Bala Ayılçı sanjırası

Bizdin doordun VI - VII kılımdarında Arabiya jarım aralında küçtüü Arab
halifatı tüzülüp hristian dinin katuu karmap turgan mezgilde Kureş
tukumunan Abdul- mutaliftin uulu Abdulladan Mukambet degen bala 571
jılı 12-aprelde düynögö kelet. Al 40 jaşında pay-gambar bolup arab
kafırlarına karşı soguş açıp, islam dinin taratkan. Al bay jesir ayal
Hadiçaga üylöngön. Al ayaldın kerben tartıp jürgön 6000 töösü bolgon.
Arabdın teñ baylıgı oşol ayaldın kolunda bolgon. Arabdar Muhambetti
kuuguntukka ala baştaganda, al Mekleden Lidinaga kaçıp, Lidina
toosundagı Stam tukumunan çıkkan Ake şaaga barıp islam dinine kirgizet.
Ake şaanın tüpkü tegi — Türk. Oşol kezde üstömdük kılıp turgan Stam
tukumunan. Ake şaa Amir Aisa baatırdı başçı kılıp köp askerdi Muhambet
baygambarga berip, islam dini üçün arab halifatı Abdujayılga karşı
soguşka jiberet. Medina şaarının janında türk jana arabdardın
ortosunda katuu soguş bolup, bul soguşta Amir Aisa baatır ölöt.
Muhambettin tişi sınat. Soguş bir neçe jılga sozulat. Akırı Muhambet
jeñip çıgıp, arab Mekke-Medinanı boşotup islam halifatın ornotup, özü
aga halif bolot. Elge islam dini tarayt. Muhambet 63 jaş kuragında
düynödön kaytat. Muhambetten kiyin Umar, andan kiyin Osmon, andan kiyin
Sıdık, andan kiyin Aalı halif bolup turat. İslam dinin bir neçe
ölkölörge taratat.
Ake şaa ölgöndön kiyin orduna balası Irsa şaa biylikke kelgende Türktün
Stam uruusu naçarlay baştagan. Türk menen arabdın ortosunda soguş
toktogon emes. Irsanın orduna Kaburhan bolgon. Birok arabdardın kısımı
küçöy bergen. Ulam çabuul koyup, türktördü Çıgışka çettetken. Kaburhandan
kiyin anın uulu Aselhan arabdın kısımı menen Dardenel kısıgı arkıluu
Çıgışka köçüp çıktı. Ulam Çıgışka sürüldü. Uzundun tukumu tüştük
Evropadan batış Sibirge çeyinki aralıktı jerdegen köp el (tarıhta
polovtsı) menen türktör batışa albay ulam köçüp olturup Enisey suusunun
başkı agımına çeyin jetet. Eniseydi jerdep kalışat. XII—XIII
kılımdarda mongol-tatar uruusunan Çıngız han çıgıp düynö jüzün büt
karatat. Oşondo bayagı türk tukumunan çıkkan kırgız eli Enisey boyun
taştap, tüştük-batışka karay sürülöt. Oşol köçtön kalgan kırgızdın
tukumunan azırkı Kemerov oblastının Taştogol rayonunda jaşap kalgan
«tooluk şorduular» 15 miñ çamaluu el — oşol kırgızdın tukumdarınan.
Andan başka hakastar, tuva (töbö), altaylık kırgızdar. Altaylıktar oşol
kırgızdardan kalgan. «Tooluk şorduular» dep atalganının sebebi, oşonço
elde adalduudan jalgız ögüz kalat. Kapçıgay boylop kele jatışıp ögüzün
öltürüp, üstündö minip kele jatkan kızın suuga agızıp iyişet. «Ögüz
ölgön», «Kız akkan» degen jerleri bar. Aselhandan — Damil, Damilden —
Maake, Maakeden — Şumtal, Şumtaldan — Paşidil, Paşidilden —
Analhan, Analhandan — Borgun, Borgundan — Kaburhan, Kaburhandan —
Jetimiş, Jetimişten — Atan biy, Atan biyden — Marı biy, Marı biyden
— Kaseldin biy, Kaseldin biyden — Arslan han tuuldu. Bul adamdar el
biylegen, atagı çıkkan adamdar bolup, el oozunda atı kalgan. Bulardın
köptögön tuugan-tuuşkandarı karapayım el bolup, attarı saktalgan jok.
XIII kılımda mongol-tatar jortuulu baştalaardan 5 kılım murunku
mezgildegi ata-babalar uşular. Alardın 14-15 gana belgilüü, kalganı
belgisiz. Tak bolboso da jogorudagı tizmedegiler oşol beş kılımdın
içindegi ata-babalar dep boljoldonot.
Arslanhandan: Abalhan, Asanhan, Kıpçak degen üç uul bolot. Kıpçaktın
tukumu kırgız-kıpçak atalıp tüştük, Alay taraptı jerdep kalgan.
Asanhandan — Jamgırçı tukumu. Bular kebez ölkösü dep atalıp, Orto
Aziyanın çıgış tüştügündö turup, kiyin özbekterge siñip ketken.
Abalhandan: Kalı biy, Janıbek han, Mangeti degen üç uulu bolgon. Kalı
biyden — Sabır, Sabırdan — Şeker, Şekerden — Sarı, Sarıdan Kası, Ak
uul, Kuu uul degen üç uul tuulgan. Kasının balası jok. Bul üç bir tuugan
ençi bölüşköndö Kuu uul çatak çıgarıp, ençini ekige gana böldürgön: Kası
menen Ak uul bir ençi, Kuu uul ekinçi ençini algan. Maldı, jerdi, eldi
ekige bölüp oñ jagı Kası menen Ak uulga, sol jagı Kuu uulga tiygen.
Kırgızdın oñ jana sol dep eki topko bölünüp kaluusu oşondon kalgan deyt.
Solgo: Kuşçu, Saruu, Basız, Jetigen, Agınay, Alakçın, Kıtay, Munduz kiret.
Ak uuldan — Damil. Damilden — Dolon biy tuulat. Dolon biydin Adigine,
Tagay, Miñguş degen üç uulu, Naalı degen kızı bolot. Aldı menen sözdü
Naalıdan baştaylı. Mında sanjıraçılar boyunça eki başka bayandalıp
kelgen.
Jançar uulu Rıskulbektin aytuusu

Naalı ayıkpagan jara ooruga çaldıgıp, anı eç bir tabıp ayıktıra albay
koygondo, Dör degen kıtay elçisi ayıktırgan eken. Naalı oorusunan
ayıkkandan kiyin bir tuugandarına:
— Menin denemdi eç bir jan körgön jok ele. Kıtay da bolso Dör kördü.
Oorumdu ayıktırdı. Oşonduktan meni uşul Dörgö bergile,— dep suranat.
Bir tuugandarı Naalının suroosun kanaattandırıp Dörgö beret. Birok
Naalı töröböy koygondon kiyin, özünün küñü Mogoldu Dörgö alıp bergen.
Oşol küñ Mogoldon törölgön baldardı jalañ atası emes enesi Mogoldu,
Dördü koşup atap, tukumu Moñoldor dep atalıp kalgan eken Deyt.
Bala Ayılçının aytuusu

Al kezde jeti atasın bilbegen kişige kız berüüçü emes eken. Naalıga
ılayıktuu küyöönün joktugunan 26 jaşka çeyin olturup kalat. Oşol ubakta
Kebez Opol jerinen Asanhandın tukumu Jamgırçı handın Kökö, Dayır
degen eki uulu Adigine biydin aylına kaçıp kelişet. Alar küçtüü baatır
jigitter boluşkan. Adigine jerinde bir az turgandan kiyin, Naalıga
juuçu jiberişet, Adigine biy alardın jeti atasın suraştırıp, bilgenden
kiyin Naalını Dayır mırzaga beret. Naalını algandan kiyin Dayır atka
minip jortuulga çıga baştayt. Kökö bolso «Naalını maga berbey, Dayırga
berdi» — dep Adigine biyge taarınıp, Ak Meçit, Kazalı degen jerge köçüp
ketet. Kökö köçünün aldına kök atka kök tuu sayıp bargandıktan «kök at, kök
tuu argını» dep atalıp, tukumu kazaktarga aralaşıp ketti. Dayır
mırzanın Kuukula degen atı, Tamanak degen iti bar eken. Dayır Kuukulanı
minip, Tamanaktı eerçitip Pamir toosuna arkar, kulja, karışkır
aldırıp, seyil kurup, añçılık kılıp jürüüçü eken. Adigine biy elin büt
çakırıp, Kaşkarga attanuuga kol kurayt. Küyöö balası Dayırdın
Kuukulasın surap minet. Naalı eje köp mal soydurup, kül azık kamdatıp
beret.
Adigine, Tagay eköö kol baştap, bir neçe kün jol jürüp, Kaşkarga jetip
elin çabat. Bolgon çoñ soguştan kiyin, Kaşkar eli kaçıp, bir kança
aralıkka sürülüp taştalat. Bir jaş bala beşigi menen joldo kalıptır.
Tagay menen Adigine al balanı bir jigitke «aman-esen elge jetkiresiñ»
dep tapşırışat. Joodon köp oljo, mal, kız-kelinderdi tutkundap alışat.
Bir neçe kün jol jürüp elge kelişet. Adigine biy oljonu elge bölüp berip,
bayagı jaş balanı Naalıga berdi. Al kezde Naalının öz balası jok boluçu.
El çogulup, çoñ toy berip, balanın atın Sırdıbeşik koydu. Balanı Naalı
bagıp, bala kılıp algandan kiyin özü da erkek uulduu boldu. Anın atın
Asan koydu. Sırdıbeşik degen bala çoñoyup, ayal alıp andan Koñurat, Çerik
degen eki uul töröldü. Alar çoñoyup tukumu köböygöndön kiyin, akırı tegine
tartıp, çıgışka jılışıp ketip, Koñurat, Çerik degen eldi tüzüp
Kakşaaldı meken kılıp kalıştı.
Dayırdan Asan jalgız. Asandın tukumunan Samansur büt kırgız eline han
boluptur. Samansurdan — Bekdöölöt, Adenbek degen eki bala. Bekdöölöttön
— Kuusöök, Kuusööktön — Kıyrı, Kiçi kıyrı. Kıyrının tukumu Koñuratka
koşulup ketken. Kiçi kıyrıdan — Aden, Bögönök. Adenden — Tuuma,
Bögönöktön — Ala, Karjal, Kayıp, Kara, Sumel, Taylak, Tama degen jeti
bala bolot. Kara, Sumel, Taylak, Tama törtöö birigip, Tuumanın kolunun
beş manjasın kesip taştaşat. Oşonduktan al Çolok Tuuma baatır atalıp,
özünö ıdık körsötkön tuugandarın kuuguntukka alat. Tuuma baatırdın
tukumu Dayır-Asan eki ata moñoldor atalıp, At-Başını mekendep turuşat.
Tuumanın kaarına çıdabay Kara, Sumel, Taylak, Tamaanı tukumu tört ata
moñoldor ataldı. Alar büt kırgız jerine tarap ketken. Mına uşunday
bolup, moñoldor degen uruu, eki ata (Dayır-Asan) jana tört ata bolup ekige
bölünüp kalgan.
Emiki söz Adigine menen Tagay jönündö bayandalat.

Adigine biydin on bir balası bolgon. Alardın içinen ataktuusu jana
baatırı Jorubargı, Masjoru, Sart, Mırzake, Dalıçı degender bolgon.
Tagaydan — Bogorston, Koylon, Kıljır degen üç bala. Oşol ubakta Adigine
menen Tagay ençi bölüşö elek mezgilde bir çoñ at çabış bolup. Koñurat
menen Çeriktin atı çıgıp kele jatkanda attı «tabanak» dep süröögö
alışkan. Turgan el «tabanak» degen ittin atı, oşonduktan ittin atı menen
uraan çakıruuga bolboyt dep tıyıp koyuşkan. Dayır küyöö bala bolso da,
Sırdıbeşiktin baldarının atının çıgışına Adigine biy namıstangan
ele.
Adigine menen Tagay ençi bölüü toyun ötkörüp, kırgızdın saltı boyunça
maldı, jerdi, eldi ekige bölgön. Oştun kara darıyasın çek kılıp, kün
batış jagın Adigine biy, kün çıgış jagın Tagay biy algan. Ençi
bölüşköndö eki jaat bolup, ordo atışat. Bul adet ele. Oşonduktan eki bir
tuugan 20dan 40 kişi çıgarıp, kalıska Alaydın begi Naabaytıga kişi
jiberet. Adigine biy özünö Alaydan çıkkan ataktuu ordoçu Birimbaştı
koşup alat. Kalıs Naabaytı kelip, at kalçaşuuda kezek Tagay tarapka tiyip
kalıp, oyun Tagay taraptın paydasına ayaktayt. Ekinçi kezek Adigine
tarapka berilip, ordo buzup, Birimbaş toorup içke kirgende joltoy
(abalak) han ordosuna jatıp kaldı. Turgan el «ordo buzuldu» dep çuu saldı.
Naabatı bıçak jügürtüp, tompoydun kozgolgonun körmöksön bolup koyöt.
Tagaydın ordo buzuldu degenine bolboy Adigine Birimbaşka çertüünü
buyurdu. Tagay Birimbaştı türtüp jiberet. Mına oşondon çatak baştalıp,
eki jaat bolup çabışa ketişet. Tuugan, köpçülük araga tüşüşüp, çataktı
arañdan zorgo toktotuşat. At çaptırıp aldırgan Naabatı kalıstıkka
jaragan jok, eki bir tuugan öz-öz eli menen tarap ketişti. Oşentip, ölöörölgönçö eki bir tuugandın ortosunda ayıgışkan duşmandık payda bolup,
biri-birin körüşkön emes. Baldarının ortosunda duşmandık kala bergen.
«Oyundan ot çıgat» degen makal oşondon kalgan.
Tagay öz eline biy bolup kalgan. Başı At-Başı, batışı Namangen, ayagı
Ketmen-Töbö, Çatkalga jetken. Sooda-satıktı Kokon, Bukara, kalmak
handarı menen jakşı jürgüzüp turganda, Adigine biy Tagaydı jamandap,
çagım salıp, duşmandık kılıp sooda jürgüzüügö joltoo boldu. Oşonduktan
Tagay biyge sooda-satık kıluuga kıyın bolgon. Ar kaysı handarga barsa
sooda kıluuga jol berbey koyöt. Eger jol berse oşol handın kolunda üç
aydan bir neçe jılga çeyin turup kaluuga argasız bolgon. Tagay köp mal
menen Kokon handıgına sooda kılış üçün ak üylüü bolup özü barıp, anda
bir jıl turup kalat. Oşol jerdin han ordosunan bir kız alıp, belgilengen
möönöt ayaktap eline ketmek bolot. Algan ayalının boyunda bar ele. Al ayal
Tagay menen koşo ketüügö makul bolboy koyöt. Tagay özü ketüügö tuura kelet.
«Erkek törösöñ atın Karaçoro koy. Menin
jön jayımdı surasa jaşırbay aytıp bergin da, koluna mobul kestikti
tapşır» — dep belgisin kayırıp özü jürüp ketet.
Tagaydın özbek ayalı erkek töröp, atın Karaçoro koydu. Tagay kayrılıp
bargan jok. Karaçoro çoñoyup, balban bala bolot. Han ortosundagı baldar
menen çataktaşa ketse, «Sen tentigen kulsuñ» dep katuu söz ugup enesine
kelip, «menin atam barbı je kulmunbu çının ayt» deyt. Enesi: «Sen kul
emessiñ. Atañ kırgız, Tagay biy, atıñdı Karaçoro koy degen, mobul kestikti
saga ber dep taştap ketken» — deyt. Karaçoro kestikti alıp atasın izdep
çıgat. Al Kokondon çıgıp jol jürüp kele jatsa, joldon bir bala jolugat.
Alar süylöşüp jön suraşuuga ötöt. «Men Karaçoro degen balamın. Urugum
kırgız eken. Tagay biy degen atamı izdep bara jatam deyt. Sen kim degen
bolosuñ?» dep surayt. «Men bir selsayak jetimmin, batar jerim da, deer
kişim da jok» deyt. «Anda sen maga joldoş bol, ekööbüz birge menin atam
Tagay biydi izdep tabalı» deyt.
