendey tutalanıp,
Çirkin ay jardam kıldı bizge kimder.
Sır tereñ jaşırılıp ört içinde,
Bilbedi adam emes, şaytan jinder.
***
Turmuşta bolot tura dalay ukmuş,
Süykümdüü, kee birlerin adam ukkus.
Eç pende mahabatka küybösünçü,
O, çirkin baylayt eken örtkö jipsiz.
Kaldarga uşul jerden joluguptur,
Adambı, perizatbı bir suluu kız.
***
Bekçege zordukçuga süygön jarın,
Aldırıp jürögünö tüşkön jalın.
Al kızdın atı bolçu Aksedep deyt,
Jindidey çöldö jüröt jep ubayım.
Kaldarbek bul şaardan kızın alıp,
İçinen tögör beken kaygı zarın.
***
Eköö teñ adamzattan çıkkan sırttan,
Muñuna booru açıbas kanday kırs jan.
Eköö teñ küyüt ooru keseli bar,
Taza emes jüröktörü küyük jıttan.
Bul şorduu dostorumdun kaygısı üçün
Kup deseñ jerdin betin karap çıksam.
***
Azaptın baarın kördüm özüñ üçün,
Kuu zaman ayabastan aldı öçün.
Uu keçip een çöldö Çege jürsö
Kutkarbay jön taştoogo tütpöyt içim.
Oylosom jaanamdın düpküründö
Jatkansıym kuykalanıp, sırtım içim.
***
Mına bul kauhar şakek kolumdagı
Kaldardın jürögünö kaygı saldı.
An üçün şaarga ilik salasıñbı,
Tabuuga dostum süygön uşul şamdı.
Çegenin Sedebinen dayın çıkpayt,
Bilbeymin jer jüzündö jokpu, barbı?
***
Bar çıgar izdep tabam jer jüzünön
Bolboso zordukçular şaytan, jindep.
Aksedep köykaptagı per bolboso,
Dostuma sır körsötüp aldap jürgön.
Daregin suramjılar bilalbadım,
Nur beken naz körsötüp tüşkön kündön.
***
Bilinbeyt eköönün teñ sırı birge,
Je çirkin bir elesi kelbeyt közgö.
Süyüünün uusun, balın teñ tatışkan,
Oylonsok oor kaygı ekööbüzgö
Jok bolso şakek eesi uruksat kıl,
Tezireek jönöylü dep saldı sözgö.
***
Nurayım ugup turup tereñ sırdı
Elestep öz başınan ötkön muñdu.
Közünön kan aralaş töktü jaşın,
Sanaası, san bölünüp uygu-tuygu.
Zar kakşap Bolotbekti kuçaktadı,
Jürökkö uuluu kanjar urgan sınduu.
***
Ardagım, kagılayın, taalay bagım
Tüşündüm dostum tatkan uunun jayın.
Tübölük maksatıma jettim desem,
Kuu zaman açpayt belem menin bagım.
Elestep dostuñ Çege körgön kündü,
Argamdı tappay turam ne kılayın.
***
Düynödö biz körbögön azap barbı
Deçülem al azaptar alıs kaldı.
Şum zaman bizdin körgön kaygı muñdu,
Aparıp alda kimge dagı saldı.
Bizge dos, bul düynögö mahabat dos,
Birde uu, birde şirin, birde şañduu.
***
Tuuluppuz adam bolup ıy, muñ üçün,
Jeñbedik mahabattın sırduu küçün.
Jılçıksız tuyuk ordon jañı çıksak,
Kuu düynö bütölek beym bizden öçün.
Dostoruñ bizdin ordo jatkan okşop,
Örttönüp jürök boorum küydü içim.
***
Oşentip Kaldarbekten şakekti alıp,
Şakekten sır tapkansıp açık jarık,
Tilekteş öz siñdisi Nurillanın,
Belgilüü bul kauharın anık taanıp,
Kabagı kündöy külüp jarkıradı
Bul kanday sır bolduken anıktaylık.
***
Nurayım basıp kelip Nurillaga,
Ejelik münöz menen deyt sadaga.
Men üçün düynödön tak ötömün dep,
Bel baylap kütüp jürdüñ ubadañda.
Bolotbek esen keldi büttü maksat,
Bolmokçu erkin, jarık emki mudaa.
***
Beri otur jaşırbagın köktögü ayım,
Uyalbay çının aytçı sır surayın.
Gül eleñ maga küttüñ açılalbay
Jürögüñ zilge aylandı jep ubayım.
Bolotbek keldi kütçü kündör büttü.
Açıldı senin dagı bak taalayıñ.
***
Jürögüñ tandap birdi süydü beken?
Köñülüñ közdöp birdi jürdü beken.
Şert üçün arañ çıdap jaşıñ tögüp
Süyüünün jalınına küydüñ beken.
Bolottu alsaken dep tilek kılıp,
İçiñdi çeksiz sanaa oydu beken.
***
Sırıñdı aytçı künüm bilsin ejeñ,
Jaşırbay mahabattı içke tereñ.
Men üçün ömür, bakıt, taalay bolduñ.
Ayabaym öz başımdı janım senden,
Jok bolso kaalaganıñ süylöşkönüñ.
Bir jigit tabalıbı baykap elden?
***
Mahabat çındıgında ömür balı,
Men ejeñ kalkıp süzdüm kölün anı.
Süygönüñ asmandagı kündöy bolso,
Ölgüçö adamzattın taalay bagı.
Termelseñ mahabattın beşiginde,
Düynönün başka zatı kalat narı.
***
Nurilla ejesinen munu ugup,
Tereñ bir sır aytçuday ulutunup.
Çirkin ay nazik kıyal kız emespi
Aytuuga oozu barbay tili buulup.
Kılgırtıp çolpon közün jaljıldatıp
Ukkan söz jaş jürögün ezip mıjıp.
***
Ejeke sır aytayın köñül bölgün
Sen üçün Bolotbekti kütüp keldim.
Akırı oşol tilek orundalıp,
Dep oyloym aktaldı go antım menin.
Kıpının mahabattın jürögünö,
Bir jigit salam dedi men könbödüm
***
Ejeke bul sırımdı özüñ çeççi,
Aytayın birden terip bolgon işti.
Kandaydır el kıdırıp kelgen jigit,
İçinen gül bakçanın kördü bizdi.
Külüñdöp meni tiktep turup kaldı
Bir topko jıynay albay akıl esti.
***
Men dagı baykap turup jigit jayın,
Sızdadı jaş jürögüm boldu jalın.
Naz kılıp sır bilgizbey gül aralap,
Artıma kadam şiltep basıp kaldım.
Aldımdı toroy bastı al şer jigit,
Men dele kıygaç ötpöy jakın bardım.
***
Al jigit taanışuunun sözün salıp,
Men dagı jaşıktarça ketpey janıp,
Ezelten taanış öskön kurbularça,
Oturduk gül üstünö basıp barıp.
Al menden mahabatçıl sır tabalbay,
Jürögü turgansıdı kanjarlanıp.
***
Sözünön bal tamızıp başın iet,
Aytkanı birok maga uuday tiet.
Çındıktın sırın ayttım jaşırbastan,
Ejem bar küyüp jatkan tozokto dep.
Al ejem oşol otton kutulbasa,
Mahabat maga açuu, maga kermek.
***
Dedim da sekin turup kete berdim,
Artımdan kaldı tiktep ketken menin.
Obdulup al ordunun turalgan jok,
Keyitip koydum okşoyt anın zeenin.
Al jigit taalayımday körünsö da,
Taştabay kala berdim barkıñ senin.
***
Oşondo süyüü emine çeçe albadım,
Jigitke sizdi taştap ketalbadım.
Bir künü adatımça köñül açıp,
Janakı gül bakçaga dagı bardım.
Al jigit kanduu jaşın irmep kelip,
Muñaygan jürögünö saldı jalın.
***
Kayrılıp gül bakçadan çıgalbadım,
Birok da «süyöm» dep söz çıgarbadım.
Ejeke senin jutkan uuñdu oylop,
Jigitke jürögümdü kıyalbadım.
Oşondo mahabattın sırın çeçtim.
Jigittin körüp turup ıylaganın.
***
Jok dedim tak ötömün bul düynödön
Kütpögün durus ümüt, jigit menden.
