Baytik Baatır Jamankara Baatır

Bul kitepte kırgız elinin baatırları jönündögü dastandarı, alardın balalık çagı,
adamgerçilik kasieti, el jerin korgoodogu namıstuulugu, jetim-jesirlerge kam körgön
ayköldügü, kalıstıgı jönündö söz bolot.
Jıynak jalpı okurmandarga arnalat.
Basma Manastaanuu jana körköm madaniyattın Uluttuk borborunun Okumuştuular Keñeşi
tarabınan sunuş kılıngan.

TARIHTA ORDU BAR BAATIRLAR
Kırgızdın kılım karıtkan tarıh baraktarının birinde Baytik Kanay uulunun
eelegen ordu, kılgan kızmatı bar. Öz uçurunda bul adam akıl kalçay bilgen kıraakı sayasatçı
jana ayar diplomat bolgon. Bul tuurasında tarıhçı J. Jakıpbekov mınday deyt: «Çüy
kırgızdarının manabı — Baytik, XIX kılımdın orto çenindegi Kokon handıgı menen
Rossiya imperiyasının ortosunda özgörülmö sayasiy kırdaaldı tuura baamdap, kırgızdın
solto uruularının Rossiya imperiyasının karamagına ötüüsünö tüzdön tüz salım koştu».
Tarıhçı belgilegendey, Baytik solto uruusunan çıkkan çoñ manap da bolgon. Mına
uşundan ulam anın basıp ötkön turmuş jolunda bir top tataaldıktar, karama-karşılıktar
jaralgan.
Bügünkü kündö okumuştuular, tarıhçılar tarabınan Baytik baatırdın tegeregindegi
aytılgan kep sözdör talkuuga alınıp, taktaluuda. Bul özünçö karala turgan çoñ masele. Al
emi biz Baytik tuurasında öz maksatıbızga ılayık söz kılmakçıbız.
Baytiktin tagdırı — eldin tarıhı menen baylanışkan. Al başka tarıhıy
insandarga salıştırmaluu ötö ayırmalangan erdikterdi körsötpösö da eldin añ-sezimi
menen aralaşıp, natıyjada çıgarmalarda epikalık deñgeelge çeyin kötörülüp
çagıldırılgan. Baytik tuurasında jazılgan tarıhıy bulaktar menen körköm
çıgarmaçılıktın okuyaların salıştırıp körsök, ayırmaçılıktın jokko ese ekeni körünüp
turat.
Tarıhıy okuyalarga kayrılganda, akın-jazuuçular negizinen anın bulaktarının
«izine» tüşüp, alardı alımça-koşumçaloo menen traktovkaloogo alışkanı bolboso —
fantaziyadan jaralgan koşumça epizoddordu jaratışpayt. Oşonun negizinde kaarmandardın
psihologiyalık al-abalı da çektelip kalat.
Baytiktin turmuş jolu K. Osmonalievdin «Köçmöndör kagılışında», kazak
jazuuçusu İ. Jakanovdun «Ker tolgoosunda», Ö. Danikeevdin «Köz irmemdegi ömüründö»,
Abdılaşım Smayıl uulunun «Baytik baatır bayanında», S. Zakirovdun «Kırgız
sanjırasında» kenen bayandalat. Al emi A. Tokombaevdin «Akay mergeninde», Ş.
Ümötalievdin «Kököy kestinde», T. Kasımbekovdun «Baskınında», akındardın
çıgarmalarında, anın turmuştuk ayrım okuyaları çıgarmanın maksatına ılayık
çagıldırılat.
«Baytik Kanaydın tokol ayalınan. Elde, Kanay Baytiktin enesin salbar kılıp koygon
deyt. Ayalın salbar kılıp koyuu kemsintüünün je şıldıñdoonun bir türü. Köp uçurlarda
ayaldın salbar boluşu — eri menen ayaldın ortosun söz aralaganda bolot. Baytik — dal oşol
enesi salbar kezinde törölgön eken»,— dep jazılat sanjırada. Uşundan ulam Baytik
enesinin kolunda jatakçılar arasında çoñoyöt. Turmuşta çıyrak çıgıp, el içinen ukkan
jomok, ulamıştarga kızıgıp, baatır bolup dañk tabuunu kıyaldanat. Balalık kündörün
tentektik menen ötkörüp jürgön kezinde tagdırında kütpögön okuya bolot. K. Osmonalievdin
romanında ayıl adamdarı kara alaçıktın janınan ötüp baratışıp balaga joluguşup,
Kanaydın uulu ekenin bilişip, anın «Kaarı katuu han Baytikmin» degen joobun
şıldıñdaşıp bastırıp ketişet. Oşol kündön kiyin atası namıstanıp, Baytikti enesi
menen köçürüp kelet.
İ. Jakanovdun romanında Kanaydın özü bul balanın torpokko minip alıp, «Kanay!»,
«Kanay!» dep uraan çakırganın ugup janına barıp kepke tartat. Uulunun taymanbastıgın
körüp, çoñoygondo «biy» bolom degen bütümünö tañ kalıp, köñülü şat bolup, kıyalı miñ
kubulat.
K. Osmonalievde Baytik enesi eköönün basmırlanışı köz jazdımda kalışı, atasının
taş boordugu köñüldü bursa, İ. Jakanovdo Kanay bir kezdegi kataaldıgın estep, öz künöösün
oylop, «Keçire kör, alla, keçire kör!» dep psihologiyalık tereñ tolgonuudan ötöt.
Adam balasının moynundagı parzı balasın sünnötkö oturguzup, kiyinki turmuşuna
kamkorduk kıluu bolup sanalat. K. Osmonalievde ata menen balanın jakındaşuusu sünnötkö
oturguzuudan kiyin baştalganday süröttölgönü menen, baarı bir Kanay Baytikti uuldarının
katarına koşpoy jürö beret. Al gana emes sınçıga baldarın sınatkanda da Baytikti
koşpoyt. Jazuuçunun pozitsiyasında kaarman atasınan jakşılık körgön emes, «tirüülöy
jetim» katarı içki seziminde sızdagan. Birok turmuştun tataaldıgın, kataaldıgın öz
öjörlügü menen jeñip çıguuga dayar boluşu kerek. Kazak jazuuçusu İ. Jakanov, teskerisinçe,
atasın «kıdır jolukkanday es mas» katarı berip, Baytiktey uuldu bolgonuna töbösü kökkö
jetkendey süyünüçün bölüşöt. Avtor kantse da ata katarı meermandıgına bölötöt, anın
jıldızı janıp, nur çagılganday köñülün östüröt. Demek, eki jazuuçu ata menen balanın
tübölüktüü problemasına öz aldılarınça kayrılışat.
Abdılaşım Smayıl uulunun dastanında oyunda eç bir kiri jok, balasın çoñoytup
jatkan Erençege uşakçı jetip kelip:
«Balañdı sart, kul deşip eliñ aytsa,
Bir salbar jüröt go dep eriñ aytsa,
Baykuşum kantip çıdap jürösüñ deym,
Başkalar uşak, ayıñ kebin aytsa.
Bayagı Erençedey bolboy kaldıñ,
Baykasam kökölöysüñ demiñ kança» —
dep, Talastı közdöy kaçırat. Andan kiyin Kanayga kelip:
«Talaska ketip kaldı başıñdı attap,
Tokoldu erkeletpey ebi menen»— deyt.
Oşentip, Baytik Talasta tayakelerinin kolunda çoñoyöt. Kiyin atası menen torpok
minip, «Kanaylap» uraan çakırıp jürgön jerinen jolugat. Oşondo Kanay «mındayın
bilgende ketirbeyt elem» dep ökünüp, «at kılıp minip jür» dep bir kulundu berip ketet.
Körünüp turganday, Abdılaşım Smayıl uulunun dastanında okuya İ. Jakanovdun
romanına okşoş süröttölöt. Mında da bir kezde ketirgen katalıgına ökünüp, birok
Baytiktey ötkür balası bar ekenine töbösü kökkö jetet.
Kaarmandın biylikke, mansapka, atak-dañkka umtuluusu «Köçmöndör kagılışında»
tereñ berilet. Baytikti oy-sanaa basat: «Kantip biylikke jetet?! Kanday jol menen eldin
köñülün oodara alat?! Tileginin, maksatının jüzögö aşuusuna kanday amaldı, joldu
koldonso bolot!?» Jazuuçu kaarmandın çınıgı jüzün, içki düynösündögü katıluu
sırlarınan, anın tımızın mansapka jetüügö jasagan araketinen körsötöt.
El içinde daroo taanılıp, atı alıska ketüü üçün al mezgilde negizinen eki jol
bolgon. Birinçisi, er sayışka tüşüp jeñüü, joonu sürüü, ekinçisi, at çabışta birinçi
baygege ee boluu. Baytiktin tagdır jolu at çabışta çeçilet. Kerkaşka külügü duban buzup
baş baygeni jeñet.
Birok Jañgaraç K. Osmonalievde baş bayge — otuz töönü, al emi İ. Jakanovdo
Kerkaşkanı alıp koyöt. «Bir oodarsam biylikti uşul jerden oodaram» — degen oyu menen
Baytik eki jazuuçuda teñ birdey joop bergen eken: «Aa, baş bayge eesin tapkan tura»,
«Atıñız keldi baygeden» — dep. Mına uşunday tuyuktan akıl tapkan amalı menen Baytik
Çüy elinin köbün başkargan. Jañgaraçtın köñülün algan, jürögün eljiretken. Jañgaraç
daroo bata berip, «Eki tizgin, bir çılbırdı özüñ al emi!» — dep, biylikti ötkörüp beret.
Baytik soltonu kamçı jana akıl menen başkargan çoñ manap bolup çıga kelet.
Al emi Smayıl uulunun dastanında Baytiktin atak-dañkka, mansapka biylikke
umtuluusu baykalbayt, teskerisinçe, al öz jergesinde:
«Balanı, çoñdu bolsun sıylap jürdü,
Baarını köz jügürtüp ılgap jürdü.
Bir duban solto elin jakşı asırap,
Baytik Er boluşunça dooron sürdü.
Başına sıymık konup teñirimden,
Barktaşıp el-jurt menen oynop küldü» —
delip dañktalıp süröttölöt.
Kaarmandın obrazı oşol mezgildegi akındardın çıgarmaçılıgında da orun ala
baştayt. Ataktuu manasçı Balıktı Talastan atayın köçürüp kelip, özünö jakın üy tiktirip,
mal beret. «Balıkoozdun manasçılıgı, ukkan jandı tañkaltkan, jaakta jok ırçılıgı
Çüydögü elge ayabay jagıp, anın barkı soltogo Baytiktin özündöy bolot» — dep jazat
tarıhçı J. Jakıpbekov. Çındıgında ele ar bir biy, manap janına çeçenderdi,
akılmandardı, akındardı alıp jürüü saltka aylangandıgın köröbüz. Baytik da Balıktı
özünö tartıp jürgön. Balık gana Baytikke teñ ata katarı süylöy algan. Birok eköönün
ortosunda bara-bara bilinbesten jik ketken. Mına uşul okuyalardı İ. Jakanov romanında
«eti kazak, söögü kırgız» Jöjö akındın atayılap Balıktı bir uguu üçün at arıtıp kelip,
manasçının üyünö tüşköndügünö baylanıştuu kılıp süröttöyt. Jazuuçu bul jerde eki
nerseni: birinçiden, bütkül kazak talaasın ır menen nöşörlötkön Jöjönü Balıkka
jolukturuu arkıluu eki eldin bir tuugandıgın çagıldıruu bolso, ekinçiden, Baytikke
salam berip, ızaat kılıp kelbesten, Balıkka tüptüz barışı manapka jakpay kalganın
körsötüünü maksat kılgan.
Biylikten başı aylanıp turgan Baytik Jöjögö «Manas» aytıp jatkan Balıkka «Oy,
sen menin «Manasımdı» kimge aytıp atasıñ?» — dep kaardanat. Jöjönü bolso kişi
katarında körböy menmensinip koyöt. Mında biylik menen akıldın ajırımı, küçtün
zorduk-zombulugu akındardın nazik jüröktörünö, jan düynölörünö matırılganı avtor
tarabınan işenimdüü bayandalat. Jogorudagı Baytiktin kaarınan «Jok, baatır, men aga
sizdin «Manastı» aytkan jokmun, başka «Manastı» ayttım» — dep, Balık arañ kutulat.
Baytik jada kalsa «Manastı» mençiktep aluuga zorduk koldonot. Oşondo Jöjönün Baytikke
içi tap bolup tömönküdöy ırdı çıgargan eken:
Ey, senin apañ ayrançı,
Bütün köynök kiybegen,
Oozuna öpkö tiybegen,
Iylap ötkön düynödön!
Betin juubay aş degen,
Er Kanayga kas kelgen...
Aramdan baatır tuusa da
Akırı keldiñ orduna...
Jöjönün Baytik tuuraluu üç ırı bolgon. «Kim ölsö — sagan tüser zaman akır» degen
ırında Baytikti teksiz han, nikesiz tuulgan bala dep sındayt.
Al emi ayrım makalalarda Balık menen Baytiktin kıyışpas dosu, keñeşçisi, bir
tuugan agasınday mamiledey körsötülöt. Alsak, belgilüü tarıhçı K. Üsönbaev mınday deyt:
«...talanttuu akın jana manasçı Balıkooz Baytiktin ajıragıs dosu bolgon.
Boş ubaktısında kırgızdın ruhiy düynösünün tuu çokusu bolgon «Manas» eposun
ayttırıp, talaş-tartış uçurlarda kep keñeşin ukkan».
Balıktın kerektüü uçurlarda Baytikke korkposton oyun da aytıp, kep-keñeşin
bergenin S. Zakirovdun sanjırasında aytılgan tömönkü oylor da dalildeyt. Anda: «...ay,
biyliktin jolu ay, oy amalıñ kur ooy, adamdın açközdügündö çek jok tura, ölbögön ookat
bolso, öçpögön ot bolso dep, tilegen adam, jaşoo üçün emnelerge barbayt. Kuday adamdı
ölbös kılıp jaratsa da, adamdar biylik talaşıp, namıs dep, birin-biri öltürüp koyöt tura,
oy jalgan düynönün kızıgı ay!» — degen eken Balık .
Uşul jerden Smayıl uulunun «Baytik baatır bayanına» kayradan kayrılalı. Dastanda
Balık menen Baytiktin mamilesi tuurasında okuya jok. Birok «Er Baytiktin Aparga
üylöngönü», «Küntuu elinin Toguz-Torogo kaçışı», «Tünkatar Tüntöy çabışı» degen çoñ
bölümdör bar. Mına uşul atalgandardın birinçisinde Baytik menen Apardın toyunda:
«Balıkooz ırdap çıktı el aralap,
Baytiktin solobosun kökölötüp» —
degen saptar menen ele akın Smayıl uulu Balık menen Baytiktin mamilesin okurmanga
tüşündürüp koyöt. Al emi kiyinki atalgan bölümdördö da Baytik ötö adilettik menen,
kalıstık menen iş kılgan solto elinin ardaktuu manabı katarı süröttölöt. Al çaçılgandı
çogultup, üzülgöndü biriktiret. «Sıylaşıp biz jürölü adam bolup» — dep solto elin dayım
ıntımakka, birimdikke çakırat. Baytiktin baatırdıgı delip Kokon handıgın Bişkektegi
begi Rahmatullanı öltürüşü aytılıp jüröt. Birok tarıhıy materialdar boyunça da, körköm
çıgarmalarda da, al gana emes sanjıralarda da bekti öltürgön adam Köküm bolup çıgat.
Baytik Kokon handıgının «kamçısın çaap» Uzun-Agaçta orustar menen kagılışuuga
katışkan boluçu. Handıktın körsötmölörün atkarıp turgan. Baytik menen Rahmatullanın
çırı algaç maldan baştalat. Manaptın 30day jılkıları çeptin janına çeyin jayılıp
ketkendiginen paydalanıp, bek kirgizip alıp, Baytikke berbey koyöt. Baytik kişi salıp,
malın arañ alat. Kiyin Baytik menen Rahmatullanın arası kayradan bir az jakındaşa
tüşüp, Baysal degen balasın okugun dep, bektin karamagına taştap kelet. Bul tuuraluu
tarıhçılar mınday deşet: «Rahmatulla Baysaldın çırayına kızıgıp, paça kılmakka üyümö
jatsın degende bala sezip kalıp, el jayloodon tüşör çak eken. Baysal üyünö tün katıp kaçıp
ketken. Bul kabardı Baytik ugup, Rahmatullanı ebin taap öltürüştün kamında kalgan».
Al emi K. Osmonalievdin romanında bul çır kızı Bagınbübüdön baştalat. Al
kurbusu eköö jaydın ısıgında tünt kamış çıkkan buluñga çeçinişip suuga tüşüşöt. Bir
maalda erkekter kamıştan çıga kelişip, kızdardı zorduktoogo arakettenişet. Erkektin
kuçagınan arañ kutulup ızalangan Bagınbübü, özünö kol salgan çeptin begi Rahmatulla
ekenin taanıp, enesine aytat. Kulagı çalgan Baytik oşondo «Rahmatullanın şişi toldu.
Munun tuzun eki ese tatıta albasam, Baytik atım öçsün!» — dep ant kılgan. Mında jazuuçu
kanday bolso da tarıhıy materialdarga atanın balaga jasagan mamilesine jakındap kelet.
Bektin namısına tiyişi Baytiktin çıdamın ketirip, azat boyun dürkürötüp, kek öçpös
bolup ornogon. Baytik kantip oyun jüzögö aşıruunun jolun gana izdep kalgan. Anın üstünö
Kokon handıgının urap baratışı, orustardın jakın kelişi, eldin kokonduktardan kordukzombuluk körüşü Baytiktin çeçkindüü kötörülüşkö çıguusuna sebep bolgon.
Ö. Danikeevdin «Köz irmemdegi ömür» romanında da Baytiktin bekti öltürüü
jönündögü oy tolgoosu keñiri süröttölgön. Kaarman eç kim menen süylöşpöyt, öz aldınça
bolup, içki düynösündögü tüpöyül suroosunun joobun çeçe albay kelet: Kimge tayanuu kerek?!
Kim koldoyt?! Orustar kandayça kabıl alar eken?! Kokonduktar bilip kalışsa, kokodon alıp
kayra özün öltürüp salışpaybı?! Bekti kantip şıltoolop, üyünö çakıra alat?!.
«Köçmöndör kagılışında», «Köz irmemdegi ömürdö» öçtün, kektin alınışı ötö
elestüü, taamay tartılgan. Baytik küzgü koy kırkuu toyuna eptep ötünüp jatıp bekti
çakırtat. «Dosu» çakırgandan kiyin barbay koyuşka da bolboyt emespi, birok ötö sak bek
sarbazdarı menen belek-beçkegin alıp jönöyt. Eköö aykalışıp körüşöt. Jazuuçular
kaarmandardın ar bir kıymılına, köz karaşına maani berip bayandaşat.
«Köçmöndör kagılışında» al gana emes boz üylördün tigilişi, attardın jaydak
ottop jürüşü, Baytiktin tulparının mamıda baylanışı, aylanadagı jımjırttık... baarı
çıgarmanın körkömdügü üçün gana süröttöö emes, maanilüü rol oynop jatkanı avtor
tarabınan ınanımduu körsötülöt. Jazuuçunun pikiri boyunça duşmandarga şektüü eç nerse
bolboşu kerek. Karoolçular da, Rahmatulla da beykapar. «Emi baleenin baarı oşol
Baytiktin kirip çıguusunda jatkan. Anın ar kıymılın aş bışırgan tört üydö şıgırap
kamalıp oturgandar jabık jılçıgınan, kerege tübündögü çiy arasınan karap jatışkan.
Baytiktin jañdoosun kütüşkön».
Avtordun bayandoolorunda, kaarmandardın dialogdorunda koldonulgan ar bir süylöm öz
ordunda. Jazuuçunun çeberçiligi kaarmandın içki düynösü menen aylana-çöyrödögü
jımjırttıktın ortosundagı baylanıştı, andan kiyinki kuyun sıyaktuu jigitterdin
sarbazdarga kütüüsüz kol salışı, oozunan kelmesi tüşüp, Rahmatullanın «et jebey, taş
jeyin» dep argımakka arañ jetişi, kılıçtar çabılıp, mıltıktar atılıp, ökürükkıykırık, jan soogaloo — mına uşulardın baarının körköm kartinasın köz aldıga elestüü
bergendiginde.
Bul körünüş sanjırada mınday berilet: «...eşikten Turap surnayçının özünün «At
kettisin» tartkanı ugulganda, ak seldesin basa kiyip oturgan Rahmatulla selt etip çoçup
ketti. Çooçubañız, begim, al adepsizdin ünün özüm öçüröyün!» — dep, Baytik şaşıla eşikke
çıga jönögöndö, oturgan kırgızdardın bardıgı sırtka çıgar zamat, tört jigit eşikti
açırbay basıp kalıştı».
Ö. Danikeevdin romanında K. Osmonalievdin çıgarmasına salıştırmaluu kırkın
toyunun baştalışı şaan-şököttüü saltanattuu körünüştö bolot. Egerde «Köçmöndör
kagılışında» bekti tosuuga ança maani berilbese «Köz irmemdegi ömürdö» Baytik baştagan
jigitter kural-jaraktarı menen bekti alıstan tosup kelişet. K. Osmonalievde bektin
şektenüüsü da açık süröttölböyt, al emi «Köz irmemdegi ömürdö» Rahmatullanın
koopsuzdanuusu, tınçsızdanuusu, içki psihologiyalık abalı küçtüü berilet.
Uşul jerden T. Kasımbekovdun «Baskın» romanı jönündö da söz kozgop ketüünü tuura
taptık. Bul romanda Baytiktin obrazı negizinen Rahmatulla menen bolgon okuyalardan jana
bekti kulatkandan kiyinki orus töböldörü menen bolgon mamilelerinen açılgan.
Romanda Rahmat bek solto elin kantkende tındım kılsam dep, oyu ongo bölünüp,
Baytikke kekenip jürgön kezinde, kütüüsüzdön Baytikten «oynop ketkile» degen çakıruu
kelet. Oşondo Rahmat bek: «Özü çakırıp kaldı go, seyildep, oynop ketsin dep?! Körölü, al
meni baykagısı bardır, a biz anı da baykaylı, ılayıgına jaraşa kep, iş bolor...» — dep,
«toylogonu baratabızbı jokpu, sak bol, dayar bol» — dep, jüzbaşını katuu eskertet.
Körünüp turganday, jazuuçu maseleni bir az başkaçaraak, kırınan çeçet. Mında
Baytik Rahmat bekti maseleni (tonolgon maldın başın açuu) öz maksatına ılayık çeçiş
üçün çakırat. Avtor tarabınan körsötülgön Baytiktin bul pozitsiyasının anıktıgın anın
Rahmat bek konokko kelgende, aga jasalgan mamilesinen da köröbüz.
Konokko kelgen bek özünün sarbazdarı menen koldon kelişinçe Baytikti eli menen
koşo dagı da bolso kordop, tebelep-tepsep ketiş maksatında josunsuz joruktardı jasaşat.
Oşondo Baytik: «...«uyatı bar», «meyman» degen silerdey bolobu?! Birööñ saydı tepsep, eldin
közünçö biröönün ak nikelüü zayıbına kol saldıñ. Bizdin Ormon mındayga adilet karagan,
mınday künöö kılgan arsızga kırk jılkı ayıp salınat» dep kaardanat. Buga çıdabagan
Rahmat bek julkunup tura kalıp, özünün jüzbaşına Baytiktin başın al dep kıykırat. Mına
uşundan ulam kagılış baştalıp, kırgın-sürgün menen Rahmat bekti sarbazdarı alıp kaçat.
Jazuuçu uşul jerden Baytiktin, kaçkındın (Rahmat bektin), kuugundun (Kökümdün) ar
birinin ömür, ölüm, erkindik, kulçuluk üçün bolgon küröşün, jan tüyşölüülörün elestüü
çagıldırgan. Akırı Köküm kuup jetip, kuu nayza menen Rahmat bekti ay dalıga sayat.
Artınan kuup jetip kelgen Baytik: «Ay, attiñ ay, je jılım kepke kelişpey, je jön attanıp
ketişpey, ayagı uşu boldu» — deyt. Demek, romanda Rahmat bek atayılap öltürböstön, özü
tüzgön kırdaalga jaraşa jazalanat. Ölüm, ömür, jaşoodogu erkindik üçün bolgon küröş Ö.
Danikeevdin romanında da elestüü, psihologiyaluu, dramaluu çagıldırılgan. Rahmatulla
janın oozuna tiştep algan, başındagı seldesi uçup, közdörü çanagınan çıgıp, çapanı
delbektep eerge arañ ilinet. «Kaçırıp jiberebizbi» — dep, Baytiktin içi örttönüp ketti.
«Kuugan da kuday dedi, kaçkan da kuday dedi». Rahmatullanın da, Kökümdün da işengeni
jalgız at. Jazuuçu kaarmandardın psihologiyalık al-abaldarın jaratılıştın tuundusu
menen tıgız karımkatışta beret. Attar da biri-birine eregişkensip, eelerine «kızmat
kılsam» degen niette kızıp kalışkan sıyaktuu.
K. Osmonalievdin romanında da Rahmatullanın tagdırı Baytikke özü üçün gana emes,
kırgız eli üçün eñ başkı masele bolup kaldı. Eger bek aman-esen kaçıp kutulup ketse, anda
jalpı kalayık kalkka karañgı tüştü dey ber. Bolboso anı öltürüşsö, orustar menen
jakındaşuuga, kötörülüşkö belsenip kirişüügö şart tüzülöt. Jazuuçu uşul uçurdagı
Rahmatullanın da, Baytiktin da psihologiyalık alabaldarın taasın beret. Dal uşul okuya
tarıhçı Belek Soltonoevde mındayça berilet: «Kayran Çüydön ajırap kalat ekenbiz, bul
sart aman-esen korgonuna kirip ketmek boldu» — dep, Baytik bakırıp jibergende Rahmatulla
sarbazdardan bölünüp, kılıçın suurup ala korgondu közdöp çuu dep ketip bara jatkanda,
külük ak sur atı menen Köküm jetip dalıdan sayganda nayza emçekten çıga tüşkön».
S. Zakirovdun pikiri boyunça gana Baytik bektin ölümünö tüzdön tüz sebepker:
«Kumdun üstünö kulap, jalınıp jatkanda, Baytik jetip kelet: — A, paçagar jan tattuu
beken! — dep, başın ırgıta çabat.
Al emi T. Kasımbekovdo Kökümdün nayzasınan jaradar bolup jerde jatkanda, Baytik
jetip kelip: «Boloru boluptur, kıynalbasın, nayzanı suurup taşta, janı tınsın» — deyt.
Andan kiyin, «Emi beri kara Köküm, ertebi, keçpi bolor doo saga tüşüp jürbösün, «Baytik
saydı» dep ele koy munu, meyli, men özüm tartayın tartarın, men özüm kötöröyün kötörörün.
Başın kesip, baylap koy menin kanjıgama, el körsün!» — degen eken.
Körünüp turganday, bul çıgarmada da Rahmat bek Kökümdün kolunan kaza tabat. Birok
tarıhıy bulaktarga kayrılıp körsök, Rahmatullanı Köküm jaradar gana kılat, anı
öltürgöndör takır başka adamdar. Bul okuya B. Soltonoevde mındayça berilet: «Baytiktin
ayılına Rahmatullanı alıp barıp, jaman kara alaçıkka kamap koyup, kança altın dilde
bereyin dep jalınsa da bolboy, oşo künü keçinde karasakal urugunan Şeraalını baş kılıp
eki-üç kişi jiberip, Rahmatullanı keskilep öltürgön». Uşul ele oydu tarıhçı J.
Jakıpbekov da dalildeyt. Al mınday deyt: «Kaçkan Rahmatullanı Baytiktin jigiti Köküm
kuup jetip, nayza menen sayıp jaradar kılat. Anan soltonun baldarı: Duulat, Köküm jana
Çoybek Rahmatullanı öltürüşöt» .
Demek, tarıhıy bulaktar boyunça Köküm Rahmatullanı jalgız özü öltürböyt. Al emi
körköm çıgarmada ar bir jazuuçu bul okuyanı öz aldınça alımça-koşumçaloogo alışkan. Bul
bolso körköm çıgarmanın zakonuna tuura kelet.
Akın, Abdılaşım Smayıl uulunda bul okuyalar «Er Baytiktin Rahmatullanı
çabışı» degen bölümündö berilgen. Bul bölüm akın tarabınan çala-çarpıt jazılıp, okuya
ötö ele üstürtödön bayandalgan. Başında kele jatkan akındık ergüü uşul jerde basañdap
kalganday.
Baytik jeñişke jetişti, ısmı jalpı jurtka düñk dey tüştü. Kokon handıgının
begin öltürüü al mezgilde baatırlıkka jatkan. Albette, Baytik çepti aluu oñoy-oltoñgo
turbasın jakşı tüşüngön. Oşonduktan, K. Osmonalievdin romanında süröttölgöndöy
kaarman eki joldu tandap alat. Birinçiden, çepke daroo kol salbay, Kokon handıgınan
korkkonsup, köçüp ketkensip, eç kimge şek aldırbay emçektegi balası menen ayaldı
«elçilikke» jiberişet. Ekinçiden, Vernıydagı orus töböldörünö jardam surap kat jazat.
Polkovnik Kolpakovskiyge Baytiktin kayrıluusu boyunça tarıhçı K. Moldokasımovdun
pikirine toluk koşuluuga bolot: «...Küröştü ayagına çıgarbay toktotup koyuu, çeginüü anın
kert başı üçün gana emes, karamagındagı eli üçün da oor bolmok. Antkeni 500dön aşuun
sarbaz sepilden çıgıp Baytiktin elin Rahmatullanın ölümü üçün kırgınga almak. Al emi
orus imperiyası Baytik baatır kayrılbasa dele Çüy öröönünö oşol jılı soguştuk jürüşün
baştamak. Al çeçilip kalgan masele ele. Oşonu körö bilgen Baytiktin öz elin saktap kalış
üçün bul jolgo barganı aykın körünüp turat».
Mına uşunu kütüp oturgansıp, askerler jardamga kelip, Baytiktin amalı menen
jerdi oyup, çeptin içinen çıgışat, çeptin dubalın jer menen jeksen kılat. Baytik çepti
talkaladı degen atak tuş tarapka tarayt, al emi anı çıgarmada körsötülgöndöy «baatır»,
«manap», deşpey, «jarım padışa» dep kalışat.
Romanda K. Osmonalievdin eldik müdöönü, erkindikti kolgo tiygizgen kaarmandın bat
ele karapayım elge josunsuz joruktarın jasaganın ayıptoosu küçtüü berilgen. Baytik eç
kimdi taanıbay kalat. Jolooçu kayrılıp salam aytpagandıgı üçün, mergençi toodogu
kiyikti surap atpagandıgı üçün dırday çeçindirip, tikenge bölöp sabaşat. Bir aytkan sözdü
ukpay, kayra suragandıgı üçün jigitterinin kulaktarı kesilet. Çıgarmada akın
psihologiyalık özgörüşü logikalık jaktan zakonçenemdüü bolup çıga kelet. Kaarmandın bir
kezderde azgırılıp, biyiktikke jetken adamdın psihologiyası, içki jan düynösü daana
körünöt. Çındıgında ele körünüp turganday, jazuuçu kaarmandı bir betkey süröttöböyt,
anın oñ jana ters jaktarı birdey körköm obektige alınat.
Ö. Danikeev da özünün romanında Baytiktin zorduk-zombulugun körsötkön. Al mal
jaylagan jakşı jerlerdi başka uruulardan tartıp algan. Küntuu elin, eldin
naarazıçılıgına karabay küç menen köçürüp jiberet. Eldin aga bolgon işenimi ketet. «Je
Baytik mınçalıkka bargıday, kim bolup ketti ele özü? Kudaybı?! Emnenin kudayı —
biylik... Emne dese özü bilet. Oyöz menen sözü bir». Oşondoy ele romanda bala Kutuyan menen
Baytiktin içki düynölörünün tireşüüsün ötö çeberçilik menen açılgan. Eldin müdöösün
közdöp kele jatkan akılduu Kutuyan jalpı kalayıktın tilegi — ata-babasının jerine
kayra köçüp kelüü tuuraluu maseleni koyöt. Albette, bul Baytikke jakpayt. Jazuuçu eki
kaarmandın kezdeşüüsündögü psihologiyalık kırdaaldı tereñ, ınanımduu körsötkön.
Kutuyandı karap turup, Baytiktin içindegi aramza oyloru udurguyt. «Teñ ata bolup, tike
süylögönün kara?! Jubarımbektey teksiz jerden çıkkandarga biyliktin çılbır-tizgini
tiebi?! Kim bilsin, balkim, erteñki tizgin uşunukudur?! Paygambar jaşına jete elekte ele
jol bergenim bolboyt! Baysal turganda, mındaylarga jol jok!..»
Jazuuçu biylik tatkan kaarmandın psihologiyasının çabıtın körköm izildöögö
algan. Biylikten kim kaçsın! Biylik kumarı — jaşoonun özögü. Baytik uşunu bilbey
koyupturbu?! Kaarman bir gana nersege ökünöt — Kutuyanday mezgili, jaşçılıgı kayrılıp
kelbeyt! Oşonduktan, jaş balaga sır aldırıp jiberip beydarman abalda oturbaybı!
Baatırdık saltı menen kimderdi gana uzatpadı bele?!..
Al emi akın Abdılaşım Smayıl uulunda Pişpek çebin algandan kiyin, Baytik
bayagısınday ele kalıstıgı menen eline kızmatın ötöyt. Aleksandr IInin özünön sıylık,
pristav-kapitan
çinin
alat.
Oşondo da:
«Kapitan bolgonuna maktanbadı,
Kalıstık biylik boldu atkarganı.
Kalkının biri bilbeyt çin alganın,
Kutmanduu eli jurtun tak karmadı.
Katuuraak sabattırçu öltürböstön,
Kalk kadırın bölökkö satkandardı» —
dep, adilettüü biylik jürgüzöt. Andan kiyinki bölümdördö da Baytiktin kara kıldı kak
jargan kalıstıgı dañazalanat.
Baytik
baatırdın
ölümü
jogoruda
söz
kılgan
çıgarmalardan
K.
Osmonalievdin «Köçmöndördün kagılışında» jana Smayıl uulunun «Baytik baatır
bayanında» gana süröttölöt. Kaysı adam ele ömürdön tajasın, K. Osmonalievdin romanında
da Baytik ölüm menen koldon kelişinçe küröşöt, jöölüyt. Esine biyligi menen külügü
kelet.
Biylik
menen
külüktün ubayın ömür boyu körbödü bele! Kantip kol juup kalat?! Ölüm menen alp uruşup
jatkan kaarman birde külügün jarıştarda kayra çapkısı kelet, birde biylikke turgusu
kelet... Toru attın küyütü da jandı ezet. Külüktün tizginin neçen jolu tarttırbadı bele?
Toru at alsız jatkan Baytikten öç alıp, tuyagı menen tebelep jatkanday... Zorduk iştin
akırı korduk…
Baytiktin basıp ötkön jolun jazuuçu uşunday kılıp, jıyıntıktayt.
«Baytik baatırdın bayanında» avtor kaarmandın ölümün eldin oozunan ukkan okuyalardın
negizinde bayandayt. Birinde:
«Antkeni oñ butuna çöñör kirip,
Akıret ketken eken Baytik ölüp» —
dep aytılsa, birinde karındaşının talamın talaşıp Tüntöy uruusuna barganda oñ
butuna ok jañılgan eken. Oşol oktun saldarınan ulgayganda jarat küçöp, ayıktırganga eç
bir tabıptın küçü jetpey, oşondon ölgön eken. Dagı birinde Baytik uktap jatsa ayan bergen
eken. Ertesi Apar baybiçege «bir adam kelet, apkaarıp, alaktabay jüzün körüp, suragan tatım
tuzun bergin» — dep bastırıp ketet. Baybiçe aytılgan işti tuura emes atkarıp alıp, Baytik
oşondon katuu ooruga çaldıgıp kaza tapkan eken.
Baytik ölgöndö:
Kayrılıp kelbes jakka attanganda,
Kaygıga salgan eken jergemdi deyt.
Kulagı ukkandardın biri kalbay,
Kırgızdın kıyırınan el keldi deyt.
Kanaydın er Baytigi ölgön künü,
Kerme-too kadimkidey termeldi deyt —
dep, büt kırgız eli kaygırat..
Jıyıntıktap aytkanda, Baytiktin körköm elesi jogoruda biz söz kılgan çıgarmalarda
özünün oñ jana ters jaktarı menen çagıldırılgan. Özgöçö K. Osmonaliev menen Ö. Danikeev
jana kazak jazuuçusu İ. Jakanovdordun romandarında tarıhıy insandın oñ-ters jaktarı ar
türdüü kırdaaldardan tarazalanat. Al emi akın Smayıl uulunda Baytiktin bir gana jagınan,
taktap aytkanda, anın kıraakılıgı jana kalıstıgı jogoru koyulup, dal oşol sapattarı
basa dañazalanat. «Dastandın avtoru professional jazgıç akın emes, al eldik ır önörünün,
ayrıkça tökmölüktün mektebinde öz aldınça şuguldangan, oşol abadan dem alıp, oşol
bulaktan azıktangan tubasalıkka jakın talant» — dep jazat çıgarmanın avtoru tuurasında
akın Süyörkul Turgunbaev. Mına uşunday negizde eldik çıgarmalardın tabiyatında
tarbiyalangan akın, anın bulagınan suu içpey koyboyt. Akındın dastanı professional
jazma poeziyaga tieşelüü emes, al tökmö türündö payda bolgon özünçö bir poetikalık
körünüş. Oşentip, özülörünün jeke işmerdüülüktörü menen kırgız elinin tagdırına
kandaydır bir iz kaltırıp, birok bügünkü küngö çeyin tarıhtın öçürülgön baraktarının
arasında kalıp kelgen ayrım adamdardın obrazdarı adabiyatıbızdın da baraktarınan orun
alıp kelüüdö.
Mına oşondoy insandardın dagı biri — solto elinen çıkkan Jamankara Çotkara
uulu. Jamankara tuurasında maalımattar ötö ele az. Biz ukkan, bilgen maalımattarga
karaganda al tuurasında eldik sanjıralarda, Belek Soltonoevdin «Kızıl kırgız tarıhı»
(1993) emgeginde söz kozgolot. Bularda negizinen Jamankara baatırdın kazak-kırgız
kagılıştarında körsötkön erdikteri, aş-toylordo sayışka tüşköndörü, ar kanday mayda
erdikteri tuurasında kıskaça bayandalat. Al emi körköm adabiyatta Jamankaranın obrazı
Smayıl uulunun «Jamankara» attuu dastanında birinçi jolu çagıldırılgan. Mında
Jamankara baatırdın basıp ötkön turmuş jolu baştan ayak kenen süröttölgön. Atap aytsak,
baatırdın ata-tegi, tuuluşu, er jetilişi, negizgi erdikteri, ölümü.
Jogoruda akın Smayıl uulu tuurasında söz kozgogondo anın eldik murastın ayrıkça
tökmölük önördün mektebinde tarbiyalangandıgı belgilüü bolgon. Uşundan ulam biz söz
kılgan birinçi çıgarmasında («Baytik baatır bayanı») eldik adabiyattın epikalık nugu açık
baykalıp turgandıgın belgilegenbiz. Azır biz söz kozgop jatkan çıgarması da
(«Jamankara») dal uşunday ıkta işke aşkan. (Uşul jerden belgiley ketçü nerse, akındın
«Jamankara» attuu dastanı «Baytik baatır bayanınan» birinçi jaralgan çıgarma). Demek,
birinçi çıgarmada baştalgan epikalık dem, ekinçisinde andan arı ulantılgan.
Akın Smayıl uulu Jamankara tuurasında el oozunda sanjıralarda aytılgan
okuyalardın negizinde özünün bilgenderin toluk ırga aylandırgan. Anın kabıldoosunda
jana tüşünügündö Jamankaranın ata-teginen baştalıp, ölümünö çeyin körköm süröttölöt.
Eldik sanjırada Jamankara baatırdın tegi mındayça sürüştürülöt: «...Bütkül kırgız,
kazakka belgilüü Jamankara baatır Soltonun Bölökbay uruusunun içindegi Bütöş uulunun
jeti kaşka tukumunan çıkkan. Enesinin içinen tüşköndö Küngüröktön ün çıkkan deşet.
Başkaça aytkanda, Soltonun tört uulunun Kultuu, Küñtuu, Aytuu jana kiçüüsü Çaa biydin
uulunan (Bölökbay, Talkan, jana Tata), eñ uluusu Bölökbay eki uulunun (Bayseit, Bütöş),
kiçüüsü Bütöştün ekinçi ayalının beş uulunun (Tölön, Tubar, Bagış, Jagış jana
Tülökabıl), kiçüüsü Tülökabıldın Ayta, Çıñgış, Çotkara jana Akit degen tört uulunun
Çotkaranın balası».
Smayıl uulunun dastanı Jamankaranın ata-tegin bayandoodon baştalıp, anda da dal
jogoruda keltirilgen tek sürüü bayandalat. Birok Smayıl uulunda Jamankaranın tüpkü tegi
Dolondon baştalıp, Çotkaraga çeyin kenen, ar bir muundun tarıhı bay okuyalardın
negizinde bayandalıp ötöt. Bul bayandoodo çoñ çıgarmaçılık ergüü baykalbay koyboyt. Eldik
epikalık çıgarmalardagı salttuu körünüştördün biri — eldin baktısına jaralgan
baatırdın jarık düynögö özgöçö belgiler, körünüştör menen kelişi. Jamankaranın
tuuluşu dastanda dal uşul salttık körünüştö işke aşkan. Mında da boloçok baatırdın
enesi jolborstun jürögünö talgak bolot. Çotkara atıp kelgen jolborstun jürögün jep,
talgagı kalıp, adamdan başkaça belgisi bar, arkasında kulun jalduu tügü bar bala töröyt.
Demek, jogoruda sanjırada aytılgan «enesinin içinen tüşköndö Küngüröktön ün çıkkan»
degen oydon ulam, akın öz maksatına ılayık jeke interpritatsiyasın jaratkan.
Jamankaranın balalık çagına dastanda özünçö bir çoñ bölüm arnalgan. Anda
baatırdın keyiştüü balalıgı bayandalat. Atasının közü ötköndön kiyin ene menen balanın
abalı oorloyt. Bir karaganda bul bölümdö süröttölüp jatkan okuya «Semetey» eposundagı
Kanıkey menen Semeteydin Talastan Bukarga köçkön tarıhına okşoşup ketet. Dastanda
Çotkara jarık düynö menen koştoşoor aldında: «...jakşı jok, jaman aytpay közüm ötsö,
törkünüñö uuluñdu jetelep ket» dep, kereezin aytıp koştoşot. Küyöösü ölgöndön kiyin
Kanıkeydin «keypin» kiygen Tıta ene balasın alıp, törkününö kaçat. Oşentip,
Jamankaranın balalıgı Koçkor jergesinde, tayakelerinde ötöt.
Oozunan çıkkan jeli tütün bolup,
Oolugat alışsam dep küçü tolup.
Oñ iyni, sol iynine karap körsöñ,
Olçoyup oturganday bürküt konup.
Orolup kementayga uktap jatsa,
Oygotuu kıyın bolot türtüp koyup , —
dep, avtor süröttögöndöy, Jamankara bargan sayın küçkö tolup, balban bolup ösöt, el oozuna
bat alınat. Birok oşondoy bolso da, özünün küçünö döögürsünböy, münözü jumşak, elpek, eç
janga böödö zıyanı jok, eldin namısı üçün janın bergen adam bolup çoñoet. Aş-toylordo
sayıştarga tüşüp, el oozunda aytılıp jürgön erdikterin körsötö baştayt. Bular
tuurasındagı okuyalar dastandagı «Baatırdın bayanı» degen bölümünön orun algan. Anda
Jamankaranın jılaan menen karmaşkanı, kara kurt çakkanda körsötkön erdigi, kiyme kotur
bolgondogusu, kamış arasınan jolbors öltürgönü, jılkı tiygen kazak baatırı Şoruktu
jeñgen, Bökön balban menen karmaşkanı körköm bayandalat. Bul okuyalar menen aralaş
Jamankaranın jaşoosundagı turmuştuk körünüştör da süröttölöt. Birok kaarmandın
negizgi kazak-kırgız kagılıştarında körsötkön erdikteri (Şooruk baatırdı jeke özün eske
albaganda) tuurasında söz jok. Al emi bul tuurasında sanjırada mındayça aytılat: «XIX
kılımdın otuzunçu jıldarınan tartıp Jamankara baatır joonun jürögünö tiyip, aga
attın kaşkasınday taanımal bolgon eken. Özünün ömüründö on beş jolu joogo tüşöt da
Jamankara baatır bir jolu da attan ırgıta sayılıp, bir jolu da joodon çeginip kaçpagan,
dayıma joonu kuup çıgıp kaçırgan eken». Dastanda akın köbünçö Jamankaranın özünçö
jalgızdap jasagan erdikterine basım jasagan. Jamankaranın erdikterinen kiyin dastanda
Maykulak tuurasında söz baştalat. Avtor bul obrazdın elesin Jamankara baatırdın öz
tuugandarına taarınıp, Ormon hanga ketip kalışına baylanıştırıp süröttöyt. Eldik
epikalık çıgarmalarda baatırdın kıyışpas jan dosunun boluşu negizgi traditsiyalık
motivderdin biri bolup sanalat. Mına uşunday salttuu körünüştü Maykulaktın bayanı
körsötüp turat. Bizdin oyubuzça, bul bölümdü kirgizüü akındın maksatına ılayık bolso
kerek. Sebebi çıgarma baştalganda ele epikalık dem menen açılgan. Saltka ılayık
Maykulaktın obrazı oşol demdi andan arı ulayt. Ekinçiden, çıgarmanın kölömün östürüü
da avtordu kızıktırışı mümkün. Oşondon ulam süröttölüp jatkan okuyaga kooşpoy,
«çooçun» sıyaktanıp turgan okuyalar tizmegi da dastandan orun alsa kerek.
Eldik sanjırada: «Kenensarı, Noruzbaydın kırgızdarga çabuul jasaybız, soguşabız
degen sözün, karındaşı Bobukan ugup kalat. Al akılduu, jetik kız bolgon. Bul kırgındı
toktotup kaluuga köp küç jumşagan. Agaları sözün ukpagandan kiyin, erkekçe kiyinip, çaçın
tüyüp, külük at minip, kırgızdarga jönöp ketken. Anın maksatı kırgızdın mıktı
baatırların sınoo bolgon. Ekinçiden, ılayıgı tuura kelip kalsa, kırgızdın taasirdüü
begine turmuşka çıgıp, çataktı toktotsom degen. Oşondo solto elinen çıkkan — Jamankara
menen Çıñgıştı sınap, çınıgı kök jal baatırlar eken dep oyloyt» ,— dep aytılat. Mına
uşul aytılgandardan ulam akın dastanga «Elçi» degen özünçö bir bölüm kirgizgen. Birok
dastanda süröttölgön okuya boyunça kazaktın törölörü Kenensarı menen Noruzbay ak dilderi
menen kırgızga dos bolsok dep keñeşip, karındaşın elçilikke jiberişet. Oşondo elçi
kız Talas, Jalal-Abad, Oş, Alay, Narın, Isık-Köldü aralap, Çüygö çeyin kelip, bul
aymaktardın ar birinin baatırların birden sınayt. Akındın ar bir jerdin
jaratılışına ar bir baatırdın özgöçölüktörünö bergen münözdömösü çıgarmaçılık menen
işke aşkan.
Jamankaranın ölümü eldik sanjıralarda ar kanday aytılat. Birinde: «Jamankara
baatırdın dañkı taş jarıp, aldınan jan kıya baspay kalganın Jangaraç ugup, közü menen
körüp, üröyü uçup, kaltıray baştayt, baatırdı jogotuunun aylasın izdep taap, anı
Kenensarı menen jaraşuuga elçi kılıp jiberüügö Bölökbaydan Çıñgış baatır jana başka
bilermandardı, özünün aylanasındagı jakşıları menen keñeşip, akıldaşıp bütüp,
Jamankara baatırdı Kenensarı hanga 1846-jılı jönötöt. Demek, bul boyunça Jamankara
feodaldık-patriarhaldık doordogu içki karama-karşılıktardın, kesepetinen ölümgö
duuşar bolgon. Dagı birinde: «Kenensarı, Noruzbaylar Çüydün etegindegi kuşçu, solto
uruuların çabışıp, kayra tartıp baratışıp bir baydın jılkısın tiyip ketişet.
Jılkını Şoruk baatır aldı degen söz çıgıp, albay Jamankaraga dosuñan jılkımdı
kayrıp ber dep suranat. Jamankara Şorukka barat, al tımızın izdegeniñ özü keldi dep,
Kenensarıga kişi jiberet. Jetip kelgen Kenensarı Jamankaranı şıldıñdap tiyişet.
Oşondo Jamankaranın açuusu kelip: — Mañka hanım, emne dep keljirep jatasıñ? — dep,
betine tükürüp jiberet. Açuulangan Kenensarı eki jigitine eki kolun karmatıp, özü
kanjarı menen boorun jarıp, böyrögün suurup alat».
Al emi Belek Soltonoevde mındayça aytılat: «Kazak-kırgız soguşunan kiyin eki
eldin ortoloruna elçi jürüp, jaraştırabız dep Çapıraştı, Şoruk baatır araket kılganda,
soltodon Bölökbay, Jamankara baatır menen Bolottu baş kılıp al beş kişi jibergen.
Jamankaranın ketkenin agası Çıñgış bilbey kalıp, jiberbeske artınan kuup barıp, jete
albay kalgan. Bulardı Kenensarı öltürüügö oop kalganda kazaktan Ekey, Sarı bay bul
kırgızdardı men kütüp turayın dep barganda Kenensarı: men özüm kütömün dep Sarı baydı
ınandırıp kayta jibergen. Sarıbay ketken tünü Jamankaranı çök tüşürüp oturguzup koyup,
bir böyrögün suurup alganda, al bılk etken emes. Ekinçi böyrögün suurup alganda çalkasınan
ketip, aga koşo Tursun degendi dagı öltürüp, kalgan joldoştorun koe bergen. Ölüktörün
jurtka taştap, özü köçüp ketken».
Demek, tarıhıy bulak boyunça da Jamankara elçilikke barıp, oşondo duşmandın
kolunan kaza tapkan. Elçilikke atayın tatıktuu baatır katarı barganı je ayrım
adamdardın körö albastıgınan, kastıgınan atayılap ele öltürüş maksatında jönötülgönü
talaş masele. Bizdi kızıktırgan nerse bul emes. Masele mına uşul körünüştör akın
Smayıl uulunun dastanında kandayça berilgendiginde. Akın öz çıgarmasında bul maselenin
tüyünün başkaça rakurstan çeçet. Dastanda Jamankaranın enöölügünön paydalanıp, ortodon
çıkkan buzuku (uşakçı) baatırga kelip:
«Baatırım basıp keldim seni körüp,
Batıraak aytayın dep terim tögüp.
Baykaçı tigi attardı mamıdagı,
Bir-birden külüktörün eki bölüp,
Bolboso albayt bele elçilikke,
Baldarı kalgan okşoyt seni jerip» ,—
dep agası Çıñgışka karşı tukurat. Dal uşul mezgilde Çıñgış baatırdın baldarı
atasının üyündö bal kımızga çogulup jatışkan ele. Mına uşul uçurdan paydalanıp, buzuku
öz maksatın işke aşırat. Avtor buzukunun obrazı arkıluu feodaldık-patriarhaldık
doordogu öz ara, içki kelişpestikterdi, baylık, mansap, biylik üçün bolgon karmaştı
podtekst menen berse kerek. Kırgız elinin tarıhında mınday körünüştör köp ele bolgonu
belgilüü.
Oşentip, agasına taarıngan baatır janına Bolot kurbusun, Çormon baatırdı, Kara
Çoloktu, Çınık baatırdı eerçitip elçilikke jönöp ketet. Alardı Şoruk baatır tosup
alıp, «köktön izdegeni jerden tabılganday» süyünöt. Akırı amal menen baatırlardın
bardıgın öltürüp, Jamankaranın bolso eki böyrögün tirüülöy suurup alıp öltüröt. Eki
böyrögünön ajıragan baatır kıñk debesten, artın karap duşmanına sez körsötüp, akır
ayagına çeyin karmaşat. Dastanda bul körünüş mındayça berilet:
«Kan kolun böyrögünö tagıp alıp,
Kadamın alga taştayt jıynap küçtü.
Kaerge jetip barıp jıgılat dep,
Kazaktar tañ kalışıp dagı küttü.
Kerilip eki jaktı karap alıp,
Küp etip bet aldınan kulap tüştü».
Andan arı:
«Bir jigit çurkap kelip için jarıp,
Bütündöy içegisin bütün alıp,
Bilsek dep adam bilbes şumduk sırın,
Baylaptır çoñ terekke jakın barıp
Bölünüp ara kesken darak sınduu
Belinen ketken eken kesip-taarıp».
Keltirilgen saptardan körünüp turganday, Jamankaranın ölümü epikalık kaarmandın
ölümündöy bayandalat. Akın el oozunda aytılgandardı özünün körköm düynösünö alıp ötüp,
öz variantın jaratkan.
Jıyıntıktap aytkanda, özünün kara tügü menen kırgızga taanımal bolgon Jamankara
baatırdın basıp ötkön turmuş jolu birinçilerden bolup körköm adabiyatta akın Smayıl
uulu tarabınan kolgo alıngan. Çıgarmadagı okuyalardın kuruluşu, andagı bayandoonun demi
epikalık arımda işke aşkanı menen kaarmandardın içki jan düynösünö bolgon añdoo,
peyzajdık süröttöölör, lirikalık çeginüülör az da bolso dastandan orun algan. Kanday
bolgon kündö da, akındın emgegin baalabay koyuşka bolboyt. Dal uşul emgektin artı menen
Jamankara baatırdın tarıhı akın-jazuuçulardın çıgarmaçılıgında ulanışı da mümkün.
Söz ayagında aytaarıbız, körköm çıgarma — tarıhıy çındıktın estetikalık
jügün arkalagan çıgarmaçılık katmar. Al emi bulardın ortosunda biliner-bilinbes dagı
bir «ötkööl» katmar jatat, bul jazuuçular üçün ebegeysiz maanilüü rol oynogon —
folklorduk komponentter: legendalar, ulamıştar, sanjıralar. Albette, professional
adabiyatının ülgülörünön alıp karaganda folklorduk bulaktar ali çiyki. Mına uşul
bulaktardın negizinde jazuuçu oşol süröttölgön doorgo, mezgilge «dürbü» salıp, sırtta
kalgan bayandooçu katarı turup albastan, keñiri masştabda oy-çabıttatıp, kaarmandardın
içki düynösünö süñgüp kirip, kıymıl-araketterine janduu aralaşıp turuusu zarıl.
Tarıhıy okuyalar menen insandardın körköm adabiyatta çagılışın analizdöö kiyinki
ubakta bir top aktualduu bolup kele jatat. Akın-jazuuçular tarıhıy protsesske atayı
ayrılışıp oy, ideya aytuuga araket jasaşuuda, antkeni murdagıday ideologiyalık üstömdük
bolbogonduktan, tarıhıy-faktı — materialdarga korkpoy-ürkpöy ele belsenip kirişüüdö.
Birok alardın estetikalık-körkömdük jagın albaganda da, adabiyat da, tarıh da tarıhıy
insandardı obekt katarı izildöödö bir betkeylikke jol berip koygon uçurlar köp uçurayt.
Keçee ele ayrım tarıhıy insandar bay-manaptar, karapayım kalktın kanın sorguç
ezüüçü feodal töböldörü katarı körsötülüp kelse, bügün «eldik baatır» katarı karaşuuda.
Ayrım uçurda tarıhçılardın bir ele körünüşkö eki başkaça mamile, baa berip,
obektivdüülüktön alıstap ketkenin körösüñ.
Tarıhtagı oñ, je ters körünüştördü, burmaloolordu bara-bara akırındap zamandın
«diktovkasına» ılayık oñdop, tüzdöp, taktap koyso bolçuday. Al emi körköm çıgarmalardagı
obrazdardın tagdırı kıyla tataal, al eger avtor tarabınan gana kayra iştelip,
redaktsiyalanıp çıkpasa, kanday bolso dal oşondoy traktovkalanışı kerek. Oşonduktan,
köptögön tarıhıy insandardın obrazdarı ideologiyalık jaktan «filtrlenip», «tazalanıp»
kelgendikten, jazuuçunun da köz karaşın çıgarma jaralgan koomduk sayasiy mezgilden bölüp
karoogo bolboyt. Natıyjada bir ele tarıhıy insandın zaman kırdaalına jaraşa ar kanday
obrazdarda süröttölüşünö ee bolup kalışı mıyzam-çenemdüü körünüş.
Jogoruda biz söz kılgan Baytik baatır, Jamankara baatırlardın körköm obrazdarı
bul aytılgandardın açık misalı.
A. Akmataliev,
J. Bayterekova.
BAYTİK BAATIR
(ABDILAŞIM SMAYIL UULUNUN AYTUUSUNDA)