Bala makul bolup, eköö koşulup jol jüröt. Bir kança kün jol jürüp,
joldon dagı bir jetimdi özülörünö koşup alıp, üçöö bolup kalışat. Alar
Ketmen-Töbögö kelip, suraştırıp olturup Tagay biydin aylın tabışat. Bir
jılkıçıdan suraşsa, al Tagay biydin jılkıçısı eken, jön jayın
bilgenden kiyin, süyünçülöp çaap barat. Tagay biy uuga çıgıp ketip, üyündö
jok eken, baybiçesi jılkıçıga mınday dep buyruk beret: «Baldardı alıp
kel, alar menen koşo bir boz bee ala kelgin» deyt. Jılkıçı üyürdön bir
semiz boz beeni alıp kelet. Baybiçenin aytuusu boyunça beeni muuzdatıp,
terisin sıyırbay jıluu kezinde için jardırıp. içegi kardın alıp
taştap, üç balanı beenin içine olturguzup baştarın çıgarıp koyup,
kökürögün açıp, emçegin çıgarganda, ulgayıp kalgandıgına karabay
baybiçenin emçegi iyip ketet. Oñ emçegin biröönö, sol emçegin biröönö
tozgondo eköö eemp jibergen. Üçünçüsü embey koygon. Añgıça Tagay biy
kelip kalıp, baldardın jön jayın suraştırat. Karaçoro «Menin atım
Karaçoro, atam Tagay degen kırgız eken. Oşonu izdep keldim, kaltırgan
belgisi mına» - dep, Tagay biy. taştap ketken kestikti tapşırat. Kalgan
eki bala özülörü jönündö eç kanday tüşünük bere albayt. Oşondo Karaçoro
«bular selsayak baldar eken. Men joldoş kılıp eerçitip keldim» - deyt.
Kiçüüsü menin azıgımdı kötörüp keldi deyt. Tagaydın baybiçesi: «Biy
bular ak boz beenin içinde olturup menin ak sütümdü emdi, tuubasam da
tutungan baldarım bolup
kaldı. Toy dayar, emi bizdin altı uulubuz bar» deyt. El toy jep bütköndön
kiyin «Tagaydın altı uulu kut bolsun»- dep bata beret. Tagaydın oşentip
altı uulu bolot. Alar: Bogorston, Koylon, Kıljır, Sayak, Azık, Karaçoro.
Aga çeyin baldarının köptügünö süyönüp, üstömdük kılıp kelgen Adigine
biydin duşmandıgınan Tagay bir top zapkı körüp kelgen. Bogorston menen
Sayak, Kıljır menen Azık, Koylon menen Karaçoro ençileş bolup kalıştı.
Bogorston Sayakka, Kıljır Azıkka, Koylon Karaçorogo ençi bölüp,
üylöndürüp çıgarışat. Karaçoro menen Sayak balban, baatır bolup
çıgıştı. Bogorston baş bolup Adigine baldarının üstömdügünö karşı
çıgıp, alardı öz jerine kuup jiberişet.
El tınçıp sooda, satık jakşırdı. Tagay biydin baldarı sarttar, Kaşkar,
kalmaktar menen sooda satık işterin jakşırtıştı. Jıldar ötüp baldar
çoñoydu. Koylondun uulu Jediger Karaçoro menen ençileş bolup,
Çorobayır atalıp ketkenine iç küydülük kılıp, azdan bolso da naarazılık
çıgarıp jürdü. Çoro öz kurbaldaşı Kıljır uulu Sarıbagış menen jakşı
mamilede ele. Al eköö dos boluçu. Çatak ulamdan-ulam küçöy berip, inisi
Jedigerdin katuu sözünö namız kılıp Çoro Kokongo kayra ketip kaldı. El
arasında: «Emçekteş Sayak menen Azık kalıp, atalaş Çoro ketti» degen
lakap kaldı. Jediger menen Çoronun ortosundagı çataktı basıp,
eldeştirüü üçün köp iş jürgüzülgön. El araga tüşkön. Birok Jediger
özünün tentigen «sart» degen sözü üçün, agasınan keçirim suroodon baş
tartkan. Oşonduktan Çoro ketip kaldı. El oozunda: «Atañdın körü Jediger,
til albay jürüp Karaçorodon ayrılıp boktu jediñer» degen lakap kalgan
eken.
Karaçoronun enesi balası ketip kalgandan kiyin Kokon handıgındagı
belgilüü adam Köküm-Seer degen adamga tiygen eken. Andan erkek töröp
Tuuganbar degen at koygon. Bul Karaçoronun jatındaşı bir tuuganı bar
degeni. Karaçoro 20 kün jol jürüp enesin, eneleş bir tuuganın, ögöy
atasın tapkan. Kokon eli Karaçoronun kelişine arnap çoñ toy bergen. Oşol
kezde Köküm-Seer uulu Tuuganbar menen Karaçoronun jardamı menen Kokon
handıgınan kol üzüp, Taşkendi bölüp alıp aga bek bolgon. Taşkendi Jakıp
(Manastın atası) kurgan degen kep bar. Kökümhandan Seyit, Kuttuk,
Sulayman degen üç uul bolgon. Karaçoro menen Tuugandın tukumu bagış
atalıp, bul kezde başı Namangenden ayagı Çatkalga çeyin jerdep turuşat.
Bagış tukumu üç başka bolup, Kökümdün tukumu — Çoñ bagış. Karaçoronun
tukumu — Sarıbagış, Tuugandın tukumu — Kara bagış dep atalat. Karaçoro
özünün tukumun sarıbagış dep ataganı, özünün kurbaldaş jakşı körgön
dosu Kıljırdın uulu Sarıbagıştı urmattaganı dep bojomoldoşot.
Koylondun tukumu Kara darıyanın kün çıgış jagın eelep, Jediger degen at
menen Adigine eli menen çekteş turat. Jediger til albay Çoronun ketip
kalışına sebepçi bolgonu üçün, Tagaydın kalgan baldarı anı jekteşken.
Oşonduktan Adigine tukumuna jakındaşıp çekteş turup kalıştı.
Sayaktan: Jortuulçu, Baybolot, Kaba degen üç uul bolgon. Baybolot baatır
atanıp kol baştap jürgön adam bolgon. Baybolotton: Tüñkatar, Öydöçekti
eki uul. Tünkatardan Narboto biy degen ataktuu baatır uul bolgon. Andan
Rıskulbek tuulgan. Rıskulbekten: Akmat, Dıykan, Atakan, Minbay,
Egemberdi, Baktıyar degen altı uul bolgon. Öydöçekti tukumunan Sıdık han
el biylep jakşı çıkkan. Anın tukumu azır Tünkatar tukumuna aralaşıp
ketip, Ketmen-Töbönü jerdep turat. Kabadan: Kaydulla, Şıkmamat,
Sadırkan degen üç uul. Kaba Toguz-Toronu jerdeyt. Jortuulçunun tukumu
jönündö maalımat jok.
Bogorston atası Tagaydın orduna biy bolup kalgan. Anın biyligi
mezgilinde Kokon, kalmak, Kaşkar handarı menen sooda-satık jürgüzüp,
ıntımaktuu turuşkan. Bogorstondon: Eştek, Kezör degen eki uul.
Bogorstondun tuşunda jana anın baldarının tuşunda da Adigine baldarı
menen köp jolu çataktaşıp turuuçu. Kıljırdan — Sarıbagış degen balası
el biylegen jakşılardan bolgon. Sarıbagıştan — Orozbek, Döölös degen
eki uul. Orozbekten — Mırzakul, Arık degen eki bala tuulgan.
Mırzakuldan — Alımseyit, Tınımseyit degen eki uul bolgon. Alımseyit
Karakol toosunan bir kız taap algan. Anın başında eki müyüzü bar imiş.
Al kızdı Alımseyit özü aldı. Andan Jamankul tuuldu. Jamankuldan:
Kıdık, Belek eki uul. Bul kündö «Bugu, Belek» atalıp, Isık-Köldön Kuljaga
çeyin jerdep turat. Döölöstön — Karatoko, Manap, Jantay, Tastar degen
tört uul bolgon. Karatokodon Toguzbay, andan Sarıseyit, andan Üçükö,
Tülkü, Kudayan degen üç uul. Üçüködön — Mamatkul, Madılbek, Karamurattar
kalat. Manaptan: Temir, Bolot degen eki bala bolot. Toguz biyden Esengul,
andan Nıyazbek, Kubat, Abdırahman, Kuttuk, Seyit, Karasart, Şooruk degen
jeti uul. Tülküdön — Tınay jalgız kalat. Tınaydan — Atake, Satıbaldı,
Sokur. Atakeden — altı uul. Anın Karabek degen balasınan Jantay, andan
Şabdan. Atıkkan çoñ kadırluu adam bolgon. Orus eline «Polkovnik
Şabdan» atıkkan. Al Mekege, Medinaga barıp, türk askerlerine jardamga
9000 som altın akça bergendigi üçün, Türk padışası: «Kırgız elinin
baatırı Şabdan ajı — Puvaron han» degen atak berip, çoñ sıy menen
uzatkan. Oşonduktan el anı Şabdan baatır dep atap kalışat. Atake
tukumunan Sooronbay Hudayar handın Pişpek uezdine jibergen ökülünün
jardamçısı bolup köp jıl iştegen.
Kıljırdın tukumu jalpısınan sarıbagış atalıp kaldı. Sayaktın uulu
Baybolot baatır başçılık kılgan kırgız tukumu köp kol menen Orol
kazagına, tatardın Kazan şaarına karşı Ketmen-Töbödön attanışat. Alar
bir suuga jetkende suunun arı jagınan bir kişini körüp, suudan ötüp, al
kişiden jön suraşat. Al jigittin kolunda kitebi bar eken. Atı Şakir,
ulutu nogoy, özü moldo eken. Anı orus padışası askerge ala turgan bolgondo
kaçıp çıkkandıgı jönündö aytıp beret. Al kırgız koluna şaarga karşı
barboogo keñeş beret. Sebebi al jerge jakşı kuraldangan orus askeri bar
ekendigin aytat. Baybolot anı özü menen koşo alıp kelip üy-jay kurap
berip, moldo kılıp alat. Anın közü kök bolgonduktan Çekir moldo dep
ataşat. Çekirden Dañgıt, andan Kudayberdi, Kurtka, Tügöl degen üç uul
tuulat. Kudayberdiden — Kuljıgaç, Balta, Bagış. Kuljıgaçtan — Köykö,
Jolke, İtemgen, Sütemgen. Bagıştan Akkabak, Terekbay. Baltadan — Iman,
Çoro. Tügöldön — Kurmankojo jalgız. Kurmankojonun birinçi ayalınan —
Karakuçkaç, Tölök, Katagan. Ekinçi ayalınan: Sokuçu, Baytalçı, Kökmee,
Jusup bolup 7 uul. Çekir moldonun tukumu sayak uruusuna koşulup, jalpı
jonunan sayak uruusu tüzüldü. Oşonduktan sayak uruusu köpçülükkö ee bolup,
sayak tukumuna körsötülgön jerden tışkarı da kırgızdın başka
tukumdarına körsötülgön jerge tarap, siñip ketişti. Eştek atası
Bogorstondun orduna biy boldu. Adigine baldarı menen çatak
köböygöndüktön, al jerge tura albay, Eştek biy öz eli menen Kaşkar
tarapka köçüp ketti. Koylon tukumu Namangenge kala berdi. Eştek biy
Kaşkarga barıp bir az turgandan kiyin, Kaşkar eli Eştek biydi uluu bek
kılıp şayladı. Eştek biy bek bolup, bir kança jıl el surap turdu. Eştek
biydin bir kança baldarı bolgon. Elge çeçek oorusu kaptap köp öldü. Eştek
biydin baldarınan jalgız Solto kaldı. Eştek biy uluu-kiçüü eldi
çakırıp, orduna başka bek şayladı, el menen ırazılaşıp, kayra Anjianga
köçüp keldi. Al Anjiandı, Ketmen-Töbö toosun mekendep turdu. Oşol kezde
Kokon hanına ayıptuu bolup kalıp, bir jigit Eştekke kaçıp keldi. Al
jigit bagış uruusunan eken, atı Kaydool ele. Eştek anı jigit kılıp aldı.
Kaydool balban da, baatır da jigit ele. Al Eştektin küröñ atın minip,
baatırlık jortuuldardı uyuştura baştadı. Saruu uruusunan Balta, Tüktö
degen eki jigit kelip Kaydoolgo koşuldu. Kıtay urugunan Kabıke baatır da
keldi. Eştek biy bul baatırlar menen keñeşip turup köp kol kurap,
Türkestanga, Kökö argınga karşı jürüşkö attandı.
Kökö argın da kol kurap Ak meçit jerinde eki kol betteşet. Kırgızdar
taraptan eröölgö Kaydool baatır çıgat. Sayışta ok tiyip jıgılıp, jöö
kalat. Körsö jekege çıkkan baatırdın atın atıp öltürüü kökölörgö önököt
eken. Kökö taraptan baatırı jöö kalgan Kaydool baatırga kaçırıp nayza
saymak bolot, birok anı Kaydoolgo jetkirbey karala at mingen Kadıke
(Kaptagay bolup jürbösün) baatır kaptaldan kaçırıp, ırgıta sayıp ketet.
Ata rasmisi boyunça jekeme jeke sayışuuga başka kişiler joltoo bolboyt.
Attı atıp öltürüp, rasmini Kökö tarap buzdu. Eştek biy baatırlarga dem
berip, katuu kıykırık salıp eldi büt joonu közdöy bet aldırat. Alar
turuştuk bere albay kaçtı. El oozunda: «Kadıke, Tüytö, Balta kabılanday
kaçırdı, Eştek biy eşektey bakırdı» degen makal kaldı. Oşol uruşta
kırgızdar Ak-Çiy jaktan köp oljo, mal, tutkundardı alıp keldi. Eştek
biyge bir ayal çıgarıp koyup kalgan oljonu teñdep bölüp ketişti. Oşol
ayaldan bir erkek bala törölüp atın Tölök dep koyuştu. Tölök degen uruu
oşol balanın tukumu.
Eştek biyge bir bala keldi. Anın jön jayın suraştırsa, bagış uruusunan
eken, atı Urmat boluçu. Kaydool baatır menin tuuganım bolot eken dep
koluna alıp, atın Suumurun dep özgörtüp koydu. Mınday kılıp özgörtüünün
sebebi, al kezde uruular arasında «Bizdin balanı alıp koyduñar, kaytarıp
bergile, bolboso çabışabız» dep çatak çıgaruuçu.
Kaydooldon Maltabar, Düyşön, Toguzak, Çımçık, Tülküçök degen baldar
bolgon. Alardın tukumu jalpı jonunan Suumurun atalıp, oñgo taandık
bolup kaldı.
Eştek baatırların baştap barıp İle darıyasınan tüp, Çölök-Çarında
jatkan Kısay degendi çaptı. Köp oljo-buyla menen kaytıp kelet. Eştek
biyge dagı bir ayal çıgarıp berişet. Oşol ayaldan dagı bir bala törölüp
atın Jooçalış koyuşat. Anın baldarı Jooçalış uruusu bolup kaldı.
Emi Eştek biy Kaydool, Balta, Tüytö, Kadıke baatırlardı baştap barıp
Kaşkardı çaptı. Azık-tülügün ak-buura töögö artıp alışkan eken. AtBaşıga barganda ak-buuranın tamanı ketip, aşuuda kaldı. Oşol aşuu «AkBuura» aşuusu dep atalat. Bir neçe kündön kiyin Kaşkarga jetip elin
çaptı. Kaydool jol baştap jürgön At-Başıga tüşçü aşuudan bir jigit
joluktu. Açka bolup, öz atının soorusunan et kesip jep kele jatkan. Al
«Alay taraptan kaçıp kele jatam. Bir baydı öltürdüm, jakşı jer bolso
jigit bolom» — deyt. Kaydool anı Eştekke eerçitip barat. Jigittin atı
Arday, özü adigine uruusunun Dalıçı degendin baldarınan eken. Eştek
anın atın özgörtüp Ak-Buura dep koyöt. Ak-Buura baatır jigit bolgon.
Dagı attanıp kele jatışsa joldon bir jigit joluktu. Al da Adigine
tukumunan eken, er öltürüp kaçıp kele jatıptır. Anın atı Mamake eken. AkBuura özünö tuugan kılıp aldı. Uluu balası ölüp kelini jesir ele, kelinin
alıp berdi. Atın özgörtüp atın Asılbaş dep koydu. Kiyin Asılbaş atandı.
Asılbaştan Dorbo, Nışaan baatır atanıp, Toktor ajı, orustarga
kızmattaş bolgon Adıl biy çıktı. Asılbaş uruusu negizinen Kara-Molo
degen jerdi jerdeşip turuşat. Asılbaş Ak-Buura tuugan degen oşondon
kalgan.
