Ayta bar menin kebimdi...

I

“Azırkının
alabarmandagan
baldarı
oydu-keldi
aralaştırıp, ala-bula urungan töl sözdör, çampan tildüü baldarı
tantıp aytkan, kündö kujurap aytılıp-delip atkan köp sözdör
sıñarı ele, al zamandarda, obolku-obolku atalardın sanjırgaluu
zamanında “ar” degen söz da başkaçaraak maanide aytılçu
okşoboybu!? Jan-düynöñ menen çoguu bütölüp-jaralgansıp
kanıña siñgen, ejeli esi-dartıñdan tüşpögön, tilge kelgeninde
tereñireek maanide aytılıp, kulakka kurçuraak ugulgan, aytor,
jüünü boşto çıyraltkan, müñküröögö jol berbegen, müñküröyün
deseñ da müñkürötpögön, anan da kara başıñdı emes, kalıñ
jurtuñdu oyloogo türtkön, oşol eliñdin kımınday bolso da
talamın talaşuuga şıkaktap-şıktandırgan kasieti bolgon
okşoboybu!? Küülöp turgan küçü bolgon okşoboybu!? Anan ele
baykatpastan kim özgörtüp jiberdi anı, kaçan özgörüp ketti,
köñüldü kökölötkön, kanat bütürgön kasieti kayda kaçtı? Belgisiz.
Dagı kança özgöröt, akır zamandarda kaysı maanide aytılıp kalat
- albette, urunuudan kalbasa - boljop bolboyt, akesi...”
Kalaanın Kızıl-Asker ıptasındagı, ızıldap-kürüldögön
maşinesi tınımsız çuburgan kan joldun boyundagı şıypır
çatırluu, tegeregi temir torluu sırakananın kölökölüü burçunda
iyuldun saratan ısıgınan korgolop, çoñ bankedegi muzdak sıradan
- “Arpa” anısı - kere jutup, kıpçıy karmagan tamekisin dembedem kere sorup, – çılım attuunun eñ arzanı “Belomorkanal” anısı
– oozu-murdunan kök tütünün buruldata üylöp koyup, moynun sozo
töbösünön öydö, eski çiy kalpagının kırınan ötkörö üylöp koyup,
sokoyup jalgız oturgan filosofiya ilimderinin kandidatı, özü
aytkanday “kaçankı kandidatı” Turar Ataev adatınça uşintip
oylondu. “A...” gezitinin altınçı betindegi alakandın otunday
jerge basılgan kabardı, közgö arañ ileşken mayda tamgalar menen
jıbırata terilgen altı sap kabardı jañı ele okup bolgon janı
ardanganınan eki büktölüü gezitti barskanday kolunun sırtı

menen arı iterip koydu. Eñgi-deñgi oy arasında “ar” degendi
içinen bir neçe mertebe kaytalap aytıp, utur-utur kayrıp aytıp,
baamdasa, arına kele albay oturdu. Ansayın sıraga küçün çıgarıp,
üç litrlik bankeni kaportosunan ıldıylattı da:
- Arsızdar...! – dep süylönüp, ayagın bogooz sögünüp koyö berdi.
- Oşol jerde özüm bolgondobu!
Iştalgan balıktı sıyrıp, küñsügön jıt urgansıgandan, iri
aldı murduna jakın takadı. Çala ıştalganbı, çala
kurgatılganbı, başı çirip, jumuru boorundagı sulp eti sasıp
ketkenbi, jürök aynıtat. Kuyruk jagınan kurgak et izdedi
ırımga. Çukulap, tiştegilep tim boldu. Murdun çüyrüp:
-durayındar, kurttatıp jiberişkenbi, balık kurgatkandı
da bilişpeyt! Anan aldap satışkanga usta! – dedi.
Otuz somduk balık ele, doolagısı keldi tıyının,
kaytarılgan akısına dogurunup dagı bir çoñ banke sıra alayın
dedi.
Mındayda, sıra uulagan joroloştoru da körünböy kalat
kaşayıp, birde-jarım taanışı körünöbü degençelik başın
sozup, jan-jagına eleñdey karandı. Oyundagısın bölüşküsü
kelgenden karandı. Sırakananı janday ötkön, ırımga jalatılgan
asfalttuu kırtışı übölönüp-talkalangan kuuş joldo kimisi
kendir kap kötörünö, kimisi kıtaydın çakmaktuu çaarala sumkesin
böktörünö jorto basıp, kör tirliginin ubarasında bazarga je
bazardan şaşkan jolooçular (azırkının tili menen aytkanda “biznestüülör”. Degenim, bul kılımda kırgızdın bir önörü
çıkkan “biznes” degen, börtö jügürüp tıyın öndürgöndü kesip
kılgandı aytışat, soodagerçilikti böösündöy körgön köçmöndüü
ata-babalardın üç uktasa tüşünö kirbegen bir önör, oşonun közün
tapkandı “biznestüülör” dep koyuşat), ötkön-ketkendi kıyşaya
tiktey, koldorun şımının eki çöntögünö tıgıp, arı-beri
kaalgıy baskan bekerpozdor (kim jazganın, kaçan, kantip jazganın
kim bilsin, aytor, bagı taykı baykuştardın mañdayına
jazılganı uşul okşoyt go, alardı “biznesi joktor”, “biznesten
kur jalak kalgandar” dep koyuşat), jugundu añdıgan jolbun it ele
bolboso, sırakana een ele. Sögüngönün jalgız-ak sıra çelektin
tübündö oturgan satuuçu jigit uktu. “Aljıgan çal!” dep koydu al
dalısın salgan teyinde.
“Basa, jalgız beken je jandagan kırgızdarı bar beken?..”
dep büşürködü Turar Ataev. Gezitti kayra alıp, kurçu kete
baştagan közün jüljüytüp, üñülö baraktadı. Al tuurasında ıpım
söz tapkan jok. “Kıyazı, araçı tüşör joro-joldoşu dele bolboso
kerek beçaranın...” dep boolgolodu.
- Bu prezidenti - jetken akmak, şovinist tura! – dep

küñküldödü. - Börkümdöy körüp turam, uşunun baarı oşol közü
jaman kaapırdın jeke tukurugunun natıyjası!
“Kaysı prezident?” dep satuuçu añkaydı.
- Orustar dagı bir kırgızdı soyup salışıptır! – dedi
Turar Ataev tik bakpagan satuuçuga eki-üç üstöldön aşıra karap. –
Kuturgan jünbaştar (gezitte: “takırbaştar” dep aytılıptır)
kırgızdın dagı bir balasın Mos-skvanın köçösündö, kalamandın
çak tüşündö bıçaktap, koyço muuzdap öltürüşüptür! Çagımda,
uşunu menen altınçı kırgız...
- Ee, oşondoy beken? – dep, tigil tek söz ulamakka ün
kattı.
Sıranın boçkesin kaytargan jigit joronun arasında
avtoritettüü sanalgan kişinin sözün joopsuz kaltırgandı
ılayık tappagandan gana ırımga ün kattı. “Bul kişi jönököy
kişi emes, jigittin gülü kezinde kıyın jürüp, keñ Frunzenin
köçölöründö orustun baldarı menen töbölöşkön, çoñdor menen
karmaşkan! İlim jaktagan!” degen añızdı jorogo çogulgandardın
oozunan dalay ukkanı bar ele.
Anın “küñk” etken kaydıger joobu Turar Ataevdi tüñülttü.
“Namısı joktordon eken go!” dep, murçuya başın bursa, çala
ıştalgan balıktın jıtın ilgen tumşugun sozup, juk-jubur
añdıgan jolbun ittin közünö közü çagılıştı. Közü törtöö
öñdöngön it (balkim, bagıluu kezinde anı “Törtköz” dep
çakırışkandır) kuyrugun şıypañdatıp, eköö tikteşip kaldı.
“Çıp!” dedi Turar Ataev. İttin çıkkısı jok, kayra tirmeye
tikteyt. Kişidey jaldırap tikteyt. Tili gana jok, aynektey
közdörün jıltıratıp, süylöp iyçüdöy tikteyt. Moynun küyşöpküyşöp, kıñşılap koyso, “Ey, kişi, uurtamga sıra talaşıp
jattım bele, emne jamandık kıldım sagan? Aldıñdagı balıktan
teñ bölüş” dep, jalooruy tiktegendey tuyuldu. Buzulgan balıkka
közün agıtıp, şapalaktay salañdagan kızıl tilin çıgarıp, şalp
ete kıygaçınan jalanıp koyso, “kardım açtı” dep jalanganday
tuyuldu. İt menen tikteşip, it menen arbaşsañ, anan da “kaçankı
filosof” bolsoñ, deñge mas janga oşondoy oy kelet eken da,
tıyının doolaganga kayıl Turar Ataev balıktı jolbundun
aldına ırgıta berdi. “Sasık balıktı sen je!” dedi. “Talp” etip
tumşugunun aldına tüşüp, çañga oonagan kurgak balıktı azuusuna
sala jara çaynap, üzülgön başın sugunup atkanın karap:
“Kırgızım altınçı kişige azayıp atsa, jolbun itter köböydü!”
dedi. Bankeni kötörünö turup kelip, toltura sıra kuydurdu. Kayra
burçka barıp oturdu da kere şimirdi. Utur kere şimiret, arına
kelçüdön beter şimiret. Arpanın burak jıtı murundu ördögön
muzdak sıra için kızıtıp, esin eñgiretti, kapkaydagı oylordu

oygottu, bu saam kurçuraak oygotup, kurçuraak kozgodu. Aylananın
ızı-çuusu karış alıstap, tegeregi tieşesi jok çimirilgendey
tuyuldu.
(Bu ilim jaktagan kişinin bir jaman adatı bolot tura, bir
oygo süñgüp alsa, iyne-jibine çeyin teriştirmeyin, sebep-jönün
taktamayın tınçıbayt. Jakın bilgenderi oşon üçün aytat da,
“Abaylasañçı, Turar! Meeñe kan kuyulup ketpesin, ança emne
janıña küç kelip?” dep).
Oşondo Turar Ataev kırk jıldan beri kalaada tursa da,
kadimden elettik Turar bolup tolgondu, kadimki Asan-Kaygının
josununa salıp tolgondu. İlgerki okumuştuuluk ömüründö,
okuunu bütüp, “oyçuldardın akademigi bolçu elem” dep oktolup,
Frunzede kala berçü ömüründö takay suktanıp kelçü, eskinin
kaldıgı degen jalaaga, elettin kaldıgı degen kekeerge kögörüp
moyun berbey, kezinde Marks ilimine takap, ilimiy doklad jürçü
jerde doklad jüzündö, akıynek aytışçu jerde oozeki jüzündö
köşörüp jaktap kelçü kaçankı oyçul, too-talaanın, oşol tootalaanın boorun bayırlagan ertekidegi köçmöndüü jurttun oyçulu
Asan-Kaygının josununa salıp tolgondu.
“Jara tartılgan kardınan orguştap akkan, kıya kırkılgan
kokosunan tütüktöp akkan ısık kanına kaptalınan çılanıp,
üşünö kelalbay üstömönünön çılanıp, jat jerdin topuragında
oonap jatıp, kindik kanı tamgan jurttan ayçalık alıs, jaynagan
agayın-tuugandan jılçalık alıs, ögöylögön jayda dalbas urup,
tuylap jatıp, öbökkö kelbey özörüp, tomolonup jatıp, janı emne
dep çırıldadı eken beçaranın? Öpkö-booru jançılıp, akıreksüymülçögü bırkırap, demi kirbey kekiregi kirkirep, kirteyipkarañgılagan közü süzülüp baratkanda, “ü” deerine ün kalbay,
dalbastagan janı üzülüp baratkanda kimdi söktü eken akırkı iret
al beçara? Kimge naalıp, kimdi söktü eken? Kara kursaktın
ayınan jer tübünö bozdurup, kaynagan orustun arasına azgırıp
kelgen jazmışın kaarıp aldıbı, jutamış turmuşka tuş kılgan
tagdırın kaarıp aldıbı? Kalkının kanın çapkenedey sorgon
jurt başıların söktübü je kanjarın jalañdatıp kaşında
turgan, suuk elesi karegine uyup, katıp baratkan takırbaş orustu
söktübü? Tirüüçülüktön ümütü üzülöör irmemde, çöödöy
talagandardın kolunan jakşılık bolbosunan küdörün üzöör
irmemde, kayra oygongus, kansıratkan uykuga çögöör irmemde, oy
tereñinde belendegen akırkı sözün kimge bagıştadı?!”.
Uşul saptar keldi oyuna kozgolup. Kaysı-bir, kaysı-bir
jıldarı, jazuuçu emes, arı jok jazmaker atıgıp jürçüsündö, kız
talaştın ayınan koluna jorgoloto kalem alıp, çıgarmaçıl
eröölgö tüşçüsündö çiymelegen añgeme söröyü bar ele, oşondogu

saptar keldi oyuna. Uşul oylorgo çömülgöndö jonu bükçüyüp, öñü
tüktüyüp oturdu Turar Ataevdin. Orus jerinde soyulup ölgön altı
kırgızdın azasın jalgız tartkansıp, altoonun aytılbay kalgan,
ayta albay kalgan akırkı sözün, armanduu sözün jalgız
jandırçudan beter üñküyüp oturdu. Sol koluna kıstargan
tamekisi tübünö çeyin jıljıp küyüp, eki eliçe bozorgon kül
bolgonunda tülöp tüşkönsüp, tübünön kübülüp kaldı ele, “Bü!” dep
sapırılta üylöp saldı. Jana bir çılım alıp tutandırdı. Uşunu
menen kançançısın tutandırıp jatkanın baykagan jok.
Kaysı-bir oyçul çulusunan aytkan deşet, a çınında jartı
tokoççoluk tıyın añdıp, künü tüşkön Oş bazarın kotoloptegerektegen ar bir ekinçi kişinin oozunan kündö ugat al sözdü,
vagondorgo tirelip-şıkalıp, kuday aytkan şıbagasın izdemekke
tuş-tarapka tentip baratkandardan ugat al sözdü, oşolordun oy
uçugun uladı:
- Jarıkçılıkka jarataarın jaratıp koyup, birok teñ
jaratpay, birinen-birin kem jaratıp, birine-birin tepsetip,
jer tübünö talaalata tentitip koygon, kara janın kakşatıp
koygon kuday...
Turar Ataev tıp toktodu. “Koyçu oşonu!” dedi taarınıçı
barday. “Andan körö!” dedi. Arstanbekti estep, Arstanbek bolup
kozgoldu.
“Kul” degenge namıstandı. “Jeti atasın bilbegender “kul”
atıkçu ele ilgerkide, azır jeti atasın bilip turup, kul bolgondor
çıktı, kapıray! Jamanattı bolçu jurt emes elek!” dep tütödü.
Uşul köz irmemde Arstanbek bolup kubuldu. Kırgız - kazaktın
murunku zamandagı kaysı-bir tobunda ekeyden 1 kelgen
Süyünbaydın oozun jap kılçudagı, ebin bilbey, eldi közgö ilbey
süylögön Süyümbaydın jalayaktay oozun kum kuyganday japçudagı
Arstanbektin aybatı bar emespi, oşol aybat keldi Turarga. “Arı
jok mañka kazak, agarbay jürgön jakasının agarıp kalganına,
akçasız jürüp, akçaluu bolup kalganına, kursagının bir
toygonuna korston mankurt kazak! Bu jarıktık Aytmatov
mankurttun obrazın kazaktan tapkanı tegin jerden emestir!” dep
sögündü. “Oñ jagıbızdan orus – joo desek, andan kalışpay kazak
koşo joo tura!” dep, kayraştırıp oturdu. “Koy, Tuke! Sabır kıl,
bir tuugan kalıkpız! İlgerten jayloodo malı bir, jakada
jazdıgı bir boordoşpuz!” dep, abaltan dayınduu sözdü aytıp kim
tıymak ele azır, şardana aytıp jatpagandan kiyin, jumuru baş
çimiriltken çegi jok, tübü jok oy-sanaasın kim okup koyuptur,
een-erkin sögüp oturdu. Mına uşintip, birde Asan Kaygıday

Kazak uruusu.

tolgonup, birde Arstanbektey tütöp oturdu. Bir turup Asan Kaygı
keptenip, bir turup Arstanbek keptenip, tolgonup oturdu.
“Jüünü boş, jüdögön kırgız öldübü, böödö kırsıkka
çalınıp ört kırgız ölüp aldıbı?” degen oy ketti.
Turar Ataevdin mañdayına kelgen kişisinen, jaşı-karısı
bolobu, “tegiñ kaysı?” dep suragan dagı bir adatı bar. Abalkı
adatı, atalardan üyröngön adatı. Tek sürüştürmöy dep koyöt.
Sürüştürüp oturup tek-jayın taktap, taap alsa kompoyup kalat.
Tüptüü jerden taap alsa, büttü, “Aa, baatır, balança baatırdın
urpagı turbaysıñbı, tükünçö baatırdın tukumu turbaysıñbı!”
dep, sınay karap kalat, añıraysa ata-jotosuna çeyin sanap beret.
“Bilip jür!” dep koyöt. Özünçö ele azırkının sanjıraçısı.
Taanıbagan kişisi joktoy jüröt, ebak közü ötkön kişilerdi da,
tirüülördü da aralaş tügöldöp, taanıganday jüröt. Gezitten
okuybu, sınalgıdanbı je bir top jıyından köröbü, aytor, taanış
at joluksa boldu, “Ormondordun tukumunan, Jayıldardın
tukumunan, Belek bolot, Balbay bolot” dep, esebin oñoy ele alıp
koyöt. “Kaydan bilesiñ anın baarın?” degenge, “oşonun da okuusu
barbı?” dep, kors etip koyöt. Kommunistter koydura albay koygon
kaçankı adatı.
Azır Turar Ataevdi kudayım bir saktadı, aligi ölüp alçu
jigittin tegin bilbey kalganı abiyir boldu uşul saam. Bu bir
uuç kırgız balasının tek-jaatın jetkire bilgeniñ, ata-jotosuna
çeyin sanjırasın tak bilgeniñ da bir azap eken, öz başıña özüñ
üygön arılgıs şor eken, ölüp alçu jigittin tegin ukkanda öñgüröp
ökürüp jiberet bele!?. “Adıginenin baldarı azganınan bazarçı
bolup ketti, koltukka nayza tolgogon Tagaydın baldarı taruuday
çaçırap, kürök-şıpırgı kötörünüp, köçö şıpırıp kaldı, armanay!“ dep, keyip-kepçip kalçu adatı bar ele, aldındagı bankeni
azır jerge bir urup, aykırıp alat bele!?
Turar Ataev sıradan çoñ jutup, jeñildep aldı.
Ee, uyat menen sıyıttı uşu Turarga ele berip koygonsup, uyatsıyıttı uşunçanın içinen Turar ele bilip koygonsup, “arnamıs” dep jürüp emne gana kılgan jok turmuşunda. Özü
aytkanday kişi gana öltürgön jok, je bolbosoçu, kişi balası
elestetkendin baarın jasadı. Jakalaşçu jerden jakalaştı,
sögüşçü jerden sögüştü, kudayım muştumdu berip koygon eken
çenebey, töbölöşçü jerden eçen-eçen töbölöştü. Dalaydın
sazayın karmattı go koluna! Agezde bilegine işengen jaş çagı
emes bele. “İlim jaktaym” degen oy jok,
urunup-berinip
turmuştan ordun izdegen kezegi ele. Kiyin jogorku
bilimdüülördün katarına koşulmakka universitetti bütürüp,
ilim jaktap, intelligentke okşop kalganda (ilim jaktagan

kişinin jürüm-turumu oşondoy bolot tura), çoñ-çoñ jıyını
bolobu, köçödögü talaş-tartışı bolobu, jaaktaşçu önör tapkan,
jaaktaşçu jerden dalay-dalay jaaktaştı, ezeli tim kalgan jok.
Universitette jaaktaştı, trolleybus-avtobusta kızıl-çeke
jaaktaştı, “Ey! Jünbaş!” dep Frunzenin monçolorunda
jakalaşıp, jaaktaştı...
Uşunun baarın çeçilip bir aytayın, tögülüp bir süylöyün
dese, kulagın töşöp ugarga gana kişi jok mındayda, çirkindiki!
Özü aytkanday, “arduu biröö jok”, çirkindiki!
Arına uuday tiygen suuk kabardın küüsü menen, sıranın
kandı kızıtkan küçü menen kozgolup algan oyloru çubalıp kele
berdi, kele berdi...
Turar Ataev jañı jandırgan tamekisin maaşırlana sorup,
kök tütündü oozu-murdunan buruldata uzun üylöp koyö berdi bir
okuyanı estegende. Külgün jaştın üç jılın kirze ötükçön
ötkörçüdö, soldatta jürçüdö muştaşka tüşkön, oşonu estedi. Bir
belorustu kızıl-ala kılıp sabagan, belçesinen çeçinip alıp
sabagan, oşonu estedi. Belorustu kızıl muştum deşet eken,
“kızıl muştumdan kelgendi köröyün, sen – Belorustun, men – AlaToonun bir kıçıgının kulunu” dep muştaşka tüşkön. Turar
sabadı. “Zapomni, salaga! Ya - potomok Çingiz-hana!” dep koygon
ayagında. Özü dele tüşünüp-tüşünböyt emnege antip aytkanın.
Özünün jetinçi atası Çıngıştı aytpay, kayaktagı Çıngız handı
aytkan.
Turar Ataev erksiz biliner-bilinbey uurtunan jılmayıp,
sıradan uurtadı. Kayran kezeñ! “Abası atır jıttuu, askar
çokuluu Ala–Toonun Aral degen ayılında jaşap, emgektenip
jatkan atam Atay menen apam Burulkanga jayı dobulduu, kışı
boroon-çapkınduu Sibirdin Krasnoyarsk şaarında Sovettik
Armiyanın katarında askerdik ıyık mildetin ötöp jatkan jooker
uuluñar Turardan ısık salam!” dep baştap, ayagında “kırgızdan ekööbüz” dep kıstarıp, kat jazaar ele anda.
“Eç kimge aldırgan emesmin desem ötürük bolor. Maşayak
belem, jeñilgen uçurum da bolgon, - dedi Turar Ataev. - Jeñilmek
tursun, jek köründü bolgom...”. Oşondon tarta özü da jek körö
baştagan...
Al sıradan jana bir mertebe kulkuldata jutup, üstüñkü
eerdine kongon ak köbüktü sürtünö, uurtun kımtıdı. Jazı kabak
tuşunan salaasın saldı da, artka kayrılgan, tarmalının izi
aligiçe jana elek ak çaçtarın tarap koydu.
“Makoo bolupturmun” dedi. Al oyunda oşondogu, jıyırma
toguz jaştagı Turar Ataevdi jekirip aldı. Oşondogu Turar
Ataev köz aldına jüünü boş, akılı tolo elek, aldap koyso

jooşugan añkoo bolup elestedi. Karuusunun kara küçünö gana
işengen keñkeles elestedi.
- Munun baarın emnege estep oturam azır!? – dep kübüröndü
Turar.
“Azırkının bokmurundarına örnök bolsun, uşunun baarın
kitep kılıp jazsambı!” degen oy ketti ergigen janga bir turup.
Kayra köönü aynıdı: “Afgançı belem? Kim okuyt ele anı?”. Kitep
jazıp körgön jok bele kezinde? Al uçurda kolhozdun mülkünö suuk
kolun saldı dep aygak çıgıp, jalgan-çından jamandap, kara
çeçekey jatındaşın da kakşatıp taştagandı, soguştagı erin
kütpöy, kaçıp ketken jeñil oyluu şurkuyalardı (“erkek körsö
eerçip ketse – şurkuya emey emine?” degen sözü bar Ataevdin,
jaaldanıp alganda andan oroy aytat), üy betin körböy, kolhozdun
tölü üçün janın sadaga çapkanı kalgan çabandardı, alardın
artınan jabıla jürgön sakmançılardı, saan menen tañ atırıp,
saan menen keç kirgizgen saançılardı jazgandar maktalçu emes
bele! Partiyanın aydagı astında alarıñ da arbap algıday kıyın
jazışçu, okup otursañ kırgızdın koyloru jalkı töl berbey
kalgan al zamanda, jalañ egizdep töldöp, aldı üç emden jazçu emes,
çabandarı bolso koyço maarap, koy tilinde süylögönü kalganday
taasir kalçu. Kim bilet, Sovetter Soyuzu dagı beş-on jılı bütün
turganda, erguldarıñ anı da oylop tabışmak bele balkim... (Uşul
jerden
aga:
“Kutmanduu
künüñüzdör
menen
urmattuu
radiouguuçular! Frunzeden süylöybüz” dep baştalçu kırgız
radiosunun berüülörü eske tüştü, koylordun jabırap
maaraganınan beri ukturup turçu emes bele, tuut maalında
kudaydın kuttuu künü ugulçu kırgız radiosunun bayandamaları
bolor ele, dubaldagı mıkka ilinüü radionun kulagın burasañ ele
radiokabarçının mikrofonun talaşıp jatışkansıp malış
koyloruñ da bir maarap berçü al zamanda. Bütün Kırgızstan maarap
jatıp kalçu ele).
Kasımbekov Kasımbekov başı menen kuuguntuktalıp
jatkan al çakta Turarga okşogondorgo kim koyuptur!? Sokuluktuk
Nogoy aksakaldın sanjırasın koşup jazgandagı añgemesinin kol
jazması basmakananı koy, Jazuuçular Soyuzundagı köp
sektsiyalardın birindegi talkuudan – baamında, baştooç
jazuuçular menen işteşüü sektsiyası bolso kerek ele - ötpöy
kalbadı bele! Jazgandı koy, ayta koyöm dep oozu küyüp, partiya
menen komsomoldun tepkisin jebedi bele!? “Partiyada jokmun”
dep kakşaganına karabay, kaşaygırlar partiyada barlardan jaman
sögüşkön. “Jazañ az tiyip kaldı” dedibi, bakanoozduk menen
ookatı ötkön mansapkor biröö jogoru jakka jagınıp, togolok

arız aydap jiberiptir andan arı, aligi üç tamganın 2 ermegine
aylangan, kızılçoktoru añgemeleşüügö çakıra berip jüdötüşüp,
añgeme jazgıs kılışkan ekinçi. Ulutçulduktan jalkıtalı
deşkenbi. Ulamaçıl Nogoydun özü dele ömüründö ançalık sögüü
ukpasa kerek, aga çeyinkiler, aga üyrötköndör dele ançalık sögüü
ukpasa kerek, baarın jıyıştırıp Turar ukkan. Oşondogu togolok
arızçıl bir jasakerdin azabı-ı!
Uşul oy kelgende Turar Ataevdin içi tuz kuyganday tız
etip, keyip aldı.
- Tiline kirip, nege eerçidim? Emneden korktum ! – dep
jemeledi özün. – Korkpoy ele koysom bolmok! Katuu turup,
karmaşsam bolmok! Akır tübü utmak ekenbiz...
Kıjırı kaynap, açuuluu janı oşondogu, otuz beş
jılçalık murunku Turar Ataevdi oyunda çoñ kolu menen “dük”
ettire kökürökkö dagı bir iret urup aldı. Altımış beşten aşsa
da azırkı Turar Ataev andagı Turar Ataevden alduurak eken, oñ
muştumun şiledi ele, otuz jaştagı Turar Ataevdin tumşuguna
taamay tiyip, oozu-murdu kanjalap, eki ayagına arañ-arañ
takançıktap, soldoyup turup kaldı. Mañdaykı eki tişin ırgıta
koydu oyunda. Oozu-murdun kıyşayta koydu oyunda. Oşondogu
Turar Ataevdin surakçısınan beter, “sol işiñdin soobu uşul”
dep, kulaçın kerip turup sol muştumun şiledi ele, olburluu
deseñ olburluu, dalıluu deseñ dalıluu, kömürdöy kara çaçtuu
(üksöyüp tarmalduu ele), biyik mañday, çap jaak otuz jaşar Turar
Ataev karşılık körsötüügö alı jetpey, başın burup oyt berüügö
darmanı jetpey, ünsüz-sözsüz eki büktölüp oturup kaldı. “Erkiñ
boş kanday akmak bolgonsuñ!” dep, üstünön üyrülö kıykırıp
koydu oyunda. Uşintip bir Ataev eki Ataev bolup, biri - jaş
Ataev, ekinçisi – karı Ataev bolup karmaşıp, kızarıp-tatarıp
oturdu. Bir Ataev eki Ataev bolup arbaşıp, armanı kökürögün
açıştırıp, közünö jaş tolo jazdadı.
“Meni tepkilegender azır Aküydün altınçı-jetinçi
kabatında
oturuşat,
jeldetkiçke
jelpinip,
tegerenme
oturguçtarına çalkalap, biyik terezelerinen
Ala-Arçanın
toolorun, çokusun ak çalgan şañkaygan askar toolordu tiktep
oturuşat! Köküydü bilip oturuşat, kök terezelerinen BozBöltöktü tiktep oturuşat! Boz-Böltöktü bilip tikteşebi?!” dep
obduldu. Sol kaptalına kıñkayıp, şımının oñ çöntögünön
kadimki bışkan kirpiçtin jarımınçalık kelgen koltelefonun
(“NOKIA” degen jazuusu bar birok) suurup çıktı da kimdirbiröönün nomurun estey albay kabagın tüyüp, karmalap turup

KGB.

kaldı. Jattagıday boldu ele, kança ele? “0772 31-...-...” dep, andan
arkısın taba albay tutalandı. Jazganday boldu ele, kayakta ele?
Jambaş çöntögünö kıstarıluu, kırları ketilgen eski bloknotun
cuurup alıp añtardı. Büktöösü sögülüp, birindegeni kalgan
bloknotunun ulam bir betin ayar baraktap, üstü-üstünö çiyilip
oñdolgon, jol-jol saptarga üñülöt. Kıyşıgınan jazılgan,
ireetin buzup tuurasınan jazılgan, birde badırayta jazılgan,
birde çıçkan jorgologonsup mayda, eki saptın arasına kıpçılta
jazılgan eski dostorunun attarı közgö urunat daroo. Oñ
söömöyünün uçuna ”tüü!” ete tükürünüp, ulam bir betin baraktayt,
ebak közü ötkön teñtuştarının ısımdarı uçurayt. Kaçankı
bloknot, kaçankı ısımdar, kaçankı darekter...
- Bul katarımdın közü ötüp ketken... Munum kabılan ele,
kap, közü ötkön... Sıyanın küçün! Bloknottun betinen öçpöy dale
jürgönün kara, bul da ötkön... Kayran dosum, munum on jıl murun
ölgön! - dep kübürönö, utur bir betin baraktap, çakmak bettüü eski
bloknotun baraktagan sayın eski nomurlardı şıkaalap, oo düynö
salgan, ebak kazanak içinde eki kulaç jerdi kuçaktap jatkan on
çaktı tentuşunun atın da taap aldı. Tapkan sayın beyişi
bolgurlardın beyitin koşo tügöldöp koyöt:
- Balançanın söögü ayılına koyulgan. Tükünçönün söögü
andan on çakırım alıstagı jerdin astında, al da ayılına
koyulgan. Bul beçaranın söögü Küntuuda kaldı. Gmm... Ala-Arçaga
kömülsö ele jandarı beyişke çıga turgansıp, kızmatı ötkönüötpögönü dele Ala-Arçadan jay talaşıp jatkanda Zulpuyup
beçaranın söögü ardaktalbay kaldı. Bir döbögö çogulgansıp,
Frunzenin köçölöründö dalay jürdük ele, kıbılanı baştana çım
jazdangan sööktörü emi körüngön beyitte jatat!
Uşintip ulam bir betin baraktap, birindegen dostorun
taktap, eçak ölgöndön bloknotuna telefonu tügül, eç kaçan atıjönü jazılbagan Zulpuevdi içinen ayadı:
- Kuday urganday ateist neme ele, kantti eken? “Uluu
syujetti” izdegen kayranım!
Anan:
- Bir jerine çiymelegendey öñdöndüm ele, tülööñ katkır
“törtünçü sekretardıkı” jok go! - dep küñküldödü.
Baarı-joktun barı jazılıp, izdegeni jok, kaşayıp. Bir
ookumda estedi, egemendüülüktü uşul alıp bergensip,
köyröñdöngön nemenin nomuru da köyröñ, - 31-08-91 emespi,
egemendüülüktün künü emespi, “31-avgust, 1991-jıl” degeni
emespi! Oşon üçün jazgan emes bloknotuna.
Çalıp, kulagına takadı. Tıñşasa, ketken çırıldagı başkaça.
Eldiki jön çırıldasa, munukunan gimndin kayrıgı ugulat eken

artka. “Ak möñgülüü aska zoolor, talaalar, Elibizdin janı menen
barabar” degen jeri bar go, orkestr oşol jerin türkün aspaptar
menen üylöp oynotkon jeri bar go, tak oşol jerinen baştap
ugulat eken. Bir ukkanda “Orduman atıp tursambı?” degen oy kelet.
Eki münöttük abanın tolugu menen jazdırıp alganbı, Turar Ataev
kol telefonun tajabay eki münöttön aşıra karmasa, gimn eki
münöttön aşıra oynodu, birok telefondun kulagı açılıp, eesi
joop bergen jok. Oşol “svoluçtu” bir kaarıp alsam dedi ele,
ataganat! “Allo” degen ünün uksam, aşatıp bir sögüp alsam dedi
ele, ataganat!
- Çert poberi3, Aküydö otursa emne eken! - dedi orus
tildüülör menen akıynek aytışçudagı eski adatına salıp.
Tutalangan teyde başın burdu. Tiginde, çala bütkön kirpiç
üylördön beregidegi jol boyuna kırkalekey öskön terekter urundu
közünö. Taanış terekter ele, birok negedir söñgöktörü
kıyşaygansıp, kölökösü tetiri köründü. Şaarga algaç kelgenden
beri, şaar astanasın algaç attagandan beri közünö könümüş bolgon
terekter ele. Söñgöktörünün kıyşayganın! Ayıldı, tuugan ayılı
Araldı eske salgan kayran terekterdin araları suyulup, kartayıp
baratışkan eken. Alışka suu jıgılbay, kuurap kalganı bar eken.
“İlgeri-ilgeri zamandarda, biz jaş jürgön çaktarda uzun öskön
terekter bolor ele, kümüş jalbıraktuu bolor ele, aydarım jelge
şuudurap şookumduu bolor ele, şookumu mookumdu kandıraar ele,
uzun terekterdin uzun tiygen kölökösü, kalıñ öskön terekterdin
kalıñ tiygen kölökösü bolor ele. Kölökölöp oturçu elek, al kezekte
sıranı terektin kölökösündö şimirçü elek. Kuday urup, teregiñ
kıyşık öskön, özögünön kıyşıyıp öskön, kölökösü tetiri tiygen
zaman kelgenbi? Kölökösü tetiri tiygen zaman!?” – dep tañdandı
masaya tüşkön Turar Ataev: “Je akılım tetiri aylanıp, tetiri
körüp jatambı? Je tegeregimdi tetiri baamdap jatambı?..”.
II
Kılda kurbuusunda “Avtovokzal” degen jazuusu şoñşoygon,
– tak oşol jılı Frunze jañı vokzalduu bolgon – eki kabat
imarattın asfalt jalatılgan koroosuna tüş abıdan maalda kirip
bargan kök avtobus kaptaldata jay imerilip, kölökölöy toktogondo
ar koşkon jolooçunun arasında kök çemodanduu, ayrı kalpaktuu
kırgız jigit koşo tüştü.
Askerden kaytçusunda orustu körgön kaadaluu kişidey
janına bir çemodan kütkön ele, eki sıyra kiyim-keçegine, dagı