Bolboso küygön otto şorduu ejem
Aylanıp ketsin dedim janım senden.
Estey jür birok maga kayrılba dep,
Kolumdan kauharımdı aga bergem.
***
Oşentip jigitke uu içirgemin,
Ejeke kadırıñdı saktap senin.
Keldiken kaysıl elden, kaysı jerden,
Özünön surabapmın oşol şerdin.
Jigitke dagı mınday dep koygomun
Sır jaşır bolgon iş tüşüm degin.
***
Antkeni jürgöndürsüñ jortuul kılıp,
Kalbassıñ uşul boydon üydö tınıp,
Jigitke jolukkan kız çanıptır dep,
Jürbösün duşmandarıñ uşak kılıp.
Körgöndö kauharımdı köönüñö algın,
Belegim uşul dedim kurdaşçılık.
***
Sezildi jigitke kök buzulganday,
Jer tarıp bir jañgakka kısılganday.
Argasız al şakegin maga berdi.
Koluña salıp koy dep kuru kalbay.
Taalayım bul düynödö jok eken dep,
Koştoşup jönöp ketti ıylay-ıylay.
***
Ejeke munu sizge aytalbadım,
Şektenip keyiyt go dep batalbadım.
Al jigit attanarda mınday dedi:
Tak ötöm üylönüüdön men da tandım,
Oşentip kündör küñürt ötpödübü,
Ömürgö elçisindey şum ajaldın.
***
Bul şakek üç jıl murun boldu buynat,
Oşondon beri sogot jürök tuylap.
Jeke senin kımbat saltıñ üçün,
Özümdün jürögüm çın arañ çıdap.
Özgöçö al jigitti elestetip,
Iy menen uzatamın tündü sıylap.
***
Mınakey oşol şakek kolumdagı
Başkaça koozdolgon porumdarı.
Uşintip arman menen ötöt okşoym
Kanteyin ala toodoy şorum barbı.
Düynödö mından başka süygönüm jok
Bilbeymin bul maksatım orundaybı?
***
Janakı kelgen jigit Bolot menen,
Oşonun surap körçü sırın tereñ.
Uçurayt peşenesi maga ısık,
Bolbosun oşol jigit uşul beren.
O, çirkin tiktep öñün bilip kalbay,
Anda men kımırınıp kıygay körgöm.
***
Söölötün art jagınan anık taanıym
Jürögüm dal uşul dep bolot jalın.
Mümkün bul je oşonun aga-inisi,
Je jeeni je tagası bilet jayın.
Süyüünün sırın özüñ bilesiñ go,
Men sizge mından başka neni aytayın.
***
Degende bek süyünüp ejekesi,
Siñdisin erkeletip betten öptü.
Kauharıñ mına mende jigit bar dep
Koluna bere saldı al şakekti.
Jigittin kim ekenin anın sırın
Nurayım birden terip aytıp öttü.
***
Kabagı kündöy külüp Nurillanın,
Eşitip Kaldarbektin bardık jayın.
Jarına joluga albay içten şaşat,
Kılımdar baratkansıyt bolup jarım.
Kaldardın süygön kızı tabıldı dep
Ömörgö kalgandır go boldu dayın.
***
Bolotbek şertin ugup Nurillanın
Kızga aytat: — Sen kirgizdiñ ölgön janım.
Gülümdü, taalayımdı saktap berdiñ
Tamızıp mañdayıma öçkön şamım.
Düynödö emgegiñe teñdeş tartuu,
Berüügö tabalbaym go kagılayın.
***
Başımdı aldıñızga tartuu kılam,
Ne deseñ atkaramın kaçpaym çıdaym.
Jaşırdıñ ejeñdegi sırdı bekem,
Sadagañ bolom saga Nurillahan.
Eneleş tuuşkanım dep sanagın
Nurilla karındaşım menmin agañ.
***
Azapka könö berbeyt ar kim ele,
Çıdabayt oorçulukka ar bir pende.
Naadandar öz sözünö ee bolalbayt,
Çıgalbayt bergen şerttin etegine.
Aytışkan antka çıdaş uluu sıpat,
Bul sıpat jaralbagan asman, jerde.
***
Irahmat kagılayın bardaşıña,
Sen çıdap nur kiygizdiñ sırdaşıña.
Jıldızga çabıt taguu uçkul şumkar,
Kut bolsun taalay bolup bu başıña.
Degende Nurillahan başın iyip,
Jönödü uyalgansıp sekin jıla.
***
Kaldarbek bul düynönü söölöttöntüp,
Alçuday asmandagı aydı serpip.
Şañduu er, şayır kızın elestetet,
Turgansıp nurdu, kiyip muñdu çeçip.
Küsöşkön eki jürök tıbırçılayt
Oy menen biri-birine daroo jetip.
***
Mahabat kız jigittin erkin biylep,
Naz kılat alda emnege kirpik irmep.
Eki jaş baratkansıyt, bulut minip,
Süyüünün kündöy kızıl nurun jirep.
Maksatka jetip tursa kantip çıdayt,
Süyüüdön ümüt üzgön eki jürök.
***
Küyöönün kim ekenin el da bildi,
Eşikte şıkaalaşıp kızdar jürdü.
Nurayım kan küyöönü sınayınçı,
Bileyin keleçegi kölbü, jelbi?
Taalayluu Nurillanın süygön jarın,
Şıkaalap Kaldarbekti kelip kördü.
***
Oşentip sınap tursa kan küyöönü,
Ak kuuga çabıt jayçu tuygun öñdüü.
Sürü bar kapısınan çıkkan şerdey,
Jüzünön eç kim bilbeyt kaygı muñdu.
Körüügö Nurillanı çıday albay,
Tartipke arañ çıdap turgan öñdüü.
***
Jüzündö süyüü şattık aralaşıp,
Termelip tereñ köl da baratkansıyt.
Şabırda jatkan kuunu añdıp basıp,
Alsam dep jürögünön kan akkansıyt.
Nurmayım uşul sırdı bile koyup,
Şaşılıp Nurillaga keldi kaytıp.
***
Nurilla ejekesin körö koyup
Tamıljıp ak mañdayı ayday tolup.
Kulpunat köldö süzgön çürök sınduu,
Kılada oturgansıp tuygun toorup.
Bermettey jaltıldagan köz karegi,
Jaljıldap akak zire aloolonup.
***
Kızdarı kaşındagı kündöy jarkıp,
Turgansıyt kurç jürögün magnit tartıp,
Çirkin ay süyüü jalın jürök magnit,
Jürgönsüyt çagılganday köktö kalkıp.
Elesteyt süygön jarın biyik zoodon.
Kalkıgan ılaçınday şañduu, şañşıp.
***
Nurga — nur köykölüşüp koşulçuday,
Magnit çagılganga tozulçuday.
Jüröktün muñu ketip muzday erip,
Bulutça aydı karay sozulçuday,
Kızdarga kıyal menen naz körsötüp,
Kıltıldayt türü sımap korgoşunday.
***
Ejesi Nurillaga jakın kelip,
Jatabı jaş jürögüñ süyüügö erip.
Taalayıñ sırduu kündö uçuragan.
Özüñdü ençilegen şakek berip.
Kelbeti tuurdagı tuygun sınduu
Kubandım asılzattı sınap körüp.
***
Aydan çoñ kagılayın senin baktıñ,
Aytayın adettegi eldin narkın.
Baralı süygönüñö jürgün Nurum,
Jarkırap kündöy külüp köñül açkın.
Ar işke çıdamduu bol toktoo kalbaat,
Jogotpo kızdın nazik güldöy saltın.
***
Nurilla ejesinen munu eşitip,
Taptagı kırgıektey kanat silkip.
Çirkin ay oşol münöt kubanıç go,
Azaptuu kündör kaldı artta ilkip.
Kelkidey altın taktan ırgıp tüşüp,
Jönödü süygönünö kadam şiltep.
***
Eerçitip kırk bir kelin jana kırk kız,
Biri da çeki baspayt Nurayımsız.
Jaltıldap baarı okşoş kiyinişken
Aldı, artın bütkül bezep bermetke jış.
Kelatat tartip menen gül buraşıp,
Çirkin ay tegiz suluu baarı ıksız.
***
Karkıra sınduu köktö katar sızgan,
Kunduzday kulpunuşat suuda süzgön.