Solto atası Eştektin orduna biy bolup kaldı. Al el içindegi baatırlarga
kadırluu boldu. Al kezde Çüydü kalmaktar jerdep turuşkan. Kıtay kalmak
ıntımaktuu turuşkan. HIH-HH kılımda moñgol-tatar üstömdügü joyulup,
Altın ordo buzulup, orustar alardı çıgıştı közdöy sürö baştagan mezgil
ele. Solto biy Buhar, Kokon handarına barıp «Biz musulmanbız, kalmaktar
kastık kılsa biri-biribizge jardamdaşalı» deyt. Andan kelip Solto biy
büt jılkıga tamga bastırat, tamga ay tamga bolgon. Soltodon — Küntuu,
Kultuu, Çaa. Baldarın Sançı-sınçıga sınatkan eken. Sançı-sınçı Küntuunu
karap: «Jigiti baatır, kızı suluu, atı külük bolot. Birok, tukumu ança
öspöyt» degen. Kultuunu karap turup: «mından bir neçe ortoço bay çıgat. El
jamınçısı bolot. Birok tukumu öspöyt» degen. Çaa köp oorup, beçel, itiy
eken, körsötküsü kelbeyt. Başka balam jok dep jaşırganda boz üydün
kırçoosun karmap arañ basıp kele jatkan Çaanı körüp Sınçının közü
balaga tüşöt. Balanın atın surayt. Çaa degen balam uşul deyt. Anda sınçı
balanın betinen sılap: «Bul çoñ kursak Çaa biy dep atalat. Mından
karaçaar jolbors eerçitken baatır tuulat. Kaşka kabılan çıgat. At
kaçırbas boz aygır çıgat. Akadil-jalpooç, ak körpö tuulat. Tuuçunak
tuulat. Andan arı keri tartıp, tosoñku tüşüp, ıbır-jıbırga aralaşıp
ketti. Közüm jetpey kaldı» dedi. Karaçaar jolbors degeni Tülöberdi
baatır, Kaşka kabılanı — Börübay baatır, At kaçırbas boz aygırı —
Jangaraç, Akadil-jalpooç degeni — Eşkojo, Kanay, Ak körpösü — Jayıl,
Akadil-jalpooçu — Baytik, Tuuçunagı — Çolponkul dep aytışat.
Küntuudan — Tokbay, Karamende, Torubeldüü, Kulboldu, Jonboldu,
Dandıbay, Kaygana degen 7 uul.
Kultuudan Çılpak jalgız.
Çılpaktan Karagul, Karamırza, bulardın tukumu Küntuu jana Kultuu atalıp
kalgan az el.
Çaa atası Soltonun orduna biy boldu. Birinçi ayalınan - Karakçı, Talkan,
ekinçi ayalınan — Tata jalgız. Tata Karakçı menen ençileş.
Çaanın ayalı saruu tukumunan çıkkan Kurmandın karındaşı ele. 60 jaşka
barganda Koçkorgo mal küzdötüp barıp kalat. Al kezde Koçkordon Narınga
çeyin sol tukumunan bazıstar eelep turuşkan. Çaa bürküt salıp añçılık
kılıp jürsö bir bazıs jigit kelip: bir jigit karmap aldık, janında bir
kelin menen bir kız bar eken, deyt. Karmalgan jigitti kelin, kızı menen
Çaaga alıp kelişet. Bazıstardan da bir neçe kişi kelip kalat. Jigitten
jön suraşat. «Men kiçine kezimde kalmaktar karmap alıp ketiptir. Emi
çoñoyup jigit bolgondo elge kaçıp kelmek bolup jürdüm ele. Bul kelin-kız
menin kojoyunum kalmak baydıkı. Kelindi törkünüñö alıp baram dep kız
eköönü eerçitip çıgıp, kündün bürköösünön paydalanıp adaştırıp alıp
kele jatam» deyt. Jigit Kurmandın tuuganı bolup çıgat. Talkan oşondo
17—18 kaştagı kuragı ele. Anın kaynı saruu Köbölök biydin kızı Çaçıkan
ele. El çogulup kalmak kelindi jaktırdı.
ayabay suluu eken. Kelindi Talkanga alıp berişet. Atı Urumçiy eken.
Urumkan dep at koyuşat. Oşol Urumkandan Baybolot, Deldeñ, Bagış, Çıgış
degen tört uul tuulat. Ekinçi ayalı eki jıldan kiyin tiyip, añdan
Koñurbay, Koşoy, Bakı, Bagışan. Bayagı jigitten Maake degen el tarayt.
Çaa biy Çüydün suusunan arık çaptırıp, egin ektirgen eken. Azırkı Ak10
Beşimdegi Çoñ-Arık uşul küngö çeyin Çaa arıgı dep atalat. Çaa ölgöndö
Isık-Ataga, anın suusunun kün çıgış jagına kümböz turguzgan.
Talkan atası Çaanın orduna biy bolup kaldı. Talkan biy Kokon, Bukara,
kalmak handarı menen jakşı mamilede turdu. Kokon hanı Talkan biyge
«Tokbayrak» degen naam berdi. Baldarı çoñoyup alardın içinen köbünçö
Baybolot, Koñurbay, Koşoy üçöö baatır atalışıp turgan kezde, Çüy jerin
Koñtaajının karatıp kalgan kez ele. Al murun Baybolottu Talkan biyden
surap alıp, büt kalmak kırgızga ak üylüü kılıp, el suratıp koygon.
Koñtaajı handın neberesi üylönüp çoñ toy beret. Oşol toydo kırgız-kazak
bir jaat, kalmak ezünçö jaat bolup küröşkö tüşüşet. Kalmak taraptan
Çıkık attuu törösü çıgat. Kırgız-kazaktan Baybolot çıgat. Küröştö
Çıkıktı Baybolot jıgıp başınan attap ketti. Aga ızalangan Koñtaajı
Baybolottu kamçı menen çaap jiberet. Baybolot kayrılıp turup attan alıp
ırgıtat. Kalmaktar «attan oodara tarttıñ» dep uruş kılat. Koñtaajı
handın kıtay ayalınan tuulgan Amirzaada datkanın jeeni Sunu baş bolgon
kalmaktardın bir tobu Baybolotko boluşat. Bul bolso Koñtaajının eki
balasının biylik üçün jekerlööşüsün açıkka çıgarganı. Oşonduktan uruş
uzakka sozulbay, birok kazak-kırgızga kalmak joo bolup kalat. Talkan biy
balasın çakırıp alıp: «Kalmak menen joolaşıp kaldık, bul jerden
keteli» deyt. Baybolot: «kaçıp kayda barmak elek» dep namıstanat. Talkan
biy kazak-kırgızdı çakırıp keñeş kılat. Alar tüştük jakka sürülüp
köçmök boluşat. El Gizarga köçtü. Bugu tukumunun çoñu Belek kaçpay kalat.
Bolgon batanı buzdu dep Talkan biy Belekke naarazı boldu. Talkandın eli
Gizar toosu, Kulyab suusu, ayagı Alayga çeyin kelet.
«Kazak kayıñ saaganda, Kırgız Gizarga kaçkanda» degen lakap oşondon
kalat. Bir az turgandan kiyin çeçek oorusu tarap köbü kırılat. Talkan
biydin segiz uulunun Baybolot baş bolup beşöö ölüp, Koşoy, Bakı,
Bagışan üçöö kaldı. Talkan biy kayra Ketmen-Töbögö köçüp kelet.
Kalmaktın Koñtaajısı Baybolottun orduna Belekti ak üylüügö alıp, anı
eerçitip Talkan biydi çaap aluuga barat. Koñtaajı Talkan biydi künöölöp:
«Belektin tamanın öp, oşondo künööñdü keçem» deyt. Anda Belek: «Emi
senin çirengidey Baybolot uuluñ jok» dep keketet. Talkan biy Belekke
taarınıp Ketmen-Töbödön Namangan toosundagı Süttüü-Bulak degen jerge
köçüp ketet. Anın çıgış jagı Kızıl-Kıya menen çekteşet. Oşol jerge egin
aydap turup kalışat. «Talkan arık» degen arık azır da bar. Biy oşol
jerde ölöt. Koñurbaydan jalgız Jayıl kalgan. Emi Koşoy, Bakı,
Bagışandar Jayıl, Kedey, Rayımbek degen üç jetimdi alıp, kalgan el
menen Koñur-Ögüzgö köçüp kelet. El oozunda: «Koñur-Ögüz koş tuuluk, Koşoy
biydin jeri eken, koş ögüzün jogotup munun kokuylaşı ep eken» degen
lakap el oozunda kaldı.
Karakçıdan:— Bayseyit, Bütöş eki uul. Bayseyitten — Karajono, Kutumbet,
Esirkep, Taşı, Aldajar, Jalayır, Çuñkene jeti uul. Bütöştön — Sarman,
Jakıp, Saktalañ, Süör, Bagış, Kabıl degen altı uul. Karakçı menen
ençileş Tatadan — Karagul, Karamırza. Bulardın tukumu karakçı atalıp
kaldı.
Kırgız-kazak menen kalmaktardın ortosundagı çataktan kiyin Koñtaajı
handın Tabaçı törö menen Sununun ortosundagı çatak küç alat. Alar
jaraşpay koygondon kiyin Koñtaajı han: «Bul eki uuldun arastıgı kalbay
koydu, men bolsom karıdım. Kıtay arkıluu bul eki uulumdu jaraştırıp,
biröönü orduma han koysom degen neetim bar. Oşonduktan İlenin arı
jagındagı Orgoçor, Çelek, Çargın degen jerge köçüp baralı» deyt.
Kalmaktar makul boluşat. Tabıçı törö menen kuşçu Kara baatır dos eken.
Al kalmaktar menen koşo köçüp ketet. Kıtay tukumunan Amirzaadi jeeni
Sunu menen mal bakkan bir kança kırgızdardı koşo ala ketet. Emi ar
jerden handar, biyler kelişip joolaşkan eki bir tuugandı eldeştire
albay koyuşat. Andan kiyin Kaşkardın hanı Jusupkojo kelip, Tabıçını
Kaşkarga ak üylüügö alıp ketet. Tabıçı Kıtay eline, .Kaşkar jerine 300
askeri menen ak üylüü bolup kaldı.
Amirzaada Kıtay padışasına barıp: «menin tegim kıtay, bir neçe jıldan
beri kalmaktardın Koñtaajısında datka bolup jüröm. Özüm kıtaymın. Bir
jumuş menen keldim. Bayandoogo uluksaat etiñiz» deyt. Padışa uluksaat
beret. «Kalmak Koñtaajı han İleden tartıp, büt kalmaktardı çogultup
keñeş kurdu. Kıtayga baş iybeybiz, özübüzçö bolobuz dep jatışat. Uluu
balası Tabıçını Kıtay jerine, Kaşkar eline ak üylüü kılıp, el suratıp
koydu. Büt kalmaktan asker kurap jatat. Al kıtay jerin da basıp alam dep
kamınuuda», dep çagım kılat. Kıtay padışası bul çagımga işendi. 3000
asker koşup berip Amirzaadanı jenötöt. Alar joldo kele jatıp kat jazıp
Jusupkojogo kişi çaptırat. Katta «Kıtay padışası kele jatat, janıña
Tabıçını alıp tosup çık» deyt. Jusupkojo bul kattı jana da Tabıçını
alıp askerdin jolun tosup çıktı. Kıtay asker başçısı menen Amirzaada
Tabıçını öltürüp jiberişti da, andan arı oroçoro kelip Koñtaajı handı
da öltürüşöt. Orduna büt kalmaktardı çogultup Sununu han kötördü.
Kalmaktar büt Kıtayga karaştı.
Amirzaada İleden tartıp, Altayga çeyinki kalmaktardı büt köçürüp ketti.
Kuşçu Karabayır kalmak arasında jürüp, kalmaktar köçüp ketkende orduna
kalgan büt kırgızdardı çogultup, özü Koşoy biyge barıp tüşündürgüçö
oorup öldü. Ketmen-Töbögö oşonu menen katışpay kaldı. Çüy jerindegi
kalgan kalmaktardı çogultup Markaşka han bolup, miñ asker kurap barjı
Çaldıbarga (Aşmara), çıgışı Alarçaga çeyinki jerdi eelep turuştu.
Kırgızdar menen çır çataksız jakşı turdu. Markaşka han oşol kezderde
Saruu Berdike beş beren baatır menen anttaşıp dos boluşkan.
Emi Koşoy biy Çaa tukumu atalıp, Kokon hanı menen jakşı mamilede
turdu. Koñur-Ögüzdögü Talkan tukumunan Koşoy, Bakı, Bagışan, Jayıl,
Kedey, Rayımbek, Kögöy, Köyköñ, Nazirler.
Asılbaştan Dorbo, Nışaan, karakçıdan Barat, Baymat, kuşçudan Soltonoy,
Kıdıktar kalmaktarga karşı turdu. Bul Amirzaadinin çagımınan kiyinki
jıyıntık ele. Nışaa, Barat, Baymat üçöö janına 60 kişi alıp,
kalmaktarga mal tiyip alış üçün attanışat. Alar Ketmen-Töbödön çıgıp,
bir ay jol jürüp kalmak jerinin çegine jetişti. Kıtay askerleri alardı
dürbü menen karap olturuşup tün içinde kelişip attarın aydap alıp,
özülörün kolgo tüşüröt. Jöö kalgan Nışaa baatır kıtaylarga: «Biz kıtay
padışasına bara jatkan kırgız elçisi bolobuz. Jalgan aytpaybız» dep
töbösünö kök taş koyup ant berdi. Bul kıtaydın eñ çoñ antı bolgonduktan
kıtay asker başçısı işenip attarın kaytarıp beret. Birok baarıñar
baruuga bolboyt, dep Nışaanın janına eki kişi koşup berip Kıtayga
jiberet.
Kalgandarına Barat menen Baymat başçılık kılıp, kayra kele jatkanda
Altaydan bir kança jılkı tiyip alat. Kalmaktar ar jerden tosup, birok
ajırata alışpay kalat. Bul baatırlar miñden aşık jılkı aydap KoñurÖgüzdögü Koşoy biyge kelet.
Nışaa bolso bir kança kün jol jürüp Bejinge barıp, Kıtay padışasına
jolugup, «Men kırgız elinin elçisimin. Meni kırgız handarı jiberdi.
Kalmak handarı bizge kastık kılıp, tınçtık berbey jatışat. Oşonduktan
Sizden jardam kütöbüz» deyt. Kıtay padışası Nışaanı elçi katarı kabıl
alıp, bir top künü meyman kılıp turup başına «düñkööser» degen kök taşı
bar baş kiyim, üstünö kımbat içik kiygizip bütkül kalmakka han atap
uzattı.
Joldogu kalmak handarına jolugup jürüp Nışaa üç jıldan kiyin kelet.
Nışaa han degen sez oşondon kalgan.
Soltonoy baatır baş bolup İleden arı Orgoçor, Çelek, Çarında jaşagan
kısay kazaktarınan ötüp kalmaktan jılkı tiydi. Kalmaktar uruşup, birok
jılkını ajıratıp ala albay kalıştı. Baatırlar jılkını İleden
ötközüp kalıştı. Buurul at mingen kalmak baatırı Döñkönöy jalgız özü
alardın artınan kuup jetti. Jaysañdın sarı jonunda eki baatırdın
ortosunda mındayça süylöşüü boldu:
— Sen Soltonoy, Karabalta Kayıñdını aşıp Koñurbay menen koşo kaçıp
ketpegin — dedi Döñkönöy baatır.
— Kara Kıştak, Merkeden köçürgöm seni jergeñden, Kaldañ-Şitren han
taajı jılkıñdı aldım eliñden. Kelseñ beri kele koy, kel sayışıp
körölü, baatırıbız jeñeli, çabalıbız ölölü,— dedi Soltonoy baatır.
Döñkönöy baatır sayışuuga daabay atının başın burup kayra jönödü.
Kazaktardın sokkusunan sürülgön kalmaktar tündüktön kazak jerinen Çüy
öröönünö kelip Sokuluktu meken kılıp turup kalışat. Bir neçe jıl
ötköndön kiyin Soltonoy , baatır 80 kişi menen kelip Sokuluktagı
Döñkönöydü çaptı. Döñkönöy Soltonoy baatır menen bir neçe jolu
betteşip alışa albay jaradar bolup kaçtı. Anın artınan çabdar at menen
Soltonoy kuudu. Döñkönöy buurul at menen Sokuluktun suusunan attatıp
ketet. Soltonoydun çabdarı attay albay kalat. Döñkönöy kutulup ketet.
Kırgızdar köp oljo alışat. El oozunda ır kaldı.
Buurul attuu Dönkönöy,
Çabdar attuu Soltonoy,
Neçen jolu betteşti
Bulardın saltanatı oşondoy.
Kalmaktar Jılamışka çoguluşup Döñkönöydü başçı kılıp şaylaştı.
Kırgızdar menen eldeşüü üçün Koşoy biyge elçi jiberişti. Kalmak elçisi
Koñur-Ögüzgö kelip: bir az kalmaktar kaldık, siz menen eldeşip tursak
deybiz. Kalgan kalmakka Döñkönöy başçı boldu»— deyt. Koşoy el menen
akıldaşıp kalmak menen eldeşet. Ak üylüügö Soltonoydun balası İtayaktı
berişet. Uulu Momokon oşondo 13 jaşta ele. Tınay eli 130 kişi menen
Karabalta aşıp kelip Sokuluktagı kalmaktı çaptı. Soltonoy 63 jaşta ele,
bir neçe kişi menen Momokongo jardamga keldi. Uruş katuu boldu.
Körgöndördün aytuusuna karaganda Sokuluk suusu kan bolup agıp jattı deyt.