Şaytan algır!

eki kündük kül azıgına içi tolu, jükkurjunu da oşol, külazık
kurjunu da oşol kök çemodanın koltuktagan Turar çettey basıp,
saamga turdu. Jük taşıgan çümkömö maşineden maşinege
jarmaşıp, oy-talaanın baarın aylana Jambılga jetip, al jerden
avtobuska uçkaşıp üç kün boyu tınbay jol jürgön neme akırı
tamanı jerge tiyip, boyuna kan çurkap, moynu-başı jazılganına
jeñildep aldı.
“Frunzelep kelet, kırgız balası uyuktagan abat jayga kelet”
degen uşunday bolot eken tooluk kırgızga, ögöy sezilgen jok.
Çoktoy balbıldagan ottoru baykala elek, birok vokzaldagı kıymıl
közgö bir ese jıluu köründü, bir ese kımguut köründü. Kere kulaç
tamgaları kark temirden gana iyilgen kurbuudagı jazuunu jana
bir mertebe çalkalay karap aldı. “Avtovokzal! Kırgız SSRinin
buluñ-burçunan, Narın, Isık-Köl degen itapkan jerlerinen beri
kıyma-çiyme kattagan joldor, koñşu kazak menen özbekke ketçü kan
joldor kelip tüyülgön jer turbaybı!” dedi oyunda. “Toguz joldun
toomu turbaybı!” dedi bıyıl ele turguzulup bütkön vokzaldın
imaratınan közün albay.
Bara turgan jeri anık bolbogondon kiyin aşıgıp atkan
kişi jok, kalaaga kelgendegi, kalaa menen taanışçudagı
jörölgösün jasap, kayruusun mañdayına tüşürö kiygen kalpagın
kök jelkege türtüp salıp, kök çemodanın kötörünö basıp,
vokzaldın imaratın bir aylandı. Arhitektura jayın tüşüngön
kişiden beter içi-tışın añtara köz çaptırdı. İmarattın biyik
keregesin, tört kabat üydün şıbın tiregen türküktörün sonurkay
karap, jomoktogu, kadimki ele kırgızdın jomogundagı altı
kapkaluu, jeti kapkaluu şaarlar esine tüştü. “Kuruuçu bolsombu!
Kuruuçulukka tapşırsambı dokumentterdi!” dep, oyuu buzuldu
kalaanı aralabay jatıp. Aşkanası bar eken içkeride, çıgdan
tarapta eken anısı, otu kalangan kazanında aş bışıp jatkanbı,
ne bir türkün daamdın, askerde jok, ayılında jok tamak-aştın
çüygün jıtı kañıljırdı kıtıgılap, şilekeydi agızat. (Piyazga
şıkalıp, mayga sızgırta bışırılgan “pirojki”, “kotlet”, anan
da “çüçpara-pelmen” degeni eken, kiyin bilse). “Bufet” degeni bar
eken, al jagınan stakan-bötölkölördün kagışkanı, orus
katındardın şaraktap katkırganı ugulat.
İmarattın içi-sırtı, jaka-beli bayagı armiyada, “Lenindik
bölmödö” körgöndögüdöy uraandar jazılgan kızıl-tazıl körnökjarnaktar menen jasalgalangan. Bir ayırması – ırımga
kırgızçası da bar, dagı bir ayırması kırgız öñ tartılgan,
köbünese kız-jigit tartılgan süröttör közgö uçurayt. Kommunizm
zamanının jarçıları uçurayt.

Şam-şum etip aluudan murun, kırkalekey öskön terekterdin
kölökösün boyloy vokzaldın kün çıgışı, kakşıgan taştuu sayga
janaşa turgan jagına basıp keldi. Anıgında daaratkana izdep
kelgen. Şıpılday börtüp ulam biri tömöngö kaykalañdap jügürüp
tüşüp, töbösü körünböy kalıp, kayra ıçkırın oñdonup çıga kalıp
jatsa, koktuluu okşoyt, daaratkanaga ılayıktuu daldaa okşoyt
dep basıp kelgen. Basıp keldi da körgön közünö işenbey, oozu
açıldı. Ayran kalgandan kök çemodanın jerge koe koydu, anısı
kıyşık koyulgan eken, kaptalına “küp” ete jıgıldı ele, eles
algan jok. Közü alaydı. Şumduguñ kurgu-ur, özön kakşıyt degendi
birinçi körüşü, tamanında şagıragan taşı kalıp, kakşıgan say
jatat vokzaldın janında! Ala möñgü toolordon şarpıldap agıp
çıkkan “Alamüdün”, “Ala-Arça” degen özön bolso kerek ele uşul
say uguşunda, oşol Alamüdündün tamçı suusu jok, kakşıgan sayı
jatat! Karasañ, kulaktap buup, burup jibergensip, özöndün taşı
jaynagan sayı kalıp, özü jok! Mee kaynatkan mınabul jay
saratan, Sarı-Özön Çüydün saratanı kanın katırta çañkagandan
kaşaygır biröö başatınan op tartıp içip, sooluta içip
salgansıp, kakşıgan sayı jatat! Kimdir-biröönün say tuuraluu
aytkanı keldi oyuna, şaşkandan “say buzulat sak bolgun” degen sap
bolup keldi, şaşkan janı buzulup kelgen saptı uşintip jamap,
jamaktap koydu içinde.
Jelkesine tüşkön kalpagın alıp jelpindi. Taşı töldöp
jatkansıp koytaşı jaynagan saydı, saydın başı baştalgan tee
alıstagı kalkagar toolordu – Ala-Toonun ak jalkak - kök jalkak
möñgülüü kırların telmire karap turup: “Bir uçurda bizdegi
Narın bolboso da, beregi Uzun-Akmat, Çıçkandın suularınday suu
bolso kerek, taştan-taşka urunup, ak köbük çaçıratıp, çamınıp
akkan özön bolso kerek, közdün joosun algan körkü bolso kerek.
Kırgız balası başınan suu jeektep kongondu süygön el emespi,
ilgeride kırgızıñ Kırgız SSRi bolo elekte, solto-sarıbagış
bolup jaşaçu kezde, Koylondun baldarı 4 (“Koylondu” ayıldın ak
eek abışkalarınan ukkan) eki jeegine jakalay konup, saydı tirey
şıkala konup, ak örgöö, boz üylörü kazganak tizilgen, kudaydın
kuttuu künü kazanaluu toy-topur menen ötkön kezeñi bolgondur bul
özöndün!” dep oylondu.
Oşondo esin jıyıp, jan-jagındagı kişilerdin jüzünö
tigilip, karanıp jüröt. Kırgızdın borboru, ayıldın eski
kişileri aytmakçı - ordosu bolgon soñ, soltonun jerinde turgan
soñ jaynagan solto kırgızın köröm dep jürüptür jaman oyunda.
Joldu katar uşintip oylop kelgen. Tok peyil soltolor, baypagı
Tagay biydin (boljolu XV-XVI kılımdarda jaşagan) uuldarının biri. Andan jediger
uruusu taragan.

makmal bolup, jetişip kalgan soltolor kırgız körünsö ele
kalpagın bulgalap, “koş kelgile, tuuganım, koş kelgile!” dep
tosunup turgansıp, tegeregin karandı. Kımguut eldi baykasa,
jalañ orus. Erkegi köbünese mañdayı kurbuluu şapkeçen, jeñi
çolok köynökçön, ayaldarı oozdorun manattay boyöp, töbösünö
şoñşoytup çaç tüygön. Dümbül kuçaktaşkansıp birden balmuzdak
uuçtap alışkan. “Orustun şaarı okşoyt” degen oy ketti. Anısın
sınamakka amal oylop taptı.
Vokzaldan kün çıgışka ketken çoñ köçönü boyloy, sayga
artılgan köpürödön arı jüz kadam bastı, jüzdöp orus joluktu.
Andan arı karasa karşı-terşi tüşkön, korooluu, uçurma çatırluu
üylörgö eki beti jık, uçu-kıyrı körünbögön köçölör jatat. Dagı
bara tüşsö kalıñdap ele kete berçüdöy orusuñdun katarı. Beridegi
eki köçönün kesilişinde kotologon toptu karasa, boorunda “kvas”
degen jazuusu bar, çorgoluu jagına kıñaytılgan sarı boçkeni
tegerektep turuşuptur. Uulu-uulu bolboy, ar koşkon el aralaş
tüşkön köçölör arı sürdüü, çooçun tuyulat eken, bötönsüp artka
kayrıldı da köçönün kün jürüş jagına bastı. Vokzaldın
tuşunan bastı jüz kadam, jüzdöp-jüzdöp joluktu orus bul jaktan.
Jardanıp avtobus añdıganı dele, kotolop taksi kütüngönü dele
orus. Ayaldamadan arı baskandan, aşıgıraak baskandan aybıgıp,
alıs barsa adaşıp ketçüdön beter aylançıktap turdu vokzaldı.
Kırgız öñ körünböyt, bir-eköön okşoşturdu ele, durustap baksa
kalmak köz öñdöndü, bilse kendir kap artıngan dungan eken. Kök
çemodanın kötörünüp arı-beri basat, mañdaydagı üydün tuyuk
dubalına ilingen boyöktuu süröttön közün albay, “Frunze - iri
aldı orustun şaarı okşoyt!” dep köñülünö tüyüp koydu. “Tübölük
uluu orus eli menen birge!” degen uraanı kızıl tamga bolup
çiyilgen, kırgız jigit menen orus kızdın kol karmaşa
baskandagı elesi tüşürülgön sürötkö közü kadalat, oyunda “orusu
köp jer okşoyt” degen sanaa turat. Mañdaydagı ak bolotnoy
süröttö ak kalpakçan, büyürmö jakaluu ak köynökçön, keñ bagalek
şım kiygen olburluu kırgız jigiti gül saymaluu, etegi joon
baltırga jetip-jetpegen köynökçön (orustun uluttuk kiyimi
körünöt), oloñ çaçı eki örülüp, eki iyninen aşıra taştalgan,
müçösü maralday, külküsünön uurtun arañ jıygan kuykul sarı orus
kızdı ınagınday jetelep, kınala jetelep, kaydadır alıp baratat,
mañday tişterin kaşkaytıp, külüp-jaynap baratat. Partiyanın
uraanın, kommunizmge çakırgan uraanın (balkim, kommunizmdi
çakırgan uraanın) bir saamga unutup, süröttün jalañ özün
tikteseñ, alardı tulañı jaşıl jayloogo, eletke baratat dep
elestetişke boloor ele, “kıraan kırgız eken go, jayloodogu üyünö,
elettegi joro-joldoştoruna körsötkönü ür kızdı alıp baratat go”

dep oyloş mümkün ele. Uraanı go uraanı, anıgı kanday degensip,
kayra karanat Turar. Orus kızdardı bileginen imere tartıp
jetelep, arıştı antip keñ taştap baskandı koy, şınaarlap
baskandarı dele baykalbayt kırgız bettüünün, şınaarlagandı koy,
tirüü biröösü baykalbayt. Türü andaydan naraagırakta öçöyö
ayagın tartkan, boyu japaldaş, orusça çokçoytup kökül koyup, çaçın
tetiri sılagan, butu iyri biröönü kördü. Kırgızbı, kazakpı je
koreyi menen kalmagıbı, aytor oyluu baratıptır. “Jıbıragan
orustun arasında ittin çükösündöy bolup...” dedi Turar.
Vokzaldın üstü, joldun narkı beti tañı çıkkan kepelüü
şaar ele anda. Suurdun iyinindey bolgon, jalpaygan çatırlarına
kara kagaz çaptalgan (“anday menen daaratkananı kaptay baştagan
biz jakta”), anısı saydın mayda taşı menen bastırılgan (jelge
sıyrılıp, tüşüp kalbasın deşkenderi eken), dubaldarı jerge
kirgen jepireygen kepelerdin jıştıgınan eşigi kaysı, koroosu
kaysı bilinbeyt. İyri-kuyru köçölörünün eni eki attam, arakka
toygon biröö-jarım tuurasınan kulasa, jol bögölüp kalçuday.
Türü kırgız kebetelgen neme oşol köçölörgö kirip, kepelerdi
aralap ketti. Uşul kepelüü jerler “Tököldöştün etegi”,
“Karpinkanın başı” dep atalaarın kiyin bildi. Bir künü özü da
uşul köçölörgö korgolop keleerin gana bilgen jok.
Mına uşintip, açılış jasagansıp, keñ Frunzeni durustap
aralay elek jatıp öönün taap alganına maaşırlangan Turarga
“emi keteyin!” degen oy keldi. “Universitet, politehnikalık
institut, meditsinalık institut... Kaysınısınan baştayın?” dep,
jelkesin kaşınıp turdu. “Universitetke toktobodum bele! Obolu
universitetten baştayın, universitetti tabayın” dedi. Boljoso
jarım saattan aşık vokzaldı aylançıktap jürüptür, kelgenden
beri duduk keptenip ün katpay tegerenip jürüptür. Kırgızdı
birinçi körüşkönsüp, bayatan şiliden ötkörö bir tiktey
kalışıp, anan jolun ulagan orustardın ılayıktuu birin
toktotmokko, jol suramakka komdondu. Oyun jıygıça kaptalınan
bir orus omuroosu menen süzüp öttü, vokzal jakka aşıgıp baratkan
neme körünöt, artın karabay süylönüp öttü. “Joldun ortosuna
turup alganımdı kara” dedi da Turar çettey berdi. Kurgagan
tamagın jasap, sözün belendedi. “Ne podskajete, tovarişç, kak
mojno doehat do universiteta?“5 dep suraşka kamdandı.
- Sınok, kvartiru işeşç da? Ya mogu sdat odnu komnatu, s
horoşimi udobstvami. İ ulitsa besşumnaya, tihaya,6 - dedi başına
Joldoş, universitetke kantip jetse bolot, ayta albaysızbı?
-Uulum, batir izdegen joksuñbu? Şarttarı ıñgayluu bir bölmönü bere alam. Köçösü da
jakşı, ızı-çuusu jok.

bir baylam çıt jooluk salıngan, jalañkat çıt köynökçön, tor
baştıgına eki bötölkö kefir kötörüngön orus kempir ozunup.
Uşu Turardı ele kütünüp, bir bölmölüü kepesin Turarga
belendep turgansıp, jandap ötüp baratkan jerinen joop kütö
toktop kaldı.
“Spasibo, babuşka!” dep koşumçalagandı üyrönö elek kezi,
şaşıp kalgan Turar:
- Net, ne nado,7 - dep, başın çaykaganga ülgürdü.
Aytkanı jetişpey kalgansıp, tilin “şık” etip koygonu da
bar ayagında. Basıp ketken orus kempirdin artınan karap, eki
nersege tañdanıp turdu. Jaydak köynökçön jürgönü tañ kaltırdı.
“Munun kuragındagı Araldın kempirleri kızıl aşıktan köynök
kiyişip, bul maalda beldemçilerin belden, kürmö-çıptamaların
jondon tüşürüşpöyt, kübök-çaçpaktuu!” dedi oyunda. Ekinçi tañ
kalganı, Turardın konoorgo üy taba elektigin tuyup koygonu.
“Ayıldan jañı kelgenimdi kantip bildi? Kalpagımdan bildibi,
je kök çemadanımdan bildibi? Je apendidey arı-beri
aylançıktap baskanımdan baam aldıbı?” dedi içinde. Özün-özü
jekip, uşundan kiyin korunup kaldı, kögöön közdöngön orustar
Turardın ayıldık turpatın jabıla tiktegensiyt, korungan janga
kemsinte tiktegensiyt. “Şımımdın kıyusunda ayıp barbı?
Köynögümdün bıçını başkaçabı? Jakası boşton jalgız
okşoymun, şaardıktarday bolup jagoo baylanıp albaptırmın”
dep, kölböörügön şım-köynögünön kısınıp, közünün kıyıgın
salıp, orustardın üstü-başın añdıyt. Krasnoyarskide askerde
bolgonu esep emes okşoyt mında, eptep ele ertereek kırgızduu
jerge kirip ketüügö aşıktı.
Al zamanda Frunzelep kelgen kırgızga kırgız körünsö ele,
jüljüygön közü jıltırap jıluu uçurasa ele, “kırgızsıñbı?” dep
taktaşıp koyup, kırgızdıgı bilinse ele süylöşüp-sırdaşa
bermeyi adat bolçu. Azırkılar kanday bilbeym, al zamanda
ayaldamada bolobu, avtobus-trolleybusta bolobu, “kayaktansıñ,
tuugan?”, “kayaktansız, karındaş?” dep aldınan bir ötüp koyup,
tügöldöşüp koyup, sözgö tartkandın eröön-törönü jok bolçu.
“Anday çılık-bılık ayıldıktardın, kolhozçulardın, anan barıp
mırkımbaylardın kılıgı” degen söz kiyin çıkpadıbı. Al uçurda
“asıluu” dep aytışçu emes, “kırgızga kol sunuu”, “kırgızçılık
adeti” dep koyuşçu. Köçödön ele taanışıp, kerek bolso köçödön
ele tanaşıp-keñeşip alışçu. Keñeşkendegi sözdörü da kızık
boloor ele: kaysı jerde, kaysı zoot-fabrikanın kırgız balasına
ılayıktuu, kırgızdın kolunan kelçü jumuşu bar, kaysı köçönün

Jok, keregi jok.

orus kempiri jaman kepesin batirge bermekke kamduu, tooktun
kepesindey bolgon al batirdin bir ayçalık baası kança somgo
bıçılgan, orustan kalışpay kolbasa aluu üçün, kolbasanın
üstünön jazbay çıguu üçün kaysı düköngö, kaysı ubakta baş baguu
kerek j.b.u.s. Kıskası, tizmeleseñ özünçö bir eşek depterlik.
İşiñ çıksa, künüñ tüşüp baratsa da, mañdayıñan kırgız jolugup
kalsa nepadam, “kırgızçılık kılıñız” dep kutulçu emes beleñ.
Mına uşunday sıykırı küç söz ele, sıykısı kem al zamandın
jazılbagan uraanı ele. Uşunday adep kütkön zaman ele. Közünün
kıyıgın agıtıp, kıytıyıp karagandı bilçü emes altımışınçı
jıldın bazar körö elek kırgızı, kırgız körsö kıydılanıp turçu
emes altımışınçı jıldarı kalaaga kirgen kırgız kulunu!
Terdep-kurgagan Turar jalayaktay jüzaarçısın alakanına
jayıp, jaak ıldıy şorgologon terin aarçınıp tursa, eñçer
boyluu, alp müçölüü, buka moyun aksakal basıp keldi küşüldöpbışıldap. Çokço sakalduu, kıygaç közdörü sürdüü. Başında
kalpak, üstündö çiybarkıt kürmö, şımı - galife. Krom ötügünün
joon baltırına batpay, kıya tilingen konçunda bir kök depter,
koltugunda
gezit
kıstarıluu.
(Turar
anın
“Sovettik
Kırgızstandı”
kıstarıp
alganın
baamdadı).
Ayıldın
aktivderindey keyiptenet, birok jaşı aktiv kuragınan uluu.
Altımış beş – jetimişterde bar kuragı, küülüü-demdüü
turpatın karap, “abışka” degenge ooz barbayt birok. Tököldöştün
joroluu kıçıgı bolup, oşol jerden bozogo toyup çıkkanbı, sarı
boçkenin tübündö orustan kezmet talaşıp, türtüşüp jatıp, sıraga
toyup alganbı, alagüüsü da bar. Çolok jeñ köynökçön, şapkeşlyapaçan orustardın arasında üstü-başınan korunganı, çoñ
şaardan adaşam dep apkaarıganı baykalbayt.
- Ayılçılap kelgen jönüñ bar, jigitek, – dedi aksakal
tuuradan.
- İyi, - dedi Turar, - Okuuga tapşırganı kelgenim.
- Azamat! Okuş kerek mümkünçülük barda, partiya menen
ökümöt ündöp turgan çakta - dedi aksakal küşüldöp, - Okuunun
kaysınısın tandadıñ?
- Universitet, - dep “lap” ettirdi Turar.
“Çoñ süylöp saldım okşoyt” dedi içinde.
- Er ekensiñ. Jerdigiñ? – dedi aksakal.
- Jerdigim - Ketmen-Töbö, uruum - sayak, aba, - dedi Turar.
“Ketmentöbölükmün, anan da sayak kırgızımın” degendi ukkanda,
bayatan surakka alıp jatkansıp, bekem takıgan aksakal közün çoñ
açıp, “eey” dedi.
- Urkuñ kim? – dedi kadalanıp.

- Sayaktın içinen kaba, kabadan kaçkanak. Bizdi Çıngış
uulu dep koyöt, – dedi Turar eçtemeden kamaarabay.
- Oou! – dedi aksakal.
Adegende Turardın jüzünö jalt tiktep, anan baştan-ayak bir
sıyra sıdırıp karap aldı. Tabılbay jürgön keptin uçugun
jandırgansıp, izdep jürgön kişisi emi tabılgansıp közünö
sırduu tigildi. Kimdir-biröönün elesin, kimdir-biröönün köçüp
jürgön kölökösün Turardın közünön körgönsüp:
- Baatır, sen Kan Sadırdın 8 urpagı turbaysıñbı! Kayran
gana kan Sadı-ır! Bar eken go urpaktarı! – dep jebiredi.
Kan Sadırdı öñündö körgönsüp jebiredi.
- Ukkam. Ukkam Kan Sadırdı! – dedi Turar.
Sözün ulagıça tigi kişi süylötpöy:
- Kele koluñdu, baatır! – dep şadıları joon kolun sungan.
Turardın kolun kısıp, koyö berbey silkildetip turgan, közün
jaynatıp, jüzü tamıljıgan.
- Özümdün tuuganım ekensiñ! – dep bakıldagan.
Tübü bir atadan tarap atsa, “Sadırga tieşem jok” dep
tetirilenmek bele, “kayaktagı Sadırdı aytıp başımdı
oorutpañız” dep “kors” etmek kayda al uçurda, bazar körö elek
Turar Ataev uşintip taanışıp jüröt Nogoy aksakal menen.
Başka biröö jolukkanda tagdırı başkaça bolot bele,
oşondo baş togolotkon, ügüttögön kişisi bölök bolgondo kanday
tagdırga tuş kelmek, kim bilsin. Çındap ele partiyalık
kızmattın artınan ketet bele je altı kapkaluu şaar körgönsüp
şıktanıp algan kurgan jan kuruuçuluktun artınan ketet bele, mal
dokturluk kesiptin araanı jürüp, ayıldan kürgüştöp kelgen
kırgızdın baarı ele ayıl-çarba institutuna barıp jattı ele, aga
azgırılıp, akırı başkarma bolot bele, je Frunzede Midin menen
Raykan jüröt deşçü ele, balkim alarga kez kelse, akın bolup ketet
bele. Birok buyruk eken, eki zamandı, özü aytmakçı eki soguştu
körgön sokuluktuk Nogoygo jolukkan, “soltodonmun” degen Nogoygo
jolukkan uşintip.
Oşondogu kep-keleçten uzarıp oturup, çubalıp oturup
janagı uzun sabak keptin başı çıgıp oturbaybı. Daarıp algan
Nogoy aksakal “Kan Sadırdın okuyasın” aytıp, kanın dürgütüp,
küülöp koyup atpaybı da, anan namısına tiyip atpaybı jaş
Turardın. Kakşıgan saydın vokzaldan öydörööktögü kabaktuu
jeeginin kölökösündö, kum-şagılga çökkön koydoy taşka köçük
Kan Sadır, Sadır Arzımat uulu (? – 1780-jıl) - Ketmen-Töbö kırgızdarınan çıkkan iri
uruu başçılarının biri, arka kırgızdarının hanı. Jalpı kırgız keñeşinnin bütümü
menen elinin teñin Talastın etegine köçürüp kelip, een jerlerdi kazaktardan korgoo
mildetin algan.

jölöy oturup ukkandagı kep, eki banke sıra ada bolgonço aytılıp,
ömür boyu esi-kööndön ketpey, utur-utur oy sanaasında kozgolo
bergen, oy-sanaasın kozgoy bergen kep. Dal oşol keptin ayınan
akırı zapkı jeerinen kaparı jok anda.
“Kılım ilgeri jogotkon tuuganım menen tabışıp atsam,
unçukpay basıp ketkenim ittik boloor!” dep barbalañdagan Nogoy
aksakal jön jönöböy, boçkelep, çelektep satılgan sıradan alıp
sıylagan. Saydı boyloy jogoru çıga kalganda kırkalekey öskön
terekter boloor ele, kölökösünö korgolotkon sarı boçkeden sıra
satılçu. Tutkaluu krujkelep satılat eken sırası, boşu jok eken
anısının da, karbalastagan Turar elpeksinip, “a-bu” dep esin
jıygıça, Nogoy mınday basıp barıp ele, çoñ banke taap kelgen.
Sıraga kızıgandan kürü-küü tüşkön eldin arasına tura alışpay,
elkin dep saydın jakasına oturuşkan. Ayılda mintip aksakaldar
menen sıra içmey jok, tayagı menen töbödön arı bir salar, Çüydün
konogu bolup atkan soñ, Turar dokumentterdi tapşırıştı
jıyıştırıp, koydon jooş şük oturdu.
(Kiyin-kiyin, ayılga barbay, Frunzelep kalıp kalçusunda
sıra janduu tartıp, sıraga küç çıgargan adat kütkönün: “şaarga
kirgenimde Nogoy degen abam sıra menen oozandırgan” dep
eskeret).
- Şaardın sırası sagındırat. Bozonu tanganda bir
maal sıra uulap kelem, - dedi Nogoy. – Uşul tegerekten alıs
ketpeym, tüz ele vokzalına kelem da, vokzalınan ketem. Kırçañgım
karmaganda anda-sanda Dızerjinka jakka baram, ökmöttön jalıyna
jegen, çaçtarın artka kayrıy sılap, seyil baktın kölökösündö
çalkalap baskan kazınalık jazuuçu, akındarga katılıp kelem.
- Kırgızı közgö urunbayt, orusu köp şaar eken, - dedi
Turar.
- Şaarga turbay kalsın kırgız balası! Sençilep okuganı
kelgender kök diplomdu çöntökkö salgandan kiyin kuyruktarın
tüyöt dagı, bezişet kelgen jagına. Üy-jay kütüp, şaardı tünök
tutkan sanaluu ele kırgız bar kalaada! Birden sanap berem kerek
bolso: Tokombayıp, Sıdıkbekup, Malikup 9... Ökümöttün
baguusunda baarı teñ. Dagı kimdi aytasıñ? Partiyanın birinçisi
– tigi Karakoçkorluk Usubalının balası,10 - sanap kelip oñ
kolunun manjaların atı joguna çeyin jumgan Nogoy sol kolun
alasınan aşırıp, aldına töşönüp oturgan gezitti “mınabul”
degendey çertkilep koydu. – Anan “Sovettik Kırgızstanda”
oturgandar. Baarının ata-jotosuna çeyin bilem.
Sovettik mezgildegi kırgız adabiyatının baştooç akın-jazuuçuları: A.Tokombaev,
T.Sıdıkbekov, K.Malikov.
Kırgız SSRinin kompartiyasının birinçi katçısı (1961. – 1985-jıldar).

“Kalaaga turbay kalsın kırgız balası” dese,
Turar
azırkıga çeyin tam üydön kıynalgan ayıldın karıların estep,
diplomu kolgo tier zamat şaardan bezip, jakaga kaçuuga ık
koygondordu oşolorgo okşoşturdu. “Frunzeni aytıp koyöm.
Frunzesi jok ele, Araldın abışka-kempirleri tört çarçı tam
üydü emdigiçe çanışat. “Tirüülöy korgongo kamap! Törtkülgö
jatkırıp!” dep naalıp, demderi kıstıkkanı kala elek!” dep
estedi.
- Aytmatub degeni ugulup atat? – dedi Turar.
- Kaydan ugup jürösüñ? – dedi Nogoy.
- Uzun kulak radiodon, - dedi Turar.
- Bolso bolgondur. Kalaaga jañı kirgen jaş baldardan go,dedi Nogoy.
Nogoy “kalaanın kırgızın sanap emne kılasıñ, men seni
oşon üçün sıraga çakırdımbı?” degendey tür kılıp, sözdü burdu.
Janatadagı sözgö burup alıp keldi. Aldıdagı sıradan özü kere
uurtayt da jıldırıp koyöt, aksakal kişinin aldında aybıkkan
Turar tarta uurtayt. Arı-beri kattagan orus koytaştın üstündö
şoñşoyup oturgan eki kırgızdı tiktey ötöt, anı menen işi jok
eköönün, ayıl çetindegi kaşatta oturuşkansıp beymaral
koburaşat. Bayatada ele vokzaldın kaptalındagı asfalt joldo
korunup-kısınıp turgan Turarga bul oturuş eñ ele ılayıktuu,
ıñgayluu sezilet.
Adegende Nogoy aksakal Turardın Kaçkanakka çeyinki atajotosun kaytalatıp uktu. Turar kızıl şıyrak bala çaktan
atasınan, abışkalardan ukkan, uga berip jat bolgon ata
sanjırasın kaçankı Kaçkanaktan taratıp, – atı kızık al kişi
mından jüz jıl ilgeri ötkönbü, eki jüz jıl ilgeri ötkönbü,
belgisiz - töbösü körüngön azırkı urpaktarına jetkirgençe, “iyi,
iyi” dep, sakalın tarap, başın iykegilep oturdu.
- Kaçkanaktan tört uul: Asan, Arzımat, Kökümbay,
Joruktu, 11 - dedi Turar kaadaluu sanjıraçıdan beter, - Zuurabaybiçe “Asandı aşka tuudum, Arzımattı başka tuudum,
Kökümbaydı doogo tuudum, Joruktunu joogo tuudum” deçü eken.
- İyi, - deyt Nogoy aksakal ansayın.
- Sırttan Kökül biy 12 degen köçüp barat Ketmen-Töbögö.
Tuugandarı menen arazdaşkan go çagımda. Jalgız kızın
Arzımatka ıraa körgön. Andan Sadır, Seyit. Aytuuda Kökül biy
uşul siler jaktan, Kemin-Koçkor degen jerlerden, - dedi Turar.
- İi, Kemin-Koçkor tigil tarap, - dep Nogoy aksakal kün
Sayak uruusunun tünkatar, tüntöy butagının ataları.
Kökül biy (boljolu XVIII kılım) – sarıbagış kırgızınan, Ketmen-Töbödö jaşagan. Kan
Sadırdın tayatası.