BAYTİK BAATIR BAYaNI
Karındagı balanın,
Han bolorun kim bilet.
Kee bir bala han bolup,
Kalk kadırın bildiret.
Beşiktegi balanın,
Bek bolorun kim bilet.
Bel bolup Ata jurtuna,
Bek kadırın bildiret.
Ala-Too Ata-Meken ıyık jerim,
Ak jalı darı bolgon Isık-Kölüm.
Atagı alıs ketken peyli kenen,
Ak kalpak akıykatçıl kırgız elim.
Akılman karılardan uktum ele,
Atayın jazgım keldi Baytik jönün.
Ala-Too birde karduu, birde karsız,
Arası birde malduu, birde malsız.
Aalamdın küçün körçü keremettüü,
Agarıp birde ayluu, birde aysız.
Abaltan too koynunda jaşap kelgen,
Ata-enem birde alduu, birde alsız.
Ala-Too birde bulut, birde tunuk,
Ay-künü birde batıp, birde çıgıp.
Ajayıp sırları köp adam bilbes,
Anısın birde katıp, birde sunup.
Aldıga kadam şiltep kündör ötöt,
Ay sımak asta sekin, ömür jılıp.
Ala-Too birde şañduu, birde şañsız,
Arası birde çañduu, birde çañsız.
Adamdın arasında ar kılı bar,
A; ç makçı biri arduu, biri arsız.
Asırap Ata jurttu kütüp kelgen,
Artında ordun baskan urpaktarbız.
Ala-Too birde bürkök, birde açık,
Arkarın keede katıp, bulut basıp.
Ak kardın möñgü suusu orgup çıkkan,
Arıkka batpay agat jayda taşıp.
Anda biz agım bolup jaşap keldik,
Arkalap neçen kıya belesti aşıp.
Ala-Too kasiettüü kımbat jergem,
Ar kimge aldın tosup kubat bergen.
Ajarluu appak jüzü jarık kılıp,
Almaşıp Ay, Kün nuru çıga kelgen.
Abalkı Ata-babam iz kaltırıp,
Attuu jöö, jol jürgöndöy bolup kerben.
Ala-Too birde ısık, birde meelüün,
Attanıp bara jatsañ taza abası,
Atayın betten sılayt tögüp meerin.
Atır jel apabızday erkeletet,
Akırın basıp jürsöñ kırka jeegin.
Ala-Too aymagı keñ, jeri tüktüü
Atayın karasañar kölü küzgü.
Adamdı kıyaldantıp oygo salat,
Aldıñda mingen atıñ kuştan ürküp.
Alıska aylançıktap kete albaysıñ,
Antkeni kırgızıma kutman türkük.
Ala-Too asıl jerim aymagı keñ,
Ak kalpak kırgızımdın baarına teñ,
Açılgıs köp sırı bar uyup jatkan,
Arasın açıp körsöñ tügöngüs ken.
Azıraak akın bolup kalıptırmın,
Allanın amirinen jaralıp men.
Ala-Too askasında şumkarı köp,
Alıska atı ketken tulparı köp.
Akılı, jüzü eldin arasında
Aytılıp ısmı jürgön kızdarı köp.
Abalkı baatırlardı el aytışat,
Atabız han Manastın urpagı dep.
Ak kalpak kırgız elim egin aydap,
Altı aylık kış kününö jemin kamdap.
Azır da jayloo körkün çıgarışıp,
Atayın jele-jele beesin baylap.
Andagı aytıp ketken nakıl sözün.
Atkarıp kelet urpak peylin karmap.
Ala-Too aymagının bir burçunan,
Ak kalpak meyman dosçul kırgızıman.
Aytıluu Er Baytik deyt törölüptür,
Ajarluu özübektin bir kızınan.
Atayın dastan kılıp jazıp koydum,
Ayrımdar söz kılganda uguşuman.
Aytılat solto bolup tüpkü atası,
Andagı eldin tiygen büt batası.
Arada jañılıştık bolo beret,
Adamdın bolboyt debe tük katası.
Ar kimder süylöy beret söz köptürüp.
Anıktap bilip körçü kim tazası.

ER BAYTİKTİN TEGİ
Baytiktin solto bolgon tüpkü tegi,
Bosböltök dep aytılat sütpü jeri.
Bir-birden oozgo salsañ kaymak tatıyt,
Bal sımak jemişterdin şirinderi.
Başı Çüy ayak jagı Talas bolup,
Bayırtan bizge maalım içki çegi.
Bababız solto bolgon üç mıktı uuldu.
Biröö Çaa, kalgan eköö Küntuu, Kultuu.
Baatırlar jana akılman Çaadan çıgat,
Basışıp kelgen joodon ızı-çuunu.
Baldarga berip ketken belek kılıp,
Babalar — Ay tamgaluu appak tuunu.
Uluusu üç balanın Küntuu bolgon,
Uuluna Kündöy bol dep atın koygon.
Ulgaygan adamdardın aytkandarın,
Ukkamın el aralap oñdu soldon.
Uluu el dep aytılat arabızda
Uçurda bile albadım kimi çoñdon.
Küntuusu tandap minip çoñ jorgodon,
Kiygeni zoot köynök tordomodon.
Kiyirbey duşmandardın aldın tosup,
Kalkına biyik sepil korgon bolgon.
Katılıp joolor kelse nayzalaşıp,
Kıykırıp uraan aytkan soltologon.
Küntuunun bir urpagı Aşırbaydı,
Kulagım ugup kalgan jaşırbaylı.
Kuljaga baratkanda aşuu aşıp,
Kör-koonu körö koyup kardın jardı,
Körünö ölüm çirkin kele kalsa,
Kanjıgaga baylaptır asıl jandı.
Küntuunun dagı şayır bir kulunu,
Kalkıbız aytsak bilet el kuudulu.
Kadimki Termeçiktin Şarşeni al,
Köz menen bala kezde körgöm munu.
Kalganın bile albadım surabadım,
Kalk biylep çıkkandardan kimder tıñı.
Ekinçi bir balasın Kultuu atap,
Elinde jürsün degen alıp atak.
Eñ ele elpek ösüp kiçi peyil,
El jurtu dayım turgan anı alkap.
Erligi anın dagı bir kişidey,
Eki köz irmelbeptir bolup jaltak.
Kultuunun bir urpagı mıktı degin,
Kalk içi eki kılbay aytkan kebin.
Kaydagı buzukular kolduu bolup,
Kayran jigit jaş ötkön kelip ölüm.
Kaşkayıp, tike karap mıktılarga,
Köz menen jaltaktatıp erdin köbün.
Kazırkı el aytıp kalat oturuşta,
Kıyın dep Asıl uulu Salmoorbegin.
Kultuudan çeçen çıkkan toktonoyun,
Kulagım çalıp kalgan koskoloyun.
Kara çımın ugulçu uçkanda deyt,
Kep salsa köpçülükkö toktomoyun.
Közdörün ala kaçpay karap turgan,
Körgönsüp kökölögön boz torgoyun.
Kızmatın kalkım bilet dañkı tayday,
Koyulgan ak sakalı açık ayday.
Kazırkı urpaktarı arman kılat,
Köp sırın sınalgıga jazıp kalbay.
Kırgız-kazak eline atı çıkkan,
Kultuunun bir kulunu Osmonkulday.
Eerçişip Küntuu, Kultuu bir jürüşkön,
Egizdey kiyimderin bir kiyişken.
El içi kanday bolup jatkandıgı,
Eköölöp közün salıp bir bilişken.
Eki uulum tizginimdi aldı go dep,
Er Solto ümüt kılgan süyünüçtön.
Çaa degen ısmım berip kenjesine,
Çakırıp çal-kempirdi örgöösünö.
Çogultup akındarga ır ayttırgan,
Çürpömdü koşkula dep termesine.
Çırpıgım çınar bolup ösö bersin,
Çolpondoy körünör dep el közünö.
Uşunday tilek kılıp atın koyup,
Urmattap meyman kütüp malın soyup.
Uzatıp kelgen eldi solto atabız,
Üç uulun belge tañıp peyli toyup.
Uyadan uçup çıkkan şumkar kuştay,
Umtular ubagında tizgin çoyup.
Uşunday solto biydin ümütü bar,
Uçurda bilalbadı kimisi şar.
Uzartıp tizginimdi ulap keter,
Ulgayıp kalgan kezde ülüşü bar.
Uzun oy kee kündörü oylop koyöt,
Urpaktın kiyininde kimisi bar.
Ulgayıp solto baatır bara jatır,
Ubayım sanaasına kirbeyt takır.
Uçkan kuş sıyaktanıp künü kelip
Uçaarmın bul düynödön bolup zakım.
Uuçum kur emestir menden kiyin
Urpaktın biylep biröö çıgar akır.
Özgöçö Çaa uuluna köñül burup,
Özümdöy bolot go dep ümüt kılıp.
Özünçö oygo batıp kursan bolup,
Ömürü ötö berdi alga jılıp.
Öydölöp turup koyboy Çaası jatat,
Öñ-tüsü özgörülböy tügü çıgıp.

Balasın körö koyup ümüt üzdü,
Bayagı kubançı jok kütkön içki.
Betinen beş baypaktık tügü çıgıp,
Butaktay öñü boldu bop-boz küzgü.
Buşayman bolo tüştü bir zamatta,
Baldarım bolobu dep menin tüpkü.
Ümütün üzüp koydu köñül burbay,
Üçünçü balasının moynu kılday.
Üşkürüp solto atası sanaa tartat,
Ürgülöp oturganda öydö turbay.
Üstündö eski çapan, astı kiyiz,
Üydögü bir balanın jönü mınday.
Jedirbey aş-tamagın jötöl boldu,
Jaşoonun korun tartıp kesel boldu.
Jaldırap jata beret kıymıldabay,
Jılışka daremet jok beçel boldu.
Janı bar köküröktön demi çıgıp,
Jüzü boz berki uuldardan bötön boldu.
Jüzünö çiy kalkalap ubaktıluu,
Janına jolotpodu uyattuunu.
Jarışıp el biylegen eki uuluna,
Jaratkan jalgay kör dep kubat kıldı.
Jürögü oylop kaldı solto biydin,
Jakşılap sınçı ataga sınatuunu.
Alıstan solto atabız sınçı aldırgan,
Ayagım kanday bolot dep tagdırdan.
Atayın surap kalat sınçı akeden
Alladan jakşılıktı kütöt bir jan.
Aytıñız jaşırbañız bolor sırdı,
Akırı kanday urpak baldarıman.
At mingen koş balasın bat aldırat,
Ar birin açık ayt dep sındattırat.
Aga-ini Küntuu, Kultuu ulandarın,
Ardaktuu sınçı akebiz ılgap turat.
Attarı külük çıgıp kızı suluu
Akırı uşunday el mından çıgat.
Ukkanda uşul sındı solto biyiñ,
Uşunday bolobu dep menden kiyin.
Ubayım tartıp turgan uçurunda
Uuzday açmak boldu köñül kirin.
Uuluñdun periştesi beşeneñde,
Körgöz deyt katıp koyboy dagı birin.
Degende solto biyiñ üygö kiret,
Daldoodo jatkan Çaanı ay kim bilet.
Duba okup Sançı-sınçı jüzün körüp,
Japkın dep jüzün baçım küñgürönöt.
Degele adam bilbes bul baladan,
Dumugup jatkan şumduk sırdı köröt.
Jılañaç beçel bolup jatkan tura,
Jelkeden jeti döölöt baskan tura.
Jetige tolgon künü uuluñ basat,
Jetkirdi menin sınım jañsap buga.
Jalınıp jaratkanga tobo kılıp,
Joburap Sançı-sınçı aytkan tura.
Aytkanın sınçı atanın eskereyin,
Aldıñan okurmanım ötköröyün.
Aranda bilgen bolso içke katpay,
Aytkıla elim bilsin söz bereyin.
Abalkı atalardın aytkan sözü,
Azıraak bilişimçe çeçmeleyin.
«Kulja kulaç meş kızıl begi turat.
At kaçırbas boz aygır eri turat.
Aç arstan jalı bar şeri turat.
İyri kara şılk moyun börü turat.
Tañdayı jarık çeçendin kebi turat.
Tuura biyi baş koykoñ çebi turat.
Tümöndögön Çoñ baydın eni turat».
Sınçı ata jay barakat basıp demin,
Soltogo sılık sıpaa aytıp kebin,
Soloboñ kötörülöt urpagıñdan,
Sınımdın çındıgı bar bolboyt tögün.
Sıgıp turat uuluñdu jeti döölöt,
Sanaa tartpay jürüñüz açıp köñül.
Uşunday bolo beret bul jalganda,
Uulanıp tüşö berbe siz armanga.
Ulardın jöjösündöy uçup çıgat,
Ubaydı köröt baldar jaşaganda.
Uçuru kelgen künü atı ugulup,
Uuçuñuz tolot kiyin kapalanba.
Uuluñdu belge tañıp jürö bergin,
Ubayım tarta berbey sözgö kelgin.
Umtulup kanat kagıp şumkar bolot,
Uşunu sın köz menen daana kördüm.
Uruksat bolso bügün men keteyin,
Ubaydı baldarıñdan biyim körgün.
Batasın sınçı berip kete berdi,
Bojurap içten aytıp kelmelerdi.
Bayanı sınçı akenin tuura kelip,
Baldarı solto atadan el köböydü.
Baarınan kiyinkisi başı koykoñ,
Baytiktey aytıp ötkön kemengerdi.
Jetige tolgon künü uulu basıp,
Jarkırap solto atası köñül açıp.
Jolbors jürök jüzündö münözü bar,
Jönösö baldar menen aralaşıp.
Jılmayıp karap koyup ötüp ketçü,
Janınan kee kündörü bara jatıp.
Karının aytkan sözün ukkan kulak,
Karakçı, Talkan, Tata, Çaadan çıgat.
Küntuu, Çaa, Kultuu degen üç balasın,
Kezinde Sançı-sınçı aytkan sınap.
Kılımdap babam ketip urpak kelip,
Keçirgen andan beri neçen ubak.
Çaadan kelet Karakçı, Tata, Talkan,
Çüy boorun joodon saktap bolup kalkan.
Çır çıgıp kalgan bolso jaaktaşıp,
Çeçeni kıyın kezde akıl tapkan.
Çoñu bar, kiçine bar, baatır baldar,
Çünçütpöy duşmandarga elin bakkan.
Tun uulu Çaa atanın aytsak Talkan,
Turuptur el başkarıp bolboy jaltañ.
Tuygundun kıraanınan taptap alıp,
Tamaşa kurgan karmap toodon kaltar.
Tagdırdın buyrugunan birden kelip,
Talkandın urpaktarı bolup zalkar.
Oylonup Çaa atabız, bara jatıp,
Oyt bergen bir adamdı karmap alıp.
Oñbogon kaydan kelgen karakçı dep,
Oñ butun baylap koyup çalma salıp.
Oo kuday, bere kör dep süyünçülöyt,
Oltursa bir jigiti jakın barıp.
Buyursa bolduñuz go dagı uulduu,
Baa degen perzentiñdin ünü uguldu.
Başına çalma ilgendey künöösü emne,
Baylapsız karakçıday bul şumuñdu.
Batıraak men keteyin jolgo tüşüp,
Beriñiz süyünçüñö ırımıñdı.
Köñüldü kubandırıp tañ attı dep,
Kudayım dagı bir uul jarattı dep.
Közümö karakçıday körünüp bul,
Kuyundap menden kaçıp barattı dep.
Kudaydın buyruguna baş iyebiz,
Kulunga at koyöyun Karakçı dep.
Karakçı Talkanga ini Tataga aga,
Koyulgan Karakçı dep atın kara.
Körünüp közdörünö emne kelse,
Koyuşkan balaga attı tiyip bata.
Kız berip ıntımaktuu kuda bolup,
Kazırkı el, biri jeeni, biri taga.
Baldarı baatır çıgıp Karakçının,
Babalar naamın bergen Bölökbaybız.
Bulansay, Alamüdün, Isık-Ata,
Belgilüü ilgerteden kenen saybız.
Baş bagıp kelip kalsa aç jılañaç,
Biz anda meyman dosçul belen jaybız.
Bayseyit, Bütöş deybiz Karakçıdan,
Baldarı baatır çıgıp dayıma şok.
Bölökbay dep aytılat el içinde,
Baştasa ata tekti Karakçı jok.
Bayırtan jaşap kelgen urpaktarı
Böksörböy kursaktarı karını tok.
Bayseyit balbanırak adam bolgon,
Betteşip kalsa kokus kaçpay joodon.
Bir ayıl çır çıgarıp ayıp tartsa,
Bat ele kutkarçu eken kelgen doodon.
Bayır alıp jarap kelgen eli menen.
Başattuu Sıntaş, Aksay böksö toodon.
Bayseyittin urpagı Abeyilde,
Balbandık kasiet bar al bir pende.
Başka çaap bir buuranı öltürgön dep,
Bayanı aytıluuda ar bir elde.
Betteşip ajal menen karmaşkan deyt,
Bütköndö jaşoo künü aytıp kelme.
Bütöşü baatır adam mergen bolgon,
Barıptır arkarlarga atıp ondon.
Bölökbay dep atalgan urpaktarı,
Bölünüp elden çıkkan korkpoy joodon.
Baldarı Karakçının atalsın dep,
Bir karı Bölökbay dep aytıp koygon.
Bütöştün baybiçesi bolgon tañsık,
Baldarın köçkü alganda kalgan Jakıp.
Baykasak abısındar añdışkan joo,
Bir balañ kimge opo deyt bara jatıp.
Közüñör ötkön kezde bizdin baldar,
Kolunan malın-mülkün alar tartıp.
Ögüñkü abısındın aytkan kebi,
Özöktön ketpey kiyin oygo keldi.
Özünö siñdi kılıp Bütöşünö,
Örttönüp et jürögü izdep eldi.
Öñü nazik, özü jaş Kagaz kızdı,
Bütöşkö keñeşpesten alıp berdi.
Kıdırıp kün-tün jürüp kıyla jerden,
Kelatıp takıyaçan kızdı körgön.
Kalıñın tañsık tölöp kuda tüşüp,
Kagazdı Bütöşünö alıp bergen.
Kudaydın buyurganı bul emespi,
Beş erkek bul düynögö udaa kelgen.
Oşentip tuugan tapkan jakıbına,
Oylonup özü ıraazı akılına.
Oluya ayar, tañsık ayal eken,
Oydo jok iş jasagan aşıgına.
Oynotup özü baktı beş balanı,
Ortoktoş kılıp bütkül asıgına.
Akılman Kojogeldi jakıbınan,
Ak kalpak kırgız taanıp akılınan.
Ayılga biylik kılıp kalıs bolgon,
Adaşpay el başkargan basıgınan.
Aalamga tokson altı jıl jaşaptır,
Allanın aga bergen jazımınan.
«Tañdayı jarık çeçen Kojogeldi»,
Toktotup çatak kılgan basıp eldi.
Tiyagı Talas, Alay, Oştu aralap,
Körüptür Tyan-Şandı, Isık-Köldü.
Kiyinki urpaktardı murun bilip,
Sınçının aytkandarı tuura keldi.
Beş balanın biröönön baatır çıkkan,
Büt kırgız, kazak eli atın ukkan.
Boyuna zoot kiybey jaydak atçan,
Betteşip kalsa joonun tobun buzgan.
Bel bolup solto eline Jamankara,
Turganda kele albaptır eç bir duşman.
«Aç arıstan jalduusu Jamankara»,
Arkası keremettüü jalın kara.
Andagı baatır bolgon mıktıları,
Aldınan çıkpay korkup barbay aga.
Aytuuga tatıgı bar baatır eken,
Anın kılgan işterin aytsak jana.

Bir künü Jamankara uktap jatsa,
But jagın muz koygondoy muzdak kılat.
Burulup karap körsö baş kötörüp
Büktölüp soymoñ etip jılan turat.
Bılk etpey jatıp berse soymoñ etip,
Bılkıldap booru menen öydö jılat.
Jılandın büt kıymılın añdıp kördü:
Jılañaç Jamankara jata berdi.
Jakındap kekirtekke kelgen kezde,
Jabıluu oozun sekin aça berdi.
Jarım kes uzundugu jılan kelse,
Jılbagan bir ordunan oñoy erbi.
Bilmeksen bolup anda baatır jattı,
Bayandap aytuu kıyın oşol çaktı.
Baş bagıp soylop jılan tilin sunup,
Büktölüp açık oozgo saldı baştı.
Başınan kırça tiştep çaynap anan,
Büdürün kaltırbastan bürküp çaçtı.
Kiçüüsü bolgon uulu Çaanın Tata,
Körüptür ulgayganda tiyip bata.
Kazırkı muundarın biz bilbeybiz,
Kelatat atı atalıp toguz ata.
Kulagım ukkan bolçu el oozunan,
Keçirgin sözüm bolso eger kata.
Tata uulum tatır beken tatıbaspı,
Törölüp kelgen künü köñül açtı.
Toy berip koyöyun dep el çakırıp,
Tura kalıp ordunan arı bastı.
Toodoy çara et kılıp çıgın berip,
Tobu menen toyunttuñ karı-jaştı.
Tatanın Şayıbegi baatır çıkkan,
Tooluu tüz aymagının eli ukkan.
Tireşip nayzalaşıp erööl bolso,
Tomkorup neçenderdi jeñip utkan.
Turçu eken oşol kezde sırttan ötüp,
Titirep kol sala albay korkup duşman.
Talkandın baldarınan mıktı çıgat,
Turgula okurmanım birden sınap.
Talaşıp söz kılganı uşul azır,
Tülöberdi, Jañgaraç, Kanaydı ugat.
Tüptüü solto eline korgon bolup,
Tikesinen tik bolup Baytik turat.

Talkandan taragan uul on boluptur,
Targıl çaar jolbors bolup komdonuptur.
Töp kelip akıl menen erdikteri,
Tuu karmap kenen Çüygö zor boluptur.
Tülöberdi, Jañgaraç, Kanay, Baytik,
Tutkasın eldin karmap çoñ boluptur.
Talkandın uulu Koşoy ordun baskan,
Tuş-tuştan dostu kütkön barıp atçan.
Toy-aşın birge ötkörüp siz, biz deşip,
Taanışıp til tabışkan kudalaşkan.
Taga, jeen bolup kiyin urpaktarı,
Tiyişpey bir-birine ımalaşkan.
Koşoydun bir balasın Jamansart dep,
Kolunda bolgon elin taratpas dep.
Karañgı, jarıgı jok aysız tündö,
Kelatkan ak jolunan adaşpas dep.
Kalkının ıntımagın küçötüptür,
Kırgızbız bizge çatak jaraşpas dep.
Jamansarttın kulunu Tülöberdi,
Jaşınan bak-döölöttü kuday berdi.
Jurtuna kalıs bolup jol körgözüp,
Jogorku ata jolun ulay berdi.
Başınan sıymık uçpay kıdır koldop,
Büt elge ıntımaktı Kınay berdi.
«Kulja kulaç meş kızıl dep aytılgan»,
Kadır sıyı kırgızga büt artılgan.
Kalkın biylep ömürü ötö berdi,
Köñülü kuunak bolup kün artınan.
Kasieti jogoru kötörülüp,
Ketpeptir közü ötkönçö tük barkınan.
Atası Tülöberdi Eşkojonun,
Abaylap baykap kelgen söz konogun.
Alıstı jakın kılıp peyli menen,
Aldın-ala bilçü eken dos bolorun.
Atasak baldarının eñ uluusu,
Ayttım men atasına okşogonun.
Kenjesi bolgon eken Kanay uulu,
Közü oynop baldarınan aytsak tıñı.
Körgön deyt ulgayganda Tülöberdi,
Kalkına mırza kılıp kuştap munu.
Kançalık erke bolup össö dagı,
Körünböy çoñoyuptur eç bir çırı.

«At kaçırbas boz aygır Kanay bolup»,
Ar kimdin oyun bilgen karay koyup.
Atagı alıskı elge uguluptur,
Arbak koldop başına taalay konup.
Aytkan sözü tüz eken el içine,
Atalgan jebe deybiz jaaday bolup.
Karagat, çie suunun jeeginde bar,
Kanaydın jaş kezinen deerinde bar.
Kim menen süylöşpösün sözü ordunda,
Kantse da akıl esi meesinde bar.
Keñ Çüydü başkaruuga bel baylagan,
Kasiet atka minse eerinde bar.
Eşkojo eki tizgin bir çılbırın,
Eeletip inisine tapşırganda.
Eelenet tizgin berbey Kanayıñdı,
Elik, sur argımagı bastırganda.
Erkelik ebak ketip kalgan okşoyt,
Eñ toktoo, bolso dagı jaştık anda.
Tagası Talastagı saruu eli,
Tay soyup kuttuktaşıp keldi köbü.
Tapşırıp Kanay mırza karıganda,
Turuktuu bolup anda aytkan kebi.
Tayakeni pir dep koyöt ilgerteden,
Tabışmak emes, çındık bardır jönü.
Keñ Çüydü biriktirip baştap kaldı,
Kirgizbey kelgen joodon saktap kaldı.
Kanaydın akıl-esin karagıla,
Koydurup eldi buzgan akmaktardı.
Kalkına kadır barkı jogorulap,
Körgön el jaş jigitti maktap kaldı.
Tuyuktan jol taba albay bara jatsa,
Tuugan kerek andayda karalaşsa.
Tübü çoñ tıñ baldardın atı çıgat,
Töştüktöy döö-şaa menen aralaşsa.
Talıkşıp Kanay mırza karıganda,
Tizginin bergen eken Jañgaraçka.
Jañgaraç jalgız bolot Eşkojodon,
Jol baştap Sarı Özöndö el korgogon.
Jamaattaş jalgız üylüü kelip konso,
Jan bagıp oşol kezde kor bolbogon.
Jeri asıl jemişi mol kenen Çüygö,
Jıla basıp keliptir el oñdogon.
«İyri kara, şılk moyun Jañgaraçtı»
İşin körüp bir karı koygon attı.
İlee menen duşmandı jeñip turgan,
İşenimdüü kemenger çıgıp dañkı.
İygiliktüü boluptur baskan jolu,
İçki-sırtkı elderge jetip barkı.
Jañgaraç jarım kılım elin bilgen,
Jagımduu jan sergiteer kebin bilgen.
Jetse da karılıkka moyun sunbay,
Jaştarday atka minse jeñil jürgön.
Jigittin tıñdarınan tandap alıp,
Jılmayıp kapası jok ömür sürgön.