Kalmaktan tüşkön oljonu kızıl beles aşırıp Karabaltaga aydatıp
jiberet. Soltonoy baş bolgon 30 kişi Sokuluk suusunun jeeginde jol tosup
kalat. Beşim çende Ala-Arça jılamışınan Döñkönöy baş bolgon köp
kalmak kolu keldi. Soltonoydun atı ölüp özü jöö kaldı. Soltonoy baş
bolup 15 kişi soguşta kurman boldu. Soltonoydun inisi Abık baş bolup
Sokuluk aşıp kutulup ketişti. Soltonoy baatır Koñtaajı handın tuşunan
beri Döñkönöy baatır menen 7 jolu betteşken eken. Akırı kalmaktan öldü.
Abık baştagan 15 kişi aydatıp jibergen malga jetip köp mal, tutkun
kalmaktardı alıp, Koñur- Ögüzdögü Koşoy biyge barıştı. 1733-jılı
Koşoy biy baardık kırgızga kabar jiberip, el çogulgança kış tüşüp bel
jabılıp kaldı. Çogulgan el «jazında aşuu açılganda baralı» dep tarap
ketişti. Oşol kışta Döñkönöy kalmaktardı çogultup İleden arı köçüp
ketti. İtayaktı Koşoy biyge kaytarıp jiberdi. İtayak Koşoy biyge barıp
kalmaktardın kaçıp ketkenin ayttı.
1735-jıl. Nışaa baatır, sayak Kaçıke baatır baş bolup bir kança kol
menen attanıp sırt kalmaktardın hanı Ak kuyruktu çaptı. Isık-Köldön,
Koçkordon baştalgan uruş Kuljaga çeyin sozulup, bir neçe jılga çeyin
basılgan jok. Kalmaktar köp kırılıp jesir ayaldar, üy jay, köptögön mal
kaldı. Oşol uruştan kiyin Kulja kırgızga çek bolup kaldı. Oşentip
Isık-Köl, Çüy öröönü 7 jılga çeyin een kaldı. Toosunda kayberender,
tüzündö kanattuular kaldı. Koşoy biy Koñur-Ögüzdön Kököy tukumunan
Köñköñ Nazardı, Asılbaştan Dorbobaştı çalgınga jiberet. «Too başılap
jürgülö ot körünöbü? El körünöbü bilgile» deyt. Bul eki baatır İle
suusuna çeyin barışıp Sırtkı toolor menen kıdırıp Koñur- Ögüzgö Koşoy
biyge barışat.
«İlege çeyin adam jok, at da jok. Bir kana Karakıştak makmal toosunan
bir ot kördük»—deşti. Anda Koşoy el kaçkanda Çal degen kişi mıltıgı
menen eki kızın eerçitip toogo çıgıp ketken. Bir bolso oşol çal boluu
kerek. Andan beri 13 jıl öttü. Barıp alıp kelgile birok, etiet bolgula
deyt. Eki baatır kayra kelişet. Ot körgön toogo kelişip baykap olturup,
tün içinde üñkürdön Çaldı eki kızı menen karmap alıp, Koşoy biyge alıp
barıştı. Koşoy çaldan el barbı, tüñküsün ot kördüñbü dep, surayt. Çal: «7
jıldan beri eç jerden toda, adam da körgönüm jok. Ookat bolso
kayberendin, ayuunun eti menen öttü» dep joop berdi. Oşol çal jaşagan
too uşul ubakka çeyin Çal toosu dep atalıp kaldı. Çaldın tukumu bolso,
Karakçı içinde «ayukor» dep atalat.
Emi Koşoy biy eldi çogultup Çuy, Talas, Isık-Köl, Sırtka köçmök bolot. El
makul bolot. Asılbaş Nışaa baatırdı Adigine menen Jediger tukumuna,
başka kırgız uruularına jiberet.
«Ar bir uruu öz tuşunan köçüp, körsötülgön jerdi eelesin» dep kabar
kıldı. Oşol kış 1743-jılı kırgızça uy jılı ele. Koşoy biy 85 jaş
kuragında Koñur-Ögüzdö kaza boldu. Jalpı el çogulup anı Koñur-Ögüzgö
koyuştu. Murun Bakıda, Bagışan da oşol jerde ölüşkön. 1744-jılı el
köçüp ata konuşuna kelişet. Sayak tukumu — ayagı Alabuka, Ketmen-Töbö,
başı Toguz-Toro, Soñ-Köldü eeledi. Bogorston — tukumu başı Kegeti, ayagı
Karakıştak, tündügü Balkaşka çeyin, Soldun tobu — Başı Üç-Koşoy,
Suusamır, Oluya-Ata, Çimgent, Talas, Çatkal jerlerin, Kıljır tukumu başı At-Başı, Narın, Kulja, ayagı Kemin, Tokmokko çeyin eeledi.
Aradan bir neçe jıl ötöt. El tınç alıp jatıp kalışat. Kazak hanı Abılay
1764-jılı kırgızga jortuulga attanat. Betbay tukumunan Joogaç baatır
süylöşüp, anı kırgızga elçi kılıp jiberet. Joogaç, Jayıl, Jamansart,
Momokongo jolugup, Abılaydın tapşırmasın aytat. Al talap mınday ele.
«Büt kırgız maga baş iysin, bolboso çabamın» — degen. Kırgız
«karabaybız, baş iybeybiz» dep joop berişet. Abılay han kelip soguş
baştadı. Alar köp ele. Kırgız bir top kıyınçılıkta kalat. Jayıl,
Momokon, Üsön, Teke, İtike, Janıbek altoo kolgo tüşöt. Üsön, Teke, Jayıl,
Janıbek törtöönü öltürüp, İtikeni jaştıgı üçün (ayal ala elek balç ele)
boşotup jiberdi. Momokon Joogaç baatır menen dos ele, anı Joogaç
baatır surap kaldı. Joogaç baatır Momokondu at tonu menen attantıp koyö
berdi. Momokon kelip büt Çaa tukumun çogultup, Ablay- handın zordugun
ayttı. Kırgızdar çoñ soguşka kamınıştı. Ablayhan kayra keldi. Uruş üç
jılga sozuldu. Kırgızdar jeñdi.
1780-jıl. Nayman uruusunan Kök jal Barak kelip Koçkorgo çeyin jetti.
Solto, sayak, bugu uruusu Ortoktun toosunun iç jagınan kaçırıp kirişip
tuusun jıgıp özün öltürüşöt.
1793-jılı uluu jüz kazagınan Berdikojo baatırı kelip soguş baştadı. Al
kezde Çüydö Tülöberdi, Asılbaş Nışaa, sayak Kaçıke baatırlar, Tınaydan
Nadırbek, sarıbagıştan Esengul bar ele. Nışaa oşondo 83 jaşta ele,
kazaktı kayra sayıp kuup bara jatkanda Kekümbulaktın oozunan atına ok
tiyip özü kolgo tüştü. Nışaanı öltürüp koyuştu. Jılgındıga barganda keç
kirip, eki kol bölünüştü. Kırgızdar közü kurç bir baatırdı çalgınga
jiberdi. Al attan tüşüp, koñurçaktın tübünö jaşınıp, baykoo jürgüzüp
turdu. Alıstan bir karaan köründü. Al atçan kelip kırgızdar jakka baykoo
jürgüzöt. Kırgızdın çalgınçısı başındagı tebeteyin alıp, oydu karay
katuu ırgıtıp jiberdi. Çalgınçı atının başın burup kayra jönödü.
Kırgız çalgınçısı tiginin artınan barıp atın kabakka baylap, baykatpay
Berdikojo jatkan üydün tuşuna barıp tıñşayt. Çalgınçı Berdikojogo
barıp:
— Bir talda uluu kuş olturuptur, meni körüp çöldü karay uçup ketti. Andan
başka jan körgönüm jok — deyt. Berdikojo emese bügün tınç alıp jatkıla
dedi. Kırgız çalgınçısı iştin jayın ayttı. Kırgızdar daroo atka
minişip, uktap jatkan Berdikojolordu turguzbay basışıp kalıştı. Erteñ
menen karaşsa Berdikojonun ölügü jok. Ar jerden izdep jürüşüp, suu
jeegindegi bir çuñkurdan tirüü taap alışat. Berdikojonun başı alındı.
Oşol jer ölgöndördün söögü agarıp jatkandıktan «Ak söök» ataldı.
Koşoydon — Jamansart, Momokon, Baymırza, Mambet, Kurtka, Teñiz,
Koçkorbay, Zarıl 8 uul.
Bakıdan — Esenbek, Janbala, Şapak, Aydarbek, Salık, Baymat 6 bala.
Bagıştan — Rayımkul, Kojomberdi, Jan- kılı, Murat 4 uul. Bulardın
tukumu Bakı-Bagışan. Jamansarttan — Tülöberdi, Börübay, Esenaman
(birinçi ayaldan). Sopu, Mamırbay, Sarkodon, Bayt, Ümöt, Kojobek,
Soltonkul, Sake, Nusup, Bayjigit (10 uul ekinçi ayaldan). Baarı 13 uul
bolgon.
Momokondon: 1-ayaldan— Üçükö, Karabay, Alıke, Toroy. 2-ayaldan — Alıbek,
Boku. 3-ayaldan — İman, Oroz, Nazar. 4-ayaldan — Janmırza jalgız. 5-ayaldan
— Sargalday, Bektemir, Jañıbay, Jantay. 6-ayaldan — Tölömüş.
Emi Tülöberdi el başkarıp turganda Semey kazaktarına barıp Abıl-meyiz
törö menen elçilikti tüzüp kelişken eken. El tınçtıkta jaşap kalışat.
Tülöberdinin 1-ayalınan: Eşkojo, Kanay, Çını, Karbos 4 uul. 2-ayalınan —
Mañbolot, Kulbolot, Baydöölöt, Alapay degen 4 uul.
Börübaydan — Jangazı, Jakşı, Koylon 3 uul.
Esenamandın 1-ayaldan: Ükü, Sake, Ajıbek, Kurman, Kıdık. 2-ayaldan: Kalen,
Karbos. 3-ayaldan: Aytbay, Kerimbay. 4-ayal- dan: Adılbek. 5-ayaldan:
Karımşak, Sarımsak. Baarı — 12 uul. Tülöberdinin ordun Eşkojo eelep
algan.
Tülöberdiden — Kanay, Jayıldan — Abay, Bekten, Momokondon — Alıbek,
Baku bolup 40 jılı el suraşkan. Eşkojo jalpı jonunan jetekçilik
kılgan. Sooda satık boyunça Bakunu koyuşkan. Al kezde el kesibi kuş saluu,
at çabuu, toy-tamaşa, aş bolgon. Er ölsö kunu bir kız, 9 jılkı. Çıbıktın
bir uçun dooçuga, bir uçun ayıptuu kişige karmatıp bir adam çıbıktı
kesip koyuçu eken, oşonu menen doo bütöt.
Jangaraç biylik başında turganda 1842-jılı köp kol kurap kırgızdı
çabış üçün Öröldön Kenensarı han keldi. Al kezdegi soltonun el
başkarganı Talkan tukumunan: Jangaraç, Tınaalı, Ukü, Çormon, Baymende,
Taştanbek, Çını, Janızak, Abeyilde, Nayman, Baytik, Karakçı tukumunan:
Çıngış, Kalpak, Aduçu, Jamangara, Bolot, Korçu. Sarıbagıştan — Ormon,
Törögeldi, Tınaydan — Jantay bolgon.
Kenensarı han Barak menen Berdikojonun kunun kuuşat. Abılay handın
doomattarın koyuşat. Kırgızdı basıp kirip, Çüydün ayagındagı Kızıl-Tal
toosuna kondu. Al jılı Kara-Baltadan Koñurbay baldarı menen betteşip
Urustam baatırdan zapkı jep ala-albay ketti. Ekiiçi jılı kırgızdar
çogulup: «Kazak-kırgız bir tuugan elbiz uruşpay jaraşalı» deşip
Çınının uulu Tınaalını, Ükünün uulu Bayterekti Kenensarıga elçilikke
jiberdi. Bul sözgö makul bolboy, Kenensarı han Tınaalının atının
kuyruguna öz atının kuyrugun kiyiz orotup tiktirip koyup (kaçıp ketpes
üçün) Tınaalını özü menen koşo alıp «meni kırgızdın çoguu ortosuna
sal» dep jönödü. Tınaalı argasızdan Kalpaktın aylına kelgende keç
küügüm kirip kalgan. «Mına taksır, kırgızdın uyutkusu uşul jerde, emi
maga uluksaat etiñiz» dedi. Kenensarı jaynagan attı kördü. Tınaalı
atının kuyrugun sögüügö çaması kelbey kılıçı menen kıya çaap, çapkan
boydon kelip Jangaraçka kabar kıldı. Kenensarılar kaparsız jatkan
ayıldı çaptı. Kalmaktı, Ormonbekti, Subanbekti öltürüp üylörün örttöp
elin kırdı. Boyunda bar ayaldın için jarıp, balasın kereginin başın
tolorsugunan ilip koydu. Birok Kenensarı han bul işke özü ıraazı bolboy
kaldı.
«Men büt kırgızdı kırıp jok kılam» dep küülönüp, Kızıl Taldan
Almatıga bardı. Al jerde bir az turgandan kiyin Şooru degen baatırın
Çıngışka elçilikke jiberdi. Çıngış kazaktar menen jaraşuuga makul
bolup, Jamangara baatır menen Bolottu elçilikke jiberet. Kenensarı bul
eki baatırdı öltürüp, alardın kanı menen tuusun kandadı. 1845-jılı
kırgızga karşı dagı attandı. Kenensarının koluna çımırdan Baygan
datka, boygondon Supatay. Tülöberdi, argından Çurt, Alıbay, Barman
baatırlar koldoru menen koşuluştu. Üç jüz büt birigişti. 1849-jılı
kırgızça koy jıl ele. Kenensarının kolu jol boyundagı bir kümbözdü
buzup, jañı kömülgön bir mürzönü açıp, aga kömülgön jaş kelindin
kepinin sıyrıp, jılañaç ölüktü kümbözgö jölöp turguzup koyup, şıldıñ
kılıp külüp jatıştı. Asmandan üzüktöy kara bulut çıgıp çagılgan
jarkıldap, kün kürkürödü. Supatay baatırdın kolundagı bir karı kazak;
— Ee jigitter, siler kırgızdın tirüüsü menen soguşpay ölüktörün kördön
çıgarıp, arbakka sogulduñar! Anau buluttun içinde ak kiyişken eki
aksakalduu adam boz at minişip, silerdi karay ok atıp jatırı. Alar
arbaktar,— dedi. Al kezde din katuu taasir kıluuçu. Çaldın sözün ukkan
jookerler çoçup kalışat.
Kenensarının kolunun kele jatkanın ugup Jangaraç büt soltonu köçürüp
Kegetiden tartıp Tokmoktun üstünö too etegine kondurdu. Koş at menen
Tagay tukumuna kişi çaptırdı. Kenensarının kolu Çüy suusunun kün çıgış
jagına (azırkı Karakoñuzga) kondu. Jekege çıgıp sayışıp, ay balta menen
çabışıp 7 künü soguş boldu. Çıngış baatır Çüydün suusun Keñ-Buluñga
burdurdu. Kenensarılarga suu jetpey kaldı. Suuga kelgenderdin başın
kesip suuga salıp turuştu. Suu jetpey Kenensarılardın attarı arık bolup
turganda At-Başı, Narın, Koçkor. Jumgaldan, Ketmen-Töbödön, Talastan kol
kele jatkanın kabarlap turuştu. Sayak Sokuluk aşıp Isık-Ataga kelip
kaldı. Sarıbagış kele jatat. Talas eli Aşmaraga keldi. Dagı uşul
sıyaktuu. Kamduu jatkan el «Ormon opuza» dep özülörü menen koşo
çıçırkanak süyrötüp tüşüşüp, ar kimi on jerge ot jakkan. Kün beşim
bolgondo too etegi Tokmokton tartıp büt çañ kaptagan. Surnay tartkanda:
«Bul toodon bozdogon nesi» deşken. Supatay baatır kırgız menen jek jaat
bolup kalgan ele. 7 kündön beri biz kırgızdın çarbagı menen soguşup
jattık. Emi jayandarı kele baştadı dedi. Ar bir ottun janında
jıyırmadan kişi, erteñki soguşka dayardanıp jatışat, deyt. Supatay
baatır astırtadan Jangaraçka kişi çaptırıp:
— Argın, torgoydon başka kol kalgan jok. Büt kaçıp ketişti — deyt. Tün
karañgısı menen kırgızdar surnay tartıp kıykırık ızı-çuu menen uruşka
kirişet. Kenensarılar Mıkandın kara suusuna kaptalıp kırılışat.
Ertesi kün çıkkanda Kenensarı, Noruzbay, Erjan törölördü Jantay kolgo
tüşürdü. Kalpak, Ormonbek, Subanbektin baldarı öltürüp atalarının öçün
aldı. Kudaymende datka Çıngış baatırdın koluna tüşkön eken. anı
Alımbek alıp öltürüp, Karabaatır, Bolottun öçün alat. Oşonu menen soguş
bütöt, kazak-kırgız arası tınçıyt.
Bala Ayılçının aytuusu boyunça jıynagan Abdıkadır
SARIMSAKOV
[ Üygö | Murunku | Bölümdördün tizmesine ]
Uşul barakta


Jançar uulu Rıskulbektin aytuusu
Bala Ayılçının aytuusu
Emiki söz Adigine menen Tagay jönündö bayandalat.