çıgış jakka kolun bulgalap koydu.
Al tarabı künçölük jolbu, ayçılık jolbu kim bilsin, işi
kılsa ömüründö al jakka jer kezip barbagan Turarga alıs,
ayabaganday ele alıs tuyuldu.
Mınça boldu, Sadırdın kazakka jortuulga attanıp, kolgo
tüşüp kalganın
kantip aytpay ketet, Arzımat baldarının
tarıhının eñ kızıktuu jeri oşol emespi 13. Turar ayttı.
- Abılaydın tutkununda Kan Sadır balası Doskulu menen
ölüp alganın karılar köp aytat, - dep bütürdü sözün.
Nogoydun añdıganı dal uşul söz eken. Kolunun uçu menen
sakalın sıdırıp oturgan neme, sanın bir çaap alıp:
- Boldubu? - dep jaş baladay kuduñdayt.
“Bolduñbu?” dep eki kaytalap surasa, janıtması bardıgı
bilindi. Anı daroo tuygan Turar kançalık obdulsa da, sözünün
oñdop aytçu jerin taba albay koydu. Oñtoysuzdandı.
- Uşul, - dep oturup berdi añkayıp.
Nogoydun oozun karap, sözün añdıp kaldı.
Nogoy aksakal okuuçusun kaşına oturguzup algan mugalimden
beter:
- Jakşı sözüñ bar eken bazarlıkka ala kelgen, birok bir
jerinen kıntıgın baykadım. Anda kulak tür, karagım. Esiñe
tutup kal, keregi tiyet. Kan Sadırdın ölöör aldında ayttırgan
kereezin ukkan jayıñ barbı? – dedi.
- Jok, aba, - dedi Turar boz ala bolup.
Emele “baatır” dep atkan kişinin “karagım” dep
çakırganın köñülgö tüydü. “Çıp-çırgasın unutpay, ukkanımdı
tökpöy-çaçpay aytkanday ele boldum!” dep, içinde küdüktönöt.
Küdüktöngönçölük bar eken. Bala bolup başına jün çıkkanı,
ukpaptır anday sanjıranı. Kayran gana Ketmen-Töbönün kuyma
kulak karıları unutup kalışkanbı “Sadırdın kereezi”
degençelik al sözdü je Turar jolukçu kişilerge jolukpay
jürgönbü? Je bilgen kişilerdin közü ötüp ketkenbi? Seksendegi
atası Atay baş bolup, Ketmen-Töbönün sanjıra aytkan karıyaları
Kan Sadır menen uulu Doskulunun Abılay kolduu bolgonun
aytışat, esi çıkkan Abılay aldına tartılgan etti jep bolboston,
“balası eköön toktoosuz öltür!” dep şaşkanın aytışat. Birok
ölüp baratkan Sadırdın “kek kubala” dep ayttırganın ukpaptır
ezeli. Çıngış uulu çogulup, kalaaga uzatçu keçte dagı birdejarım kişinin kep kozgogonu este jok. Je kereeti kelgen Kan
Sadır
kereezin
Ketmen-Töbögö
emes,
Kemin-Çüygö
ayttırgandanbı? Tañ kaldı. Kızık söz uktu Nogoydon.
1780-jılı kırgızdar menen kazaktardın kezektegi soguşunda Kan Sadır, uulu Doskulu j.b.
Abılaydın tutkununa tüşüp, öltürülgön.

Agınan jarılıp aytkanı bul Nogoydun:
- Sınçısının sözü tüñülttü Abılaydı, al jerin ıras
keltirdiñ. Et jelip bütpöstön “başın alıp, kardın jargıla,
jürögün suurup, közümö körsötkülö” dep buyurat. Bul jerin da
durus keltirdiñ. Sen unutkan özögü mına-mında: dölöñgüttör
Sadırdı uulu ekööbünün teñ koldorun kayrıp, degdeñdetip alıp
çıgışat boz üydön. Bışkan et tolo çara kañtarılıp, kımız tolo
köökörlör añtarılıp, dastorkonu kalat tebelenip. Sadır
Abılaydı “Sartkulu” deçü eken ilgerten, adam orduna sanagan emes
eken da.
“Çöödöy jabalaktagan koluñdun köptügü bolboso, sazayıñdı beret
elem Sartkulu! Nayza burap jekeme-jeke çıgar bolsoñ, ötüñdü
alaar elem Sartkulu, kap!” dep sögünöt. “Jaagıñdı bas!” dep
dalıga türtöt eñgezerdey dölöñgüt. Jardanıp turgan köp kazak
jakka bir karaganga ülgürüp, aytkan eken Kan Sadır:
Ilaaçın arış, kırgıy köz,
Bolot biydin Esenkul,
Ayta bar menin kebimdi:
Ala kör menin kegimdi...
Uşul saptardı aytıp aytkanında elöörüp algan Nogoy eki
iynin kötörüp, köödönün kerip, dabışın biyik sala, jaagı
açılgan dastançıday küpüldöp aldı, şaardın ortosundagı
kakşıgan saydın jakasında oturganın unutup, küküktögön
dayraday çamınıp aldı. Elteyip karagan jaş Turardı eki kılım
artka, tee ertegidegi Er Esenguldun 14 zamanına köçürüp barıp
taştadı. Turarga uşunday sezildi, eki düynönün bosogosunda
oturganday sezildi.
Oşondo
Nogoy
tegerektegi
orustardın
közünö
“filarmoniyanın kılarga işi jok, eenbaş artisti” bolup
körüngöndür, komuzduu kırgızdı körüşsö, astırtan kelekelegeni
çıkkan kaapırdın, anın sıñarınday maskarapoz bolup
körüngöndür.
Tegerekti tootup koyboy sözün ulayt Nogoy:
- “Dagı emneni aytıp jiberet?” dep koop sanagan Ablayıñ
Kan Sadırdın jaagın jap kılgança şaşat. “Öltürgülö!” dep
şaşıptır!
Tık toktop, közün Turardın közünön albay tigildi. “Dagı
emneni ulap aytmak bolgon, kayran gana Kan Sadır?” dedi Turar
oyunda.
- Bildiñbi? – dedi Nogoy murutun janıp.
Esengul Bolot biy uulu (XVIII kılımdın ortosu – XIX kılımdın başı) – sarıbagış
kırgızınan çıkkan jurt başı.

Aytkanı Turardı tañ kaltırganına maaşırlanıp, köönü
agarıp turdu.
- Uşul jerin ukpaptırmın, - dedi Turar beykapar.
- Jo-ok, kek kubalaçudagı jayıçı. Kan Sadırdın kek
kubalaştı tabıştaganın aytamın, - dedi Nogoy, - Kereezin kimge
tapşırganın aytamın. Özünün jek-jaattarı tursa, KetmenTöbönün koynundagı jurtu, jaynagan sayak, tünkatar-tüntöy
tuuganı tursa, oşonço baatırdın içinen, akkalpak kırgızdın
içinen sarıbagış Esenkulga kep ayttırganın aytamın!
Nogoydun kebinin jandırmagın emi tüşüngön Turar:
- Basa-a! - dep tañdandı.
- İlgeride kırgızdın ıntımagı, tatuulugu oşonçoluk
bolgon! – dedi Nogoy, - İşeniçi oşonçoluk bolgon!
- Kek alınganınan kabarım jok, - dedi Turar.
“Ketmen- Töbönün karıyaların koşup mınça uyat iş kıldım,
bolooru boldu, tartınbay surap kalayın” dedi içinde.
- Anan Esenkul kun kubalap barganbı? Abılaydı
öltürgönbü?
- Öltürgön! Öltürgöndö da kanday öltürgön! - dedi Nogoy
kebelbey. - Emi, anı aytsañ baleege kalasıñ, kamalasıñ. Al jagın
aytpay ak koeyun. Ösöyün degen jigit ekensiñ, keleçegiñ aldıda,
ubalıña kalgım kelbeyt, uşul jagın ele bilip jürgönüñ ıras...
Turardın ışkısı artıp, jelpinip kaldı.
- Meni bir alıp barçı ayılıña, Ketmen-Töbönün çaldarına
sanjıranın jönün üyrötüp keleyin, - dedi Nogoy tamaşa-çından.
- Jarayt, Ketmen-Töbönün için aralap, konok bolup ketiñiz,
- dep başın iykedi Turar.
Nogoy:
- Me, emi sıra apkele kal, - dedi da, “sarı çolok” dep koyöt el
oozunda, bir somduk sarı kagazdı sundu.
Sıra tolturulgan çoñ banke ekinçi aylanganda dagı köp söz
ayttı Nogoy, ürkündü ayttı, Ata Mekendik soguştu ayttı. Eki
soguştu körgömün degeni oşondon eken körsö. “Eköö teñ düynölük
soguş!” dep koydu. Kırgız başı menen düynölük eki soguşka
aralaşkanına kompoyup algan türü bar. Eki soguştu körgön
kişini bir türlüü tiktegen Turar: “Kap, menin atam bir ele
soguştan kaytpay kalgan!” dep, bir keyip aldı içinde. Kebelbegen
Nogoy ürkündü kep kılıp jatkanda jogoru jakka bir kılçayıp,
çöbü küngö küyüp ketken sarı jon döñdü kol jañsap körsöttü:
- Teetigi Boz-Böltökkö deyre kayrılıştuu een talaa
bolçu uşul jerler. Orustun pulemettuu kolu arkabızdan kıskanda
aralay kaçıp ötkönbüz. Jıyırma bir jaş kuragım ele, – dedi, Kançadasıñ?

- Jıyırma bir, - dedi Turar.
- Dal uşul sendey kuragım tura, atañgörü! Kayran gana
Nogoy! Al zamanda Alamüdün menen Ala-Arçañ küküktöp akçu kez,
kaçkan el suuga keptelip, uşundan bir az jogoruraak jerden
keçmelik izdep udurguganda, abañdın kara bolot kaysarday kezi
boluçu, sır nayzasın sundurup, kaçkan eldin artında boluçu, –
dedi.
Nayza sundurgan kişi sonundukka sundurmak bele, bet
aldınan çıkkan duşmanın jara saymakka sundurat da, Turar
“biröö-jarımdı öltürö sayganıñız boldubu?” dep suramakka bir
obdulup, “Alamüdün, Ala-Arça küküktöp akkanı kanday ele?” dep
suramakka eki obdulup, oozun jasadı, birok daagan jok.
Karın oodarılgança eki zamandı kördüm degeni “Sovetke
çeyinkini kördüm, “Kırgız SıSıRı” degen oygo kelbegen, çılkıy
köçmöndüü elek, emi kırgızdın köçö-köçö bolup jaygaşıp,
kıştak kütkönünö kübömün, kudaya-tobo!” degeni eken.
Ne ürkündü, ne soguştu körbögön kişiden akın-jazuuçu
çıkpayt degen oydo jürgön Turar “eki zamandı baştan keçirgen
kırgızdan, tötöön, ürkündögü el menen koşo sürülüp, Turpanga
çeyin tentigenderden katar-katar ataktuu jazuuçu, akındar
çıkkan. Bu kişi emnege antip jazuuçulukka kirişken emes?” dedi
oyunda. Birok Kan Sadırdın okuyası köñülünö ornodu da kaldı.
Kızarıp-tatargıça alagüüsü aşıngan Nogoy jañı tuuganı
Turardı sıra menen oozantıp, için kızıtıp jolgo saldı.
- Erteñ tapşır dokumentteriñdi, kızıp aldıñ, – degen akılı
da bar. Konçundagı kök depterdin aktay bayragınan ayrıp, daregin
çiymelep, karmatıp koydu.
- Nogoydu surasañ jogorku Sokuluk jalpı taanıyt, - dedi.
Borborgo başın batıra albay jatkanda, öñgösü bütüp
Sokulukka suutup koyupturbu? Tek sıpaalıkka:
- Çolom tiyse, - dedi Turar.
Ayılga kelgende ayılçıloonun şartı başka emes bele. Je
bir zarıl işiñ bolboso je bir ilgerki orustarday el-jerdi türö
şimşilegen sayakatçı bolbosoñ, temir tayak tayanıp, oydu-toonu
kaza añtargan “geolog” degender çıkkan azır, je oşondoy geolog
bolbosoñ, anan ele bir ooz sözgö işenip, darek-jayı çala-bula
çiymelengen jarım barak kagazdı betke karmanıp, “meni balança
çakırdı ele” dep kim attanat deysiñ? Erge kaçkan kızın kuup
çıkkandar, kuday koşup kudalaşkandar, je bir kızmatka
aydalgandar ele imerme toonu aylanıp, bir örööndön bir örööngö
kattaş kılışpasa, işteri jok bolçu. Anın sıñarınday Turar
karıyanın köñülün uladı:
- Eki too körüşpöyt, eki adam körüşöt, aba, - dedi.

Sokulukka ketçü avtobuska çeyin uzatıp koydu. Tuş-tuştan
birindep kelip, bir avtobusçalık kırgız çogulup kalat eken al
jerge. Jarıktık Nogoy al jerden da jön turbay, kirip baratıp
avtobustagılardı küldürdü. Eşiktin tübündögü orundukta oturgan
kempirdi tiktep, murda körüp, estey albay jatkan tür kılıp:
- Kim eleñ? – dedi.
- Balançamın, men balançanın kızı emesminbi? – dedi
kempir Nogoydu taanıp.
- İ-ii, - dedi Nogoy, - şaarga kelgende ele kubulup, kız bolup
kalışat.
Çakıya tiygen kündün ısıgın jutkan temir boor sarı
avtobustun içinde sızgırılıp, aydooçunu “ayda ele ayda!” dep
aşıktırıp, borguldana terdep oturgandar “duu” etip külüp
jiberişti. Külkü tolgon avtobus ordunan kozgoldu.
Uşunday joluguşuu bolgon. Kaysı künü ekeni este jok,
birok 1962-jıldın iyun ayında jolukkanın jañılbay esteyt.
Egerde kulagına modaluu ugulgan “filosof” degen kesip
çıkpaganda, agayları da şıkaktap, okuudan kiyin okumuştuuluk
jolgo ündöbögöndö, balkim, takay el çogulgan jerlerde, türkün
jıyın üstündö jürgön, adegende “debit”, kıyın ketse alkınta
“Volga” mindirgen bir kızmatka jetmek, anan çiy kalpak kiygen,
ıgı kelse-kelbese dele muunta galstuk baylangan, ıñgıranıp
süylögön, ebi kelgende tör menen tost talaşkan, ebi kelbese kemege
jaktı añdıgan kursaktuu kızmatçı çıkmak dagı, başınan köptü
ötkörgön, el-jurttu kıdırgan kişi türdönüp, kerbezdenip kep
kılıp jürö bermek uşul okuyanı estegende. Oşol kezdeşüünü
turmuş jolunun bir kızıktuu okuyası eseptep: “ilgeri-ilgeri,
şaarga okuuga barganımda Sokuluktuk Nogoy degen aksakalga
jolugup kalıp”, “ilgeri-ilgeri Sokuluktuk Nogoy degen
aksakaldan ukkanım”, “Sokuluktan eken Nogoy aksakal, oşol aytıp
bergen ilgeri“ dep bajaktap, “ilgerisin” taptap aytıp, özünün
sözünö özü aşık bolup jürö bermek.
“Oşol añgemelüü kepti Nogoy aksakalçalık iyine jetkire
aytsam, Nogoyçoluk jetkire alsam, ataganat!” dep kakşangan
kündör, ezilte esin oodarçu kündör kütüp jatkanı menen işi jok
aldıda, surap algan joluna salıp, kün jürüş bagıtındagı “Lenin
prospektisi” dep atalgan dañgıl joldu boyloy kattagan avtobuska
oturdu da, “Kana, universitet! Kaydasıñ, kırgızdın bagına bütkön
jalgız universitet?!” dep, universitet turgan jerdi izdep
jönödü. Kaşınan çıkkan orustan surasa dele, avtobusta çalkalap
oturgan orustan surasa dele, ogole köp köçönü katarı menen sanap
kelişip:
- “Panfilova”, “Logvinenko”, anan azır “Togolok Moldo”

(anıgında: “Tugalak Mulda” degen) bolup özgörgön “Sportivnaya”
köçösünön ötköndön kiyin Belinskiy köçösünün kesilişinen
solgo burulasıñ, üç-tört münöt jürgöndön kiyin oñgo - Frunze
köçösünö burulsañ, burçtagı imarat – sen izdegen universitet! deşken.
Araldın “orto köçö, “çet köçö”, “çolok köçö”, “kaşat köçö”
degen tört köçösün aralap çoñoygon neme: “Oy-buy, munun baarın
kagazga tizmelep, karşı-terşisinen keltire çiyip albagandan
kiyin kaydan jattadım” dep jañılıp kalbaska tırışat. Bayatada
uurtagan sırasının ugutu küçtüü belem, için tızıldatıp, esi
kadimkidey eñgiregenin emi baykadı. Aksakaldın közünçö sır
aldırbaganı menen masaya tüşüptür. Orundukka otursa eşikke
jetpey, boljolduu jerinen ıldam tüşköngö ülgürböy kalçuday
tuyulup, tikesinen turup algan. Ayalday tüşkön avtobus möñküp
jılsa ala-salıp ketçüdöy tuyulgandan kök çemodanın alasına
kıpçıp, tayangıçtı eki koldop karmap algan. Avtobustun
terezesine kadalıp, köönö Pişpek zamanınan kalgan orustun eski
üylörün – sırt dubaldarı dañgıl joldu tiregen, kaalgaluu
terezeleri köçönü karagan kuyruk ulaş üylörün kıdırata sanap
barat, içinen “Belinskiy, Frunze, Belinskiy, Frunze...” dep
kaytalap, boljogon köçösün añdıp barat.
Jürüp baratkan unaanın içinde aylanköçök atışkansıp,
kemenin içinde çaykalışkansıp, adamdardın börtmö eşikke bet
alaarda jöölöşö basışkanı kızık eken, aga könö elek janı jüdöp
çıktı tez ele. Tirelgen jürgünçülördün koloñsosu tumçukturdu
bir jaktan. Özü da borguldanıp, üstüñkü erdin jalap koyso, jaak
ıldıy şorgologon açuu teri uurtuna kuyuldu. Terinin şorduusun
kantesiñ! Köynögünün da koltuk tuşu sıgıp alçuday nımdalıp
çıktı. Bir maalda avtobustun aldıñkı eşiginen sekirip tüşüp,
eli kumurskaday kıjıldagan şaardın baş aylandırgan kıymaçiyme köçölörün aralap barattı, kök çemodanın kötörünüp, kök
terektüü, kara jıgaçtuu joldorun – “trotuar” deyt eken kiyin
bilse - boylop barattı. Jalayaktay jüz aarçısın moynuna salıp
aarçınıp, ulam jelpinip koet.
Turar Ataevdin 1962-jıldın jay saratanında ayıldı
taştap, Frunzege kelçüdögü jorugu uşintip baştalgan. “Çoñ
kalaaga barçumun, çoñ okuuga tüşçümün, balança raykomdoy,
tükünçö ispolkomdoy çoñ bolçumun!” dep samagan, dımagı çoñ
Turar köñülünün tereñin kıtıgılagan kupuya kıyalın, dımagına
çenep bışırgan bütümün işke aşırmakka Frunzege kelgendegi
kerbezi uşul ele.
Jaykısın kerile ketmenin çaap, küzü-kışı köörügü menen
kampasın aylançıktap, kolhozdun tüyşügü menen jürö berse üy

küçük bolup kalçuday, mıktı ketse alıştın başın kulaktagan
ataktuu suugatçı bolçuday. Anan Araldın kebee kursak
abışkalarına okşop ayıldan çıkpay jürüp ele karıp, bürüşüp
kalçuday bir künü. Bul jarıkçılıktagı beşenege jazılgan
şıbagası At-Oynok menen Suusamır toolorunun arasına gana
kamalgansıp, bul jalganda erdi tiybegen kaşık kalbagansıp,
“emneni gana körgön jokpuz” dep tamşana süylögönün kantesiñ
abışkalardın! Alardın joloyun joldosoñ, uşul örööndö
törölgönüñ üçün uşul örööndön çıkpay ömür keçirip (‘‘uşul
örööndö dele el kızmatı bar’’), uşul örööndö ötüşüñ kerek! “Çoñ
düynö bar, çoñ düynö!” dep süylöngüñ kelet. “Al düynö kırlardın
arı jagında!” dep süylöngüñ kelet.
Jöökördön beter sagalap, “agalagan!” boz baldar kök
çemodandı koldon jula talaşıp, rayborborgo ketçü taş jolgo
çeyin uzatıp çıgışçuda, közdörün ımdap, bırıştuu koldorun
jaygan kempir-çaldar: “Ak jol saga, Çıngıştın urpagı! Kiyin
akeñ Saadak Ataevdey jurt kızmatına jaragan kişi bolgonuñda
kırka-kırka üylörü uulu-uulu bolboy, aralaş tüşkön, tündösü
balbıldagan ottuu, düpüygön baktuu, kabat üylüü Frunzeni ırımga
bir körsötsöñ, bizge jetişet, aylanayın!” dep kaşaluu koroonun
eteginde kala berişken kırkalekey tizilip. Çıngış uulunun tıñ
çıkma kulununun tezireek eldik boluşun tileşip, çoñ boloor
kündün baçımıraak uguluşun kütünüp, balası okuunu bütsö ele
ülkön kızmatka turganı gezit betine jazılçuday, dubaldagı mıkka
asıluu radiodon “düñk” etip ugulçuday alıstı añdıp, erteñkini
tıñşap, jabıla “Oomiyin!” degen teyde alakandarın jaya,
ulutunup kala berişken.
Batanın küçünö şerdenip algan Turar “Kagılayın, Çıngış
uulu!” dep koyöt içinde. Azır oyloso adırañdap alıptır oşondo.
Añsatkan universitetti algaç körgöndö (Belinskiy jagınan kelgen
eken azır estese), iregesi jumuru türkük mañdayluu (süröttögü
Leningraddın Uluu Petr zamanınan kalgan zañgıragan imarattarı
sıyaktuu), üç kabattuu keregesi bir köçödön bir köçögö jetken,
koroosunda kırgızdın kızıl jüzdüü ulan-kızdarı kımguut
tüşkön jaydı suktana karap alganı esinde, düynölük ilimdin
kaynagan
oçoguna
kabılgansıp,
bosogosun
attasa
ele,
astanasındagı jumuru türküktördü aylanıp turgan top jaşka
aralaşsa ele köküldü tetiri sılap, kerstendey kerilip kalçudan
beter, oşondon arı çilisten bolup ketçüdön beter kadala karaganı
da esinde.
“Mınday öönü jok jaydı zañgırata turguzuş kopol
kırgızdın kolunan kelbey kalsın azır, tee Manastın kümbözün
turguzgan zamandan kiyin ele kış karmagandı unutkan emespi

elibiz, kümböz turguzaarda tarançı menen kaşkarlıkka kor bolup
kalganı oşondon emespi, mañdayındagı türkügünö, sızgıç menen
attırıp koygonsup burçtarının kırduu çıkkanına karaganda
orustun ustası kömök bermegi mümkün” dep, jaynagan köp
terezelüü, kañıltır çatırluu universitetti közdöy ilgeri kadam
şiltedi.
Bayata avtobekettin tuşunda üstünön kısınıp kalgan neme
kırgız jaştarının sırt kelbetine nazar salıp jüröt. Çolok jeñ
köynökçön, keñ bagalek şım kiygen, köküldü tetiri sılagan
jaştardı kördü, “boldu-bolbodu öydöñkü kurstun baldarı je sot,
raykomdun okuusuna tüşköndör” dedi oyunda, ayrı kalpaktı basa
kiyip, moyunga orusçasınan muunta galstuk baylangan jaştardı
kördü. Uşunusu kızık köründü. “Kırgızga uşintip kiyinse ep
turbaybı? Kalpak menen jagoo jaraşat turbaybı!” dedi oyunda.
Uzun çaçtarın eki örüp, sooruga taştap koygon, betteri anarday
kıpkızıl, mandalaktay mañkaygan köçöt kızdar jüröt olçoytoolçoyto kitep kuçaktap. Alardan közün alalbay, sıdıra karap
aldı.
Bir sıyra aşık algan kiyim-keçegi, eki küngö jetkençelik
çenep algan jolazıgı tıgılgan kök çemodanının kayış tutkasın
bek uuçtagan Turar universitettin tak mañdayına kelgeninde
imarattın kılda çokusundagı kız-jigittin katarlaş baskandagı
esteligin da suktana tiktegeni esinde. Kudum azırkıday esinde.
Azır turabı-jokpu bilbeym, astın-üstün tüşkön uşul zamanda
aman kaldıbı-jokpu bilbeym, aktaştan çegilgen, buluttu jiregen
çulu estelik bolgonsudu ele. Keñ bagalek şımçan, çolok jeñ
köynökçön, çaçtı artka kayrıp salgan sımbattuu jigit menen
etegi tizeden ıldıy, jeñi çolok jeñil köynökçön kız (boljolu on
jeti – on segiz jaşında) baştı biyik kötörüp, Ala-Toonun
çokularına köz çaptırışat. Bir müdöönü teñ bölüşkönsüp
alıstı, tee alıstı tiktegen, uzak jolgo, aruu jolgo çoguu saparga
attanışkansıp arıştı keñ taştagan, işenimdüü taştagan jarık
mañday kız-jigittin esteligi uşu turgan jaştarga arnalgansıp
tuyulgan. Oşondogu aruu oy körüngöngö ele kele berbese kerek,
oşondo Turar esteliktegi jigit öñdöngüsü keldi ele, oşentip kız
jandagısı keldi ele...
III
Azır ordundabı je jokpu bilbeym, Turar aytmakçı
kırgızdın mañdayına bütkön oşol jalgız universitetke kire
berçüdögü on eki türküktüü kenen vestibyuldun oñ jak töründö

kitepkana – “kızıl üy” dep da koyuşçu - bolor ele. Emi kaysı
birin aytasıñ, kimdin gana kitebi jok ele al jerde, Marks,
Engels, Lenindin tom-tom kitepterinen, partiyalık sezdderdin
kalıñ mukabaluu materialdarınan tartıp, ne bir kökürögü tunuk
oyçuldardın,
akın-jazuuçulardın
kaleminen
jaralgan
çıgarmalar turçu ele tekçe-tekçe bolup tizilip, şıpka deyre
şıkalıp. Kırgızdan Toktogul, Togolok Moldo, Aalı, Jusup 15
degenderdin kitebi çıgıp, katarında turar ele. Jañılbasa,
“Manas”, “Semetey”, “Seytek” öz-özünçö kitep bolup çıgıp kalsa
kerek ele oşol jıldarı, köpkök mukabaluu bolso kerek ele.
Oşondo da kitep jetçü emes kırgızga, kapıray. Bilim degende ak
etkenden tak etken studentter uzun kezekke turup, akıya kütüp,
Lenini bolboso da, beregilerge teñelçüdön beter birinen-biri
talaşıp okuşçu. Közünün mayın korotup, ayla ketkende depterden
depter kaltırbay, kitepti kiteptey köçürgöndörü kança!?
Köödöy kara çaçın kadimki Jusup, Mukayçasınan 16 sıyda
tarap, çalkasına kayrıp taştagan, sıyga kiyçü jalgız şımının
kırın sızgıçtay ütüktöp, kürmösün karuusuna ilip algan, “bıyıl
törtünçü kurs” deerliktey salabattuu basıgı bar filologiya
fakultetinin studenti, anan da fakultettin aldındagı öz
demilgelüü çıgarmaçıl jaştardın “Uçur” adabiy iyriminin
aktivisti, tötön “Uluu syujet izdenip” attuu ırı menen oozgo
ilingen jaş akın Jusup Zulpuev oşol kızıl üydün eşigin
imerip turgan joon top kız-jigitke jakındadı da, dal
bügünküdöy jagdayga, şaarga kelgen kırgız balası kezek kütçüdögü
jagdayga dep bayatan belendep algan sözün kadimki Tügölbay,
Kubanıçbekterdi 17 eerçigen intelligentten beter sıpaa ün menen
ayttı:
- Eldin kuyrugu kim?
Adegende eles albay kalgandarı “kim ele?” degendey birinbiri karap, eleñdegiçe, çettereekte turgan, almanın sabınday
moynuna kümüş jelbirööç18 tagıngan, eki örüm çaçın dalıga
taştagan karatoru kız:
- Men, - dedi uyalıñkı.
Çala ukkan Jusup Zulpuev “kim?” degiçe, aligi kız tömönkü
kurstan öñdönöt, tartınçaak tür menen:
- Bayke, men, - dedi ünün biyigireek çıgarıp.

Aalı Tokombaev, Jusup Turusbekov – Sovet mezgilindegi kırgızdın baştooç akındarı.
Jusup Turusbekov, Mukay Elebaev – Kırgızdın tunguç akın-jazuuçularınan, Ekinçi
Düynölük soguşta kaza tabışkan.
Tügölbay Sıdıkbekov, Kubanıçbek Malikov.
Moyunga tagılçu zerger buyumu.

Al dele eles alıp, maani berbeptir sözgö. Ortorookto moynun
sozup koykoloñdogon kurstaşı turgan, komsomoldun aktivisti özü,
tegi elettik, andan-arı çukulasañ aşka toybogon bir tomoyaktın
tukumu, oşonusun unutup, ıgı kelse-kelbese dele “men –
Dzerjinkanın jakasında çoñoygon jaştardanmın!” dep köödönün
kergen neme, oşol asılıp kaldı oydo jok jerden:
- Ay, Jusup! Özüñ tilçi bolsoñ, sözdü buzup süylögönüñ
kurusun! “Eldin kuyrugu” degen da bolçu bele? Munuñ tantık söz
emespi!
- Kezektin kuyrugun aytkanım, dos! Oroy sözdü jumşartıp,
oñdop jatpaymınbı, - dep koydu Jusup Zulpuev.
Tigil kenedey asıldı da kaldı:
- Filologiyanı törtünçü jıl okugan kişi uşintip süylösö,
tilibiz emne bolot? Çalasabat bilermandardın ayınan til
buzulaarın sen bilesiñ da! “Til taanuunun teoriyası”, “semantika”
boyunça lektsiyalarda dalay ukpadık bele!
El közünçö bilimdüü körüngüsü keldibi, aytor “teoriyalap!”,
“semantikalap!” opurulup, Jusuptun küybögön jerin kül kıldı
komsomolduk aktivist. Jöö çeçendenip bezildep, eröölgö ündöp
turdu uşintip.
Azır kanday bilbeym, al zamanda Frunzege kelgen kırgızdın
dagı bir önörü bolor ele, fizik körsö “kırgızdın Nyutonu”,
himik körsö “kırgızdın Mendeleevi”, kar jaaçuday kabagın
tüyüp, filosofiyanın artınan tüşköndü “Sokrat ele Sokrat!
Kırgızdın Sokratı!” dep atıkdırçu. Andaylardın dañk-dayını
kurstan-kurska, jatakanadan-jatakanaga ugulup, özdörü da derdeyip
kalaar ele. Anı ukkanda ayıldan kelgen kırgızdın ança-mınçası
añırayıp kalçu, ayrıkça - kızdar. “Oşondoy dımaktuu
jigitterdin birde-jarımına tuş bolsok, bagıbızdı tabaar
belek!” dep degdegende, dalay kızdardın jüröktörü kabınan
çıkçuday tuyladı go, çirkin. Al emi “ilim jaktaptır, daraja
alıptır, sıylık alıptır!” degendi aytpa, andaydın dañkı
kosmosko uçkan orustun baldarı menen teñ ugulçu. Oşolordun
birinen sanalgan, “ilim jazam, Radlov bolom!” dep dalaydın oozun
açırgan Jusup Zulpuev oñtoysuzdanıp alıp, söz jayın
jaybarakat tüşündürüp kirdi:
- Dosum! Uşintip jürüp kırgızdın adabiy tili, şaardık
tili akırındık menen kalıptanat! Özüñ aytmakçı Dzerjinkanı
çöyrölöp, madaniyattuu süylögöngö üyrönöbüz. Anı mına – biz,
azırkı muun kalıptandırabız! – dedi.
“Mına – biz” degendi aytkanda eki kolun eki jakka jayıp,
“jalpıbız” degendey işaara jasadı.

- “Kalıptandırba” degen kişi jok! Birok ebi menen. Çaldıkuydulukka aldıruuga bolobu?
Kiteptin kezegi unutulup, kızıl üydün aldında talkuu
baştalıp ketti.
- Dosum! – dedi Jusup Zulpuev. - Semantikanı aytıp
kaldıñ, sen dagı jakşı bilesiñ. “Tildin söz jaratuu
mümkünçülügü” degen temada referat da jazıp jürbödük bele!
Esiñdebi? Anın sıñarınday...
- Söz jaratuu kerek! Birok sayasiy sabattuuluktu unutpoo
zarıl. Partiyanın generaldık liniyası degen bar...
- Sabattuu ele! – dedi Jusup Zulpuev jaktırbagan tür menen.
“Kayaktagı generaldık liniyanı aytıp bıljırayt” dep oylogongo
ülgürdü.
Uşunu ele kütüp turgansıp, Jusuptu kapkanga oñoy
tüşürgönünö kuduñdagan tigil jaagın jandı:
- “Kuyruk” degeniñ sayasiy kata! Esebi, “burjuaziyanın
kuyrugu”, “bay-manaptardın kuyrugu”, “eskinin kuyrugu”! Esebi,
“el duşmandarının kuyrugu”! Anı unuttuñbu? Je sen
kuyruktardı aktap jatasıñbı?
Kebinin kemtigin çukup taap bergenine korston tigil tigile
karayt. “Ala kanattıgıñdı aşkere kıldımbı!?” degendey karayt.
“Kurstun aldıñkısımın, sözgö aldırçu emesmin” degen Jusup
akısın aldırgansıp, mukaktanıp kaldı.
“Bularıñ çilisten go! El ukpagan kapkaydagı “teoriya”,
“semantika”, “referat!”, dagı emne okşoş sözdördü aralaştırıp
süylögön aşkere bilimdüü agalar go!” deşip, eköönün
jaaktaşkanına kulak salgan studentter emki jooptu Jusuptan
kütüp kalıştı.
Jakşı ele sabırduu janı bar ele Jusuptun, kızarıptatarıp, baş terisi tırıştı. “Unuttuñbu?” dep akırayganı iyne
menen bezge sayganday tiydi. “Kontr, el duşmanı” katarında
atılgandın uulu ekenimdi uşul bilip koygonsup, akmaktın
süylöp turganın karaçı!” dep ızırındı bir turup.
- Sen!.. Sen antip!.. Oozuñdu kara!.. – dep ele tili buuldu.
Kalçıldap jiberbey karmanıp:
- Bul sözgö kayrılıp kelebiz dagı, dos! – dedi da, kolun
açuuluu silkip, şart burula eşikti közdöy jönödü.
Turgandar tüşünböy kübür-şıbır.
- El duşmanının balası! – dedi aktivist artınan, - Tuura
sözdü kötörö albay, çıçalaganınan basıp ketti.
İçinen “töö çeçkendey kıldım” dep kompoydu.
- El duşmanı!? Bilbeptirbiz! Kim degen ele atası? – dedi
turgandar.