Biylegen asman jerdi jarkıratıp,
Nurga okşoyt baarın tegiz kündön üzgön.
Köldögü çürök sınduu kıltıldaşıp,
Körgöndör ketirüüdö kurçun közdön.
***
Segiz kız Nurayımdı jandap algan,
Baskansıp kızıl paçki oonap kardan.
Arkarday kırandagı baarı şañduu
Kırçınday tegiz öskön jayık saydan.
Bardık kız taza, tamçı suuday okşoş,
Möltüldöp kulap tüşkön biyik şardan.
***
Artkılar altı topko bölünüşkön,
Ar biri peri sınduu körünüşkön.
Jaltıldayt alkımdarı kün nuruna,
Atayın kaptagansıp ak kümüştön.
Ar bir kız birden çolpon bolor ele,
Tabiygat küç körsötsö köktö süzgön.
***
Nurilla ortodogu kalıñ topto,
Köp jigit körüp alıp tüşöt otko.
Kimi kız, kimi kelin, kim Nurilla,
Bilalbayt ajıratıp kim da bolso.
Jüröktün süyüü bezi taanıtpasa,
Bilalbay Kaldar tüşör emi çokko.
***
Bir jigit körüp turup kızdın şañın,
Jalbırttap kaptagansıp için jalın.
Süygönüñ kelatat deyt Kaldarbekke,
Dit bagıp mañdayında turalbadım.
Atayın keñ düynönün tört burçunan,
Çogultup kelgen belem ürün baarın.
***
Asmanda kalıñ jıldız jımıñdagan,
Bardıgı paar alat kün nurunan.
Bulardın nuru kündü çegindiret,
Çolpongo bul kızdardı teñey albaym.
O, çirkin ürbü, perbi, adamzatpı?
Çırayı ay aalamdı tabalagan.
***
Etteri kar üstünö kar jaaganday,
Betteri kan üstünö kan tamganday,
Kelbeti teñ açılgan jazgı güldöy,
Közdörü kauhar çırak küygön şamday.
Mañdayı on beştegi tolgon ayday
Kaştarı kardıgaçtın çalgınınday.
***
Basışı jaykı tunuk salkın jeldey,
Kıyalı jel termeltken kızıl güldöy,
Şum zaman bizdi mınça şorduu kıldı,
O, çirkin bul kızdardan birden berbey.
Taanıy kör süygönüñdön adaşpastan,
Maga okşop köp suluuga köñül bölböy.
***
Añgıça eşik açtı kelin kelip,
Nurayım öttü törgö üygö kirip.
Süygönüñ kalıñ kızdan taanıy albay,
Kaldarbek tutalanat içi küyüp.
Añgıça orto çenden bir kız kirdi,
Kaptadı oşol kızdan jalın kelip.
***
Kaldarbek turgan jerden kozgolalbay,
Kıygansıp jülündörün kanjar salbay,
Şırkırap agıp jatkan şirendidey,
Jüröktön ot çagıldı çagılganday.
Ört ketip kız, jigittin ortosunda.
Bosogo erip tüştü çıday albay.
***
Jüröktön uçup kızıl kıpındarı
Köründü örttönçüdöy kızdın baarı.
Butun kız şilteybi je şiltebeybi,
Kaldarga ne bolso da jakın bardı.
Tilsizdey biri-birine umtuluşup,
Eki aşık aykalışıp kalıp kaldı.
***
Jazılbas kaltek salsa bilekterin,
Ayrılbas balta çapsa jüröktörün.
Dürtüldöp köynöktörü küyüp ketti
Kuymalap jatkansınduu jilikterin.
Çakalap muzdak suunu kuya berdi
Şaşılıp korkkon sınduu kırk bir kelin.
***
Orguştap jüröktördön kan akkansıyt,
Polottoy şirelişip baratkansıyt.
Elestep mahabattın tattuu balı,
Kızdarga alda emneni sanatkansıyt.
Bir kezde el alışıp tura kalsa,
Memirep uktap jatıp tañ atkansıyt.
***
Oşentip koşuluştu süyüşköndör,
Örtünö mahabattın küyüşköndör
Süyüüdön bul düynödö tüñülüşüp
Argasız sanaa kölün süzüşköndör.
Mahabat jetseñ nurday, jetpeseñ uu,
Aytışat jalgan deşip munu kimder.
***
Handıkta azırınça Nurayım bar,
Bolotbek, Kaldarbekten ketti muñ zar.
Süygönü Bekçegeni Aksedep jok,
Barsa da elden elge çabarmandar.
Muñkanat, bargan sayın aldan ketet,
Bolotbek Bekçegeden bilbey kabar.
***
Dostum dep taşka jançat ot jürögün,
Üşkülöp teşken sınduu közdün çelin.
Soluktap joogazınday katıp ketet
Bekçege körböybü dep Aksedebin.
Bir künü Bolot, Kaldar kel beri dep,
Ömörbök aytıp jattı iştin jönün.
***
Jagabı men oyumdu kılsam keñeş,
Han bolup takka çıguu maksat emes.
Nurayım takta turuu ılayıksız,
Handıktı kan soruuçu kaalayt merez.
Bolottun şıktuulugu kajıbastan,
Ömürlük, taalay aldı handar jeñbes.
***
Baralı kütkön elge Bolot balam,
Sizderge dayım duşman açuu zaman.
Sedepti Bekçegeni tappasañar,
Adaşıp sıpatıñan bolduñ jaman.
Bekçege beldüü daana jigit bolso,
Kalbasın süygön jarın körböy karan.
***
Dep Ömör Bolotbekke kezek berdi,
Bolot da jok debesten buga köndü
Kaldarbek, Nurillahan, Nurayım da
Aytkanın Ömör erdin tuura kördü.
Kubandı Kaldar, Bolot tek ketüügö
Düynödön tabalı dep oşol şerdi.
***
Handıktı el erkine salıp koydu,
El dagı jügürtör dep akıl oydu.
Keñeşip, katar örgöö tigip jattı,
Berüügö keterinde elge toydu.
Çakırat el aralap barıp jattı,
Jigitter çapkılaşıp oñdu, soldu.
***
Nurayım ubaktıluu han bolgon soñ
Bolotbek, Kaldar eköö jar bolgon soñ.
Ataktuu eldik toydon ayanbadı
Sultandan kalgan tört mülk bar bolgon soñ.
Kötörüp eldin çögöt köñüldörün
Jok debes ketebiz dep — suroo koysom.
***
Dep Bolot esep jetkis soydurdu mal,
Taşıldı kelçülörgö esepsiz bal.
Bir küngö, bir adamga on keseden
Eseptep keltirildi ak şaraptar.
Kalk üçün, bey-beçara karıp üçün
Açıldı kün muruntan kazınalar.
***
Lıkıldap oygo, kırga el da batpay
Kelişti ayal erkek üydö jatpay.
Erkinçe içip, jeşip toyup jattı,
Al kezde sen tiybegen oñ karıptar
Esepsiz altın, bermet jana kauhar
Berildi taratılıp kümüş javar.
***
Oşondo er Bolotbek elge karap,
Söölötü Kaldarbektin elge jarap.
Algıla kazınadan erkiñerçe,
Jürbösün eşen, baylar eldi talap.
Kimde kim kalgan bolso üylöründö
Kelişsin kança dese altın alat.
***
Degende el ızattap Bolotbekti,
Çuulabay birden turup ayttı kepti.
Irahmat ayga jetsin sungan koluñ
Jeterlik köp dünüyö aldık deşti.
Bul bolso bir kana emes eki ömürgö
Buyursa üçünçügö artat deşti.
***
Oşondo dagı süylöyt Bolotbek şer,
Bizderge emi kalkım uruksat ber.
Suraymın çın jüröktön ıraazılık,
Taalaydı jeñip alçu boordoş el.
Bizderdi kündö joldon kütüp jatat,
Öskön el özüñördöy, tuulgan jer.
***
Zamandın baarı küçtüü boldu elge,
Ayıpsız kandı biyler tögöt jerge.
Özüñör bak-taalayluu boluş üçün,
Handıktı ötkörgülö eldin erge.
Aç közdön han kılsañar taalay berbeyt,
Koşkula oyuñardı baarıñ birge.
***
Algıla adilettüü han körsötüp,
Hanıñar el jebesin dagı öksötüp
Kim kana biylerge emes, elge jaksa
Han kılıp jırgagıla ösüp örçüp.