ER BAYTİKTİN ATA-ENESİ
Boy jetip Kanay ösüp bara jattı,
Balalık uçkul kıyal ala kaçtı.
Bastırıp atçan jürsö tilep koyöt,
Bolso dep bir süygön jar akıl tapçu.
Başına jazdık koyup kıyşayganda,
Bir kızdı alayın dep oylop jatçu.
Başına sıymık konup, kıdır daarıp,
Büt kırgız Kanay biydi bilgen taanıp.
Baştagan Solto elin ıntımakka,
Biröögö katuu aytpay, jürböy kaarıp.
Booruna kelgen adam kenen Çüygö,
Baylıktın kuçagına kalçu maarıp.
Beriptir çoñ kudayım baktı, taalay,
Bastırıp çetten ötüp duşman daabay.
Barkı bar Kanay biydin atın ukkan,
Baş bagıp kelgen eken adam dalay.
Buyurgan tuz nasiptin daamın tatıp,
Boz ulan kezinde biy bolgon Kanay.
Biz bilsek Alarçada möltür başat,
Bir tamçı suusun içseñ çañkooñ kanat.
Bar eken Askarbek çal sözgö çeber,
Baygeldi kıştagında azır jaşap.
Barganda aytıp berdi kalpı jok dep,
Bayandap ayaldarın birden atap.
Saamayga kırk örülgön çaçı kunduz,
Süykümü asmandagı çolpon jıldız.
Suusatkan körkü menen jigitterdi,
Suykaygan, jaydar münöz Nal bir nur kız.
Sırtınan aşık bolup ayrımdarı,
Suktanıp başka kızga köñül burguz.
Al kızıñ saamayına çaçın örüp,
Atayın çaka karmap suuga kelip.
Aşıgıp bara jatkan Nal kız bolçu,
Aldınan çıga kalsa Kanay körüp.
Ayalım bolup kalsa dep oylogon,
Atama ayttırsam dep köñül bölüp.
Atası alıp bergen kudalaşıp,
Al eköö jaşap kalgan ımalaşıp.
Arttırgan turmuş jügün, ömür belin
Aldıga kadam şiltep bular aşıp.
Ardaktap birin-biri sıylap jürdü,
Aytışpay oynop-külüp köñül açıp.
Alarça jeli betke sogup turdu,
Alarda ırahat kün bolup turdu.
Asmandan ay körünüp balkanaktay,
Al eköö karaganda tolup turdu.
Ayaldı çurkap albay, buyrup alat,
Allanın amirinen jolukturdu.
Aradan aylar öttü, jıldar öttü,
Aralap aymagınan kördü köptü.
Alıstı jakın kılıp tuugan bolup,
Aytıluu kenen Çüygö kurdu çepti.
Ar kaysı elge barıp küyöö delip,
Ayaldan algan eken Kanay törttü.
Birinçi ayalının atın aytsak,
Bölökbay elindegi Nal kız degen.
Bermettey közü jaynap kelişimdüü,
Bulganıç kir kol tiyip algız degen.
Bir tuugan eje-siñdi uyalaş jok,
Beçara bir uyadan jalgız degen.
Jubaylar Nal kız, Kanay turmuş kurup,
Jelege kulun baylap kımız kılıp.
Jergesin biriktirip el başkarıp,
Jaraşıp jürgön kezde sıyga tunup,
Jolugat ay monçoktoy dagı bir kız,
Jolooçu joldo jürsö teñir buyrup.
Jaşoosu adamzattın jolu kılday,
Jolugup kalgan kezdin jönü mınday.
Jayında Alamüdün kirgen ubak,
Jol jürgön soodagerler alga jılbay.
Jeegine atın suunun bazar açıp,
Janına adam kelse sooda kılmay,

Taşkentten soodagerler kelip turat,
Tokmoktun bazarına ubap-çubap.
Too suusu ee-jaa berbey kür-şar etip,
Taşkındap taş agızıp kirgen ubak.
Tün-künü şarkıragan dobuşunan,
Tektirden teke atkanday kulak tunat.
Tokmoktun bazar jıyın elden surap,
Taşkentten soodagerler jolgo çıgat.
Töö örköç bolup akkan Alamüdün,
Taşkındap tursa ötö albay karap turat.
Tigişip çatırların kırkalekey,
Tim jatpay suu boyuna bazar kurat.
Alardın biri kelgen kızı menen,
Atası erkeletip ala kelgen.
Alıstan Kanay körüp ak çatırdı,
Alar kim degen bolup bara bergen.
Ala topu başına kiyip algan,
Ataylap karap körsö bölök elden.
Atayın köröyün dep ak çatırın,
Al jakka burup kaldı at basıgın.
Atın alıp soodager üygö kiyret,
Anda Kanay baykaptır jatkan kızın.
Ayal kılıp alsam dep ditin koyöt,
Andagı özübekten jakkan kızın.
Ak çatır kire kalsa türkün boyök,
Aytıluu uz çeberi koygon boyöp.
Ay peri sıyaktangan süzülgön kız,
Alardan uyalgansıp turat ketpey.
Aldırtan Kanay karap köz jügürtsö,
Ajarı ak gülündöy sınga tolot.
Kanaydın atı çıkkan, barkı çıkkan,
Kırgızga tuura süylöp dañkı çıkkan.
Keñ Çüydün eesi bolup joodon korup,
Kasiettüü eline al bir kutman.
Köz salıp kılıksınıp özübek kız,
Körgözöt özün-özü karap tuştan.
Kıraakı Kanay anı baykap kalat,
Kımıñdayt jaş jigittey jaltak karap.
Közdörü ay sıyaktuu jooduragan,
Körünüp ak jüzünün nuru tamat.
Koynunda Nal ayalı bolso dagı,
Köñülün özübek kız eelep alat.
Köp ookat dastorkongo koyup nandı,
Kanaydı konogunday kabıl aldı.
Ketirbey kolundagı jakşı uçurdu,
Kızıñdı beriñiz dep kebin saldı.
Kudayım buyrup koyso kayda kaçmak,
Koldorun karmaştırsa eki jardı.
Kanaydın aytkanına makul bolup,
Kalıñdın baasın aytıp şartın toluk.
Küyöönü azdır-köptür sıyı menen,
Konoktop koldon kelgen aşın koyup.
Kalıptır oşol künü ımalaşıp,
Kırgız menen özübek jakın konup.
Köktögü ay balkanaktay tolup turdu,
Körgözböy jat duşmandan korup turdu.
Köödöndön konuş algan Erençege,
Kudayım kuttuu jerden jolukturdu.
Kalıñın aydap kelip toyun berip,
Kanay biy algan eken koluktunu.
Solto elin Kanay bilip hanı boldu,
Süykümdüü Erençe kız jarı boldu.
Saydırıp saymaların boz üyünö,
Suu jeektep üy tigilip ayıl kondu.
Suüsunduk bal kımız bar içeerine,
Sıylaşıp kün ötkördü kiçüü çoñdu.
Tolukşup tolup turgan jaydın kezi,
Tigilgen Erençenin ak örgöösü.
Tuşunan bara jatıp karay kalıp,
Tañırkap karap kalçu eldin közü.
Tapkanı sarttın kızı Kanaydın dep,
Taragan keede elge uşak sözü.
Kanayda eki suluu ayal bolgon,
Köz kırın salıp turçu karap jondon.
Kem emes ar birinin tikken üyü.
Köldögü koş ak kuuday katar kongon.
Kirçü eken kezek menen örgöösünö,
Kelgende el kıdırıp sapar joldon.
Boytoyup kündöş menen baybiçesi,
Bermettey közgö süyküm ar müçösü.
Biröönü ıldıy körböy, öydö körböy,
Barktap eki ayalın birdey körçü.
Bulardın biröö töröp berseçi dep,
Bala dep bassa-tursa köñül bölçü.
Oşentip ötö beret tirlikteri,
Opol too sıyaktanıp birlikteri.
Ookatın kıla beret el katarı,
Ortodon orun alıp tündüktörü.
Obolop uçkan kuştay eki ayaldın,
Oyunda Kanay bolot ümüttörü.
Allanın buyurganın moyunga alıp,
Ar kimi öz ömürün sürö beret.
Ataandaş bolboy eköö ıntımaktuu,
Ar biri ookat kılıp jürö beret.
Ata dep ayttıruuga Kanayına,
Ataganat, berseçi biröö töröp.
Arbıgan eki ayaldın ıntımagı,
Añız kılat körgöndö jurttun baarı.
Araga buzukular tüşö kalsa,
Alardın sözün kelbeyt ukkuları.
Akılman ayal bolçu eköö birdey,
Aldında tolup turat ırıstarı.
Büldürüp bir ayıldı buzukular,
Bal tili baş aylantıp kızıktırar.
Bir sözdü eki kılıp epteştirip,
Bürgödöy kanatı jok uçup çıgar.
Baştasa sekin kelip aram oyun,
Bilmekeen bolup takır ukpayt bular.
Talastık tagaları saruulardan,
Toy berip çakırtkanda Kanay barat.
Törödöy karıyası söz baştadı,
Toy bütüp kalgan kezde meyman tarap.
Taejesin jeeni alıp ketçü dedi,
Tañganday kızın bolup tike karap.
Aksakal aytıp sözün joobun küttü,
Apkaarıp Kanay türkün oygo tüştü.
Allanın buyurganı uşul bolso,
Ayaldan alambı dep özüm üçtü.
Aldırbay içki sırın tagalarga,
Akırı makul bolup sözü büttü.
Üçünçü ayalının ısmı Altın,
Ülpüldöp gül sıyaktuu al bir jarkın.
Ülüşün koşkon kündön Kanayının,
Küküktöy üy çıgarıp jazat jarpın.
Üçöönü birdey körüp taarıntpastan,
Üyündö, sırtta bolsun bilet barkın.
Köz salıp baskan-turgan kadamına,
Katuu söz aytkan emes ayalına.
Kırgızga, özübekke küyöö bolup,
Ketirbey jetken eken talabına.
Kemsintpey ayaldardın kıyalın taap,
Kanaydın kasietin karagıla.
Kudaydın berişinen Nalı töröp,
Koluna Kanay karmap alıp köröt.
Karaçı teñiriñdin jakşılıgın,
Koy sınduu bala artınan bala jönöp.
Kanaydın peyiline ılayıktuu,
Kongon deyt Egem bergen baktı döölöt.
Kanay biy tun balaga kündö kelet,
Kantse da aman jürsö bul bir jölök.
Kudaydan arta turgan jakşılık köp,
Kaniet kılıp dayım jürüü kerek.
Kalkına arnap berip beşik toyun,
Körüngön bul balası Boşkoy delet.
Boşkoydun bir balası Özübek deyt,
Baratsa Kıdır ata keziget deyt.
Baylıgı büt kırgızga maalım bolup,
Bir meyman kelip kalsa çeçilet deyt.
Buzulbay appak peyli eç ubakta,
Berilgen ubadaga sözü bek deyt.
Nal, Altın ayaldarı Erençe eken,
Namızı al üçöönün aytsak bekem.
Nak özü tandap algan ayaldarı,
Nagızın aytsak Kanay bolgon kösöm.
Başıñız bulut bolup kökkö tiysin,
Baarı bir buzuk çıgat elden neçen.
Buzukka kirbegile esiñ bolso,
Başka çaap keyitpegin jetim bolso.
Buşayman bolo berbey keçirip koy,
Biröödön ıza körüp öçüñ bolso.
Batasıñ duşmanıña sır aldırbay,
Bir jürüp jan ergiteer sözüñ bolso.
Andıktan baskan joldu ayarlagın,
Aradan buzuk çıgat abaylagın.
Ak peyliñ jerge kalbayt köktö bolot,
Adam kelse aş-tamak dayardagın.
Azbı, köppü jüröbüz el içinde,
Akırı akıret jay barar jagıñ.
Ak karluu Ala-Toonun şumkarı bar,
Aalamga kanat küülöp uçkanı bar.
Abaltan ata-bala tizgin berip,
Artında adamzattın urpagı bar.
Atası dañktuu bolso, barktuu bolso,
Aldeylep bir balasın mırza kılar.

Atadan altoo bolsoñ bar jalgızdık,
Abayla akır bir kün başka kelet.
Ata bölök ene bir uyalaştar,
Ata tegin kuup aytsak başka delet.
Andıktan özüñdü özüñ sıylasañ sıy,
Akırın körgüçöktü şaşpoo kerek.
Ene bölök ata bir bolup kalsa,
Eki tuugan dep koyöt el arası.
Eregişip ketişsin bir atanın,
Erkeletip östürgön teñ balası.
Kanı birdin janı bir dep aytılat,
Kiçinege çoñ bala bel agası.
Ayrımdar toluk bilbeyt adam jayın,
Artıñda urpak bolot balañ dayım.
Atası Tülöberdi el başkargan,
Anda men Kenje uulunan bayandayın.
Aytılat kulja kulak meş kızıl dep,
Ata-bala dayının kabarlayın.
Atanın ordun basıp el biylegen,
Ardaktap kütkön eken dostu miñden.
At kaçırbas boz aygır Kanay bolup,
Aytılıp el içinde dayım jürgön.
Ayaldın törtünçüsün aytıp berem,
Altımıştan aşkanda Kümüş tiygen.
Asılbaştın kızı eken Kümüş degen,
Alıptır anı Kanay ümüt menen.
Akırkı ömür jolun ötkörüptür,
Ayılga barkı çıgıp jürüp kenen.
Askarbek Raymalının uulu aytkan,
Aşıgı bolso jurtum menden körböñ.
Kız üçün bergen eken kalıñına,
Kırk bir boz tölgö kılıp tay berdi deyt.
Kep kılıp eli turgan oşol kezde,
Kanayga jarkıragan ay keldi dep.
Kümüştön bir top tütün el bar azır,
Kıştagın ataşıptır Baygeldi dep.
Ayaldı jakşı kütüp jakşı asırap,
Ar kimiñ sıylap jürsöñ bagı açılat.
Aalamdın jarıktıgı kanday sonun,
Aldıñdan tosup tursa kün çaçırap.
Aralap elde jürsöñ oynop külüp,
Adamdın süyküm kezi bir jaş ubak.

Aradan aylar öttü, jıldar öttü,
Aralap aymagınan kördü köptü.
Alıstı jakın kılıp tuugan bolup,
Aytıluu kenen Çüygö kurup çepti.
Ar kaysı elge barıp küyöö delip,
Ayaldan algan eken Kanay törttü.
Jazılgan beş enede tagdırınan,
Jol baştap uçurunda baarın kılgan.
Jaştarga akıl aytıp, karı sıylap,
Jürüptür bir kalıpta kaçpay ıyman.
Jamalı jarkıragan kündöy bolup,
Jaşaptır Kanay biy deyt kalbay sıydan.
Baştasam kim ekenin Erençeni,
Baytiktin kir kol tiygis enekesi.
Biz ukkan Baba dıykan anı koldop
Bak berip kolunda köp berekesi.
Beçara jetim jesir, alsızdarga,
Butaktay tiyip turgan kölökösü.
Adamdın azdır-köptür köröörü bar,
Artında tuyak bolso jölöörü bar.
Adamga bar jamandık je jakşılık,
Aylanıp altın başka keleri bar.
Al emi aytıp bersek Erençenin
Ardaktuu Er Baytiktey demöörü bar.
Jakşıdan jakşı çıgat degen söz bar,
Jaşoodo ar bir kurak ötör kez bar.
Jürüştüü atıñ bolso kamçılanıp,
Jolooçu joldo kalbay üygö tez bar.
Jolborstoy ötkür bolup çıga kelgen,
Jaşınan Er Baytikte akıl es bar.
Baykasak bul turmuştun ar kıl jagı,
Biri erkek, biri urgaaçı jandık baarı.
Balaluu bolup kalsañ kanday kursant,
Baskanda oy oylontup ayrımdarı.
Baytikti kanday bolup töröp aldı,
Baştalat Erençenin tarjımalı,
Kürdöldüü küz kelgende toy-aş bermey,
Konoktor çakırılıp toygo kelmey.
Karaçı kanday sonun kırgızımda,
Karıbı, jaş balabı toydu körmöy.
Kazanda buloolonup et kaynap,
Kalkım köp birok joktur bizdin eldey.

Elibiz toy-aş bergen ubagında,
Er-bülö bara berçü jıla-jıla.
Er sayış, balban küröş, ulak tartış,
Ezelten kele jatkan oyun tura.
Eñ sonun okuyaluu kündör bolot,
Emi biz köñül bursak mına buga.
Jaysañdın talaasında çoñ toy bolup,
Jüzdögön bayloodogu mal soyulup.
Jönödü oşol toygo kırgız eli,
Jaşı bar, karısı bar ara konup.
Jegeni kazı, karta, içip kımız,
Jatışat eki-üç künü kursak toyup.
Al toygo eli menen Kanay barat,
Atın çaap kolgo tiygen baygeni alat.
Aylına kele jatkan uçur ele,
At kölü aman-esen bügün tarap.
Atayın kütkön bolup Erençesi,
Atçandar ötkön sayın turgan karap.
Alıstan Erençeni körö kalıp,
Atayın tünöyün deyt bügün barıp.
Ayalga sır aldırbay sekin gana,
At menen Kanay ötöt janday salıp.
Aldınan toso çıgıp külümsüröp,
Arbañ deyt uçuraşıp atın alıp.
At jalın sekin karmap Kanay tüşöt,
Ansayın Erençesi közün süzöt.
Ay peri sıyaktanat abaylasa,
Atayın kılıksınat boyun tüzöp.
Ar kimdin jürögündö mahabat bar,
Aloolop jalındagan içten tütöp.
Aldına koş köldölöñ töşök salat,
Ataylap dastorkongo koyup tamak.
Abaylap Erençege köz jügürtsö,
Ay sımak ak jüzünün nuru tamat.
Al künü ketalbastan erki menen,
Allanın buyrugu eken tünöp kalat.
Arnalıp küröñ kozu soyulganı,
Aldına baş jambaşı koyulganı.
Ayaldın kırk bir deçü çıragı bar,
Al künü balkim işi oñundabı.
Atayın kuday buyurup oşol künü,
Açıldı kongon künü oyundagı.
Akkansıp kündön erip toonun karı,
Ataktuu Kanay biydin bolup jarı.
Adırdın güldörün kör, bulardı kör,
Açılıp içki sırdın sonundarı,
Almaşıp tamçı suudan boygo bütkön.
Aytıluu Baytik bala boyundagı.
Ayluu tün körüngöndöy tañındagı,
Al eköö küygön ottoy jalındadı.
Almaşıp kan-tamırlar bir-birine,
Az kündük tarkap kaldı sagınganı.
Allanın jazmışı uşul eken,
Ajayıp bala bolot karındagı.
Arkarday uluu toonun töründögü,
Ak kuuday bolup Isık-Kölümdögü.
Al tünkü rahatı eki jardın,
Açılgan gül sıyaktuu körüngönü,
Asmanda altın kazık jıldız sımak,
Aldıga jılbay toktop ömürlörü.
Kanınan çıkkan tamçı boygo bütüp,
Kaydagı keremet kün oygo tüşüp.
Kursagı çoñoygondo kıynaluuda,
Közünün aldı jagı keede şişip.
Köz jarıp törösöm dep Erençesi,
Kudaydan jakşılıktı jüröt kütüp.
Toguz ay toluk bagıp kursagına,
Teptirbey kanattuunun şumkarına.
Tañdı keç Erençeni udurgutup,
Tepkilep uyku berbey tınç aluuga.
Tızıldap dene boyu saygılaşat,
Tolgoosu kelgen öñdüü mırza ayımga.
Bakırıp ün çıgarıp bala keldi,
Bir ayal süyünçü deyt karap eldi.
Beşik booñ bek bolsun dep körö berdi,
Boltoyup çokuranıp jatkan erdi.
Baktıluu bala bol dep döölöt ketpey,
Balasın booruna alıp Kanay kördü.
Kanay bir korgoşunday kölküp erip,
Kaçañgı katıp kalgan terin tögüp.
Koluna karmay koyup ımırkayın,
Kubandı birinçi iret jüzün körüp.
Kabarın aytıp çıkkan süyünçü dep,
Koluna karmatkan deyt jambı berip.
Bergen deyt balaga arnap beşik toyun,
Bodo mal, mayda jandık soyup koyun.
Buzuku uşundayda payda bolup,
Bilgizbey ar kimge aytat aram oyun.
Bul bala Kanay biyge okşoboyt dep,
Baratıp küüşöp koyöt bütkön boyun.
Beline booluk baylap baştap karı,
Bolgon deyt oşol kezde orok maalı.
Buşayman kılıp turgan dıykandardı,
Buluttun çuurup çıkkan ötkün jaanı.
Bir jerge çogultulup baytiktelip,
Boolangan arpa buuday dandın baarı.
Tigilgen boz üylörü ondoy eken,
Talaanın aymagına kongon eken.
Taruusu, arpa, buuday eginderin,
Terin tögüp dıykandar orgon eken.
Tikesinen boolangan baytikterin
Talaanın tüzöñünö koygon eken.
Turganda dıykandarı orok orup,
Tatına balakaydı töröp koyup.
Tikesinen jıyılgan baytiktelip,
Taruu, arpa, buudayı sebep bolup.
Taptım dep tak özünö ılayıktuu,
Baytik dep at koyuptur kömök bolup.
Kalk içinde köp bolot ulama kep,
Kalp aytat Er Baytikti kurama dep.
Kadam şiltep araga uşak aytpay,
Kün körölü jalpıbız bir alla dep.
Kirip ketpey buzukka etiyat bol,
Keñeş berem okurman til alba dep.
Bayandap karılardın aytkan kebi,
Burbadım künöölöbö jurtum meni.
Bar eken keñ Talasta tüp tagası,
Bürgö Baatır dep koyöt, Baytik jeeni.
Bütürüp ata-enesin bilişimçe,
Baytiktin bala çagın baştaym emi.
ER BAYTİKTİN BALA ÇAGI
Kudayım buyrup koyso toguz ayda,
Karından uulu menen kızı çıgat.
Külmüñdöp közün açıp külüp koyöt,
Koygonsup biröö barıp kıtıgılap.
Koluña ala koysoñ keremettüü,
Kandırıp mookumuñdu jıtı çıgat.
Imırkay ıñaalasa ünü çıgat,
Irıskı koşo kelip künü çıgat.
Irgaydın süykümüñdöy kızdarınan,
Iymanı ısık bolup gülü çıgat.
Iylasa jarıp üydü baa-baa etip,
Izı-çuu salıp uuldun sürü çıgat.
Sılasañ mañdayına jakın barıp,
Sayılat alakanga tügü çıgat.
Süykümü nazik birok kürkürögön,
Salmaktuu arıstandın türü çıgat.
Soltonun Er Baytigi ıylaganda,
Sooroto alçu emes deyt biri çıdap.
Emçek eemp Er Baytigiñ ösö berdi,
Eerçişip kün menen tün ötö berdi.
Ermegi Erençenin jalgız uulu,
Eerçitip uçkan kuştay kökölödü.
Eç kılgan jumuşu jok ayal bolup,
Enesi jaş kulunday jeteledi.
Erkelep atasının arkasınan,
Een baş bala bolup çıga keldi.
Esi jok baldar kelip tiyişkende,
Ekiden üçtön sabayt özü teñdi.
Enesi sart emespi Baytigiñdin,
El-jurttun arasına sart kul deldi.
Biröönün ak kalpagın jula kaçat,
Biröönün atın keede mine kaçat.
Biröölör çıga kalsa sart kul deşip,
Baldardı sabap kiret salıp çatak.
Baytiktin tentektigi aşınganda,
Bul elge bolup kaldı bir top azap.
Baldardın kedeylerin jıynap alıp,
Bir-birden torpok karmayt uyga barıp.
Baygeni özü sayat at başı dep,
Boorsok, et salıp bargan üydön alıp.
Bir ündö kıykırışat baarı birdey,
Baytik dep uraan aytat tura kalıp.
Oyuna emne kelse jazay beret,
Oynogon birge jürüp baldar köröt.
Omoktuu bala bolgon Er Baytigiñ,
Olturup tura kalıp bassa jönöp.
Ortogo tüşüp Baytik joldu baştap.
Oyunça torpok minip jürsö jelet.

Ermegi kündö kelip torpok minet,
Eerçitip kedey uulun oynop külöt.
Egerde bay baldarı kelip kalsa,
Ee berbey eç kimine sabap kiret.
Ekiden üçtön koyup torpoktorun,
Eñkeyip moyunçadan alat süröp.
Baygenin birinçisi çuçuk bolup,
Berilet çıgıp kelgen torpoguna.
Baygenin ekinçisi karta bolup,
Karmatkan berip koy dep ortoguna.
Beş torpok, et, boorsok, nan, ee boluşup,
Bayge jok artta kalgan çorkoguna.
Baytiktin tentektigi basılbadı,
Baldarı baydın boldu asılganı.
Baratıp köçö menen sartsıñ dese,
Bir-birden karmap alıp başın jardı.
Barışıp atasına datın aytat,
Baldardın ene-atası açıp janı.
Balanın atakesi Kanay bolso,
Butunan kimder barıp almak tuşap.
Büt elge dayın bolup bara jatat,
Baratat sartsıñ degen eldegi uşak.
Buzuku çıga kalıp bir zamatta,
Baytiktin ene-atasın kelip buzat.
Buzuku bolo beret ar bir elde,
Bulardı bayandasam jaman körbö.
Barışat taza adamday jürgön bolup,
Baş bagıp üygö kirse aytıp kelme.
Bilbeysiñ bal til menen arbaganın,
Baykoosuz tüşüp kalsañ kettiñ selge.
Oşondoy buzukunun biri barıp,
Oylonttu Erençege çalma salıp.
Ot koydu üy-bülönün ortosuna,
Oñbogon amalköydün içi tarıp.
Oomatın bir zamatta oyron kıldı,
Ordoluu eki jardı bölüp, jarıp.
Jalgızdap kalgan künü jetip kelet,
Jardamın dayım kelip jürgön janday.
Jeñinin uçu menen terin aarçıp,
Jalbarat jarık berçü küygön şamday.
Jaloorup Erençege kebin baştayt,
Jat bolup kalgan sözün süylöp tañday.

Erkelep kökölöysüñ dımagıñ küç,
Esiñ bar azır erden küdöörüñ üz.
Emiten Kanay seni salbar kıldı,
Eç kaçan bolboyt emi köñülü tüz.
El-jurtka şıldıñ bolup jürgüçöktü,
Ertelep uşul baştan joluña tüş.
Taptakır Kanayıña teñ bolboduñ,
Tatına jüzüñ menen kem bolgonuñ.
Talaska ketip kalsañ abzel bolor,
Tokolsuñ salbar delip kor bolbogun.
Taptaza butka kiygen kepiçiñdin,
Tamanı teşilgen go dep oyloymun.
Balañdı sart, kul deşip eliñ aytsa,
Bir salbar jüröt go dep eriñ aytsa.
Baykuşum kantip çıdap jürösüñ deym,
Başkalar uşak, ayıñ kebin aytsa.
Bayagı Erençedey bolboy kaldıñ,
Baykasam kökölöysüñ demiñ kança.
Kanayga teñ bolboduñ kemip aştan,
Kamıngın karap turbay uşul baştan.
Kaydasıñ keñ Talas dep köçüp ketkin,
Koluñda namıs barbı baçım attan.
Köñülü sendik bolso köp uzartpay,
Kayrılıp barıp kalar izdep arttan.
Balañdın Bürgö baatır Talastagı,
Bargıla bolot eken tüp tagası.
Buyurgan tuzun tatıp anda jürör,
Bul dagı Kanay biydin bir balası.
Biröögö kor kılbastan kütüp alar,
Baytikke bolup turar kündö araçı.
Koynuna kotur taşın salıp keldi,
Kolunan bekem karmap akıl berdi.
Koşulgan Kanayınan buzukunu,
Karaçı Erençebiz jakın kördü.
Kargaday Baytigimdi belge tañıp,
Keteyin bügün tünü makul dedi.
Oorunun biri buzuk oñboysuñar,
Orduna tüz adamdı koyboysuñar.
Ordosun eldin buzup ıgı kelse,
Omkorup taştasak dep oyloysuñar.
Omoktuu adam bolso içke kirip,
Oyt berip tülkü sımak joyloysuñar.

Ookatka toyup alıp jazap keçki,
Oomiyin dep bata kılıp karap köktü.
Oylonboy asezilge azgırılıp,
Oşentip Erençebiz Talas ketti.
Oñbogon buzuku adam eki jarga,
Ot koyup ortosuna tüpkö jetti.
Köz kırın salıp baskan kadamıña,
Kotur taş koyup köñgön dalayına.
Kalp külüp kelip kalsa salam aytıp,
Kayaktan tüşünmökbüz amalına.
Kıdıñdap buzuk işti baştap koyup,
Kımıldap jettim go deyt talabıma.
Kotur taş koyö koyup ayagına,
Köçürüp buzuk salıp ayalına.
Kubanıp jetip keldi oşol zamat,
Kol sunup Erençenin Kanayına.
Kep saldı içki sırın bilgizbesten,
Kalp ele süyönüp al tayagına.
Keldim dep buzuk jaktan bar alıma,
Kim kirbeyt menin muşduk amalıma.
Kaapırdın oyun bilbey kalasıñar,
Köz emes akıl menen karagıla.
Kirgeniñ buzukunun bal tiline,
Ketesiñ kök deñizdin aralına.
Too körkü güldöp tursa çöbü menen,
Too teke közgö süyküm törü menen.
Turmuştun ırahatı bul düynödö,
Tüşünsök ayal körkü eri menen.
Talaska ketip kaldı başıñdı attap,
Tokoldu erkeletpey ebi menen.
Ayalga sıy jaraşpayt dep aytılgan,
Abalkı jaşap ötkön bir akılman.
Adamdın azdır-köptür körör künü,
Arabça mañdayına büt jazılgan.
Andıktan Erençeñiz boosun üzdü,
Anda sen bolduñ Kanay kuş kaçırgan.
Kalıstık kırgızımda söz aytuu bar,
Künölüü bolsok ayıp bil tartuu bar.
Kırdanıp karap turar sırtıñızdan,
Kem akıl sözgö çorkok bir taykı bar.
Köpçülük eldin sözün kantip tıydıñ,
Kanaydı ayal çandı dep aytılar.

Buzuku bal til menen sözün ayttı,
Baykagan adamga al özün ayttı.
Bilgizbey Kanaydı men biyledim dep,
Bul jolku aram oyun sezip ayttı.
Baytiktin arkasınan izdep kokus,
Barbaska öz akılın kesip ayttı.
Ketkenin Kanay ugup namıstanıp,
Kantse da buzukunun tilin alıp.
Kolunda andan başka üç ayal bar,
Keçirim surabaym dep kiyin barıp.
Katında akıl kıska, çaçı uzun,
Koy debey koygonuma köbö kalıp.
Komuzdun ünün ugup kumar kansa,
Kulaktı kandıra albayt küüsü jansa.
Keçirip koymok ele balası üçün,
Koygun dep karılardın biri barsa.
Katın, bala talaada kala beret,
Kaydagı buzukunun tilin alsa.
Karılar balañızdı apkel dese,
Kim bilet barat bele, barbayt bele.
Kanaydan kaçıp ketken Erençenin,
Kolunan kayra kısıp karmayt bele.
Korkobu je bolboso uyalabı,
Kalkınan biröö çıgıp barbayt nege.
Köçödö bolo berdi uşak-ayıñ,
Kanaydan kaçıptır dep Erençe ayım.
Kandayça bolup ketti uşunday iş,
Ketkenin bilbey kalgan bütkül ayıl.
Kotur taş koltuguña kire kalsa,
Kalasıñ ay talaada jalgız dayım.
Kotur taş jaman bolot sak bolgula,
Körünböy buzukudan jat bolgula.
Künübüz açık bolup jarık bolsun,
Gülündöy Gulkayırday ak bolgula.
Köñülün kuunak bolup ar ubakta,
Kalkıñdın kızmatına tap koygula.
Artınan Kanay barbay karayıp kök,
Ansız senden başka ayalım köp.
Ayılda uşak-ayıñ bolo berer,
Ar kaysı el oozunan aytılıp kep.
Adaşkan ayal bolup jürö bergin,
Aldagı Baytigiñdi karaanım dep.

Almaz deyt metalldardın kurçu bolot,
Atası balasına sınçı bolot.
Alıstan at arıtıp çarçap kelseñ,
Adamdı es aldırgan uyku bolot.
Aygışkan joolor menen betteşkende,
At deybiz arka beliñ jılkı bolot.
Ayıldı arkasında taştap anın,
Ayaldın naçarı deyt kaçkan adam.
Atayın izdep barıp tapkan eliñ,
Andagı Bürgö bolor akmalagan.
Adamdın sapattuusu çıgat deymin,
Aldagı Baytik degen jaş balaman.
Uulugup buzukuga Kanay köndü,
Uşunday oy oylonup jata berdi.
Umtulup uçkan kuştay kanat jayıp,
Uluk al kötörmölöp naçar eldi.
Ubayım tartıp koyboy köñül açıp,
Uçurda ömür jolun taza kördü.
El içi emne bolmok uşaktasa,
Ebi jok buzukular tuzaktasa.
Esinen Erençesi çıgıp ketet,
Erkelep ayaldarı kuçaktasa.
Er jigit namıstanıp kala berer,
Eşigin ayal kaçıp bir attasa.
Allanın amirinen jaralgandar,
Aldıga jıla beret kadam koyup.
Atası Kanay bolup Erençe ene,
Aytıluu Er Baytiktey adam bolup.
Aldanıp buzukunun tilin alıp,
Ayıldan beze kaçkan jaman joruk.
Barıştı keñ Talaska ara konup,
Baylıgı jalgız Baytik bala bolup.
Buşayman bolo kalat artın karap,
Bülküldöp kan tamırlar katuu sogup.
Bir gana tilegi bar Erençenin,
Baksam deyt kulunumdu elden korup.
Baytigi bala kezden bolup balban,
Başkaça kebetesi tirüü jandan.
Baldarı bir ayıldın korkup turçu,
Başka çaap jiberet dep çoçup andan.
Barganda Bürgö baatır tüp tagası,
Barktap öz uulunday tosup algan.

Bir körüp Bürgö baatır köñül burat,
Bolçuday aga meder, aga kubat.
Balbıldap asmandagı san jıldızday,
Bilinbey asta sekin ömür jılat.
Baskanda köçö boylop eerçitip al,
Balaga bolup kaldı tagası ınak.
Eerçişip tagasına kurdaş boldu,
Erkelep sözün aytıp sırdaş boldu.
Erte ketip keç kaytkan ubagı jok,
Eç kaçan üydön alıs jılbas boldu.
Eelenip ee-jaa berbes baştagıday,
Enesi Er Baytikti tıybas boldu.
Toktoboy alga jılıp kündör ötöt,
Talastan ömür jolun Baytik ötöp.
Taanışıp baldar menen özü teñdüü,
Tızıldap jılañaylak çurkap ketet.
Tündösü ak çölmöktü oynoy kalsa,
Talaşkan köp baldardan murun jetet.
Bir künü jılañaylak çurkap jürsö,
Baratıp tagasının közü köröt.
Baldardın arasınan bölüp kelip,
Baytikke boz kepiçti özü beret.
Bilinbey jerdin nımı ötkön bala,
Bastırbay but oorunun kezi kelet.
Tüşürböy menin bergen kepiçimdi,
Tışka çıgıp baratsañ kiyip algın.
Tamandan ötkön sızdın tübü jaman,
Tagañdın nakıl sözün ilip algın.
Taskaktap jılañaylak çurkap ketpey,
Tagañmın Baytik jeenim tilim algın.
Karıya tagasının tilin alıp,
Kepiçti Er Baytigi butka salıp.
Kunduzdun terisinen çoñoygondo,
Kepiçti jazatıptır uzka barıp.
Ketkiçe sapar çegip bul düynödön,
Butunan tüşürböptür kiyip alıp.
Külügüm kök tal minip uşul degen,
Köpölök karmap alıp kuşum degen.
Karmagan çoñ sakasın bekem katıp,
Kolunan tüşürböstön kutum degen.
Kanaydın Er Baytigi toroluptur,
Kaydagı keñ Talastın jurtu menen.

Bayagı Er Baytiktin çatagı jok,
Baratsa baldar menen bir iş kılıp.
Bir-birden torpok karmap minip alıp,
Bayge deyt at çabıştı uyuşturup.
Bat ele biylep aldı kurbuların,
Başka oyun taba koyup kızıktırıp.
Toroldu Er Baytigiñ torpok minip,
Tizginin bekem karmayt bilek türüp.
Talastık baldarıñdı baş iydirip
Torpokton tandap alıp çabat külük.
Toy-aşka birge barat aralaşıp,
Teñ öskön jaştar menen oynop-külüp.
Er Baytik torpok minse adattagı,
Elderi karap kalçu Talastagı.
Erençe enekesin kubandırıp,
Eç kaçan baldar menen sabaşpadı.
Estüüröök bala bolup bölök jerde,
Erkelep akıl-esten adaşpadı.
Kürküröp küz kelgende toy-aş bermey,
Kıyla elden çakırılıp meyman kelmey.
Kuşçuda bir çoñ toy baydın toyu bolup,
Kırgızdar kelip kaldı akkan seldey.
Kanayıñ kayındarga koşumça alıp,
Kelatkan malın aydap uçkan jeldey.
Atçandar bara jatkan meymançılap,
Attarı ürküp keede tıbırçılap.
Atayın oşol künü kütkön öñdüü,
Alıstan baka-şaka ün ugulat.
Abaylap ugup tursa kulak töşöp,
Alga dep Kanaylagan uraan çıgat.
Kıykırgan jaş baldardın ünün ugup,
Kayrılıp Kanay bardı atın burup.
Kimderdin baldarısıñ dep suradı,
Kamçısın büktöy karmap atçan turup.
Körgöndö al kişini oynoo baldar,
Kol berdi salam aytıp birden çıgıp.
Baldardın arasınan Baytik jılıp,
Baştadı kelgen jerin aytıp sılık.
Bierge enem menen kelgen elem,
Bul eldin teñir bergen tuzu buyurup.
Bir-birden torpok tana çaap jatabız,
Biz dagı özübüzçö ülpöt kurup.

«Uluu jurt solto bolot elim dedi,
Uuzday taza keñ Çüy jerim dedi.
Ugulup atı çıkkan kırgızdarga,
Uluk deyt Kanay atam menin dedi.
Uyalbay tike karap Er Baytiktin,
Uşunday atasına aytkan kebi».
Kanay biy kete albastan toktoy kaldı,
Kozgolup büt denesi ottoy jandı.
Kanınan kaynap çıkkan Er Baytigi,
Köñülün bir zamatta kozgoy kaldı.
Kamçısın sılay şiltep unçukpastan,
Kelatkan özü menen topko bardı.
Karabay ketip kalsam bolbos munum,
Karmatıp jigitterge bir kök kulun.
Kaltırıp kete berdi andan arı,
Kubantıp Talastagı Baytik uulun.
Kelatıp özünçö bir oygo tüştü,
Ketirbeyt elem dedi bilsem murun.
Atası öz balasın körüp ketet,
Ay sımak ata meerin tögüp ketet.
Akırı kenen Çüygö bararsıñ dep,
Artına kılçak karap erip ketet.
Attardan kalbay kelgen bir kulundu,
At kılıp minip jür dep berip ketet.
Teñ öskön baldar menen çoguu jürüp,
Talastın tokoyunun gülün terip.
Talpıngan uyadagı balapanday,
Tagdırdın aga bergen künün körüp.
Taalayı açılganday bolo kaldı,
Talaska atakesi bügün kelip.
Toy-tamaşa bolgondo jıyın bolup,
Torpok minip barçu ele kıyın bolup.
Tamaşa emes çın boldu Er Baytikke,
Taptap bagıp mineeri kulun bolup.
Taalayın açkan boldu atakesi,
Taştap ketken kulunu ırım bolup.
Koluna tiygen bügün kulun bolot,
Koygondoy kök sır menen anı boyöp.
Kımıñdap terdep kurgap süyüngöndön,
Kök şalkı külügüm dep atın koyöt.
Kiçine kıyalı bar selt-selt etme,
Koşkurup ketençiktep tizgin çoyöt.

Ösö elek, tarap koyöt kuyruk jalın,
Özünçö bagıp jüröt kıynap janın.
Özümö ılayıktuu mal bolot dep,
Öröpköp karap koyöt moyun jagın.
Ötkörüp neçen kündü, neçen tündü,
Östürüp kele jatat buzbay tabın.
Karmalap kulun boldu asılganı,
Künügö jem, çöp bolup taşıganı.
Kaltırbay jemin berip ubagında,
Kulunun azem menen asıradı.
Kulunu kunan bolup çıga keldi,
Kubulup kök jibektey kuyruk jalı.
Kunanga çımkıp kara terdik salıp,
Kubanıp jerge baspayt minip alıp.
Kandırat suusaganda erteli-keç,
Kök kaşka başattagı suuga barıp.
Koykoñdop dele bolboyt Kök şalkısı,
Kelatsa baldar menen toptu jarıp.
Uşunday açık ayrım türün kördü,
Ugulat kök şalkı dep şirin kebi.
Uyadan uçup çıkkan kanattuuday,
Ubayım tartkan uçur bilinbedi.
Ulgaygan karıları Er Baytikti,
Urmattap sıylap kaldı eldin köbü.
Köpölök karmap alıp jürgön taptap,
Kök torpok külügüm dep mingen maktap.
Kıyalı özgörülüp bara jattı,
Körüngön ömür belin birden attap.
Keçeegi bala Baytik jigit boldu
Köpçülük elge barsa abiyir saktap.
Ar kimden ugup jazdım barak sabın,
Azıraak aytıp öttüm bala çagın.
Akındık ança-mınça önörüm bar,
Akkan suu agılganday baratamın.
Abalkı baskan jolun el jurtumu,
Aytıluu Baytik Eerdi taratamın.