- Talasbay Zulpuev degen bolgon. Otuzunçu jıldarı sovettik
- partiyalık kızmattarda jürgön. “Kontr” 19 katarı karmalıp,
atılıp ketken!
- Kontr!? – dep közdörü alaydı turgandardın.
- Hruşçevdun meerimi tiyip, bir kançası aktalgan emespi! –
dedi dagı biri.
- Tekşi aktalgan emes. Arasında ayıbı oorloru bar, alardı
aktaganga bolboyt eken. Munun atası oşondoylordon imiş...
- Emne ayıp boldu eken?
Aktivist oluraya karap:
- Kommunizmge karşılardın ügütçüsü bolgon! Angliyanın
tıñçısı bolgon! Angliyanın buzuku araketterine tayanıp, Sovetter
Soyuzun jeksen kılmakçı bolgon! – dedi.
- Ok! – deşip turgandardın jürögü oozdoruna tıgıldı, Angliyanın tıñçısı!?
Kızdar kımtınıp, “Angliya!“ dese aram ugulup, oozanganga
daabay, “api-iylep!” oozdorun bastı.
- “Zulpuevder” dale bar turbaybı? – dedi jigitterdin biri.
- Familiyasın özgörtkön emes eken da! – dedi dagı biri tañ
kalgandan başın çaykap.
“Aktaym!” dep tutalandı Jusup Zulpuev universitettin
aynek kalkalangan eşiginen çıgıp baratıp: “Atam el duşmanı
emes!”. Közünün çaarı uçup, kanı başına teep çıktı. Ansayın
kızuulanat: “Men atamdı aktaym! Jazıp oturup aktaym! Jazıksız
atılganın, Ataev sınduu bakan oozdordun jalaası tiyip,
“ulutçul” atıgıp, ak jerinen atılganın jazıp çıgam akırı!
Jaza berem, jaza berem!.. Kimdin “kuyrugu” kim ekenin oşondo
köröbüz! Atamdın ömür bayanın roman kılıp jazam!”.
Uşunun baarın birde içinen tuyuk aytıp, birde dabışın
sala kübürönüp-şıbıranıp aytıp, albuuttanıp barattı. Sanaaga
bastırganda özü menen özü basıp baratıp süylöşkön kişiler
bolot, oşentip barattı. Kaşınan kim çıgıp, kim ötkönü menen
işi jok, arışın kenen-kenen taştap, jaaldanıp barattı.
Universitettin aldındagı ayantçanı jeektep, koburaşıp
turgan bir-eki taanışı “Ey, Jusup!” dep ün salıştı ele, alarga
da kulak salgan jok.
- Tuugan! Tarıh fakultetine dokument taştagan jagı kayakta?
– dedi kök çemodan kötörüngön, ayrı kalpagın basa kiygen, terdepkurgap algan olburluu jigit.

“Kontrrevolyutsioner” degenden kıskartılıp aytılganı.

Jusup Zulpuev kılçaktap da koygon jok. “Tuuganıñdı
urayın!” dedi içinde. “Soobu!?” degen boydon kala berdi kök
çemodançan jigit.
...Uşul okuyadan kiyin joro-joldoştoru Jusuptun tünt
tartıp, kündö bir maal üñküyüp, universitettin “MAZ” 20 degen
zalında oturup kalganın körçü boluştu. “Malıy aktovıy zal”
degeni bar ekinçi kabatında, kündö keçinde el taragan maalda
kirgilt suusu çelkildegen çelek, tuura başına kendirdin
ayrındısı orolgon tayak (al kaadaluu buyumdun atı “şvabra”,
“kaadaluu” demekçi, keede oşonu talaşıp çukçuñdaşıp ketişet
öz ara) kötörüngön orus katındar polun juup ketkende abası
tazarıp, salkındap kalat, oşol zalı een kalganda keede keçke
oturat birdemelerdi çiymelep. Jazat, kayra çiymeleyt. Keede
jazganı kupuluna tolboy, ayrıp salat maydalap. Oñdop kayra
jazat. Okup çıgat.
- Jazıp atam, - dep kırs joop beret kızıga suragan kişige. Körösüñör jakında!
Bilbegender: “eldin atası aktalıp, Jusuptuku aktalbay
kalgan eken. Mındagı TsıKadan jolu bolbogondon, atasının aktık
kagazın almakka tüz ele Moskvaga, Sayasiy Byurogo, SSSR Jogorku
Sovetine, Jogorku Sotuna arızın urat imiş” dep öz ara
tükşümüldöyt.
- Jusup ele bolso anı jasayt, - dep baştarın çaykayt kıyalın
bilgender.
- Sayasiy Byurogo!? SSSR Jogorku Sotuna!? – dep közdörün
alayta tañ kalışat birerleri, - Tüz ele Hruşçevdun, Brejnevdin
özünö çıkkanı jatabı!? Jogorku Sot menen karmaşkanı jatabı!?
Biz mında universitettin rektorun koy, başkarmadan beter
kursagın salañdatkan beregi dekanına baş baguuga daabay jatsak!
Syujetten syujet izdep, ulam birinen irenjip, sözdön söz
irgep, utur jazganı utur kupuluna tolboy, “zamandın türün
özündöy bere aldımbı?” dep, tokson tolgonup jazgandagı
oşondogu azap-ay!
“Atamdı aktaym! Atama estelik bolsun uşul kitebim! Emgegim
menen atamdı jakşı attı kılam!” degen oy süröön bolot Jusupka.
Atasın ezeli körbögön kişige atası jönündö jazuudan ötkön
müşkül bolboso kerek, oydoguday çıkpay jatsa jek körüp ketet
özün bir turup.
Başın salañdatıp, oor üşkürünüp oturup kalgan küygültük
münöttördö ıramatılık apası Gülajardan, atasına teñtuş jürgön
ayıldagı kişilerden ukkandarı Jusupka dem berdi. “Atañdı

Malıy aktovıy zal.

körgön ölbösün” degen söz bar emespi kırgızda, atañdın közün
körgön kişi tübölük jaşooçudan beter emnege aytılıp kalganın
kim bilet, birok karıp keyiptengen Jusup oşol karı sözdün
maanisin bir çama tüşünüp aldı belem aktovıy zalda tunjurap
oturçuda.
Atası tuuraluu bala çagınan ukkandarın bir sıyra sıdıra
eske tüşürüp, elekten ötkördü. Ata zar bolup ösköndön atasının
jorugun uksam degende içken aşın jerge koygon Jusupçalık bala
bolbos düynödö. Takır aylası ketkende, ayıldın sakalduularınan
“Atam kanday kişi ele?” dep suraçu. “Oou, anı bir aytasıñbı, eki
aytasıñbı, eki Arkıttın içinde anday kişi jok ele! Kayran
Talasbay!” degendi ukkanda, bala Jusup terisine batpay süyünüp,
“Atama okşoymunbu?” dep, közün albay kadalıp kalaar ele.
“Atañdaysıñ, karagım! Kişini karaganıñ kudum ele atañkı!” dep,
başınan sılap, dalısın taptap jootkotup koyuşar ele çoñdor.
Uşul kasieti azır dagı bar. Ayıl-apaga kattaganda surap kalmayı
kala elek. Kalganın apasının oozunan ukkan.
“Pişpek” dep koyçubuz anda kalaanı, Kırgızstan uyuşulganda
atañ Aksıdan “delegat” atanıp Pişpekke bargan. Mından tuura ele
Taşkenge tüşüp, ot araba çıkkan kez, ot arabaga jarmaşıp, jerdin
baarın aylanıp barganbız dep aytıp kalçu ele, atañ. “Jusup”
ısımduu çoñ menen taanışkanın ayta kelgen tamşanıp. Atañdan
kiçüü ele çagımda. Kiçüü bolso da jetik jigit eken, ökmöttü
başkardı dep aytçu. “Jusup antti, Jusup mintti, Jusuptan
dilgirim keldi, Jusuptan tapşırma aldım” dep kalçu. Uuldu
bolsom atın “Jusup” koyöm dep aytkanı bar oşol jılı. Çuburta
kızduu bolup jürüp, otuz segizinçi jılı sen köründüñ. Sözünö
turup, atıñdı “Jusup” koygon. Anan ele... Anan ele karan basıp...
Janagı “üñkü”21 degeni eerçiy kelip, ayagında kızmat talaştan
aygak çıgıp!” dep, andan kiyinkisin ayta albay tamagı muunup,
öksüp ıylap jiberer ele jarıktık kişi. “Atamdı küygüzgön
üñküsü kanday neme boldu eken? Bir körsöm oşol kişini, sögüp
alsam kegim janat bele!?” dep oyloçu Jusup.
Apası Gülajardan uşunday añgeme ukkan bala çagında. Akırı
jürök ooruluu bolup öldü, beçara.
Es tartkanında Jusuptun dagı bir esinde kalganı, apasının
kütünö bergeni, küdör üzböy küyösü Talasbaydı kütö bergeni, kütö
bergeni... Keçikken Talasbayı küügüm talaş emele kelip kalçudan
beter, kele kalsa aldına belen koyö kalmakka, kazandın tübünön eki
çömüç şıldıragan sorpo, bir sugum kesme bolso da mis ayakka
arttırıp, tekçege koyup koyör ele. Oçok tuşundagı oyuk tekçe boş

NKVD.

kalçu emes. Kamıktırgan Talasbayı el jatkanda eşikti kakkılap
kirip kelçüdön beter, şaşkan janı etek-jeñdi dalbaktata
eñteñdep, kubangandan “Külüm! Jusubum!“ dep kıykırıp, kulaçın
jaya külüp-jaynap kirip kelçüdön beter, mayçıraktın biligin
öçürböy, tün bir ookumga deyre kirpik kakpay jata berçü. Tün bir
maal içi örttöngöndöy “şuu!” ettire üşkürünüp alçu. Jüröktün
üşün alçu oşol kebetesi. Üstündögü töşöktü silkip iyip, çaçıbaşın saksaytkan boydon teñsele tura kalat da, tigindegi çelekke
jetip, tiş kakşatkan muzdak suunu suzgulap jutup jiberçü, “öh!”
dep alıp, kayra barıp jalp etip jatıp kalçu. Körsö, küyüttön
oşentçü eken.
Juurkanga başın katkan Jusup uşunun baarın körçü, al
turgay bir-eki mertebe bıytıygan kolun sozup, enesinin közündögü
mölt akkan jaşın aarçısa da kerek ele.
Birok Talasbayı kelçü emes. Ertesinde apası közü-başı
barıga sır aldırbay turup, tekçede tomsorgon mis ayaktın
sorposun Jusupka ısıtıp bereer ele da keçke kolhozdun tüyşügü
menen bolot. Keç kirgende mis ayaktı kayra belendeyt.
Bala bolso da apasının kaygısın tuyup, kabırga-söögü
sögülöt Jusuptun. “Töböbüzdön nıgırgan miskin turmuş
jogoloor bele, apamdın küyütü jenildeer bele” degen oydo bala
Jusup bassa-tursa oşol Talasbay degen kişinin kelişin koşo
tileşçü. Jıldın tört mezgili tilengen kezi boldu. Tam-tuñ
turup, Aksının ak şıbaktuu adırların kıyalap basçuda tilendi,
miste-jañgaktuu Arkıttın tektir-tektir toolorun telmire karap,
atasın izdep çıkçuday kıyalı asmandap ketçüdö tilendi, jay
saratan maalda tam arkasına korgolop, jalgız kölökölöp kalçuda
tilendi, kış çildesi kayıktırgan kündörgö kayıl bolup tilendi.
Emne degen gana oylorgo bastırgan jok kayran baştı.
Başta:“Apamdı kaygıga salıp, kayıp ketken Talasbay! Apamdın
içkenin iriñ, jegenin jelim kılgan tilegiñ katkır Talasbay!
Apamdı möñkürötkön taş boor Talasbay! Emne mınça jürögüñ
muz? Kabarıñdı bildirip, kañgıbay kaytıp kel!” dep uruşup da
alçu.
Tilenip jürüp toroldu. Uruş jıldarı emes bele, er-azamattın
baarı uruşka ketse, Talasbay oşondon arı koşulup ketkenbi dep
da soorotkon kündörü boldu özün. “Uruştan kaytpagandın kara
kagazı dele kelet turbaybı!” dep sögündü kiyinçereek. Kiyinkiyin, çoñdordon “kat jazışuuga tıyuu” (“bez prava perepiski”
dep koyöt eken gezittin tilinde) degendi ugup, tüşünüp jüröt
jönün. Tüñülgöndö taarınıçı tıyılgan.
“Eki kolu artına kayrılgan boydon, “üñkünün” aldına
tüşöördön murun, bosogonu attap çıgaardan obolu bir kılçayıp,

barbaygan manjaları menen murduñdu çımçıp öpkön” deer ele
apası. “Kızdarıñdı özüñ bil, men deseñ kereezim Jusuptu okuta
kör!” dep bek-bek tabıştagan imiş.
Uşul jerin estegende universitettin aktovıy zalında oturgan
Jusup Zulpuevdin et jürögü ezilip, murdunun tanooloru derdeydi.
Barbaygan murdunun tuşunan atasının kaldaygan kolu kalkalap
turgansıp, elestetip aldı.
- Zulpuyup! - degenden başın öödö kötördü.
Karasa adabiy iyrimge çoguu bargan kurbusu.
- Oy, Jusuke, beş kündön beri iyrimge kelbey, kabarıñ jok.
Daynıñdı bilmekke jatkan bölmöñö baş bagam, anda joksuñ.
Kızıl üygö baş bagam, mında joksuñ. Keç kelçü bolupsuñ.
Arızdanıp atat, arızın Moskvaga jazıp atat degen uuduñ-şuuduñ
kep çıgarıp alışıptır eldin baarı. Arız mınçalık jazılçu
emes ele deym. Irdı bütürüp, emi poemaga kiriştibi degen oy
ketip...
- Atasının körü, kara sözgö öttüm, - dedi Jusup, Aytkanıñday ele, Moskvası bolboso da bütün Ala-Toogo
ugulganday çoñ çıgarma jazuu oyumda bar...
- Emne jönündö?
- Otuz segizinçi jıl jönündö.
- Otuz segizinçi jıl degende... kaysı beş jıldık bolup
kalçu ele? – dep tigil jelkesin kaşındı.
Jusup Zulpuev tigile karap turdu da:
- Kara keltek jıldarı tuuraluu, Stalindik repressiyanın
kurmandıktarı tuuraluu, - dedi.
Kaşınıp turgan kurbusu kaşınan kontrdu körgönsüp, közün
alayttı.
- Koysoñçu!? – dedi çooçup.
- Tamaşası jok ele.
Kurbusu “alıña karaçı” degendey telmirip:
- Tokombayıp Tokombayıp başı menen, Sıdıkbekup
Sıdıkbekup başı menen kozgobogon temanı sen kozgop, janıña
emne küç keldi? – dedi.
- Atam tuuraluu jazganga akım bardır!
- Ataa!.. - dep unçukpay kaldı kurbusu.
Saamdan kiyin:
- Añgemebi? – dedi.
- Povest! – dep “balp” ettirdi Jusup Zulpuev.
Uşul kündön tarta universitettin filologiya fakultetinin
öydöñkü kursunun studentterinin arasında “bayagı Jusup povest
jazıp jatıptır” degen añırt-kañşaar tarap, “Uçur” adabiy

iyrimi jazuuçu çıkma Jusup Zulpuevden kabelteñ povest
kütünüp kalgan.
“Aktovıy zaldan körünüp kalat ekemin” dep korungan Jusup
316-auditoriya een kalganda, oşol jerge bekinip alıp jazdı
kalganın. Tuura toguz kündö jazdı oşondo kara söz türündögü
tırmak aldı çıgarmasın, keede tün bir ookumga çeyin oturup
jazdı. Toguz kündün içinde toguz köçürüp jazdı. Durus ele
öjörlönüp, “povest” dep çımırkandı ele, povestke jetkire albay
kaldı kölömün, “dagı ulantam, türmök-türmök kılıp ulantam
kiyin” degen oydo, “angeme” dep atadı. Jazıp boldu da “Partiyalık
kurultaydın delegatı” dep atadı. Başına: “Apa! Beş kız, kökürök
küçük uuluñdu jalgız bagıp çoñoyttuñ. Ak sütündü aktaar bekem.
Uşul çıgarmamdı apam Gülajar, saga arnaymın” dep jazdı. Uşul
saptardı çiymelep jatkanda apasının oozunan ukkan bir okuya
esine kılt etkenden közünö jaş kılgırıp, jüünü boşoy jazdadı.
“Uuluñdu bagıp çoñoyttuñ!..” dep kaytaladı içinde.
Al okuyanın jönü mınday. “Bir künü ölgüm keldi” dep aytçu
apası kebelbey, “uşintip kor bolgondon körö ölgöndü artık
kördüm. Özüñçö olturup kalgan, jeti-segiz aylık balkanaktay
keziñ, emçekten çıga eleksiñ ali. Jay saratan maalı. İt-Agardın
suusuna boy taştap, agıp ölgönümdu artık kördüm da, tañ zaardan
turup, kızdarga aytpastan, seni kötörüngön bolup, özöndün biyik
jarluu jeegine çıktım. Artıman koşo tomolonup ketpesin dep
beliñen şıbakka baylap oturguzup koyup, biyik kemerdi közdöy
baratsam, çırkırap ıylap kaldıñ bir maalda. Karasam, menden
közüñ albay, talpınıp ıylap turupsuñ. Daroo boyumdu taştap
jibere albay, imerilip kayra keldim. “Toyguzup koyöyun” dep, otura
kalıp emizdim. Emizip bolup, janagıday kılıp, beliñen şıbakka
tañdım dagı jardın tuşuna kayra bardım. Kök irim suu taştantaşka çamınıp, küküktöyt timele. Dal oşol kök irim jerine
boyumdu urayın dep turam. Jañı sekirmekçi bolgondo kayra
çırkırap iydiñ. İ-iy, oşondogu çırkıraganıñ emi kulakka bir
başkaça açuu ugulat. Tütpögön janım “jalt” karasam, obdulam dep
jatıp oñkoñon tüşüp kalıpsıñ, balaketiñ alayınım. Oñdop
oturguzmakka kayra bardım janıña. Men da taş boor ekem oşondo,
çırkıraganıña karabay, beliñen bekem tañıp koyup, suunu közdöy
julunup baratsam, öyüzdön biröö kolun bulgalap, çıypıyı çıga
kıykırıp turat. Atañdın tuugandarınan bolot. Alıstan baykap
kalıp, basıp kelgen eken. “Emne kılganıñ aldıgı?! Balanın
ubalın oyloboysuñbu? Kızdarıñdı oyloboysuñbu!? Estüü
katındın kılar işibi uşul!” dep tildenip turuptur. Artka
kelgem. Uşintip bir ölümdön kalgamın, balam, sen utur

çırkırabasañ, ölüp almak ekemin oşondo. İçeer suum bar eken
körsö,” dep aytçu.
Eçteme bolbogondoy aytçu, birok Jusuptun jürögü mıjıgıp,
mıjıgıp ketçü ukkanda. “Tomoloy jetim kalmak ekemin, atazar
bolgonum az kelgensip, ene jıtın bilbey çoñoymok ekemin, taş
boor ekensiz!” dep alçu keede enesin jemelep. Bir turup enesin ayap
ketçü. “Uuluñdu bagıp çoñoyttuñ...” degen saptardı jazıp jatıp,
kañırıgı tütöy uşunu estedi. Birok syujetke kirgizgeni jok bul
okuyanı. Anan atasın estedi.
“Atake, ay-talaada söögüñ çaçılıp, kömüüsüz kaldıñbı, adebi
menen kömülböy bir añgektin tübündö kor bolup kaldıñbı, saysöögüm sızdayt bile albay. Tögöröktün tört burçun türö çalsam
deym, jatkan jayıñdı dadil taap alsam deym, üstüñön öböktöy
kalıp, bir ökürüp alsam deym! Je men şorduu, tögöröktün tört
burçun tinte albaymın, iziñ taap artıñan baralbaymın. Ante
albagan soñ söögüñdü kaydan tabam da, ökürüp kayda baramın!?
Atam Talasbay, uşul çıgarmamdı arbagıña arnaymın,” dep jazıp
koydu. Jürök dartınan ölgön apası Gülajar menen kayıp ketken
atası Talasbaydı uşintip tabıştırıp koydu. Toguz kündön beri
tuylanıp atıp, kayıp ketken atası menen apasının arbagın
universitettin uşul darskanasına çakırıp algan bakşı sımal
sezip ketti özün.
Ayagına: “Kırgız Mamlekettik Universiteti. 316-auditoriya.
1962-jıl, Frunze” dep jazdı da, kökürögün kere kenen dem alıp,
ordunan şart turdu. “Tüz ele “Ala-Toogo” çurkap barsam!” dep
öröpküdü, “süzö kaçıra kirip barıp, Aalı Tokombaev menen
Tügölbay Sıdıkbekovgo körgözsöm” dep öröpküdü. Anday ülkön
kişilerge jetiş kayda, ante albasın bilip, kol jazmasın
kötörünö terezenin tuşuna basıp keldi. Alıstagı toolordu
tiktedi. Künü uzargan, saratandın ilebi urgan iyuldun uşul
keçinde tulañı küngö küyüp, sargargan Bas-Böltöktü, anın
artındagı kart Alamüdün, kart Ala-Arçanın munarıktagan
toolorun sırdaşınday tiktep (al kezde toolor şañkayıp körünöör
ele terezeden), süylöşüp-sırdaşçudan beter urçuktuu çokuların
telmire tiktep, “ataganat, til bütsö silerge bir ookumga!” dep
tiktep, özün bir saamga tee Alamüdündün töründögü kök bolottoy
surdangan askar çokuga teñep, anan tereñ üşküründü. Bul - azaptın
üşkürügü ele, atanı izdöönün azabı menen atamdı kantip jazam
degendegi çıgarmaçılık azaptın üşkürügü ele. Jeñildey tüştü.
İri aldı bayagı öçmöntöyü bar aktivist söröydün közünö bir
körünsöm deyt, tüz ele “Ala-Toogo” çurkap jetsem deyt.
Sabır tutup, aldınan bir ötmökkö “Uçurçul” kurbularına
keldi ertesi. Özdörün kaadaluu kalemger sanagan baştooç akındar,

baştooç jazuuçular, baştooç adabiyatçı-sınçılar kezektegi
adabiy keçege, adabiy talkuuga çoguluşkan. “Tokombayıp
jazbagandı jazıp!” dep çooçugan bayagı kurbusu gana köpçülüktün
kujuldagınan çettep, koomay oturdu burçka tıgılıp. Kalgandarı
partalardı, oturguçtardı kaldırata jıldırıp, uy müyüz tarta
çalkalay oturuştu da kaada menen uguştu Jusuptun añgemesin.
Adegende jaybarakat baştagan Jusup ulam ilgerilegen sayın
añgemesinin kıraatın keltirip, “Uçurçulardın” demin içine
katıp kalışkanın tuygan sayın dooşun sala kızıp, kürpüldöp
kirgen suuday küpüldötüp okudu, kara jini karmagan bakşıdan
beter çamınıp okudu. Çımındın gana uçkanı ugulgan tımtırstık
öküm sürüp, jalgız ünü universitettin bul başınan tigil başına
jañırıp turdu. Oşondo kayran Jusuptun uçkul kıyalı al
zamandın sürötün mına mınday keltirgen ele.

IV
“Partiyalık kurultaydın delegatı”
(Birinçi bölük)
Ayal-erkek aralaş tikesinen tik turup, tirele ırdagan, bar
kayratın üröy, küçönö ırdagan “İnternatsionaldın” öktöm
kayrıktarı – aytuuda azırkının çilisteni, ene tilge jooptuu
“Tınıstan uulu” 22 ısımduu çilisteni “mından arı ırdın
kayırması” dep ayttırgan ıkçam kayrıktarı kulaktı tundura
jañırıp jatkanda, malakayın eki büktöy uuçtagan, oñ karuusuna
tört eli kızıl jagoo arçındagan Aksılık delegat Talasbay
Zulpuev katarındagılardın abanın eerçiy erinderin bülk etkize
kıbıratımış etip, bir maalda kaçankı bir eski ırdın tört
sabın içinen eki mertebe kayrıp aldı. Delegattar tizmelenip
atkanda jıyındı teylegen jüyrük tildüü kırgız aktivder –
orusça kürmö-şım kiyinişip, orusça kökül koyduruşkanı gana
bolboso özü kurduu ele körünöt kebeteleri – köçmöndüü elden
öñdöngön malakay-tonçon öküldördü jazbay taanışıp, şıpılday
basıp kelişip: “İnternatsanal” 23 ırdalat, jalpı meenetkeç
jurttun uraanı bolot, koşulup ırdagıla, kırgızdın (!) namısı
üçün jok degende kayırmasın koştogula!” dep, bek-bek aytışkan.
Başın iykegilep, “Albette! Albette!” degeni menen içinen:
“Kayırması emnesi, botom? Jakaluu tondun kayırması bolçu ele,

Kasım Tınıstanov – kırgızdın sovet adabiyatın jana til ilimin negizdegenderdin biri.
İnternatsional – jumuşçu tabının el aralık gimnine aylangan ır.

bala bolup başıma jün çıkkanı ırdın kayırmasın kulagım
çalbaptır?” dep, Talasbay Zulpuev kalıñ toptu aralay basıp
ketken. Emi köçmöndüü delegattardın köpçülügündöy ele ata-joto
ukpagan ırga tili kelbey çaynalıp, eki közün jaynatıp turdu,
jamakçı neme jakşı ele ır janduu ele, bul iret erdin
bülküldötö kıbıratkanı menen kömököyünön kıñıldap, tilin
çaynap alçudan beter dooşun biyik sozo albay turdu. Birok
tolkundap algan. Erktüü kırgız eli özünçö ökmöttüü bolup, KaraKırgız avtonom oblusu atıkkan, oşol oblustun urmatına
mınçalık el toptolgon jıyındın saltanatı tolkundattıbı,
üzüktöy-üzüktöy kızıl bayraktarı ilingen, kulaçtay-kulaçtay
kızıl körnöktörü tegerete jış tartılgan töbösü biyik mınabu
eki kabat aksaraydın sürü tolkundattıbı, je til kürmöögö
kelbegen ırdı tantıgandan körö bilgen abanımdı sozup kalayın
dedibi, aytor, oozuna sala bergensip: ”Berbediger bir özüñ, bere
körgün tilegim! Kulaalı taptap kuş kıldıñ, kurama taptap jurt
kıldıñ!” dep koydu içinen. Bala kezden uga jürgön ır ele. Attiñ,
tak oşol ırı, oşol ırdan ulangan çır akırı tübünö jetti.
“Delegat” degen daraja çıgıp, jıyından jıyınga delegat
şaylanıp, jañı ökmöt “upolnomoçun” degen kızmat taratkanda
“ülkön upolnomoçun” atıgıp, şımalana partiyanın işinde jürüp
ele oydo jok küngö tuş boloorun kim biliptir anda,
“İnternatsional” jañırıp bütüp, dürkürögön kol çabuular,
uraalagan kıykırıktar menen ulanganda da jürögü tolkundagan
Talasbay Zulpuevdin kıyalı alda kayda ketti alıp-uçup.
Köçmöndüü kırgız uruusunun türkün el aralaşkan mınday
kurultayı bir bolso Manas-Semeteydin uçurunda bolgondur,
Adigine-Tagay deyt, oşolordun uçurunda bolgondur, Aksının
abışkaları emdigiçe oozdorunan tüşürböy, ulutunup kalışat,
“ordonu biylep-kalçagan Nüzüp, Musulmankul 24 degender bolgon”
dep, alarıñ dele mınçalık kıyın ketken emestir, astı mintip
kuralıştın özü üç uktasa tüşkö kirbegen joruk emespi, uçan
jurttun kurultayına delegat şaylanmaktın özü jomoktoguday
okuya emespi. Alakanın şatırata çapkılap, janındagılardan
kalışpay “Jaşasın uluu Lelindin osuyatı!”, “Jaşasın Stalin!”,
“Jaşasın Öktöbürdün jeñişi!” dep kıykırat, eki közü
mañdaydagı kırmızı jabuuluu üstöldü - “prezidium” atalat eken
anısı, artında “ardaktuu prezidiumu” da bar - kırdanta
oturgandarda, kırdanta otura jıyındı baştagandarda, aldıga
suurulup jarış söz algandarda. Kıyal çirkin kurusun, alıp uçat
alda kayda: “Elüü jılda el jañı degen. Kapıray, elüü jıl obolu

XIX kılımda jaşap ötkön Kokon handıgının sayasiy işmerleri.

kim elek, uşul jol, uşul nuk menen jürüp otursak elüü jıldan
kiyin kim bolobuz? Tobo-o, elüü jılı kiyiniñ – miñ toguz jüz
jetimiş beşinçi jılga tuura eken. “Kemminizm” atalgan oşol
beypil zamandı körgön kün boloor beken!? Emnege bolbosun, seksen
jaşka çıgıp ele jürüşpöybü, kuday jandı aman koyso seksenge
çıgat ekemin, seksen degeniñ jakşı kurak emespi!” dep oturdu.
Jarış sözgö çıkkan jok, birok dürkürögön kol çabuulardan kur
kalbay, maal-maalı menen “uraalap” oturdu. “Miñ toguz jüz
jetimiş beşinçi jıl, marttın jıyırma jetisi!” dep oturdu.
1975-jıldın 27-martın samap, damaluu oturdu. “Ata-a, küçkubatım ayanbay, öktöbür joltoygo kızmat kılsa-am” dep, tüpsüz
kıyalga termelip oturgan.
Bir maalda bayatan söz surap julungandardın ireetin
buzup, utur söz alıp, çakçırıla süylögön kayış kurluu
kırgızdın:
- Lenindi körgöm! – degen sözünön oyun jıyıp, kulagın
türüp kaldı.
Duuldagan delegattar tınçtana tüştü. “Oou! Joldoş
Lelindi körgön! Joldoş Lelindi körgön!” deşip, öñçöy
musulman delegattardın esteri oop, oozdoru açıldı. Oruskırgızı aralaş jıyındı baştagan on çaktı aktivdin orto
çeninde oturgan, jaşı jıyırma beş - jıyırma altıdan ozbogon,
kızıl askerçecinen joo kiyimçen, çaçın artka sılagan, sıyda
müçö kırgız kayra söz algan eken. Sol kolu menen kayış kurun
mayıştıra karmap, oñ kolun sermep-sermep koyöt, tribunanın
birde oñ jagına, birde sol jagına imerilip koyöt.
- Joldoş Lenin menen jolukkanımda Türkstan jagdayın
kadala surap, jergiliktüü partiyalık uyumdardın, sovettik
organdardın katarın tüpkü eldin öküldörünön toluktoo
maselesine bek köñül burgan! Demek kırgız bukaralarınan
kızmatçılardı taptoo kerek, uşul jagın kün bügüntön teylöö
kerek!
“Barakelde-e! Başıbız aylanıp, karaylap turgan çakta sözdü
taap süylögön kemenger jigit eken go! Partiyanın sayasatın tereñ
tüşüngön közü açık jigit eken! Jaaktuusun aytasıñbı!” dep,
delegattardın jarımı tamşansa, jarımı “Lelin menen jolukkan!
Lelin menen jolukkan! Lelindin sınınan ötkön!” dep arbaldı.
Tigindegi üy boyu tirelgen süröttön közün tamıljıtıp karagan
Lenindi bir karaşat, tribunadagı kişini bir karaşat. “Organ”,
“massa” degen sözdördü añdoogo tüşünügü çaktuu Talasbay Zulpuev
eldir-seldir boolgoloyt söz törkünün. Añgıça katar oturgan
delegat çıkanagı menen kaptalga koygulap:

- Kaysı “üp” ele? 25 – dep şıbıradı.
Talasbay Zulpuev tüşünböy, jaldırap kaldı ele:
- Kaysı aktip ele? – dep oñdop suradı.
- Abdırakmanup deşpedi bele jana. Jooptuu katçı
Jusup Abdırakmanup okşoyt baamımda! – dedi Talasbay Zulpuev
tigige eñkeyip.
Tördögü kişi sözün ulayt:
- Ekinçi suroo, jer-jerlerdegi işti kırgız tiline
keçeñdetpey köçürüü. Mına kırgız kezittüü boldu, kezittin
atı “Erkin-Too”, tört ay boldu. Bardıgı ele bile berbese kerek
anı. Kezitti taratuu işi mayda-barat jumuş emes! Baarıbız japa
tırmak kol kabış kılganıbız oñ. İride özübüz okup, anan
maanisin kara alaman jurtka tüşündürüü - partiyalık mildetibiz.
Joldoştor, partiyanın sayasatı kalıñ massaga jukpayt antpesek! –
dedi.
Kabagı tüyülüp, öñü kumsarat. Uşintip jarım saat süylödü.
Tribunanın birde oñ kaptalına, birde sol kaptalına
imerilip koyöt. Birde oñ kolun, birde sol kolun sunup, sermep koyöt.
Anda-sanda tribunanı “düñk” ettire muştap koyöt. Zal “solk” ete
tüşöt anetse.
Jarış söz talaşkan aktiv orusçaga da jüyrük okşoboybu, je
tegerete tartılgan körnöktördü tizmelep jattap alganbı,
uraandarı bayatagıday kıska aytılbay, uzun taştalıp, albuuttana
kıykırsa, öñgönü koy, eki tepkiç baştooç bilimi bar başı menen
Talasbay Zulpuev jañıldı. “Jaşasın düynölük meenetkeç eldin
baştooçusu - orus proletariatı!”, “Jaşasın orus proletariatı
menen köçmöndüü kırgız tomoyaktarının tübölük dostugu!”,
“Jekelikti jeksen kılsın sotsialdık kuruluş!” dep bütürdü
sözün. “Tomoyak” dese, “tomoyak” keyipteneli degen delegattar
şatırata kol çaap, jalpı uraalap kalıştı. Uraalagandı Talasbay
Zulpuev bul sapar da jakşı keltirdi.
- Tanapis! – degen jarıya aytılıp, delegattardın aldıñkı
katarı ordularınan tura baştadı.
- Emne? Emne boldu? – dedi tüşünböy kalgandarı.
- Tınıguu! – dep aytıldı dagı bir jolu.
Jaydın içi jalpısı menen kımguut kozgoldu. Birin-biri
kuçaktap, koldorun kısıp jattı. Malakayın koltuguna kısa
salgan Talasbay Zulpuevdin iri aldı janagı kırgızga barıp
uçuraşıp, kolun kıskısı keldi. Karıyalardın tolu muñun uşuga
aytayın dedi. “Özübekstan degen ökmöt tüzülbödübü, uruucu
«Kaysı « - ov» ele?» ele degeni. Jañı zamanda kızmatka aralaşkan kırgızdar
familiyaların algaçkılardan bolup orustun ıñgayına ötkörüşkön. Maselen: Sıdıkov,
Abdırakmanov j.b.

kırgızı dele, kırgız emesi dele “özübek” atalıp, köbü oşol
ökmötkö koşulup atpaybı, ayrıkça Aksı elinin kıştooloru ötüp
ketkenin ılañka söz eerçidi, karıyalardın salam-dubayın
jetkireyin” dedi. Ulam moynun sozup, prezidium jaktı akmalayt.
Tegerektep kişi toltura.
- Janagı jigit kıyın süylödü ee, – dep sözgö tarttı
çıkanagı menen türtkülögön katarındagı delegat.
- Kalet jok, - dedi Talasbay Zulpuev, - Kitepten çıkkan
kişidey süylödü! Jigittin gülü eken!
- Kaysı eldin ökülüsüñ? – dedi tigil.
- Aksı elinen. Kırk-uul boluşunan, - dedi Talasbay
Zulpuev, - Özüñ?
- Ketmen-Töbönün sayak elinen, - dedi tigil, - Arım
boluşunun atınan kelgen ılgalmın. Atım – Atayup Saadak.
Esi-dartı Abdırakmanovdo tursa da, jüzdögön delegattardın
içinen suurulup barıp al kişige uçuraşuunun ıñgayın keltire
albay turdu. “Top taragança oñtoyun taap bir aytarmın” dep özün
jootkotup koyöt. Kıjıldagan el arasında jöölöşüp-türtüşüp,
Saadak Ataevdi eerçiy sırtka çıktı.
- Kel, biz da daarat sındırıp alalı, - dedi Saadak Ataev.
- Iya, - dedi Talasbay Zulpuev.
- Daarat uşatıp alalı, - dedi Saadak Ataev, -Anan çolobuz
tiybey kalat.
- Kayakta eken?
- El turgan jakka ele barabız, - dedi Saadak Ataev.
Çın ele karasa, daaratı şaştırgan delegattar mañdaydagı
majürüm talı küçüktöp, kara jıgaçı bürdöy baştagan baktı –
murda bir bay köpöstün bagı bolso kerek – aralay çurkaşıp, közübaşın ildirip albaska butak-bürçüktön buytay çurkaşıp, şaktuu
kara jıgaç, joon terektin daldaasına arkasın sala saamga taltaya
turup kalışat da ıçkırın tartına çıga kelişet. Kaptalına
kıñaya kalıp, tanoolorun jana çimkirinip, kakırınıp-tükürünüp
atkanı da bar. Eñkeye kalışıp alıştagı suuga koldorun çaykap
koyuşat. Jeñildep algan nemeler kürmölörün büçülönö momuraya
basıp kelişip, jazgı kündün tabına künöstöp, uy müyüz tarta
turup kalışat. Janata ukkandarı büdömüktönüp, koburaşıp
turuştu. Ayran kala baştarın çaykayt:
- Joldoş Lelin kırgızdı kişi katarına koşuunu
tabıştagan deybi! Abdırakmanupga tabıştagan deybi!
- Pay-pay! Paygambar menen jolugup!
- Kişi katarına koşulduk, oşon üçün özübüzçö ökümöt

bolbodukpu. Emi musulmança jazmanı jayılt degen turbaybı!
Abdrakmanup oşonu ayttı. Karalaman kazak menen sarttın içinen
kırgızdı bölüp çıkkanı Sıdıkub emespi! 26
- Sıdıkubu kimisi?
- “Sart” debe. Anın baarı “özübek” atıkkan emi.
- Aa! – dep tañ kaldı anı ukkanda tonçon kırgız.
Bayata konoktordun at-kölügün aluuga, jem-çöbünö jooptuu
kırgız ulandardı – “jetim baldar üyünün tarbiyalanuuçuları” dep
koet alardı – çurkatıp koyuşkan eken, delegattar esin jıygıça
alarıñ çuruldap kalıştı:
- Kara-kırgız keziti! Kara-kırgız keziti! Kezittin atı
“Erkin-Too”! “Erkin-Too”! Birden algıla! Algıla! Algıla!
Burulup karaşsa musulmança jazılgan gezitti kat-kattap
kuçaktagan ulandar eldi aralap, birden bulgalap, taratıp
jürüşüptür. “Kırgız kezittüü boldu” degendi uguşkandarı bar
ele, baya Abdırakmanov da ayttı ele. Körüşkönü uşul. Çın ele
gezit eken, eki büktöm eken.
- Poçti kak “Pişpekskiy listok”! 27 – dedi gezitti
karmalagan sakalçan orus delegat.
- Poçti kak “Pravda”! Kirgizskaya “Pravda”! 28 – dedi orusça
bilgen kırgız delegat.
- Çe? – dep murdun çüyrüyt berkisi.
- “Batratskaya pravda”! – degençe şaştı kırgız.
- Kudaya-tobo! Berçi birdi körölü, - dep jabalaktay koldorun
sozot delegattar.
Çoñdordon artpay jürgön asıl buyumday talap jatıştı. Katsabatı açılganı okuganı aldı, közü tuyugu ırımdap sonundukka
aldı. Birine jetip, birine jetpey, bat ele talap ketişti. Jetpey
kalganı oljodon kur kalgansıp “kap” dep içinen kıñırıldı.
“Tumar kılıp birdi üygö ala ketpey!” dep kıñırıldı.
- Emne kezit eken? Emne deptir? – deyt sabatı jogu
sabattuusunan.
- Büüt-kül ob-laast-tıık jee-ri 1958 miñ çaar-çı çaa-kıı –
rıım-ga..., - dep ejeleyt gezitke üñülgönü.
Kur kalgandın içinde Talasbay Zulpuev da bar ele, tiginin
ejelep okuganına mookumu kanbay, şar okugandı izdedi. Gezitti
jaya karmap, dabışın biyik salgan jigitti tegerektep, üstünö
üyrülgön kırgızdarga kınaldı. Kulagın töşöyt.
- “Bütkül oblasttık jeri 1958 min çarçı çakırımga tuura
Abdıkerim Sıdıkov – Kara-kırgız avtonom oblusun negizdööçülördün biri.
“Pişpek barakçası” sımal ele körünöt eken.
“Pravda” gezitine okşoyt eken. Kırgız “Pravdası”!

kelip, bir çarçı çakırımda tört jan turat. Bardık kalkı 790 122
kişi, munun içinen 504 858si kırgız, 118 170i özbek, 133 123
orus, 1084 tajik jana kalganı ar türdüü başka kalktar. Alar: türk,
uygur, tatar, dungan, sart-kalmak, kıpçak, kazak jana başkalar”, dedi tigil.
Oy-buy, azar-tümön el bala-çakasına çeyin sanatıluu eken
uşintip. “San kırgız”, “bazarga batpay kıjıldagan sart”, “uy
tügündöy kalmak”, “saadaktarı bir kuçak, sanjırgaluu kan
kıpçak”, “kara taan kazak” dagı emne, dagı kanday aytılçu ele el
oozunda, ezeli sanatıp uguşkanı uşul. Kulagın töşöp
jardangandar bir-birine kımıñdap koyuşat.
- Esepte ekenbiz! – dep koyuşat.
Ne eletten, ne sarttan kelgeni bilinbegen, bir karaganda çöl
kırgızı kebetelengen, topu-maasıçan delegattar da közdörün
ülüñdötüp süyündü:
- Bizdi unutpaptır!
Bul dagı eçteme emes, kiyinki okuganı oozdu açtırdı.
- Oblastta maldın sanı tömönküçö! – dep kelip, tört tülük,
beş tülük maldı sanap, aga koşup doñuz menen eşektin sanın
aytkanda, türtüşüp turgan kırgızıñdın kelmesi tüştü oozunan.
“Otuz miñ çoçko, altı miñ eşek” degende, jakaların karmandı.
“Eneñdi-i! Eşekten beri sanaluu tura!” deşip, jerge tükürüngönü
bar. “Malga koşup!” dep tegerene basıp, etek-jeñin kagınganı bar.
Tigil jigit gezittin ulam bir betin oodarıp koet. Özü da
ünü koñurdoo jigit eken, koñur çeçen öñdönüp tögüp okudu, utur
bir betin oodarıp, töşölüp okudu. Süzüştö kıyşaya tüşkön
malakayın oñdoñup koyup, Talasbay Zulpuevdin bir kulagı gezitti
okugan jigitte, bir kulagı kübür-şıbırda. Bir maal kübürşıbırga durustap kulak salsa tigil jigit uşul gezitke tieşelüü
jaştardan imiş, emne mınça bezelenip şar okuyt dese, gezitti
bastırgan Ala-Tooluk azamattardın biri imiş!
Eki ele büktöm gezit, içinde baarı-joktun baarı bar eken,
tigil gezitçi okup birin tügötö albayt. Oşondo da çolup-çolup
okudu. Bükül orus atkaruu kemitetinen bir jagday, Kara-Kırgız
atkaruu kemitetinen bir jagday dep okudu. Japayı alma, jañgak,
miste, örük, karagat, kojogat, degi koyçu, aytıp otursa Ala-Toodo
mömösü jelbey köñ bolgon jemiş jıgaçtarı köp eken, “darı
çöptörü, araşan suuları” dep okudu ele, Ala-Too beyiştin törü
eken, jer üstündögü baylıgı bıyakta kalsın, jer aldında katıluu
ken baylıktarı andan kenen eken, altın-kümüş, asıl taştı ugup
ele jürüşöt, tigil gezitçi tilge kelbegen kapkayaktagı kımbat bir
zattardı da sanap öttü “radiy-mıradiy” degen, “uşunun baarı –

saramjal!” dedi ele, astapırılda, Çoñ Beejin emes, kırgızdın
jeri - uçmaktuu eken! Jer-Uyuk uşul jer eken!
“Janıtma” dep birdi okudu. Keñeş biyliginin işine köp
makul emes biröönü aşkerelegen janıtma eken. Ayagında ır okudu.
Uşunun baarın batırgan gezit bolot tura. Bir kırgızdın
sanaasın san kırgızga, san kırgızdın sanaasın bir kırgızga
jetkirgen gezit tura. Añız bolgon “Erkin-Too” uşunday tura!
- “Erkin-Too” eldin keziti! Jazgıla, mına - “Erkin-Too”
degen kezitiñer bar erktüü elsiñer! Arabızdan kanık jazgıçtar,
kanık akındar çıkkan! - dedi gezitçi jigit söz ayagında.
Oşolordun on çaktısın sanap da öttü. İşi kılsa oşolordoy
bolgula dep ügüttödü ele, “Tınıstan uulu”, “Tokombay uulu” degen
eki ele ısımdı estep kaldı Talasbay Zulpuev.
Uşunday tuugan, kuş tilindey uşunday kat-kabar
musulmança jazılçu boluptur, tili kırgızça çıgıptır, kırgız
balası uşunday gezittüü boluptur, uşunday gezitti jasagan
kırgız balası çıgıptır.
- Jayloo-kıştoolorgo kaçan jetet? – deşti ele,
- Kıdırmaçı uyuşturabız! “Boşto”29 degen bolot,
kıdırmaçı boşto uyuşturuu oyubuzda bar! – dedi gezitçi jigit.
Tee
jer
tübündögü
– jer
betinin
“Masköö”,
“İleningırad” , dagı-dagı emne balaket degen öñüründögü katkabardı Ala-Toonun booruna zımırıktay taşıgan gezitti öz közü
menen körgöndügünö kuştarlangan el arasında Talasbay Zulpuev da
terisine sıybay, bir orunga tura albay jelpildeyt. Ar kaysı
jerde toptoşkon kırgızdar menen kol alışıp, dalay delegattar
menen taanıştı. Utur birine barıp:
- Salam-aleykum, tuugan! Aksı degen jerden bolom, atım
Talasbay, atamın atı Zulpu, - deyt.
“Aksıñ kayak ele?” dep añkayışsa, “Ketmen-Töbö, Talastan
arkı dabandardı aşkandagı jer emespi” deyt. “Aksını bilbegen
kırgız bar tura, tobo!?” dep tañ kalat.
- Aksılık bolsoñ, atıñ nege Talastık? – degen tamaşanı da
uktu.
Anısı uzun sabak jomok.
- İyikçi eşendi ukkanıñar barbı? Eşendi eerçip bargan
köp kırgız Anjiyanga ört koygon jılı jarık düynögö kelgem.
Bizdin bülö dal oşol jılı Talaska ürküptür, Talasta
tuulganımdan atım Talasbay, – deyt.
Toptu aralap çıkkança uruusu kırgız taragan jerdin bir
dalayınan kabarluu boldu. Türlüü-türlüü kırgızdı kördü.

Poçta.
Moskva, Leningrad.

Köktömdö ton-içigin jonunan tüşürböy, kırdanta körpö tebetey
kiygen kırgızdarga uçuraştı.
- Dale tonçonsuñar? – dedi Talasbay Zulpuev.
- At-Başıda tokson çıga elek, botom! - dep koyuşat tigiler.
“At-Başı, Narından ” deşse, “kök irim Narın darıyanın
başı emespi” dep baamdadı, “Karkıradan” deşse, Kökötöydün
aşı eske tüştü. “Ooba, ooba, Kökötöydün aşı bizdin jerde ötkön,
aştan kalgan taş tulgalar azır da turat belçesinen öydö çımga
kömülüp, oşol jerden keldik” deşet köldön kelgender kötörülö.
“Tüp” dese, Çın-Maçındın tübün boljoldodu. Ürkördöy bölünüp,
çettep turgan, jooluk menen çapandarın belden buugan, sart topu
kiygen kuuçuyuñku delegattar menen taanıştı. Alarıñ aynıp
kalgan nemedey bir turup “kırgızbız” dep, bir turup “sartpız”
dep baştı aylantıştı.
- Koyiñ endi, Ahmadjon. Özübekmiz demaysama! Bundan bien
bizni “özbek” ataşmokda,31 - dep tıñıraak biröösü janındagısın
tıydı.
“Özübek” dese, ayıldagı karıyalardın kaygısın estedi
kayra. “Nanaydan narkı jerdin baarı kulakka öön atalıp atpaybı,
“Özübekstan ökmötü” atalıp atpaybı, köp elder oşol ökmötkö
iyiliştüü bolup atpaybı, aksakaldar oşon üçün armandap
atpaybı!” dedi oyunda Talasbay Zulpuev. “Özübekstandın bir öñürü
bizge ötkönbü?” dep ayran kaldı. Elge aralaşa albay okçundagan,
kebete-keşpiri bir karagan kişige çöl kırgızdarı tüspöldöş,
bir karagan kişige kalça keyiptüü, işi kılsa bir çalımı bar
delegattardı jandadı.
- Bizbi? Endi kanday aytsak jaraşadı? Biz - türkpüz, - deşti
alar mukaktanıp. – Ayım, Jalal-Kuduk boluşunan bolamız.
- Kırgızsıñar! – dep bir tiydi Talasbay Zulpuev, Musulmankul, Alımkuldun urpagısıñar! 32 Tuurabı!?
Arı kalaadan jatırkap, arı jarış sözdün birin tüşünüp,
birin tüşünböy, baştarı aylangan al delegattar “kaptaldan
jiregen bul kaysı aktibi?” deşip büşürködü, baştarın tegiz
iykegilep:
- Lyappay! Hop! Uşundek, uşundek 33, Sizniñ söziñiz tuura! –
deşti.
Oruska gana katıla algan jok Talasbay Zulpuev. Zarıldıgı
dele jok ele. Je bolboso çala-moñol tili menen tiyişip dele
körmök. Uşintip aylanıp basıp jürüp, “çek tartuu maselesin
kabırgasınan koyöyun, anın artı menen Abdırakmanovdun közünö
Koy emi, Akmatjan. “Özbekpiz” debeysinbi! Mından arı bizdi “özbek” dep ataşuuda.
Kokon handıgı tuşunda jaşap ötkön töböldör.
Uşunday, uşunday (özbekçe).

ilineyin” dep çıyraldı. Ança-mınça kişinin közünö jañı
zamandın kamçısın çapkan aktiv körünüp, aylanıp basıp jürdü.
“Jıltırap oturganı keldim bele, aksakaldar tabıştadı ele, çek
maselesin kozgoyun. Jalal-Abad ökümötü çekti natuura
tarttırganın aytayın” dedi. Çöyrölöp basıp jürdü. Jorojoldoş arasında eki ooz sözdün başın kurap jiberçü
jamakçılıgı karmap, ır jamaktadı:
Tegene degen tör jayloo,
Terebelin suragın.
Tebeteyim ırgıtıp,
Terime batpay turamın.
Arkıt degen kür jayloo,
Aylanasın suragın.
Elüü jılda el jañı,
Eeligip mında turamın!
Uzarıp uuçuñ kılımga,
Kurultay kurdu kırgızım.
Soñku eki joldun uykaşınan jıdıp kaldı ele, içinen
jaratıp koydu. Kurultaydın jüröktü tolkundatkan, köñüldü
tolturgan maanayın tak özündöy taap jamaktaganına kuştarlandı.
“Irdap saldım!” dep kuştarlandı. Özün Jeñijokko teñebese da,
şıgı oygongon akınsıp turdu. Basıp jürüp, dagı kaytaladı
içinen:
Tegene degen tör jayloo,
Terebelin suragın.
Tebeteyim ırgıtıp,
Terime batpay turamın.
Arkıt degen kür jayloo,
Aylanasın suragın.
Elüü jılda el jañı,
Eeligip mında turamın!
Uzarıp uuçuñ kılımga,
Kurultay kurdu kırgızım.
Ayagın: “Talasbay Zulpuyup. Miñ toguz jüz jıgırma beşinçi
jılında, mart ayının jıgırma jetisi” dep bütürdü.
“Kezitke taştay keteyin! Jana kezit ır surabadıbı!” degen
oy keldi. “Erkin-Toonun” betinen, ırdın eteginen “Jazgan:
Talasbay Zulpuyup” degen saptardı elestetti.
El zerige baştap, “kalaa degen çaykanaluu bolçu ele?
Çaykanası jok beken?” degen ündör uguldu.

Nasıbay atım ubakıt ötüp, köçönün başınan koş at çegilgen
traşmanke köründü. Takaluu tuyaktarı taş joldu tarsıldata
koygulagan koş at jakındaganda başın burup, tunjuray tiktegen
delegattar jol boşoto çettey berişti. İlgeri mınday
traşmankeni törölör ele minçü.
- Orozbekubdu tartkan araba! – dedi bir kırgız.
- Tıraşmanke!34 – dep oñdodu anı biröö.
- Araba dese darajası tüşüp kalabı! – dep opuruldu berkisi
kayra.
Tebeteyin basa kiygen, murutçan kişi tüştü traşmankeden.
Ayagın akırın taştap, söölöt menen tüştü. İçkeri kirip baratıp,
jardangan elge başın iykep, uçuraşıp koydu. El kübür-şıbır:
- Orozbekup aksakal!
- Kırgız atkaruu kemitetinin aksakalı Orozbekup!
Karagerin alçılantıp Abdırakmanov payda boldu jogorku
imerilişten. Delegattar emi al jakka jardandı. Mingeni kuyrukjalı tögülgön bedöö argımak eken, alçılantıp kelatsa asınma
bulgaarı baştıgı kaptalında salpıldayt. Al keldi da mamıga
atın asa baylap, arışın baçımdata kirip ketti.
“Kaysı eşiginen çıgıp ketken? Kaçan ülgürgön? Ata-a, baya
baktı aralap çurkaganda çıgıp ketkenbi? Janagı Saadak degen
neme kaskaktay bolup! Je gezitti tegerektep turganda çıgıp
ketkenbi?” dedi Talasbay Zulpuev.
- Kirgile! Kirgile! Jıyın baştaldı! – degen ün uguldu.
Delegattar tapırap kayra kirişti. Emi birotolo tüş
oogondo, birotolo tüşkü çayga çıgışmay bolup kirişti. Jarıkka
könö tüşkön delegattar şıkaalay karap, küñürt zaldan orundarın
taap alışkança, jıyındı baştagan aktiv:
- Joldoştor, kaçkın kırgızdardın abalın talkuuga saluu
taklibi bar, - dep söz baştap jiberdi.
Artta türtüşköndör boş orun izdep, oturgança aşıktı.
Aktiv sözün ulanta berdi, jay taba elekterdi ansayın
aşıktıra tamagın jasay berdi. Mildet degendi utur kaytalap,
uzun süylödü. Kıtaydan kayta elek kaçkındar arbın dale, alardı
kaytaruu - mildet, kaytkandar mujukka tarttırgan jerlerin suray
albay jüdödü, jerlerin kaytaruu - mildet, şapke körsö jaltangan
jakırlardın şayman jagı da tartış, jardam ülöştürüü mildet...
“Tüşünüktüüröök eken, tüşünüksüz sözü azıraak eken“ dep
oturdu Talasbay Zulpuev.

Traşmanke – çümböttüü jeñil araba.

Anan jarış sözü kayra baştaldı. “Turpançılar” dep koyuşat
eken ürkündön kaytkandardı, “turpançı elek” dep ulam biri turat.
Arman-eey, aytıp oturuşsa baarı ele on altınçı jılında
bir ölümdön kalgan kırgız. Ugup otursa, baarı ele mıltıktuu
kazak-orus, jaraktuu kara orustun kızıl kırgınınan arañ
kutulgan, konuş-jayınan kuulgan tomoloy baş kırgız. Baarı on
tört-on beştegi ulandar eken oşondo. Abdırakmanov özü baş
bolup bir ajaldan kaytkan kişi eken oşondo. Tekestin içinde
Çoñ-Kapkak, Üç-Kapkak degen jerlerde bir uruu eldi katınbalasına karabay kazak-orus kılıçtap kırıp jatkanda on beş
jaşar Jusup, azır Kara-Kırgız oblustuk partiya byurosunun
tizginin karmap, tribunanı çapkılap oturgan mınabul Jusup beş
jaştagı kara çeçekey inisin kötörö kaçıp, artınan bardañkenin
ogu jaap turganda, karagay-çerdi aralay çurkap, bagı bar eken,
karmatpay ketiptir. Kep salıp jatkanda, molo taştay tomsorup,
kayrattuu süylödü. Bolgonu gana inisin oozgo alganda bir maal
“çeçekeyim” dep koydu.
Mukay Kambarov 35 ısımduu dagı bir turpançı söz aldı. Bir
uruu elden, koktu tolo jurttan kokoloy başı kalgan şorduu eken,
köz baylanaar maalda, boroşolop jaagan karda Kakşaal toonu
Bedel tuştan jalgız aşkanın ayttı, tentip jürgön kezinde
Turpandan jalgız kaytkanın ayttı. Tutalana tüşüp, emnegedir
oşonçodon Bedeldin aç belinde kayıgıp ölgön çoñ enesin kıstara
ketti söz arasına. Keteli desem bolboy köşörüp, akpaaşanı kargap
kalgan dep ayttı, “Kargışı jetti!” dep ayttı. “Kargışı
jettini!” üç mertebe kaytalap ayttı.
Iylagıday ayttı. Özü ıylabayt. Tutalanganı gana bolboso,
tuttugup da koygon jok. “Kargışı jettini!” ukkanda, jakaların
karmanıp, “çın ele, botom! Kargışı kayt bolboptur! Padışanın
tukumu oşon üçün soolbodubu!” dep bir oozdon koşulganı bolboso,
oturgandar tunjurayt.
“Azaptı köp tartkan kişiden möltür jaş akpay kalat
okşoyt, anan kalsa kırgızga jaraşpagan soguş eken!” dedi
Talasbay Zulpuev tigini ugup oturup zeeni keyigenden.
Başkalardan ayırmalanıp Kambarov jer-suunu kozgogon jok.
Süylöp kelip maseleni el kütpögön kabırgasınan koydu, sabattuu
körünöt, tok eter jerinen koydu:
- Joldoş jooptuu katçı! Bar bolgonu jeti-segiz jıl
ilgeri ele ak asaba tuubuzdu jelbiretken özübüzçö handık bolsok,
ak kiyizge salıp kötörülgön handuu bolsok dep tilengen kıyalkeç
jurt elek. Karagılaçı, mına bügün erktüü elderdin katarınan

“Mismildirik” (Bedeldegi kargış”) romanının baş kaarmandarının biri.

orun taap, kıyal-tilegibiz oñunan çıgıp, avtonom oblus ataldık.
Avtonom oblus! Uşu kündü köksögöndördün neçeni ürkündö jok
boldu. Menin baamımda ürkün – kırgızdın kozgoloñu, kan içer
padışaga karşı kozgoloñu. Padışanın taktan kulaşına ürkün
çoñ şilen boldu desek oñ kelebi?
- Oñ kelet! – dep kıykırdı Abdırakmanov, - Eñ tuura
baamdagansız!
Saamga oylono kalıp, üstöldü muştap jiberdi:
- Öktöbürdün jarçısı! – dedi, - Öktöbürdün jarçısı desek
da jaraşat!
Jıyın koşo: “Jarçısı!” dep tüyşöldü. “Atañgörüü!
Kemenger kişi kemengerligin kılat tura, karaçı uşul jerden da
ayrıp tüşündürgönün!” dep tamşandı.
- Oşol kanduu okuyalarga on jıl tolgonu turat, - dep uladı
sözün murdagı turpançı Mukay Kambarov, - Al emi dalay kırgızdı
ayrının uçuna salıp saygılap öltürgön kara orustun baldarı
sayrandap jüröt. Alardın kılıgı öz baasın ala elek!
Jaalı kaynagan türü bar.
- Mezgildin aralıgınan, biyiktiginen baam saluu kerek! –
dedi Abdırakmanov.
- On jıldık biyiktik! – dep jiredi Mukay Kambarov.
Abdırakmanov tigini partiyanın tiline salıp jooşuttu:
- Albette, mujuktun ayıbı jok emes. Kan sorguç
kapitalistter, köpkön köpös-baylar Türkstandagı otorçuluktu
mujuktardın kolu menen ornotkonun bilebiz. Mujuktar
tabiyatınan jumuşçu tabınan ayırmaluu, andıktan tukurukka bat
könöt. Köçmöndördün jerin mujuktun kolu menen tartıp
alışkandıgı oşondon. Anısı – tap katarı çektelgendigi...
Kotortup ukkan orus delegattar çuruldap sözdü bölüştü.
- Tovarişç Abdurahmanov! Tovarişç Abdurahmanov! Vaşe
utverjdenie protivoreçit leninskomu polojeniyu o dvijuşçey
sile istorii! 36 – dep kıykırıştı.
Bu jañı zamanda töl atıñdan murda aytılgan sıykırduu
söz payda bolgon “joldoş” degen, murdagıday bakıldap jaydak
aytılçu söz emes, partiyalık maanisi bar, partbilet menen teñ
jürgön sözgö aylangan, ordu menen aytpasa sögüştöy ugulat, saysöögüñö jetkendey ugulat. Kommunist başıñ menen ansız atıñ
aytılsa, çen-tonuñdu sıyrıp alganday ele bolosuñ. Al emi
orusçasın taptatıp ukkandın kuday betin narı kılsın. Azır
oşondoy abalda kalıştı. “Tovarişç, Abdurahmanov! Tov-varişç,
Joldoş Abdırakmanov! Aytkanıñ tarıhtın kıymıldatkıç küçü tuuraluu
Lenindik jobogo karşı kelet!

Abdurahmanov!” dey berişip, “tovarişçin” taptap aytıp,
Abdırakmanovdu
tuş
taraptan
kürgüçtöp
jaalaganda,
turpançılarıñ da boluşa albay kalıştı.
Tunjuroo buzulup, ızıldayt zaldın içi. Talasbay Zulpuevdin
başı aylandı. Namangan menen Anjiyandın el kumurskaday
kıjıldagan kan bazarına tüşçüdö da mınçalık başı oorugan
emes. Kızuulangan Abdırakmanov törtpü, beşpi kaytalap
kıykırgandan:
- Kolonizatorı s partbiletami! 37 – degen ele sözü este
kalıptır.
Anı kaytalap aytkan sayın baylooç bürküttöy üñküyüp
oturup kalışkan turpançılardın bir bölügünö dem kirip, jan
tartmak boldu. Kaçan muştaş çıkçuday bolgondo:
- Çay vaktisi buldi! – deşip, ayla ketkende “çaydı” aytıp
araça tüştü tüştüktön kelgen biröölör.
Ketençikteçü türü jok Abdırakmanovdun.
- Aytkanıñar tük kata! Bul sözgö dagı kayrılıp kelebiz! –
dedi kekenip.
Adatınça tribunanı bir muştadı da tınıguu jarıyalap,
ıkçamday basıp sırtka bet aldı.
“Aketa-ay, oozdon çıkkandın baarı ele janakıday jabıla
ırdagan ır emes okşoyt, bu orus ança emine ızırındı!” dedi
Talasbay Zulpuev. Jıyındın kaadasın, bügünkü saltanattın
şaanisin orusuñ buzup salganday tuyuldu. “Uşundek, uşundek” 38
dep başın iykegilegen Jalal-Kuduktuk türk emes tura bularıñ,
Korgon-Töbölük kıpçak emes tura bularıñ, ızıldap katuu tiyet
turbaybı” dep, kızıl çeke talaştın törkünün bile albay tañ.
Kaçkındardı jaygaştıruudan baştalgan sözdün ayagı mujuktardı
jazaloo degenge kantip ötüp ketti? Şakıynası karmap ordunan
turdu. Taloongo kalgan Abdırakmanov menen taanışuunun,
Aksıdagı jer talaştı aytuunun ılayıgı dagı kelbey, küptülüü
çıktı şılkıyıp.
Başı oorlop, çıkıyı ooruganın, özögü kararıp, kardı
açkanın emi sezdi. Oylonup baksa emneni gana ukkan jok erteden
beri. Til kürmöögö kelbegen “İnternatsanal”, kaysı-bir aktivdi
kolgo salıp şayloo, közgö körünbögön dagı bir aktivderdin
kölökösün kolgo salıp törgö çıgaruu (“ardaktuu prezidium” deyt
eken anı), partiyanın uturumduk işteri, ürkün, Abdırakmanub,
Kambarub... Eki ortodo kıykırgan uraanı kança!? Uruşka
tüşçüdön beter “uraalaşkanı” kança!? Başı ooruguday, kanı
buzulguday ele boluptur. “Öh!” dedi içinen.

Partbiletti jamıngan kolonizatorlor!
Uşunday, uşunday.