Bala Ayılçı sanjırası

Bizdin doordun VI - VII kılımdarında Arabiya jarım aralında küçtüü Arab
halifatı tüzülüp hristian dinin katuu karmap turgan mezgilde Kureş
tukumunan Abdul- mutaliftin uulu Abdulladan Mukambet degen bala 571jılı 12-aprelde düynögö kelet. Al 40 jaşında pay-gambar bolup arab
kafırlarına karşı soguş açıp, islam dinin taratkan. Al bay jesir ayal
Hadiçaga üylöngön. Al ayaldın kerben tartıp jürgön 6000 töösü bolgon.
Arabdın teñ baylıgı oşol ayaldın kolunda bolgon. Arabdar Muhambetti
kuuguntukka ala baştaganda, al Mekleden Lidinaga kaçıp, Lidina
toosundagı Stam tukumunan çıkkan Ake şaaga barıp islam dinine kirgizet.
Ake şaanın tüpkü tegi — Türk. Oşol kezde üstömdük kılıp turgan Stam
tukumunan. Ake şaa Amir Aisa baatırdı başçı kılıp köp askerdi Muhambet
baygambarga berip, islam dini üçün arab halifatı Abdujayılga karşı
soguşka jiberet. Medina şaarının janında türk jana arabdardın
ortosunda katuu soguş bolup, bul soguşta Amir Aisa baatır ölöt.
Muhambettin tişi sınat. Soguş bir neçe jılga sozulat. Akırı Muhambet
jeñip çıgıp, arab Mekke-Medinanı boşotup islam halifatın ornotup, özü
aga halif bolot. Elge islam dini tarayt. Muhambet 63 jaş kuragında
düynödön kaytat. Muhambetten kiyin Umar, andan kiyin Osmon, andan kiyin
Sıdık, andan kiyin Aalı halif bolup turat. İslam dinin bir neçe
ölkölörge taratat.
Ake şaa ölgöndön kiyin orduna balası Irsa şaa biylikke kelgende Türktün
Stam uruusu naçarlay baştagan. Türk menen arabdın ortosunda soguş
toktogon emes. Irsanın orduna Kaburhan bolgon. Birok arabdardın kısımı
küçöy bergen. Ulam çabuul koyup, türktördü Çıgışka çettetken. Kaburhandan
kiyin anın uulu Aselhan arabdın kısımı menen Dardenel kısıgı arkıluu
Çıgışka köçüp çıktı. Ulam Çıgışka sürüldü. Uzundun tukumu tüştük
Evropadan batış Sibirge çeyinki aralıktı jerdegen köp el (tarıhta
polovtsı) menen türktör batışa albay ulam köçüp olturup Enisey suusunun
başkı agımına çeyin jetet. Eniseydi jerdep kalışat. XII—XIII
kılımdarda mongol-tatar uruusunan Çıngız han çıgıp düynö jüzün büt
karatat. Oşondo bayagı türk tukumunan çıkkan kırgız eli Enisey boyun
taştap, tüştük-batışka karay sürülöt. Oşol köçtön kalgan kırgızdın
tukumunan azırkı Kemerov oblastının Taştogol rayonunda jaşap kalgan
«tooluk şorduular» 15 miñ çamaluu el — oşol kırgızdın tukumdarınan.
Andan başka hakastar, tuva (töbö), altaylık kırgızdar. Altaylıktar oşol
kırgızdardan kalgan. «Tooluk şorduular» dep atalganının sebebi, oşonço
elde adalduudan jalgız ögüz kalat. Kapçıgay boylop kele jatışıp ögüzün
öltürüp, üstündö minip kele jatkan kızın suuga agızıp iyişet. «Ögüz
ölgön», «Kız akkan» degen jerleri bar. Aselhandan — Damil, Damilden —
Maake, Maakeden — Şumtal, Şumtaldan — Paşidil, Paşidilden —
Analhan, Analhandan — Borgun, Borgundan — Kaburhan, Kaburhandan —
Jetimiş, Jetimişten — Atan biy, Atan biyden — Marı biy, Marı biyden
— Kaseldin biy, Kaseldin biyden — Arslan han tuuldu. Bul adamdar el
biylegen, atagı çıkkan adamdar bolup, el oozunda atı kalgan. Bulardın
köptögön tuugan-tuuşkandarı karapayım el bolup, attarı saktalgan jok.
XIII kılımda mongol-tatar jortuulu baştalaardan 5 kılım murunku
mezgildegi ata-babalar uşular. Alardın 14-15 gana belgilüü, kalganı
belgisiz. Tak bolboso da jogorudagı tizmedegiler oşol beş kılımdın
içindegi ata-babalar dep boljoldonot.
Arslanhandan: Abalhan, Asanhan, Kıpçak degen üç uul bolot. Kıpçaktın
tukumu kırgız-kıpçak atalıp tüştük, Alay taraptı jerdep kalgan.
Asanhandan — Jamgırçı tukumu. Bular kebez ölkösü dep atalıp, Orto
Aziyanın çıgış tüştügündö turup, kiyin özbekterge siñip ketken.
Abalhandan: Kalı biy, Janıbek han, Mangeti degen üç uulu bolgon. Kalı
biyden — Sabır, Sabırdan — Şeker, Şekerden — Sarı, Sarıdan Kası, Ak
uul, Kuu uul degen üç uul tuulgan. Kasının balası jok. Bul üç bir tuugan
ençi bölüşköndö Kuu uul çatak çıgarıp, ençini ekige gana böldürgön: Kası
menen Ak uul bir ençi, Kuu uul ekinçi ençini algan. Maldı, jerdi, eldi
ekige bölüp oñ jagı Kası menen Ak uulga, sol jagı Kuu uulga tiygen.
Kırgızdın oñ jana sol dep eki topko bölünüp kaluusu oşondon kalgan deyt.
Solgo: Kuşçu, Saruu, Basız, Jetigen, Agınay, Alakçın, Kıtay, Munduz kiret.
Ak uuldan — Damil. Damilden — Dolon biy tuulat. Dolon biydin Adigine,
Tagay, Miñguş degen üç uulu, Naalı degen kızı bolot. Aldı menen sözdü
Naalıdan baştaylı. Mında sanjıraçılar boyunça eki başka bayandalıp
kelgen.
Jançar uulu Rıskulbektin aytuusu

Naalı ayıkpagan jara ooruga çaldıgıp, anı eç bir tabıp ayıktıra albay
koygondo, Dör degen kıtay elçisi ayıktırgan eken. Naalı oorusunan
ayıkkandan kiyin bir tuugandarına:
— Menin denemdi eç bir jan körgön jok ele. Kıtay da bolso Dör kördü.
Oorumdu ayıktırdı. Oşonduktan meni uşul Dörgö bergile,— dep suranat.
Bir tuugandarı Naalının suroosun kanaattandırıp Dörgö beret. Birok
Naalı töröböy koygondon kiyin, özünün küñü Mogoldu Dörgö alıp bergen.
Oşol küñ Mogoldon törölgön baldardı jalañ atası emes enesi Mogoldu,
Dördü koşup atap, tukumu Moñoldor dep atalıp kalgan eken Deyt.
Bala Ayılçının aytuusu

Al kezde jeti atasın bilbegen kişige kız berüüçü emes eken. Naalıga
ılayıktuu küyöönün joktugunan 26 jaşka çeyin olturup kalat. Oşol ubakta
Kebez Opol jerinen Asanhandın tukumu Jamgırçı handın Kökö, Dayır
degen eki uulu Adigine biydin aylına kaçıp kelişet. Alar küçtüü baatır
jigitter boluşkan. Adigine jerinde bir az turgandan kiyin, Naalıga
juuçu jiberişet, Adigine biy alardın jeti atasın suraştırıp, bilgenden
kiyin Naalını Dayır mırzaga beret. Naalını algandan kiyin Dayır atka
minip jortuulga çıga baştayt. Kökö bolso «Naalını maga berbey, Dayırga
berdi» — dep Adigine biyge taarınıp, Ak Meçit, Kazalı degen jerge köçüp
ketet. Kökö köçünün aldına kök atka kök tuu sayıp bargandıktan «kök at, kök
tuu argını» dep atalıp, tukumu kazaktarga aralaşıp ketti. Dayır
mırzanın Kuukula degen atı, Tamanak degen iti bar eken. Dayır Kuukulanı
minip, Tamanaktı eerçitip Pamir toosuna arkar, kulja, karışkır
aldırıp, seyil kurup, añçılık kılıp jürüüçü eken. Adigine biy elin büt
çakırıp, Kaşkarga attanuuga kol kurayt. Küyöö balası Dayırdın
Kuukulasın surap minet. Naalı eje köp mal soydurup, kül azık kamdatıp
beret.
Adigine, Tagay eköö kol baştap, bir neçe kün jol jürüp, Kaşkarga jetip
elin çabat. Bolgon çoñ soguştan kiyin, Kaşkar eli kaçıp, bir kança
aralıkka sürülüp taştalat. Bir jaş bala beşigi menen joldo kalıptır.
Tagay menen Adigine al balanı bir jigitke «aman-esen elge jetkiresiñ»
dep tapşırışat. Joodon köp oljo, mal, kız-kelinderdi tutkundap alışat.
Bir neçe kün jol jürüp elge kelişet. Adigine biy oljonu elge bölüp berip,
bayagı jaş balanı Naalıga berdi. Al kezde Naalının öz balası jok boluçu.
El çogulup, çoñ toy berip, balanın atın Sırdıbeşik koydu. Balanı Naalı
bagıp, bala kılıp algandan kiyin özü da erkek uulduu boldu. Anın atın
Asan koydu. Sırdıbeşik degen bala çoñoyup, ayal alıp andan Koñurat, Çerik
degen eki uul töröldü. Alar çoñoyup tukumu köböygöndön kiyin, akırı tegine
tartıp, çıgışka jılışıp ketip, Koñurat, Çerik degen eldi tüzüp
Kakşaaldı meken kılıp kalıştı.
Dayırdan Asan jalgız. Asandın tukumunan Samansur büt kırgız eline han
boluptur. Samansurdan — Bekdöölöt, Adenbek degen eki bala. Bekdöölöttön
— Kuusöök, Kuusööktön — Kıyrı, Kiçi kıyrı. Kıyrının tukumu Koñuratka
koşulup ketken. Kiçi kıyrıdan — Aden, Bögönök. Adenden — Tuuma,
Bögönöktön — Ala, Karjal, Kayıp, Kara, Sumel, Taylak, Tama degen jeti
bala bolot. Kara, Sumel, Taylak, Tama törtöö birigip, Tuumanın kolunun
beş manjasın kesip taştaşat. Oşonduktan al Çolok Tuuma baatır atalıp,
özünö ıdık körsötkön tuugandarın kuuguntukka alat. Tuuma baatırdın
tukumu Dayır-Asan eki ata moñoldor atalıp, At-Başını mekendep turuşat.
Tuumanın kaarına çıdabay Kara, Sumel, Taylak, Tamaanı tukumu tört ata
moñoldor ataldı. Alar büt kırgız jerine tarap ketken. Mına uşunday
bolup, moñoldor degen uruu, eki ata (Dayır-Asan) jana tört ata bolup ekige
bölünüp kalgan.
Emiki söz Adigine menen Tagay jönündö bayandalat.

Adigine biydin on bir balası bolgon. Alardın içinen ataktuusu jana
baatırı Jorubargı, Masjoru, Sart, Mırzake, Dalıçı degender bolgon.
Tagaydan — Bogorston, Koylon, Kıljır degen üç bala. Oşol ubakta Adigine
menen Tagay ençi bölüşö elek mezgilde bir çoñ at çabış bolup. Koñurat
menen Çeriktin atı çıgıp kele jatkanda attı «tabanak» dep süröögö
alışkan. Turgan el «tabanak» degen ittin atı, oşonduktan ittin atı menen
uraan çakıruuga bolboyt dep tıyıp koyuşkan. Dayır küyöö bala bolso da,
Sırdıbeşiktin baldarının atının çıgışına Adigine biy namıstangan
ele.
Adigine menen Tagay ençi bölüü toyun ötkörüp, kırgızdın saltı boyunça
maldı, jerdi, eldi ekige bölgön. Oştun kara darıyasın çek kılıp, kün
batış jagın Adigine biy, kün çıgış jagın Tagay biy algan. Ençi
bölüşköndö eki jaat bolup, ordo atışat. Bul adet ele. Oşonduktan eki bir
tuugan 20dan 40 kişi çıgarıp, kalıska Alaydın begi Naabaytıga kişi
jiberet. Adigine biy özünö Alaydan çıkkan ataktuu ordoçu Birimbaştı
koşup alat. Kalıs Naabaytı kelip, at kalçaşuuda kezek Tagay tarapka tiyip
kalıp, oyun Tagay taraptın paydasına ayaktayt. Ekinçi kezek Adigine
tarapka berilip, ordo buzup, Birimbaş toorup içke kirgende joltoy
(abalak) han ordosuna jatıp kaldı. Turgan el «ordo buzuldu» dep çuu saldı.
Naabatı bıçak jügürtüp, tompoydun kozgolgonun körmöksön bolup koyöt.
Tagaydın ordo buzuldu degenine bolboy Adigine Birimbaşka çertüünü
buyurdu. Tagay Birimbaştı türtüp jiberet. Mına oşondon çatak baştalıp,
eki jaat bolup çabışa ketişet. Tuugan, köpçülük araga tüşüşüp, çataktı
arañdan zorgo toktotuşat. At çaptırıp aldırgan Naabatı kalıstıkka
jaragan jok, eki bir tuugan öz-öz eli menen tarap ketişti. Oşentip, ölöörölgönçö eki bir tuugandın ortosunda ayıgışkan duşmandık payda bolup,
biri-birin körüşkön emes. Baldarının ortosunda duşmandık kala bergen.
«Oyundan ot çıgat» degen makal oşondon kalgan.
Tagay öz eline biy bolup kalgan. Başı At-Başı, batışı Namangen, ayagı
Ketmen-Töbö, Çatkalga jetken. Sooda-satıktı Kokon, Bukara, kalmak
handarı menen jakşı jürgüzüp turganda, Adigine biy Tagaydı jamandap,
çagım salıp, duşmandık kılıp sooda jürgüzüügö joltoo boldu. Oşonduktan
Tagay biyge sooda-satık kıluuga kıyın bolgon. Ar kaysı handarga barsa
sooda kıluuga jol berbey koyöt. Eger jol berse oşol handın kolunda üç
aydan bir neçe jılga çeyin turup kaluuga argasız bolgon. Tagay köp mal
menen Kokon handıgına sooda kılış üçün ak üylüü bolup özü barıp, anda
bir jıl turup kalat. Oşol jerdin han ordosunan bir kız alıp, belgilengen
möönöt ayaktap eline ketmek bolot. Algan ayalının boyunda bar ele. Al ayal
Tagay menen koşo ketüügö makul bolboy koyöt. Tagay özü ketüügö tuura kelet.
«Erkek törösöñ atın Karaçoro koy. Menin
jön jayımdı surasa jaşırbay aytıp bergin da, koluna mobul kestikti
tapşır» — dep belgisin kayırıp özü jürüp ketet.
Tagaydın özbek ayalı erkek töröp, atın Karaçoro koydu. Tagay kayrılıp
bargan jok. Karaçoro çoñoyup, balban bala bolot. Han ortosundagı baldar
menen çataktaşa ketse, «Sen tentigen kulsuñ» dep katuu söz ugup enesine
kelip, «menin atam barbı je kulmunbu çının ayt» deyt. Enesi: «Sen kul
emessiñ. Atañ kırgız, Tagay biy, atıñdı Karaçoro koy degen, mobul kestikti
saga ber dep taştap ketken» — deyt. Karaçoro kestikti alıp atasın izdep
çıgat. Al Kokondon çıgıp jol jürüp kele jatsa, joldon bir bala jolugat.
Alar süylöşüp jön suraşuuga ötöt. «Men Karaçoro degen balamın. Urugum
kırgız eken. Tagay biy degen atamı izdep bara jatam deyt. Sen kim degen
bolosuñ?» dep surayt. «Men bir selsayak jetimmin, batar jerim da, deer
kişim da jok» deyt. «Anda sen maga joldoş bol, ekööbüz birge menin atam
Tagay biydi izdep tabalı» deyt.