ER BAYTİKTİN BAYaNI
Ala-Too jay mezgili çalkıganda,
Ak bulut aba jirep kalkıganda.
Adamdın asabı bar, jırgalı bar,
Azabın adam keede tartıp anda.
Al emi jırgal künü kele kalsa
Ay sımak bolo tüşöt jarkıp anda.
Kerme too küz mezgili kölkügöndö,
Keremet nur tögülüp ötkünündö.
Kişinin kubançı bar, kaygısı bar,
Kelatkan alga jılıp köp künündö.
Kubanıç menen kaygının maşakatın,
Körösüñ tirüü jürsöñ öz künüñdö.
Ay sımak Er Baytigiñ jarkıy tüştü,
Antkeni Kök şalkıday kulun tiyip.
Atası kelet degen kabardı ugup,
Atayın torpok çapkan murun bilip.
At kılıp minem dedi atam berdi,
Asırap el içinde kuyruk tüyüp.
Keremet Er Baytikke nurun berdi,
Kelişken Kök şalkıday kulun berdi.
Karaçı kanday sonun bala kıyal,
Kubançı içke batpay küdüñdödü.
Koluma bügün tiydi atam berdi,
Kastarlap bagıp kündö minem dedi.
Köz salsa keñ Talastın talaasına,
Köp oylor kelet Erdin sanaasına.
Kök şalkı kulunumdu erteliktep,
Koşsom deyt köp jılkının arasına.
Keñeşip köröyün dep oylop koydu,
Keçinde Bürgö baatır tagasına.
Keçinde tagasına basıp kelip,
Kol sundu külümsüröp salam berip.
Kök şalkım külük jılkı bolobu deym,
Köñülü kötörülsö boyun kerip.
Kıraakı Bürgö baatır boldu ıraazı,
Keñeşke kelgen jeendin türün körüp.
Kök şalkım jılkı emespi kunan bolor,
Koşposom jılkılarga ubal bolor.
Kün-tünü erkin ottop, köñül sergip,
Kögörgön jayıt jeri kırañ bolor.
Kokustan külük çıksa kuday buyrup,
Körünüp çurkaganı duban bolor.
Atayın bügün basıp keldim taga,
Akıl surap özüñdön kozgodum kep.
Atamday körünösüz karaan bolup,
Alıstan sizge kelgen men bir bala.
Aylıñda oynop-külüp erkeledim,
Aga-ini mende bolboy, özüm gana.
Ata-bala sıyaktuu maekteşip,
Akıl surap özüñdön kozgodum kep.
Arka bolor, bel bolor kıynalganda,
Ardaktuu keñ Talasta dostorum köp.
Aralatıp jılkıga kulunumdu,
Alparıp bügün ele koşkonum ep.
Tagası tuura körüp aytkan oydu,
Talaşpay oşol zamat makul boldu.
Tiktirip boz üylörün tüzöñ jerge,
Taeke-jeen alıstabay jakın kondu.
Tartibi kündö oñolup Er Baytiktin,
Tañdı-keç ukkandarı akıl boldu.
On beştin kırındagı Er Baytigiñ,
Omoktuu jigit bolup ösö berdi.
Oyun-zook jürgön jeri, tañ-tamaşa,
Ordunan jılıp kündör ötö berdi.
Oy-toonun buluñdarın taanıştırıp,
Osuyat aytıp Bürgö jeteledi.
Obu jok jigit bolboy sıpaa jüröt,
Olturup jalgız kalsa tereñ oyluu.
Omogu çoñ kişidey közgö urunat,
Ordunan tura kalsa biyik boyluu.
Ordoluu keñ Talasta ötüp jattı,
Ookatı el katarı bolup koyluu.
Kulundan kunan boldu Kök şalkısı,
Karmap kelip üyrötüp jügön kattı.
Köñülün kaltırbastan erkin koyup,
Kolunan kelişinçe azem baktı.
Kiçine alım-berip toy bolgondo,
Koşturup kunandarga dayım çaptı.
Kök şalkı kunanıñda külük çıktı,
Körkömü elik sınduu degi mıktı.
Kim menen jarışpasın aldıga ozup,
Kalbastan köp baygeni alıp uttu.
Kudayım özü koldop Er Baytikke,
Koluna karmatıptır kıl kuyruktu.
Tagası Bürgö menen birge jürüp,
Tiyişken joolor bolso salıp bülük.
Taanılıp keñ Talaska atı çıktı,
Tömönkü kazak elden jılkı tiyip.
Tagdırdın başka salgan künün kördü,
Turmuştun açuu-tattuu daamın bilip.
Obolop uçkan neçen ubak bolup,
On segiz, on toguz jaş kurak bolup.
Ordoluu keñ Talastın jergesinde,
Omoktuu Er Baytikke turak bolup.
Okşoşkon özü teñdüü baldar menen,
Ortoktoş bolup östü ınak bolup.
Bürgödöy baatır adam tagasınan,
Balalık kezden algan tarbiyanı.
Baysalduu baskan jolu alga jılıp,
Bastırıp aşkan neçen tar kıyanı.
Balanı çoñdu sıylap Er Baytiktin,
Büt elge jakkan eken ar kıyalı.
Ar kaçan jürgünüñ dep tartip menen,
Akılın Bürgö baatır aytıp kenen.
Asmanga şumkar bolup uçsañ dagı,
Adamga ölüm kelet akır degen.
Ajalga sebep bolbo er öltürüp,
Atıña tiysin degen atkan jebeñ.
Adamdın jamanı jok özü jaman,
Andıktan artıñdı oylop iş kıl degen.
Ar namıs ar kimde bar tirüü çakta,
Artıñdan el külbösün mıskıl menen.
Akırı adamzatta bir ölüm bar,
Ar işke akıl menen umtul kenen.
Tagası Bürgö baatır karıp kaldı,
Tulparday tuyagınan arıp kaldı.
Tabınan tayıp kalgan külük attay
Ter çıgıp jürüşünön tanıp kaldı.
Taasirlüü aytıp bergen köp akılın,
Bir jürüp Er Baytigiñ alıp kaldı.
Jeeginen keñ Talastın turak aldı,
Jigitten kırk otuzdu kurap aldı.
Jürögü tazaların taldap karap,
Jaktırıp mıktıların sınap aldı.
Jaşınan çıyrak çıkkan Er Baytigiñ,
Jol baştap elge atagı çıga kaldı.
Eerçitip jigitterdi birge jüröt,
Erligin joldoştoru kündö bilet.
Erkelep keede koyöt jeen emespi,
Eki-üç kün malçılarga kelet tünöp.
Erigip kalgan kezde jolgo çıgıp,
Eñiştiret bir-birin alga süröp.
Çabıttap too aralap uçkan kuştay,
Çoyulup törgö oturat çıkkan kızday.
Çoñdordun arasınan orun aldı,
Çogulup top jıyınga barıp ıktay.
Çoñ ata, çoñ enesi tüşkö kiret,
Çümkönüp jata kalsa keede uktay.
Ermegi külük çapmay kündö duuldap,
El menen bir bastırsa köñül kuunak.
Emi men jigit boldum çoñoydum dep,
Eç kimdi izdep barbayt akıl surap.
Ekinin biri boldu, estüü boldu,
Er Baytik tagasının jolun ulap.
Erligi Er Baytiktin içke batpay,
Eliret tabı kelgen külük attay.
Emgegin keñ Talastan baştap çıktı,
El-jerin korgop turat joodon saktay.
Esirip çıga kalgan tentek bolso,
Esebin berip kalat karap jatpay.
Mensinip eç ubakta boy kötörböy,
Mıktımın degenderge moyun berbey.
Maanilüü jumuş bolso tike turup,
Münözün abaylasa anık erdey.
Mekeni Sarı Özön Çüy oygo tüşsö,
Miñdegen kıyal kelet uçkan jeldey.
Mayda örüm elik saptuu bar kamçısı,
Mışık jon kara bayır Kök şalkısı.
Maektep jürgön eli kuşçu saruu,
Muruntan ıntımaktuu köp kalk uşu.
Moskolduu jigit bolgon Er Baytikke,
Maktalıp kündö aytılat el alkışı.
Uşunday kündör jılıp ötö berdi,
Uçurbay kadır-barkın ösö berdi.
Umtulup uçkan kuştay Er Baytigiñ,
Umtulup jigittikke jete keldi.
Uruşu-talaşı jok sıyı menen,
Uçurda tuugan kılıp bötön eldi.
Kindik kan tögülgön jer kanday kımbat,
Köñüldön alıs ketpey dayım turmak.
Kişi emes jandıktardın baarı samayt,
Körbösö asıl jerin aylap-jıldap.
Ketpestir jürögüñdün bir burçunan,
Kançalık kursan bolup jürsöñ jırgap.
Oşonun biri bolup jürgön Baytik,
Oy-sanaa oydon ketpey jügün artıp.
Özgö elde Sultan bolup jürgüçöktü,
Öz eldin kulu bolup jürgön artık.
Ordoluu Sarı Özöndü körbögöngö,
Ortodon köp ubaktı öttü kaykıp.
Boordoş Solto elinde çoñ toy bar dep,
Bir künü Er Baytigiñ ugup kalat.
Bilgizbey içki sırın jigitterge,
Buurçaktap eki közdön jaşı tamat.
Bölök el bir tuuganday sıylay bersin,
Bolbostur öz elindey ataganat.
Berilgen toydun jayın oyloy kalat,
Barsam dep köñül bölöt oşol zamat.
Buşayman bolup jürgön Er Baytigiñ,
Bastırıp baratkanda açıp kabak.
Buyursa kenen Çüygö barayın dep,
Birge öskön jigitterge keñeş salat.
Jigitter baruusuna makul bolup,
Jeñildep tandalmaluu atın tokup.
Jönödü Sarı Özön Çüy kaydasıñ dep,
Janına kırk otuzday jigit koşup.
Jüzünön kubanıçtın nuru çıgat,
Jolunan jel argının jeli tosup.
Tolgon ay külümsüröyt köktö balkıp,
Top jigit bara jatsa kuştay kalkıp.
Tobunan kee bir jigit çıga kalat,
Taskaktuu atı menen oykup-kaykıp.
Tigini körgön attar julunuşsa,
Toktotot julunganın oozun tartıp.
Baytiktin kelatkanın birden ugup,
Baarısı tosup kaldı üydön çıgıp.
Baybiçe birdeme dep koburadı,
Bir çını alıp kolgo suusun kuyup.
Başınan üç aylantıp tükür dedi,
Balpayıp basıp kelip ırım kılıp.
Elinin astın tosup erkin bastı,
Esendik surap kelip amandaştı.
Ebepke-sebep bolup bügünkü toy,
Eñ kımbat eli menen aralaştı.
Ezelki içindegi bugu çıgıp,
Er Baytik oşol künü kabak açtı.
Ertesi toy şaanisi bolup jattı,
Eñ mıktı mergen çıgıp jambını attı.
Ezelki ata-babam oyundarı,
Eñkeyip çaban dostor ulak tarttı.
Er eñiş, balban küröş, arkan tartmay,
Erikpey kelgen meyman köñül açtı.
Kızıgın ayta körbö oşol künkü,
Kız kuumay, kunan çapmay oynu büttü.
Kelerki kele turgan tañ atuunu,
Kalayık çıdamsızdık menen küttü.
Külüktör ürtüktölüp çoñ çabışka,
Ketirbey bulçuñuna jıynayt küçtü.
Agarıp tañ atkanda sıyrıp aldı,
Atına japkan jabuu ürtüktörün.
Andagı sayapkerler sır jaşırıp,
Azemdep taptap kelçü külüktörün,
A kuday, bere kör, dep bir baygeni,
Atınan kütkön ar kim ümüttörün.
Akındar birden çıgıp maktap koydu,
Aytıluu oşol künkü appak toydu.
Ar biri külüktörün jeñil tokup,
Alparıp kalıstarga kattap koydu.
Al emi bargıla dep sayapkerler,
At aydap çıkkandarga taktap koydu.
Kazagı, özübegi bölök elden,
Kamınıp külüktörün tandap kelgen.
Katırıp taza suutup, tabı kelip,
Kutkarıp koygon eken açuu terden.
Kalayık köz aldınan çubatıştı,
Kalıstar birden sanap karap körgön.
Bir-birden nomur berip at aydaldı,
Bul kimdin külügü dep kaytalandı.
Bakanın koluna alıp at aydooçu,
Bolgula bastırgın dep bat aydaldı.
Birinçi kaysı külük bolot deşip,
Buşayman kılıp koydu kança adamdı.
Kök şalkı üçtün soñu bolup barat,
Kulagın kıymıldatıp katar menen.
Kargaday çapkan bala tizgin kagıp,
Köñülü kuunak barat jaştar menen.
Külüktün külügü bar jılkı içinde,
Kee biröö çurkap koyöt bakkan menen.
Kulagın tiptik kılıp bir kalıpta,
Külüktör taskak menen bara jatkan.
Katardan çıga kalıp başın çulgup,
Kee bir at oozun berbey ala kaçkan,
Kıykırıp aldoo degen ün çıkkanda,
Kamçı urdu birin-biri karabastan.
Kök şalkı üçtün soñu bolup barat,
Kuyulup suuday bolup teri tamat.
Kolunda kamçısı bar çapkan bala,
Kıykırıp san etine kamçı çabat.
Kanaydın uulu Baytik köz jügürtüp,
Kök şalkı kançançı dep turgan karap.
Kök şalkı kızıy-kızıy ıkıs berip,
Kıyabı kelgen okşoyt terin tögüp.
Kuuşurup üç külüktü artka taştap,
Karasa ozup çıktı birden terip.
Kıykırıp soltologon uraan çıktı,
Kök şalkı külük atın Baytik körüp.
Kirgende el aralap bala şaştı,
Koy berip attın oozun kamçı çaptı.
Karaçı kanday külük Kök şalkısı,
Karmatpay daekiçige ala kaçtı.
Körünüp el közünö oşol toydo,
Kanaydın balasının bagın açtı.
Jañgaraç toygo barbay korgool salıp,
Janbaştap jatkan bolçu köñül açıp.
Jaş ubak ötüp ketip uçkan kuştay,
Jetimiş degen jaştın köbün aşıp.
Jergesi Sarı Özön Çüy, eli solto,
Jol baştan jürgön bolçu erkin basıp.
Añgıça bir jigiti jetip kelip,
Attardın çıkkanınan kabar berip.
Atayın sizge keldim baatır ata,
Alganın başkı baygeni közüm körüp.
Aldıga çıgıp kelgen Kök şalkı eken,
Alıştı baygelerin birden bölüp.
Jañgaraç jigitine kep saldı emi,
Jürgönü Baytik Erdin başka el dedi.
Jerdigi bizdin jılkı emes bele,
Jetelep Kök şalkını apkel dedi.
Joluñan kalbay kazır kayra tartıp,
Jaaktaşıp, aytışpay bat tez kel dedi.
Jigiti çapkan boydon topko bardı,
Jaynagan kalıñ eldi eki jardı.
Jarlıgı Jañgaraçtın ukkula dep,
Jalpı elge öktöm süylöp aygay saldı.
Jok degen Jañgaraçtın jarlıgına,
Janınan ümüt kılbas adam bardı.
Janına jakın barıp Kök şalkının,
Jiberbey çılbır uçun karmap alıp.
Jetelep jigit ketti şaşıp-buşup,
Joluna Jañgaraçtın kayra salıp,
Jigiti Er Baytiktin karşı çıksa,
Jön koy dep belgi berdi karay kalıp.
Jigittin aytkanına Baytik könüp,
Jok debey karşılaşpay atın berip.
Jetelep Kök şalkını algan jigit,
Jeldirip keçikpesten baçım kelip,
Jañgaraç jakın barıp jalın sılap,
Jarıktık jakşı mal deyt atın körüp.
Ardanıp kapa bolboyt Baytik buga,
Artınan koşo jönöyt kalbay udaa.
At eesin tapkan eken adaşpastan,
Aldına basıp kelip aytkan tura.
Açılıp Jañgaraçtın köñül kiri,
Ak bata berip kalat aytıp duba.
Er Baytik sen aldımda turasıñ deyt,
Eç duşman tük artıñdan kuubasın deyt.
Eki tizgin bir çılbır özüñdükü,
El tagdırın tüz jürüp suraşıñ deyt.
Emi men karıp kaldım saga uruksaat,
Eelep al ata-baba murasın deyt.
Iraazı bolup Baytik agasına,
Ik menen kirip eldin arasına.
Irgaydın ak gülündöy açık ayrım,
Irıskı keldi Kanay balasına.
Imırkay ıñaalagan perzentterdin,
Kelbestir el suramak sanaasına.
Irıskı bergen Çüydün talaasına,
Iraazı bolup tañkı abasına.
Intımak el içinen ketpesin dep,
Ikçamdap jürüp ketti Talasına.
Iymanday sır jaşırbay körgöndörün,
Irastap aytıp berdi tagasına.
Kayrılıp keñ Çüyümö kelemin deyt,
Kalkıma başçı bolup beremin deyt.
Kubançı içke batpay Er Baytiktin,
Kuşçudan ençi malım bölömün deyt.
Kolunan karmay kalıp tagasının
Koştoşup solto elime jönöyün deyt.
Tarbiya, tartibiñdi berip keldiñ,
Taga siz balañızday meni kördüñ.
Tagdırdın maga koygon talabına
Talasta jürüp kenen şartka köndüm.
Tartayın tizginimdi solto elime,
Taarınbay öz koluñdan bata bergin.
Iraazı kılıp Baytik tüp tagasın,
Irastap aytıp berdi büt çamasın.
Irıskı kelse adamga kuday buyrup,
Iraakpı, je jakınbı tuz tatasıñ.
Irakmat aytıp taza jürögünön,
Bürgödön alıp ketet ak batasın.
Kubanıp Er Baytigiñ üygö keldi,
Koş koldop enesine salam berdi.
Kadimki jaş kezdegi kıyalınday,
Koynuna kolun salıp erkeledi.
Kaldaygan keñ Çüydögü solto elime,
Kaytalı makul deseñ ene dedi.
Janına jakın barıp birge oturup,
Jañgaraç agam menen akıldaştım.
Jakında kelemin dep öz jerime,
Jalpı elim kütüp kaldı makuldaştım.
Jalgızmın jardam kılar kiyin bolbos,
Jamanı bolbos tuugan ayıldaştın.
Kalıptır Jañgaraç biy ata bolup,
Karıptır jetimişten aşa berip.
Kaljayıp söögü katıp terisine,
Köp elge çıkpayt eken jata berip.
Karmattı eki tizgin bir çılbırın,
Kalkıñdı teylep al dep bata berip.
Erkelep enesine jakın keldi,
Ermektep eki kolu çaçın ördü.
Eneke kanday deysiz dep surasa,
Erençe munun oyun akıl kördü.
Elibiz keñ Çüydögü solto bolso,
Ertelep jönömökkö makul boldu.
Kamınıp ene, bala jügün arttı,
Kurbular koş aytışıp jolgo uzattı.
Keñ Talas jergesinde jürsö dagı,
Kökölöp ketken eken biyik barkı.
Koşulup Baytik menen birge köçtü,
Kuşçudan Nakaylardan tütün altı.
Amandık koş aytışıp Bürgö menen,
At kölü aman-esen Çüygö kelgen.
Ajırap jigitteri kalalbastan,
Atayın Baytik menen birge kelgen.
Alardın bilbeym kança tütünü bar,
Aytalbaym bilgile deym surap elden.
Aylına kelip Baytik el biyledi,
Ar dayım elge kalıs söz süylödü.
Aradan uuru keski çıga kalsa,
Aydatıp jibergen jok, köp tildedi.
Alıskı Talastagı tüp tagası,
Esinen çıgarbadı tük Bürgönü.
Bürgödön tarbiya alıp öskön jigit,
Boordoş solto eline jetken jigit.
Baatır, kanday, er kanday, zöökür kanday,
Bala kezden akılı sezgen jigit.
Bakan alıp sabaşpay jaş kezinen,
Basıgınan adaşpay ötkön jigit.
Tagası Bürgö baatır aytkan akıl,
Tirüülük bul düynödö uçkan zakım.
Tüşünsöñ, turmuşuñda köñül açar,
Teñtuşuñ birge oynogon adam jakın.
Tirüünü tirüü adam soyup salsa,
Tübündö tınç jatpagan al bir kaapır.
Er bolsoñ özün albay atın al dep,
Er bolsoñ özün saybay atın say dep.
Eç kaçan tirüü adam jaman bolboyt,
Eesi bar mañdayında ar bir jan dep.
Emi men ak batamdı berdim degen,
Eliñe at kol menen aman bar dep.
Talastın taza abasın jutkan Baytik,
Taganın nakıl sözün ukkan Baytik.
Tay çabış, kunan çabış, at çabıştı,
Taanılıp baygelerin utkan Baytik.
Teptirbey kanattuuga solto elin,
Tüp tegi baatır bolgon kutman Baytik.
Tireşken joosun dayım utkan Baytik,
Too bürküt sıyaktanıp uçkan Baytik.
Talastın tagdır bergen tuzun tatıp,
Torolup kelgen eken sırttan Baytik.
Taalimin taştabastan tagasının,
Taasirin dayım oygo tutkan Baytik.
Eki gül körsö birin julgan emes,
Erlerge eç jamandık kılgan emes.
Egerde talaş-tartış bolup kalsa,
Eç kaçan tuura sözdön jılgan emes.
Emgekçil bala bolgon jaş kezinen,
Eç kaçan beker karap turgan emes.
Balanı çoñdu bolsun sıylap jürdü,
Baarına köz jügürtüp ılgap jürdü.
Bir duban solto elin jakşı asırap,
Baytik Er boluşunça dooron sürdü.
Başına sıymık konup teñirimden,
Barktaşıp el-jurt menen oynop küldü.
Biröögö et oorutup kamçı çappay,
Biröögö jan keyitip katuu aytpay.
Baytik Er el başkargan akıl menen,
Bölöktün mal-mülkünö közün artpay.
Birok al sürdüü eken bir körgöngö,
Baştagan sözün aytıp jürgön şaşpay.
Kelişse suroo salıp Çüygö çetten,
Kabagın tüyüp koyboy tuura çeçken.
Keñ Çüydün eesi bolup, begi bolup,
Kaçandır bir ubakta jaşap ötkön.
Kalkına kalıstıgı Er Baytiktin,
Kazırkı urpaktarı bizge jetken.
Bastırıp barıp kalsa jakşı sanaaş,
Bal kımız tolo-tolo sabaa çanaç.
Baldarı çoñun sıylap ıntımaktuu,
Bolbogon el içinde uruş-talaş.
Beykapar keñ Çüyündö jata berdi,
Bir tütün bolup Baytik elge aralaş.
Kıñır iş bolup kalsa tuura çeçip,
Kalıstık aytkan sözü elge jetip.
Kabarın ugup kalgan ar bir ulut,
Keñ Çüygö turgan eken kelip-ketip.
Konoktop Er Baytigiñ jolgo salsa,
Kelgender appak peylin ketçü sezip
Uşunday Er Baytigiñ adam bolgon,
Uçurap kalsa kaçıp aram joldon.
Unutpay elim jüröt emgekterin,
Ukkamın el aralap oñdu-soldon.
Uçuptur bul düynödön ajal kelip,
Uçurda solto eline bolup korgon.
Teñirim jaratıptır adam kılıp,
Törölüp jarık körgön balañ ıyık.
Talpınıp kuş sıyaktuu kanat kagıp,
Torolup urpak bolot kadam jılıp.
Tuurabı, tuura emespi jazıp koydum,
Tagdırın Er Baytiktin bayan kılıp.

ER BAYTİKTİN APARGA ÜYLÖNGÖNÜ
Koluktu alsam degen oylor tuulup,
Közünön kızdar ötöt birden çuurup.
Karaçı Baytik Erdin jaş kezegin,
Kızdardı körö kalsa tili buulup.
Koşulup kalsam eken dep oylonot,
Kırgızga atı çıkkan bir kız buyrup.
Jaş kezek kanday sonun, aytsak jırgal,
Jaşınıp içten çıkpay jatkan sır bar.
Jakşıraak kız körünsö jakındaşıp,
Jolunan tosup çıgıp oyun surar.
Jardılık başka kelbey eç ubakta,
Jayloonun tolugunday bolup turar.
Demeyki bir jigiti basıp kelip,
Dayının bildim dedi Apar kızdın.
Dayraday akılı bar Koçkorluk deyt,
Daanışman bir karıdan atın uktum.
Dumugup jata berbey erteliktep,
Dayardık körüp baatır jolgo çıkkın.
Anı ugup jürök tuylay tınçtık berbey,
Alagdı köñül tolkuyt Isık-Köldöy.
Atayın izdep barıp Koçkorunan,
Ant boldu, Er Baytikke barıp körmöy.
Apar kız tolup kalsa köñülünö,
Aylına jarı kılıp alıp kelmey.
Ak peylin Apar kızga arnay koydu,
Atayın Koçkor jakka barmay boldu.
Anttaşkan kuda söögü bolboy kalsa,
Ata-salt kaada menen almay boldu.
Agarıp tañ mezgili bolgon kezde,
At jalın Er Baytigiñ karmay koydu.
Keremet özünçö bir adam toyguz,
Karasa atkan tañga köz çaptırıp.
Koçkorluk sarbagıştan atın ugup,
Kalıptır Er Baytigiñ kız jaktırıp.
Kamçısın koluna alıp jigitine
Kaydasıñ at tokugun dep şaştırıp.
Aydarım şamal sogup turdu betti,
At tokup jigit keldi karap köktü.
Attanıp, koş aytışıp ene menen,
Alıska sapar tartıp jürüp ketti.
Aylına Apar kızdın ara konup,
Aşıkkan Er Baytigiñ aman jetti.
Jayloonun tolgon kezi güldör jaynap,
Jılgasın örüştögü malı jaylap.
Jelege kulundarın kişenetip,
Jatıptır Koçkorluktar kımız baylap.
Jolugup Apar kızga Baytik kalat,
Jolunan jolooçuga teñir jalgap.
Seyil dep Apar çıkçu keede kelip,
Suu boylop kızdar menen ışkın terip.
Suykaygan suluulardın arasınan
Suktançu süylöşsök dep kızdı körüp.
Süykümdüü öñü taza, özü nazik,
Saamayga koy berçü eken çaçın örüp.
Kem emes eki közü karagattan,
Köñülün jigitterdin ala kaçkan.
Kızdar jüröt karasa seyil kurup,
Külüp koyup ar biri köñül açkan.
Koçkorluk Apar suluu kaydasıñ dep,
Kanaydın uulu Baytik bara jatkan.
Körgöndö Er Baytigiñ tizgin tartıp,
Kır añga at otkozdu toktoy kalıp.
Kapıray kanteer eken tobu kız dep,
Közünün karekteri ottoy janıp,
Kadamı alga jılbay toktop kaldı,
Kan tamır bülküldödü jürök kagıp.
Katkırık kız taraptan külkü çıgat,
Kanaydın Er Baytigi arañ çıdap.
Kögültür kölümdögü ak kuularday,
Körgözüp ar müçösün alga jılat.
Koykoyup kolun sozup birdeme dep,
Koş közü külümsüröp Apar turat.
Kanaydın Er Baytigi jakındadı,
Kızdardın biri kelip atın aldı.
Kımıñdap Apar kızdan közün albay,
Kızarıp büt denesi ottoy jandı.
Kudaydın kalıstıgın karagıla,
Körgözüp bir-birine eki jardı.
Attan tüşüp Er Baytik kızga bastı,
Apar kız alıstabay jakındaştı.
Amandık jay suraşıp körüşköndö,
Abalkı aşıgınday uçuraştı.
Adırdın kızıl-tazıl köp güldörü,
Atayın oşol künü gülün açtı.
Kançalık berilbesin bolgon tartip,
Koyso da süyüü otun jügün artıp.
Körüşüp birge oturup kalgan kezde,
Kozgolup söz baştadı zorgo Baytik.
Kuda-söök bolo elekpi karındaş dep,
Kolunan sekin karmay kebin aytıp.
Açık ayt başıñızdı, baş koşolu,
Ak kuuday kölümdögü okşoşolu.
Aşıktık ıyık salttı bekem tutup,
Armansız mahabattı kozgoşolu.
Atañız biröö menen kudalaşsa,
Anda biz süyüü otun toktotolu.
Men keldim, Koçkoruña buyrup tagdır,
Möñgünün şumkarınday bolup algır.
Mına bul ışkınıñdı karap körçü,
Möltüröp özü çıgat tiyse jamgır.
Mañdayga jazıp koygon kudayımdın,
Maga da kırgızımdın kızı bardır.
Degende Apar suluu sözün baştap,
Deerinde bar emespi özün saktap.
Demeyki erke kıyal alıstadı,
Dayıñdap oyun ayttı esin taktap.
Daynımdı ugup kalgan jigit kelçü,
Dembe-dem örgööbüzgö eşik attap.
Başım boş azırınça bilbeym artın,
Bir duban elge maalim menin barkım.
Başçısı solto elinin dep ukkamın,
Bizge da jetip kalgan sizdin dañkıñ.
Bar bolso çın köñülüñ eger mende,
Bilip al mına uşunday menin şartım.
Apar deyt taanışalı atım menin,
Ardaktuu Koçkor deşet turgan jerim.
Aşıkpas arabaluu koyön karmayt.
Aytkan sözdü uşunday kırgız elim.
Akırın turup ketti koş aytışıp,
Azıraak birge oturup aytıp kebin.
Alla taalam töp kılıp koygon jardı,
Aşıgın izdep tapsa bolbos aybı.
Apardın aytkan sözü çını menen,
Alıstap uçup ketpey oydo kaldı.
Aşıktık mahabattın tereñ sırı,
Alparıp Er Baytikti orgo saldı.
Jönödü Er Baytigiñ kenen Çüygö,
Jerinen Koçkoruñdun jolgo tüşüp.
Jürögü udurgutat jaş jigitti,
Jol jürüp baratkanda oygo tüşüp.
Jaydar münöz Apardı estey berip,
Jem üçün kuştay boldu torgo tüşüp.
Eki kün at ayabay aşıp beldi,
Ertesi Er Baytigiñ jetip keldi.
Eline jetkiçekti süyüü çirkin,
Eritip er jürögün ezip keldi.
Estüü kız eken go dep Apar jarın,
Eñ kımbat adamınday sezip keldi.
Kök şalkı külük atın baylay koyup,
Kaldayıp kadam kerip üygö kirdi.
Kolunda elik saptuu tört kır örüm,
Kamçısın keregenin başına ildi.
Kaysaktap eki jagın karay berip,
Köñülü izdegensiyt alda kimdi.
Almaşpay eç nersege Er Baytigiñ,
Apasın öydö baalap jakşı körçü.
Alıstan kelgen sayın çurkap kelip,
Amandık jayın surap salam berçü.
Aldına jata kalıp Er erkelep,
Ak baskan çaçın karmap birden örçü.
Kiyimin kotorunup çıgıp sırtka,
Kepiçin oñdoy koyup salıp butka.
Köñülüm kötörülüp keler beken,
Koluktu alam degen sözüm uksa.
Karıya Jañgaraçtan akıl surap,
Koçkorgo jönöym go dep kabıl tutsa.
Kuduñdap Er Baytigiñ bara jattı,
Kıyalı külük attay ala kaçtı.
Köñülgö Apar jarı tüşö kalıp,
Kıyalı anı menen aralaştı.
Karaanın Jañgaraçtın körö kalıp,
Kadamın kere şiltep alga bastı.
Körüşüp bir-birine salamdaştı,
Kol sunup aga-ini amandaştı.
Kadimki ata-bala sıyaktanıp,
Köñülü kuunak bolup kabak açtı.
Koçkordon körgön kanday jañılık bar,
Kulak töşöp turayın kabarlaçı.
Koçkordon bir jakşı kız kördüm dedi,
Köñülüm tüz jaktırıp keldim dedi.
Koluktu bolsun maga kuday buyrup,
Kol jayıp batañızdı bergin dedi.
Kuda başçı bolup siz toguz aydap,
Kudañızdan urmat-sıy körgün dedi.
Jön-jayın Jañgaraç biy toluk ugup,
Janında jatkan bolçu sözgö muyup.
Jılkıdan toguz baştap, töö jetelep,
Jönöylü Koçkoruña erte turup.
Jürögü uygu-tuygu bolo tüştü,
Jaşıruun içindegi bugu çıgıp.
Kalıñga töö baştagan malın aydap,
Körüñdük dep kalışsa jambı kamdap.
Keñ Çüydön, Koçkor jakka jönöp kaldı,
Kaada-salt atan töögö kebez baylap.
Köñülü kötörüñkü Er Baytiktin,
Körsöm dep Aparımdı közü jaynap.
Kanaydın Er Baytigi ara konup,
Koçkorgo küyöö degen bala bolup.
Kolunan ırgıp ketken kamçılansa,
Kamçısın eñip jerden ala koyup,
Kelip kaldı solto eli kuda tüşüp,
Kırk otuz ayal-erkek adam bolup.
Baytik dep barıp kaldı küyöö balañ,
Balpaygan karısına aytıp salam.
Bir-birden attan alıp tüşürüştü,
Baldarı sarbagıştın şiltep kadam.
Bul elge atı çıgıp barktuu eken,
Baatırkan kız atası degen adam.
Attardı jigitteri birden karmap,
Alpardı maamısına bekem baylap,
Ak boz üy meymandarga dayın eken,
Atayın koygon okşoyt murun kamdap.
Alıstan kelgen meyman bata kıldı,
Ar dayım koldoy kör dep kuday arbak.
Kozgoldu Jañgaraç biy süylöp anan,
Koçkorgo keldik dedi aşıp daban.
Kız körüp Aparıñdı jaktırıptır,
Kanaydın uulu Baytik küyöö balañ.
Kızdarı kırgızımdın jakın kılıp,
Kuda-söök bolup kelgen ata-babam.
Köñülgö bekem karmap ata-salttı,
Kolumdu kuuşurayın buzbay şarttı.
Keçirgin künööm bolso kuldugum bar,
Kuda-söök boluu üçün karmaym narktı.
Kanaydın uulu Baytik, kızıñ Apar
Kol karmaşıp jürsö deym çıgıp barkı.
Jañgaraç bolgon sözdü aytıp büttü,
Jambıdan bersembi dep karmap üçtü.
Janına jakın jılıp Baatırkandın,
Jaşırbay sırın açtı bolgon içki.
Janbaştap jata kaldı jay barakat,
Joobumdu alam go dep sözün küttü.
Baatırkan jay süylödü sözün baştap,
Bermekçi bolup kaldı joobun taktap.
Bierge kelipsiñer kulduk urup,
Boomdun kapçıgayın siler attap.
Buyrugun kudayımdın atkaralı,
Bolbostur jok degen joop, sizge aytsak.
Jaşoobuz kança bolot kim biledi,
Jaş-karı adamzattın bar tilegi.
Joobu bul Baatırkandın Jañgaraçka,
Jaktırsa men makulmun kız jürögü.
Jaktırbay koyso kokus Apar kızım,
Jönöñüz maga koyboy siz künöönü.
Kup makul aytkanıñız eki bolbos,
Kızıñız Baytik erge makul dedi.
Kana emi kol kuuşurup kulduk uram,
Kapam jok, siz aytkan söz akıl dedi.
Koy soyup, bata kılıp koyölu biz,
Kuda-söök bolçulardı çakır dedi.
Kol jayıp oomiyin deşti kudalaşıp,
Koşkon may, bal juurattay ımalaşıp.
Koy soydu jigitteri bata surap,
Kelinder suusun kuyup kazan astı.
Kuda-söök arasında söz aytılıp.
Koy berbey kele jatkan ata-salttı.
Konoktop sıy körgözdü et tartılıp,
Kuda-söök arasında söz aytılıp.
Kudayım koşup koydu kuda boldu,
Kırgızdın ırım-jırım şartın kılıp.
Koçkorduk keçindegi toodon çıkkan,
Köñüldü sergitti beym jıtı añkıp.
Kırk künü toyu boldu kız-küyöönün,
Köñülü eki jardın küzgü degin.
Kanaydın uulu Baytik Apar menen,
Kubanıp baskan eken içki demin.
Han bolgun, baatır bolgun, adam bolgun,
Kızdarga çındık bolot baş iygeniñ.
Akındar ırdap toygo çıga keldi,
Andagı el tajabastan uga berdi.
Ayıldın kelin, kızı, jigitteri,
Altı arkan selkinçegin kura berdi.
Abaltan kele jatkan kızdarıbız,
Alıstı jakın kılat kınap eldi.
Kızdardın jüzündö bar kırk çıragı,
Kılımdap çındık bolgon jurt kıları.
Han, bekti, baş iydirip abaltadan,
Kızdardın akıl-estüü mıktıları.
Kayaktan çıga kalat jaman ayal,
Kız kezde jakşı bolot kızdın baarı.
Kün-tünü oyun-zoogu bolup jattı,
Kubantıp toygo kelgen karı-jaştı.
Kuda-söök siz-biz deşip sıyın kılıp,
Körüşüp tamaşanı köñül açtı.
Kütkönü ar bir jaştın uşunday toy,
Koluktu alıp jigit kadır tapçu.
Mıltıgın koluna alıp jaa tartışıp,
Mergender jipke ilingen jambı atışıp.
Men balban degen jigit atka minip,
Mookumu kanganınça oodarışıp,
Mıktının mıktıları ulak tartıp,
Meldeşip kee biröösü kol alışıp.
Jeñeler küyöö joldoş aytış kılıp,
Jamaktı ırday berdi elden çıgıp.
Jigitter kelinderge çalma ırgıtat,
Jakşıraak ırdaganga kezek sunup.
Janına jakın kelip alkayt karı,
Jaştarı ırdap tursa ülpöt kurup.
Er Baytik küyöö joldoş tandap algan,
Eerçişip Akay mergen, Balık bargan.
Er eñiş, balban küröş, ulak tartış,
Ezelki jaşap ötkön elden kalgan.
El namızın ketirbey alış üçün,
Eñ mıktı ayıldagı çıkçu balban.
Baştalıp bügünkü oyun közünö atkan,
Belgilüü mergen çıgat jambı atıştan.
Barıştı mıltık jaasın koluna alıp,
Bilingen közgö ataar dep elge atıkkan.
Baygelüü bolosuñar baldarım dep,
Barañga oguñ salıp bir atıp kal.
Jar salıp ırdap tursa akındarı,
Jakşılap tıñşap uksa akıl baarı,
Jambıga oktor tiybey uçup jattı,
Jel menen kete berip atılganı.
Jigittin arasınan Akay çıgıp,
Jaa karmap jambısına jakındadı.
Şıpşaydar sıyaktanıp Akay mergen,
Şıkaalap too kiyigin atıp köngön.
Şıralga surap kelgen adamdarga,
Şorpo kılıp içkin dep etin bergen.
Şırp etken dabışınan arkar kaçsa,
Şak ele atıp alçu biyik döñdön.
Janına Akay mergen jakın bardı,
Jambını jaası menen meelep kaldı.
Jebenin uçu tüptüz jipke tiyip,
Jark etip jerge tüştü altın jambı.
Jaratkan jardam kılıp solto eline,
Jambıga koygon malın eelep aldı.
Uşunu aytıp bergen Jusup karı,
Uluu bar, kiçüüsü bar ugup baarı.
Urpaktan urpaktarga ötö bersin,
Unutpay aytıp jürsün kızıkkanı.
Ukmuştay keremettüü körünüptür,
Uksak biz oşol künkü atkan tañı.
Al künü jambı atılıp oyun büttü,
Baştalat kız oyunu mına tünkü.
Antkeni kız jeñesi tokmok alıp,
Aytışat küyöö joldoş bolup külkü.
Küyöö joldoş jeñenin biröö jeñse,
Berilet baygesine da bir mülkü.
J e ñ e s i:
Topton çıgıp bir kelin,
Tokmogum bar kel dedi.
'Gogotpos küyöö joldoşu,
Tosup jonuñ ber dedi.
Toy şaanisi uşunday
Tolugu menen kör dedi.
Toy bolgondo tokmoktoyt,
Togolonup öl dedi.
B a l ı k o o z:
Tonumdu kiyip keleyin,
Toktoy turgun mırza ayım.
Togotpoy koyup jürböyün,
Tok bolsun bügün kursagıñ.
Totu kuştay şañşıysıñ,
Tagıraak ırda tıñşayın.
Torkoluu toygo biz keldik,
Toluk ayt ayım kız jayın.
J e ñ e s i:
Küyöö joldoş kaydasıñ,
Kız oyunu baştaldı.
Korkpoy-ürkpöy jonuñ tos,
Körgözöyün çapkandı.
Körünböysüñ közümö,
Koroogo seni katkanbı.
Koyö berbey Er Baytik,
Kaygısın saga takkanbı.
Keleer bolsoñ baçım kel,
Kün çıgaarga az kaldı.
B a l ı k o o z:
Körünöyün közüñö,
Kup bolot kızdın jeñesi.
Kalçıldaysıñ tim ele,
Köldün bolup kemesi.
Kız jayın aytpay koyduñuz,
Kanday neme degi özü.
Kabarı alıs ugulgan,
Kan Baytik eldin törösü.
Tokmoguñdu bat apkel,
Men emes kaçıp jönöçü.
J e ñ e s i:
Biykeçim kızdın suluusu,
Baatırkan jurttun uluusu.
Büt elge bolgon taanımal,
Sarbagış munun uruusu.
Maekteşip bir baskan,
Men bolsom sırdaş kurbusu.
Baasın aytsak eñ kımbat,
Moynunda bermet şurusu.
Bak sıymıgı başında,
Bizdin eldin nur kızı.
B a l ı k o o z:
Saymaluu jaka Sarı Özön,
Sayları tolgon alma, örük.
Suykaygan suluu kızıñdı,
Surandık apkel körölük.
Talasta jürüp çoñoydu,
Soltodon çıkkan törölüp.
Suktanat dayım kız-kelin,
Sımbatı turat törölük.
Suluu kız jaksa Baytikke,
Soltogo ketet öñörüp.
J e ñ e s i:
Koçkoruma kar tüşpöyt,
Kıdır aley daarıgan.
Kasiettüü jer bolot,
Kıyla elder kelip taanıgan.
Kızıbız Apar akılman,
Kazırkı kızdın baarınan.
Büjüktöp bügün turasıñ,
Baytiktin korkup kaarınan.
Balıkooz:
Oymoluu jaka Sarı Özön,
Ordosu tolgon jer-jemiş.
Opol toodoy danı bar,
Ookatka kenen jergebiz.
Oymok ooz Apardın,
Oyunu üçün kelgenbiz.
Opuldaysıñ tim ele,
Oñkoñdon ketip ölböñüz.
J e ñ e s i:
Gülkayırday buralıp,
Gülmüñdöp tursa kılayıp.
Gülü go Apar Koçkordun,
Körgöndün közü uyalıp.
Atıñdan ırgıp ketesiñ,
Aldıñdan çıksa suu alıp.
Aşık bolup köp jigit,
Atayın kelçü suranıp.
Akılı menen akırın,
Atkarıp koyçu çıgarıp.
B a l ı k o o z:
Aylanası Ala-Too,
Aralap jürsöñ baarı bar.
Bazarlap barbayt alıska,
Bişkektey kooz şaarı bar.
Baştagan jolu ak joltoy,
Baytiktin biyik şañı bar.
Balbıldap küygön jıldızday,
Bayırtan bakıt şamı bar.
Baytikke kalsa baş koşup,
Biykeçiñdin bagı bar.
J e ñ e s i:
Jayloosun aytsak Apardın,
Jaykalgan kooz tör bolgon.
Tüpkü atabız Üçükö,
Joogo aldırbas er bolgon.
Katılgan joonu talkalap,
Kaptagan kalıñ sep bolgon.
Kızdarı şaydoot ilgerten,
Jigitterge teñ bolgon.
Jıldırbay karış Apardı,
Janında dayım men bolgom.
B a l ı k o o z:
Bayırtan bizdin Sarı Özön,
Baylıgı mol jer bolgon.
Betiñden tosup sılagan,
Burkurap jıttuu jel bolgon.
Babalar aytkan akıldı,
Bölökbay — Talkan el bolgon.
Bulutka başı jetse da,
Ayalga erkek er bolgon.
Bermettey suluu biykeçtin,
Bokono söögü kem bolgon.
Jeñesi aytışkanda Balık jıgıp,
Janına Apar kızdın bargan jılıp.
Jambıdan ekini alıp bergen eken,
Jaydarı münöz menen aga sunup.
Jeñilgen jeñekesi Balıkoozgo,
Jönöptür ırakmatın aytıp sılık.
Ertesi kız kuumayı baştalıptır,
Eki elden kalıs adam başkarıptır.
Elik sur atın tokup jeñil gana,
Ertelep Apar kızdı atkarıptır.
Erkelep jürgön menen atka çıyrak,
Erkektey jaş kezinen takşalıptır.
Köz salıp sayapkerler birin tandap,
Külügün dayardaşçu murun kamdap.
Kız-kuumay bolorunda dayar bolup,
Koştodu jeñekesi suuk karmap.
Küyöösü kelgen künü minsin deşip,
Koyuştu elik-surdu Aparga arnap.
Bütköndö büt oyunu sarbagıştın,
Baytikke kız-kuumay deyt kezek kelip.
Baratat eki jakka köz çaptırıp,
Bastırıp Kök şalkını jeteletip.
Balıkooz ırdap çıktı el aralap,
Baytiktin solobosun kökölötüp.
Apardı suuluktaşıp jeñeleri,
Aldıga attı alparıp koyö berdi.
Ay peri sıyaktanıp nuru çıgıp,
Alagdı kılıp koydu körgön eldi.
Andagı tolgon elge peyli tolup,
Aytıluu Koçkor içi termeldi emi.
Añgıça Kök şalkını oydolotup,
Artınan Er Baytigiñ udaa çıktı.
Atının jalın sılap erkeletet,
Artılıp bir öbüügö Apar kızdı.
Altı çat alga koyup kızdın atın,
Aldoo dep ün çıkkanda attar sızdı.
Aldıda Apar sızat ördök bolup,
Artında Baytik çabat eñmek bolup.
Ak kuunu şumkar körüp kaçırganday,
Al eköö kuuşup barat terdep koyup.
Alıstan körgöndörgö kanday sonun,
Andagı körgön elge ermek bolup.
Jakındap Er Baytigiñ jetmek boldu,
Janınan aşa koyup ötmök boldu.
Janıbar Kök şalkısı terin tögüp,
Jamgırga kangan çöptöy köp kök boldu.
Janaşıp Apar kızdı bir kuçaktap,
Jabışıp mañdayınan öpmök boldu.
Kök şalkı Elik surdu kuup jetti,
Kaçımış bolup Apar çümköp betti.
Koyöbu jetken jigit kız oyuna,
Kuçaktap mañdayınan eki-üç öptü.
Köñüldön orun algan kuçunası,
Karasak oşol künü tarkap ketti.
Koltukka kolu tiyip kuçak jetti,
Koşpodu eç kim aga uşak kepti.
Kök şalkı janıbarı katuu çurkap,
Köl kılıp bütkön boydon terin töktü.
Kamçı alıp bir çapkıça Apar suluu,
Kanaydın Er Baytigi uzap ketti.
Körgön el ak batasın aytıp kaldı,
Kut bol dep Er Baytiktin algan zaybı.
Koçkorluk sarbagıştın uruusunan,
Kudayım buyrup koygon kütkön kaynı.
Karılar aytıp kalçu añız kılıp,
Körbödük, kulak ukkan bolbos aybı.
Arnalgan kız-küyöönün otuz künkü,
Ayılga dañkı çıgıp toyu büttü.
Aparga arnap bergen sebin toluk,
Atan töö unaalarga artıp jüktü.
Attanıp keñ Koçkordon kerben sıyak,
At kölün toluk alıp jolgo tüştü.
Aytıluu Alamüdün belin aşıp,
Ansayın Er Baytigiñ turat şaşıp.
Aparın aylançıktap dele çıkpayt,
Ar kaysı kongon jerden ayar basıp.
Alagdı bolo tüşöt bir zamatta,
Ketçüdöy körböy kalsa andan kaçıp.
Eki kün ara konup Çüygö keldi,
Ençilep kız enesi düynö berdi.
Eerçişip eköö jürsö Erençenin,
Ezilip et jürögü eljiredi.
Erke kız estüü bolup uz başkarsa,
Er Baytik kalıs bolup el biyledi.
Atayın tandap algan Er Baytiktin,
Akılduu estüü bolup mıktı jarı.
Ayılga baş köz alar eköö birdey,
Artılıp kündö küçöp ıntımagı.
Ali da ar kim, ar kim aytıp jüröt,
Apardı baybiçe dep jurttun baarı.