Topurap kalıştı delegattar. İlgerki bay-manaptın
tobundagıday bolup, üy tiktirip, konok algan kim bar deysiñ,
“çayının ılayıgı kanday?” dep büşürköp, “Kol çanaçım! Kol
çanaçım bar ele, kanjıgada asıluu ele!” dep kol çanaçtarın surap,
“Üköktüü keldi elem! Ükögüm!” dep ükögün izdep, delegattar azankazan tüştü ele:
- Konoktordu çaykanaga alıp bargıla! Çaykanaga baştagıla!
- degen buyruk aytıldı.
“Çaykana” dese çaynektin çorgosunan şırıldagan suunu
çenep satkan çaykooçu eske tüşüp, kol çanaçtarın tutamday,
korungansıp kalıştı ele:
- Kızıl çaykana! – dedi baştagan kişi.
Oşondo da, “bir çöögün çaydın akısın tölöp jürmök belek”
deşip, kurjunduu, çanaçtuu delegattardın jarımı baktı çettey
imerilip, jañıdan jamıray baştagan köktü tebeley kelip,
çepken-çapandarının etegin kayra-türünö kelip, tegerete jaylana
baştaştı. Aş-toydo tabak tartılçudagıday bolup, beşten, ondon
bölünö jolooçuluktun kazanın asmakka kam urdu. “Bısmılda!” dep
koyuşat çök tüşüp jatıp, “Bısmılda!” dep koyuşat çanaçkurjundarının közün açıp jatıp. Külazıkka kalama nan, bışkan
et, toñdurup koygon kuurdak, kurut alıngan eken, suusar tebeteyin
señseltken ookattuudan öñdönöt, arasında çuçuk, kazı-karta, böönkarınga kuyulgan sarı may, süzmö ala kelgeni bar eken.
“Aksarbaşılına aytuyak çalınçu, kırk kulaktuu kazan asılçu
jorukka kabıldık!” deşip uu-duu, “Aytuyak aytçu maal emes, mal kötörüm emespi! Anın üstünö Bişbektin çok ortosu! Özü Bişbek
bolso, orus soydurbay kalsın, baktı çukutpay kalsın!” deşip uuçuu. “Abdırakmanup uluksat alıp berse, zamatta tegerete kazan
asıp, ılayıgın dele taap jibermekpiz!” degeni çıktı içinen.
Degen menen üzükçülüktün ıñ-jıñı bilinbegen uzun-uzun
dastorkon jayıldı. “Kurultay dastorkonu! Kara-Kırgız abtonom
oblusun çakırçudagı, çamgaragın segizdep kötörçüdögü kurultay
dastorkonu!” dep bajañdaşat.
Kurjunun süyrögön Talasbay Zulpuev kaysı topko
koşulaarın bilbey kaysaktap kaldı ele, kaptaldan biröö
“Talasbaylap” çakırdı. On çaktı kırgızdın arasına kıpçılgan
Saadak moynun burup, kolun mañdayına alıp, bulgalap turuptur.
Talasbay Zulpuev anın janına jüyürtö otura kalıp, kurjununun
közün açtı.
Saadaktan öydö oturgan, ustukanına jambaş karmagan çokço
sakal kırgız kezegi emi kelgensip, jıyındı emi bilgensip kep
salat:
- Kanduu moyun mujuktun jazasız jürgönü jalganbı?

Koy terisin jamınıp, delegat atanıp, arabızda jürgönü kança
deysiñ!
Bu kişinin partiya çıgaardan murun tomoyak jürgönü
bilinbeyt, atka miner körünöt, söölötünö karaganda murda boluş,
bolbodu degende ıstarçın jürgön kebetesi bar. Abdırakmanov
menen orustardın kızıl çeke tüşüü jagdayın, talaştın uşul
jerin açıktay albay başı mañ bolgon delegattar çokço sakaldın
oozun tikteyt. Anın aytuunda Abdırahmanov “kara orus
jazalansın” dep, orustar - karşı. Uşunday turbaybı! Emne ele
muştaşçuday kızañdap, julunuşat dese! Tekşi unçukpay, sarı
mayga malıngan barmaktarın jalanat, etten üzüp oozgo salıp,
süzmödön ilip sugunup, jaaktarı bülküldöyt. Elpektenip et
tuurap, kıya tilingen etten, anda-sanda etke aralaştırıp, bööndögü
sarı maydan tomkorup, oozun tolturgan Saadak anın sözün ulayt.
- Kerimbay dosum 39 kanday jüröt? – deyt çokço sakal delegat.
- Küülüü, - deyt oozu boşobogon Saadak.
- Takay top üstündö bolçu ele, - deyt tigil.
- Topko meni atkazbadıbı, - deyt Saadak.
Abaltan ımalası bar nemelerdey. Kanday top bolup
bölüngön bularıñ, eköönün koburaşkanına aralaşsa sözdön
jañılışçudan beter, oturgandar kulak gana töşöp, jaaktarın
çulçuyta et çaynap kursaktı toyguzuu menen alek. Koomaylangan
Talasbay Zulpuev uşintip oyloguça:
- Jusukebiz kırgızdan kızmatçı çıgaruu jagın da sonun
keltirdi ee! – dedi Saadak kudundap.
Abdırakmanovdun sözünöbü, je başkasına içi çıkpay
kalganbı, aytor, çokço sakal:
- Kul-kutandı sürögön zaman, - dep küñk etti.
- Kedey-kembagaldı! – dedi oturgandardın biri terikken tür
menen közün çekçeyte.
Bayata Abdırakmanov tribunanı muştagılap bakıldaganda,
kulagına siñgen belem:
- Proletariat! – dedi Talasbay Zulpuev taptak.
Çokço sakal delegat “degele kıyrattıñ” degençelik Talasbay
Zulpuevdi bir tiktep alıp, üstündögü beykasam çepkendi karap
turdu da:
- Kaysı eldensiñ? – dedi bir maalda.
- Aksıdan. Saruu elinen, - dedi Talasbay Zulpuev beykapar.
- Jaşıñ? – dedi tigil.
- Jıgırma jeti, - dedi Talasbay Zulpuev.
Talasbaydın çaarala çapanın jaktırbay karagan tigil kişi
Ketmen-Töbölük manap, boluş başçısı. Kaçkanak uulu Arzımattın urpaktarınan, Sovet
zamanı ornotula baştaganda kulakka tartılıp, sürgüngö aydalgan.

emi “jıgırma” degen sözgö çındap irenjip, sınay tiktep kaldı.
- Aksının kançası obuluska koşuldu? - dedi.
“Jer uusunan kabarluu go!” dep oylop kalgan Talasbay
Zulpuev:
- Nanay kolotu çek boldu. Too jagı kırgızga koşuldu, pas
jagı... jañıça ataldı, özübek ataldı, - dedi.
“Pas” degen sözdön tamaşa çekkisi kelgen tigil kişi:
- Özüñ dele “pas” jaktık okşoysuñ, biz jakka kantip öttüñ? –
dedi.
Oturgandar “duu” ete külüp jiberişti. Kişi külörlük emne
aytkanın tüşünböy Talasbay Zulpuev eleydi.
- Emnesine külüp? – dedi Saadaktan.
- Seni Namangandın sartı dep oylop kaldı, -dedi
Saadak kıtkılıktap.
Ardangan Talasbay Zulpuev “eneñdi...” dedi içinen.
- Kim munuñ? – dedi.
- Jumgaldın manabı, – dedi Saadak. – Sayaktan!
Talasbaydı çıçalatıp algan Jumgaldın manabı kayra
jaygarmakka ustukanınan üzüm et sundu:
- Kel, agañdın kolunan daam ooz tiyip koy!
“Jumgaldın manabı tügül, Kokondun kanı bolup ketsin maa
demekten. Şakaba çekken nemenin şagın sındırıp koyöyun” degen
oydo, Talasbay oroylondu:
- Saga okşogon kişinin kolunan keşik algança! - dedi.
Oturgandar kastarın tigip, jaman közü menen karaştı.
Töbödön arı bir urçuday obdulup, Jumgaldın manabı ürpöyüp
kaldı ele, Saadak ortogo tüştü:
- Al, alıp koy, kadırluu kişi sunup jatkanda...
Anan moynun burup:
- Biz jaat, - dep tıydı.
- Kim jaat? – dep opuruldu manap.
- Biz jaat, - dep kaytaladı Saadak.
- Kıştak bolup kongon eldin kırgızçılıgı kem, - dedi
manap.
- Bular kıştagı jok el, - dedi Saadak.
Manap unçukpay kaldı. Jaattaşuudan kaydan kabarı bolsun,
“kurultay delegatımın” dep jürböybü Talasbay Zulpuev.
Biri türköylönüp, biri oroylonup, tekşi suz tartıp oturup
kalıştı. Ardemenin başın bir çulgup, koş sözdüü süylöşüp,
köpkö oturuştu añdınıp.
Dene-başın jazıp, buttarın kenen-çonon çoymokko oturgan
jerlerinde jambaştay jata ketişti. Ötük-maasıların,
çokoylorun çeçip, çulgoolorun jaya koydu çette oturgandarı.

Tebeteylerin kıyşayta türtüp, nımşıgan çekelerin aarçınat,
oozdorun çoñ aça estep, çaykana jaktı karayt alaksımakka.
Erige tüşkön Talasbay Zulpuev ordunan turup barıp, ne çöl
kırgızı, ne çalımı bar öñdöngön delegattardın tobuna koşuldu.
Armanın jalgız aytsa Abdrakmanov tootpostoy tuyulup,
“uşulardı koşo betime karmap, aytçumdu aytıp kalayın, köktön
izdegenim jerden tabılbadıbı!? Jabıla aytsak, jaalasak, ugar,”
dedi içinen.
- Men Abdurakmanupdun aldına baram, - dedi Talasbay
Zulpuev.
- Emnege? – dep ürpöyüştü tigiler.
- Bagış, joo – kesek, nayman uşunun baarı çekti
ajıratuuda Kara-Kırgız ökümötünö koşulbay, çekilik ketti.
Uşunu aytıp kel dep attandırışkan meni. Abdurakmanupka
jetkireyin...
“Abdurakmanuptun aldına barçu kişi tura!” deşip, tigiler
jaalap kalıştı:
- Jakşı bolor erdi! Türk, kıpçak eliden 40 bolobuz. Ekige
bölünüp, ökümötsüz kalganıbızdı aytıp beriñ, ake?
- İi... – dedi Talasbay Zulpuev. – Çoguu baralı!
- Kuramadan 41 edem... – dedi biri.
Belin jooluk menen aarçındagan kara çapan al nemenin
muñuna Talasbay Zulpuev kulak töşöy albay kaldı.
Tak oşol maalda çaykanaga ketkenderdin aldı birindep, artı
çubalıp kele baştagan. Negedir aldı aşıgıçtuu kelip, aç
kulaktan tınç kulak degensip bakka oturgandarga aralaştı, artı öz
ara
kajı-kuju
aytışıp
çubalat.
Jakındagan
sayın
kıjıldaşkanı katuurak. Kulak salışsa, kıykırıktuu kelatışat.
Intımaktuu ele ketişken, eki jaat bolup bölünüp, jakalaşçuday
kelatışat. “Kolgo salabız!”, “Kolgo salabız!” degenderi ugulat.
Aga könböy karşı tarap opurulat.
Oturgandar moyundarın sozup, añdoo salat. “Emne bolup
ketti!” deşip, etek-jeñderin kagınıp, ordularınan atıp turuştu.
“Emnenin kolgo salganı?” deşip tañ.
- Aketay, eey! Çay içişpey ele, arak içişken go bularıñ!? –
dep tamaşaga çalat biröösü.
- Samagun! “Samagun” 42 degeni bolot orustun! – deyt ekinçisi.

Fergana öröönün bayırlagan jarım köçmön elder. Tili jana madaniyatı kırgızdarga
tuugan, birok çek ajıratuu maalında “özbek” dep jazdırılgan.
Fergana öröönündö jaşagan, tili, madaniyatı jagınan kırgızdarga jakın mayda elderdin
biri. Kiyin “özbek” atalıp ketişti.
Samogon - kolgo tartılgan orus aragı.

Açuuluu toptu baştagan orto çendegi beş-altoo – orusça
çolok etek çapan kiygen, bayata “turpançıbız” degen delegattar
kebetesi – kızıl çeke tüşüp, birin-biri omurooloyt, birinin
sözün biri jönötpöy, kıykırıp kelip karuuları menen urunat.
Ay-koygo kelbey, bir maalda çapçışa ketişti. Araçı tüşköndör
küypölöktöyt:
- Oy, jigitter! Kantesiñer! Kolgo salabız debedikpi?
- Sabır kılgıla, kolgo salabız! Sabır kılgıla!
- Joldoş delegat! Tart koluñdu! – degen ün uguldu.
Kolun kagıp jibergiçe, sabırı tügöngön biröösü muştumuna
ee bolo albay, şart burulup muştap kaldı. Muş jegeni aşata
sögünüp alıp, jakalagandı tumşuguna tuştap urdu. Tebeteyi
ırgıp ketken tiginisi “Kakı-ıy!” dep kıykırıp, maalkatpay teep
aldı. Tebenekti kaptalınan çıkkan biröö bılç ettire urup öttü,
uranaaktı biröö kaçırıp kelip teep öttü. Aga boluşup dagı biröö
julundu. Anan kalıñ toptun eki jaat bolup töbölöşkönün körüp
al. Baarı ele muştumun tüyüp, tegerenip jüröt, “atañın oozun!..”
dep sögünüp, aylanıp jüröt. Jarılgan töbösün koş koldop basıp,
başın iynine katkan biröösü kaçıp jüröt, kanjalagan tumşugun
bilektep jangan biröösü kuup jüröt, biri jer kulaçtap jıgılat,
ölörman biri aykırıp kayra tura kalat... İçin basıp, özörüp biri
jüröt jörgölöp.
Janaraakta ele, çayga çıkkança ele Abdırakmanovdun
mañdayında o düynölöp kıykırıp, “ürkündön kaytkanbız, üzdügüp
jürüp kaytkanbız” degen kırgızdar mına uşintip muştaşıp
attı. “On altınçı jılında bir ölümdön kalganbız, TekesTurpandan beri tentigenbiz, kokuy! Terip jegenibiz koy tekey,
uzun tekey bolup, Ters-Mayöodon arı ötkönbüz, kokuy! Kumu
eşilgen erme çöldü kezgenbiz, kak etken kargası jok, kuk etken
kuzgunu jok oşol çöldün eteginde “Lop” degen jer kuyu bolot eken,
Lopko çeyin kirgenbiz, kokuy! Dombul biyden kiyin ketkenbi,
Dolon biyden murun jitkenbi, işi kılsa ayrı kalpak “uloptuk” 43
degen eli bolot eken, oşol uloptukka ulagalaş jürüp, az jerden
“uloptuk” bolo jazdaganbız, uksuz kete jazdaganbız, kokuy!” dep
bezelengen kırgızdar, çökö taanday çuruldagan kırgızdar ölörtirilerin bilbey muştaşıp attı. Atasının kunu barday, birinbiri jep jutçuday muştaşıp attı. Baştarı ayrılıp, közdörü
çıkkança muştaştı.
- Militsiya! – degen ün uguldu orus delegattardın arasınan.

Loptuk.

Ordularınan atıp turgan orus delegattar jalpısı menen
“militsiyalap” kıykırıp kaldı ele, kırgız delegattar kaptaldan
aygay saldı:
- Jooptuu katçı bar emespi! Jooptuu katçını çakırgıla!
Jusuptu aldırgıla, botom!
Kırgızdardın kıykırık-jüyösün jön tapkan orustardın
“militsiyalap” bakırganı basañday, koşo jooptu katçını
çakırıştı:
- Yusupa syuda! Yusupa Abdurakmanova syuda! Skoree!44
Oşondo soorusu bışañduu (kerki tamga ele anısı) bedöö
argımagın julkuntup, joo kiyimçen Abdırakmanov kaydandırjaydandır kelip kalbaganda, “emne kılıgıñar bu!” dep aykırıp,
albuuttanıp aybatın salbaganda, kim bilet muştaştın kantip
bütöörün. Kim bilet, çildey bıtırap Turpandan beri bezgenin
aytıp, emelede bışañ-bışañ ıylagan kırgızıñ bul saam birinbiri bıçaktaşıp tınmak bele tim koyso!?
Jaalı kaynagandan öñü ker sarı tartıp çıkkan Abdırakmanov
delegattardı içkerige topurata aydap kirip, kıdırata tizip alıp,
bir
sıyra
sökkülödü.
Toboo,
şıñgoosunan
kelgen
Abdırakmanovdun kabılan sımal sürün kara oşondo, je jooptuu
katçılıktın kamçısı oşonçoluk katuu bele, aytor, çoñ-çoñ ele
kişiler, Abdırakmanovdon boyluu, eñgezerdey ele kişiler ker
süylöögö daabay, baştarın şılkıyta, sürdöp turup berişti
aldında.
- Joldoştor! Kırgız balası kaçan oñolot degi!? Közüñör
kaçan açılat! – dep söömöyün kezenet kızıl asker furajkasın
közünö basa kiygen Abdırakmanov. – Çaçılgan baş-ayagıbız
jıynalbay jatkanda, kagışka tüşçüdöy bolup emnenin talaşı!?
Töñkörüştün şardanı arkasında erktüü elderdin katarına
koşulsak, özünçö oblus kütünüp atsak, özgörüşçülördün kılaar
jorugu emes bul!
Kañırıgı tütöp, zeeni çındap keyiptir kayran jigittin,
kırkalekey tizilgenderdin aldında jer tepkilep, arı basıp
keyidi, beri basıp keyidi. Janatada tribunanı çapkılap, elsizde
jürgönün aytçuda mınçalık tütögön emes ele. Bir keyise on
altınçı jılında kızıl uuk tüşüp bozgondo keyigendir
mınçalık, boz ulan çagında Turpan jolunda tozgondo keyigendir
mınçalık, köçmöndüü kırgız elinen adaşıp, atpay çirkey
jurtunan azganda keyigendir mınçalık. Közünön buurçak-buurçak
jaş tögülbögönü ele bolboso, tegerenip jiberçüdöy keyidi kayran
jigit.

Jusuptu çakırgıla! Jusup Abdırakmanovdu çakıra körgülö! Tezireek!

Çın ele emnenin talaşı? Je bir, başıñ sayıp çek talaşıp
atpagan soñ, je oşol çektegi alıştın başın talaşıp atpagan soñ,
emnenin ançalık kırdı–bıçak talaşı? El talaşkanı dele
ugulbayt, el talaşıp atpagan soñ, anda emnenin kızıl-jayan
muştaşı? Talasbay Zulpuev añ-tañ. (Suraştırıp uksa, jañı
aktivderdin arasında jaat-jaat bölüngön önör çıgıp,
“uuluçuluk” dep koyuşat eken anı, “Kudaykul uuluçuluk”, “Sıdık
uuluçuluk” dep koyuşat eken. Kiyin öz başına tüşpögöndö uşul
muştaştın jandırmagı ömürünün ayagına çeyin büdömük boydon
kala bermek).
“Öçtüünü küçtüü jeñiptir” degen anık belem, Abdırakmanov
ününün kalçıldaganın arañ tıyıp, sözdü akırındap ar kaysı oezboluştan eldi bölüü, oblus çegin ajıratuu ıñgayına burdu.
Mınday top “likbez” dep atalıp kalgan jañıça, anın sıñarınday
çukulu likbezge okşop kaldı munusu. Köçmöndüü kırgızdın jer
çegin ajıratuunu Abdırakmanov Lenindin töründö, oşol
kişinin özü menen közdöşüp, bıçıp kelgensip, kepke kızıkkan
delegattar birin-biri türtkülöy, kulak türmökkö orolo kalıştı.
Ayılga ayda-jılda bir kattagan çoñ jomokçu-sanjıraçının
kebin tıñşagansıp, tebetey-malakayların kötörüp, moyundarın
sozo Abdırakmanovdun oozun tikteşet. Erteden beri ukpaganıbız
kalgan jok dep jürüşsö, kep çüygünü aytıla elek eken aligiçe,
tribunanı koygulap, oruska sür körsötkönü menen Abdırakmanov
açıla elek eken aligiçe. Jooptuu katçı oozun emi açırdı
tigilerdin. Arasında kıyın aşuu-belderi bar Ala-Toonun tee
Karkıra, Çelek, Kaşkeleñ, Kaştek, Betegelüü Koy-Taş, dagı emneemne degen öndür-ötöktörünön beri birden saymedirep sanap,
avtonom oblustun topuragın aylanta aytıp çıktı ele, “Oy-buy!”
deşip, dalayı başın çaykadı. Jetim ele jürüp jetilgen neme
eken özü, kaydan jürüp munun baarın kökürögünö tüygön kapıray,
dalay jılı tentip ele jürgön neme eken özü, kaçan jürüp jerdin
uusun üyröngön kapıray, ne bir bel-belesterdi tizmelep çıktı
ele, tee Edil-Jayıktan berki adır-küdürlördü uguşkansıp,
birdaarları “Pay! Paylap!” jakaların karmandı. Baykooston
biri “Çelegi kayak ele?” dep şıbıradı ele, Abdırakmanov
jemelegendey jalt karadı. “Betegelüü Koy-Taş deybi? Kayak ele?”
dep dagı biri küñküldödü ele, jekirgendey jalt karadı.
El arasınan çıgat eken da, sözünö karaganda bilgeni bar
öñdönöt, bayagı “Mukay Kambarubmun” dep, ürkündü aytıp
bezelengen, kişini tik karagan delegat boorundagı kurun tayangan
teyde:
- Al berki jagı. Korogotu, Tüyüşkön? – dedi.
- Kazakta, - dedi Abdrakmanov.

- Kordoy menen Irgaytı? – dedi delegat.
- Bilem! – dedi Abdırakmanov talıluu jerden karmatkanday
oñtoysuzdana, - Ürkündö een kalgan kırgızdın jerine kazak otura
kalıp.
Kıyla jerdin kazakka ötüp, çektin Çüy suusun boyloy
ajıratılıp kalmagının jönün uzun tüşündürdü. Maydalap
tüşündürüp, oozun jıygança, “Mukay Kambarupmun” degen delegat
negedir jooptuu katçının sözün makul albay, ne kakşıktaganı, ne
keer uzatkanı belgisiz, turgan jerinde jamaktatıp:
Korogotu, Tüyüşkön,
Ketkenine küyömün.
Kordoy menen Irgaytı,
Koşo ketti, küyömün,
Kanteyin! - dep köktü tiktegen boydon küñgürönüp koyö berdi.
Ker-mur
aytışçuday
bolup
barıp,
sözün
ulagan
Abdırakmanovdun bir ookumda:
- Anjıyandı da alalbay kaldık! – dep koşo üşkürünüp
alganı Talasbay Zulpuevdin esinde kalıptır.
“Basa-a! Anjıyan, Alay arası, Anık jurtu kırgızdın” degen
kep bar emespi ertegiden, aytuuda “Manasta” emespi! Anıbız emne
boluptur?” deşip, turgandar oşondo arañ Anjıyandı esteşip, çoñ
söz ukmakka belendene, Abdırakmanovdu tüyşölö tiktep kalıştı.
- Bizdin kamıbız çala bolup kaldı. Kırgızstandın
ordosu...
degenim, borboru kıluu maksatıbız bar ele Anjıyandı.
“Ekonomika” dep koyöt orusça, saramjal jagınan kup oñ kelmek.
Toguz joldun toomu, tuş tarabı kırgız jurtu, özü kırgızdın
ezelki bazarı degendey, - dep sözün uladı Abdırakmanov kürsünö. Anjıyan emi mından arı Özbekstan dep atalçu respublikaga öttü.
Özbekstan demekçi, elin mından arı özübek demey bolduk. Anan
dagı esiñerge tüyüp koygula, mından arı sart elin “özbek” dep
kattoo tuuraluu partiyanın buyrugu bar.
Uşintip, söz arasında Kara-Kırgız avtonom oblusun bir-eki
iret “Kırgızstan” dep atap, közün açtım dep oylodu aktiv
çıkmalardın.
Bayata muştaşkan kırgızdın daynı jok, ulam biri ordunan
ıybaluu kol kötörüp, közdörü açılgansıp sözdü ulayt.
- Bu sarttın özübektin arasına kirgeni çın bolso, biz
dele kara-kırgızı jok ele, anık kırgız bololu, - dedi söñgöktöy
uzun kırgız.
- Kızıl-kırgız bololu! – dep kaptaldan çıktı közü tegerek
kırgız.
Biröölördün kupuluna toldu körünöt:

- Kızıl-kırgız! – dep, küüldögön ündör çıktı tuş-tuştan.
Abdırakmanov muyugansıp kaldı kaysı birinin
sözünö. Uşunu ele kütüp turgan janı, “Anjıyan” degendi ukkanda
kep udulun ketirbey Talasbay Zulpuev kezektüü sözün talaşuunu
çeçti. “Bul kaysı aktib söröyü? Kulak salalıçı sözünö!” dep
kalıştı delegattar. Al uçurda Talasbaydın “Joldoş,
Abdırakmanov!” degendi üyrönö elek çagı ele, tamagın jasap
alıp, aytçusun tok eter jerinen baştadı.
- “Aksı” dep koyöt biz jaktı, - dedi Talasbay Zulpuev,- İlgeri
Namanganga çeyinki jerdin baarın ele “Aksı” dep koyuşçu. Nanay
kolotu bar, Aksının alkımında, uşul jerler Özübekstan degen
ökmöttüü bolgonun ugup atabız, - dedi Talasbay Zulpuev.
- Gmm... Birinçiden, Özbekstan ökmöt emes. Özbek Sovettik
Sotsialisttik Respublikası! – dep oñdodu Abdırakmanov, - Orto
Aziyanın atınan Sovettik Sotsialisttik Respublikalar Soyuzuna
toluk müçö. Sözüñüz oozuñuzda!
- Jalal-Abad ökümötü... - dep uladı sözün Talasbay Zulpuev.
- Kantonu!.. - dep oñdodu Abdırakmanov.
- İi, kk....kantünü, - dedi Talasbay Zulpuev mukaktanıp.
Çıyraksıngan janı ayabay jüdödü. Mınça kişinin közünçö
uyat boldum dep oylop, jerge kirip kete jazdadı. “Mendey dagı
partiya bolobu!” dep özün-özü jemeledi. Jıyırma törtünçü jıldan
tarta partiya bolup jüröt, ata-a!
Abdırakmanov oyluu tikteyt. “Emneni oylodu eken? Aksının
jerin kayrıp bermekti oylonup jürbösün” dedi terdep-kurgagan
Talasbay Zulpuev içinde. “Kayran kırgız eli! Kadrlarıbız
karañgı!” dep oylogon ele Abdırahmanov. Bir karasa közdörü
çagılıp, arbaşkanday tikteşip kalışkan eken eköö. “Tiliñdi
jutup algansıbay ula sözüñdü!” degendey teşe tikteyt
Abdırakmanov. Oturgandar jımjırt. Talasbay Zulpuev çıyraldı,
Abdırakmanovdoy tak süylöyün dep çıyraldı. Çıyralıp sözün
uladı:
- Kabarıbızda çek tartuuga Jalal-Abad kantünündögü şora45
ökmötü alsızdık kıluuda. Bagış, joo-kesek kırgızdarının
jerleri ekige bölünüp, köbünese Özübekstanga ötmöktö, - dedi.
Uşunu ele kütünüp turuşkan eken, “kıpçakpız, türkpüz”
degender koşo ordularınan komdonup, ımdaşıp kalıştı ele,
Talasbay Zulpuev alardı da kıstardı sözünö. Anı ukkanda:
- Aları kim ele? – dep iyinderin kuuşurgandar boldu.
Biröö bayata “Erkin-Toonu” okutup ukçudagını çala-çarpıt
estey kaldı körünöt:

Şura ökmötü. “Keñeş ökmötü” degendi bildiret.

- Kezitte sözgö alındı bele jañılbasam? – dedi.
- Tañ! - deyt ekinçisi.
- Anday kıyın eken, kazak, kırgız teñdüü ele özdörünçö
boluşpaybı? – degeni da çıktı.
- Şora? – dedi biri kaptaldan.
- Jañı ökmötçü! – dedi Talasbay Zulpuev.
- Ee, “Keñeş” debeysiñbi! – dedi aligi.
Uşul
söz
arasında
bayatan
kaarın
tökkönsügön
Abdırakmanovdun
közdörü
jılt
ete
tüşkönün,
jüzü
tamıljıganın baykadı Talasbay Zulpuev. Jeñildep aldı. “Basa! degen ele Abdırakmanov oyunda, - Talaştı uşul öñüttön
salbaymınbı? Maseleni uşul öñüttön jirebeyminbi? Çın ele
karakalpak, kıpçak, türktün çaar çapan, ala dopu özübekke emne
tieşesi bar! Kırgızga boor elderdi kırgızga koşpoylubu! Kurama
toptop jurt kılmak degeniñ uşul emespi! Esebi, karakalpak,
akkalpak kırgız, kıpçak... “Kırgız” bolomun dep özdörü kelip
atsa!”.
- Kaysı jıldan beri partiyaga çlensiñ? – dedi Abdırakmanov.
- Bıltırtan beri! – dedi Talasbay Zulpuev.
- Joldoş Zulpuev! – dedi Abdırakmanov:
- Jalal-Abad kantonu boyunça jer-suunun çegin ajıratuu
işine upolnomoçun bolosuñ! – dedi.
Talasbay Zulpuev esin jıygıça, “upolnomoçun” degeniñ
kamçısı uzunduu çoñ kızmat boloorun ugup jürgön Saadak Ataev
kaptalınan ukup:
- Anıy dey körbö! – dep şıbıradı. - Meni koşo, meni koşo
sunuşta!
- Makul! – dedi Talasbay Zulpuev Abdırakmanovdu tike
tiktep.
- Meni unutpa! – dedi Ataev Talasbay Zulpuevdi koltukka
ukup. - Emi, ıñgayın taap meni ayta kör!
Oblustun çın kızmatın ötömökkö kereli-keçke tilenip
jatıp, aksılık delegat Talasbay Zulpuev uşundayça çekke
jooptuu işke çegerilip aldı. “Abdırakman uuluçuluk” degen
jalaaga kabılaarın, özü ortogo tüşüp, kızmatka eerçite kelgen dal
oşol Ataevdin köşörgön arızı arkasında atılıp keteerin kaydan
bilsin!
V
Jusup añgemesin okup boldu. Okup boldu da “emne taasirde
kaldıñar?” degendey, oturgandardı kalkıta karadı. Uşunçanın

içinen eñ kızıktuu oydu bayagı kızıl üydün aldınan körgön,
kümüş kübök tagıngan turna moyun kız aytaarınan kaparı jok, tör
jaktagı iyrimdin beldüü müçölörün tikteyt.
Kapkaydagı oozgo tıyuu okuyalardı ukkandarına esteri oop,
iyrimdin iyri oturgan müçölörü adegende demderin kata, oturup
kalıştı meltirep. Kep sınınan buzulbas, “koku-uy, kayaktan da
keldik elek adaşıp?” dep, baştarın iyinderine katıp, “ölgönü
jürgön neme go bul!” dep, emiten ele üröyü uçkandar da boldu. Bir
baleenin baştalaarın sezgendey, tunjuragan tımtırstık öküm
sürdü. Tınçtıktı iyrimdin jetekçisi buzdu.
- Kança kündö bütürdüñ? – dedi ürpöyüp.
- Toguz künü oturdum, - dedi Jusup.
- Jarabayt! Jakşı çıgarma toguz kündö jazılbayt! – dedi
tigil daroo ele.
- Emnesi çıkpay kalıptır? – dedi Jusup itatayı tutula.
- Oñ kaarman, sol kaarmandardın ayırması jakşı çıkpay
kalıptır, - dedi tigil.
Talkuu uşintip baştaldı.
- Teşken too kurulat. Askası asmandı çapçıgan, çokusu obo
meljigen Töö-Aşuu teşilet, ak kar, kök muzga jetpey ele,
beregiden aşkan eñiş jol tüşöt. Oşonu jazbayt beleñ? – dedi.
- Örmök kombinattarı kuruldu kırgızda, köz aldıbızda
kuruldu. Kaçan ele örmök kombinatı bar ele kırgızdın. Mına tema! – dedi dagı biri.
- Kezegi kelgende jazaarbız örmök kombinattarın. Men azır
atam tuuraluu jazdım! – dedi Jusup.
- Kulak salgılaçı! – dedi biri. – Taktap alalıçı, janagı
Abdırakmanov deysiñbi? Al kimisi degi? Kimiñ bolot?
- Uşunday aktiv jaşagan. Uguumda, atamdın dostorunan. “El
duşmanı” degen jalaaga kabılıp, atam menen çoguu atılgan.
Dese, oturgandar Talasbay Zulpuevdin ayanıçtuu tagdırına
keyip, Jusupka boor oorugan tür kılışat, anan ele
Abdırakmanovdu oozangandan korkuşat, botom.
- İi, atañ Frunzege çeyin kelgen turbaybı? – degen boluşat.
Abdırakmanovdu atabastan, arı ketişet, beri ketişet,
janagı Saadak Ataev degen şümşüktü sögüp koyuşat. Belinskiydi
aytışat, Gorkiydi aytışat, aylanıp kelip ele Ataevdi sögüp
koyuşat. “Mansapkor okşoyt! Andaylar azır da bar arabızda!” dep
koyuşat.
Al uçurda adabiyat jaatında ilim jaktagandar birin-serin
boloor ele, anısı da orustan je evreyden boloor ele, uzundu-keçke
“oşolordoy bolup kandidattık jaktasam, çirkin-ay, anan atpay
Ala-Toogo “düñk” etip bir ugulsam!” degen tilek menen jaşagan,

kaçan körsöñ tirmeyip kitep okugan tırışçaaktıgı bar kurstaşı
tuuradan tiydi:
- Janagı jerin, “türük” deysiñbi, oşol jerin tük tüşüngön
jokmun. Turtsiyanı kıstarıp atkanıñbı emi? Turtsiyanın emne
tieşesi bar buerge?
- Çın ele! – deşti. – Oşol jeri oñduu tüşünüksüz...
- Atamdın ömür bayanındagı okuya. Bolgonu üçün jazganım, dedi Jusup. - Oşol eldi atam ıramatılık Abdırakmanov eköölöp
Kırgızstanga koşmok boluşkan eken. Janagı Ataev degeni aygak
çıgıp, attırıp jibergen!
- Ataev attırgan? Ee, anıñ...
- Jusup, senin akındıgıñ ele jakşı bolçu. Uykaştardı
eksperiment kılgandagı ırıñçı! Jusupka okşop ketesiñ
da! - dedi jakın kurbusu.
- Kaysı Jusuptu aytasıñ!? – dep biri kıçıktandı.
- Sözümdön adaştırba! Kadimki ele akın Jusuptu aytamın! –
dedi tigil.
Anan Jusup Zulpuevdin “Uluu syujet izdenip” degen, dalay
studenttin arasında jat bolgon ırın keltirdi:
Öz ömürün özü jazgan jazuuçu sımal - adam!
Jakşı jaşap ötkönü jakşı jazılgan,
Çala jaşap ötkönü çala jazılgan
Kitepke okşoş ar bir adam!
Ubakıt alıp-uçup,
Ar bir kün oodarılat barak sımal.
Çiymelengen baragıma keyip turam!
Tüzötmökkö kemtigin ömürümdün,
Kunun kuup almakka,
Çiyki çıkkan kündörümdün,
Uluu syujet izdep turam!
Jañıltpay sanagımdan,
Baraktarım kuuşup,
Kündörüm sapırılat.
Biri ketet - kitepke, biri - tekke.
Jañılbay sanagımdan,
Üç jüz altımış beş kündü baraktaymın jılına,
Irgıtıp mezgilimdin arhivine.
Uypalanıp,
Aktay ketken baraktarga keyip bolup,
Uluu syujet izdep turam.
Universitet kündörüm beş tom bolup,