Bala makul bolup, eköö koşulup jol jüröt. Bir kança kün jol jürüp,
joldon dagı bir jetimdi özülörünö koşup alıp, üçöö bolup kalışat. Alar
Ketmen-Töbögö kelip, suraştırıp olturup Tagay biydin aylın tabışat. Bir
jılkıçıdan suraşsa, al Tagay biydin jılkıçısı eken, jön jayın
bilgenden kiyin, süyünçülöp çaap barat. Tagay biy uuga çıgıp ketip, üyündö
jok eken, baybiçesi jılkıçıga mınday dep buyruk beret: «Baldardı alıp
kel, alar menen koşo bir boz bee ala kelgin» deyt. Jılkıçı üyürdön bir
semiz boz beeni alıp kelet. Baybiçenin aytuusu boyunça beeni muuzdatıp,
terisin sıyırbay jıluu kezinde için jardırıp. içegi kardın alıp
taştap, üç balanı beenin içine olturguzup baştarın çıgarıp koyup,
kökürögün açıp, emçegin çıgarganda, ulgayıp kalgandıgına karabay
baybiçenin emçegi iyip ketet. Oñ emçegin biröönö, sol emçegin biröönö
tozgondo eköö eemp jibergen. Üçünçüsü embey koygon. Añgıça Tagay biy
kelip kalıp, baldardın jön jayın suraştırat. Karaçoro «Menin atım
Karaçoro, atam Tagay degen kırgız eken. Oşonu izdep keldim, kaltırgan
belgisi mına» - dep, Tagay biy. taştap ketken kestikti tapşırat. Kalgan
eki bala özülörü jönündö eç kanday tüşünük bere albayt. Oşondo Karaçoro
«bular selsayak baldar eken. Men joldoş kılıp eerçitip keldim» - deyt.
Kiçüüsü menin azıgımdı kötörüp keldi deyt. Tagaydın baybiçesi: «Biy
bular ak boz beenin içinde olturup menin ak sütümdü emdi, tuubasam da
tutungan baldarım bolup
kaldı. Toy dayar, emi bizdin altı uulubuz bar» deyt. El toy jep bütköndön
kiyin «Tagaydın altı uulu kut bolsun»- dep bata beret. Tagaydın oşentip
altı uulu bolot. Alar: Bogorston, Koylon, Kıljır, Sayak, Azık, Karaçoro.
Aga çeyin baldarının köptügünö süyönüp, üstömdük kılıp kelgen Adigine
biydin duşmandıgınan Tagay bir top zapkı körüp kelgen. Bogorston menen
Sayak, Kıljır menen Azık, Koylon menen Karaçoro ençileş bolup kalıştı.
Bogorston Sayakka, Kıljır Azıkka, Koylon Karaçorogo ençi bölüp,
üylöndürüp çıgarışat. Karaçoro menen Sayak balban, baatır bolup
çıgıştı. Bogorston baş bolup Adigine baldarının üstömdügünö karşı
çıgıp, alardı öz jerine kuup jiberişet.
El tınçıp sooda, satık jakşırdı. Tagay biydin baldarı sarttar, Kaşkar,
kalmaktar menen sooda satık işterin jakşırtıştı. Jıldar ötüp baldar
çoñoydu. Koylondun uulu Jediger Karaçoro menen ençileş bolup,
Çorobayır atalıp ketkenine iç küydülük kılıp, azdan bolso da naarazılık
çıgarıp jürdü. Çoro öz kurbaldaşı Kıljır uulu Sarıbagış menen jakşı
mamilede ele. Al eköö dos boluçu. Çatak ulamdan-ulam küçöy berip, inisi
Jedigerdin katuu sözünö namız kılıp Çoro Kokongo kayra ketip kaldı. El
arasında: «Emçekteş Sayak menen Azık kalıp, atalaş Çoro ketti» degen
lakap kaldı. Jediger menen Çoronun ortosundagı çataktı basıp,
eldeştirüü üçün köp iş jürgüzülgön. El araga tüşkön. Birok Jediger
özünün tentigen «sart» degen sözü üçün, agasınan keçirim suroodon baş
tartkan. Oşonduktan Çoro ketip kaldı. El oozunda: «Atañdın körü Jediger,
til albay jürüp Karaçorodon ayrılıp boktu jediñer» degen lakap kalgan
eken.
Karaçoronun enesi balası ketip kalgandan kiyin Kokon handıgındagı
belgilüü adam Köküm-Seer degen adamga tiygen eken. Andan erkek töröp
Tuuganbar degen at koygon. Bul Karaçoronun jatındaşı bir tuuganı bar
degeni. Karaçoro 20 kün jol jürüp enesin, eneleş bir tuuganın, ögöy
atasın tapkan. Kokon eli Karaçoronun kelişine arnap çoñ toy bergen. Oşol
kezde Köküm-Seer uulu Tuuganbar menen Karaçoronun jardamı menen Kokon
handıgınan kol üzüp, Taşkendi bölüp alıp aga bek bolgon. Taşkendi Jakıp
(Manastın atası) kurgan degen kep bar. Kökümhandan Seyit, Kuttuk,
Sulayman degen üç uul bolgon. Karaçoro menen Tuugandın tukumu bagış
atalıp, bul kezde başı Namangenden ayagı Çatkalga çeyin jerdep turuşat.
Bagış tukumu üç başka bolup, Kökümdün tukumu — Çoñ bagış. Karaçoronun
tukumu — Sarıbagış, Tuugandın tukumu — Kara bagış dep atalat. Karaçoro
özünün tukumun sarıbagış dep ataganı, özünün kurbaldaş jakşı körgön
dosu Kıljırdın uulu Sarıbagıştı urmattaganı dep bojomoldoşot.
Koylondun tukumu Kara darıyanın kün çıgış jagın eelep, Jediger degen at
menen Adigine eli menen çekteş turat. Jediger til albay Çoronun ketip
kalışına sebepçi bolgonu üçün, Tagaydın kalgan baldarı anı jekteşken.
Oşonduktan Adigine tukumuna jakındaşıp çekteş turup kalıştı.
Sayaktan: Jortuulçu, Baybolot, Kaba degen üç uul bolgon. Baybolot baatır
atanıp kol baştap jürgön adam bolgon. Baybolotton: Tüñkatar, Öydöçekti
eki uul. Tünkatardan Narboto biy degen ataktuu baatır uul bolgon. Andan
Rıskulbek tuulgan. Rıskulbekten: Akmat, Dıykan, Atakan, Minbay,
Egemberdi, Baktıyar degen altı uul bolgon. Öydöçekti tukumunan Sıdık han
el biylep jakşı çıkkan. Anın tukumu azır Tünkatar tukumuna aralaşıp
ketip, Ketmen-Töbönü jerdep turat. Kabadan: Kaydulla, Şıkmamat,
Sadırkan degen üç uul. Kaba Toguz-Toronu jerdeyt. Jortuulçunun tukumu
jönündö maalımat jok.
Bogorston atası Tagaydın orduna biy bolup kalgan. Anın biyligi
mezgilinde Kokon, kalmak, Kaşkar handarı menen sooda-satık jürgüzüp,
ıntımaktuu turuşkan. Bogorstondon: Eştek, Kezör degen eki uul.
Bogorstondun tuşunda jana anın baldarının tuşunda da Adigine baldarı
menen köp jolu çataktaşıp turuuçu. Kıljırdan — Sarıbagış degen balası
el biylegen jakşılardan bolgon. Sarıbagıştan — Orozbek, Döölös degen
eki uul. Orozbekten — Mırzakul, Arık degen eki bala tuulgan.
Mırzakuldan — Alımseyit, Tınımseyit degen eki uul bolgon. Alımseyit
Karakol toosunan bir kız taap algan. Anın başında eki müyüzü bar imiş.
Al kızdı Alımseyit özü aldı. Andan Jamankul tuuldu. Jamankuldan:
Kıdık, Belek eki uul. Bul kündö «Bugu, Belek» atalıp, Isık-Köldön Kuljaga
çeyin jerdep turat. Döölöstön — Karatoko, Manap, Jantay, Tastar degen
tört uul bolgon. Karatokodon Toguzbay, andan Sarıseyit, andan Üçükö,
Tülkü, Kudayan degen üç uul. Üçüködön — Mamatkul, Madılbek, Karamurattar
kalat. Manaptan: Temir, Bolot degen eki bala bolot. Toguz biyden Esengul,
andan Nıyazbek, Kubat, Abdırahman, Kuttuk, Seyit, Karasart, Şooruk degen
jeti uul. Tülküdön — Tınay jalgız kalat. Tınaydan — Atake, Satıbaldı,
Sokur. Atakeden — altı uul. Anın Karabek degen balasınan Jantay, andan
Şabdan. Atıkkan çoñ kadırluu adam bolgon. Orus eline «Polkovnik
Şabdan» atıkkan. Al Mekege, Medinaga barıp, türk askerlerine jardamga
9000 som altın akça bergendigi üçün, Türk padışası: «Kırgız elinin
baatırı Şabdan ajı — Puvaron han» degen atak berip, çoñ sıy menen
uzatkan. Oşonduktan el anı Şabdan baatır dep atap kalışat. Atake
tukumunan Sooronbay Hudayar handın Pişpek uezdine jibergen ökülünün
jardamçısı bolup köp jıl iştegen.
Kıljırdın tukumu jalpısınan sarıbagış atalıp kaldı. Sayaktın uulu
Baybolot baatır başçılık kılgan kırgız tukumu köp kol menen Orol
kazagına, tatardın Kazan şaarına karşı Ketmen-Töbödön attanışat. Alar
bir suuga jetkende suunun arı jagınan bir kişini körüp, suudan ötüp, al
kişiden jön suraşat. Al jigittin kolunda kitebi bar eken. Atı Şakir,
ulutu nogoy, özü moldo eken. Anı orus padışası askerge ala turgan bolgondo
kaçıp çıkkandıgı jönündö aytıp beret. Al kırgız koluna şaarga karşı
barboogo keñeş beret. Sebebi al jerge jakşı kuraldangan orus askeri bar
ekendigin aytat. Baybolot anı özü menen koşo alıp kelip üy-jay kurap
berip, moldo kılıp alat. Anın közü kök bolgonduktan Çekir moldo dep
ataşat. Çekirden Dañgıt, andan Kudayberdi, Kurtka, Tügöl degen üç uul
tuulat. Kudayberdiden — Kuljıgaç, Balta, Bagış. Kuljıgaçtan — Köykö,
Jolke, İtemgen, Sütemgen. Bagıştan Akkabak, Terekbay. Baltadan — Iman,
Çoro. Tügöldön — Kurmankojo jalgız. Kurmankojonun birinçi ayalınan —
Karakuçkaç, Tölök, Katagan. Ekinçi ayalınan: Sokuçu, Baytalçı, Kökmee,
Jusup bolup 7 uul. Çekir moldonun tukumu sayak uruusuna koşulup, jalpı
jonunan sayak uruusu tüzüldü. Oşonduktan sayak uruusu köpçülükkö ee bolup,
sayak tukumuna körsötülgön jerden tışkarı da kırgızdın başka
tukumdarına körsötülgön jerge tarap, siñip ketişti. Eştek atası
Bogorstondun orduna biy boldu. Adigine baldarı menen çatak
köböygöndüktön, al jerge tura albay, Eştek biy öz eli menen Kaşkar
tarapka köçüp ketti. Koylon tukumu Namangenge kala berdi. Eştek biy
Kaşkarga barıp bir az turgandan kiyin, Kaşkar eli Eştek biydi uluu bek
kılıp şayladı. Eştek biy bek bolup, bir kança jıl el surap turdu. Eştek
biydin bir kança baldarı bolgon. Elge çeçek oorusu kaptap köp öldü. Eştek
biydin baldarınan jalgız Solto kaldı. Eştek biy uluu-kiçüü eldi
çakırıp, orduna başka bek şayladı, el menen ırazılaşıp, kayra Anjianga
köçüp keldi. Al Anjiandı, Ketmen-Töbö toosun mekendep turdu. Oşol kezde
Kokon hanına ayıptuu bolup kalıp, bir jigit Eştekke kaçıp keldi. Al
jigit bagış uruusunan eken, atı Kaydool ele. Eştek anı jigit kılıp aldı.
Kaydool balban da, baatır da jigit ele. Al Eştektin küröñ atın minip,
baatırlık jortuuldardı uyuştura baştadı. Saruu uruusunan Balta, Tüktö
degen eki jigit kelip Kaydoolgo koşuldu. Kıtay urugunan Kabıke baatır da
keldi. Eştek biy bul baatırlar menen keñeşip turup köp kol kurap,
Türkestanga, Kökö argınga karşı jürüşkö attandı.
Kökö argın da kol kurap Ak meçit jerinde eki kol betteşet. Kırgızdar
taraptan eröölgö Kaydool baatır çıgat. Sayışta ok tiyip jıgılıp, jöö
kalat. Körsö jekege çıkkan baatırdın atın atıp öltürüü kökölörgö önököt
eken. Kökö taraptan baatırı jöö kalgan Kaydool baatırga kaçırıp nayza
saymak bolot, birok anı Kaydoolgo jetkirbey karala at mingen Kadıke
(Kaptagay bolup jürbösün) baatır kaptaldan kaçırıp, ırgıta sayıp ketet.
Ata rasmisi boyunça jekeme jeke sayışuuga başka kişiler joltoo bolboyt.
Attı atıp öltürüp, rasmini Kökö tarap buzdu. Eştek biy baatırlarga dem
berip, katuu kıykırık salıp eldi büt joonu közdöy bet aldırat. Alar
turuştuk bere albay kaçtı. El oozunda: «Kadıke, Tüytö, Balta kabılanday
kaçırdı, Eştek biy eşektey bakırdı» degen makal kaldı. Oşol uruşta
kırgızdar Ak-Çiy jaktan köp oljo, mal, tutkundardı alıp keldi. Eştek
biyge bir ayal çıgarıp koyup kalgan oljonu teñdep bölüp ketişti. Oşol
ayaldan bir erkek bala törölüp atın Tölök dep koyuştu. Tölök degen uruu
oşol balanın tukumu.
Eştek biyge bir bala keldi. Anın jön jayın suraştırsa, bagış uruusunan
eken, atı Urmat boluçu. Kaydool baatır menin tuuganım bolot eken dep
koluna alıp, atın Suumurun dep özgörtüp koydu. Mınday kılıp özgörtüünün
sebebi, al kezde uruular arasında «Bizdin balanı alıp koyduñar, kaytarıp
bergile, bolboso çabışabız» dep çatak çıgaruuçu.
Kaydooldon Maltabar, Düyşön, Toguzak, Çımçık, Tülküçök degen baldar
bolgon. Alardın tukumu jalpı jonunan Suumurun atalıp, oñgo taandık
bolup kaldı.
Eştek baatırların baştap barıp İle darıyasınan tüp, Çölök-Çarında
jatkan Kısay degendi çaptı. Köp oljo-buyla menen kaytıp kelet. Eştek
biyge dagı bir ayal çıgarıp berişet. Oşol ayaldan dagı bir bala törölüp
atın Jooçalış koyuşat. Anın baldarı Jooçalış uruusu bolup kaldı.
Emi Eştek biy Kaydool, Balta, Tüytö, Kadıke baatırlardı baştap barıp
Kaşkardı çaptı. Azık-tülügün ak-buura töögö artıp alışkan eken. AtBaşıga barganda ak-buuranın tamanı ketip, aşuuda kaldı. Oşol aşuu «AkBuura» aşuusu dep atalat. Bir neçe kündön kiyin Kaşkarga jetip elin
çaptı. Kaydool jol baştap jürgön At-Başıga tüşçü aşuudan bir jigit
joluktu. Açka bolup, öz atının soorusunan et kesip jep kele jatkan. Al
«Alay taraptan kaçıp kele jatam. Bir baydı öltürdüm, jakşı jer bolso
jigit bolom» — deyt. Kaydool anı Eştekke eerçitip barat. Jigittin atı
Arday, özü adigine uruusunun Dalıçı degendin baldarınan eken. Eştek
anın atın özgörtüp Ak-Buura dep koyöt. Ak-Buura baatır jigit bolgon.
Dagı attanıp kele jatışsa joldon bir jigit joluktu. Al da Adigine
tukumunan eken, er öltürüp kaçıp kele jatıptır. Anın atı Mamake eken. AkBuura özünö tuugan kılıp aldı. Uluu balası ölüp kelini jesir ele, kelinin
alıp berdi. Atın özgörtüp atın Asılbaş dep koydu. Kiyin Asılbaş atandı.
Asılbaştan Dorbo, Nışaan baatır atanıp, Toktor ajı, orustarga
kızmattaş bolgon Adıl biy çıktı. Asılbaş uruusu negizinen Kara-Molo
degen jerdi jerdeşip turuşat. Asılbaş Ak-Buura tuugan degen oşondon
kalgan.