KÜNTUU ELİNİN TOGUZ-TOROGO KAÇIŞI
Tüpkü atası Baytiktin Tülöberdi,
Tutka bolup eline jürö berdi.
Tuugan kılıp algın dep başka adamdar,
Tütün koşup soltogo kire berdi.
Tuugan bolsoñ turgun dep Er Baytigiñ,
Tuura süylöp keñ Çüydü bile berdi.
Buzuku aralasa elge jaman,
Baş bagıp üygö kirse aytıp salam,
Bir tuugan uyalaşka bülük salat,
Bilinbes bul şumpayda türkün amal.
Bat ele çalmasına tüşüp kalat,
Baykabay bal tiline kñrgen adam.
Antkeni taza bolsun bassañ artıñ,
Aytılgan, unutpaylı ata saltın.
Ayılga buzuku adam kelip kalsa,
Alarga kirgeniñer keteer barkıñ.
Ay deybiz akırında uyat bolup,
Andaydı jaman köröt Kırgız kalkım.
Tübü bir tüpkü atası solto bolgon,
Talkandın tört balası bolup korgon.
Tülöberdi, Jañgaraç, Kanay, Baytik,
Tuugan kılgan köp eldi kayrıp joldon.
Tuura emes jagı bolso okurmanım,
Tuurasın suragıla oñdu-soldon.
Aytılat Tülöberdi, Kanay, Baytik,
Al emi Jañgaraçı kalkan bolgon.
Atagı alıs ketip aytıluuda,
Ar biri ubagında zalkar bolgon.
Aytkanı sınçı atanın tuura kelip,
Atası Çaa bulardın alptan bolgon.
Ayagı zalkarlardın Baytik degen,
Al kişi el suragan tartip menen.
Atalaş Küntuuları tuugan bolot,
Alıska ketkendigin aytıp berem.
Araga buzukular tüşö kalıp,
Ayla jok kaçkan eken bezip elden.
Toktobay tokson altı jaşka çıkkan,
Tömönkü oy türmögün andan ukkam.
Tuura emes bolso keçir okurmanım,
Talaşıp biröö çıgaar balkim tuştan.
Tak aytpay boljop aytsam jakşı bolbos,
Tarıhtın adam bolom nugun buskan.
Baytiktin bir kelini külüp koyöt,
Baratsa Küntuulardın jigitteri.
Buşayman bolo kalat közün süzüp,
Balkim al biröösünö ümütkörbü.
Bilmeksen bolup öttü top atçandar,
Buylasın karmap alıp külüktördü.
Karasak buzuku adam payda bolup,
Kalgansıp külmüñdödü ayga konup.
Küntuuga jetip keldi jele jorto,
Küygönsüp aytıp kaldı jaman joruk.
Kabagın bürköp koyup ulutunat,
Ketçüdöy ömürünün gülün sorup.
Başınan buzukuga kalgan könüp,
Baştadı çagım otun atçan kelip.
Bal tilin ıgı menen jönöttü deyt,
Begine Küntuulardın salam berip.
Baytiktin kaarı saga keldi dedi,
Borguldap çıgıp turgan terin tögüp.
Baratıp sizdin eldik bir jigittin,
Baytiktin kelinine köönü tüşöt.
Başınan taanış bolgon adamınday,
Bilmeksen bolup kelin közün süzöt.
Bulardın mamilesin ugup Baytik,
Küntuunu çapmak boldu kaarı küçöp.
Bügün tün kaçpasañar bolboy kaldıñ,
Baytiktin kaarı katuu oñboy kaldıñ,
Başka elge ketip balkim jay tabaarsıñ,
Batıraak üydön çıgıp jolgo salgın.
Bolboso başıñ ketet kelip kalsa,
Köz körgüs, kulak ukkus jerge bargın.
Çogulup Küntuulardın uktu baarı,
Çagımdan çegirtkedey uçtu janı.
Çogultup jılkı, koyun könögünö,
Çapkılap tün içinde çıktı baarı.
Çabagan uşak söz dep aytıp kelse,
Çındıktı kelgen emes ukkuları.
Çaap kelgen buzukudan ugup sözdü,
Çogultup malın aydap kalbay tekşi.
Çıgıştı kenen Çüydü kaltırışıp,
Çal-kempir ıylay-sıktay köñül çöktü.
Çabat dep Er Baytikten Küntuu eli,
Çoçulap tünü menen kaçıp ketti.
Suusamır jayloosuna köçtü go dep,
Surabay Er Baytigiñ kala bergen.
Suu boylop Küntuu eli malın aydap,
Suraşıp Toguz-Toro kayda degen.
Sarı Özön jerin taştap argasızdan,
Sumsayıp alga jılıp bara bergen.
Karkıraday tizilip kele berdi,
Köz salıp karap koyup örööndördü.
Kaygının agımına çömülüşüp,
Karatıp oygo salat körgön eldi.
Köç menen malın aydap aşıp tüştü,
Kabaktın jogor jagı dödömöldü.
Kelişip Toguz-Toro aymagına,
Köz salıp aydap kelgen maldarına.
Karasa aylanası biyik daban,
Kabagın bürköyt eli barganına.
Kantse da ömür jolun basıp ötkön,
Karısı akıl aytıp baldarına.
Konuştu bir tüzöñgö kabak bürköy,
Kamçısı koldorunda karmap büktöy.
Kadimki kerben bolup kelip kalgan,
Kubalap arkasınan kuugun tüşpöy.
Keñ Çüydü argasızdan taştap keldik,
Kırgızda barbı-jokpu kaçkan bizdey.
Aylanıp şumkar uçkan törü kenen,
Aralap kiyik ottop çeri menen.
Atayın kazıp koygon oroogo okşoyt,
Aytıluu Toguz-Toro jeri degen.
Amandık jay suraşıp aralaştı,
Andagı sayaktardın eli menen.
Aralap türkün jerdi kördük dedi,
Atayın mında köçüp keldik dedi.
Ala-Too aymagı keñ kırgızıma,
Artat go bizge dagı terdik jeri.
Aytılıp üzür-mazır söz süylöşüp,
Ar kimi sıyı menen örlüktödü.
Say boylop terip keede karagattı,
Sakalduu-köküldüügö salamdaştı.
Sıylaşıp birin-biri siz-biz deşip,
Sayaktın eli menen aralaştı.
Sarı Özön Çüyün oylop ayrımdarı,
Sanaası say külüktöy ala kaçtı.
Kaçkanın Küntuulardın Baytik ugat,
Kapaluu bolup içten ulutunat.
Kıljırdın baldarınday bolboylu dep,
Kozgolup öydö turdu murut sılap.
Kök şalkı attı toku jigitter dep,
Koluna kamçı karmap bek kıykırat.
Tübü bir solto atanın baldarıbız,
Tiybeybi tuugançılık jardamıbız.
Tentitsem bölök jerge Küntuu elin,
Tük bolbos anda bizge alga jılış.
Teptirbey kanattuunun şumkarına,
Tuugandın parzı bolot jardam kılış.
Tuuganbız Küntuu emes alısıbız,
Tuura deym tuugan izdep barışıbız.
Türü suuk buzukudan baştalabı,
Tireşip iç aradan kagışıbız.
Toguz-Toro tentitsem tuuganımdı,
Tügönüp kalgan go okşop namızıbız.
Too bürküt sıyaktanıp çamınayın,
Toktoosuz uşul baştan kam kılayın.
Tuugandın asarı bar, bezeri jok,
Tuugan dep kimge barıp jaldırayın.
Toguz-Toro tarapka köçüp ketken,
Tuugandı kış ötköndö aldırayın.
Uzun jol uçup ötkön karkıraday,
Uçayın tuugan üçün jatıp albay.
Uruşpay uşakçıdan taarınışsak,
Urpagı solto degen atı kanday.
Uyat go unçukpastan künöö koyup,
Uşul iş jarabayt go kası barday.
Soltonun üç kulunu üç bölünüp,
Salamga kelişpesek jaman joruk.
Sarbagış, bugularday bolboylu dep,
Sanaa tartam sargayıp saman bolup.
Sayaktan çakırayın tuuganımdı,
Sıylaşıp biz jürölü adam bolup.
Uçkan kuş sıyaktanıp kün-tün şaşıp,
Ubakıt ötüp jattı bolup zakım.
Uşunday uygu-tuygu oylor kelip,
Uçurda başka kelbey eç bir akıl.
Ugulsa tuuganıma menden kabar,
Umtulup kelip kalar bir kün akır.
Jatkanda jazdıgına butun kerip,
Jürögü tuylay tüştü akıl kelip.
Jönötsöm dep oylodu Küntuularga,
Jigitke jol jürüştü atın berip.
Jerine kaytıp keleer kabar jetse,
Jazıksız tuugandarım makul körüp.
Jazdırıp içki sırın jaşıralbay,
Jüzünön nuru çıgat açık ayday.
Jönöttü bir jigitin Küntuularga,
Jetkin dep ara jolgo jatıp albay.
Jolooçu ketken jakka köz jügürtüp,
Jol karap kündö çıgat Baytik talbay.
Jeri alıs aşuu daban Toguz-Toro,
Jol jürüp jigit keldi tört kün tuura.
Jay surap oturganda çay içişip,
Jazılgan kattı berdi Küntuularga.
Jaş moldo okup turdu kalganı ugup,
Jönöylü dep kalıştı bir tuuganga.
Kudaydın buyruk tuzu uşul eken,
Kaçıpbız buzuk tilden jañılışıp.
Kindik kan tamgan jerdin topuragın,
Küntuular jürgön eken sagınışıp.
Kabardı ugaar menen köçün jüktöp,
Ketüügö şaşıp turat kamınışıp.
Erte jaz köçkü toktop kalgan ubak,
Ertelep Küntuu eli jolgo çıgat.
Er bülö jolun baştap artta ayal,
Eerçişip karkıraday ubap-çubap.
Eñ kımbat jeribizge jetebiz dep,
Erkelep kelin-kızda köñül kuunak.
Tuugandın asarı bar, bezeri jok,
Tügöngön buzukular küygüzöt çok.
Tirüüñdö erteñkini oyloy jürsök,
Turmuşta ötö beret dünüyö bok.
Tübü bir tuuganında birdik bolso,
Töşüñdü teşip ötpöyt atılgan ok.
Kelişti joldu baştap karıları,
Körüştü kelgen el jurt aldıdagı.
Küntuunun bir tütünü anda kalbay,
Keñ Çüydön orun aldı toluk baarı.
Kanaydın uulu Baytik tosup çıgıp,
Kamır-jumur kaytadan bolup kaldı.

KERKAŞKA ATTIN KELİŞİ
Esenbay Baytiktegi Ömör uulu,
Eskerip oturganda aytkan munu.
Emi men ukkanımdı bayandayın,
Elimde açılbagan köptür sırı.
Egerde oylop körsök Kerkaşkanın,
Eki-üç adam ayttı ele kim deym çını.
Talasta jürgön kezde Er Baytigiñ,
Tömönkü Oluya Ata jergesinen,
Toksonbay degen jigit dostoşuptur.
Töştöşüp bir kazaktın örgöösünön.
Tamaşa kurgan eken tañ atkança,
Töktürüp akındardı termesinen.
Ajayıp aydın nuru tögülüptür,
Añgıça tañ şoolası körünüptür.
Aytkanda dem alsak dep Er Baytikke,
Ak peyli Toksonbaydın körünüptür.
Akkan dos, Kurmanbektey şertin kılıp,
Al eköö bir-birine beriliptir.
Bürkölböy kabak-kaşı açık bolup,
Barktaşıp siz-biz deşip jatık bolup.
Bagılañ kürpöñ kozu jegenderi,
Bal kımız suusundukka tatıp koyup.
Bir juma köñül açıp Toksonbayga,
Baytigiñ erkeleptir jatıp-konup.
Jaylanıp törgö olturup akıldaşıp,
Jan dostor añgeme aytıp bakıldaşıp.
Toksonbay kazak bolso, Baytik kırgız,
Tagdırdın buyrugunan jakındaşıp.
A düynö bul düynölük dos boluşup,
Attanıp ketken eken makuldaşıp.
Talastan Çüygö kelip Baytik anan,
Turganga ötkön eken bir top zaman.
Toksonbay dosun estep sagınganda,
Töö baştap malın alıp izdep bargan.
Toy jazap şaanisine ulak tartıp,
Törkülöp kelgen kızday tosup algan.
Körüşüp birin-biri ızaattaşıp,
Koş koldor dalılarga kuçaktaşıp.
Kelatat Toksonbaydın örgöösünö,
Kadamın alga şiltep bir attaşıp.
Kazaktın karı-jaşı karap turat,
Kaldaygan eki dostu kubattaşıp.
Eñkeyip bosogodon başın iyip,
Eerçişip es alıştı üygö kirip.
Enesin eñsep kelgen bala sınduu,
Erkelep kıyaldanat erkin külüp.
Es alıp oturganda boz üyünö,
Eşigin açtırıştı öydö türüp.
Aldıga apkelindi türkün tamak,
Açılıp gülkayırday bürköö kabak.
Alıñız, alsañız dep Toksonbayı,
An sayın Er Baytikke külö karap.
Aytışıp sagınganın bir-birine,
Al künü jaylanıştı çeri tarap.
Bir juma konok boldu köñül açıp,
Baytigiñ oydoguday çerin jazıp.
Bagılañ kozu menen taydın eti,
Buyurgan Toksonbaydın daamın tatıp.
Boljolu kelip kündün ketmek boldu,
Babalar aytkanınday sapar karıp.
Aytılıp katılbastan sırlar içki,
Ak peyil jarkıradı bolup küzgü.
Attanıp keterinde Er Baytigiñ,
Agarıp çıkkan ayday jark dey tüştü.
Abaltan kazak-kırgız ata saltı,
Arnagan eer tokumçan at mingizçü.
Kelişken tört san jılkı kara-bayır,
Kökçö dep at koyulgan öñü targıl.
Kaerge çabılbasın baygeni algan,
Kazakka dañkı çıkkan külük aygır.
Koltuktap Er Baytikke mingiziptir,
Koş aytıp keterinde buyrup tagdır.
Er Baytik Kökçö aygırga minip anan,
Elinde bar beken deyt bagban adam.
Eeletip mömö jemiş ösümdüktü,
Eerçitip kenen Çüygö alıp baram.
Erkine koyö berip öz elimdey,
Egerde bolso bergin bagıp alam.
Öh dep koyup, Toksonbay sözün aytkan,
Özümö bir tuugan jeen Abdırahman.
Ölümdün azabınan jetim kaldı.
Özübek tüpkü tegi Taşkent jaktan.
Ömürün kuday berse bagban bolor,
Özü jaş arañ öttü on üç jaştan.
Bereyin bul jetimdi alıp bargın,
Bagı bar tirüü jürsö ar bir jandın.
Baysalga koşup alıp jetimsintpey,
Baytik dos öz balañday bagıp algın.
Boy jetip çoñoygonço erkin koyup,
Bagbandık jumuşuña anan salgın.
Tuura söz bul aytkanıñ akıl dedi,
Toksonbay akkan dosum makul dedi.
Tüü degen tükürüktü kayta algan er,
Tübündö anday adam kaapır dedi.
Tokulgan menin atım minip alsın.
Toktoosuz balañızdı çakır dedi.
Koştoşup kol alışıp aytıp kepti,
Köñülü kuunak bolup jürüp ketti.
Kazak-kırgız ilgerten dos boluşup,
Kaada-salt bolup kelgen bilsek eski.
Külük aygır, bir balaluu bolup Baytik,
Kenen Çüy Sarı Özöngö kelip jetti.
Balanı koşup koydu sınamakka,
Balçıktı iylep jatkan kaşkarlıkka.
Baykasa jünü tirüü körüngönsüyt,
Boy jetse jaray turgan bagbandıkka.
Baybiçe Apar kelip Er Baytikke,
Bul işiñ okşodu go aybandıkka.
Baybiçe körö koygon çıga kalıp,
Baytikke kapa bolgon tura kalıp.
Bolboso ubadañız uşul bele,
Balanı Toksonbaydan surap alıp.
Baykuştu kuruttuñgo jaştayınan,
Balçıktı tebeletip suuga salıp.
Apardı karap közü kıyıgınan,
Akırın külüp Baytik mıyıgınan.
Ançalık janıñ keyip turgan bolso,
Alıp ket dep süylödü tuyugunan.
Açka bolup kalgandır toyundurgun,
Atayın tamak bergin kuyup anan.
Boluptur maga durus suraganım,
Baykadım jumuşka bek çıdaganın.
Baytik Er öz işine kursant boldu,
Bilgizbey eç birine sınaganın.
Baybiçe Baysalına koşup koyso,
Balanın ayta körbö kubanganın.
Aradan aylar ötüp jıldar ötüp,
Adam boldu jaş bala boygo jetip.
Adal kızmat kılar dep bul balabız,
Apar menen Er Baytik jürgön sezip.
Akırı Abdırahman bagban boldu,
Arkıl-arkıl kolunan jemiş ösüp.
Balası Abdırahman özübek elden,
Bölböstön Baysalınday bagıp kelgen.
Baş oorup çırnıktasa kee bir künü,
Baybiçe öz balam dep kamın körgön.
Boy jetip çoñoygondo kudalaşıp,
Bir baydın erke kızın alıp bergen.
Köçödön körö koyup kızın baykap,
Kalçaga kuda boluu sözün aytat.
Kırgız emes özübek öz balam dep,
Kızın alat Jırgalday, Baytik jaykap.
Kırk künü oyun-zoogun uyuşturup,
Ketken deyt toyun körüp, meyman tarap.
Açılıp bak-taalayı jaş balanın,
Atkarıp Toksonbaydın aytkandarın.
Aga-ini Baysal eköö bolup kaldı,
Alarçaga birge aydap tapkan malın.
Ayılga dañkı çıgıp bagban bolup,
Akıret ketkiçekti bakkan janın.
Ak işten Abdırahman jılgan emes,
Aramdık Er Baytikke kılgan emes.
Altın-kümüş saktagan kampa karmap,
Alsam dep eç köñülün burgan emes.
Apası Apar bolup östürüptür,
Aylaker aldım-juttum şumdan emes.
Ölgönçö Abdırahman kızmat ötöp,
Özgöçö Er Baytikten sıyga jetet.
Özündöy bagbandıktı büt üyrötüp,
Ömördöy bir uuluna kelip kezek.
Özümdöy adal iştep tak bolgun dep,
Önörün özü toluk berip ketet.
Sıylaşıp Er Baytiktin kadır-barkın,
Sartsıñ dep aytkan emes, solto kalkım.
Zolobosun kötörüp kazına berip,
Sanatıp karmatıptır kauhar-altın.
Soltonun bir kulunu bolup kalgan,
Suraştırsak el-jurttan munun artın.
Toksonbay bergen Kökçö tukumunan,
Torkaşka — Kerkaşkaday külük çıkkan.
Törkülöp Apar barıp törkününö,
Tayında apkelgen deyt elden uksam.
Türmödön çıgıp kelip Kökçeke uuru,
Tün katıp uurdap kelgen Koçkor jaktan.
Çoñ atam dedi Esenbay Abdırahman.
Çoo jayın Kerkaşkanın közün aytkan.
Çoñ enem Jırgal bolçu abdan karı,
Çurkap jürgön uçurda körüp kalgam.
Çogultup ak kagazga jazıp koydum.
Öz atam Ömör bolçu dedi Bagban.
Körbödüm ugup kalgan tuura kimi,
Kulundan çoñoygon deyt dagı biri.
Kep kılsa ar bir adam öz bilgenin,
Kıyın go köz körbösö anı bilüü.
Kıykırıp men suragam al kişi aytkan,
Toktoboy tokson üçtö ali tirüü.
Baybiçe Apar jürçü körkü menen,
Baştaptır kelinderin erki menen.
Baytikke bir kündörü oyun aytat,
Barayın kızı bolup törkülögön.
Bayırtan ata-baba salt emespi,
Biz dagı körünölü ençi menen.
Baralı tuura munun sebebi deyt,
Boluptur birge attanıp keleli deyt.
Babamdın bizge taştap ketken saltı,
Buyurgan bergen sıyın körölü deyt.
Bütürüp bardık kamın ertesinde,
Böltöktön Koçkor tarap jönödü deyt.
Kırgızdın kaada-saltı kanday sonun,
Kız-küyöö kelip kalsa arnap toyun.
Konoktop bargan künü çayın berip,
Kün murun semiz bagıp kamdap koyuñ.
Köñülün açış üçün ülpötünö,
Kurdurup kız-kelinge oyun-zoogun.
Kedeybi, bay bolobu kızı bolso,
Kelçü salt ata-enege bir törkülöp.
Kolunan kelgen sıyın körgözüşüp,
Keterde törkündörü mal ençilep.
Koluna tiygen malın aydap alıp,
Kız-küyöö kete berçü kerbençilep.
Baybiçe bolgon Apar kız katarı,
Baatırkan atasına törkülödü.
Baştalıp oyun-külkü, şaan-şökötü,
Bayralıp köñül açtı köp kündörü.
Bir üyür jılkı bölüp kulunu jok,
Baştatıp aygır koşup ençi berdi.
Koroogo kulundarın baylap köptöp,
Kız-küyöö bergen malın aydap ketet.
Kulundun arasınan Kerkaşkası,
Kişenep jılkılardan kalbay jetet.
Kubalap jılkıçılar kayra bursa,
Koşulup eç bölünböy çurkap bezet.
Koy ber dep bölünbösö kız törkünü,
Koştoşup Koçkorunda kala berdi.
Ker kulun oyun salıp artta kalbay,
Keñ Çüygö jılkı aralaş bara berdi.
Kudaydın buyurganın körgülöçü,
Külüktük kasietin ala keldi.
Ker kulun jılkı bolup ösö berdi,
Kulundan kunandıkka jete keldi.
Kadimki solto atanın ay tamgasın,
Koşuptur jılkılarga salıp endi.
Kerkaşka külük bolup kunanında,
Körünüp el közünö ubay kördü.
Kuturup kunanında sınga tolup,
Kerkaşka janıbarıñ külük bolup.
Köründü el közünö baçım ele,
Kaerde çabış bolso çıga koyup.
Kanaydın uulu Baytik mine kalsa,
Kemiret oozdugun tizgin çoyup.
Ker kulun ösüp keldi bıştı bolup,
Köründü el közünö mıktı bolup.
Kadimki kara bayır jılkılarday,
Kapşıtı kadırese çıktı tolup.
Kalbadı çapkan sayın baş baygeden,
Kıl kuyruk arasınan baktı konup.
Ar kimdin ugup körsök aytımında,
Araanı alıs ketken asıyında.
Azıraak jol jorgosu çıga kalıp,
Aybı jok mine kalsañ basıgında.
Alparıp baylap koygun, meyliñ boş koy,
Aylanıp tura beret kasıgında.
Baykabay Er Baytigiñ Kerkaşkanı,
Bittetip koygon eken bıştısında.
Basıp ötkön tuyagın kuday buyrup,
Baskan deyt tulpar izin uguşumda.
Bir daarı bojomoldop añız kılıp,
Bolbosun dep kelüüçü kut uşunda.
Ala-Toonun uçkanday kök şumkarı,
Alga çıgıp Kerkaşka köp çurkadı.
Atayın surap kelip terin ber dep,
Alçu eken sayapkerdin taasındarı.
Aldına jemin tögüp kaalaşınça,
Azem menen Er Baytik asıradı.
Kaerge alparbasın çapsa çıgat,
Kerkaşka at çurkaganda kulak tunat.
Köñülün kökölötüp Er Baytiktin,
Koyulgan at baygesin alıp tınat.
Kastarlap balasınday erkeletip,
Kaltırbay jem çöbünön bagıp turat.
Jaş kezde adamzatıñ küygön çırak,
Jazıksız dep oyloymun ukkan kulak.
Jön jayın uktum ele Kerkaşkanın,
Jerdeşim Amandindey çaldan surap.
Jazayın oygo keldi okuyasın,
Jılıptır andan beri neçen ubak.
Bıştısın Koçkordogu bir manaptın,
Baytik Er surap kalat kadır salıp.
Bergisi kelbey külük Kerkaşkanı,
Burulup basıp ketet munusu anık.
Berbeseñ ketemin deyt tamaşalap,
Bir künü ıgı kelse uurdap alıp.
Belgilüü Kambar Ata tukumunan,
Birdeme çıgabı deym uşunuman.
Bayagı manap ayttı Er Baytikke,
Bilseñiz kem körböym dep uul kızıman.
Bul sözüñ tamaşabı je çındıkpı,
Başınak adam beleñ uuru kılgan.
Tamaşa-çındık eköö birdey jüröt,
Turuktuu sözüñ bolsun oozuñdagı.
Tün katıp alıp ketseñ erlik kılıp,
Topko salıp eç kaçan doosunbaylı.
Tagdırdın buyurganı aldıbızda,
Taarınıp kiyin-soñu joosunbaylı.
Uyaltıp berbey koydum jaman körbö,
Uurdatıp alalbasañ ermin debe.
Uşunday ubadanı bek kılalı,
Uşuga makul bolsoñ koldu kele.
Uyutkan korgoşunday atka minip,
Uçurda öktöm süylöyt tigi neme.
Oylonup karap koyup öktöm erdi,
Oozunan bir söz çıkpay kete berdi.
Ordoluu solto elime akıldaşıp,
Oyuma kuday berse jetem dedi.
Omoktuu sen manapsıñ, men Baytikmin,
Oyuna koysom kuştay kökölödü.
Er Baytik kündögüdön erte turdu,
Ermin dep jürgöndördün baarın jıydı.
Elinen sarbagıştın bıştı kördüm,
Eesi çoñ, manap eken, maga kurbu.
Elimdin arasında barsıñarbı,
Egerde uurdap kelse berem sıydı.
Atayın surap kalsam tigi manap,
Aybıñ jok alıp ketseñ mingin uurdap.
Açık söz bolup kaldı namıstantıp,
Arañda barbı baldar tiri karak.
Aytılgan namısımdı alış üçün,
Azamat baldarımdan kimi barat.
Bul sözdü ugar menen süylöp çetten,
Baştadı bir karıya ugar kepten.
Bir gana Kökçekedey uuru jarayt,
Birok al uuruluktan türmö ketken.
Bıştını alıp keler oşol jigit,
Buyursa jerden emes alat köktön.
Ayılga tınçtık berbey jalmañdadı,
Altı ayça bolup kaldı karmalganı.
Abaktın tör jagınan orun algan,
Arkansız kişen butu baylanganı.
Aldında üç künü bar tura turgan,
Andan soñ şiber ketet aydalganı.
Ak şumkar oturganday tuurun karap,
Attandı Er Baytigiñ bugu tarap.
Az emes kurjununa tolo kılıp,
Atayın kutkaruuga pulun salat.
Altından arbın berip naçalnikke,
Abaktan Kökçekeni suurup alat.
Er Baytik kütüp tursa oy oylonup,
Eşigin türmö jaktan karap koyup.
Ekiden-üçtön tizip ayıpkerdi,
Esebin alat eken sanak bolup.
Ertesi kırk şiberge ketmek uuru,
Erkindik bolo tüştü işi oñolup.
Kökçeke Er Baytikke kadam kerdi,
Koş koldop çurkap kelip salam berdi.
Kolunan bekem karmap Kökçekenin,
Kim üçün keldim eken balam dedi.
Külük at Kerkaşka üçün boşottuñuz,
Koçkorgo bügün tünü baram dedi.
Karıluu attan birdi tandap minip,
Küügümdö Suusamırga keldi kirip.
Kurmankojo eldegi tagasına,
Koçkorgo baram dedi jılkı tiyip.
Kelbesem tañ sögülüp atkan kezde,
Kökçeke öldü dey ber siz tüñülüp.
Tamaktı tañ sürgönçö dayarda köp,
Tabakta çıgı menen tuuralgan et.
Tañında kelbey kalsam kolgo tüşüp,
Toktoosuz erte attanıp özümö jet.
Türmögö tüşö elekte jeeniñizdi,
Tagalık kılıp baçım kutkarıp ket.
Dedi da andan arı jürüp ketti.
Dalay kır, aşuu aşıp Koçkor jetti.
Duuldap kımız içip jatkandardan,
Daldaaga turup uktu mınday kepti.
Dañkı çoñ Kökçeke uuru kamakta deyt,
Dobuşu uguluptur üydön çetki.
Uuru jok Kökçekedey bul çölkömdö,
Ulgayıp kaldım baldar uguşumda.
Uurunui ana başı balkim anda,
Ugulup dañkı jüröt kırgızımda.
Üç kün turup aydalat şiberge deyt,
Uktabay kaytargıla kep uşunda.
Kamalıp azır jatat abakta bul,
Kırk şiber üç kün turup aydalat şır.
Ketkiçe Kökçeke uuru şiberine,
Köz salıp kezek menen abaylap tur.
Kerkaşka attan alıs jılbagıla,
Koluña çılbır uçun karmalap tur.
Küygüzüp ottu öçürböy tezek menen,
Koluna kıpçuur alıp közöp kenen.
Kaytargan Kerkaşkanı eki sakçı.
Kımızdan içip kelip kezek menen.
Koşultup sakçılardı uyku bastı,
Kayaktan kelmekçi dep eseptegen.
Uşunu kütüp turgan uuru keski,
Uturlap çoñ boz üygö jakın jetti.
Uguzbay eç dabışın kestik menen,
Uçunan keregenin jibin kesti.
Uykunun kuçagında jatkan sakçı,
Uurunun kılgan işin kaydan sezdi.
Kerege uuktarın eki jarıp,
Kerkaşka bıştısına jakın barıp.
Kolunun uçu menen karmalasa,
Karaçı janıbarıñ okuranıp.
Kaytargan sakçılarga şek aldırbay,
Kökçeke üydön mindi jügön salıp.
Koyö berdi Kökçeke uuru minip alıp,
Kamçı urdu keregeden çıga kalıp.
Közdörün açıp-jumat eki sakçı,
Kulagı at dübürtün uga kalıp.
Kıykırıp Kerkaşkanı uuru aldı deyt,
Kaytargan sakçıları tura kalıp.
Kerkaşka çını menen külük eken,
Koçkordun talaasında uçup barat.
Kökçeke külügünö maaşır kalıp,
Kez-kezde kubangandan kuçak jayat.
Karının aytkanında kalet bolboyt,
Köñülgö keede albaybız ataganat.
Tañında dübürttögön dabış ugat,
Tagası tabak karmap sırtka çıgat.
Toltura çıgı menen tuuralgan et,
Tizginin karmay koyup aga sunat.
Tügötüp tabaktagı aş tamagın,
Toktoboy tizgin uçun Çüygö burat.
Kökçeke Koçkor jakka barıp kelgen,
Kerkaşka bıştını uurdap alıp kelgen.
Karıya adam aytıp bergen ele,
Kaytalap surap köröm ukkan elden.
Keçirim dagı suraym okurmanım,
Katalık ketse bir az balkim menden.

KERKAŞKANIN ÇABILIŞI
Kögültür Isık-Köldün ayagında,
Kara oyduñ kenen jayık aralında.
Kangeldi boluş bolgon uçur eken,
Katagan Bakaçı deyt sayagında.
Kattaşıp kuda-sööktör kelip turgan,
Kırgızdın baykerçilik zamanında.
Kadırın Kangeldinin alsak eske,
Karşılık körgözböptür kalıs sözgö.
Kuş jazdık çıkanakka jazdap koyup,
Kıyşayıp, es alçu eken keede keçke.
Kalkınan arızdanıp biröö kelse,
Kalıstık kılıp çeçken oşol kezde.
Sayaktın Bakaçısı karoy tarap,
Soltodon bir top adam barıp kalat.
Soydurup kürpöñ kozu kudasına,
Sıy kılat kazanına asıp tamak.
Siz-biz dep birin-biri urmattaşıp,
Süylöşöt bürkölböstön açıp kabak.
Çay içip bütkön kezde jazdık koyup,
Çaldarı dem aluuga jan baştadı.
Çüy kanday, kölüñ kanday degen bolup,
Çoo jayın, suraştırıp kep baştadı.
Çabışı bolup kalsa çabalı dep,
Çılbırlap ala kelgen Kerkaşkanı.
Çolponbay çoñ boluştun aşı bolup,
Çogulgan karı menen jaşı bolup.
Çaralap et tartılıp kelgen elge,
Çuçuk bar, karta karın, kazı bolup.
Çırpıktı, Toru-Aygır deyt ayak jagı,
Çoñ-Sarı-Oy, Çolpon-Ata başı bolup.
Çar jayıt aş şaanisi bolup jattı,
Çapkılap baldar karayt tuş-tuş jaktı.
Çabarman elge kelip kulak sal deyt.
Çıgar dep külüktördü bügün çapçu.
Çogulup aşka kelgen solto eli,
Çabuuga dayardaştı Kerkaşka attı.
Köz salıp sayaktardın mıktıları,
Kerkaşka attı karap sınçıları.
Koşturbay bul çabışka soltolordun,
Kaşayıp çaptırbaska çır çıgardı.
Kangeldi ataña ayt dep jumşaşıp,
Köpçülük balasının tınçın aldı.
Balası Kangeldinin Oyöz bolup,
Başına sıymık, taalay, bakıt, konup.
Baysalduu baskan jolu alga jılgan,
Barktuu elge bolup işi oñolup.
Boluştun barkın sıylap sayak eli,
Biyletken oşol aşka başçı koyup.
Bulardan baçımıraak jeldireyin,
Boluştun örgöösünö men kireyin.
Balası bargıçaktı Kangeldini,
Bir attı çaptıruuga köndüröyün.
Bolboso kuda-söögüm kapa bolor,
Bul çabışka uruksat berdireyin.
Kudası soltolordun adam eski,
Koluna kamçı karmap çaap ketti.
Kelgençe Oyöz bala atasına,
Keçikpey bir azıraak murun jetti.
Kudamdın külük atın çaptırbayt dep,
Kangeldi boluşuna ayttı kepti.
Kangeldi tura kalıp surap kaldı,
Kim — dedi, biylep turgan bügünkü aştı.
Kabagın karşı tüyüp açuulanıp,
Kim — dedi, çaptırbagan kelgen attı.
Koşsun de külüktördün birin bölböy,
Küçönüp boluş ake uşunu ayttı.
Balası Kangeldinin udaa barat,
Boluştun aytkan sözün uga kalat.
Bügünkü aşka başçı kim degende,
Bastırbay atın karmap tura kalat.
Bolbostur barış maga kıyın bolor,
Burulup kelgen jolgo kayra çabat.
Atamdın aldına men baralbadım,
Aylam jok attan tüşpöy jolgo saldım.
Al kim dep çaptırbagan kelgen attı,
Açuuluu aytkan sözün ugup kaldım.
Aytkanı eki bolup kalgan emes,
Ar kimiñ bilesiñer boluş çaldın.
Üşkürüp sayak eli uzun oydu.
Ümütün baş baygeden üzüp koydu.
Üç jerden toskula dep, Kerkaşkanı,
Ülgürüp kütkülö deyt keler joldu.
Ürkördöy aşka kelgen solto eline,
Ülüşüñ balkim tiybes degen boldu.
Köp attın biri kılıp Kerkaşkanı,
Koşuştu arasına külüktördün.
Katılgan kanday sır bar sayaktarda,
Kalp ele süylöp turat bilip körgün.
Közdörü toluk jetip sayapkerler,
Koyuşkan üzüp anda ümüttörün.
Çabılgan oşol aşta üç jüz külük,
Çıgat dep menin atım köbündö ümüt.
Çaarı bar, karası bar, torusu bar,
Çıyratıp tıkan tolgop kuyruk tüyüp.
Çogulgan andagı eldin köbün aytpa,
Çapkılap baldar jüröt tayga minip.
Tosmonun eñ birinçi tübündögü,
Tabı jok Kerkaşkanın türün kördü.
Törtünçü ayagında baratıptır,
Taptakır başka bolup jügürgönü.
Talaada kalgan tura deşip alar,
Tosposton karap koyup külüñdödü.
Añgıça ubap-çubap attar kelet,
Anı da tosmodogu adam köröt.
Altımış attın artı Kerkaşka ele,
Ayarlap butun alga arañ keret.
Aldıñkı külüktörgö jetpessiñ dep,
Aldınan tosup çıkpay koyö beret.
Top külük çañ ıskıtıp jakındadı,
Tosmonun üçünçüsü közün saldı.
Tuptuura ondun artı bolup kelgen,
Taytoru çurkaganday takımdadı.
Tigiler jetpey kalgan eken go dep,
Tosposton koyö berdi kaçırbadı.
Ter çıgıp çın tabına kelgen eken,
Tay buurul sıyaktanıp zakımdadı.
Keneyge jakın kelse eli köröt,
Kuyultup köl-şal kılıp terin tögöt.
Körünböyt külüktördün daregi jok,
Kerkaşka bul çabışta alıs kelet.
Koşo çaap daekçiler kolundagı,
Kalıstık kılgan bolup nomur beret.
Töşünö birden nomur tagılgan deyt,
Tandalıp üç jüz külük çabılgan deyt.
Taktalıp baş baygesi kalıs menen,
Tuptuura bir miñ jılkı sayılgan deyt.
Tömönkü solto elinin Kerkaşkası,
Top elge külüktügü taanılgan deyt.
Baygesin toluk berbey sıyın kılgan,
Bir üyür jılkı aydatıp ırım kılgan.
Buyurgan Kerkaşkanın baş baygesin,
Berdirbey sayak eli çırın kılgan.
Biy, boluş, üyöz, menen birge barıp,
Baytik Er Kötmaldıga jıyın kılgan.
Soltonun mıktı degen biyi çıgıp,
Söz menen öz biyligin aytıp turgan.
Sayaktın biyi çıgıp kalem alıp,
Sabattuu adam eken jazıp turgan.
Sözdörü top kelişip makuldaşıp,
Üyözgö al kagazın çoguu sungan.
Biz keldik kagaz alıp munu menen,
Bütüştük makuldaşıp ıgı menen.
Biröönü Er öltürüp ketken bolso,
Bütümü uşundayça kunu degen.
Biröönün kızın uurdap ketken bolso,
Bir üyür jılkı, üç miñ som pulu degen.
Biylerdin alıp kelgen katın okup,
Baarısı karşı çıkpay makul bolup.
Baldarga keleçekte kele jatkan,
Buzulbas toktomu deyt akıl bolup.
Bul bütüm tuurabı dep üyöz özü,
Balçaytıp möörün basıp kolun koyup.
Ortogo moldo çıgıp okup beret,
Olturgan üyöz Baytik köñül bölöt,
Oylorun eki biydin büt boluştar,
Oşondo karşı bolboy tuura köröt.
Jazılgan bul toktomdo açık aykın,
Jalpı elge tüşündürüp aytuu kerek.
Baytik Er üyöz menen birge barıp,
Biylerdin bul toktomun elge salıp.
Bayge jok çakırıksız atka degen,
Bilgizbey sayak biyi koygon jazıp.
Bierge beker kelgen ekenbiz deyt,
Boomdun, kapçıgayluu belin aşıp.
Baygesin Kerkaşkanın öndürbödük,
Baştap kelip üyözdü köndürbödük.
Bar ele sayak elde baygebiz dep,
Dooçu bolboy solto eli jön jürölük.
Dep aytkan Er Baytiktin uşul sözü,
Tüşüngön adamdarga kemengerlik.
Kız kalıñ, erdin kunu okulganda,
Kalıstar bul bütümdü durus dedi.
Kim bilbeyt akıykatçıl Kırgız eldi.
Kılımdap keñ peyildüü meyman dosçul.
Köp elge aytıp turgan men ukkamın,
Köldögü kuriskiylik Rıskeldi.