Oodarılat jıldarım tom-tom bolup...
Uluu syujet izdep turam!
Uşintip ırın okup, Jusuptu korgop kalayın, kapkayaktagı
“Abdırakmanov, Ataev” degenderdi oozandırbay, talaştın nugun
burayın degen amalı eken körsö.
- Bali! Bali! – dedi biri.
Irdın ırgagın taanıp alganına korston ıldıykı kurstun
studenti:
- Berlibir! – dep kıykırdı.
- Verlibr! 46– dep kors etti çoñuraak kurstun studenti.
İyrimdin jañı koşulgan jaş müçölörü öön söz ukkandarına
añırayıp turuşsa, Jusuptun ırların jakşı bilgen dagı biri:
- Jo-ok! Senin önögölüü ırlarıñ ele mıktı, - dedi.
- Samoe glavnoe, çtobı mısl bıla poetiçna! 47 – dedi,
“Belinskiy bolçumun” dep
talaptangan biröösü orusça
kerbezdenip.
Munusun kırgızça oodarıp aytkanında, balkim berkiler dagı
birdemenin başın çubap, moyun berbey kajıldaşa berişmek bele,
andıktan kitepten okuganın okuganday kılıp tak ayttı ele, törö
josun uguşkansıp, unçukpay kalıştı kalgandar.
Bir dalay ketişti körünöt, iyrimdi baştagan jigit kayrıp
keldi talkuunu başına:
- Joldoştor! Joldoştor! Tınçtangıla! Bügün Jusuptun
añgemesin talkuulooçu kün emespi! Çıgarmanın ideyalık mazmunu
tuuraluu oyuñar bolso ortogo salgıla a körö! Mına, Maksim
Gorkiydin “Ene” romanındagı ideyalık mazmundu keltirdiñer.
Söz uşul nukta bolso...
- Tolstoy “Soguş jana Tınçtıktı” toguz kotorup jazgan! –
dedi anda dagı biri.
- Toguz jolu köçürdüm! - dedi Jusup moyun berbey.
Kayra ele arı ketişet, beri ketişet, janagı Saadak Ataev
degen şümşüktü sögüp kalışat. Belinskiydi aytışat, Gorkiydi
aytışat, arasınan okumalıraak bir-eköö Çernışevskiy menen
Gertsendi aralaştırıp koyuşat, aylanıp kelip ele Ataevdi
jabıla sögüp kalışat. “Andaylar azır da bar arabızda!” dep
koyuşat. Balkim köp ele oylor aytılgandır, birok Jusupka
uşunday tuyuldu.

Ak ır. Ir jazuu önöründögü uykaştıktı çangan ıkma.
Eñ başkısı, ayta turgan oy poetikaluu boluşu şart.

- Baykeler! – dedi kümüş jelbirööçü almaday moynunda
tagıluu kız, - Turmuş eki deñgeelde bolot degen oygo toktop turam.
Adamdın jer betindegi çınıgı turmuşu, anan - oylop, oyu menen
jasap algan turmuşu. Al – iskusstvo. Jusup bayke atasın körköm
düynö, sanaa arkıluu tiriltip algan sıñarı...
- Moldolordun okuusuna okşop ketet eken munuñ, - dedi biri,
- Tigil düynö, bul düynö. Jalgan düynö, çın düynö. Anın
sıñarınday...
- Ekinçi bölügün bütör ubaktıñ kaçan? – dedi iyrimdin
başçısı sözdü bölüp.
- Tıkır jumuş çıkpasa, eki aptada apkelem, - dedi Jusup.
- Menin sunuşum mınday, - dedi iyrimdi baştagan jigit, “Antagonizm” dep koyöt adabiyatta, oñ kaarman, sol kaarmandardın
ayırmasın közgö sayganday açıktap jazsañ. Talasbay Zulpuev el
duşmandarının ayıbın taap, aşkerelese, janagı Abdrakmanov
deysiñbi, oşonu aşkereletseñ, menimçe anın oñ kaarman
kasietteri daanalana tüşmök!
Akırı çındap ele Jusupka boorloru ooruganıbı, je bolgon
deñgeelderi oşol bele, aytor janagı Ataev degen şümşüktü
katıra sögüştü da tarap ketüünü ep körüştü.
Ertesinde Jusup degdetken “Ala-Too” jurnalına jetti
erteley, jürögünün karası jok kurçtugun kara, tüz ele redaktorgo
kirgen.
Redaktor adegende aldındagı kol jazmanı murdun çüyrüy
karap turdu da, kıñaya açılgan kaalgadan kabıldamadagı kelinge
şıkaalap:
- Tursunub maga kirsinçi! - dep kıykırdı.
Köz aynek tartıngan, iyne jutup alganday arık neme eken
Tursunovu, kaalganın ele tübün kaytarıp oturgansıp, maalkatpay
kirip keldi şıpıldap:
- Çakırtıpsız, joldoş redaktor!
Redaktor karabay turup ele kol jazmanı karmattı Tursunovgo.
Anısının ant içkendey kubarıp çurkap keleerin kaydan bilsin,
Jusup Zulpuevdi “Dagı jazıp tur, köp jaz! Tokombayuptu,
Sıdıkbekuptu, Bayalinoptu köp oku! Azırınça bara ber! Özübüz
kabarlaşabız!” dep, adabiy akıl-nasaat aytkan bolup, jolgo salıp
koyup, çalkalap oturgan. Bir maalda közü alaygan Tursunov – köz
aynek tartıngan kişinin közünün alayganı da kurusun, aynektin
artınan tim ele çanagınan çıkçuday çekçeyet karekteri - eşikti
çertpey turup ele eñteydey kirip keldi:
- Bul baarıbızdın tübübüzgö jetkeni jürgön aram go!?
- Iya!? – dedi redaktor obdula.

Kızmatker koluna kol jazma emey ele, koçuştap çok karmap
algansıp redaktordun aldına taştagança şaştı:
- “Ala-Toogo” çagım salıp, uşul turgan jayıbızdı ordu tübü menen buzdurganı jürgön neme munuñuz!
Kızmatı tömön nemenin kep-sözgö kelbey ele boyun ala kaçıp,
künöönü arta salgansıp “munuñuz” degenine redaktor katuu
terikti:
- Oşon üçün karap bermekke saga tapşırdım da! Emne eken?
- Munuñuz kontr jürgön neme, çagımda! - dedi kızmatker. Çagımçı bolboso jalañ el duşmandarın jazabı da “Ala-Toonun”
bosogosun daap attaybı?
- Kontr!?
Redaktor koluna albastan turup, aldında jatkan kol jazmaga
üstünön üñüldü.
“Ala-Too” jurnalında mına uşunday okuya bolgon. Aligi eköö
“redaktsiyada bölök kişi ukpasın munu” dep söz bekitişti da,
daroo universitet jetekçileri menen KGBga kabar urgança
aşıgıştı.
VI
Oşol jıldarı Frunzeñ dagı çoñ kalaalar menen tireşip,
çoñ kalaaga okşop baratkanının bir kaadası keyiptenip tsirktüü
bolgon. Oşol tsirkte kazınalık at minip, jurt ordunday oyulgan
jerdi meesi aylanbay tegerene çapkılagan kazınalık çabendesi,
kıl arkandan kıl arkanga çegirtkedey sekirgen kazınalık
darçısı, başı tultuk, kölçöygön çokoyluu kazınalık kuudulu,
anan dagı kazınalık balbanı bolot eken. Altınçı kündörü Turar
Ataevdin “jenpedden” kiyinki ele ermegi tsirkke barmay bolçu.
Jel tamandanıp alıstan kelet, tee universitetten kelet atayı.
Tsirkke kumar ele. Ayrıkça belin kayış kur menen tañınıp algan,
bulçuñdarı üylöp koygonsup çulçuygan kazınalık balbandın çulu
temirlerdi başınan aşıra-aşıra arı ırgıtıp, beri ırgıtkan
oyunu! Köpkölöñ uçuru eken kileñdegen Turardın, aligi kazınalık
balban menen küç sınaşsam degen da oy ketçü.
Tsirktin oyunu jok ele oşol künü. Keç küzdögü
Dzerjinkanın jalbıraktarı çala kübülüp jarım jılañaçtangan
emendüü bagın, çırpık-şagı karkaya kerilgen ak terekterin aralay
basıp kelip, arık boyundagı jölönmölüü taktay oturguçka köçük
baskan ele. Bügün da adaşkansıp alıstan, tee universitetten
kelgen. Boljolu noyabrdın ortosu bolso kerek ele. Antkeni, oşol
okuyadan obolu 7-noyabr mayramına katışkanı esinde, joon top
studentter azırkı Abdımomunov köçösün boyloy topuray

basışıp, kırgızdın “SSR” ekendigin bildirgen ökmöt üyünün
aldındagı ayanttan kızıl bayrak kötörünüp, uraalap kıykırıp,
jer tepkilep ötüşkönü esinde. Top student oşol köçönün tigil
başındagı üç kabattuu jaydı jañsay körsötüşüp, Kremldi
körüşkönsüp tañırkap, “Sovettik Kırgızstan”! “Sovettik
Kırgızstan” geziti uşul jerde! Tokombaev iştegen!” deşip, al
jerge jalañ ulut kemengerleri jıyılıp algansıp, alarga
karaganda özdörün közdüünün sokuru sezişip, “ne bir daana
kişiler oturat mında!” deşip uyattuu tamşangandarı da esinde.
“Jenpeddin 48 jatakanası” dep koyöt, a birok çındıgında
jubandarı jok ele jalañ kızdar mekendegen tört kabat jay,
oşonun tuşundagı jölönmö oturguçta çalkalap, kıygaçtap tiygen
küzkü kündün koñur tökkön nuruna çubaktap, jatakananın terezesin
şınaarlap oturgan. Közdögönü - tsirkke barçu tötö joldo
taanışkan instituttun moymol kızı. “Bulaktap kaçan körünöt?
Üstüñkü kabattın kırkalekey kaysı terezesinen almaday başın
çıgarat?” dep kütünüp, közgö urunaar zamat kol bulgalap kalayın,
karpa-kurp jetip barayın dep oturgan.
Anı jenpeddin mañdayına çülüktöp apkelgen azgırıktın
atı emne? Aligi kızdın emnesi azgırıp, tiginçe jerden beri
ubarasına karabay bastırtıp keldi? Uşul oylor tuyuk kaptap
kelgende, moyun berbey, “ali aşıktık emes” dedi içinde. Aşıktık
bolboso emne anda? Delebesin kozgogon kumarbı? Kumar!
Bügünkü tüyşügün kız jandoonun kaygısı menen ötkörüp
oturgan. Biyik döñgölöktüü, kalıñ kaalgaluu “Pobeda” degen
maşinalar boloor ele, Dzerjinkanın kaptalındagı çon joldu
boyloy zuuldap ötüp ketse başın burup, tiktep kalat. Sooruların
çaypaltıp külüñköz orus kızdar ötöt öydö-ıldıy. Oyunda boyun
çenep, “Atañgörü! Orus katın alsambı! Orustan alsam Araldık
tuugandarım emne deer ele!?” dep karap kalat. Kayra ele institut
jaktı kıybay akmalayt.
Kazınalık jazuuçular ötöt kaalgıy basışıp. Uşul
tegerektegi sırakanalardın birin kırgızıñ joro kılıp algan
deyt, Midin menen Raykan oşol jerden çıkpayt dep ukkan. Alarga
köz sala izdegen bolot körüp kalambı dep. Anançı, Frunzege
kelbey jatıp “Turarovka!” degen lakap attuu bolso özü, Midindin
aldınan jol tosup, uçuraşpaganda emne eken!?
Teñtuştarının arasında lakap attuu bolup, añızga aylangan
al jorugunun jönü da kızık. “Kırgızstandın buluñ-burçunan
uşunça dos küttüm! Çüydün törün körgülö! Konoktoym ele
konoktoym!” degeninen çüylük kurdaşın eerçigen kurstaştar dem

Jenped, Jenskiy pedagogiçeskiy insitut- Kız-kelinder pedagogikalık institutu.

alışka tuştap, oktyabrdın eteginde tee Kemindin oozuna çeyin
ayılçılap barışkan. Turardın ilgeride Sarı-Özön atıkkan Çüy
boorun algaç aralap çıkkanı uşul. Şır jetken unaa jok al
zamanda, joldu katar eki-üç mertebe avtobus kotorup, al ortodo
jılandın izindey bolup toonu aralap, jıbıttı boylop ketken
joldun ayrılışınan uusun tappay adaşıp, “gruzovoy” dep koet,
artınan koyuu çañdı ızgıtıp bortu taktaylangan maşine kelatkan
eken sapar jalgap, oşol maşinege jarmaşıp, konok alçu jerge
arañ jetişken ele. Ala-Toonun koktu-kolotun aralap ketişkensip
oşondogu sayakattın ırakatı! Aralaçusun aralap ötkön,
kıygaçusun kıygap ötkön köp kıştaktardın esebin alçudan beter
birden sanagan Turar Çüydögü konuştardın jıgaçtuu keleerine
bir ese sonurkay köz çaptırsa, jalañ orusça atalganına tañırkap,
adaşkanın dele bilbey kalgan. Bir maalda konoktogon teñtuşu:
“Bizde orustar köp!” dep kompoygon. Anısı: “biz jetişip kaldık”
degeni ele. Kaadalangan top student özdörün mildet konok tuyup,
unçukpay otursa, kuçunaşı karmagan Turar dastorkon üstündö:
- Aylanayı-ın! Bıyagı jalañ ele Lebedinovka, Pokrovka,
İvanovka, Bıstrovka tura! Degi emne bolgon elsiñer? – dep
omuroologon ele çüylük kurdaşın.
- Eçteme bolboy ele!
- Moberekinin kenebey süylögönün karaçı! Kırgızça
aytsañar birdeme bolobu? Anda atı-jönüñördü dele öçürüp
algıla! Ayırması jok bolso, “İvanov”, “Petrov” bolup kattalgıla
emiten!
- Öçpöy ele! Jogor jaktın baarı ele kırgızça, ıldıy jagı
orus kongondon beri ele uşunday!
- Kırgızça at tappay kaldıñarbı?
- Gmm...
- At tappasañar menin atıman koygula anda! “Turarovka” dep
koygula!
- Boldu! Boldu! Mından arı “Turarovka” dep jürölü! – dep
kutulgan kurstaşı. – Tanda anda! Kaysı kıştaktı “Turarovka” dep
jüröyün. Bıstrovkanıbı je İvanovkanıbı?
- İşi kılsa bir kıştak karızsıñar magan!
- Soltoçuk! 49 – dep kayraştırdı biri.
- İt ele bolduñ sarıbagış! – dep eregeştirdi ekinçisi.
Kaljıñ-çını aralaş aytılgan uşul sözgö bütündöy kurstun
bir kılka baldarı sandarın çaap katkırıp, “Turar” deşpey, keede
“Turarovka! Turarovka kelatat!” dep kaljaktap kalışkanı
oşondon.

XIX kılımdın başında solto uruusu bugu uruusuna tölöp turgan salık.

Çüylük kurstaşın çımçıp alçudagı uşul okuyanı bir maal
estep, “dagı emnenin içinen çıksam” dep, koñur salkında
çubaktagan kün nuruna jüzün tosup, jeldüü tartıp baratsa çolok
kürmösünün büçüsün tarta kımtınıp koyup, Turar Ataev
Dzerjinkada, ottoru keçinde balbıldagan aytıluu Dzerjinkada
jay oturgan. Ötkön-ketkenge köz çaptırıp koet. Öñköy kırduu
şlyapa, kurbuluu şapke kiygen, öñürü joon baltırga jetken uzun
plaştuu kazınalık akın-jazuuçular kaalgıy basıp ötüşöt öydöıldıy. İyindeş baratıp, öz ara akırın sırdana koburaşıp
ötüşöt. “Akın-jazuuçuluktun bir belgisi koldu çöntökkö salıp,
kaalgıy basuu, şıbıraşıp sırdaşuu okşoyt!?” deyt baamında.
Carı çaçtarı çoktoy albırgan kızıl-sarı jalbıraktar sımal
kulpunup, sokbilektey-sokbilektey orolup soorularına tüşkön,
betterine endik-upa japkan, oynokköz orus kızdar ötöt öydöıldıy. Şıñkıldap külüşkönün kulagı çalsa, “kebine meni
kıpçıdıbı” deyt jaman oyunda, “Öñülüp öpsöm oozuñdan!” deyt
kıyalında. Tegerekke köz çaptırıp, utur jenped tuştu terekemenderden ötkörö şıkaalap, beykapar oturgan uşintip.
Kırgızının kinoteatrı jok jürgönünö ardangan Joomart,
Aalı degen uuldarı tee ilgeride tamandarı teşilgençe arızdanıp
jürüp, oloñ jurttu “Ala-Too” degen kinoteatrluu kılışkan,
tegerete çımkıy dubalduu, biyik dubalduu bir jay, kalaaga baş
bakkandın baarı ırımga süzüp ötmöyün ketpey, tegereginen
sonurkagan el üzülböyt, oşol kinoteatr jaktan gruppalaşı
kelatkan. Kurstun atınan komsomoldo aktiv jürgön neme özü,
jañılbasa, Tüptük bolso kerek ele. Turardı körö sala:
- Sen mındasıñbı? – dep imerilip kaldı.
Jenped jaktı jalt karap, “jön oturgan joksuñ aa!”
degendey muluñdaganı da bar.
- Bügün mındamın, - dedi Turar oturgan teyde artka çalkalap,
ayaktarın uçkaştıra. – Tınççılıkpı?
Belendüü sözün ayta albay kıstalgan nemedey saamga
kaldastap turdu da:
- Turar! – dedi gruppalaşı. – Zaçetkañdan atañdın atı
“Saadak” dep okugansıdım ele, “Turar Saadakoviç” dep jürgönün
közüm çaldı ele. Saadak Ataev degen kim bolgon degi?
- Akem Saadak Ataev kırgızdın tunguç aktivderinen! Çoñ
atamın kolunda öskönümdön al kişini “ake” dep kalgam, – dedi
Turar eelene.
“Akemdin dañkı dalay jerge jetken eken” degen oydo:
- Saadak Ataev - jıyırmançı-otuzunçu jıldarı kızmattarda
jürgön kişi. Atamdın aytuunda - al kişinin közü tirüü – akem
“NKVD”, “prokuror” bolup iştegen. Kırk ekinçi jılında, men

törölgön jılı – soguşka ketip, Stalingraddın aldında
baatırlarça ölgön. Kara kagazı bar. Kaydan ugup jürösüñ? - dep,
ukkan-bilgenin ayttı.
- Tim ele, - dedi kurstaşı.
“Özü jerdin tübünön bolso, akem Saadaktı kaydan bilsin.
Birdemeni bilip ayttı, bilbese emne azap?” degen oydo kalgan
Turar kadalanıp suradı:
- Tim ele bolboy kalsın! Biröö kep kıldıbı? Kitepterde
bar beken?
- Komsomol uyumunda söz boldu.
- Kaçan?! Anan kalsa komsomoldun emne tieşesi bar akeme? –
tañdangan Turar Ataev ordunan tura kaldı.
- Mına bügün, istfak, filfaktın aktivderi çogulup, jogorku
kursta okugan buzuk biröönü komsomoldon aydoo jagı
kabırgasınan koyuldu. Kızuu talkuu maalında “Saadak Ataev!”
“Saadak Ataev!” deşkenderinen sen esime tüşüp, - dedi
gruppalaşı.
Turar Ataevdin añıraya oozu açılıp, tok eterin ukkança
şaştı. Tigini ıyıgınan karmap, demitip jiberdi:
- Ata-babam körbögön nemistin jerinde, kırk törtünçü
jılında uruşta ölgön akemdin jıyınıñarga emne tieşesi bar?
Jöndöp aytçı, bay bolgur!
- Filologiyada okuyt imiş Jusup Zulpuev degen. Atası
“kontr” eken da, azırkıga çeyin aktalbaptır. Filfaktın baldarın
özüñ jakşı bilesiñ da, kalemi jorgo kelişet emespi. Oşol jigit
añgeme jazımış etip, öz atasın kökölötö maktap, tetirisinçe
Saadak Ataevdi el duşmanı körsötüp salıptır.
- El duşmanı?! Döödürök ko munuñ!
- Döödürögönü üçün komsomoldon kuulup, okuudan aydalganı
atpaybı!
- Kanday neme eken özü? Taanıysıñbı?
- Jıyınga kelgeninde kördüm. Çaçtı artka kayrıgan, özünçö
ele kekireygen filolog!
- Bir körsötçü oşonu! Saadakka söz tiygizgen akmaktın
sazayın koluna karmatayın!
- Men körsötpösöm dele komsomol çakırıp, taanıştırat go
emi ekööñördü. Daregiñdi ukkan komsorg: “joldoş Turar Ataevdi
tezinen tapkıla, emki jıyınga taptırgıla!” dep tıkır
izdettirip atkan.
- Kaysı fakultettin komsorgu?
Tüptük kurstaşı “bizdin!” dese, tarıh fakultetinin
jılçık köz, kodoygon komsorgu bar ele, oşol eske tüştü. Baamında
mına keçee ele, aşıp barsa otuz-kırk jıl obolu, uruştan murunku

ele jıldarı kursagı aşka toyboy, üstü ezeli bütölböy tomoyak
jürgön biröönün tukumu, birok tomoyak atası jañı zamanda
aktivderdin katarına aralaşıp, köçmöndön çıkkan aktivderdi
Frunzege, jaynagan orustun arasına aydap kirgizip atkanda koşo
kelip turup kalgan imiş. Mına oşondon ulam orustun arasında
tuulup kalgan tagdırına öödösünöbü, aytor, komsorg “komsorg”
bolgonu az kelgensip, “şaardıkmın” dep, elettik ulan-kızdardan
boyun ala kaçkansıp, süybösö dele jalan orus öñdüülörgö ıktapsüykönüp, kırdanıp turar ele. Keede işiñ tüşüp kırgızça
kayrılsañ, ezeli kırgızça ukpagan kişiden beter jebirep orusça
joop bergen önörü da çıga baştagan. Emi, keçee ele koktu-kolot
talaşıp, köçmön jürgön, anısı az kelgensip itke minip tomoyak
jürgön kırgızıñdın şaardık bolo baştaganı da kurusun.
Agarbay jürgön jakasının agarganına, bütölböy jürgön jeñinin
bütölgönünö uşunça kööp. Fakultettin bir uçun çoygon komsorg
bolgonu üçün çıdaysıñ da! Anı çüytüygön kebetesinen ele
jaktırbagan Turar körgön jerden közünün astı menen karap, “arı
jok keçeegi tomoyak” dep baş çaykap koyör ele. Birok uşul azır
anın jaat bolgonun tıñşap oturup, birinçi iret içi jılıdı.
- Komsorg dagı emne deyt?
- Daynıñdı ukkanda süyünüp ketti. Bilbeptir murda.
- Aliginin jazganı kançalık? Emki jıyını kaçan? – dedi
Turar.
- Jazganın körgön jeribiz jok. Partiyanın koluna bir
tüşköndön kiyin karmatıp koybos?! Biz jıyınga salıngan
maseleni gana karadık. Bürsügünü kayra jıyılabız.
Kiyin oylop-baksa, bir kuday özü saktaptır, çuuluu añgemeni
körüngöndün koluna karmata berişse, studentter arası dürbögöndü
koy, bir köçürmösü aylanıp jürüp akırı Turardın koluna tiymek,
“oşol kündü Saadaktay kişiler köröttür” degen kargışçıl sabın
öz közü menen okuganda, açuusuna uukkan neme Jusuptu turgan
jerinde bışıp almak. İşi kılsa bir kuday saktaptır!
Azır bolso Turar Ataevdin kulagına başka söz ugulbay, kız
uulonun kaygısı tıp unutulup, karbalastay tüştü.
- Bileyinçi! – dedi.
Kurbusu öydö, temir jol vokzalı jakka ketti, “Durayın...!”
dep sögünüp, Turar Ataev Dzerjinkanı boyloy tömön, eki joldun
kesilişindegi ayaldamanı közdöy jönödü.
Kalemi öçtüü çıkkan kaysı-bir sokur çımınduu nemenin
Ataevderge akaarat aytuuga daap barganına içi kektüü Turar
universitetke jeteer-jetkençe kezenip bardı, orus tolo avtobuska
türtüşüp kireerde jaş-karısına karabay bir-eköönü açuusu menen
iyin tuşka jöölöp aldı, merçemdüü jerden ötüp ketpeske

añtandap, avtobustan aşıgıp tüşöördö dagın bir-eköönö süyönüp,
bir-eköön kömölötçüdöy omuroolop aldı. Artınan süylönüp,
“Svoloç nevospitannaya!” 50 dep küñküldögöndörün kulagına ilbey,
kumsara tiştenip barat. Oşol kezderi eski kişiler “Stalin
köçösü” dep koyçu, anıgında “Partsezd”, “22-Partsezd”
atalganına jıl aylana elek kan köçö bar emes bele, şaardın eki
kabat, üç kabat, aytor eñ biyik - eñ biyik imarattarı tirelgen,
orustan kelgen avtobustarı menen trolleybustarı arı-beri
küüldöp çurkap turgan, eki jeegi takay şıpırıluu kan köçöçü,
obolu, endeyin çenemekke jip-zım tartılıp, kazık kagılıp, anan
ele dıñı buzulup, topurak-tozu sapırılgan, aga udaa çatırları
kalaydan kañdaluu üylör katar-katar tüşüp, otuz-kırk jıl içinde
ele kamış-şabırluu aydıñ talaa kezeñi ıñ-jıñsız unutulçu
tagdırında dalay iret at artınan at almaştırgan köçöçü, oşol
köçödön sol tüştük bettep universitetke mañdayınan baratkanda
eki jagı een, taştuu uzun jol bar, kunan çabım uzun jol. Oşol
joldo kara jarışka tüşkönsüp Turar Ataev bat adımdap barattı,
el suyulup, tegeregi eendey tüşköndö bir-eki mertebe ünün çıgara
“Eneñdi...” dep sögünüp aldı. İ-i, aligi jazuuçu sööröydü emne
gana kılgan jok oyunda. Erkekçe süylöşmökkö eröölgö da çakırıp
iydi bir maalda, universitettin mañdayındagı bakka jakasınan
süyröp çıgıp, iride tumşugu menen bir tiydi da, esin jıygıça
kömölötö koydu. Tura kalganda oñ jambaşına salıp jerge urdu,
jana tura kalganda sol jambaşına salıp jerge urdu. Kiyizdey
gana iyledi belem. Ozondoto kıykırtıp, çögölöttü, jelkesinen
basıp, keçirim surattı. “Keçir! Keçire kör meni! Kolum sınsın!
Ekinçi kalem karmasam kolum sınsın!” dep jalbarıp attı aligi.
Bir turup jalaa japkanı üçün jazasına jılın bıçtırıp, “etap”
dep koet, etap kılıp kestirip da jiberdi Karagandıga. “Zonanın
kordugun körüp, kak talaadagı Karlaktın 51 tiken zımınan çıkpay,
çirip ölsün!” dedi oyunda. Çıçalap algan janı Çıngış urugunun
namısın uşintip korgop attı.
Universitettin tarıh fakulteti oturgan kanatına burulup,
andagı komsomolduk uyum oturgan, Lenindin jıgaç kalıptuu ülkön
portreti ilingen oozku bölmögö baş baksa, uyuktagan top student,
aktivist çıkma kız-jigitter adatınça kujuldaşıp, uzun-tuurası
bir kulaç dubal gezittin üstündö küypölöktöp atışıptır.
Törküsünö attap kirip barsa, kuday jalgap tarıh fakultetinin
komsorgu özündö eken. “Özündö” demekçi, töröçıkmalıgı student
kezinen dayındanbı, aytor, özünçö keñse-kabinet kütünüp,
jaşabay jatıp özünçö üstöl kuçaktagandı üyröngön, muunta

Tarbiya körbögön akmak!
Karlag – Karaganda lageri. Repressiyaga kabılgandar mindep karmalgan lagerlerdin biri.

galstuk baylangan önörü da boloor ele komsorg attuunun, iştin
baarın jalgız kıyratıp atkansıp, kaçan körsöñ kabineti kımguut
boloor ele. Jılçık köz komsorg elçilep erte ketpey, dale
oturuptur jaagın tayanıp. Kuduñdap ketti Turardın özü bilip,
baş bakkanına.
- Zahodi, zahodi, tovarişç Turar Ataev! 52 Iras kelbediñbi!
Şaşılış izdettirip jattım ele! – dedi şıpıldap.
Muştaşka tüşçüdöy bulkunup kirgen türünön, çıçaladay
kızargan közdörünön Turardı “kabarluu okşoyt” dep boolgolop,
kolun jañsap, uzun üstöldü kaptaldata kırkalekey tizilgen
orunduktardın törküsünö oturuuga çakırdı. Kantse da partiyalık
kızmatka talaptanuu jagınan tabı öydöröök eken, katardagı
komsomoldu alkıntıp oturbay, aldındagı kızmatkerine süylögön
çoñunan beter kaadaluu tür jasap, sol kolu menen kreslosun çirene
tayanıp, obdulup söz baştadı. Adatınça orusça baştap jiberebi
dep koomaylandı ele, jok, aralaştırsa da tatınakay ele kırgızça
süylödü.
- Tovarişç Ataev! – dedi, - Universitet studentteri
ideologiyalık dayardık jaktan jetik bolmogu abzel. Bul jagınan
ayrıkça tarıhçılar menen filologdordun joopkerçiligi çoñ.
Tüşündüñ da?
Turar Ataev komsorgdun jılçık közünün kıçıgınan karegin
izdey tigile:
- Albette! – dedi.
- Tak! Sovettik-partiyalık aktivist Saadak Ataevdin uulu
özübüzdö okuyttu ugup kaldık. Saadak Ataev degen...
- Ooba. Saadak Ataev kırgızdın tunguç aktivderinen,
uçurunda prokuror bolup iştegen, NKVD dep koyuşçu tura, anda
iştegen...
- Bilem-bilem, ömür bayanı partiyalık arhivde saktaluu, dedi ünün an sayın sıpaa sozgon komsorg maşinkaga terilgen eki
barak kagazdı betine takap.
Biri emnege jetip kelgenin, biri emnege bezelenip
izdettirgenin uşundayça ım kagışa tüşünüp, daroo iştin çoojayın koburaştı.
- Körsö, Ketmen-Töbölük turbaysıñbı? – dep jımsal suradı
komsorg.
- Ooba, - dedi Turar suroonun törkününön kabarı jok.
Jüljüygön közü jımıñ etse, bayagı sokuluktuk Nogoy aksakaldın
josunu eske “kılt” dep, “bu kaapırıñ da Ketmen-Töbögö arnap söz
baştaganı jüröbü?” degen oy ketip, surooluu karadı ele:

Kir, kire ber, joldoş Turar Ataev.