Hanıñar eldik kamdı çeçe bilsin,
El menen birge bolsun bir sır çeçip.
***
Degende el alkadı büt çuuldap
O, baldar maksatka jet taalaydı tap.
Anda biz ızaat menen jönötölü,
O, meyli kala bersin al taajı tak.
Taajısı tebelenip çirip bütsün,
Taktısı topon bolup küngö kuurap.
***
Alıs jol üç ayçılık barar jeriñ
«Kol al» deyt bir karıya — «bizdin elden,
Erlerge eşen, handın baarı duşman,
Karaktap jürüşpösün tosup belden.
Oljolop suluulardı azaptantıp
Koybosun jolukturup muñga tereñ.
***
Keziger kokus bolup joldo duşman,
Esirip köpkön oroy dagı bir han.
Sözüñör uzun bolso kol köp bolso
Jeñesiñ jeñdirbeysiñ salgılaşsañ.
Erikpey kol algıla azık, tülük,
Keziger ısık talaa, muzdak davan.
***
Aytkanı karıyanın jaktırıldı,
Köp çatır nar kaçırga arttırıldı.
Tandalıp jüzdön biri, miñden onu,
Söölöttüü beş jüz jigit jaktırıldı.
«Kopol» dep biydin baydın kamköştörün,
Birinde kolgo koşpoy kaltırıldı.
***
Akılduu köptü körgön al karıya
Adamga oşol kılat dep ıraya.
Salışıp ak kiyizge takka aparıp,
Handıktı el ötkörüp berdi aga.
Jönöttü urmat menen Bolottordu,
Koştoşup közdörünön jaşı tama.
***
Bölündü soot, çopkut kalkanduular,
Körüngön söölöttörü zarkumça bar.
Jarkıldap kılıç, nayza, aybaltalar
Señirdi omkorçuday kaptap bular.
Açılsın joluñar dep duba beret,
Koş baldar eliñerden bak tabıñar».
***
Aldıñda kalıñ kerben murun jönöp,
Artında beş jüz kolu bölök kelet.
Izaattap kol karmaşıp, koş aytışıp,
Gül tosup erlerge el beret belek.
Demigip alda kimder arañ jetip,
Köz jaşın kılgırtıştı betten öböt.
***
Söölötün Bolotbektin oşol künkü,
Jaraşkan kol baştasa anın körkü.
Duşmanga nayza sungan er sıyaktuu,
Obdulsa solk etçüdöy jerdin beti.
Aytalbaym büt süröttöp, kubat jetip,
Bolçuday jalgız özü eldin körkü.
***
Jaltıldap tiktegeni sepken nurday,
Jarkıldap külsö tişi tunuk ayday.
Dagdayıp kökürögü öskön şerdey
Süylösö sözü şirin tamgan balday.
Mingeni kök çapçıgan kara tulpar,
Kulagı küyüp turgan şamaladay.
***
Kerilgen üzöñgügö kızıl nayza
İlingen çoyun çoçmor eer kaşka.
Bolottun sürün körüp çıday albay.
İyinge soylop kiret ajıdaar da.
Aybatı abalkı ötkön Manas sınduu,
Berilgen salt sanaasın eldik jakka.
***
Kiygeni altın soot, kümüş kalkan
Kubanat munu körüp jaşıl asman.
Nurayım, Nurillalar özdörünçö
Kırk nooker bul eköönü jandap atçan.
Şañdanıp Kaldar kelet kol aldında,
Ömör da öz kurbusun elden tapkan.
***
Çöl kelse keyibesten suusadık dep,
Bel kelse dem albastan çarçadık dep,
Sezişip kol azabın ırahattay,
Şerdi kuuyt, çer jazışat joldon çettep.
Tagılgan öñçöy narga koñguroolor,
Körkünö kün külüñdöp jel erkelep.
***
Ötkörgön atandarga altın buyla
Jabılgan kalı kilem okşop nurga.
Çırmalgan kızıl-tazıl jibek arkan,
Salıngan manat dikek kaçırlarga.
Bir kana Çege üçün kaygı tartıp,
Bolot şer koşulalbayt şañduu ırga.
***
Kaldarbek Bolotbekke köñül aytıp,
Çıgalı Çege üçün kökkö kaykıp,
Muñaytpay jetkireli maksatıña,
Sedepsiz taştabaylı çölgö jançıp.
Kaygırbay kana alga jarışalı,
Aksedep Çege üçün köñül açıp.
***
Oşentip kubalaşat kulan, jeeren
Jaa tartıp kuştu atışat kimi mergen.
Oynoşot oodarışıp er sayışıp,
Kim eken at üstündö ilgir beren.
Irdaşat uzun joldu kıskartışıp,
Sozultup kubuljugan obon menen.
***
Baardıgı ızaattaşat Bolotbekti,
Süylöşöt Dobulbayda kalgan kekti.
Bir ese eske alışıp keyip ötöt,
Söz kılıp Çege menen Aksedepti.
Bir ese şıldıñ kılıp külüp ötöt,
Bayagı tüş jorugan eşenderdi.
***
Bir ese munu koyup Umsunga ötöt,
Kelgenin Bolotbekti izdep keksep.
Tilekteş eki jaşka azap berip,
Ölgönün özü çöödön ıylap öksöp.
Anı da taştap koyup teminişip,
Jarışıp alga karay jürüp ketet.
***
Bir ese alda kimdi tamaşalap,
Katkırıp katar jüröt anı jandap.
Bir ese tartip menen buruluşup,
Ömördün sözdörünö kulak salat.
Deyt Ömör: — Jigit bolsoñ eldi süygün,
Bul urmat, bul öçpögön zor mahabat.
***
Düynödö emne suluu, kün da suluu,
Appak ay, tañkı çolpon, gül da suluu.
Jüröktü öz boyuna tartıp alat,
Jigitke azıp çıkkan ür da suluu.
Dañktantat, ataktantat, kılımdarga,
Er üçün, el kımbattuu jalgız suluu.
***
Öçürböyt atagıñdı eldi süysöñ,
El üçün jürögüñdü bere bilseñ.
Al erdi el da süyöt urmat kılat.
Er bolsoñ eldi sezgin atam, enem.
Asmanda ayga sunsa kolu jetet.
Birikse eldin küçü sırı tereñ.
***
Oşentip bilinbedi çarçaganı
Kaltırdı eçen davan, eçen saydı.
Ötüştü eki ay jürüp çöldön suudan.
Jol jürüp, tün küzötüp kütpöy tañdı.
Köñüldüü rahattuu, ıntımaktuu,
Kelatat oynop, külüp koldun baaşı.
***
Julkunup tulparları kuştay uçkan,
Şañdanıp kol aldında Bolot sırttan,
Jüktögön çatırların katar tigip,
Maselelep bir şaarga bügün jatkan.
Emne bolor eken erteñki sır,
Anıgın aytıp berem munu uksañ.
***
Kudası Dobulbaydın Dööletbek han,
Sedepti alamın dep dayardangan.
An üçün el şaarga kirip jatat,
Çakırıp jürgön üçün köp çabarman.
Bolotbek aldın tozup söz suradı.
Udurgup bara jatkan çabarmandan.
***
Çabarman atın burdu Bolotbekke,
Bolot da al jigitti saldı kepke.
Al aytat: aydan tunuk nurdan suluu
Hanıbız üylönmökçü Aksedepke.
Al suluu tiybeymin dep handı çanıp
Jatçule karañgı ordo atası eköö.
***
Akırı tiem deptir könüp hanga
Nikelep alsın deptir el aldında.
Al suduu dagı mintip aytat imiş,
Büt zorduk handa bolso barbı arga.
Je koşsun süygönümö el tekşerip,
Je hanga künööm bolso assın darga.
***
Al kızdı soodagerler alıp kelgen
Oşolor tartuu kılıp hanga bergen.
Kep kılat el duuldap, oşol kızdın
Süygönü bolso kerek deşip beren.
Artınan izdep kelgen adamı jok,
Bilalbaym al suluu kız kaysıl elden.
***
Kelgen deyt kara koonun arı jagınan
Bolboyt deyt bul suluudan ötkön çıgaan.
Bul kızga mal aydatıp soodagerler
Payda taap kürpüldöktün bazarınan.