Solto atası Eştektin orduna biy bolup kaldı. Al el içindegi baatırlarga
kadırluu boldu. Al kezde Çüydü kalmaktar jerdep turuşkan. Kıtay kalmak
ıntımaktuu turuşkan. HIH-HH kılımda moñgol-tatar üstömdügü joyulup,
Altın ordo buzulup, orustar alardı çıgıştı közdöy sürö baştagan mezgil
ele. Solto biy Buhar, Kokon handarına barıp «Biz musulmanbız, kalmaktar
kastık kılsa biri-biribizge jardamdaşalı» deyt. Andan kelip Solto biy
büt jılkıga tamga bastırat, tamga ay tamga bolgon. Soltodon — Küntuu,
Kultuu, Çaa. Baldarın Sançı-sınçıga sınatkan eken. Sançı-sınçı Küntuunu
karap: «Jigiti baatır, kızı suluu, atı külük bolot. Birok, tukumu ança
öspöyt» degen. Kultuunu karap turup: «mından bir neçe ortoço bay çıgat. El
jamınçısı bolot. Birok tukumu öspöyt» degen. Çaa köp oorup, beçel, itiy
eken, körsötküsü kelbeyt. Başka balam jok dep jaşırganda boz üydün
kırçoosun karmap arañ basıp kele jatkan Çaanı körüp Sınçının közü
balaga tüşöt. Balanın atın surayt. Çaa degen balam uşul deyt. Anda sınçı
balanın betinen sılap: «Bul çoñ kursak Çaa biy dep atalat. Mından
karaçaar jolbors eerçitken baatır tuulat. Kaşka kabılan çıgat. At
kaçırbas boz aygır çıgat. Akadil-jalpooç, ak körpö tuulat. Tuuçunak
tuulat. Andan arı keri tartıp, tosoñku tüşüp, ıbır-jıbırga aralaşıp
ketti. Közüm jetpey kaldı» dedi. Karaçaar jolbors degeni Tülöberdi
baatır, Kaşka kabılanı — Börübay baatır, At kaçırbas boz aygırı —
Jangaraç, Akadil-jalpooç degeni — Eşkojo, Kanay, Ak körpösü — Jayıl,
Akadil-jalpooçu — Baytik, Tuuçunagı — Çolponkul dep aytışat.
Küntuudan — Tokbay, Karamende, Torubeldüü, Kulboldu, Jonboldu,
Dandıbay, Kaygana degen 7 uul.
Kultuudan Çılpak jalgız.
Çılpaktan Karagul, Karamırza, bulardın tukumu Küntuu jana Kultuu atalıp
kalgan az el.
Çaa atası Soltonun orduna biy boldu. Birinçi ayalınan - Karakçı, Talkan,
ekinçi ayalınan — Tata jalgız. Tata Karakçı menen ençileş.
Çaanın ayalı saruu tukumunan çıkkan Kurmandın karındaşı ele. 60 jaşka
barganda Koçkorgo mal küzdötüp barıp kalat. Al kezde Koçkordon Narınga
çeyin sol tukumunan bazıstar eelep turuşkan. Çaa bürküt salıp añçılık
kılıp jürsö bir bazıs jigit kelip: bir jigit karmap aldık, janında bir
kelin menen bir kız bar eken, deyt. Karmalgan jigitti kelin, kızı menen
Çaaga alıp kelişet. Bazıstardan da bir neçe kişi kelip kalat. Jigitten
jön suraşat. «Men kiçine kezimde kalmaktar karmap alıp ketiptir. Emi
çoñoyup jigit bolgondo elge kaçıp kelmek bolup jürdüm ele. Bul kelin-kız
menin kojoyunum kalmak baydıkı. Kelindi törkünüñö alıp baram dep kız
eköönü eerçitip çıgıp, kündün bürköösünön paydalanıp adaştırıp alıp
kele jatam» deyt. Jigit Kurmandın tuuganı bolup çıgat. Talkan oşondo
17—18 kaştagı kuragı ele. Anın kaynı saruu Köbölök biydin kızı Çaçıkan
ele. El çogulup kalmak kelindi jaktırdı.
ayabay suluu eken. Kelindi Talkanga alıp berişet. Atı Urumçiy eken.
Urumkan dep at koyuşat. Oşol Urumkandan Baybolot, Deldeñ, Bagış, Çıgış
degen tört uul tuulat. Ekinçi ayalı eki jıldan kiyin tiyip, añdan
Koñurbay, Koşoy, Bakı, Bagışan. Bayagı jigitten Maake degen el tarayt.
Çaa biy Çüydün suusunan arık çaptırıp, egin ektirgen eken. Azırkı AkBeşimdegi Çoñ-Arık uşul küngö çeyin Çaa arıgı dep atalat. Çaa ölgöndö
Isık-Ataga, anın suusunun kün çıgış jagına kümböz turguzgan.
Talkan atası Çaanın orduna biy bolup kaldı. Talkan biy Kokon, Bukara,
kalmak handarı menen jakşı mamilede turdu. Kokon hanı Talkan biyge
«Tokbayrak» degen naam berdi. Baldarı çoñoyup alardın içinen köbünçö
Baybolot, Koñurbay, Koşoy üçöö baatır atalışıp turgan kezde, Çüy jerin
Koñtaajının karatıp kalgan kez ele. Al murun Baybolottu Talkan biyden
surap alıp, büt kalmak kırgızga ak üylüü kılıp, el suratıp koygon.
Koñtaajı handın neberesi üylönüp çoñ toy beret. Oşol toydo kırgız-kazak
bir jaat, kalmak ezünçö jaat bolup küröşkö tüşüşet. Kalmak taraptan
Çıkık attuu törösü çıgat. Kırgız-kazaktan Baybolot çıgat. Küröştö
Çıkıktı Baybolot jıgıp başınan attap ketti. Aga ızalangan Koñtaajı
Baybolottu kamçı menen çaap jiberet. Baybolot kayrılıp turup attan alıp
ırgıtat. Kalmaktar «attan oodara tarttıñ» dep uruş kılat. Koñtaajı
handın kıtay ayalınan tuulgan Amirzaada datkanın jeeni Sunu baş bolgon
kalmaktardın bir tobu Baybolotko boluşat. Bul bolso Koñtaajının eki
balasının biylik üçün jekerlööşüsün açıkka çıgarganı. Oşonduktan uruş
uzakka sozulbay, birok kazak-kırgızga kalmak joo bolup kalat. Talkan biy
balasın çakırıp alıp: «Kalmak menen joolaşıp kaldık, bul jerden
keteli» deyt. Baybolot: «kaçıp kayda barmak elek» dep namıstanat. Talkan
biy kazak-kırgızdı çakırıp keñeş kılat. Alar tüştük jakka sürülüp
köçmök boluşat. El Gizarga köçtü. Bugu tukumunun çoñu Belek kaçpay kalat.
Bolgon batanı buzdu dep Talkan biy Belekke naarazı boldu. Talkandın eli
Gizar toosu, Kulyab suusu, ayagı Alayga çeyin kelet.
«Kazak kayıñ saaganda, Kırgız Gizarga kaçkanda» degen lakap oşondon
kalat. Bir az turgandan kiyin çeçek oorusu tarap köbü kırılat. Talkan
biydin segiz uulunun Baybolot baş bolup beşöö ölüp, Koşoy, Bakı,
Bagışan üçöö kaldı. Talkan biy kayra Ketmen-Töbögö köçüp kelet.
Kalmaktın Koñtaajısı Baybolottun orduna Belekti ak üylüügö alıp, anı
eerçitip Talkan biydi çaap aluuga barat. Koñtaajı Talkan biydi künöölöp:
«Belektin tamanın öp, oşondo künööñdü keçem» deyt. Anda Belek: «Emi
senin çirengidey Baybolot uuluñ jok» dep keketet. Talkan biy Belekke
taarınıp Ketmen-Töbödön Namangan toosundagı Süttüü-Bulak degen jerge
köçüp ketet. Anın çıgış jagı Kızıl-Kıya menen çekteşet. Oşol jerge egin
aydap turup kalışat. «Talkan arık» degen arık azır da bar. Biy oşol
jerde ölöt. Koñurbaydan jalgız Jayıl kalgan. Emi Koşoy, Bakı,
Bagışandar Jayıl, Kedey, Rayımbek degen üç jetimdi alıp, kalgan el
menen Koñur-Ögüzgö köçüp kelet. El oozunda: «Koñur-Ögüz koş tuuluk, Koşoy
biydin jeri eken, koş ögüzün jogotup munun kokuylaşı ep eken» degen
lakap el oozunda kaldı.
Karakçıdan:— Bayseyit, Bütöş eki uul. Bayseyitten — Karajono, Kutumbet,
Esirkep, Taşı, Aldajar, Jalayır, Çuñkene jeti uul. Bütöştön — Sarman,
Jakıp, Saktalañ, Süör, Bagış, Kabıl degen altı uul. Karakçı menen
ençileş Tatadan — Karagul, Karamırza. Bulardın tukumu karakçı atalıp
kaldı.
Kırgız-kazak menen kalmaktardın ortosundagı çataktan kiyin Koñtaajı
handın Tabaçı törö menen Sununun ortosundagı çatak küç alat. Alar
jaraşpay koygondon kiyin Koñtaajı han: «Bul eki uuldun arastıgı kalbay
koydu, men bolsom karıdım. Kıtay arkıluu bul eki uulumdu jaraştırıp,
biröönü orduma han koysom degen neetim bar. Oşonduktan İlenin arı
jagındagı Orgoçor, Çelek, Çargın degen jerge köçüp baralı» deyt.
Kalmaktar makul boluşat. Tabıçı törö menen kuşçu Kara baatır dos eken.
Al kalmaktar menen koşo köçüp ketet. Kıtay tukumunan Amirzaadi jeeni
Sunu menen mal bakkan bir kança kırgızdardı koşo ala ketet. Emi ar
jerden handar, biyler kelişip joolaşkan eki bir tuugandı eldeştire
albay koyuşat. Andan kiyin Kaşkardın hanı Jusupkojo kelip, Tabıçını
Kaşkarga ak üylüügö alıp ketet. Tabıçı Kıtay eline, .Kaşkar jerine 300
askeri menen ak üylüü bolup kaldı.
Amirzaada Kıtay padışasına barıp: «menin tegim kıtay, bir neçe jıldan
beri kalmaktardın Koñtaajısında datka bolup jüröm. Özüm kıtaymın. Bir
jumuş menen keldim. Bayandoogo uluksaat etiñiz» deyt. Padışa uluksaat
beret. «Kalmak Koñtaajı han İleden tartıp, büt kalmaktardı çogultup
keñeş kurdu. Kıtayga baş iybeybiz, özübüzçö bolobuz dep jatışat. Uluu
balası Tabıçını Kıtay jerine, Kaşkar eline ak üylüü kılıp, el suratıp
koydu. Büt kalmaktan asker kurap jatat. Al kıtay jerin da basıp alam dep
kamınuuda», dep çagım kılat. Kıtay padışası bul çagımga işendi. 3000
asker koşup berip Amirzaadanı jenötöt. Alar joldo kele jatıp kat jazıp
Jusupkojogo kişi çaptırat. Katta «Kıtay padışası kele jatat, janıña
Tabıçını alıp tosup çık» deyt. Jusupkojo bul kattı jana da Tabıçını
alıp askerdin jolun tosup çıktı. Kıtay asker başçısı menen Amirzaada
Tabıçını öltürüp jiberişti da, andan arı oroçoro kelip Koñtaajı handı
da öltürüşöt. Orduna büt kalmaktardı çogultup Sununu han kötördü.
Kalmaktar büt Kıtayga karaştı.
Amirzaada İleden tartıp, Altayga çeyinki kalmaktardı büt köçürüp ketti.
Kuşçu Karabayır kalmak arasında jürüp, kalmaktar köçüp ketkende orduna
kalgan büt kırgızdardı çogultup, özü Koşoy biyge barıp tüşündürgüçö
oorup öldü. Ketmen-Töbögö oşonu menen katışpay kaldı. Çüy jerindegi
kalgan kalmaktardı çogultup Markaşka han bolup, miñ asker kurap barjı
Çaldıbarga (Aşmara), çıgışı Alarçaga çeyinki jerdi eelep turuştu.
Kırgızdar menen çır çataksız jakşı turdu. Markaşka han oşol kezderde
Saruu Berdike beş beren baatır menen anttaşıp dos boluşkan.
Emi Koşoy biy Çaa tukumu atalıp, Kokon hanı menen jakşı mamilede
turdu. Koñur-Ögüzdögü Talkan tukumunan Koşoy, Bakı, Bagışan, Jayıl,
Kedey, Rayımbek, Kögöy, Köyköñ, Nazirler.
Asılbaştan Dorbo, Nışaan, karakçıdan Barat, Baymat, kuşçudan Soltonoy,
Kıdıktar kalmaktarga karşı turdu. Bul Amirzaadinin çagımınan kiyinki
jıyıntık ele. Nışaa, Barat, Baymat üçöö janına 60 kişi alıp,
kalmaktarga mal tiyip alış üçün attanışat. Alar Ketmen-Töbödön çıgıp,
bir ay jol jürüp kalmak jerinin çegine jetişti. Kıtay askerleri alardı
dürbü menen karap olturuşup tün içinde kelişip attarın aydap alıp,
özülörün kolgo tüşüröt. Jöö kalgan Nışaa baatır kıtaylarga: «Biz kıtay
padışasına bara jatkan kırgız elçisi bolobuz. Jalgan aytpaybız» dep
töbösünö kök taş koyup ant berdi. Bul kıtaydın eñ çoñ antı bolgonduktan
kıtay asker başçısı işenip attarın kaytarıp beret. Birok baarıñar
baruuga bolboyt, dep Nışaanın janına eki kişi koşup berip Kıtayga
jiberet.
Kalgandarına Barat menen Baymat başçılık kılıp, kayra kele jatkanda
Altaydan bir kança jılkı tiyip alat. Kalmaktar ar jerden tosup, birok
ajırata alışpay kalat. Bul baatırlar miñden aşık jılkı aydap KoñurÖgüzdögü Koşoy biyge kelet.
Nışaa bolso bir kança kün jol jürüp Bejinge barıp, Kıtay padışasına
jolugup, «Men kırgız elinin elçisimin. Meni kırgız handarı jiberdi.
Kalmak handarı bizge kastık kılıp, tınçtık berbey jatışat. Oşonduktan
Sizden jardam kütöbüz» deyt. Kıtay padışası Nışaanı elçi katarı kabıl
alıp, bir top künü meyman kılıp turup başına «düñkööser» degen kök taşı
bar baş kiyim, üstünö kımbat içik kiygizip bütkül kalmakka han atap
uzattı.
Joldogu kalmak handarına jolugup jürüp Nışaa üç jıldan kiyin kelet.
Nışaa han degen sez oşondon kalgan.
Soltonoy baatır baş bolup İleden arı Orgoçor, Çelek, Çarında jaşagan
kısay kazaktarınan ötüp kalmaktan jılkı tiydi. Kalmaktar uruşup, birok
jılkını ajıratıp ala albay kalıştı. Baatırlar jılkını İleden
ötközüp kalıştı. Buurul at mingen kalmak baatırı Döñkönöy jalgız özü
alardın artınan kuup jetti. Jaysañdın sarı jonunda eki baatırdın
ortosunda mındayça süylöşüü boldu:
— Sen Soltonoy, Karabalta Kayıñdını aşıp Koñurbay menen koşo kaçıp
ketpegin — dedi Döñkönöy baatır.
— Kara Kıştak, Merkeden köçürgöm seni jergeñden, Kaldañ-Şitren han
taajı jılkıñdı aldım eliñden. Kelseñ beri kele koy, kel sayışıp
körölü, baatırıbız jeñeli, çabalıbız ölölü,— dedi Soltonoy baatır.
Döñkönöy baatır sayışuuga daabay atının başın burup kayra jönödü.
Kazaktardın sokkusunan sürülgön kalmaktar tündüktön kazak jerinen Çüy
öröönünö kelip Sokuluktu meken kılıp turup kalışat. Bir neçe jıl
ötköndön kiyin Soltonoy , baatır 80 kişi menen kelip Sokuluktagı
Döñkönöydü çaptı. Döñkönöy Soltonoy baatır menen bir neçe jolu
betteşip alışa albay jaradar bolup kaçtı. Anın artınan çabdar at menen
Soltonoy kuudu. Döñkönöy buurul at menen Sokuluktun suusunan attatıp
ketet. Soltonoydun çabdarı attay albay kalat. Döñkönöy kutulup ketet.
Kırgızdar köp oljo alışat. El oozunda ır kaldı.
Buurul attuu Dönkönöy,
Çabdar attuu Soltonoy,
Neçen jolu betteşti
Bulardın saltanatı oşondoy.
Kalmaktar Jılamışka çoguluşup Döñkönöydü başçı kılıp şaylaştı.
Kırgızdar menen eldeşüü üçün Koşoy biyge elçi jiberişti. Kalmak elçisi
Koñur-Ögüzgö kelip: bir az kalmaktar kaldık, siz menen eldeşip tursak
deybiz. Kalgan kalmakka Döñkönöy başçı boldu»— deyt. Koşoy el menen
akıldaşıp kalmak menen eldeşet. Ak üylüügö Soltonoydun balası İtayaktı
berişet. Uulu Momokon oşondo 13 jaşta ele. Tınay eli 130 kişi menen
Karabalta aşıp kelip Sokuluktagı kalmaktı çaptı. Soltonoy 63 jaşta ele,
bir neçe kişi menen Momokongo jardamga keldi. Uruş katuu boldu.
Körgöndördün aytuusuna karaganda Sokuluk suusu kan bolup agıp jattı deyt.