TÜNGATAR TÜNTÖY ÇABIŞI
Abalkı makal menen ılakabı,
Aytılıp oozdon-oozgo kelatabı.
Ar birin taldap karap körgülö dep,
Aldına eldin koyup sınatalı.
Akırı öz başıña keleri anık,
Ardaktap sıylay bilsek ene-atanı.
Kılımdap akılmandın aytkandarı,
Kalpı jok makal bolup kalkta kaldı.
Közdörü jetip turat çındıgına.
Kee biröö bilip turup atkarbadı.
Kişige kişi kılbayt jamandıktı,
Kelgende kolgo biylik maktanbaylı.
Külüktün basıp çıgar adeti jok,
Kalkımdın ılakabı kaleti jok.
Körgönün aytıp ötkön murunkular,
Köp eken ugup tursak sanatı jok.
Kagazga tüşürülböy kalgan köbü,
Kalkıbız bir zamanda sabatı jok.
Oşonun birin aytsak tuura bolgon,
Oyundan ot çıgat dep aytıp koygon.
Ormon han, Balbay baatır çabışıptır,
Ordonu oynogondo çoñ sırı oydon,
Oyundu oynogondo artıñdı oylo,
Oomatıñ ketken künü bolduñ oyron.
Baytiktin karındaşı kelin bolup,
Bargan deyt Tüntöylördün uruusuna.
Başınan erke östürüp koygon eken,
Boy tüzöp maktançu eken kılıksına.
Balası Tüngatardın küyöö bala,
Bul dagı çoñoyuptur mıktısına.
Kızdardın erkeligi bit sirkesi,
Kalkımda bir aytılgan makalı bar.
Köp kördüm, bışıksınat, suluusunat,
Kızdardın arasınan ataluular.
Kız kezde kanday münöz üyrönsöñör,
Kelin bol — kalbayt erke adatıñar.
Jubaylar kiyiz jayıp çükö çaçıp,
Jürçü eken upay oynop köñül açıp.
Jüröktün ısıganı, baçım muzdap,
Jönöptür al eköönön süyüü kaçıp.
Jaş kelin erkelikten köpkön eken,
Jigitten öydösünüp künöösü aşıp.
Jaş kelin, jana jigit upay salıp,
Jatışat meldeşi jok oynop külüp,
Jaş jubay atıp kalsa ketken eken,
Janında bir çükögö kolu tiyip.
Jıdıdıñ dep süylösö algan jarı,
Jok dedi kelinçegi jeñin türüp.
Kur beker çır çıgarbay oynoylu deyt,
Küyöösü çükölördü kayra salıp.
Ketirip jiberbeyin törkünüñö,
Kor kılıp teñtuştarga seni çanıp.
Kınımda jalañdagan makim turat,
Kem kılıp murduñdu men kesip alıp.
Kesip kör mıktı bolsoñ murunumdu,
Köröyün senin bügün kıyınıñdı.
Kesalbay koysoñ anda ayal bolduñ,
Kem kılıp erkekçilik uruguñdu.
Kana emi, baçımıraak işiñdi kıl,
Körgözüp jigitçilik turuguñdu.
Degende kınındagı makini alıp,
Delöörüp toktono albay namıstanıp.
Dımagın körçü mobul ayaldın dep,
Dembe-dem açuulandı jakın barıp.
Dalıdan mıkçıy karmap murdun kesti,
Ayalın kokuylattı kandı agızıp.
Kesilgen murununun kanı çuurup,
Ketkendey keñel jerin biröö suurup.
Kayakka kaçıp ketip kutulmaksıñ,
Kırsıktı egem berse eger buyrup.
Kokuylap jatıp kaldı erke suluu,
Kudayga datın aytıp ünü ugulup.
Ayaldın çırkıragan ünün ugup,
Ayıldın karı jaşı keldi jılıp.
Atayın darıgerdi apkelüügö,
Akırın biröö ketti tışka çıgıp.
Añgıça darıgerdi aligi adam,
Apkeldi tüşündürüp süylöp sılık.
Janına jakın kelip darıgeri,
Juunup alayın men samın dedi.
Joolugun ala koyup kolun aarçıp,
Jakşılap darıgerlik kamın kördü.
Jaraatın jabıştırıp bir birine,
Jazalgan öz kolunan darı berdi.
Dayıma erte turup barıp turdu,
Darısı jaraatına jagıp turdu.
Danaker şiretkendey kesik jerin,
Darılap ordu menen jabıştırdı.
Daanalap karabasañ baykabaysıñ,
Dal özü kılıp taza ayıktırdı.
Jamandık çıga kalbay jatmak bele,
Jaşırıp koyö koysoñ kaskan jerge.
Jañjaldı ayal zatı köp çıgarat,
Jorugun aytsam meni jaman körbö.
Jer-jerde buzukular bar emespi,
Jetkirdi bul kabardı Baytik Erge.
Ayaldın erkeligi takır bolboyt,
Adamdın buzukusu kaapır oñboyt.
Ar jerde bögöt bolup ak joluna,
Aldıga baskan joldu dayım torgoyt.
Agargan ay sıyaktuu peyliñ bolso,
Arçaday köönörböstön kılım solboyt.
Er Baytik ugar menen bul kabardı,
Eerdin bekem tiştep ottoy jandı.
Ekiden üçtön jigit kelgile dep,
El jurtka jiberdi deyt çabarmandı.
Ersingen Tüntöylördü çababız dep,
Eeligip büt soltogo kabarladı.
At mineer soltolordun mıktıları,
Aytılgan bul kabardı uktu baarı.
At kölün toluk kamdap nayza karmap,
Aytıluu kenen Çüydön çıktı baarı.
Aldıda Er Baytigiñ kolun baştap,
Açuunun tügü çıgıp keldi kaarı.
Ala-Too mal jayılgan salkın törüm,
Arkayıp askaları arka belim.
Aldırbas kolundagı er namızın,
Abaltan ata babam kırgız elim.
Agargan Ayçık tuusun kökölötüp,
Attanıp çıgıp kaldı Baytik Eriñ.
Aytıluu Töö aşuunu aşıp tüşüp,
Artında kele jatkan kolun kütüp.
Aytkan deyt nakıl sözün jookerlerge,
Aldında jaynap turgan bir gül üzüp.
Altıga bölüştürüp başçı şaylap,
Ar kaysı jerge koyup birden tizip.
Körgözüp kolundagı üzgön güldü,
Kalkım dep mına mınday sözgö kirdi.
Kişinin büt ömürü güldöy bolot,
Kokustan öltürbö dep jürsöñ birdi.
Kim-kimiñ koldon kelse atın jıkkın,
Kiyin soñ özü bolot bizge kirbi.
Er Baytik kol aldına jarlık aytıp,
Eerine tak sekirdi tizgin tartıp.
Eerçişip kele jatkan aşbozçular,
Ekiden üçtön atka jügün artıp.
Eerçitken kalıñ kolu karkıraday,
Een-erkin bara jatat joldo kalkıp.
Aşışıp Suusamırdı Ala-Beldi.
Artında neçen kıya kala berdi.
Aldıga çabarmandı çaptırışıp,
Andagı kalıñ kolu bara berdi.
Attanıp çıgıptır dep Er Baytigiñ.
Aytıluu sayak elge kabar keldi.
Alıstan körüştü emi sayak eli,
Aysımak Soltolordun appak tuusun.
Ar kimi tuş-tuş jakka çabagandap,
Aytpagın andagı eldin ızı-çuusun.
At koyup solto eli kamırabay,
Aldıga alar jılıp bara tursun.
Tüngatar — tütöy eli çımın kuyun,
Talaaga koyö berip koyun, uyun.
Tarap kayra çogulat bir döbögö,
Türdüü amal körgözdü bilüü kıyın.
Tobun buzbay bir kezde turup kaldı,
Turgan öñdüü körünöt kılıp jıyın.
Tobu birden ıdırap bir zamatta,
Türülüp korkup kaçtı too tarapka.
Türün körüp kelatkan soltolordon,
Tüñüldü jandarınan bir zamatta.
Toktotup jolun tosup adam çıkpayt,
Top baştap Baytik Eriñ bara jatsa.
Tüngatar — tüntöylördün sırın bilip,
Tosuşup çıkpasına kabak tüyüp.
Too taşka korkkonunan kirgen okşoyt,
Tüşölü jolubuzga jılkı tiyip.
Tuurasın aytsam kesken murun kunu,
Turbaylı korkkon elge salıp bülük.
Baldarga jarlık kebin aytkan kezde,
Bir-birden jılkı tiyip jatkan kezde.
Barañdın ünü ugulup alıs jaktan,
Bir mergen tüntöylördön atkan kezde.
Baytiktin oñ butuna ok jañılat,
Burulup kayra artına tartkan kezde.
Balası Kökköz çaldın Berdikojo,
Belgilüü kıyın mergen adam ele.
Beline ok darısın tüyüp alıp,
Bolgonu bir tütötmö barañ ele.
Baytikke ok tiygenin uga kalıp,
Buşayman boldu çıdap arañ ele.
Jaratkan jalgay kör dep Er Baytikti,
Janına jakın bardı jürgön kolu.
Jönödü barañ alıp Berdikojo,
Jerine jetkirem dep kelgen joonu.
Jamgırday ok çıgarıp tütötmödön,
Jöö tuman kaptaganday kıldı toonu.
Tüngatar tüntöylördün üröyü uçup,
Tütündön korkkonunan keesi kuzup.
Too ördöp kaçıp jatat ayrımdarı,
Taş-tuştun arasınan jeldey sızıp.
Toktotpoy ok atkanın Berdikojo,
Turuptur oşol kezde kanı kızıp.
Turuştuk bere alışpay sayak eli,
Tütüngö jakındabay artka kaçtı.
Toktotup kelgen joonu Berdikojo,
Tobuna jetip kayra aralaştı.
Top jılkı oljo bolup jigitterge,
Too menen aydap çoguu bara jattı.
Er Baytik elge kelip jatıp kaldı,
Eti oorup kıynoo tartıp açıp janı.
Erini kurgay tüşöt kebersitip,
Eñsetip bir tamçı suu katıp kanı.
El jurtta emçi domçu köp emespi,
Emçiler ayıktırdı basıp darı.
Buyursa oljo menen keldik dedi,
Betteşip tüntöylördü kördük dedi.
Baarı bir çabışpastan solto eli,
Bagıntıp sayak elin jeñdik dedi.
Bul bolso kunu bolot bir murundun,
Bu dagı teñirimden teñdik dedi.
Basılıp ooru butu sanaa tınıp,
Baskanda but oorubayt kadam jılıp.
Bul dagı kudayımdın buyrugu eken,
Baytikti eñ baktıluu adam kılıp.
Bayagı karındaşı kat jazıptır,
Butuna ok tiydi dep kabar ugup.
Atayın bir jigitti çaptırıptır,
Ayıldık moldo adamga jazdırıptır.
Alparıp Er Baytikke beriñiz dep,
Amanat ak kagazın tapşırıptır.
Agatay keçirip koy, ayıp mende,
Ayla jok kırsık kelip azgırıptır.
Ayaldar bilbeyt kanday çamasına,
Abalın toluk jazıp kagazına.
Ajırap barbaymın dep törkünümö,
Aytkan deyt karındaşı agasına.
Kesilip murdum kalsa kantip baram,
Kep bolup özök eldin arasına.
Keçirgin künööm bolso bayke meni,
Kızdardın bölök bolot kütkön eli.
Taş tüşkön jerin oor dep aytılgan söz,
Kızdardın kutu bolot tüşkön jeri.
Kestirip murunumdu çır çıgardım,
Kayaktan kırsık kelet bilbeym degi.
Kızdarıñ erke bolso tüpkö jetet,
Küyöösü aksım bolso murun keset.
Kudayım ömür berse karıganda,
Künöösün ayal zatıñ özü sezet.
Erkelik je bolboso köpkönçülük,
Kutulup kete albaybız kırsık desek.

AYSARI KIZDIN ARMANI
Adamdın akılmanı Er Baytik dep,
Ar kaysı elde jüröt aytılıp kep.
Atayın ukkandarga oy jügürtsöm,
Alardın arasında kalpısı köp.
A balkim, çındık jagı çıgıp kalar,
Aytuuga akıbız jok kalpıçı dep.
Baytikti körö albagan adam sıñar,
Bayandap bir buzuku aytkan çıgar.
Belgilüü kırgızımdın çoñ akını,
Barakka, Kaken ugup jazgan çıgar.
Biz anı aytalbaybız tuura emes dep,
Bilgenin aytıp ketken baştakılar.
Özübek, kazak, kırgız tübü tuugan,
Ölümgö duuşar bolot buzukudan.
Ölkönün, bütkül eli japa çeget,
Özgöçö kutulalbay ızı-çuudan.
Ökümdar bolup kelgen Rahmatulla,
Özünçö bolgon eken buzuku adam.
Andagı Rahmatulla küçöp anan,
Atkarıp jeldetterdin bışıgınan.
Alçu eken jılda kelip salık delip,
Atayın tandap kızdı kırgızıman.
Armanın aytkan eken Aysarı kız,
Ajırap baratkanda kurbusunan.
Ala-Too askasınan kuş sayratıp,
Aalamga körkün beret gül jaynatıp.
Aysarı ırdap ketken dep aytışat,
Ayla jok baratkanda kol baylatıp.
Aksakal Kulambaydan uktum ele,
Anda men bayandayın ırga aylantıp.
Alarça başı appak tör,
Abadan çıgat muzdak jel.
Aldıñdan tosot ar dayım,
Aralap atçan barıp kör.
Argam jok ketip baratam,
Agılıp köz jaş tögülör.
Kerme-Too başı appak tör,
Kaptaldan tosup muzdak jel.
Kızıkka batıp kelesiñ,
Kıdırıp atçan barıp kör.
Küñ bolup ketip baratam
Kuyulup köz jaş tögülör.
Aralap jayloo arımın,
Arbıtıp ıydan agımın.
Ala-topu sarttarıñ,
Alat go jürök jarımın.
Armanduu bolup jürörbüz,
Aalamdın körböy jarıgın.
Kıdırıp jayloo arımın,
Köböytüp ıydın agımın.
Kök ala topu sarttarıñ,
Kızdardın alıp salıgın.
Kapasta ıylap jürörbüz,
Kündün körböy jarıgın.
Añdıgan mergen atuuga,
Ajalduu kiyik keziget.
Aralap kelgen jeldetke,
Armanduu kızdar közügöt.
Aylımdı tıştap artıma,
Ansayın jürök ezilet.
Joylogon mergen atuuga,
Jolunan kiyik keziget.
Jetip kelgen jeldetke,
Jıldızduu kızdar közügöt.
Jerimden alıs ketkenge
Jürögüm tuzday ezilet.
On çaktı kızdı alparıp,
Ordo kız dep koyuşar.
Oroltup kolun moyunga,
Ok jılanday soruşar.
Oñbogon sarttar şıldıñdap.
Oyu menen boluşar.
Beş kökül kırgız kızdarın,
Bizdiki dep koyuşar.
Baylap alıp bir birden,
Baladay emçek soruşar.
Boyun taştap sarttarıñ.
Bakıbat adam boluşar.
Kökölöp uçkan kögüçkön,
Kökürök jünü kögüştön.
Kaydagı jeldet jılkıday,
Kızdardı karmap örüştön.
Kaygıga batıp ata-ene,
Köz jaşın köldöy tögüşkön.
Asmandap uçkan kögüçkön,
Ak emes jünü kögüştön.
Atayın sarttar jılkıday
Algansıp bizdi örüştön,
Armanın aytıp kızdarıñ
Ayabay köz jaş tögüşkön.
Say sagızgan saydagı,
Sayılıp uçat al dagı.
Sarttarga kete berebi
Süykümdüü kırgız ardagı.
Suurup alıp ketpeybi
Soltonun biyik arbagı.
Kırgooluu kuştun saydagı
Kuuşup uçat al dagı.
Koykoygon suluu kızdı alat
Kök topu sarttar kaydagı.
Kapaska tüşkön kızdardın
Küyütkö içi kaynadı.
Aalamdın jüzü başkaça,
Ak bulut keede kaptasa.
Altınday kırgız kızdarı
Ay menen kündöy taptasa
Armanduu kantip bolboybuz.
Aylımdı sarttar attasa.
Kök asman tüzü başkaça,
Körgözböy tuman kaptasa.
Kırgızımdın kızdarı
Körkü bar közgö taptaza
Kaygıluu kantip bolboybuz,
Kalkımdı sarttar attasa.
Boytoygon kızdı bozdotup,
Botosuz töögö okşotup.
Baylap ketet kızdardı,
Baratsa joldon toktotup.
Buşayman boldu ene-ata,
Burkurap ıylayt joktoşup.
Tatına kızdı bozdotup,
Taylaksız töögö okşotup.
Tartıp ketet kızdardı,
Türü suuk sarttar toktotup.
Tomsorup ıylayt ata-ene
Tirüülöy bizdi joktoşup.
Jılmañdap kelçü suktanıp,
Jüröktör jürgön kızganıp.
Jigitter kayda körünböyt,
Jüröbü toodo kuş salıp,
Je bolboso Er Baytik
Jiberbey koyso kutkarıp.
Körsök kündö dep suktanıp,
Köñüldön jürçü kızganıp.
Kayakka ketken jigitter,
Künügö kelçü kuş salıp.
Kan atabız Er Baytik,
Kalbaybı bizdi kutkarıp.
Kalk atası Er Baytik,
Kızdardı jaman köröbü
Korkkonunan sarttarga
Karmatıp bere berebi.
Kamalıp ordo kızdarı.
Kapasta jürüp ölöbü.
El atası Er Baytik,
Esine kızdar kelebi.
Eeletip bizdi sarttarga,
Esirtip bere berebi.
Erke öskön kırgız kızdarı
El körböy jürüp ölöbü.
Ötköndö jamgır sebelep,
Öndürdün çöbü kögöröt.
Ölöñdüü güldöy kızdardı
Öksütüp tursa tebelep.
Ölümdö kaldı tirüülöy,
Ökümdar Baytik emne deyt.
Jaaganda jamgır sebelep,
Jılganın çöbü kögöröt.
Joogazın sınduu kızdardı,
Jırtkıçtar tursa tebelep.
Jürögü taş bolboso,
Er Baytik buga emne deyt.
Noktoo katkan kulunday,
Kaçar şiltep kadamdı.
Neçen kızdar kor bolup,
Navaksız torgo kamaldı.
Negizin aytsam Er Baytik,
Namızı jok adambı.
Kança kızdar alagdı,
Köñülü bolup karañgı.
Koluñda erki jok bolup,
Kayaktan kızdar jaraldı.
Kanaydın uulu Er Baytik,
Kasietsiz adambı.
Kara kök boldu gül öñüm,
Kımızdan saamal içkendey.
Kalkıldap turat jürögüm,
Kayıgı köldün süzgöndöy.
Kaparga albayt Er Baytik,
Kızdardan ümüt üzgöndöy.
Deñdara bolup baratam,
Dembe-dem kımız içkendey.
Dene boy barat solkuldap,
Deñizden kayık süzgöndöy.
Dañkı çoñ Baytik adambı,
Kızdardan ümüt üzgöndöy.
Sarttardın tüşüp oruna,
Süykümdüü kızdar sargaydı.
Çırmalıp jipsiz toruna,
Suluular birden karmaldı.
Sultan bolgon Er Baytik,
Suurup bizdi albaybı.
Obodo jıldız suyulat,
Oylosom jaşım kuyulat.
Ordo kız bolup kalganga,
Oozumdan küyüt dumugat.
Olçoygon Baytik ukpasa,
Oyumdu aytsam kim ugat.
Er Baytikti aytçı ele,
Erlerdin dep kalısı.
Erki jok bizdey kız bele,
Eki eldin beri arısı.
Esine keler Baytiktin,
Egerde bolso namızı.
Elime tüşsö müşkül iş,
Eesiz anda jurt kalaar.
Eregişken eki elge,
Elçi bolup kız barar.
Er Baytikke aytkıla,
Ezilgen bizdi kutkarar.
Kızdardın kaygı muñu jetti go dep,
Kılganı sarttarıñdın öttü go dep.
Koluñda biyligiñ bar azırınça,
Kursaktı mañsapkörlük tepti go dep.
Kanaydın Er Baytigi namıstandı,
Köröyün sarttın küçün köptü go dep.
Kızdardı ordo kız dep taştabayın,
Kol kurap namız üçün attanayın.
Kılganı sarttarıñdın toktor emes,
Kırgındı jurtum üçün baştamayın.
Kantip men el içinde jürö alamın,
Kalkımdın bir müdöösün aktamayın.
Kee biröö uşaktasa sart kul deşip,
Köñüldü irenjitip jüröktü ezip.
Ketkenim jakşı emespi mından körö,
Körünböy el közünö jurttan bezip.
Korgolop üydön çıkpay jata bersem,
Kaçpaybı öz kolumdan ırıs keşik.
Kazır men tınçtık alıp uktabayın,
Kızdardı jılda berse kutman ayıl.
Kanaydın Er Baytigi çıktı dese,
Kubanaar bul kabardı ukkan ayım.
Kolumda küçüm barda bir karmaşıp.
Kaygıdan el jurtumdu kutkarayın.
Köñülgö mına uşunday oylor kelip,
Küntuu, Çaa, Kultuularga kabar berip.
Kanaydın Er Baytigi uktabadı,
Kol kurap çabışuunun kamın körüp.
Kutkarıp algan bolsom kızdarımdı,
Kılımdap atım öçpös Baytik deşip.

ER BAYTİKTİN RAHMATULLANI ÇABIŞI
Kokondun handıgına tuura kelip,
Kırgızdar oşol kezde künün körüp.
Karşılık körgözö albay kıynalıptır,
Kantişsin bolgon eken tirüü ölük.
Koroodon koyun aydap alıp turgan,
Koluna tiygenderin birden bölüp.
Kokustan körüp kalsa ayal zatın,
Kordoptur kızdarının suluusunan.
Koygun dep barsa biri koldon alıp.
İymenbey kırgızdardın uluusunan.
Kudaydı unutuptur köpköndüktön,
Ketiptir şariyattın tıyuusunan.
Salmagı sarı altınday Er Baytikke,
Soltonun eli kelip jıyılışat.
Sarttarıñ jaman işti baştadı dep,
Sıpaa süylöp kılganın uguzuşat.
Surdanıp Baytik tursa kabak bürköp,
Sır berbey içterinen dumuguşat.
Saparı kaçan bütöt Baytiktin dep,
Sanda jok körö albastar buzuluşat.
Sobolun tömöndötüp tüşürüügö,
Sart kul dep uşak ayın uçuruşat.
Süykümdüü kızdı sarttar kordodu dep,
Söz menen çagım salıp tukuruşat.
El üçün emgek kılıp bereyin dep,
Esirgen sarttarıñdı köröyün dep.
Eelenip kalgan bolso Rahmatulla,
Eñkeyip jügündürüp keleyin dep.
Er Baytik emi çındap namıstandı,
Egemden ajal kelse ölöyün dep.
Kapkayda alıs kalgan jaştık kurak,
Karaydı kalp uşaktı ugup kulak.
Kabagın karış tüyüp köp oylonot,
Kantse da sır aldırbay arañ çıdap.
Kanaydın Er Baytigi kayrattandı,
Karmaşıp köröyün dep kolun kurap.
Kançaga korduk kılat Rahmatulla,
Köröyün bir çabışıp munun küçün.
Kelsin dep keñeşüügö çakırayın,
Karakçı-talkan elin jıyıp bügün.
Kayakka kaçsañ dagı bir ölüm bar,
Koluña kural alıp baarıñ kütün.
Ak çiyge mal soydurup çakırayın,
Alarga sır aldırbay jaşırayın.
Albasak amal menen sarbazdarın,
Arbın kol kelse mendik kaçırayın.
Attanar üzöñgüsün kesip alıp,
At koyup küçün kökkö sapırayın.
Uşunday oylor kelip sanaasına,
Uluktu aldap ak çiy talaasına.
Uçkayak tülük berip çabarmanga,
Uguzdu solto elinin balasına.
Ukkanda bul kabardı baarı keldi,
Uluu jurt karap ar kim çamasına.
Keldiñer biriñ kalbay çakırganda,
Irakmat aytam adep jarlıgım uk.
Kokondun begi bizde Rahmatulla,
Kor kıldı bilesiñer oyuña tut.
Karmaşıp sarttardan biz öç alalı,
Kayrattuu azamattar çabışka çık.
Bügündön kamınalı jurtum baştap,
Baratat Rahmatulla başımdı attap.
Barabız kenen jayık Ay çiyge biz,
Baldardın mıktıların birden taktap.
Baarıñar çoñ çabışka dayar bolgun,
Bir-birden karmap alıp külük taptap.
El kamı bütkön kezde dayardanıp,
Er Baytik karap koyöt jagaldanıp.
Ertereek jönö dedi karap turbay,
Ekööñör bat kelgile kabar alıp.
Er Baytik çakırat de ak toy berip,
Ertereek jürüñüz de bara kalıp.
Ak çiyde bolot toyu dep aytkıla,
Aerge tünöp kalbay tez kaytkıla.
Atkardı çabarmandan eki jigit,
Ayarlap şek aldırbay dep tapşıra.
Atañdın körü Rahmatulla dedi,
Alalbay jürgön öçüm köp bar tura.
Çabarman çabagandap barıp keldi,
Çakırıp jakşı kabar alıp keldi.
Çogulup solto elinin mıktıları,
Çabışka dayardanıp kamın kördü.
Çabıttap uçkan kuştay aldın tospoy,
Çetinen karap tur deyt kalıñ eldi.
Ertesi Rahmatulla toygo keldi,
Er Baytik adam bilbes oygo keldi.
Esendik amandıktı suraştırıp,
Eñkeyip salamdaşıp kolun berdi.
Eleñdep eki jagın karap koyup,
Eñişip jatkandarga köñül böldü.
Er eñiş, balban küröş, ulak tartuu,
Ezelki toy şaanisi bolup jattı.
Ersingen Rahmatulla toktono albay,
Eleñdep bir zamatta oygo battı.
El tarap oyun-zoogu bütkön kezde,
Er Baytik jürüñüz dep bir kep ayttı.
Baralı konok bolup jürüñüz dep,
Bul örgöö sizge arnalgan üyübüz dep.
Buyursa bügün jakşı sıy körösüz,
Buydalbay baçım üygö kiriñiz dep.
Boz üydün kaalgasın aça koydu,
Bizdin el kanday kütöt biliñiz dep.
Er Baytik, Rahmatulla üygö kirdi,
Emne bar oylorunda kaydan bildi.
Erkelep meyman bolup oturuñuz,
Erteñki adamdarga bolsun ülgü.
Eleñdep eki jagın karap koyup,
Estemiş bolup begi kıtmır küldü.
Jayılgan dastorkondo türkün tamak,
Jılmaya Rahmatulla kıtmır karap.
Jürögü birdemeni sezgen öñdüü,
Jüzümdön birden üzüp oozgo salat.
Jal, kuyruk, kazı, karta, kesilgen et,
Jegende koldorunan mayı tamat.
Birinçi meymandarga çay içiret,
Baldarı kızmat kılıp iş bütüröt.
Baytik Er alıñız dep, içiñiz dep,
Bulardın kılgan işin kim tüşünöt.
Oñ jakka attanarda üzöñgüsün,
Bir-birden kesip koyup büt kütünöt.
Bolgondo konoktoru çay içilip,
Bir tabak et tartılat tört kişilik.
Bol baçım tuuramçını çakırgın dep,
Baldarga belgi beret iş bütürüp.
Baştagın algıla dep ün çıkkanda,
Begiñdin ketmek boldu janı üzülüp.
Ordunan tura kalıp jigitteri,
Oozunan ırgap tüşüp jilikteri.
Oposuz düynö degen uşul eken,
Ordodon üzülgönsüp ümüttörü.
On jakkı üzöñgüsün kesip koygon,
Oyt berip ürküp jüröt külüktörü.
Ayagı jakşı bolboyt dep tüşünöt,
Akırın sarbazdarı büt büşürköp.
Algıla degen sözdü ugar menen,
Andagı sarbazdarı at mingizet.
A, bu dep aytkıçaktı Rahmatulla,
Aerden kaçışına bat ülgüröt.
Atına miner menen Rahmatulla,
Aptıgıp attın oozun koyö berdi.
Artınan kuugunçular jakındasa,
Azır men köröm go deyt kara kördü.
Aldın tos karma degen ündör çıksa,
An sayın karap koyöt Baytik Erdi.
Kızıl ooz argımagı zakımdadı,
Kerkaşka at udaa çurkap jakındadı.
Kelatkan kuugunçunun türün körüp,
Kozgolup jürök tuylap lakıldadı.
Kutulup ketpeym go dep Rahmatulla,
Kıynalat at üstünön açıp janı.
Kanaydın Er Baytigi janday salıp,
Kılıçtın sırtı menen ketti kagıp.
Kamgaktay uçup tüştü Rahmatulla,
Köñülü karañgılap esten tanıp.
Kelatkan artındagı kuyruk ulaş,
Köküm Er kekirtekke öttü sayıp.
Jan berip Rahmatulla joldo kaldı,
Jete albay özü kurgan kapkasına.
Jigittin mıktısı ele Küntuuluk al,
Jaylaptır Köküm salıp çalkasına.
Jıloodon karmap alıp kızıl oozdu,
Jönöptür Er Baytigiñ arkasına.
Jıktım men Köküm kelip sen öltürdüñ,
Jalp etip jarıgı öçtü körör kündün.
Jakşı jok jaman aytpay bizge dagı,
Jamandık basıp kalar anı bilgin.
Jabılıp sarttar çıgıp kunun doolap,
Jergeme jetip keler alar bir kün.
Baykasak ajal degen uluk eken,
Baatırlar öttü ketti jılın neçen.
Babamdın baskan jolun oygo salsak,
Boluptur kee jıldarı kıyın kezeñ.
Bayagı men körgözgön güldöy boldu,
Bolboduñ öltürböy tek koygun desem.
Joolordun içki amalın bilip körgün,
Jakşı ele öltürböstön jügüntkönüm.
Jalp öçtü özüm üzgön güldöy bolup,
Joktur deym kayra munu tiriltmegim.
Jabılgan kapkasınan payda çıkpas,
Jönösün ayılga emi jigitteriñ.
Kayrılıp arttı közdöy tizgin tartıp,
Kökümgö bara jatıp momunu aytıp.
Künübüz ötö beret alga jılıp,
Kelatat jaşoobuzdun jügün artıp.
Kol kurap sarttar bizge kelbesin deym,
Kamıbız jok uçurda kuştay kalkıp.
Andıktan uşul baştan kam kılayın,
Ayıldın öçürböstön şam çıragın.
Ar kimdin jaşoosu bar teñir bergen,
Azır sen ugup turgun kep kılamın,
Almatı şaarında bar polkovnik,
Atımdı aytıp barıp kol suragın.
Jazılgan jarlıgım bar dayardalgan,
Janıña bekem tüyüp katıp algın.
Jakşı attan tandap minip katuu jürüp,
Joluñuz şıdır bolsun baçım bargın.
Jogorku Kolpakovskiy çoñuna bar,
Jalpı eldi körgözüüdön jaşırbagın.
Jönögün ak joluñuz şıdır bolsun,
Janıñda joldoşuñuz kıdır bolsun.
Janıña jambı berem katıp algın,
Jolooçu jol jürgöndö ırım bolsun.
Jönöttü Er Baytigiñ, Er Kökümdü,
Jakşı adam kantip ele zulum bolsun.
Jol jürdü Er Kökümüñ albay örgü,
Jerine Almatının jetip keldi.
Janına jakın barıp Kolpakovdun,
Jazılgan ak kagazga kattı berdi.
Jılmayıp açık münöz paanay menen,
Jiberdi özüñüzgö Baytik dedi.
Kagazdı okup çıgıp Baytik bergen,
Kolpakovskiy şaşıp birge kelgen.
Körüşüp kol alışıp dos boluşup,
Kolpakovskiy Baytik ıgı menen,
Kartasın alıp çıgıp köz jügürtüp,
Kayaktan baştamagın karap körgön.
Kolpakovskiy Baytik jay olturup,
Kartasın karap koyup keñeş kıldı.
Koşulup bir-birinin pikirine,
Kapkanı alış üçün alga jıldı.
Kırgızdar orus menen birge bolup,
Kokondun han biyligin Baytik tıydı.
Çaldıbar, Merke, Taşkent aralıgın,
Çabışıp boşotuptur özübekten.
Çoçulap kenen Çüygö joloy albay,
Çüçülöp eşek minip ötüp çetten.
Çep bolup Er Baytigi solto eline,
Çındıktı dayım süylöp közü ötkön.
Eeledik Pişpekti dep Padışaga,
Elçiden salam aytat kabar kılıp.
Eñ baaluu altın medal jönötüptür,
Erligin bargan elden toluk ugup.
Eki bet kagaz jazıp kolun koyup,
Esen bol Baytik Er dep aytıp sılık.
Orustun baatırları alıp kelgen,
Ordeni Stanislava stepen üç.
Oşonu dagı bergen erligine,
Oylogon oyu bolup Baytikke tüz.
Ordoluu jurtun saktap ötkön eken,
Oy-toogo atı ugulup kaltırıp iz.

ER BAYTİKTİN PETERBURGKA BARIŞI
Atır jel sogup tursa tañ aldında,
Apañdan kayra tuulup jaraldıñ da.
Ariyne eç kim bilbes sırları köp,
Akılman, momunu bar adamında.
Ar kıl iş abaylasañ jürüp turat.
Aldıga şiltep baskan kadamında.
Ar kaysı jerden çıgıp ayrım ulut,
Aytıluu kenen Çüygö kelse jılıp.
Atayın külümsüröp Er Baytigiñ,
Ardaktap kütüp alçu tosup çıgıp.
Aldına bar tamagın koyö koyup,
Algın dep meyman kılıp aytıp sılık.
Kazagı, özübegi, orusunan,
Kaydagı alıstagı boluşunan.
Köñüldü açalı dep bir aralap,
Köz artıp Sarı Özöndün konuşunan.
Kabarın ugup kalsa Er Baytiktin,
Kelsek dep kenen Çüygö kolun sungan.
Orustun bir törösü kelip kalıp,
Omoktuu Er Baytikke közün salıp.
Oyuna tuura kelip ak peyili,
Ortogo oyun salat jakın barıp.
Oruska dos bolgun deyt külö süylöp,
Oñ kolun sunup kalat koldon alıp.
Olturup dos boluuga makul kıldı,
Orustu kırgız elge jakın kıldı.
Oşondo koşuluptur elin saktap,
Oylosok Er Baytigiñ akıl kıldı.
Ortogo alış beriş kılalı dep,
Ökül bolup soltodon çakırıldı.
Antkeni Kolpakovskiy degeniñ tek,
Aytıptır Er Baytikti kemenger dep.
Atayın padışaga sunuş kılıp,
Andagı çabarmandan kat bergen deyt.
Ak padışanın kolunan Er Baytigiñ,
Ardaktuu meyman bolup sıy körgön deyt
Ekinçi darajaluu Aleksandr,
El jurttun kamın körüp başkarıptır.
Eldeşip dos boluşup keleyin dep,
Baytiktin içki oyuna saktalıptır.
Bugu, sayak, sarbagış begi menen
Elçi bolup Soltodon attanıptır.
At koşçu alıp Baytik Peterburgka,
Andagı elçi menen birge bargan.
Aleksandr padışaga kirüü üçün,
Kolpakovskiy jazgan bolup jardam.
Uçurap Aleksandr ekinçige, .
Uçurda kımbat baaluu sıylık algan.
Peterburgka soltodon elçi bargan,
Pristav-Kapitandın çenin algan.
Bir sözü tekke ketpey atkarılıp,
Bolboptur Er Baytiktin kebi jalgan.
Booruker bolup öskön jaş kezinen,
Beçera kembagalga berip jardam.
Kapitan bolgonuna maktanbadı,
Kalıstık biylik boldu atkarganı.
Kalkının biri bilbeyt çen alganın,
Kutmanduu eli jurtun tak karmadı.
Katuuraak sabattırçu öltürböstön,
Kalk kadırın bölökkö satkandardı.
Soltodon elçi bolup Peterburgka,
Sıy körüp kelgen eken Baytik barıp.
Padışa Er Baytikti kubandırgan,
Oruska kırgız elin koşup alıp.
Kelatıp bir aşuuga belgi kılıp,
Ötkön deyt ortosuna nayza sayıp.
Sayılgan al nayzanın jogor jagın,
Sayakat jazagandar ötüp jürgön.
Nayzanın ıldıy jagı korkunuçtuu,
Kar erip muzdar jılıp köçkü jürgön.
Ordoluu Peterburgka baratkanda,
Orustun törösünön Baytik bilgen.
Olturup jol körgözüp aytkan eken,
Omoktuu sarbagıştın Şabdanına.
Oroldun toosunda bar menin nayzam,
Oşonu belgi kılıp karmagında.
Oñ jagınan ötüp jür ör tayana,
Oruska elçi bolup barganıñda.
Sak bolup ötö bergin oñ jagınan,
Sol jagına tüşpögün ıldıyıraak.
Suluu bet ilip alar çırkanak jok,
Jol berbeyt kardın astı büt sıygalak.
Köçkü menen ketesiñ togolonup,
Koluñdan tüşkön öñdüü bir kumalak.
Uguzgan Şabdan erge aytıp akıl,
Ukkandı jazıp koydum bardır akım.
Uçkan kuş sıyaktanıp ömür ötöt,
Urpaktar kelip ketip al bir zakım.
Uluunu urmattaylı jurtum dayım,
Uşintip ötö beret zaman akır.

ÖZÜBEKTİN DAGI BİR JAZASI
Er Baytik soodagerdi jaman körüp,
Egerde körüp kalsa içten sögüp.
Ee bolgon biyligine al emespi,
Ersingen Rahmatulla andan ölüp.
Eline eñ barktuu adam bolgon,
El jurtu, solto elinin hanı delip.
Bişkekti çapkandıgın jalpı el ugup,
Baytiktin kalgan bolçu atı çıgıp.
Bee baylap solto eli mügdüröböy,
Beymaral ookat kılıp kalgan tıñıp.
Baş jagı Narın, Jumgal, Kulanaktan,
Bir-birden kelip turgan Çüygö jılıp.
Kamınıp Taşkendegi özübekten,
Kıtayga jönöp kalat soodageri.
Köp jılkı aygırı bar, bukası bar,
Kaptatıp baarın aydap Çüygö keldi.
Kurjun bar eki közü tolgon buyum,
Köküm Er, Çoyun jigit anı kördü.
Kötörüp jürgön eköö eç bir talbayt,
Kurjundan soodagerler közün albayt.
Kaçırıp jiberembi degen öñdüü,
Kolunan çıgarbastan bekem karmayt.
Koşoktop alıp jügön aygırları,
Kamışka kirip ketse izdep barbayt.
Kolunan takır tüşpöyt kurjundarı,
Kauhar taş, mülk bar okşoyt kımbat baaluu.
Köñülün buzup oyun kete albastan,
Közü ötüp soodagerdi kılçaktadı.
Koluma tiyse kurjun oozun açıp,
Körünör munun balkim sır kapkagı.
Çoçutpay kurjundarın alsak eppi,
Çoyunu oyun aytat baştap kepti.
Çaçırap eki közü Er Kökümü,
Çok tiygen adam sınduu çoçup ketti.
Çoñubuz Er Baytigiñ karap turat,
Çakırtıp şiber aydap tüpkö jetçü.
Aytmakçı al uurunu jaman köröt,
Amalın tabalı biz andan bölök.
Ayıldan alıstasın soodagerler,
Artınan añdıp barıp aluu kerek.
At kölü aman-esen bizden ketsin,
Ayıldan oyloboston barsın jönöp.
Baaluu mülk barbı jokpu üygö kirgin,
Bierden alalbaybız anı bilgin.
Başına kenen Çüydün jetkiçekti,
Bilgizbey soodagerdi añdıp jürgün.
Buyursa bügün erteñ ıgı keler.
Buydalbay kurjundardı daroo ilgin.
Ayıldan şek sanabay soodagerler,
Aman-soo alga jılıp ötö berdi.
Artına karap koyboy köñülü jay,
Aldıga kadam şiltep kete berdi.
Ay çıgıp küügüm kirip kalgan kezde,
Aytıluu Buranaga jete keldi.
Bir-birin Köküm, Çoyun jalt-jalt karap,
Bilinbey soodagerge jakın barat.
Buyursa kurjundardı alabız dep,
Bilgendey içindegi bugu tarap.
Barganda Burananın jayıgına,
Bul eköö ün çıgarıp atka çabat.
Eñkeyip koş kurjundu Çoyun eñet,
Er Köküm soodagerdi başka tebet.
Ekinçi özübegi ok atkança,
Eki atçan köz irmemde uzap ketet.
Eñ baaluu altın, kümüş, asıl taştar,
Kurjundu aça koyup közdörü ötöt.
Eliñer tonodu dep soodagerler,
Ertesi Er Baytikke arızdandı.
Eç kaçan mınday şumduk bolgon emes,
El için izdetüügö namıstandı.
Emne bar kurjunuñda toluk ayt dep,
Eköönü een eerçitip alıs bardı.
Boldu ele Kıtay jakka bizdin jürüş,
Bar bolçu asıl taştar altın kümüş.
Birden sanap jogolgon mülkün toluk,
Biz üçün kıyın boldu dedi bul iş.
Bereli süyünçüñö aytkanıñdı.
Baytik Er suranabız baçım kiriş.
Bizdin el altın kümüş buyum albayt,
Başka eldi kokuylatıp kaygı salbayt.
Bodo mal semizireek joldon çıksa,
Başına çalma salıp daroo karmayt.
Bilişpeyt asıl taştı, kauharıñdı,
Bilip koy anday işke takır barbayt.
Bul jakka attanganda öz jeriñden,
Bilgender boldu bele öz eliñden.
Bolgonun bolgondoy ayt jaşırbagın,
Baykayın jay olturup büt kebiñden.
Bar bele aylıñarda uuru keski,
Biröönün mülkün uurdap it dedirgen.
Baytikke jaşırbastan aytıp munu,
Bar ele aylıbızda juluk uuru.
Biröönün ıgı kelse mülkün alıp,
Bilgizbey elge salçu ızı-çuunu.
Biz bolso unaa menen kelatabız,
Bierge keliş üçün jetpeyt pulu.
Aytkanı mınday boldu Baytik çoñdun,
Ayıldaş oşol uuru kolduu bolduñ.
Anday işke bizdin el bargan emes,
Andıktan soodagerler dooñdu koygun.
Ak eldi uuru tutkan aybıñ üçün,
Aygırdan birdi tandap azır soygun.
Bar eken uuru keski jaşırbadım,
Bizdin el momun bolot asılbagın.
Bolboso başıñ ketet öz kolumdan,
Barında baçım jogol asıl janıñ.
Begiñer Rahmatulla menden ölgön,
Başkandı Buharaña kaçırgamın.
Kaçañkı ötkön kündü abayladı,
Közün juump birdemeni oyloy kaldı.
Kabagın bürköp karap soodagerge,
Közdörü Er Baytiktin ottoy jandı.
Kırgızdı uuru tutpay bargıla dep,
Kayrılıp kelbegin dep jolgo saldı.
Ketirip arızdangan soodagerdi,
Kıyşayıp bir azıraak oygo keldi.
Kökümüm je Çoyunum bolbosun dep,
Kılt etip al eköönö köñül böldü.
Kelsin dep Köküm, Çoyun jigitterim,
Kelatkan çabarmandan kabar berdi.
Kabardı ugar menen Köküm, Çoyun,
Keçikpey baralı dep katuu jürdü.
Kaalgasın aça koyup salam berip,
Kadamın sekin taştap üygö kirdi.
Közdörün tike karap al eköönün,
Kılganın Er Baytigiñ daana bildi.
Tabında taza suulup külüktörüñ,
Tün katıp jılkı tiyip jügürtkönüñ.
Tokmokko eerçip barıp soodagerdin,
Tonopsuñ altın menen kümüştörün.
Tamaşa kebim emes, baarı çındık,
Tuptuura iş kılıpsıñ jigitterim.
Ötkörüp alam mülktü birden karap,
Özümdün elim alsın berem sanap.
Öjörlük kılsañ kokus Köküm, Çoyun,
Ömürüñ ötüp keteer bolup kamak.
Egerde aytkanıma könbösöñör,
Ekööñdü kütüp turat şiber tarap.
Korkuşup Er Baytiktin ilebinen,
Kep kılıp kırk dep aytkan şiberinen.
Kabıldık kanday küngö degen bolup,
Kapkara tügü çıgıp gül öñünön.
Keçeegi baatırsıngan münözü jok,
Kasiet nuru kaçıp ireñinen.
Ötkörüp mülkün berdi jaşıralbay,
Özdörü jarım teñge katıp albay.
Öpkölöp kala berdi Köküm, Çoyun,
Özdörü kılgan işke öçü barday.
Ömürü adamzattın ötö beret,
Özgörüp jañı çıkkan köçüp ayday.