Oşondo Döölötbekke joluguşup,
Sedepti tartuu kılıp altın algan.
***
Suluunun sırın aytıp beralbaymın,
Al elge emne deyt bilalbaymın.
Kaalasañ barıp turup özünön uk,
El menen birge tüşün iştin jayın.
Dedi da al çabarman kete berdi,
Tüşüntüp toluguraak aytpay dayın.
***
Bolotbek Aksedepke köñül bölüp,
Oşolbu başka beken bileli dep.
Kerbender ak çatırlar tura bersin.
Şaarga köp kol menen kireli dep.
Kaldar dos koldun baarın eerçitip jür.
Bolbosun Çege süygön çın Aksedep.
***
Attandı beş jüz kolu baarı turup,
Şaarına Kürpüldöktün kirdi çuurup.
Kılkıldap bolot kılıç, sır nayzalar,
Çarayna zoot, kalkan miñ kuulup.
Ordodon çıgıp kelip han Döölötbek
Baş iyip salam kıldı tize bügüp.
***
Koyuldu at alınıp altın kürzü,
Sanaysıñ küzgülördön jüzdön jüzdü.
Bir topko oturuştu söz almaşıp,
Süylöşüp taanışuunun şirin sözdü.
Tartılıp alban türlüü bal tamaktar,
Kuyulup ak şaraptar turgan kezi.
***
Jügürüşöt kelip jatat el da tolup,
Aksedep jatkan çıgar ordo solup.
Çın ele ayrılabı Bekçegeden
Asılıp ilmek darga kanı çuurup.
Je hanga argasızdan tiyip alıp,
Ötöbü jaş ömürü güldöy solup.
***
Añgıça buyruk berdi el oturdu,
Aksedep orto jerge kelip turdu.
El menen aralaşıp mında kelgen,
Sedebin izdep jürüp Çege şorduu.
Çirkin ay aydı kıyan kaptagansıp,
Jüzünön jaş agızat kiyip çomdu.
***
Jeldetter Şükürbaydı degdeñdetken,
Kanduu jaş aksakalın juup ketken.
Atasın jeldetterden kız talaşat,
Koyö ber ölöbüz biz kalbay keçten.
Boşotup Şükürbaydı süylögün deyt,
Eşitse el akıykat kılar beken?
***
Oşondo deyt Şükürbay kanday zorduk,
Biz handı kıyapattan kordoboduk.
Bilbeymin bizden azap ketpes boldu
Antkeni handarda eken uuday korduk.
Kalayık akıykatın kılgılaçı,
Baarı bir bizdi ajal kaldı toorup.
***
Düynödön han, padışa baylar ötöt,
Kor kılıp bukaranı aydap ötöt.
Kaygıluu tigi darda kanın tögüp,
Ayıpsız bizdey şorduu zarlap ötöt.
Ee kılbay eldin başın özdörünö
O, çirkin muñduu zaman bizdi tepsep.
***
Kün batış kün çıgıştı araladım,
Balırluu tübün kördüm darıyalardın.
Oy kırdın gülün ırgap erkin sokkon,
Tüyündüü sırın çeçtim şamaldardın.
Bir kezde ayga kondum kıyal menen,
Eç handan akıykattı tabalbadım.
***
Şorum köp kayda barsam gör keziget
Berbedi açuu zaman bizge kezek.
Soodager, handar, biyler jılan boldu
Körbödüm adilettüü jaydı izdep.
Mına bul aksakalım kuurap büttü
Jaşımdan köönüm öspöy bolot çögöt.
***
Bolbodum eç ıraazı hanga, biyge,
Kaygı-muñ ençiledi bular elge.
Argasız aldan ümüt kütüp keldim.
Irahmat orooçuday kızıl gülgö.
Men bolsom kezek keldi bügün ölöm,
Kalgandar jeter beken jırgal küngö.
***
Azapka çıdap keldim bakıt körböy,
Ölümgö özüm kıyıp janım berbey,
Zalimder büt biyiktikti eelep alıp,
El üçün uşul zaman boldu gördöy.
Akırı kulja degen jerge kelip,
Toktolgo kılgan elem tentip jürböy.
***
Kamıştan jol boyuna kepe tigip,
Ölböstün aşın içip kiyimin kiyip.
Argasız kesip boldu otun satuu,
Toruna bul zamandın başımdı iyip.
Kaygıluu oşolordun bir künündö
Bir jigit muñayıñkı keldi kirip.
***
Oşondo bul başıma bakıt kondu,
Bul jigit Aksedepti almak boldu.
Oylodum köp şıldıñdın biri go dep,
Ayagı jalgan emes çındıkka oodu.
Al jigit balasımın Orunbaydın,
Azaptı atasının körgön şorduu.
***
Bekçege al jigittin bilseñ atı
Al özü jigitterdin asıl zatı.
Al şorduu ayılı alıs bolgonduktan,
Sedeptin körgön muñun bilbey kaldı.
Aksedep menin kızım uşul muñduu
Oljolop soodagerler berdi zardı.
***
Bekçege jürgön çıgar izdep surap,
Jetkirbey bizdi ajal toorup turat.
Muñduuga han kolunan ıraya jok,
Ayıpsız ölöbüzbü dardı sırdap.
Kalayık, janga kıldık kanday ayıp,
Özüñör kılgılaçı bizdi surak.
***
Men kütpöym, han da berbes jakşılıktı,
Sedep da eseptebeyt handı mıktı.
Özünün süygön jarı Bekçegeni,
Taştabayt muzday kılıp toñgon kışkı.
Kolumda zorduk bar dep maktanbasa,
Biz üçün handar, biyler zor kılmıştuu.
***
Oşondo han Döölötbek tura kaldı,
Çıçalap çal sözünö çıdabadı.
«Tezdet» — dep buyruk kıldı jeldetterge,
Keskilep darga askıla tigi çaldı.
Sedepke joop ber dep han buruldu,
Tükürüp Sedep jaakka salıp kaldı.
***
Jeldetter tuş taraptan jetti çurkap,
Sedeptin çaldın tañdı közün çırmap.
Bekçege taş barañdap kirip keldi,
Süygönün baylap jatsa kantip çıdayt.
Taş alıp on çaktısın urup jıgıp
Julundu Döölötbekke kılbay ızaat.
***
Bolot da elçi saldı Döölötbekke,
Könsün dep jakşılıkka aytkan kepke.
Al zalim dolulanat söz tıñşabayt,
Meymanım kirişpe dep, bizdin işke.
Oşondo beş jüz kolgo buyruk boldu,
Alıştı jeldetterdi tepetepke.
***
Taanıdı Bolot körüp Bekçegeni,
Közünön jaşın tögüp kel dep beri.
Jolugup kütkön dosu öz aldınan,
Kuçaktap kol karmaşıp çıktı çeri.
Oşondo Çege jıynap akıl esin,
Elestep eske tüştü jürgön çölü.
***
Ajaldan Aksedepti korgop kaldı,
Alkaşıp külüp turdu eldin jarmı.
Bolotbek: — Handı karmap alıp kel deyt
Kalıñ kol tintip, tıtıp tappay kaldı.
Bolotbek kire kaçıp ketse kerek,
Özünö paana kılıp da bir jardı.
***
Bolot şer taptıralbay Döölötbekti,
Jılkısın bütün tiyip alıp ketti.
Bekçege Aksedepter azap çegip,
Köksögön maksatına bu da jetti.
Oşentip baarı azat, baarı erkin,
Ömördün eli tozup alat köçtü.
V
Bolot ketti, han Döölötbek açuulu,
Oylop turdu el jılkısız kalçubu.
Ala kaçıp kelinimdi dagı alsa,
Akır maga bir kara tün salçubu.
Kolumdagı Aksedepten ayrıldım,
Kantip çıdaym, el kep kılsa uşunu.
***
Bu körökçö men ajalsız ölöyün,
Bolotbekten kelgen işti köröyün.
Kabarlantıp han Dobulbay kudama,
Esepsiz köp koldu toptop jönöyün.
Elin çaap Bolotbekti öltürüp,
Bul maydanda öz küçümdü çeneyin.
***
Kimden korkom baatır Bökçö uulum bar,
Açuulansa nayza salıp too buzar.
Bul aalamda buga teñdeş balban jok,
Bolotbektin keñ düynösün kılattır.