Kalmaktan tüşkön oljonu kızıl beles aşırıp Karabaltaga aydatıp
jiberet. Soltonoy baş bolgon 30 kişi Sokuluk suusunun jeeginde jol tosup
kalat. Beşim çende Ala-Arça jılamışınan Döñkönöy baş bolgon köp
kalmak kolu keldi. Soltonoydun atı ölüp özü jöö kaldı. Soltonoy baş
bolup 15 kişi soguşta kurman boldu. Soltonoydun inisi Abık baş bolup
Sokuluk aşıp kutulup ketişti. Soltonoy baatır Koñtaajı handın tuşunan
beri Döñkönöy baatır menen 7 jolu betteşken eken. Akırı kalmaktan öldü.
Abık baştagan 15 kişi aydatıp jibergen malga jetip köp mal, tutkun
kalmaktardı alıp, Koñur- Ögüzdögü Koşoy biyge barıştı. 1733-jılı
Koşoy biy baardık kırgızga kabar jiberip, el çogulgança kış tüşüp bel
jabılıp kaldı. Çogulgan el «jazında aşuu açılganda baralı» dep tarap
ketişti. Oşol kışta Döñkönöy kalmaktardı çogultup İleden arı köçüp
ketti. İtayaktı Koşoy biyge kaytarıp jiberdi. İtayak Koşoy biyge barıp
kalmaktardın kaçıp ketkenin ayttı.
1735-jıl. Nışaa baatır, sayak Kaçıke baatır baş bolup bir kança kol
menen attanıp sırt kalmaktardın hanı Ak kuyruktu çaptı. Isık-Köldön,
Koçkordon baştalgan uruş Kuljaga çeyin sozulup, bir neçe jılga çeyin
basılgan jok. Kalmaktar köp kırılıp jesir ayaldar, üy jay, köptögön mal
kaldı. Oşol uruştan kiyin Kulja kırgızga çek bolup kaldı. Oşentip
Isık-Köl, Çüy öröönü 7 jılga çeyin een kaldı. Toosunda kayberender,
tüzündö kanattuular kaldı. Koşoy biy Koñur-Ögüzdön Kököy tukumunan
Köñköñ Nazardı, Asılbaştan Dorbobaştı çalgınga jiberet. «Too başılap
jürgülö ot körünöbü? El körünöbü bilgile» deyt. Bul eki baatır İle
suusuna çeyin barışıp Sırtkı toolor menen kıdırıp Koñur- Ögüzgö Koşoy
biyge barışat.
«İlege çeyin adam jok, at da jok. Bir kana Karakıştak makmal toosunan
bir ot kördük»—deşti. Anda Koşoy el kaçkanda Çal degen kişi mıltıgı
menen eki kızın eerçitip toogo çıgıp ketken. Bir bolso oşol çal boluu
kerek. Andan beri 13 jıl öttü. Barıp alıp kelgile birok, etiet bolgula
deyt. Eki baatır kayra kelişet. Ot körgön toogo kelişip baykap olturup,
tün içinde üñkürdön Çaldı eki kızı menen karmap alıp, Koşoy biyge alıp
barıştı. Koşoy çaldan el barbı, tüñküsün ot kördüñbü dep, surayt. Çal: «7
jıldan beri eç jerden toda, adam da körgönüm jok. Ookat bolso
kayberendin, ayuunun eti menen öttü» dep joop berdi. Oşol çal jaşagan
too uşul ubakka çeyin Çal toosu dep atalıp kaldı. Çaldın tukumu bolso,
Karakçı içinde «ayukor» dep atalat.
Emi Koşoy biy eldi çogultup Çuy, Talas, Isık-Köl, Sırtka köçmök bolot. El
makul bolot. Asılbaş Nışaa baatırdı Adigine menen Jediger tukumuna,
başka kırgız uruularına jiberet.
«Ar bir uruu öz tuşunan köçüp, körsötülgön jerdi eelesin» dep kabar
kıldı. Oşol kış 1743-jılı kırgızça uy jılı ele. Koşoy biy 85 jaş
kuragında Koñur-Ögüzdö kaza boldu. Jalpı el çogulup anı Koñur-Ögüzgö
koyuştu. Murun Bakıda, Bagışan da oşol jerde ölüşkön. 1744-jılı el
köçüp ata konuşuna kelişet. Sayak tukumu — ayagı Alabuka, Ketmen-Töbö,
başı Toguz-Toro, Soñ-Köldü eeledi. Bogorston — tukumu başı Kegeti, ayagı
Karakıştak, tündügü Balkaşka çeyin, Soldun tobu — Başı Üç-Koşoy,
Suusamır, Oluya-Ata, Çimgent, Talas, Çatkal jerlerin, Kıljır tukumu başı At-Başı, Narın, Kulja, ayagı Kemin, Tokmokko çeyin eeledi.
Aradan bir neçe jıl ötöt. El tınç alıp jatıp kalışat. Kazak hanı Abılay
1764-jılı kırgızga jortuulga attanat. Betbay tukumunan Joogaç baatır
süylöşüp, anı kırgızga elçi kılıp jiberet. Joogaç, Jayıl, Jamansart,
Momokongo jolugup, Abılaydın tapşırmasın aytat. Al talap mınday ele.
«Büt kırgız maga baş iysin, bolboso çabamın» — degen. Kırgız
«karabaybız, baş iybeybiz» dep joop berişet. Abılay han kelip soguş
baştadı. Alar köp ele. Kırgız bir top kıyınçılıkta kalat. Jayıl,
Momokon, Üsön, Teke, İtike, Janıbek altoo kolgo tüşöt. Üsön, Teke, Jayıl,
Janıbek törtöönü öltürüp, İtikeni jaştıgı üçün (ayal ala elek balç ele)
boşotup jiberdi. Momokon Joogaç baatır menen dos ele, anı Joogaç
baatır surap kaldı. Joogaç baatır Momokondu at tonu menen attantıp koyö
berdi. Momokon kelip büt Çaa tukumun çogultup, Ablay- handın zordugun
ayttı. Kırgızdar çoñ soguşka kamınıştı. Ablayhan kayra keldi. Uruş üç
jılga sozuldu. Kırgızdar jeñdi.
1780-jıl. Nayman uruusunan Kök jal Barak kelip Koçkorgo çeyin jetti.
Solto, sayak, bugu uruusu Ortoktun toosunun iç jagınan kaçırıp kirişip
tuusun jıgıp özün öltürüşöt.
1793-jılı uluu jüz kazagınan Berdikojo baatırı kelip soguş baştadı. Al
kezde Çüydö Tülöberdi, Asılbaş Nışaa, sayak Kaçıke baatırlar, Tınaydan
Nadırbek, sarıbagıştan Esengul bar ele. Nışaa oşondo 83 jaşta ele,
kazaktı kayra sayıp kuup bara jatkanda Kekümbulaktın oozunan atına ok
tiyip özü kolgo tüştü. Nışaanı öltürüp koyuştu. Jılgındıga barganda keç
kirip, eki kol bölünüştü. Kırgızdar közü kurç bir baatırdı çalgınga
jiberdi. Al attan tüşüp, koñurçaktın tübünö jaşınıp, baykoo jürgüzüp
turdu. Alıstan bir karaan köründü. Al atçan kelip kırgızdar jakka baykoo
jürgüzöt. Kırgızdın çalgınçısı başındagı tebeteyin alıp, oydu karay
katuu ırgıtıp jiberdi. Çalgınçı atının başın burup kayra jönödü.
Kırgız çalgınçısı tiginin artınan barıp atın kabakka baylap, baykatpay
Berdikojo jatkan üydün tuşuna barıp tıñşayt. Çalgınçı Berdikojogo
barıp:
— Bir talda uluu kuş olturuptur, meni körüp çöldü karay uçup ketti. Andan
başka jan körgönüm jok — deyt. Berdikojo emese bügün tınç alıp jatkıla
dedi. Kırgız çalgınçısı iştin jayın ayttı. Kırgızdar daroo atka
minişip, uktap jatkan Berdikojolordu turguzbay basışıp kalıştı. Erteñ
menen karaşsa Berdikojonun ölügü jok. Ar jerden izdep jürüşüp, suu
jeegindegi bir çuñkurdan tirüü taap alışat. Berdikojonun başı alındı.
Oşol jer ölgöndördün söögü agarıp jatkandıktan «Ak söök» ataldı.
Koşoydon — Jamansart, Momokon, Baymırza, Mambet, Kurtka, Teñiz,
Koçkorbay, Zarıl 8 uul.
Bakıdan — Esenbek, Janbala, Şapak, Aydarbek, Salık, Baymat 6 bala.
Bagıştan — Rayımkul, Kojomberdi, Jan- kılı, Murat 4 uul. Bulardın
tukumu Bakı-Bagışan. Jamansarttan — Tülöberdi, Börübay, Esenaman
(birinçi ayaldan). Sopu, Mamırbay, Sarkodon, Bayt, Ümöt, Kojobek,
Soltonkul, Sake, Nusup, Bayjigit (10 uul ekinçi ayaldan). Baarı 13 uul
bolgon.
Momokondon: 1-ayaldan— Üçükö, Karabay, Alıke, Toroy. 2-ayaldan — Alıbek,
Boku. 3-ayaldan — İman, Oroz, Nazar. 4-ayaldan — Janmırza jalgız. 5-ayaldan
— Sargalday, Bektemir, Jañıbay, Jantay. 6-ayaldan — Tölömüş.
Emi Tülöberdi el başkarıp turganda Semey kazaktarına barıp Abıl-meyiz
törö menen elçilikti tüzüp kelişken eken. El tınçtıkta jaşap kalışat.
Tülöberdinin 1-ayalınan: Eşkojo, Kanay, Çını, Karbos 4 uul. 2-ayalınan —
Mañbolot, Kulbolot, Baydöölöt, Alapay degen 4 uul.
Börübaydan — Jangazı, Jakşı, Koylon 3 uul.
Esenamandın 1-ayaldan: Ükü, Sake, Ajıbek, Kurman, Kıdık. 2-ayaldan: Kalen,
Karbos. 3-ayaldan: Aytbay, Kerimbay. 4-ayal- dan: Adılbek. 5-ayaldan:
Karımşak, Sarımsak. Baarı — 12 uul. Tülöberdinin ordun Eşkojo eelep
algan.
Tülöberdiden — Kanay, Jayıldan — Abay, Bekten, Momokondon — Alıbek,
Baku bolup 40 jılı el suraşkan. Eşkojo jalpı jonunan jetekçilik
kılgan. Sooda satık boyunça Bakunu koyuşkan. Al kezde el kesibi kuş saluu,
at çabuu, toy-tamaşa, aş bolgon. Er ölsö kunu bir kız, 9 jılkı. Çıbıktın
bir uçun dooçuga, bir uçun ayıptuu kişige karmatıp bir adam çıbıktı
kesip koyuçu eken, oşonu menen doo bütöt.
Jangaraç biylik başında turganda 1842-jılı köp kol kurap kırgızdı
çabış üçün Öröldön Kenensarı han keldi. Al kezdegi soltonun el
başkarganı Talkan tukumunan: Jangaraç, Tınaalı, Ukü, Çormon, Baymende,
Taştanbek, Çını, Janızak, Abeyilde, Nayman, Baytik, Karakçı tukumunan:
Çıngış, Kalpak, Aduçu, Jamangara, Bolot, Korçu. Sarıbagıştan — Ormon,
Törögeldi, Tınaydan — Jantay bolgon.
Kenensarı han Barak menen Berdikojonun kunun kuuşat. Abılay handın
doomattarın koyuşat. Kırgızdı basıp kirip, Çüydün ayagındagı Kızıl-Tal
toosuna kondu. Al jılı Kara-Baltadan Koñurbay baldarı menen betteşip
Urustam baatırdan zapkı jep ala-albay ketti. Ekiiçi jılı kırgızdar
çogulup: «Kazak-kırgız bir tuugan elbiz uruşpay jaraşalı» deşip
Çınının uulu Tınaalını, Ükünün uulu Bayterekti Kenensarıga elçilikke
jiberdi. Bul sözgö makul bolboy, Kenensarı han Tınaalının atının
kuyruguna öz atının kuyrugun kiyiz orotup tiktirip koyup (kaçıp ketpes
üçün) Tınaalını özü menen koşo alıp «meni kırgızdın çoguu ortosuna
sal» dep jönödü. Tınaalı argasızdan Kalpaktın aylına kelgende keç
küügüm kirip kalgan. «Mına taksır, kırgızdın uyutkusu uşul jerde, emi
maga uluksaat etiñiz» dedi. Kenensarı jaynagan attı kördü. Tınaalı
atının kuyrugun sögüügö çaması kelbey kılıçı menen kıya çaap, çapkan
boydon kelip Jangaraçka kabar kıldı. Kenensarılar kaparsız jatkan
ayıldı çaptı. Kalmaktı, Ormonbekti, Subanbekti öltürüp üylörün örttöp
elin kırdı. Boyunda bar ayaldın için jarıp, balasın kereginin başın
tolorsugunan ilip koydu. Birok Kenensarı han bul işke özü ıraazı bolboy
kaldı.
«Men büt kırgızdı kırıp jok kılam» dep küülönüp, Kızıl Taldan
Almatıga bardı. Al jerde bir az turgandan kiyin Şooru degen baatırın
Çıngışka elçilikke jiberdi. Çıngış kazaktar menen jaraşuuga makul
bolup, Jamangara baatır menen Bolottu elçilikke jiberet. Kenensarı bul
eki baatırdı öltürüp, alardın kanı menen tuusun kandadı. 1845-jılı
kırgızga karşı dagı attandı. Kenensarının koluna çımırdan Baygan
datka, boygondon Supatay. Tülöberdi, argından Çurt, Alıbay, Barman
baatırlar koldoru menen koşuluştu. Üç jüz büt birigişti. 1849-jılı
kırgızça koy jıl ele. Kenensarının kolu jol boyundagı bir kümbözdü
buzup, jañı kömülgön bir mürzönü açıp, aga kömülgön jaş kelindin
kepinin sıyrıp, jılañaç ölüktü kümbözgö jölöp turguzup koyup, şıldıñ
kılıp külüp jatıştı. Asmandan üzüktöy kara bulut çıgıp çagılgan
jarkıldap, kün kürkürödü. Supatay baatırdın kolundagı bir karı kazak;
— Ee jigitter, siler kırgızdın tirüüsü menen soguşpay ölüktörün kördön
çıgarıp, arbakka sogulduñar! Anau buluttun içinde ak kiyişken eki
aksakalduu adam boz at minişip, silerdi karay ok atıp jatırı. Alar
arbaktar,— dedi. Al kezde din katuu taasir kıluuçu. Çaldın sözün ukkan
jookerler çoçup kalışat.
Kenensarının kolunun kele jatkanın ugup Jangaraç büt soltonu köçürüp
Kegetiden tartıp Tokmoktun üstünö too etegine kondurdu. Koş at menen
Tagay tukumuna kişi çaptırdı. Kenensarının kolu Çüy suusunun kün çıgış
jagına (azırkı Karakoñuzga) kondu. Jekege çıgıp sayışıp, ay balta menen
çabışıp 7 künü soguş boldu. Çıngış baatır Çüydün suusun Keñ-Buluñga
burdurdu. Kenensarılarga suu jetpey kaldı. Suuga kelgenderdin başın
kesip suuga salıp turuştu. Suu jetpey Kenensarılardın attarı arık bolup
turganda At-Başı, Narın, Koçkor. Jumgaldan, Ketmen-Töbödön, Talastan kol
kele jatkanın kabarlap turuştu. Sayak Sokuluk aşıp Isık-Ataga kelip
kaldı. Sarıbagış kele jatat. Talas eli Aşmaraga keldi. Dagı uşul
sıyaktuu. Kamduu jatkan el «Ormon opuza» dep özülörü menen koşo
çıçırkanak süyrötüp tüşüşüp, ar kimi on jerge ot jakkan. Kün beşim
bolgondo too etegi Tokmokton tartıp büt çañ kaptagan. Surnay tartkanda:
«Bul toodon bozdogon nesi» deşken. Supatay baatır kırgız menen jek jaat
bolup kalgan ele. 7 kündön beri biz kırgızdın çarbagı menen soguşup
jattık. Emi jayandarı kele baştadı dedi. Ar bir ottun janında
jıyırmadan kişi, erteñki soguşka dayardanıp jatışat, deyt. Supatay
baatır astırtadan Jangaraçka kişi çaptırıp:
— Argın, torgoydon başka kol kalgan jok. Büt kaçıp ketişti — deyt. Tün
karañgısı menen kırgızdar surnay tartıp kıykırık ızı-çuu menen uruşka
kirişet. Kenensarılar Mıkandın kara suusuna kaptalıp kırılışat.
Ertesi kün çıkkanda Kenensarı, Noruzbay, Erjan törölördü Jantay kolgo
tüşürdü. Kalpak, Ormonbek, Subanbektin baldarı öltürüp atalarının öçün
aldı. Kudaymende datka Çıngış baatırdın koluna tüşkön eken. anı
Alımbek alıp öltürüp, Karabaatır, Bolottun öçün alat. Oşonu menen soguş
bütöt, kazak-kırgız arası tınçıyt.
Bala Ayılçının aytuusu boyunça jıynagan Abdıkadır
SARIMSAKOV