ER BAYTİKTİN RISKULBEKTİ ÇABIŞI
Jarkırap Ala-Toonun atkan tañı,
Jaykalıp güldör gülün açkan çagı.
Jayloonun betin berbey üyür-üyür,
Jer jaynayt solto elinin bakkan malı.
Janıñda bir adam jok jalgız özü,
Jambaştap Er Baytiktin jatkan maalı.
Sayaktın bir boluşu Rıskulbek,
Salmaktuu adam eken eldi biylep.
Sayaktın, sarbagıştın aksakalın,
Suusamır öröönünö kelgile dep.
Atayın çabarmandan çakırıptır,
Sıyımdı baarıñ kelip körgülö dep.
Suusamır öröönünö jönöp baarı,
Sayaktın, sarbagıştın karıları.
Soñ-Köldün ördögündöy top-top bolup,
Suu boylop közdön alıs arıladı.
Soltonun bir karısın jür dep barat,
Sayaktın karıyası taanıp anı.
Bastırıp kelgen karı akıl koyup,
Baruuga Bazarkulu makul bolup.
Bayloodo turgan sarı torusuna
Basmayıl tartıp kaldı atın tokup.
Baladay jeñil gana üzöñgü teep,
Bazakeñ atka mindi kuştay konup.
Bastırıp baratkanda eerçip eldi,
Baytiktin jatkan jerin közü kördü.
Burulup salamdaşıp ötöyün dep,
Baratıp atın burup jakın keldi.
Baratam Suusamırga çaldar menen,
Bazakeñ uşunu aytıp salam berdi.
Bazake barbay koysoñ bolmok ele,
Barıp kel mınça attanıp kalıptırsıñ.
Betteşken adam bolso çabışam dep,
Bilekke orop kamçı alıptırsıñ.
Biylegen sayaktardı Rıskulbek,
Boluştun sıyın körüp janıñ tınsın.
Uşunday Er Baytikten ugup kepti,
Unçukpay Bazakebiz jürüp ketti.
Uçuru kanday bolot bara köröm,
Uluktun aytkan sözü balkim eppi.
Uçkayak sarı torusun takımga çaap,
Uzagan çaldarına kelip jetti.
Top atçan körüngöndö aldın tosup,
Turuptur sayak eli dayın bolup.
Dastorkon tolgon türkün tamak aşı,
Tüşköndö attarınan çayın koyup.
Tüş çende bata surap karılardan,
Tandalıp apkelingen tayın soyup.
Eki kün ebegeysiz meyman kıldı,
El jurtka aytkıla dep körgön sıydı.
Et jelip çañkaganda suusundukka,
Erteñki tundurma deyt kımız kuydu.
Eerçip barıp Bazakeñ konok bolgon,
Eelenip kelgendigin emi tuydu.
Saparı karıp çaldar artka jıldı,
Sayaktın elderi tıñ baarı kıydı.
Sarbagış sayaktardın karısına,
Sonundap kımkap çepken birden sundu.
Soltonun karıyası Bazarkulga,
Sarala çapan berip ırım kıldı.
Bazarkul ıza bolup kabak bürköp,
Betine çıga kalgan terin sürtöt.
Bul kanday sıyı dedi maga koygon,
Bayagı taanış çaldı sekin türtöt.
Boloru boldu degen oygo keldi,
Bularda bar eken deyt içte bir kep.
Barışkan karıyalar terin tögüp,
Boluştun eki kündük sıyın körüp.
Baytik Er jatkan bolçu kölöködö,
Başına jazdık koyup butun kerip.
Bazarkul bura tarttı beri közdöy,
Bat ele jetip keldi salam berip.
Er Baytik alik aldı öydö turup,
Eç nerse sezbegendey kolun sunup.
Kandaydır Bazarkulda kabak bürköö,
Katılgan sırı barday içke dımıp.
Uyalıp kalgan adam sıyaktandı,
Unçukpay arı karayt jüzün burup.
Tüyşügü bolo beret ar bir jandın,
Toluk ayt Suusamırga kanday bardıñ.
Taarınıp kelgendey go kebeteñiz,
Tökpöstön körgönüñdü ayta kalgın.
Sarbagış, sayaktardı eerçip barıp,
Körgözçü kanday baaluu sıyın aldıñ.
Degende Bazarkuluñ bürköp kabak,
Degele adam bilbes aytıp jamak.
Dulduyup jıluu ordunan kozgolbodu,
Baytikti jaltanbastan tike karap.
Boloru boldu dedi akırında,
Buşayman içte jatkan bugu tarap.
Aygır emes at emes Er Baytigiñ,
Aytkuluña uşunu ayta bargın.
Kırgız emes sarala Er Baytigiñ,
Sart kuluña uşunu kaytalagın.
Solto elinin Baytigi aram dedi,
Sayak menen sarbagış adam dedi.
Bazake ukkan sözüñ uşundaybı,
Babamdan kalgan sıymık uçurbaylı.
Boluşu sayaktardın Rıskulbek,
Baytikke tiyişpey jön kuturbaybı.
Buzuku aralaptır arabızdı,
Bıtırap çilçe tarap buzulbaylı.
Baytiktin kapkaydagı kaarı kelip,
Büt solto uruusuna kabar berip.
Biy, Boluş biri kalbay erteñ erte,
Bastırıp baçımıraak kelsin jelip.
Bazakem Rıskulbekten sınıp keldi,
Bolduk deyt solto eli biz bir ölük.
Kabardı çabarmandan uktu baarı,
Kelişti solto elinin mıktıları.
Koluna kural alıp joonu bettep,
Korkposton karmaşuuga çıkçuları,
Karı jaş bütün kelip kütüp kaldı,
Kanday dep Baytik sözün ukçuları.
Er Baytik süylöründö eç şaşpadı,
Eline sıymıktanıp söz baştadı.
Erteñ biz Rıskulbekke attanabız,
Erleriñ çıkkıla dep kep taştadı.
Elüü jaş beri bolsun barar adam,
Eñ jaşı on segizden jañı aşkanı.
Baarıñar söz ukkula, jarlık aytam,
Başıma açuu kelip arañ turam.
Basıntıp sayak eli uşak kılat,
Bastırıp jolgo çıksam dayım ugam.
Barabız jılkı tiyip özdörün çaap,
Basıntıp Rıskulbekti anan tınam.
Bakaçı sayak eli Kerkaşkanın,
Baygesi miñ jılkını berbey koydu.
Bazakem Rıskulbekke konok bolso,
Basıntıp jıluu sözgö kelbey koydu.
Biz dagı solto atanın baldarıbız,^
Bularıñ köpkön okşoyt körböy koydu.
Menin da bir kişilik namızım bar,
Mıktımın birok elge arızım bar.
Miñ jılkı sayaktarda Kerkaşkanın,
Mına uşul alalbagan karızım bar.
Momun el soltolordu dep koyuşat,
Meemdi aylandırgan dal uşular.
Ar kimge tirüü kezde namız kerek,
Andıktan miñ jılkını alış kerek.
Atabız solto bolot arbagı zor,
Atayın namız üçün barış kerek.
Aldıga anttı koyup, şertti koyup,
At koyup alamandap çabış kerek.
Kelatsa joonun aldı bizge jakın,
Kişisin atpay baldar atın atkın.
Kezigip kalsañ kokus bet alışıp,
Kılıçtın artı menen jıga çapkın.
Korkkon joo artın közdöy bura tartat,
Kuubastan jılkı tiyip kayra tartkın.
Nakıl söz Er Baytigiñ aytıp turdu,
Neçen el aytkanına köñül burdu.
Nak özüñ koldoy kör dep, çoñ kudayım,
Naganın koluna alıp alga jıldı.
Nar töögö tamak aştı jüktögülö,
Namızga törögön deyt erkek uuldu.
Balası Kanayıñdın ökül bolup,
Baytik Er Peterburgka kaalap bargan.
Barkı ötüp Aleksandr ekinçige,
Belek dep kolundagı nagandı algan.
Bir-birden başçı koyup jüz adamga,
Burulup surap turgan ırkın andan.
Orustan üyrönüptür tartip boldu,
Omoktuu nayzakerler açıp joldu.
Oomiyin dep kalıñ kolu bata kılıp,
Oydogu sırların büt aytıp koydu.
Ordoluu solto eline başçı kılıp,
Oşondo baştatıptır Baytik çoñdu.
Baldarı Bölökbaydın tuptuura jüz,
Başçısı Berdikojo aytkanı tüz.
Barañdan badıratıp ok çıgarsa,
Bul jaydan ertelikten küdörüñ üz.
Bir karı Jusup degen aytıp bergen,
Bayanın jazıp koyduk kagazga biz.
Küntuunun jüz jigiti attanıptır,
Köküm Er jigitterin başkarıptır.
Kançası mergen bolup başkaları,
Kagazga birden barıp kattalıptır.
Kök sırduu börü tildüü nayza karmap,
Kökümdün aytkandarın atkarıptır.
Kultuudan joogo attandı jüzü çıgıp,
Kol başçı bolup berdi Makeş turup.
Koldosun atabızdın arbagı dep,
Kol jayıp jolgo çıktı bata kılıp.
Köñülü kötörülüp kelgen kolgo,
Köz salıp karap koyöt Baytik uluk.
Talkandın jigitterin esep menen,
Tıñ bala Baysal özü jetektegen.
Tuura jüz mergeni bar, nayzaker bar,
Tak sanap Baytik birden eseptegen.
Tört jüz kol tuura çıgıp sanaganda,
Tizilip ötö berdi kezek menen.
Jönödü tört bölünüp karkıraday,
Jüzdörü külümsüröp açık ayday.
Jüdötüp ıza kılgan Rıskulbekti,
Jerinen baş kötörtpöy basıp almay.
Jelegi jelbiredi jel tiygende,
Jeeginde Isık-Köldün ak kazınday.
Atkardı jigitterin sözün bütüp,
Aşuusun Alamüdün aşıp tüşüp.
Ar kimi özdörünçö alek bolot,
Aş bozçu dayardagan tamak içip.
Andagı aybanattar jok boluuda,
Askaga korkkonunan birden jitip.
Azıraak örgüü bolup attarına,
At kölü aman-esen attanuuga.
Aldıga çıga kalıp eñiş-küröş,
Al künü kızık oyun jaştarına.
Alganı kolgo kural baarı şaydoot,
Ayrımdar karap koyup asmanına.
Alıstan Rıskulbek körö kalıp,
Ar kimge buyruk berdi jakın barıp.
Adırdın çokusunan ok atkıla,
Aldıñkı kol başçının başın jarıp.
Alardı jiberbesin kayrat kılsın,
A birok baratkanday zaman tarıp.
Aylanıp ötkön kezde taş kıyanı,
Adamı Rıskulbektin atkıladı.
Adırga kire kaçıp kayra çıkpay,
Ar kimi öz betinçe çapkıladı.
Aldıda bara jatkan jigitterden,
Adam soo kee bir gana at kuladı.
Barañın Berdikojo koluna alıp,
Bir kutu baştıgına darı salıp.
Betteşip körgülö dep meni menen,
Baştadı ok atkandı badıratıp.
Buşayman bolo tüştü sayak eli,
Barañdın ünün ugup başın katıp.
Bir zamat açık künüñ tuman boldu,
Buugansıp kara tütün barar joldu.
Bölünüp Rıskulbek kaçıp çıktı,
Bayagı adırdagı baştap koldu.
Baratat Kök baytaldı arıştatıp,
Buçkakka kamçı salıp oñdu-soldu.
Kaçkanın Rıskulbektin Baytik körüp,
Kamçı urdu Kerkaşkanı koyö berip.
Kuyruktap jakındadı Kök baytalga,
Kerkaşka at maanikerdey arış kerip.
Kup kelgen tabındagı külük attay,
Kuyultup köl-şal bolup terin tögüp.
Kuugunçu aralaşıp kalgan eken,
Karasak kuyruk ulaş jakın kelip.
Kubalap jetken kezde Er Baytigin,
Kılıçtın sırtı menen kaldı berip.
Kamgaktay uçup ketti Rıskulbek,
Kolunan karmay kalıp algança eñip.
Karabay Rıskulbekti andan arı,
Kubalap jürüp ketti Kök baytaldı.
Külüktün külügü go Kerkaşka atı,
Karaçı Kök baytalga janday saldı.
Kadimki jaş jigittey jeñil gana,
Kaçırbay tizgininen karmay kaldı.
Baytalga kurç kestigin sürüp koyöt,
Baytik Er eki jeñin türüp koyöt.
Basıntıp Rıskulbekti aldım go dep,
Baratıp mıyıgınan külüp koyöt.
Baytaldın başın kesip bir askaga,
Belgilüü bolsun üçün ilip koyöt.
Köz körüp, kulak ugat bolso sebep,
Kalp emes çındık jagın aytuu kerek.
Karabay Rıskulbekti jatkan jerden,
Kerkaşka atı menen kete beret.
Körgöndör aytıp jüröt uguşumda,
Kazır da Kök baytaldın beli delet.
Baratsa Er Baytigiñ külüp koyup,
Bir jigit arkasınan jetip kelet.
Baysalga ok jañıldı ayla kança,
Batıraak baralı dep kabar beret.
Buçkakka kamçı şiltep sılay-sılay,
Balaga jetüü üçün katuu jelet.
Jürüşün katuulatıp Baytik ozot,
Jibergen jaratkanım kanday tozok.
Jüzündö kubanıç jok, tomsoruu bar,
Jürögü udurgulap muunu boşop.
Jakındap kalgan kezde balasına,
Jolunan çurkap çıgıp Köküm tozot.
Suuluktan karmay kaldı aldıga attap,
Süylödü söz tizmegin sekin baştap.
Salmaktuu adam eleñ sabır kılgın,
Sulp etke ok tiyiptir kuday saktap.
Sanaa tartpay köp ele toboo kılgın,
Soo salamat tigine uuluñ jatat.
Er eleñ köp keyibey kayrat kılgın,
Eesi sen solto eliñdin jana tıldın.
Eki elge çagım salıp çabıştırgan,
Een baş Rıskulbek başın çırdın.
El aralap jamandık jakşılıkta,
Eerçişip jaş bolsom da menmin kurbuñ.
Degende Er Baytigiñ toktoy kaldı,
Denesi ızıp küyüp ottoy jandı.
Degele mınday şumduk bolgon emes,
Dumugup kan tamırı sokpoy kaldı.
Delbe tap bolup turgan uçurunda,
Dem bolgon bul düynödö dostoy barbı.
Jambaştap jata bersek çıkpas payda,
Jönöylü erteliktep Çüygö kayra.
Janıñdı köp keyitpey Er Baytigiñ,
Jakañdı muuntpastan bekem karma.
Jaraatı jeñil boldu Baysalıñdın,
Jetkende kenen Çüygö bolor ayla.
Jönöştü şaşa-buşa kamın kılıp,
Juurkandan eerge tokup kalıñ kılıp.
Jetelep eki jigit jolgo çıktı,
Jalañ kat çepken menen jamındırıp.
Jaraatı jan keyitse Baysalıñdı,
Janınan karış jılbayt köñül burup.
Jayloonun tolgon kezi tulañına,
Jaykalıp güldör ösüp kırañına.
Jöö tuman kaptaganday Ala-Toonu,
Jönöştü kenen Çüygö jıla-jıla.
Jolooçu jolu menen jay baratat,
Jalınıp tagdırına kudayına.
Ala-Bel aşuulardan ötüp keldi,
Ar kaysı akkan suunu keçip keldi.
Adamga baskan kezde uçuragan,
Aman soo eç kırsıkka kezikpedi.
Aytıluu keñ Çüydögü böltögünö,
At kölü toluk boydon jetip keldi.
Aylına kelip Baytik söz süylödü,
Ar kimiñ körüp büttüñ üy-bülönü.
Adamga bergen eken ooş-kıyın,
Abaylap karap körsök bul düynönü.
Allanın amirinen kaçalbaybız,
Aytkıla bul kırsıkka kim künöölüü.
Jigitter karap turbay baskıla deyt,
Joluñar şıdır bolsun çapkıla deyt.
Jambaştap jatıp albay bargan üygö,
Janıñdan ümüt kılsañ şaşkıla deyt.
Jaraatın ayıktıraar Baysalımdın,
Jok jerden darıgerdi tapkıla deyt.
Tabışıp atı çıkkan tabıp keldi,
Toktoosuz atka öñörüp alıp keldi.
Tamırın karmap közün irmebesten,
Tañılgan jerin çeçip tabıp kördü.
Tiygen ok etke kirip kalgan eken,
Kolumdan kelbeyt dedi tabıpkeri.
Bir ayla mınday degen uguşum bar,
Beybak deyt ayaldardın suluusu bar.
Batıraak anı mında aldırıñız,
Baytik er al silerdin jumuşuñar.
Bul işke jaray albayt kee bir ayal,
Başka erge közün kısıp kılmışı bar.
Baytik Er oygo uşunu saktap koysun,
Beybaktın tazalıgın taktap koysun.
Başka erge közü tüşpös ayal kerek,
Baybiçe, kelin, ayal appak bolsun.
Betine ak jooluktu çümköp alıp,
Baysaldı jatkan jerden attap koysun.
Jakındap Er Baytikke tabıp bardı,
Jay süylöp jalpı jurtka kebin saldı.
Jaş karı mınday çakta turmak bele,
Jönöştü üyün közdöy eldin jarmı.
Jarıbız taza beken jok beken dep,
Jigitter çabagandap dürböp kaldı.
Jalpı ayal çıkmak bele belin baylap,
Jürgöndör balkim bardır erin aldap.
Jigitter çapkan boydon üylörünö,
Jürgün deyt ayaldarın birden aydap.
Jok barbaym, attay albaym dep aytışat,
Jalınıp, ıylamsırap közü jaynap.
Talkandı, Bölökbaydı aralaşıp,
Top jigit atçan çıktı sabalaşıp,
Tabına kelip kalgan külüktörü,
Tizginin eç tarttırbayt alakaçıp.
Toodogu jalgız üylüü jılkıçını,
Toktodu körö koyup bara jatıp.
Jılkıçı salam aytıp uturladı,
Jönödü alik albay kuturganı.
Jay alıp oturuuga ubaktı jok,
Jandarı jay albagan bütpöy kamı.
Jer-jerden ayal izdep jürgön alar,
Jigitter şaşıp jüröt uçup janı.
Jigittin arasınan biröö kalıp,
Jılkıçının salamın alik alıp.
Jaylanıp bir azıraak es alayın,
Jürüñüz üyüñüzgö birge barıp.
Jüröbüz taza ayaldı izdep dedi,
Janaşa bastırganda kebin salıp.
Atçandar kele jatkan dübürt uktu,
Ayalı utur karap sırtka çıktı.
Apkelgin kımızıñdan jigitke dep,
Adamga adam kelse kımız jutçu.
Ayıldın jañılıgın aytıp berse,
Atayın suroo salıp jılkıçı ukçu.
Aytalı jañılıktı tokto jigit,
Ayıldan şaşıp çıktık atka minip.
Atası Baysaljandın ayal tap dep,
Atkardı baarıbızga salıp bülük.
Ayaldın tazasın biz tappay koyduk,
Atayın at terdetip üç kün jürüp.
Keçeegi Rıskulbektin çabışında,
Keñ Çüydün Baytik baştap kolu bargan.
Körünüp korgonuşu çıkpay turat,
Kadalıp sulp etine ogu kalgan.
Kolunan kelbey koydu darıgerdin,
Kıynalıp Baysal jatat bolboy jarada.
Taza ayal tabılbadı elden jurttan.
Tabalap turgan çıgaar sırttan duba menen.
Teñselip arı beri basıp turat,
Tınç alıp jatalbastan Baytik kutman.
Tart attı köp süylöböy jönöyünçü,
Talaanın jañılıgı uşul uksañ.
Degende jılkıçının jarı külöt,
Daldaygan çoñ çepkendi üstünö ilet.
Daldoogo kire kalıp, daarat alıp,
Dumugup tura kalat tilek tilep.
Daanışman jarım eleñ uguñuzçu,
Dep koyup mına mınday sözgö kiret.
Kördüm men özüñüzdü kudayımday,
Köz kıskan jigitterge köñül burbay.
Kudaydan suraganım bala boldu,
Künügö oy oylonup jaşım tıybay.
Kadalıp ogu kalsa balkim çıgar,
Kıyın iş bolso meyli buyrup kuday.
Bul kelin Bölökbaydın elindegi,
Baruuga maga uruksat beriñ dedi.
Başkaga köñül burup oolukpadım,
Biliñiz tazalıktı erim dedi.
Baladay ötö nazik öñü menen,
Bayına aytıp turgan kelin kebi.
Jubayı kubangandan kars-kars külöt,
Jarılıp kete jazdap tars-tars jürök.
Jarına miñ mertebe ıraazı bolup,
Jakşı attı mingiziptir koltuk süyöp.
Jark etip külüp koyup ıkçam gana,
Jaş kelin buydalbastan atka minet.
Kolunan bekem karmap jubayının,
Koş aytıp jürüp ketti jigit menen.
Kelatat kıyın işke belin baylap,
Kabagım kaşım debey külüp kenen.
Korgoşun attaganda tüşsö eken deyt,
Kıyın go ar bir janga ümüt degen.
Sabalap tüşkö jakın jetip keldi,
Süykümdüü taza ayaldı eli kördü.
Suktangan jigitterge aldatpagan,
Soltonun bir kelini menmin dedi.
Süyöörgö uulum bolsun, kızım bolsun,
Suranam batañardı bergin dedi.
Jaş karı kolun jayıp bata kıldı,
Jakındap ak boz üygö kelin jıldı.
Jalınıp jaratkanga jaşın tögüp,
Jay basıp baratkanda közün jumdu.
Jetkende örgöösünün eşigine,
Jaynagan eldi karap bir az turdu.
Baybiçe aldın tosup eşik açtı,
Baş iykep taza kelin sekin bastı.
Başına kuş jazdıktı biyik koyup,
Birde ontop, birde tınçıp Baysal jattı.
Bierden attaysıñ dep jaş kelinge,
Betine ırım kılıp jooluk japtı.
Jaş kelin boyun tüzöp jakın bardı,
Jalınıp jaratkanga attap kaldı.
Jark etip attaganda birinçi iret,
Jambaşı oor tartıp aksap kaldı.
Jabırkap jatkan Baysal jay alganday,
Jaraattın ooruganı bastap kaldı.
Baskanda arkasına tolkup jürök,
Burkurap attap kaldı ekinçi iret.
Babamdın arbaktarı koldoy kör dep,
Beybagıñ ölbösün deyt tilek tilep.
Bılk etip kozgolbodu kadalgan ok,
Bir balee bolgon okşoyt ay kim bilet.
Burulup eki jagın karap alıp,
Burkurayt kareginin jaşı tamıp.
Beybaktın oyu ketti on sanaaga,
Bütkön boy ısıp-küyüp ottoy janıp.
Bilbeymin kılday künöö özümdö jok,
Baratat jaş kelinge zaman tarıp.
Bir gana künööm bolgon erteñ menen,
Beelerdi aydaganda saanım bütüp.
Boz aygır Kök baytalga aşkan ele,
Bütkön boy eridi ele meerim tüşüp.
Başka jok ömürümdö eç bir künöö,
Bilbeymin emne turat meni kütüp.
Antı bar mınday işti üç attamak,
Attayın üçünçüsü kütüp tursa.
Akırın eles berip ogu tüşöt,
Atayın korkup kelin közün jumsa.
Akırı körör künüm uşul eken,
Argam jok kötörböskö kuday kılsa.
Attadı üçünçü iret tobo kılıp,
Akırı etten tüştü otu jılıp.
Allasın aytıp kaldı baybiçesi,
Atayın elge uguzdu tışka çıgıp.
Aksarbaşıl çalgıla dep kıykırdı,
Andagı kelgen elge Baytik uluk.
Baybiçenin artınan borguldanıp,
Bermettey taza kelin elge keldi.
Birdemeni kütkönsüp kılçak-kılçak,
Burulup karap koyöt ulam eldi.
Baysaldın sulp etinen ogu tüşüp,
Boy tüzöp baş kötörüp tura keldi.
Atkardı jaş kelindi sıyı menen,
Atan töö, jılkı, koyu, uyu menen.
Açılgan jaratına darı koyup,
Aman-soo ayıktırdı ıgı menen.
Aksakal Jusup degen aytıp bergen,
Ayagı büttü deymin munu menen.
Toguzdan kem bolbogon ar-bir janı,
Tuptuura otuz altı algan malı.
Tömönkü kayrılıştan körüngöndö,
Tolkundap toso çıgıp algan jarı.
Taptaza mına uşunday ayal bolso,
Tübölük süyöm degen jardın baarı.

ER BAYTİKTİN KALISTIGI
Irısbek, Jeençoro Bölökbaylık,
Irastap aytsam alar aga-inilüü.
Ik menen el başkarıp manap bolgon,
Ildıykı Sarman degen elge biri.
Imırkay Jeençoronun on beştegi,
Ajalga moyun sunup kalgan künü.
Er Baytik atkarıptır bir jigitin,
Ertelep salık jıynap kelüü üçün.
Esi jok aksımıraak jigit ele,
El jurtka körgözüptür bolgon küçün.
Kıykırıp kelip kalat Bölökbayga,
Kaygıga batıp tursa eli bügün.
Çogultup bergile azır salıgıñdı,
Çöp ooz deyt jana başka alımımdı.
Çögölöp maga baarıñ jügüngülö,
Çoñuñ kim uktuñarbı jarlıgımdı.
Çurkurap sözümdü ukpay ıylaysıñar,
Çanaçtay jarıp tıştaym karınıñdı.
Tap berip körüngöngö çakçarıldı,
Tört örüm karmay büktöp kamçılandı.
Töböñdü kandatayın börküñdü al dep,
Terdegen çekesin al aarçıp aldı.
Toktolup turmak bele Bölökbaylar,
Tepkilep al jigitti basıp kaldı.
Kañgança mookumdarı tepkige alıp,
Koy berdi talkanına atka tañıp.
Kıyınıñar Baytike ayta bar dep,
Kalpagının töbösün kesip alıp.
Kaygırıp Bölökbaylar turgan kezde.
Kaydagı dooçu kelip jañjal salıp.
Bakırıp ıylap bardı Baytigine,
Baş iybeyt Bölökbaylar tartibiñe.
Baldarı basa kalıp sabap kirdi,
Başımdı salıp mınday katıgüngö.
Barbaymın mından arı dooçu bolup,
Bardañkesi bar eken atıp irme.
Baytik Er oygo tüştü köz irmemde,
Bir kep bar kalpak oyup tilgeninde.
Bölünüp çıkkıları kelgen eken,
Bölökbaylar baykasam dilderinde.
Başınan bir könümüş adatı bar,
Bolgondo uşunday iş üygö kirme.
Oylonup Bölökbayga tabam akıl,
Orduma olturayın barıp azır.
Ortobuz ıntımaktuu bolup kelgen,
Oyuna kelgen emes mınday takır.
Orustan sarbazım bar Pişkegimde,
Orduna keltireyin dedi akır.
Aksakal kök sakalın Er Baytigiñ,
Aldırıp ertesinde jıyın kıldı.
Aldına bar tamagın büt koydurup,
Azdır köptür sıpayı sıyın kıldı.
Aman-esen bololu jalpıbız dep,
Ak boz beeni soydurup ırım kıldı.
Jaşırıp jay jerine jaş balasın,
Jeençoro, Irısbek kaçmak boldu.
Jaşıruun süylöşüşüp uşul oyun,
Jaşı uluk karıyaga aytmak boldu.
Jerine Kıtaylardın tünü menen,
Jetelep beş jılkını kaytmak boldu.
Keñeşip Bölökbaydın karıları,
Kep bilgi elindegi akılmanı.
Kalk eesi kayda barıp tentip ölmök,
Kıtayga al eköönü kaçırbadı.
Karıya kimdin közün karaybız dep,
Kıykırıp bek süylödü açıp janı.
Bargıla barar jeriñ Kıtay Turpan,
Bir kança alıstıkta turat mından.
Başıña kıyınçılık kündör kelip,
Biriñer balkim anda közdü jumsañ.
Bir çımçım topuragı öskön jerdin,
Babalar altın degen sözün uksañ.
Kindik kan tamgan jerdin topuragı,
Kir jukkuz kasieti altın bolot.
Kaldayıp kalkıñ menen çoguu jürsöñ,
Kıyla elge atıñ çıgıp barkıñ tolot.
Kanaydın uulu Baytik kalıs adam,
Künööñdü barsañ balkim keçip koyöt.
Keçikpey bügün tünü jönögülö,
Körünböy Baytiginen bölögünö.
Keñ Çüydün topuragı buyursun de,
Közüñör jetse meyli ölöörüñö.
Keçirse andan aman keleersiñer,
Kudayım ömür berse köröörüñö.
Koştoşup eki jigit jürüp ketti,
Körölü Baytik bolso tüpkö jetçü.
Kabagın bürköp koyçu baldar emes,
Korkokton bolup alar kaçıp ketçü.
Karaçı bababızdın urpaktarın,
Kaytarıp joo kirgizbey turgan çepti.
Eerçişip iñir talaş jetip keldi,
Estese bülk dey tüşüp köçüktöyü.
Eenireek jerge alparıp atın baylap,
Eç kimge eki jigit közükpödü.
Elüüdöy üy tigilip özünçö ayıl,
Er Baytik jatkan üydü sezip kördü.
Irgıljıñ sen kir, men kir korkup türü,
Irısbek, Jeençoronu türtüp küldü.
Soñunan toktop kalbay arış kerip,
Salamın ayta koyup udaa kirdi.
Jeençoro belindegi kurun çeçip,
Keçirip koyuñuz dep moynuna ildi.
Balamdın janazası bolup jatkan,
Balamdı jay jerine koyup jatkam.
Bir jigit kelip kaldı basa köktöp,
Bulkuntup omuroolop turup atçan.
Bul dagı kudayımdın buyrugu eken,
Başımdı men makulmun azır çapsañ.
Bolboso baş iyilse kılıç kespeyt,
Biylikti kee bir makoo jerge tepseyt.
Biz dagı sizge tuugan tübübüz bir,
Başımdı tosup bersem kılıç ötpöyt.
Balbay menen Ormondoy baldarıbız,
Bizdin da kunubuzdu kiyin kekteyt.
Baarınan bala kımbat bala ısık,
Booruña kata koysoñ bekem kızıp.
Başçıñ kim başıñardı toskun dedi,
Bastırıp arı-beri toptu buzup.
Baldarı Bölökbaydın sabap kirdi,
Bargın dep Baytigiñe kanı kızıp.
Biz dagı solto atañın kulunubuz,
Bölökbay dep aytılat urugubuz.
Başınan baştap kelgen tapkan eli,
Baytik siz bolup kiyin ulugubuz.
Bizdegi aybıbızdı keçiriñiz,
Balkim tük jakpagandır kılıgıbız.
Er Baytik eköönü teñ tiktep kaldı,
Erinin bekem kımtıp tiştep kaldı.
Eleñdep eki jagın karay koyup,
Emneni özü bilbeyt izdep kaldı.
Eç bir söz aytalbastan kabak bürköp,
Eki muş katuu tüyüp büktöp kaldı.
Baytik Er Aparına jüzün burup,
Baldarga baçımıraak bargın dedi.
Balanın arbagına duba okuylu,
Bir tabak et jasatıp algın dedi.
Balaga tartkan kaygı kıyın bolot,
Bayagı men açuumdan jandım dedi.
Baybiçe aytkanına daroo köndü,
Baldardın başçısına basıp keldi.
Bir tabak et jasatıp çüygünüröök,
Bat ele özü karmap alıp keldi.
Balaga bata okulup, kolun jayıp,
Basışıp kalgan eken içki demdi.
Er Baytik Jeençorogo kayrat aytıp,
Eelengen açuusunan kayra kaytıp.
Erkim jok keçirbeske ekööñördü,
Ezilip turupsuñar kaygı tartıp.
Ezelten azarı bar, bezeri jok,
Eñ kımbat tübündö bir tuugan artık.
Kırgızga atı ugulgan menmin dedi,
Kıdırıp kıyla jurttu kördüm dedi.
Kaygısın kayniñizdin teñ bölüşüp,
Kadırlap bir çepkendi bergin dedi.
Keçirim bolsun emi inilerim,
Katışıp sıy sıpatım körgün dedi.
Jılmayıp Jeençorogo Apar kelip,
Jonuna kımbat baaluu kımkap japtı.
Jeñeke kurgalambı ençiden dep,
Jılmañdap sılık süylöp akıl taptı.
Jügürtüp közü menen karay berdi,
Jön oturbay orduna tuş-tuş jaktı.
Keregede ilingen malakaydı,
Körö koyup Irısbek jakın bastı.
Kunduzdan tigiliptir Er Baytikke,
Koluna tier menen bagın açtı.
Kur kalbay aldım jeñe momunu dep,
Kiyip alıp başına çıga kaçtı.
Baytiktin malakayın kiyip başka,
Bölünüp elge bardı minip atka.
Başkarıp çıga kaldı Irısbegiñ,
Barabız Bölökbayga degen çakta.
Buşayman bolo tüştü kelgen sarbaz,
Bir-birin türtkülöşüp oşol tapta.
Karaçı Er Baytiktin kalıstıgın,
Kazır da aytıp jüröt nagız çının.
Koyçu eken boluş kılıp özü körüp,
Kalıs bolçu jigitten tandap tıñın.
Atkarıp jibergen deyt sıyın kılıp,
Aytkanın alik albay arızçının.
Münüşkör Bölökbaylık Aşuubaydın,
Bürkütü Kakbaş delip atı çıkkan.
Baladay erkeletip erkin taptap,
Barganda sonoruna eerçip uçkan.
Kabarı katuu çıgıp aytılganda,
Kırgızdın hanı delgen Ormon ukkan.
Allanın amiri bar kuraştırgan,
Aşuubay çaldı kuşka ınak kılgan.
Alıstan Ormon hanıñ kat jiberip,
Algırın Aşuubaydın suraştırgan.
Al kanday münüşkör dep Bölökbaylık,
Ar kimden Er Baytigin surak kılgan.
Er Baytik Aşuubaydın dayının bilip,
Eki jigit atkardı üygö kirip.
Eñ mıktı bürküt bolso bersin degin,
Erte barıp kelgile katuu jürüp.
Ermek kılıp jüröm dep suratıptır,
Eldin esi Ormon han bilek türüp.
Erte kündü keç kılbay Aşuubayga,
Eki barak Ormondon kat keldi de.
Ençisi buka bolup segiz baytal,
Egerde berse kuşun apkelgile.
Er Baytik uşunu aytıp jönötüptür,
Eç söz aytpay bat barıp, bat kelgile.
Jigitter çapkan boydon jönöp ketti,
Jerine Bölökbaydın ıkçam jetti.
Janına jakın kelip Aşuubaydın,
Jay ayttı Er Baytikten ukkan kepti.
Jönöttü bir çoñ buka segiz baytal,
Jarlıgı bürkütüñö ençiñ deşti.
Ormon han kat jiberip suratıptır,
Olçoygon Kakbaş degen kuşuñuzdu.
Ortoçu biz bolobuz eki jigit,
Ookat jep tatıp turgan tuzuñuzdu.
Ordogo atı ugulgan bürküt eken,
Oşonun önörünö kızıgıştı.
Aşuubay bul kabardı ugaar menen,
At kölün toluk kamdap belendegen.
Algırın koluna alıp atın minip,
Ar kaysı oylor kelip eleñdegen.
Aldına Er Baytiktin basıp kelip,
Aldırsam Kakbaşımdı ölöm degen.
Atayın sizge Baytik keldim dedi,
Aşuubay münüşkör deyt menmin dedi.
Algırdan ajırabaym koşo ketem,
Alparıp Ormonuña bergin degen.
Arkamda eerçip jürgön balamday kuş,
Ajırap kalsam kanday kündü köröm.
Jambaştap jatkan Baytik sözün ugup,
Jılmayıp külümsüröyt içten muyup.
Jürögü taza jürgön Aşuubayga,
Jutkuzdu bal kımızın özü kuyup.
Joluñuz şıdır bolsun barıñız dep,
Jönöttü kayra üyünö çepken sunup.
Algırın ajırattı Ormon handan,
Aşuubay atı menen özü kelip.
Akıykat kalıs çınçıl Er Baytigiñ,
Kakbaştı alıp kaldı közü körüp.
Atkardı Ormon handın jigitterin,
Andagı bilbeym kanday joobun berip.
Balası Bölökbaydın Baysuban dep,
Baştayın baatırlıgın aytuuga ep.
Burulup aytkanınan kayra tartpas,
Boluptur el içinde jürgön bir kök.
Barganın kazaktarga, Er Baytikke,
Baldarga ukkanımdı kılayın kep.
Dem alıp Baysuban er uktap jatsa,
Demeyki tınççılık jok tuş tarapta.
Döböttün ürüp çıkkan ünü ugulat.
Dabışın kulak töşöp tıñşap jatsa.
Döñdögü jayılgan mal körünbödü,
Dayınsız jok bolgonsup bir zamatta.
Tuş-tuşka kayra-kayra közün salat,
Tuyaktın tiygen jerin birden sanap.
Tüñülböy jok maldarın izdey berip,
Tamçılap mañdayının teri tamat.
Tezegi kee bir jerge tüşüp kalgan,
Talaanın bir burçunan izin tabat.
Jılkımdı algan eken kelip kazak,
Janımdı jay aldırbay berip azap.
Jönöyün iz kubalap uzartpastan,
Jolgo tüşüp Baysuban sekin basat.
Janına joldoş albay jalgız özü,
Jöö basıp neçen kıya belesti aşat.
Jürö beret aldıga iz kaltırıp,
Jonuna eki-üç tabak talkan tüyüp.
Jöö jalañ kete beret tınım albay,
Jügönün katıp alıp beline ilip.
Jaysañdın talaasının malın köröt,
Jeti kün konup-tünöp joldo jürüp.
Köz salıp karap tursa malga karap,
Kazaktar tuş-tuş jaktan aygay salat.
Kaydagı tentip jürgön kırgızsıñ dep,
Kaçırbay tegerektep karmap alat.
Kapkara çılbır menen kolun baylap.
Kamçılap mal katarı aydap alat.
Kazaktın mıktıları surak kılat,
Kebete kulk münözün turat sınap.
Kamçısın büktöy karmap kazak jigit,
Karasa ıkıs berip jakın jılat.
Kapıray kanteer eken kazaktar dep,
Korkposton er Baysuban içten dımat.
Janına ötükçünün alıp kelip,
Jip menen eki butun baylap koyöt.
Jaşı bar, karısı bar, balkim toybu,
Jiliktep er tartılıp tabak tolot.
Jañı ele baştalganda tamak jelip,
Jüröktü tüşürgöndöy joruk bolot.
Antkeni er Baysuban ötükçünün,
Alıptır kurç bıçagın eki janıp.
Kazaktar jegile dep ırgıtıptır,
Kulagın dal tübünön kesip alıp.
Kulagı togolonup sekiret deyt,
Karasa kazak eli közün salıp.
Korkutup Baysubandın öjörlügü,
Kun tölöp kalbaylı dep koyö berdi.
Kulaktın kunu üçün keçke jatıp,
Kur ketpey aygır üyrün aydap keldi.
Korkposton kazaktarga jalgız barıp,
Kulagın özü kesken oñoy erbi.
Koyçusu köbö tüşüp Özübektin,
Kara özgöy adam bolot sözü ötkür.
Koyuna koşup alıp Çaki çaldın,
Karmatıp bir semizin soyup jeptir.
Kalganın bergin dese çatak kılbay,
Körbödüm uuru tutpay ketkin deptir.
Ak töböl taanıp tursa kara koyun,
Aytıptır berbeymin dep aram oyun.
Aksakal köp talaşpay meni menen,
Aylıña baçımıraak bara koygun.
Ayıpka uşul üçün jıgılasıñ,
Aldıma tüşüp azır bir koy soygun.
Alalbay Çaki koyun basıp ketet,
Aptıgıp Baysubanga daroo jetet.
Ak töböl koydu barıp alıp kelgin.
Antpeseñ koyçu bizdi kim dep sezet.
Akırı Baytik çıgaar açuulanıp,
Al kişi kalıs adam tuura çeçet.
Baysuban üzöngü teep atka mindi,
Basıntat mıktı bolup bular kimdi.
Başınan ölümüñdön kayra tartpas,
Bölökbay elindegi al bir jindi.
Barayın alıp kelip ak töbölün,
Boloyun kiyinkige men bir ülgü.
Baratıp jayıttagı koydu kördü,
Baş kılıp ak töböldü jüz koy böldü.
Baykesi Çaki çalga birden sanap.
Bir-birden tak ötkörüp koyun berdi.
Bölökbay koyuñdu aydap ketti degen,
Baytikke oşol zamat kabar keldi.
Er Baytik tura kaldı açuulanıp,
Eşikke jigitter deyt çıga kalıp.
Esirgen Baysubandı apkel dedi,
Eline Bölökbaydın azır barıp.
Egerde baş iybese küçüñör bar,
Ekööñör baylap kel deyt atka tañıp.
Jigitter jeter menen jür dep turdu,
Jönödü er Baysuban kılbay çırdı.
Jol jürüp baratkanda oylop koydu,
Jaşırbay aytayın dep bolgon çındı.
Janına jakın kelip salam berse,
Aligin albay Baytik surak kıldı.
Baysuban buydalbastan mınday dedi,
Bul iştin abaylasak bardır jönü.
Bölökbay, Talkan bolgon bir atadan.
Bar bele ilgerteden içki kegi.
Bir koyçu çagım salsa ortobuzga,
Baylatıp jigitterge sabat meni.
Emese çırdın başı mınday boldu,
Een baş koyçuñuzga berip koydu.
Ee kılbay Çaki degen agabızga,
Ekiden birden karmap koyun soydu.
Eptegen ookat bolso ar bir janda,
Emese bizdin koylor aga toybu.
Bul jolu koylorumdu körüp kaldım,
Baş kılıp ak töbölüm aydap aldım.
Bizdin koy işenbeseñ koyçuñuzdan,
Bügün sen çın tögünüp surap algın.
Berbeymin öz malımdı eç birine,
Başımda kalpagım bar tirüü janmın.
Bilbeymin soybodum dep aytıp körsün,
Bababız solto bolot tuugan elsiñ.
Bul koyçuñ eldi buzup çagım salbay,
Bir kulagın er bolso kesip bersin.
Başımdı algın birok til kesilbeyt,
Büt eliñ kalıs bolup azır kelsin.
Bolboso öz malımdı özüm aldım,
Bul üçün kulagımdı kesip algın.
Bir kulak murun ele kesik bolçu,
Baarı bir tirüü jürgön men bir janmın.
Buyrugu kudayımdın uşul bolso,
Baylatıp sabattırgın ketse aybım.
Baysuban uşunu aytıp turup kaldı,
Baytik Er kulak töşöp ugun kaldı.
Baçagar koyçum köpkön eken go dep,
Bürkölüp kabak-kaşı dımıp kaldı.
Bügünkü çagım salgan koyçusuna,
Bir jılkı toguz torpok ayıp saldı.
Köktügü Baysubandın elge jaktı,
Kalıstık kılıp Baytik ajıt açtı.
Kulagın körö koyup kelgen eldi,
Katkırıp kıraan katkı külkü bastı
Karaçı Er Baytiktin kemengerin,
Koltuktap Baysubanga çepken japtı.
Uçurgan uşakçılar çıgıp çetten,
Uşunday ooş-kıyış zaman ötkön.
Uuru dep aydap bargan Baysubandı,
Uçurda Er Baytigiñ koldop ketken.
Ukkamın köñül koyup jaş kezimde,
Uluu adam Koytaştık Tokmambetten.
Ar jılı kazak menen kırgızdarıñ,
Atayın bolup turgan jıyındarı.
A bu dep talaşpastan moyunga alıp,
Ayıbın tölöp berçü jıgılganı.
Andıktan jaş-karıbı sözgö çeber,
Er Baytik jiberçü eken kıyındarın
Ayıldan Er Baytigiñ izdep kalat,
Akılman çeçenderin birden sanap.
Aldırbay namızımdı keleri kim,
Aytışıp bul jıyında işke jarap.
Añgıça sözgö çeber jaş balanı,
Akılduu Küntuulardın uulun tabat.
Er Baytik elçi adamdın atın kamdap,
Eerçitip birge basat anı jandap.
Esiñ bar, akılıñ bar jaş balasıñ,
Elimden seni taptım dedi tandap,
Eki adam koşup berip koşçu kılıp,
Ertesi atkarıptır koluna karmap.
Attanıp elçi bolup bargan jıyın,
Anı biz abaylasak abdan kıyın.
Aradan eki birdey erler ölüp,
Aksakal kalıstarı kesken kunun.
Ajıttı açış üçün Er Baytigin,
Atayın jiberiptir sözgö tıñın.
Attarın kamçılanıp jürüp ketti,
Artında kala berip baskan izi.
Andagı elçilikke bara jatkan,
Akılman elçi bala eki kişi.
Aytışıp jaaktaşkan uçur bolso,
Alardı jeñip keler jetip küçü.
Kelişti neçen kıya basıp joldu,
Körüştü salamdaşıp berip koldu.
Kazaktın eki adamı öldü degen,
Kırgızga ayıp koyör künöö boldu.
Kıyındap baratkanda söz törkünü,
Kargaday elçi bala bile koydu.
Kırgızdan — kazaktarıñ dep süylödü,
Korumdap taşka kömgön türtüp iyip.
Kömgönün açıp körsö biröö barıp,
Köründö jatkan eken mıltık jigit.
Kazaktın eki adamı ölgön bolso,
Kırgızdar kun doolaşat munu bilip.
Bir mıltık bir adamdın kunu bolot,
Bütpösö eki elimdin çırı bolot.
Bügün biz — ertesinde kazak kelip,
Bir-birden doo tartışıp çıgım bolot.
Boordoş tuugan elek kazak-kırgız,
Bololu keçirişip sıyluu konok.
Andıktan kun bergin dep doolaşpasak,
Ayılga bülük salıp joolaşpasak.
Agargan ay sıyaktuu taza bolup,
Aga-ini bir tuuganday bolup kalsak.
Abaltan arış-beriş kılıp kelgen,
Aş-toydu birge ötkörüp kırgız-kazak.
Jibergen Er Baytigiñ elçilikke,
Jaş bala arañ ele on beştegi.
Joolaşpay mından arı jürölü dep,
Jaraşıp jakşınakay kepke keldi.
Jıluu söz jan eritet degeniñdey,
Jibitip kelgen eken çettegi eldi.
Erkin too kanday sonun, kanday taza,
Elibiz sıymıktanat aralasa.
Eelegen meken kılıp kaybereñi,
Egerde bizdi körsö ürküp kaça.
El başı bolgon erdi şıldıñdasa,
Een baş andaylarga emne jaza.
Elibiz kerme toodo jaşap kelgen,
Erkelep, keede çünçüp azap körgön.
Es akıl baştan uçsa köpkönçülük,
Esirip kööp ketet ayrım pendeñ.
Baytiktin balasınan mıltık alıp,
Bir bugu atkan eken Akay mergen.
Baş söögün sıyrıp alıp müyüzü menen,
Bölök el Tınaylarga belek bergen.
Bir jambaş karçıgasın böktörünüp,
Baytikke şıralga dep alıp kelgen.
Bugunun müyüzü kayda dep surasa,
Bolk etip jürök tüşöt Baytik Erden.
Kep saldı Er Baytikten korkup mergen,
Kemindik Tınaylarga belek bergem.