Kelinimdi, jılkımdı alıp Bolotton,
Men da mardam söz süylöyün açık şar.
***
Uşunday dep kagaz jazdı kudaga,
Koldu kurap tezireek kel sen mında.
Nurayımdı perişte emes Bolotbek,
Alıp jüröt berbööçüdöy kılımda.
Bekçegenin koluktusu Sedepti,
Al boşotup tiyip ketti, malımdı.
***
Peşeneni perişteden tuudu dep,
Izalantıp seni kıldı elge kep.
Akırında Nurayımdı, Bökçödön,
Alıp kelip bizdi añırttı Bolotbek.
Bir Bolottu jeñalbasa eki han,
Ukkan körgön adam körbös munu ep.
***
Kazat kılam Bolotbekke an üçün,
Toptop jatam kaldaygan kol zor küçüm.
Çabuul kılıp, jerge taldın şaarına,
Bülündürüp talap alam el için.
Al kaçkından Nurayımdı kutkaram,
Aksedeptey, Nurilladay siñdisin.
***
Köp kol alıp meni menen baraspı,
Je tınç jatıp oljodon kuru kalaspı?
Handın kızın han alalbay kalgan dep,
Baarıbızga sököt tiydi ıraspı.
Oyloysuñbu Bolotbek kim, Bökçö kim?
Taştaybızbı handık ata murastı.
***
Uyalbasañ joobun tez beriñiz,
Namıstansañ koldu kurap keliñiz.
Jönöş üçün çukul jetti ubakıt,
Sizge kana kütüp kalgan kezibiz.
Duşmanıñdan alıp berem kegiñdi,
Kökşünüñ suup össün çeget köönüñüz.
***
Jigit bardı kattı berdi koluna,
Han Dobulbay okusa iş oñunda.
Menin dagı şegim bolçu Bolotto,
Başım tartuu Döölötbektin joluna.
Dep Dobulbay joop jazıp jönöttü,
Al jigitti kayra kelgen joluna.
***
Tutalanıp han Dobulbay açındı,
Tez kelsin — dep jeldetterin çakırdı.
Azat kuldu, Peşeneni kaardap,
Buyruk berdi eköö darga asıldı.
Tüş joruuçu keremettüü eşendin,
El aldında kalptık sırı açıldı.
***
Jer tünöröt toolor köçüp jatkanday,
Küügümdönöt appak nurun tökpöstön.
Ay muñayat keyip ıylap jatkanday,
Han Dobulbay sansız koldu toptodu,
Büt alınıp elde jigit, at kalbay.
***
Al arı jok oyloboy öz abalın,
Juuşañ aştap dayardadı jaragın.
Han Döölötbek kütüp tursa men üçün,
Men uyalbay çettep kantip kalayın.
Paygambar dep Bolotbektin balasın
Bakkan deşse şıltoo kantip tabayın.
***
Dep arı jok kaardanıp küülönüp,
Körüngöndü kuraldan dep süylönüp.
Eldi jıynayt çörüügö tez çıguuga
Til albasa keskiletet jindenip.
Zorduk menen koldu jıynap keltekçen,
Kelip turdu Döölötbekke kol berip.
***
Zalim menen zalim Bolot tanaptaş,
Jüzü kursun kara mürtöz, booru taş.
Zalim handar oyun kılgan emespi
Bukaranın közdörünön aksa jaş.
Köralışpayt elge taalay jırgaldı
«Köptüñ» deşet kursak toyö içse aş.
***
Birge jürdü eki handın laşkeri,
Kol baştadı Balban Bökçö sarkeri.
Kılıç, nayza, köpçülügü soyulçan,
Handar kelet seyil menen özdörü.
Kalıñ kolu kumurskaday lıkıldayt,
Çoloosu jok şerdin toosu tüzdörü.
***
Bolotbekke azır kirip barçuday,
Güldöp jatkan elin çaap alçuday.
Bekçegenin, Kaldarbektin moynuna,
Suuk dardın ilmekterin salçuday.
Öz içinde han Döölötbek oylonot,
Aksedepke küyöö bolup kalçuday.
***
Bul kazattan payda çıksa han köröt,
Zıyan bolup eki ortodon el ölöt.
Köp kün ötüp kaptap tüşüp kalıştı,
Eldin çetin talap alıp maalelep.
Eki kankor kaardanıp kat jazıp,
Elçilerin jerge talga jiberet.
***
Oşol elçi kagazdı alıp jönödü,
Jata berdi eldi talap bölöçü.
Malın alıp öz baştarın azaptap,
Kız-kelindin kıynap jaşın tögöbü.
Bolotbekti Bökçö ıras jeñebi.
Ayak jagın dagı ulap körölü.
***
Elçi keldi sırduu işin kim bilet,
Bolot okuyt kagazında mınday deyt.
Ar jılına jüzdön ulan, jüz selki,
Kul-kündükkö bizge berip turgun deyt.
Jüzdön jorgo altın jabdık salıngan,
Jana jüzdön kızıl narga köngün deyt.
***
Jüzdön kamçı büldürgösü altından,
Örümdörü bolsun jibek jaşıldan.
Sabı bolsun tunuk kızıl akaktan
Sapka koşo bolot kanjar jasalgan.
Nayza, kılıç, aybalta ber bir jüzdön
Tiygen jerden kan çıgarbay jan algan.
***
Aytkandardın bardıgına könösüñ,
Ömör özüñ aldıbızga kelesiñ.
Birinçide jüzdön kızga baş kılıp,
Nurayımdı, Nurillanı beresiñ.
Aksedep da uşulardan kalbasın,
Könbös bolsoñ bizden korduk körösüñ.
***
Bolotbektin eki kolun baylatıp,
Buga koşo Bekçegeni aydatıp.
Sıyıñ menen aldıbızga tüşpösöñ,
Kaptap kirem köp kolumdu kaldaytıp.
Eger kirsem şaarıñdı örttöymün,
Kız keliniñ oljo kılıp karmatıp.
***
Biz ırayım kılalbaybız siz üçün,
Sen akılsız ayıptuusuñ biz üçün.
Kalkalaysıñ nege tigil Bolottu,
Al ayıptuu er Bökçönün teñi üçün.
Handın kızın, berbey handın uuluna
Alıp ketken joop beret an üçün.
***
Bul kordukka kantip çıdap könöbüz,
Mınday joodon kan aksa da köröbüz.
Çının aytsak sözdün sozboy kıskasın
Suluulardı biylerge alıp berebiz.
Bolotbekti, Bekçegeni kul kılıp,
İştebese kızıl kanın tögöbüz.
***
Aytkandardı tez keltirgin alabız,
Sen könbösöñ eliñdi büt çababız.
Elin kırıp, ayaldarın tul kılıp,
Başıñarga karañgı tün salabız.
Tilge kelip aldıbızga tüşpösöñ
Üç kün kütüp, üstüñörgö barabız.
***
Degen kattı ugup Bolot kaarman,
Aç közdördün uu sözünö bolup tañ.
Adilettüü ayıpsızdı kor tutup,
Han şimirip handar kelet kadim teñ.
Kul, küñ kılıp ıylatkıça jaştardı,
Ölüm kelip jürögümdön öçsün şam.
***
Dep Bolotbek kagaz jazdı eline,
«Kol jıyna» dep el başkarçu begine.
Kantip berem, ulan, selki jaştardı,
Kul, küñsüñ dep tamga salıp körünö.
İş jüzündö körsötkülö korduktu
Bizdi handar alışpasa teñine.
***
Adam degen örüştögü mal emes,
Adam degen kışta jaagan kar emes.
Altın emes kauhar emes adamzat,
Adam asıl asmanda ay teñ emes.
Adam kımbat, adam aziz baarınan,
Baalaganga adam kündön kem emes.
***
Bergin deşet epsiz çıgım jılına,
Eki dödöy ee bolgonsup kılımga.
Tozok keçip, uuga kalkıp jetişsek,
Arı joktor köz artışat suluuga.
Aç közdördön emnege korkoyun,
Men dayarmın kaalaganın kıluuga.
***
El kadırın handar baalay bilbese,
Erdi handar jek körüşüp süybösö.
Adamzattan azıp çıkkan asıldı
Malsızsıñ dep taalaydı ıraa körbösö.
Kanday korduk kaygı muñduu bul zaman,
Asat darga asıldardı ar kezde.
***
Nurayımım kızdardın çın nuru go,
Nurillahan, Aksedepter gülü go.
Bizdin bakıt, taalay üçün tuulgan,
Aydan suluu, adamzattın külü go.
Suluulardı kantip berem kol menen
Kaldar, Çege, Bolotbekter türü go.
***
Dep Bolotbek kagaz kalam aldırıp,
Keñeş menen joop jazdı jandırıp,
Al elçini kayra saldı joluna,
Aytçu sözdü ak kagazga jazdırıp.
Koldu kurup dayardanıp kazatka,
Bolotbek da tura berdi kam kılıp.
***
Kol jıynalıp kelip jattı şatırap,
Kuraldanıp kılıç, nayza jaltırap.
Öñ baatırlar özdörünçö bir bölök,
Kiygenderi soot, çopkut jarkırap.
Söölötünö köktö jıldız tañ kalıp,
Aybatınan ajıdaar, şer kaltırap.
***
Söölöttöntüp kurup büttü köp koldu,
Sarkerlikti Kaldarbekke ötkördü.
Tandalmaluu tulparları tıbırap,
Altın baldak, ak asaba kötördü.
Kızıl nayza, aybaltalar özgöçö,
Koldun körkün duşmandardan ötkördü.
***
Baarı okşoş kalkanı bir formada,
Kol başçılar özdörünçö jorgodo.
Kaarın oylop handarga el kıjınat
Kılıç asıp, jebe karmap koldorgo.
Ulan-selki kayrat kurçayt beline,
Kantip joogo bololu dep biz oljo.
***
Koldun sanı miñden, miñden, miñ boldu.
Basıp kirgen joonu jeñçü kün boldu.
Kerney, surnay dübürtünö ün koşup
Söölöttöntüp sarker baştap köp boldu.
Jönögöndö kılkıldatıp jıl ırgap,
Keñ talaaga kızıl güldöy tür boldu.
***
Eki hanga elçi bardı bir neçe
Elçi süylöyt neni oyloysuñ kelgiçe.
Jardısıntıp Bolotbekti kordobo
Jalgız siler jaralgansıp pilge ese.
Kan tögüşpöy çeçişeli çırlardı
Aytkılaçı maksatıñar emine?
***
Han Dobulbay Döölötbekti jandagan,
Köp oljonu elestetet al naadan.
Eldin malın, kız-kelinin oljolop,
Esepsiz mülk alçuday kaznadan.
Oşonduktan joop beret kürsüldöp,
Kattı kabıl albasañar bolot jan.
***
Handar könböyt Bolot dagı bolbodu,
Al dödöylör el taloodo boljolu.
Abal murun erdin-erin sınaşıp,
Küç salışıp sayışuuga oñ, soldu.
Tuu kötörüp orto jerde kalıstar,
Handar okşoyt tigi turgan jondogu.
***
Jeke-jeke çıkkıla dep eki han,
Sayışuuga balban Bökçö kamdalgan.
Buuralardın başın üzçü küçüñdü
Körsötkün dep han Döölötbek jandangan.
Tüşüngülö Bökçö degen özü kim?
Adam da jok al Bökçödöy zor balban.
***
Bökçö beren dalay korduk döölörgö,
Bökçö balban atçan erge jöö erge.
Joosun jeñgen, jeñilbegen eç kaçan,
Bökçö dañktuu ala tooluk elderge.
Tosup alıp urgan taşın kayta urup,
Al jeñdirbes, asmandagı perlerge.
***
Tigi turgan kök çelekçe başı bar,
Ar bir talı orton koldoy çaçı bar.
Baka süzçü çölmök sınduu közü bar,
Tünt çıtırman çöp sıyaktuu kaşı bar.
Murdu tigi jataganday salañdap,
Kabagı okşoyt kaşatçadan köçkön jar.
***
Katar saygan çiy sıyaktuu kirpigi,
Muzoo baştay eki bettin sarı tügü.
Dobul jaagan çagılganday dobuşu,
Adam emes ayban sınduu öz türü.
Açuulansa için jarbay kuykalap,
Juta turgan irik koydu bükülü.
***
Segiz karış koş dalinin arası,
Eki közdöy koldorunun salaası.
Moynu joon nar buuranın sanınday,
Jılga — çıbır eki bettin talaası.
Ar bir tişi kara jıgaç küröktöy,
Kara üñkürdöy koş murdunun tanoosu.
***
Bulut çapçıp ker toburçak mingeni,
Toguz kabat soot, çopkut kiygeni.
Jeti kadak uyutulgan çoyunbaş,
Kalkanı beym sol karıga ilgeni.
Karagaydan ulap kadap jasagan,
Nayzası beym ak bulutka tiygeni.
***
Dagı jüröt sol janbaşta salbırap
Jamgır menen tüşkön jaaday jaltırap.
Baykaganga kılıç okşoyt anısı,
Tokoylordu çapsa keset barçalap,
Dagı ilgen dalısına sur jebe,
Ogu tiyse taştı buzar talkalap.
***
Uşul Bökçö işengeni handardın,
Aç köz zalim arsız çaldardın
Han Döölötbek jandap kelip balasın
Dep şıbırayt: «kelgile dep jar salıp,
Argımagın alga sürüp tuylatıp,
Darıldadı çıkkıla dep balbanıñ».
***
Bulut köçüp kün kürküröp ketkendey,
Jıldız uçup jerdi sıypap ötköndöy.
Jer silkinip çañ agızdı asmanga
Udurgutup katuu boroon sokkondoy.
Alıs-alıs katar toolor jañırdı.
Açuu ünü jer tübünö jetkendey.
***
Munu ugup kol başçılar çıdabay,
Özdörünçö keñeş kıldı bir dalay.
Balban izdep Ömör koldu kıdırat,
Buga teñdeş er barbı dep aralay.
Bir karıya çıgıp kelip koşundan
Er bolobu Bolot, Çege, Kaldarday.
***
Bul üçöönün biri buga barbasa,
Başkalarga Bökçö kılat kargaşa.
Oroyu suuk opsuz balban körünöt.
Koyö berebi kokus birdi karmasa.
Dep karıya Bolotbekke karadı,
Sen çık balam degen sınduu jarasa.
***
Çımırkanat Çege buga çıgam deyt,
Jelmoguzdu jerge jeksen kılam deyt.
Uruksat kıl men barayın sen kal dep,
Tutalanıp kabar çıkpayt Kaldarbek
Oşol kezde Bolot külüp bularga, Kaldar,
Çege ekööñüzdör beri kel deyt.
***
Kayratıña Çege eç kim teñ emes,
Küçkö tolsoñ özüñö şer teñelbes,
Kaldarbek sen jürögüñ kurç, özüñ jaş.
Bökçö menen betteşişiñ ep emes.
Kan içkiçke men barayın ekööñ kal,
Anın kanın tökpöy kelçü men emes.
***
Jeke çıgıp bul arsızdı sınayın,
Namıs üçün kayratımdı çıñayın.
Ajıdaarday türü suuk Bökçönün,
Kabak başın jançıp sanat kılayın.
Karıptardın kasieti koldoso.
Başın kırçıp bul zañgini jıgayın.
***
Atka minip baarıñ dayar turgula
Munu jıksam şañduu çabuul kılgıla.
Kokus bolup men jeñilsem Bökçödön,
Kaçpay korkpoy saygılaşıp kuugula.
Eldik tilek jeñip çıksa Bökçönü,
Kalgandarın çegirtkedey kırgıla.
***
Dep Bolotbek nayza karmap koluna
Kabat, kabat soot kiydi jonuna.
Kılıç, jaasın, çoyun başın baylanıp,
Altın kalkan asıp koydu karıga.
Jer silkintip mingen atın oynotup
Eki-üç kamçı urup aldı sooruga.
***
Kayrat berdi Ömör karı babası
Kaldar baştap kalıñ koldun baarısı,
Jeñip kel dep toodoy bolgon naadandı,
Nurayımdıa tınbay turat sanaası,
Ajal menen karmaşuuga Bolotbek,
Atırılgan şer musalduu barattı.
***
Munu körüp balban Bökçö çamınıp,
Murun nayza saluu üçün kamınıp.
Alga sürüp jönöp kaldı mingenin,
Küngüröngön ününö jer jarılıp.