Kur koyboy sizge dagı şıralga dep,
Karçıga bir jambaşın alıp kelgem.
Kanteyin menin künööm bilbegenim,
Keçirip koysoñuz deym ayıp menden.
Eki müyüz baş terisin tartuulasañ,
Ençiñe Tınay eli emne berdi.
Esiñe alıp janbaş apkelipsiñ,
Eti jok, sorposu jok jatkan menbi.
Erkiñe koyö bersem erkeletip,
Esirip baş attagan Akay senbi.
Tınaylar bir jılkını jeteletti,
Tagdırım uşul eken ötörü öttü.
Talaanın gülü sınduu suu jetpegen,
Tüşünüp öz künöömö köñül çöktü,
Tepkilet, sabattırıp jigitterge,
Tirüü koy öltürbö dep jaşın töktü.
Künöömdü moyunga alam kaçalbaymın,
Köçödön mından arı basalbaymın.
Kayaktan Tınaylarga bardım eken,
Künügö küçöp ketti asan kaygım.
Köpköndük kelse kerek öz başıma,
Kayratım boydon ketip naçarlaymın.
Jazañdı al mergen dep araak turdu,
Jatkırıp jigitterge sabattırdı.
Janına jakın kelbey Er Baytigiñ,
Jürögü açışkansıp karap turdu.
Jetti go emi saga bilbestik dep,
Jigitter toktotkun dep kolun sundu.
Özünö Akay mergen jaza kıldı,
Ökümdör öz biyligin taza kıldı.
Öltürböy kamçı menen sabattırıp,
Özgörüp öñü tüzü artka jıldı.
Örgöösün açıp kirip Er Baytigiñ,
Özünçö oygo battı uygu-tuygu.
Adamga eç kim kılbayt jamandıktı,
Ar kimi öz başına özü kılat.
Aralap el içinde jürö berseñ,
Akıykat mına uşunday söz ugulat.
Andıktan adaşkıla köptör menen,
Jalgızdap jürsöñ bolduñ çüçü kulak.

BAYTİK BABAM ÖTKÖN JERİ
Teñirdin amirinen jaralganbız,
Tüpkü atam Tagay biyden taraganbız.
Tyan-Şan, Isık-Köldö, kenen Çüydö,
Taanılgan ata jurtka adam barbız.
Turmuştun açuu-tattuu daamın tatıp,
Tabışmak anın özü sanap algız.
Tagay biy sın köz salıp bolup mergen,
Tagdırın baldarının toluk körgön.
Talaşpay urpaktarım jürüşsün dep,
Tapşırıp ar birine jerin bergen.
Teñir too, Isık-Köldü, kenen Çüydü,
Turuktuu jergebiz dep eelep kelgen.
Akılman, baatır, momun baldarı bar,
Atasak, biz ar birinin salmagı bar.
Aldıñkı bolor kündü aytıp ketken,
Artına iz kaltırıp andagılar.
Azırkı ordun baskan urpaktarga,
Atayın koldop turçu arbagı bar.
Aytmakçı Tagay biydin üç balasın,
Atasak — Koylon, Kıljır, Bogorston.
Atayın tuugan kılıp algıla dep,
Azık, sayak, çerikti bizge koşkon.
Al emi Koylon degen bir balası,
Alıptır turak jayın kaalap Oşton.
Kıljırdan Oroz, Töölös eki bala,
Kölümdü, Tyan-Şandı berip aga.
Köñülü malda bolup al eköönün,
Kondurup konuş bergen jerin kara.
Kılımdan kılım ötüp jıl almaşıp,
Kün körüp kele jatkan Ata-baba.
Baskanda Bogorston şiltep kadam,
Bolot dep uşul uulum dıykan adam.
Beriptir ençi kılıp Sarı Özöndü,
Barsın dep kenen Çüygö aşıp daban.
Baldarı ösüp-önüp, Tagay biydin,
Biz keldik almaşılıp neçen zaman.
Tüştükkö jiberiptir Koylon uulun,
Tabılat saga deptir joldon puluñ.
Taptakır baldarımdan bölök bolduñ,
Tınçıñdan ketip keede körsöñ tıyın.
Turpatıñ ılayıktuu soodagerge,
Turaarsıñ ookat kılıp bolboy çıgım.
Tagaydan azık, jana sayak, çerik,
Turuşkan boş jerlerge köçüp kelip.
Toguz-Toro, keñ Jumgal, Ketmen-Töbö,
Köl ayagı sayakka mençiktelip.
Koşoydun kütkön jeri Atbaşıda,
Koçkordo jaşayt azık, çerik delip.
Orozdun urpaktarı bugu delip,
Ornoşkon baş jagınan Kölgö kelip.
Ookatın ötöp jüröt jeteleşip,
Oy-toogo mal, dan bagıp emgektenip.
Ormon han, Töölös bolso, Balbay Oroz,
Obu jok birin-biri kelgen jerip.
Töölöstün urpaktarın sarbagış deyt,
Tübünön bekem bolgon ar namız deyt.
Turuktuu jeri Koçkor jana Kemin,
Narındı Kulanaktı alganbız deyt.
Tübü bir eki tuugan çabışkanda,
Tügönüp kele jatkan argabız deyt.
Omoktuu Ormon bolso, baatır Balbay,
Oñutu kelip kalsa için jarmay.
Orustan joo kelgensip karap turat,
Obu jok eki tuugan degi kanday.
Oñbogon buzukunun tilin alıp,
Oolugat bir-birine öçü barday.
Baldardın jöndömünö ılayıktuu,
Beriptir Ala-Toonu bölüştürüp.
Bugu menen sarbagış eelep kelgen,
Kök-Oyrok, Karkıranı örüş kılıp.
Keñ Çüydü güldötüptür, solto eli,
Küröktöp jerin aydap jemiş kılıp.
Jürgöndör solto, bugu, sarbagış dep,
Jakşı emes sayakbız dep uruu bölgön.
Jön jürsök mıktısınbay ar biribiz,
Jaştarga akıl aytıp ıgı menen.
Jıldızday bal-bal janıp nuru çıkkan,
Jüzündö belgisi bar Kırgız degen.
Ayrımdar çegi menen julkunalı,
Ayıldın jakşı go deym tınçıraagı.
Ansız da körö albagan duşmandar köp.
Andıktan tübübüz bir tıñ turalı.
Alakan tolbogondoy Kırgız eli,
Arbısın çır çataksız ıntımagı.
Bogorstondun balası Eştek delip,
Baatır deyt bolgon küçün elge berip.
Baldarın belge tañıp turgan eken,
Betteşip joolor kelse dayım jeñip.
Bir jolu çabışkanda büt kırılsa,
Boşotup çıkkan jalgız solto kelip.
Eştekten solto kalgan jalgız uulu,
Elibiz dayım aytat estep munu.
Elime kelgen joonu sürüp artka,
Er eken jolotposton neçen kuudu.
Eñkeyip kargan kezde baldarına,
Ençilep bergen eken appak Tuunu.
Uçurda kenen Çüyüñ barkıt bolup,
Urpagı solto eline bakıt konup.
Uluunu kiçüü sıylap kıya ötpöstön,
Urmattuu karıları artık bolup.
Uuçunan solto biyden çıga keldi.
Umtulup uçkan kuştay Baytik delip.
Başı Çüy, ayak jagı Talas bolup,
Baytiktin turgan jeri dal ortosu.
Bermettey çar tarabı mömö-jemiş,
Baskanda butka ileeşip gül torkosu.
Balpaygan karıları jana jaşı,
Barktap sıylap kelgen büt soltosu.
Alarça, Alamüdün aralıgın,
Açılat körsöñ köñül ala kırın.
Aralap oy kırların Er Baytigiñ,
Al jerden ötkörböptür balalıgın.
Alıskı keñ Talasta çoñoyuptur,
Allanın buyurganın karagınıñ.
Ak möñgü muzdan çıgıp eki jarıp,
Alarça, Alamüdün dayrası agıp.
Aralap basıp jürüp çañkaganda,
Aldıñdan buusu çıksa çañkooñ kanıp.
Ajayıp abasınan dem alganda,
Ansayın ömürüñdün otu janıp.
Askası közgö süyküm körkömü bar,
Aldında keremettüü böltögü bar.
Aralap basıp jürsöñ tokoyunda,
Atayın elik jürçü ötköölü bar.
Arçası jayı-kışı köönörbögön,
Alıp bütküs jemiştin köptörü bar.
Berbulak betegelüü jergesi bar,
Bulbuldun mukam çıkkan termesi bar.
Bapestep jayıp koygon kilemindey,
Bulasın töşögöndöy jer beti bar.
Baş bagıp barıp kalsañ böltögünö,
Baytikten kalgan eşik örgöösü bar.
Kerme-Too, Kökö meren boorunda bar,
Kekilik, bödönö, çil koñulda bar.
Kara örük, alma, almurut, şabdaalısı,
Koon-darbız, mömö-jemiş oyunda bar.
Karasañ Er Baytiktin böltögündö,
Katılgan neçen türkün sonundar bar.
Möñgüdön karlar erip suu kuyulup,
Mölt etip taşka urunat agıp çıgıp.
Muzıka oynop jatkan sıyaktanıp,
Mukamduu nazik türkün ün ugulup.
Momunday Baytigiñdin böltögünö,
Miñdegen adam kelet jılıp-jılıp.
Taptaza jañga jagım abası bar,
Tok bolup jürgön bizdey balası bar.
Toltura çınısına kımız kuyup,
Toosunda jeñelerdin sabası bar.
Tañında kelseñ Baytik böltögünö,
Tolturup küç kubattı alasıñar.
Toonu ördöp atçan bara jatkanıñda,
Torpunu, töö kıyanı, aşkanıñda.
Tolkundap kıyalıñar özgörülöt,
Toktolup karay koyup asmanına.
Tartuulap den-sooluktu dayım turat,
Tabı jok karı menen jaştarına.
Alamüdün, Basböltök, Alarçası,
Askada köönörbögön çaar arçası.
Atayın türgö salıp boyögondoy,
Ak-kızıl, sarı güldün bar kançası.
Aşık bolgon kızıña jetkeniñdey,
Aralap basıp jürsöñ çer tarkaçu.
Bişkekten çıksañ erte jogorulay,
Basböltök bayırkı eldin jomogunday.
Badaldan sayrap çıksa kuştun ünü,
Bizdegi Atay, Musa obonunday.
Bet alıp barıp kalsañ arasına,
Bolosuñ eñ kadırluu konogunday.
Kögörgön körsöñ kökö mereni bar,
Körk bergen ırgay, kayıñ teregi bar.
Kol kalem uz çeberi koozdogondoy,
Körbögön neçen güldön bölögü bar.
Korgondoy böltögünö çañ tiygizbes,
Kılımdap kelgen eki öröönü bar.
Özgöçö jamgırı mol öşörlönüp,
Özgörüp tamçısına jer kögörüp.
Ör çapçıp öydö bassañ betti sılap,
Öñünö keremettüü jeli kelip.
Öndürü jañga jagım taza abası,
Ömürdü uzagıraak elge berip.
Çuñkurçak Er Baytiktin bel jayloosu,
Çakırgan konoktordu bak jalgooçu.
Çanaçtan kırgız çaykap köñül açıp,
Çuburtup söz monçogun kumarkançu.
Çogultup kelin kızdı, jigitterdi,
Çaalıkkan köñül çerin bir kandırçu.
Çuñkurçak tünök kılgan kuş jayloosu,
Çıtırman tokoyu bar kut jalgooçu.
Çogulup meyman kelse tizgin çoyup,
Çaar arça, kayıñı bar at baylooçu.
Çaalıgıp bargan adam balasına,
Çay, kımız, içimdikti büt kamdooçu.
Çöyçökkö kımız kuygan sıyaktanıp,
Çööt bolboy orgup narzan bulak agıp.
Çiesi, karagatı güldögöndö,
Çildenin ubagınday bubaktanıp.
Çetine barıp kalsañ Çuñkurçaktın,
Çarçooñuz boydon tarkayt kubattanıp.
Jılgası baştalganda tatırı bar,
Jıtı añkıp güldön çıkkan atırı bar.
Jayında türkün obon ır ırdalıp,
Jamaktap kuştan türkün akını bar.
Jambaştap kıyşaysañar ünün ugup,
Jetpestir ır sırına akılıñar.
Irgayluu kapçıgayı düñgürötmö,
Işkırsa çakçıgayı jürök tüşmö.
Ilaaçın uçup çıgat közgö ileeşpey,
Irasın aytsak turbay bir münötkö.
Irıskı kelbey arı kaçmak bele,
Irgalıp kır añına miñ gül össö.
Ajayıp tañ atkanda kün çıgaarı,
Askadan sayrap çıgıp büt uları.
Ak köynök kiyip turgan jaş kelindey,
Alıstan közgö süyküm kulunçagı.
Atalar jayı-kışı konuş algan,
Avaltan jer soorusu Çuñkurçagı.
Artına taştap ötkön köp kılımdı,
Aralap kiyik ottop kök kırıñdı.
Attuu, jöö tokoyunda keçke jürsöñ,
Arıltıp kelesiñer öz buguñdu.
Aytıluu Er Baytiktin şökülösü,
Azırkı urpaktarga kep kılındı.
Arkayıp azır turat sekileri,
Arkardın közgö elestep sekirgeni.
Aldıñdan tosup turat betti sılap,
Abası jañga jagıp keçindegi.
Arasın aralasañ sırı bar dep,
Azır da aytıp jüröt şökülönü.
Atayın salgan öñdüü köpürönü,
Alıstan ak kemedey körünödü.
Antkeni Alamüdün, Alarçanın,
Abaylap karasañar kökürögü.
Atalar malın jaygan örüş kılıp,
Ardaktap jayloobuz dep şökülönü.
Atalgan Kara degen kıyası bar,
Askada kuştun tünök uyası bar.
Arçanın arasınan dobuş çıgıp,
Ajayıp adam bilbes dubası bar.
Alıstan közgö süyküm keremettüü,
Ak pahta sıyaktangan bulası bar.
Üyülgön altın sımak kızıl jarı,
Ülpüldöp oynogondoy kızdın baarı.
Üzüp jep birden tursañ kursak toyup,
Üzürdü bergen bolot ışkındarı.
Üstünön karap tursañ şökülönü,
Üyüñdöy körünöt beym uşuları.
Jazında kök muz erip taşkın bolup,
Jer betin suusu kaptayt arık tolup.
Jaylanıp jata berbey jurt kotorup,
Jataktan köçöt elim az kün konup.
Jarmasın jazap alıp ayran koşso,
Jagımduu daamı çıgat açkıl bolup.
Jayloosu salkınıraak tüzü jıluu,
Jayında jakşınakay kündün nugu.
Jambaştap jata kalsañ şiberine,
Joloboy alıs kaçıp jerdin nımı.
Jıldızday bal-bal janıp, erteli keç,
Jımıñdap çıgıp turat bakıt nuru.
Küzündö danı batpay kaptarına,
Kurjundap artıp kelip attarına.
Kışında un saldırıp tegirmenge,
Kursagı toyup jurtum talkanına.
Kılımdap berekesin berip kelgen,
Kazır da kasieti saktaluuda.
Uşunday jıl aylansa tört mezgili,
Uturlap tosup turat bil öz künü.
Uluudan uktum ele uşulardı,
Uyutkan altınday dep tüz, tektiri.
Unutpay urpaktarım bilip alsın,
Uçurun oygo salıp büt eskini.
Baybiçe kindik uçun kesken jeri,
Balakay kindik kanın tökkön jeri.
Booruna kısa koyup erkeletip,
Zalasın Kanay körüp öpkön jeri.
Bayırkı Alamüdün Alarça deyt,
Basböltök Baytik babam ötkön jeri.

KONOKTON KİYİN APARDIN AYTKAN SÖZÜ
Kıpkızıl Çuñkurçaktın gülün terip,
Kuştardın çogulganın Baytik körüp.
Kelatıp jalgız atçan tömön karay,
Kandaydır tatınakay oygo kelip.
Küçösün ıntımagım çatak bolboy,
Konoktop koyöyun dep tamak berip.
Çuñkurçak jayloosunun törü kenen,
Çıtırman tokoyu bar çöbü belen.
Çüy deybiz Sarı Özönüm jer soorusu,
Çalkayıp jatkan köldöy jerim kenen.
Çakırıp meyman kılıp atkarayın,
Çıkçıygan han Jantaydı, Möörü menen.
Şapar teep oynop külsün altı künü,
Şaraktap suu boyloşsun jarım tünü.
Şaanisin bilse kiyin Jantay, Şabdan,
Şerine sıyaktansın artı-kiyin.
Şerge jıyar dep koyöt men baştayın,
Şabdandı eerçip kelsin Baktıgülü.
Jiberip Çoñ-Keminge çabarmandı,
Jarı Apar janında eken karay kaldı.
Jantay, Şabdan kün boljop ayttırıptır,
Jigiti kelgen künü kabar aldı.
Jaşıraak jılkı karmap kozu tandap,
Jakşılap bakkıla deyt soyör maldı.
Jantay han, Şabdan, Ak möör, Baktıgülü,
Jan sergip meyman boldu altı künü.
Jaydarı münöz menen köñül açıp,
Jayloodo birge jürüp oynop küldü,
Jüzüñdö kasiet bar peyli kenen,
Jakşı adam Er Baytiktin barkın bildi.
Akılman baybiçesi Apar delip,
Ayılga atı çıkkan Çüygö kelip.
Ayaldın tazası dep oozgo kirgen,
Ar kimge bassa-tursa akıl berip.
At minse etek jeñin kımtılanıp,
Akırın jay bastırgan çappay jelip.
Baybiçe Apar bolgon kırk jaştagı,
Bir künü Er Baytike söz baştadı.
Bölökbay, Talkanıñda jokko deymin,
Bizçilep eki-üç konok kündö atkaruu.
Baykaptır akıl menen artı-kiynin,
Bir jeri kir bolboptur ak tasmalı.
Birdeme sezgen öñdü kan tamırın,
Bilgeniñ bolso kempir ayta kalgın.
Bolgonun ortogo sal jaşırbastan.
Bilinbes sırları köp tirüü jandın.
Baş koştuk, ömür sürdük sen men deşpey,
Bir sözgö karşı turbay tilimdi aldıñ.
Adamdın arzanı bar, kımbatı bar,
Ayaldın arasında kıldatı bar.
Açılbas kursagında bugu bolso,
Açuuga ar bir jandın sırdaşı bar.
Al emi jaşoo kündü karap körsök,
Ayılda kuurarı bar, jırgalı bar.
Emneni körüp kaldıñ közüñ menen,
Emese tüşündürçü sözüñ menen.
El jurtka jagıp aldıñ ak peyliñden,
Enedey baarın kuştap esiñ menen.
Er jigit el jurtuna başçı bolot,
Egemdin berip ketken meesi menen.
Karaçı tasmalıbız tük kirdebeyt,
Kançalık konok kelip ketse dagı.
Karıbı jaş balabı meyman bolso,
Kandaydır tük tögülböyt içken daamı.
Kiyinki urpagıbız sendey bolbos,
Körgözüp aytkan eken Apar jarı.
Jakşı deyt, tögül çaçıl dastorkondo,
Jaynatıp türdöp-türkün aş koygondo.
Jaşıbı karısıbı sıpaa içet,
Jıldırıp idişterin nak toygondo,
Jaljıldap korkup turat ar kimisi,
Jabıla adam kelip mal soygondo.
Nakıl söz köp aytılgan kırgızımda,
Neçen sır bolot eken turmuşuñda.
Naçarbı, akılmanbı birdey adam,
Naadan dep eç birine kıyınsınba.
Nagızın oylop körsök tereñ karap,
Namızıñ kolgo tiyse sıy uşunda.
Uşunu közüm körüp baykap kaldım,
Ubayım tartıp başım çaykap kaldım.
Ugulduñ Kırgız emes türkün elge,
Uluksuñ Er Baytik dep atak aldıñ.
Uluular aytıp ötkön bul da bir kep,
Unutpay jürgülö dep ata saltın.
Kırgıy kuş talga konso kıltaktadıñ,
Kondurup tuurga koyup jıl taptadıñ.
Kasiet peyliñizden bolot tura,
Kalkıñdın arasınan sıy tapmagıñ.
Baytiktin artı uşunday boldu deşip,
Bizden kiyin aytışaar urpaktarıñ.

ER BAYTİKTİN ÖLÜMÜ
Abanın jazgan sabın okup körüp,
Ar kaysı oygo tüştüm köñül bölüp.
Antkeni oñ butuna çöñör kirip,
Akıret ketken eken Baytik ölüp.
Aytuuga akıbız jok tuura emes dep,
Ar kimdin aytkandarın ugup kelip.
Er Baytik mal bakbaptır malçı bolup,
Eç kimge jürböptür go jalçı bolup.
Elçilep ketmen kürök koluna alıp,
Egindi aydabaptır dançı bolup.
El biylep kelgen eken jaş kezinen,
Egemdin ençilegen baktı konup.
Kunduzdun terisinen kepiç tigip,
Kün-tünü tüşürböstön bukta kiyip.
Kadırlap janın bakkan Er Baytigiñ,
Tamandan sız ötörün jürgön bilip.
Teriden kepiç kiyse kölöç menen,
Kayaktan çöñör ketet butun tilip.
Al kezde küçtüü bolgon darıgerler,
Atayın Er Baytiktin kamın körör.
Alınıp kalmak bolçu baçım ele,
Andagı tabım menen kirgen çöñör.
Azıraak jazıp koydum men oyumdu,
Al kezde küçtüü bolgon tubasa önör.
Sınıktı ayıktırgan şakşak koyup,
Sıypaşıp ooru adamdı kazı menen.
Suu berip tamırçılar kolun karmap,
Siñimdüü boygo jakçu aşı menen.
Zırkırap tişiñ kokus jan keyitse,
Suf degen oozuñuzdu açıp kenen.
Turganday betti sılap toonun jeli,
Toksondo Toktobaydın aytkan kebi.
Tañında tışka çıgıp baratkanda,
Tak salıp oñ butka çapkan dedi.
Tuurabı, tuura emespi bile albadım,
Tabışmak oygo salat jurtum menin.
Birde oorup, birde oorubay jay keyitip,
Baskanda oor tartıp süzöktötöt.
Baytik Er darıgerdi aldırgança,
Bulçuñ et şişik bolup küçöp ketet.
Butuna kamış-çöñör kirdi degen,
Başka elge uşak ayıñ uçup jetet.
Estüü çal ebegeysiz Kök jardagı,
Eskerip aytıp bergen sözün ukkam.
Eregiş payda bolup körö albastık,
Elinin arasınan buzuk çıkkan.
Er Baytik ölgön eken dep aytılat,
El eesi eles albay oorup buttan.
Egerde eles alsa but oorusuñ,
Elinen bat aldırmak tabıptarın.
Er Baytik el içinen taptırmakçı,
Eñ mıktı darıgerdin kanıktarın.
Erteñ-bügün ayıgam dep çıdap koyup,
Es alıp jata bergen janın bagıp.
Az süylöp toktop kaldı kargan adam,
Açıgın öltürgön kim ayta albagan.
Akırın jıla basıp jolgo tüştüm,
Al kişi ketkenimdi baykabagan.
Artına iz kaltırıp ötkön eken,
Akıret jayga attanıp Baytik babam.
Üçünçü Kulambaydın aytkan kebi,
Üy tigip koygon eken talkan eli.
Üyünö on segiz jaş kuragında,
Ürkördöy elim menen bargam dedi.
Üzülüp ölgön eken oşol künü,
Üsürdü körüp jürgön Baytik Eri.
Kulambay jay olturup baştap sözün,
Külüktöy jagaldanıp taptap özün.
Körgönün aytıp bergen jomok kılıp,
Kanaydın Baytigine bargan kezin.
Kulakta kalgandarın bayandayın.
Köñüldön çıkkan okşoyt tappaym keesin.
Men ukkam okuyanı çıdap ele,
Mandalak güldöp turgan ubak ele.
Munu aytkan Kulambaydın bargan jaşı,
Mıktı adam seksen beş jaş kurak ele.
Mee toluk on altıda menin jaşım,
Möltüröp eki közüm çırak ele.
Aytılat adam oyu açık dilden,
Alabız nakıl sözdü aytçı kimden.
Artına mına uşunday iz kaltırıp,
Abaltan akılmandar öttü birden.
Aytçı elek Kulambaydı Too ata dep,
Antkeni al akılman köptü bilgen.
Er Baytik öldü degen çabarmandan,
Elibiz beşim çende kabar alıp.
Elüüdöy Bölökbaydan atka minits,
Eerçişip tobu menen adam barıp.
Eskerip el katarı joktop kaldık,
Eñkeyip attan tüşüp aygay salıp.
Körünüp el közünö Bölökbaylar,
Koştoşup Talkandarga jolgo çıgat.
Kelatkan bir bastırıp uzatkanı,
Kılçayıp uluusuna köñül burat.
Kandayça kaza boldu Er Baytik dep,
Kalıptır aksakaldar andan surap.
Karıya toktoy kaldı tizgin tartıp,
Kabagın karış tüyüp ottoy janıp.
Kanaydın uulu Baytik talkandarga,
Kayrılgız jayga ketti kaygı salıp.
Kalabız kanday küngö emi dedi,
Közümö baratkansıyt zaman tarıp.
Er Baytik kele jatsa bir adırdan,
Oñ butka Tüntöy atkan ok jañılgan.
Oy-toodon darıgerler büt kelişip,
Oorusun basabız dep but tañılgan.
Oşonun saldarınan ulgayganda,
Ok tiygen jarat küçöp üç jañırgan.
Bilinbey but oorusu küçöy beret,
Bolgonun el aldına aytuu kerek.
Bayanı uşundayça Bölökbaylar,
Baytiktin ömürünö bolup sebep.
Bilbeymin birok uktum karıyadan,
Bir oktun saldarınan ölüm kelet.
Külçöktöy şişik baskan but ooruga,
Kançalık darılasa bolboy daba.
Keyitip janıñ turdu Er Baytiktin,
Korgoşun tiygen jerden küçöp jara.
Kolunan tabıptardın kelbey kalıp,
Kanteli ölüm keldi akırı aga.
Etine korgoşundun datı kalıp,
Eñkeytip ulgayganda jabır salıp,
Eñ mıktı darıgerler darılaptır,
Ertelep kezek menen kündö barıp,
Er Baytik moyun sunup akıretke,
Eline kaygı salgan öçüp jarık.
Uşunday Talkan elim kırsık basıp,
Ubayım tartıp turam janım açıp.
Ubalı uktatpasın Tüntöylördü,
Uçurda Er Baytikke mıltık atıp.
Uşunu aytkan eken karıya adam,
Uzatıp kelgen eldi bara jatıp.
Atayın el aldına süylöp neçen,
Aytkanı al kişinin uşul eken.
Abalkı ata-babam baskan joldu,
Andagı ukkanımdı tuura sezem.
Algan deyt Er Baytikti bul düynödön,
Atılgan okton kalgan küçöp kesel.
Okurman bul oyumdu kanday sezet,
Ortogo salıp turam kelip kezek.
Oñ buttun oorusunun saldarınan,
Onuna keler balkim öldü desek.
Okugan urpaktarım akırında,
Oozmo-ooz söz kılışar uzun özök.
Antkeni Kulambayda çındıgı bar,
A balkim kee bir adam çırdı kılar.
Er Baytik, Rıskulbek, Rahmatulla,
El başı bolup kelgen kurbu bular.
Bilimdüü adam bolso el içinde,
Bir emes akıl menen miñdi jıgar.
At jalın tartıp minip kündö jönöp,
Açıgın aytsak Baytik üzür köröt.
Ayanbı, je ayarbı uktap jatsa,
Ajayıp karaan bolup kişi kelet.
Al künü okuyasın jaşırbastan,
Aparga aytıp berip büşürkönöt.
Attanıp keteriñde basıp demin,
Aytıptır Aparına ayan kebin.
Atayın senden surayt bir tatım tuz,
Apkaarıp, alaktabay jüzün körgün.
Ayaldın akılmanı özüñ eleñ,
Aldınan toso çıgıp tuzun bergin.
Aytkanı uşul bolup üydön çıgat,
Ayılga jürüp ketet jolun ulap.
Ayanı kanday bolot başı jetpey,
Al künü Er Baytigiñ oygo tunat.
Allanın buyrugubu oşol zamat,
Aparga aytılgan söz unutulat.
Añgıça çooçun adam basıp kelip,
Arbañ dep ooz uçunan salam berip.
Azıraak tuz beriñiz degen boldu,
Apardın tatınakay jüzün körüp,
Aytkanı Er Baytiktin esten çıgıp,
Adamdan alıs kaçtı türün jerip.
Arkasın karay kalsa Apar kılçak,
Ajayıp sır köründü közgö bul çak.
Al kişi közdön kayım jok boluptur,
Atayın körgön jerge köñül bursak.
Armanduu bolup anda üşküründü,
Aldırdım koldon dedi kırsık kurçap.
Ayıldan Baytik kelip surap kalat,
Al kişi keldibi dep bürköp kabak.
Aytuuga çaması jok Aparının,
Apkaarıp mölt-mölt etip jaşı tamat.
Ar kaysı uç-kıyrı jok oylor kelip,
Atınan tüşö kalıp jakın barat.
Keldibi, kelgen jokpu ayar adam,
Körünüp öz közüñö tuz suragan.
Keldi ele berbedim dep Apar aytsa,
Köñülün Er Baytigiñ buzup anan.
Kıdır deyt aley salam oşol bolçu,
Kudayım buyrup saga uçuragan.
Bolbostur ayagıbız oñboy kaldı,
Baybiçe başıma sen saldıñ kaygı.
Bak-taalay özüm menen ketmek boldu,
Bilbeymin urpagımdın jolu tarbı.
Bir kündö jeti-segiz konok kelet,
Büt solto elin aytsak bizdey barbı.
Boloru boldu kempir jürö bergin,
Buyurgan ömür gülün sürö bergin.
Bul jalgan dünüyönün konogubuz,
Butaka kongon kuştay biz bir kelgin.
Baş çaykap, kabak bürköp, oygo batıp,
Bayandap aytkan kebi Baytik Erdin.
Başına kapkaydagı oylor kelip,
Buşayman bolo berdi köñül çögüp.
Biyledim büt soltonu erkim menen,
Bak-taalay, sıymık konup Baytik delip.
Bir arman içke ketti aylam kança,
Baybiçem koyso bolmok tuzun berip.
Bastırıp kelgen künü el aralap,
Boş koyöt Kerkaşkasın tük tuşabay.
Bayagı jarkıldagan münözü jok,
Bürkölüp kabak-kaşı büt kusaday.
Başına jazdık koyup, köñül çögüp,
Baytik Er oorup kaldı köp uzabay.
Bul jalgan dünüyödö kün-tün ötüp,
Bastırbay ooru boldu, but jüdötüp.
Başçısı solto elinin körünüktüü,
Baratat Baytigiñden ömür ötüp.
Bölünüp tigil jayga kete berdi,
Bütköndö jaşoo künü ajal jetip.
Merçemdüü künü bütüp alıp ketti,
Mañdayga jazılıptır bir kudayım.
Mölt etip közdörünön jaş kuyulup,
Mügdüröp turgan eken ugup ayıl.
Miñdegen kelgen eldin aldın tosup,
Muñkantıp Turap tartkan surnayın.
Kayrılıp kelbes jakka attanganda,
Kaygıga salgan eken jergemdi deyt.
Kulagı ukkandardın biri kalbay,
Kırgızdın kıyırınan el keldi deyt.
Kanaydın Er Baytigi ölgön künü,
Kerme-Too kadimkidey termeldi deyt.
Kiyişip kırk bir kişi köpkök kiyim,
Kıykırıp ökürgön deyt kurçap üyün.
Kanaydın Er Baytigi ölgönündö,
Koygon deyt azem menen uksak kiyin.
Koşuptur Balıkoozdun Aymanbayı,
Kıskaça aytıp berem köptön birin.
Askaluu toonun şumkarı,
Aalamga maalım uçkanı.
Atagı çıkkan Er Baytik,
Adamdın bolup sultanı.
Akıret jayga ketti emi,
Artında kalıp büt baarı.
Ataylap turpak saluuga,
At arıtıp kelişti,
Ak kalpak eldin ukkanı.
Al kişinin emgegin,
Aytıp jürör urpagı.
Kerme toonun şumkarı,
Körünöt közgö uçkanı.
Kalıs jürgön Er Baytik,
Kişinin bolup sultanı.
Körünbös jayga ketti emi,
Köçödö kalıp büt baarı.
Koş koldop turpak saluuga,
Koştoşup bügün kaluuga,
Kalkının keldi ukkanı.
Kol menen kılgan emgegin,
Kep kılıp jürör urpagı.
Kanaydın uulu Er Baytik,
Hanı bolgon soltonun.
Ak şoola çıgıp kelgendey,
Tañı bolgon soltonun.
Şamalın tosup butaktay,
Şagı bolgon soltonun.
Bajırayıp jark etip,
Bagı kelgen soltonun.
Balka menen baltaday,
Sabı kelgen soltonun.
Bereke baylık artılıp,
Baarı kelgen soltonun.
Büt elge atı ugulup,
Begi bolgon soltonun.
Birindetpey çogultup,
Beli bolgon soltonun.
Betteşken joonu talkalap,
Eri bolgon soltonun.
Baş Çüy, Talas ayagı,
Çebi bolgon soltonun.
Padışa bergen altından,
Çeni bolgon soltonun.
Çaalıkkanda çü degen,
Demi bolgon soltonun.
Jügörü, buuday, arpası,
Jerden çıgat turbaybı.
Balık degen suuda oynop,
Köldön çıgat turbaybı.
Baatır bolup, er bolup,
Pendeñ çıgat turbaybı.
Baytik sınduu körüngön,
Betteşken joosu jeñilgen,
Elden çıgat turbaybı.
Jetim menen jesirge,
Kolun bergen Er Baytik.
Jeteletip jardıga,
Koyun bergen Er Baytik.
Jıl maalında eline,
Sogum bergen Er Baytik.
Jaman menen jakşıga,
Oyun bölgön Er Baytik.
Bıtırabay bir-birden,
Çogul degen Er Baytik.
Adaşkandı apkelip,
Orun bergen Er Baytik.
Tataal neçen turmuştun,
Kırın körgön Er Baytik.
Aç jılañaç adamga,
Pulun bergen Er Baytik.
Atası jok jetimge,
Kulun bergen Er Baytik.
Atın çaap bayge alsa,
Irım bergen Er Baytik.
Ak padışa kolunan,
Sıyın körgön Er Baytik.
Aleksandr ak paaşa,
Tagın körgön Er Baytik.
Arkıl-arkıl biyliktin,
Agın körgön Er Baytik.
Ay tamgaluu soltonun,
Kamın körgön Er Baytik.
Beşenege jazılgan,
Bagın körgön Er Baytik.
Bala bolup çoñ bolup,
Baarın körgön Er Baytik.
Orus menen dos bolup,
Ortogo koygon birligin.
Ordu menen söz süylöp,
Oylotkon özü kimdigin.
Ordoluu solto elinin,
Oñdogon jaşoo tirligin.
Oyuña salıp ötöyün,
Oşol kezki bir künün.
Omkorup Rahmatullanı
Oşondo algan biyligin.
Atayın Peterburguna,
Barıp kelgen Er Baytik.
Ak padışa ulukka,
Jagıp kelgen Er Baytik.
Annenskiy lentanı,
Alıp kelgen Er Baytik.
Altın medal töşünö,
Tagıp kelgen Er Baytik.
Akmaktardı tüz jolgo,
Salıp kelgen Er Baytik.
Kırgızdı biylep başkargan,
Kokondun bolgon handıgı.
Kızdardın tandap suluusun,
Künügö küçöp jarlıgı.
Kayışıp anda solto eli,
Kötörüp kelgen kaygını.
Kayaşa aytpay baş iyip,
Küñ bolgon jurttun barlıgı.
Kanaydın uulu Er Baytik,
Kutkarıp algan aylıñı.
Jaş kezinde Talastı,
Attap kelgen Er Baytik.
Akıykattı çındıktı,
Taktap kelgen Er Baytik.
Alakanday solto elin,
Baştap kelgen Er Baytik.
Ayıgışkan joodon jergesin,
Saktap kelgen Er Baytik.
Ata jurttun kütkönün,
Aktap kelgen Er Baytik.
Askaluu toonun booruna,
Algır şumkar tünögön.
Aldınan çıksa Er Baytik,
Aytalbay sözün jüdögön,
Alpeştegen solto elin.
Ayttırbay katuu birööndön,
Atasınday kam körüp,
Aldıga birden sürögön.
Alakanday solto eli,
Alladan surap Baytiktin,
Amandıgın tilegen.
Kök aska toonun booruna,
Kıraan şumkar tünögön.
Körünüp kalsa Er Baytik,
Kep aytalbay jüdögön.
Korgonu bolup soltonun,
Kaktırbay kelgen biröödön,
Karaanı toodoy körünüp,
Kolunan birden sürögön.
Kaldaygan kalıñ solto eli,
Kudaydan surap Baytiktin,
Köz jumbasın tilegen.
Baytik dep atı ugulup,
Bagına eldin tuulup.
Başkaça tentek boluptur,
Baldarga ızı-çuu kılıp.
Boordoş bolup oruska,
Dos eken kuday buyurup.
Bek bolgon Rahmatullanın,
Başı ketken julunup.
Baytiktin kılgan erligi,
Baldarga jetip emdigi,
Urpakka kalar ugulup.
Başçı bolup soltogo,
Baytik kördü kıylanı.
Balabı, çoñbu teñ körüp,
Bölböy baarın sıyladı.
Biröö jarım baş baksa,
Bolo bergen sıy jagı.
Başınan attap ketse da,
Biröönün janın kıybadı.
Beyişten alıp orundu,
Joldoş bolsun ıymanı.
Atası Iraymaalı atın uksak,
Aylına izdep barıp kütüp tursak.
Askarbek Baygeldilik aytıp bergen,
Anda men uktum ele birden tıñşap.
Ayıptuu bolboymungo dep oyloymun,
Atayın dastan kılıp elge sunsak.


MAZMUNU
TARIHTA ORDU BAR BAATIRLAR
BAYTİK BAATIR
BAYTİK BAATIR BAYaNI
ER BAYTİKTİN TEGİ
ER BAYTİKTİN ATA-ENESİ
ER BAYTİKTİN BALA ÇAGI
ER BAYTİKTİN BAYaNI
ER BAYTİKTİN APARGA ÜYLÖNGÖNÜ
KÜNTUU ELİNİN TOGUZ-TOROGO KAÇIŞI
KERKAŞKA ATTIN KELİŞİ
KERKAŞKANIN ÇABILIŞI
TÜNGATAR TÜNTÖY ÇABIŞI
AYSARI KIZDIN ARMANI
ER BAYTİKTİN RAHMATULLANI ÇABIŞI
ER BAYTİKTİN PETERBURGKA BARIŞI
ÖZÜBEKTİN DAGI BİR JAZASI
ER BAYTİKTİN RISKULBEKTİ ÇABIŞI
ER BAYTİKTİN KALISTIGI
BAYTİK BABAM ÖTKÖN JERİ
KONOKTON KİYİN APARDIN AYTKAN SÖZÜ
ER BAYTİKTİN ÖLÜMÜ
Adabiy-körköm basılışı
«El adabiyatı» seriyası
BAYTİK BAATIR
JAMANKARA BAATIR