Bolotbek da taymanbastan kaçırdı,
Arkı-terki kuu nayzalar sayılıp.
***
Küüsü menen biri-birinen ötüşüp,
Mingenderin bura tartıp sekirtip,
Açuulanıp Bolotbek da kıykırıp,
Jañırıkka Bulak suusun silkintip,
Aybattuular köz irmebey sayışsa,
Jer çıdabayt başattarın bürkültüp.
***
Paçır-puçur sınıp ketip nayzalar
Jandan suurup kılıçtarın aldı alar.
Karsıldaşıp kayra tartpay çabışıp,
Şirendidey ot jaltıldayt kalkandar.
Kılıç sınıp, ay baltasın alışat.
Kalkandarı bolup barat çaldıbar.
***
Bolot çabat ılaçınday zıpıldap,
İlgir kıran kuş kumpaday kıpıldap.
Balban Bökçe burulguça dagdañdap,
On beş çabat aldın torop ıkçamdap.
Üüşün alıp bargan sayın şaştırıp,
Keede Bolot çapçıp ötöt alkımdap.
***
Ay baltanın sabı Joldo kalışıp,
Eer kaştan çoyun başın alışıp.
Dübürötüp birin-biri kaçırıp,
Kuu Bökçönün kolu barat karışıp.
Er Bolotbek ıgı menen keltirip
Oñ karıga salıp öttü çañırtıp.
***
Jerge tüştü koldon ırgıp çoyun baş,
Al oylodu emi meni soo kılbas,
Algıçaktı dalıdagı jebesin,
Dal çekege çaap ketçi dobuş tars.
Arı joktun meesi bölök bırkırap,
Too köçköndöy kulap ketti Bökçö kas.
***
Otuz kişi kalıs eki taraptan,
Saygan tuunu oşolorgo karmatkan.
Bökçö balban jeksen bolup jer menen,
Kalıstar da, Bolot tuusun jandaşkan.
Eki handın tuusun julup alganda,
Al arsızdar artın karay çañdaşkan.
***
Aç közdördün kabırgası kıyradı,
Tarançıday dürkürödü jıynaldı.
İşengeni Bökçö balban jeñilip,
Keyiş tüşüp çökö taanday çuuladı.
Börü tiyip koy ürkköndöy dabırap,
Kılçaktaşıp artın karay çubadı.
***
Kaçkan joonun aldın artın tozuşup,
Çabuul koydu biri-birinen ozuşup,
Kalıñ tulpar jar köçküdöy düñgüröp,
Dobuşuna kerney, surnay koşultup,
Kılkıldatıp agızçuday kan tögüp,
Kızıl sırdan jerdin betin joşultup.
***
Uraalaşıp Bekçegeler alıstan,
Çar taraptan çıga kelip kıldı jañ
Çegirtkedey kalıñ duşman ortodo,
Kırıp kirdi er Kaldarbek kaarman,
Bir tarabın jalgız tosup Bolotbek
Kutulalbayt kaçıp duşman bulardan.
***
Ört ketkendey tuş taraptan at salıp,
Arga tappay handar kaldı apkaarıp.
An sayın üüşün alıp kıykırıp,
Çıga kelet jüzdön-jüzdön top bolup,
Kandar uyup agıp suular bögöldü.
Jer titirep, köl çaypalıp kozgolup.
***
Alaktaşıp dedey handar şaşışat,
Jan kalkalap eldi aralay kaçışat.
Ölüktörü korum bolup jıyılıp,
Dalay duşman jer kuçaktap jatışat.
Biröö jarım kaçkan bolso bölünüp,
Arkasınan jebe menen atışat.
***
Kelip jatat Bolotbekti bilgender,
Han kolunda argasızdan jürgöndör.
Bölünüşöt ötöt Bolot tarapka,
Bul kazatka zorduk menen kelgender.
Uçuraşıp kolun beret Bolotko
Azap çegip Dobulbaydan küygöndör
***
Arsızdarga ajal toru kiyilip,
Araçı jok çırdı basçu kiyligip.
Oljo tügül Dobulbayga orun jok,
Korkup büttü öz janınan tüñülüp.
Aldın toz dep kıykırgansıp öz kolun,
Han Döölötbek çapkan bolot üñülüp.
***
Asman jerdi ajal kaptap kelgensip,
Kün muñayat nurun tökpöy kelgensip,
Kan jıttanıp jerdin beti koñursup.
Jel tıbırayt elge kabar bergensip.
Çañ tünörüp köktü kaptap boz tüşüp,
Bul kırgında ajal külöt erdemsip.
***
Aldastaşat koçkul suular şar menen
Atır jıtın jel jogotup çañ menen.
Kankorlordu kaysap jüröt Bolotbek,
Küç çıñaçu ariet, namıs, ar menen,
Hansız öskön el könöbü kuldukka,
Utur küçöp kirip jattı şañ menen.
***
Kan şırkırayt adırdan sel kuyganday,
Toolor köçüp jer buzulup turganday.
Zoonu buzup uygu-tuygu çagılgan.
Bet aldırbay tuş taraptan urganday,
Ay baltalar arkı-terki çakıldayt,
Karga, kuzgun bügün tarpka tunganday.
***
Attar terdep kökölödü kök tütün,
Jelge kalkıp, küügümdöntöt jer betin.
Aşar kılıp arapkandı orgondoy,
Jogotuştu duşmandardın ülüşün.
Oljo aluuçu aç közdördü talkalap,
Tutkun kıldı ölböy kalgan türüüsün.
***
Maktanışkan han Dobulbay, Döölötbek,
Kaygılandı kelgenine ebep-jep.
Al arsızdar elge boldu şermende.
Taba kıldı ay, jıldız, jer tigi kök.
Biröö kaytıp mekenine ketalbay.
Ölüktörü kala berdi çımın jep.
***
Kanın çaçıp eki han ja ölgönün,
Tebelenip jatıp janın bergenin.
Er Bolotbek anıktadı, taanıdı,
Emi hansız baktı açıldı elderdin,
An üçün jel ayga kabar jetkiret,
Zalimderdi Bolot, Kaldar jeñgenin.
***
Mına uşunday eken ötkön zamana,
El kor bolgon arsız aç köz handarga.
Oru tereñ, uusu açuu al zaman.
Jırgalduu kün bergen emes adamga.
Bolot sınduu eldik erler çıksa da
Eldi baştap jetken emes taalayga.
***
Al zamanda jer ıylagan el tügül,
Suusuz kakşıp açılalbay kızıl gül.
Dardan akkan kızıl kandın buusuna,
Aralaşıp jel ıylagan tappay nur,
Erkin eelep balıgın jep östürböy,
Köldü ıylatıp sorup jatçu jılan sur.
***
Kündö dardı, ordu körüp tangansıp,
Jerdin jüzü handık boydon kalgansıp,
Kün muñayıp zuu zamandı kargagan,
Eldin muñu aga jetip bargansıp,
Eşen, moldo aldamçını jek körüp,
Jıldız turçu bülbül çırak jangansıp.
***
Handar, biyler kaygırışıp elderdi,
Açkan emes eldik taalay kenderdi.
Eldin baktı asıl jerdi kor tutup,
Kögörtpödü çañkap jatkan çöldördü.
Al sur zaman tumçukturup toolordu,
Jol kurbadı buzup zoonu, belderdi.
***
Bolotbek kim, Nurayım kim uktuñar,
Handı eldi salıştırıp çıktıñar.
Oşol kezde Bolotko jol berbegen,
Mına bügün bizdi sıylayt kapçıgay.
Al zamanda kan şimigen akbeyit.
Ak altınday bula beret dapdayar.
***
Al zamanda Nurbay üçün kusadar,
Azır zerger öçpöy taalay nur tabar,
Çeçildibi menden kütkön surooñor?
Çeçken bolsom maşinege çıksañar,
Elge azır taalay büttü dapdayar.
Kalgan ırdı maşinede uksañar.
***
Dedi Kurman kızıl jüzü tamıljıp,
Tolkundadık biz da buga kubandık.
Düñgürödü maşinenin motoru,
Biz da çıktık jürdü kütüp turgansıp.
Ir orgudu jürögünön akındın,
Koñur ünü motordu küü kılgansıp.
(Ayagı)

Click or select a word or words to search the definition