- Ta-ak! Arabızda eskinin saldarı bar! Bolgondo da
burjuaziyanın kuyrugu! – dedi komsorg. – Tüşündüñ da?
“Burjuaziya!” dese, adamga jakşılıgı kem anday baleenin
tübünön aramza jaralaarın gezit-kitepten üzböy okup, agaylardın
kabaktı karış salıp, kızuusu menen kafedranı çapkılap, kakşap
okugan lektsiyalarınan kündö ukkanı ele bolboso, arabızda bolot
degeni üç uktasa da tüşünö kirbegen Turar kebi oozunan tüşüp,
eseydi.
Közün sımaptın tamçısınday jımın-jımıñ oynoktotkon
komsorg bir maalda Turardın kabak-kaşın baykamakka söz
arasında “uşunu esiñe tüy” dedi da, “tübü tüştüktön!” degendi
daana aytpay, ooz uçunan bulduruktap koydu. Turar tüşünböy kaldı
anısın. Komsorg sözün ulap:
- Partiya menen ökmötkö emgegi siñgen kişilerdi köz körünöö
jamandoo araketi jasalgan, baykabay kalıppız uşunu! Ayıbının
oordugunan aktalbay, işi dale partiyalık közömöldö turgan
“kontrlardın” adabiyattagı oñ obrazın tüzüü araketi jasalgan!
Tüşünüp atasıñbı?! Aytuuda, ideologiyalık diversanttardın
jaşıruun uyumu bar! Atı - “Uçur”! Iras, bizde emes,
filologdordun arasında eken! – dedi.
- Kanteyin? – dep çamındı Turar Ataev, - Kantip esebin
bereyin?
- Aşıkpa, - dedi komsorg Turardın kolun basıp, - Eki
fakultettin komsomol aktivderi katışkan jıyın bolot.
Bezildep aytıp otursa Jusup Zulpuev ısımduu komsomol bar
eken filologiya fakultetinde, oşol jigit komsomol başı menen
kommunisttik
ideologiyaga
jat
añgeme
jazgan
imiş.
“Fakultettegi kommunisttik tarbiya maselesi KGBının da
tikeley közömölündö!” dedi esti çıgarıp.
- Saadak Ataevdey adamdardın emgegin dañktoo –
komsomoldun mildeti! Oşol sebeptüü, jogorton Jusup Zulpuevdi
jazaloo talabı kelgen. Komsomoldon çıgaruu jagın biz karaybız,
okuudan aydoo jagın dekanat karayt. Erteñki jıyınga jogorton
çoñdor, TsıKanın kişileri katışat, oşolordun közünçö sagan söz
ıygarılat. Saadak Ataevdin ötögön emgegin kenen-çonon on münöt
aytıp berüüñ abzel. Sözüñdü “Zulpuev komsomoldun katarında
kaluuga tatıksız!” dep bütür. Dayar bol! - dep sözünö tundurdu.
İşi kılsa şişi tolgon Jusup Zulpuevdi esi-köönünön
ketkis kılıp kudaylatmay boluştu. Eki fakultet birigip,
komsomol kanına siñgen aktivderdin süröö bolmoyu ebak
makuldaşılıptır, tiginde kereli-keçke janıtma artınan
janıtma jazıp, ulam birin jaratpay, jatagına tarabay dubal
gezittin ubarasın tartıp atkandardın da salımı bolot okşoyt.

Komsorg bosogogo çeyin uzatıp çıgıp:
- Bürsügünkü jıyın menen çektelbey, aktivderdin uulunday
bolup, komsomoldun işine köbüröök kömöktöşüp tursañ! - dedi,
baştarın kötörüp, jardana tiktegen dubal gezitçilerdin közünçö.
- Senden başka komsomoldor uşul jerdi aylançıktap aktivdüü!
- Keliştik.
Turar Ataev dubal gezitti tegerektep, kıjı-kuju tüşkön
kız-ulandardı ötö berdi jandap. Kojuragan kebinen gana kimdir
biröönün, çagında aligi Jusup Zulpuevdin abiyirin ayranday
tökkön dubal gezit dayardalıp jatkanın jañılbay boljoldodu.
Buzuktardın katarın aşkerelegen dubal gezit “karrikatura” degen
sürötsüz bolçu bele, Turar Ataev öçünün ırayı suuk sürötü
ilineerin da elestetip aldı.
- Janıtma! – dedi bir ulan.
Aga udaa bir çoytekenin:
- Oy, çto za slovo, nepriyatnoe na sluh. 53 “Feleton” ele
degileçi! - dep çoyroktogonu şak etti kulagına.
- “Janıtma” dep ele jazçubuz! – dedi ulan.
Tigil çoyteke çırgaylıgın karmatıp:
- “Feleton” luçşe... İ sovremenno zvuçit! 54 – dedi.
- Kırgızdın sözü, - dedi jigit.
Çoyteke:
- Dialekt, navernoe,55 - dedi ele, jigit mukaktanıp
unçukpay
kalgansıgan öñdöndü.
“İi!” dedi Turar Ataev içinen. Mındaydı saya ketirbegen
janı artka şap burulgusu keldi ele, birok moynu jar bergen jok
bul saam. Müdöölöş boluşkanı üçünbü, unçukpay, öz jolun ulay
kete berdi.
Irımga terezesi jok küñürt, eni aşıp barsa eki attam kuuş
korridordu, eki jagı jalañ “kafedra” atalgan, ertekide kaşaadan
kaşaa, kaşardan kaşar talaşıp köçmöndüü jürgön kırgızıñ emi
mintip birden kafedraluu bolgonsup, kaalgalarına “anday
kafedra”, “mınday kafedra” dep çubalta jazılgan, tooktun
uyasınday tolo bölmölüü tuura korridordu boylop, jıbıragan
aynektüü, jarıgı erteley jandırıluu uzun korridorgo bet alıp
baratkan Turar Ataev “Öh!” dedi içinen:“Buyursa, ökürtö sogot
ekenbiz! Saadak akemdin kadırın karaçı! Al emi dayardanganda
emne? Üñküyüp oturup arhiv kazmak belem!? Atay atamdın oozunan
ukkanım ele neçe kündük doklad. Aytıp tügötö albaysıñ!”.
Kulakka jagımsız ugulgan söz eken.
“Feleton” degenibiz durus. Azırkıça da ugulat.
Dialektilik söz okşoyt go!

Ee, “ataluu jetim - armanduu jetim, enelüü jetim - erke
jetim” deyt emespi elde, a birok Turardın okuyası eldikinen
başkaça. Atasız össö da atanın dooronun sürüp toroldu. Anday
taalaydı
kuday-taalam
oomaluu-tökmölüü
oşol
doordo
körüngöndün ele mandayına jazbasa kerek, tuugan atası Saadak
uruşka tak attangan jılı jarık düynögö kelip, jaş ayalmet
enesinin kolunda kalganı menen çoñ ata-çon enesinin koroosunda
boor kötörüp, erezege jetken. Tek çokço sakal Atay atası ottu
kenen kalatıp, oçok tegerektep oturuşçu kıştın uzun keçterinde,
je bolboso kaş karayçu maalı kaçıp, küügümü kalkıp kalgan jay
saratan kündöründö kaadasınça çeçile kep salçu uçurlarda, je bir
kütüüsüzdön esine tüşköndö “Kurmanbek” degen kalıñ kiteptin
içine katıluu jerinen suurup çıgıp, oygo bata tiktep kalçusunda,
janına çakırıp, “Ay, Tukuş! Uşul - akeñ!” dep, şadıluu söömöyü
menen sayıp körsötköndön, joo kiyimçen bir-eki sürötünön
taanıganı bolboso, Saadaktı üzülö sagıngan jan emes. “Üç-tört
jılı üzböy kat alıp turduk akeñen, til karmadım, Kurski-Murski
degen jerlerde katuu uruştan çıktık, kişi ölçöösüz kırıldı,
gospitaldan eki oñolup, kayra uruşka kirdim deçü. Uruş
bütöördön bir jıl murun kat üzüldü, obolu kara kagazı, artınan
ordeni kelgen” dep eskeret ak eek Atay atası künü bügün da.
Saadaktın ölümün uguzçudagı kara kagazı kelgen jılı, jesirinin
başı çıngış uulunun içindegi jakın tuugandarına baylanıp,
Turar öz enesin “jeñe” degeni oşondon, jetimdiktin azapkordugun tuybay, atazar sagınıçtı bilbey çoñoygonu da oşondon.
Sürötün ele közünö kadap tim bolboy, atası Atay Saadak
attuunu jeti atasının sanjırasına koşup ayttırganı kança.
“Atañoozuçayın! Jeti atasın bilbegendi “kul” degen ilgerkiler!
Kul beleñ?!” dep jekire, müyüz çakçasın alakanına sala kagıp
iyip, asmay atmay adatı bar atası jeti jaşka çeyin Turardı
kulagınan tolgop, kaşına oturguzup, jeti atasın jat ayttırçu.
Al üçün kança jeme uktu deysiñ!? “Akeñ - Saadak, atañ, anıgında
çoñ atañ - Atay” dep, kubaar-jotosuna, jetesi Çıngışka çeyin
jetkirip, kayra alardan taragandı birden artka sanap, kimisinin
tuyagı kim, kimisi tuyaksız öttü, kimisi jılkı çapkan, kimisi er
öltürgön, kimisi eriş buzgan, dagı emne önörü, emne kıyaldarı bar
ele, kimisinin közü bu jalgandan açık öttü, közü tirüülörü kayakta,
kaysı eldin içinde, ayıldı aylançıktap, tuugandık katıştan
çıkpay jürgöndörü kimder, tört ata öttübü, beş ata öttübü,
uraançıl Alooke abası kimden koşulat - uşunun baarın jattatıp
ayttırçudagı sanjıranı estegende Saadaktın kızıl asker
kiyimçen sürötü kılt etpey koyçu emes.

Süylöçü sözün “doklad” dep kaadaluu atap algan janı
uşintip süldörü ata-joto ugup-bilbegen kapkayaktagı orustun çer
tokoyunda jatkanı, bılkıldap sazduu kelet deyt, je nemistin
turpagında çım basıp kalganı belgisiz Saadak akesinin ömür
bayanın köz aldınan çuburtup öttü saamda. On münöt deldi ele,
oylop körsö, on münöttük sözgö sıyçu türü jok. El aralaçuda
kızıl askerçe jıldızduu börkün közgö tüşürö basa kiyinip,
jambaşına salpıldata tapança asınıp, çakçırıla süylöp, NKVD,
prokuror jürgönün aytsañ ele kança kep!? “Kontrlardın” sarı
izine çöp salıp, abiyirin ayranday tögüp, ayıbın aşkereleçüdögü
majarası!?
Sırtka çıksa, kıygaçtagan kün ebak ele kat-kat örköçtöngön,
çıgıştan batışka sozulgan aşuuluu kırka toolordun tee KaraBalta, Kayıñdı tuşuna kıltaya jaşınıp, tegerektegi terektüü
köçö-köylördün koynu közgö daana ilinbey, aylana iñirttele
baştaptır. Kişi-kara seeldep, universitettin universitet ekeni
menen işi joktoy irege talaşıp, eki attam aralıkta köçölöş,
alıştaş jatkan jalpaygan orus kepeler tütünmö-tütün çıragın
tamızıp, ottuu terezeler bir kılka jaynayt. Ottuu Frunze bolup,
Araldın abışka-kempirlerin bir körüügö añsatkan Frunze bolup
balbıldayt. Erteley meş jakkan üşükçöndörü arbın kelebi arası,
şıpırgı kötörünüp, ölgüdöy monço janduu kelgen nemeler je
otundu ayabay kürüldötüp monço jagıp atışabı, aytor, kerneyden
tartılgan, bir kezçelik – bir kezçelik soroygon morlorunan kök
tütündün izi buruldayt.
Kündö
keçinde işembilikke
çıgışkansıp, şımalangan orustun keç küzündösü japırt
şıpırınıp-tazalanmay,
eşik-eeligindegi
sapırılgan
jalbıraktı, kuuragan çöp-çar, kaşekti moloygon koroosunun
ortosuna tırmooçtop jıyıp, ayrılap üyüp, örttömöy
bakırçılıgı boloor ele, azır da kimdir-biröölördün koroosunan
bıkşıgan jalbıraktın dabırkay jıttuu isi murundu ördöyt.
Mordun buruldagan tütünü, jalbırak-çöptün bıkşıgan isi abada
kalkıp, kök tuman çalıp turgansıyt keçki Frunzeni. Keçki naar
esine tüştü. Otun kalap, tamak jasagandı koy, ömürü kaldıratıp
miskey karmap körbögön neme şaarga kelgeni arzan çüçparasına,
kök sorposunda aşık–kemi jok on togolok büdürü kalkıgan
çüçparasına könüp algan ele, bügün da on togolok çüçpara, eki
kesim bölkö nan menen jatuunu çeçti da, aşkanaga barçu şerik
izdep jatakanasın közdöy buruldu. Baka terektüü baktı jeektep,
jol betine töşölgön küzgü jalbıraktardı şiley basıp baratıp,
komsorgdun partiyaçıl sabattuuluguna suktandı. Bürsügünkü
jıyında komsorgdon kem kalbay süylösöm dep kıyaldandı. Közünün
jılçıgı, butunun kıyşıgı tigil, anan tilinin taktıgın

kantesiñ!? “Jön kişini adaştırgan sözdör oozunan çuburup,
oktoy eken, süylögönü plakat, transparanttın tilindey taamay
eken” dep, sugun arttı: Eskinin saldarı! İdeologiyalık diversant!
Oñ obraz...

VII
Orusu dele, kırgızı dele japırt “BAZ” 56 dep koyçu
universitet zalı, kire berişinde jaş Lenindin, demekçi, on
jeti - on segizindegi çaçtuu Lenindin eki koldu kökürögünö
kayçılaştıra karmay, kürmösün jelbegey jamınıp, kabaktı
karış tüyö alıstı oyluu tiktep, arışın çoñ taştaçuday kerilip
turuşu keltirilgen eki metrlik taş esteligi zoñkoygon, too
karagan terezeleri üy boyunday, tör jakkı tuyuk dubalına
azırkının tumarınday üç süröt – Markstın, Engelstin, anan
Lenindin kara kürmöçön portretteri uluulatasınan ilinüü,
ortosuna bir kolhozdun eli kenen-çonon batkıday zañgıragan uşul
zalı dalay-dalay jıyındardı kördü ele, birok “taptık
elementtin” işi karalgan uşunday kızuu jıyındın, kızıljayan
jıyındın murda-kiyin bolgonunan şegim bar. Komsomol menen
partiyanın aktivderi müldö kalktın içinde tuzakka ilinbey
jürgön soñku el duşmanı tabılgansıp, ayıbın közünö çukuy
açışkansıp, şoruñ katkır Jusup Zulpuevdi sanatıluu tört saat
ortogo sokoyto oturguzup sökkülöp, bir mookumdan çıgıştı
belem!
Kagazdan kagaz kaltırbay küypölöktöşüp, kereli-keçke
talpaktaşıp, taptık elementtin esebin bermektin, sazayın koluna
karmatmaktın kam-çomun jep çimirilişkensip, jıynalçu
kişiler saat keçki beşke türö çoguluştu. Demeyde boljogon
jerine on - on beş münöt keçikmeyin jürbögön studentter da
bügün mööröydön kur kalçudan beter erteley jıyılgan. Biri
“tirüü burjuaziyanı” öz közü menen körmökkö, biri Jusuptun
ayıbına kübö ötmökkö, biri Jusuptun komsomoldon, andan arı
okuudan kuuların ugup, tabalagandan (emiten ele: “buka siydik ır
jazgan beçaranın beş tomdugu tamamdalbay kaldı” dep, aldırtan
ker kakşık uzatkandarı da bar), dagı biri özdörü aytkanday
jıyınga jön ele sonurkagandan çogulup atıp, jalañ filologiya
tügül, tarıh fakulteti koşulup atıp, şıptagı asma çıraktarı
tügöl jandırılgan zalga el şıkala toldu. Koltuguna suu bürküp,

Bolşoy aktovıy zal.

kökütüp koygon eken, aldıñkı eki-üç sapka oturgandardın tili
jetkeni sögünüp, jetpegeni söömöyün kezenip, zal küüldöp attı.
Adegende, komsomoldun mıktı çıkmaları çubura basıp
kelişip, jalgız filologiya fakultetinin komsorgu sekidegi
(keede: “sahna” dep da koyuşat) kızıl çıttan jabuusu jer çiygen
uzun üstölgö öttü da, kalgandarı kaptaldap oturuştu.
Komsomoldunbu de partiyanınbı, aytor birde-jarım kişisi
kakıldap-kakşap süylöp atkanda, kabagıñdı çıtıp, kulakka
ilgeniñdi daroo kagazga oydoloto çiymelep, esebin algan tür
jasabasañ, oozdu açıp oturgan mañıroodoy je bekerpozdoy
karaşçu, andıktan jıynalıştı baştan-ayak tizmektep, dañsa
kılıp jazışçudan beter adatınça koldoruna birden sıya kalem,
bloknot uuçtay kelişti. Kaada uşunday bolçu. Alarga udaa
çilisten jurtuñdun “professor”, “dotsent” atıkkan, kabaktarı
karış tüyülüp, jaaktarı çulçuygan mugalimderi ooljuy basıp
kelişti. Artınan ele çaçtarın artka kayrıgan, tekşi kostyumşım, jagooçon, kırgızı-orusu aralaş kursaktuu kişiler kirdi.
Betteri barabanday-barabanday tultuygan, basıgı çalkalañkı
tartkan bularıñ partiyanın kişileri ele.
Emne jılaska kalganın tüşünböy, tüşüngüsü da kelbey,
prezidiumdun kaşındagı jölöngüçtüü jalgız orundukta jalgız
Jusup Zulpuev oturdu miz bakpay. Ölörmanın kantesiñ, eerdin
tiştenip, tegerekti kıygaç közünün üstü menen ızırına tikteyt
anda-sanda. El katarınan çıgıp kalgansıp, janında kişi-kara
jok. Ala menen oorugan kişini körüşkönsüp közdörün alayta
karap, boylorun ala kaçat baarı ele. “Uçurçulardın”, teliteñtuşsunup jürgöndördün dele dayını bilinbeyt, baştarın
iyinderine katıp kaerde oturuşkandarı dele ugulbayt,
unçukkanda emi koldorunan ne kelmek...
Jıyın açılgıçaktı BAZdın içi aarının uyugunday
ızıldap turdu. Tıñsıngan studentter moyundarın sozup,
söömöylörün sayıp, tiginde kirip kelgenderdin tek – mansabın
sürüştürüp jüröt, kereli-keçke kötörüngönü kitep-depter
şıkalgan baştık, oşondo da közü açılbay, “TsKnın 57 byurosu
kim?” degenden jañılgan, toñ boydon kelip, toñ boydon ketken,
beti tuurulup kelip, tuuruk boydon ketken studentter bolot,
oşolordun oozun araanday açırıp jüröt. Al uçurda “temgek” degen
sözdün ali unutula elek kezi, bilermandarı “temgektüü kişi!”58
dep koyuşat tiginde dalısın salıp, çalkalay oturgandardı
taanıy. “Tiginisi “partkomdon”, kaşka başı - şaardın
komitetinen, birinçi katçı Usubalievdin kol aldınan,

TsK – Tsentralnıy Komitet, Kompartiyanın Borborduk Komiteti.
Kızmat ordu biyik, barktuu kişi.

janındagısı, temgildüü galstuk baylanganı andan uluk, “TsKadan!
TsKadan!” degen kübür-şıbır aralap, tuna, tuna tikteşet. “Kaydan
taanıp jürösüñ?” deyt toñ student tañ kala. “Bakıygan sürötü
ögünü “Sovettik Kırgızstanga” basılgan emespi! Andan oboluda –
jetinçi noyabrda portretin kötörüp baspadık bele!?” deyt
“temgektüü kişi bolsom” dep şıpşıngan bilermanı. “Aa!” dep
añırayat tiginisi. Uşundanbı, aytor, uşul jıyın birerlerinin
esinde “Jusup Zulpuev komsomoldon kuulçudagı!” degen,
birerlerinin esinde “temgil galstuktuu TsKanın kişisi
katışçudagı!” degen dañaza menen esterinde kalgan.
Kaçan kızıl çıttan jabuusu jer çiygen üstölgö emele
koomay oturgan komsorg kagazın ireettep, bir maalda ordunan tura
söz baştaganda eldin kıjı-kujusu akırındap barıp tınçtandı.
Algaç kolgo salıp kün tartibin jarıyaladı. Kurstuk iştin
temasınday çubaljıta ataşıptır anısın, mañdayına bir barak
kagazdı karmap, “Kırgız Mamlekettik Universitetinin
komsomolduk uyumunun uçurdagı atkargan işteri jana
studentterge ideologiyalık tarbiya berüünün ayrım maseleleri”
dep, bir dem menen jarıya okup, dobuşka saldı ele toñsungan
jalgız Jusup Zulpuevden başkası jabıla kol kötörüp, makul
taptı. Jıynalıştın jürüşünö baykoo salçu prezidiumsuz
bolobu mındayda, komsorg kolgo salıp prezidium şaylattı da,
kaptaldap oturgan, birden sıya kalem, bloknot uuçtagan aktivderdi
kezegi menen
törgö çakırtıp aldı. Bir sıyra uşintip
jaylangandan kiyin algı sözdü filologiyanın komsorgu özü alıp,
tribunaga çıktı. Beş-altı barak dokladına koşup, kızıl tıştuu
bir kitepti koltuguna kıstara ala çıktı da mañdayına,
tribunanın kırına jölöp koydu.
- Joldoştor! – dep jalpıga, çılk jaştarga kayrıldı.
- Komsomolduk uyumubuzdun bügünkü jıynalışının
urmattuu katışuuçuları! – dep çilisten jurt jakka iyildi.
- Jıynalıştın kımbattuu konoktoru! – dep partiyanın
uluktarının aldınan bir öttü da, barak-barak kagazga aldırtan
jazıp algan sözün kıraatı menen okuy baştadı.
“Çü” degende ele ukkandın jürögün “bolk” etkizip, uşul
turgan jıynalıştın, jıynalıştın ar bir katışuuçusun, kerek
bolso bütün universitetiñdin tagdırın aşık-kemi jok ele tuura
KPSSke59 tapşırgansıp, “KPSSdep!” ooz tolturup, maseleni çoñ
jiredi. “KPSStin jıyırmançı sezdinde aytılganday”,
“KPSStin kezeksiz çakırılgan jıyırma ekinçi sezdinde
belgilengendey” dep, kaydan jürüp jatıkkanı belgisiz, işi kılsa

KPSS – Sovetter Soyuzunun kommunisttik partiyası.

KPSSti keltirgendin, eki sözünün birinde Hruşçev menen
Brejnevdi kübögö çakırgandın ıgın “raykom”, “partkom” sınduu
çoñ aktivderden kem emes üyrönüp algan jayı bar eken, ar bir
sezddin tezisterin beş-altıdan kaytarıp aytıp, komsorgduguna
sala kakşanıp aytıp, student jurtuñ tügül, eptep universitetke
baştarın jañıdan batırganına, kuday ayıldın kör turmuşunan
kutultup, universitetten aytkanına, buyursa erteñ “kandidat”,
“dotsent” atıgaarbız dep kerbezdengen ança-mınça mugalimderdin
esin koşo çıgardı.
- Tribu-un! – dep baştarın çaykap, tamşanıp koyuşat
alarıñ.
Partiyanın jasoolu keyiptengen “tribun” kagazınan közün
albay üñülüp, anda – sanda, “Joldoştor!” dep dobuşun öktöm
çıgara elge kayrılçusunda gana başın kötörüp, zalga maal-maal
tike tikteyt. “Jusup Zulpuevdin sol işi aligi sezdderde
aytılgan tezisterdin kaysınısına karşı kelet? Kaysı teziske
tuuralayt boldu eken? Kaysı teziske salıp tuuralayt boldu eken?”
dep zaldagılar tribunadan çıñkı boyu gana körüngön dokladçının
oozun jaldıray karayt.
Kommunisttik köz karaştı nasıykattoogo jan-dili menen
berilip algan neme ideologiya temasın dagı bir iret kayrıp
kelip:
- Partiyanın jetekçileri sovet elinin azırkı muunun
kommunizmdin tuşunda jaşaarın aytkan! – dedi da tribunaga ala
çıkkan aligi kızıl kitepti başınan biyik kötörüp: “Baarı
uşunda jazıluu! Bile elegiñer bolso bilip algıla, körö elegiñer
bolso körüp algıla!” degençelik kezep-kezep koydu. Oturgandardın
közünö kezep turgan kuralı: “20-y sezd KPSS (14-25 fevralya 1956
goda): Stenografiçeskiy otçet”60 degen kiteptin birinçi tomu
bolçu.
“Basa-a!” degen ündör ugulup, bal kitepti körüşkönsüp
oozdoru açıldı ayrımdardın. Esi-dartı sekseninçi jıldarga
ketti alardın. Sanap-boljop körüşsö, al künüñ dele alıs emestey,
“esen tursak köröt ekenbiz!” degen oy aralap öttü birdaarın.
Sol koldop tribunanın kırın mıkçıgan komsorg:
- Birok kılımdık uykudan oygongon Tyan-Şan
toolorunun koynunda kommunizmdin, jarkın keleçektin ornoşun
keçiktirgisi kelgen kas elementter bar arabızda! – dedi da eerdin
tiştenip, saamga tigildi oturgandarga.
Köçmönçülüktön
kutulup,
jañı
tirdik
baştaganı
“Kommunizmdep! Kızıl Uraandap!” uraalap, jomoktoguday zamanga

KPSStin 20-sezdi (14-25 fevral,1956-jıl):stenografiyalık otçet.

algalagan jöntök kalktın içinen kıyanatçıl element çıkkanına
janı çındap keyip, küybögön jeri kül bolgon kerbezi uşubu je
TsKanın kişileri kündö ele kelip atpagan soñ, oşol temgil
jagooluu, çakmak jagooluu çondordun közünçö kara küçkö salıp
bolso da köşökörlöngönübü, işi kılsa ırayın bir başkaça
kumsartıp algan. İlgerkilerden “ant içkendey kubarmak” degen söz
bar emespi, anın sıñarınday komsomoldun aldında içken antı
üçün azır ölüp berçüdöy komdonup, kubarat.
Zal meltirep, tribunaga öböktögön komsorgdu tikteyt.
- Anday kas elementterdin arabızda jürgönü, japırt
kommunizmdi kuruuga attangandardın arasında koy terisin
jamıngan börü balasınday sır berbey jürgönü öküntöt! – dep
ozondodu komsorg.
Emneni jaza koyöm dep Jusup Zulpuevdin mınçalık suuk
tumşuk körüngönün, emne baleeni baştap, bülük salganı jürgönün
ukkanı jıyılgan köpçülük “kas elementti” ukkanda ansayın
añkayıp, çıdamı ketti tok eteerin bilmekke.
Barak-barak dokladının beş ele betin okup bolgon komsorg
emi Zulpuevdin jazmakerligin aşkerelemekke önörün çıgardı.
Universitet jurtunun betine çürköö bolup, tee TsKadan beri
jamanattı kılgan añgemenin kemtigin “çü” degende ele “ideyalık
mazmunu teskeri, antisovetçil” dep ajırattı da aşıkpay çuusun
çubaşka öttü.
Jaagın janıp aytıp otursa, aylanayı-ın, töbö çaçtı tik
turguzgan añgeme jazıptır tiginde dalısın üñküytüp, başın
salgan Zulpueviñ. Karasanagan antisovettik ügüt Amerikanın,
Angliyanın ele kolunan kelet dep jürüşsö, iritkinin iritkisi,
buzukunun buzukusu eken Zulpueviñ. Deni-kardı soo kişinin oyuna
kelbegen uşunça buzuk ideyanı kantip içine katıp, el arasında
bilinbey bugup jürgön!? Basıp ötkön ömürü jetilip kelatkan
muunga örnök bolçu eçen-eçen asıl adamdardın adabiyattagı, tötön
kırgız adabiyatındagı obrazdarı tüzülböy jatkanda, kırgızdın
“Matrosovu” 61 tabılıp, emi kırgızdın “Morozovu”, kırgızdın
“Korçagini”62 tabılbay, taap jazuuga kazınalık jazuuçularıñdın
şaası jetpey jatkanda, akıl-esi ordunda kişinin kılar işi
emes mınabul joruk! “Soyuzubuzga jay kerek” dese, jayluu kılıp,
“gezit-jurnaldan çukakpız” dep dattansa, anısın orundatıp,
partiya menen ökmöt jılda irgep taptagan akın-jazuuçularıñ
obrazdan obraz kaltırbay, kagazdan kagaz kaltırbay, jazıp
Aleksandr Matrosov (1942-jılı ölgön) – Uluu Ata Mekendik soguşta duşmandın atayın
çıñdalgan ok atuuçu tüyünün kökürögü menen jaap, kurman bolgon.
Sovet biyligin kuruuga jan-dilin bergen öspürümdördün jana jaştardın atı simvolgo
aylangan öküldörü.

ülgürböy atsa, kaptaldan kaçırıp, el duşmandarın kökölötüü
kaapırdın kılar işi emespi!”.
- Joldoştor! Komsomoldun kızıl biletin kötörünüp
jürgön Zulpuevdin oyunda Sovet biyligin tüptögöndör jek
köründülör imiş dagı, el duşmandarı el keleçegin samagan oñ
kaarmandar imiş! Uşul tuurabı!? – dedi komsorg.
Oturgandar ogobeter ürpöyö jakaların karmandı.
- Je arabızda aligiçe “kontrlarga” sıyıngan komsomoldor
barbı!? – dep kıykırdı komsorg.
- Kıyanattık! – dep bir oozdon kübürönüp koyö berdi
oturgandar.
- Biröö-jarım üyrötüp-ügüttögönü bar go!? – TsKanın
kişileri zıñgırap oturgan katardan biröösü “bark” etti.
Kökütkönsügön uşul söz dokladdın çıgarmaçıl muundu
kamkordukka bölöödögü aleşemdigi aytılgan kayrıgına tuştap
aytılgan eken, anda ele komsorg filologiya fakultetindegi
kalemger ulan-kızdardı ideyalık jaktan alpeştöö maselesin
saymedirep kalsa bolobu. “Uçurçulardın” baştarı şılkıyıp,
filfaktın mugalimderi uyatınan jerge kirip kete jazdadı.
Arı jok Zulpuevdin añgemesin “Ala-Toogo” kötörüp barganı
gana aytılgan jok, je bolbosoçu, jakşı ele takalap, jakşı ele
talkaladı...
- Joldoş Zulpuevdin komsomoldugun uşul jerden
çeçip bergile! – dep tutalana bütürdü sözün komsorg.
Jarış sözdün kezegi jarıyalangança oturgandar BAZdın için
solkuldata şatırata kol çaap turuştu.
Kezek tarıh fakultetinin komsorguna ıygarıldı.
Komsorgdu “komsorg” ele dep jürüptür ayrımdar, aytuuda “Ötmö
kızıl tuusu” da bar eken. Oşol çıktı julunup.
- Joldoş komsomoldor! Siler kayaktı karap oturasıñar
kapıray, komsomol Jusup Zulpuevdin anti-kommunistçil kıyalın
men beş kolumday ele körüp turam, kerek bolso al azır da
jıynalıştı tootpoy, çalgırtmaluu oturat! – dedi al ay-buyga
kelbey ele.
Zaldagılar baştarın sozup, közdörün ımdap, “dagı emne
ayıbın taap aldı? Çılgıy oozun açpay oturgan nemenin
oyundagısın kantip okudu?” dep esterin jıygıça, tigil söömöyün
kezenip:
- Jana kün tartibin kolgo salganda Jusup Zulpuev kolun da
kötörüp koygon jok. Demek, jıynalışıñarga “makul emesmin,
karşımın” degeni! – dedi.

Oturgandar oñtoysuzdana: “Koku-uy! Kaşayıp baykabay
kalganıbızdı karaçı!” deşti içterinen. Koldogon bolup, kol
çaap jiberişti aga da.
Negedir, “balançançı sezddin delegatı”, “tükünçönçü
sezddin delegatı” delgenderdin, kur degende “ötmö kızıl tuunun
eesi”, “udarnigi”, “otliçnigi”, “komsorgu” delgenderdin sözü
jugumduu bolot okşoboybu, zaldagılar alardı meltirep ugup, kol
çapkanı kelgende alakandarın şapalaktay urgulap kalat. Uşunu
baykadı Turar bayatan. “Birinçi kurstun studenti degenden bölök
kadırım jok, kanteer ekemin, sözüm kanday çıgat?” dep ubayım
çekti.
Añgıça jıyındı baştagan komsorgdun:
- Söz kezegi Sovet biyligin ornotuuga katışkan tunguç
aktivderdin biri, Ata-Mekendik soguşta nemetstik-faşisttik
baskınçılarga karşı kaşık kanı kalgança karmaşıp,
sotsialisttik Meken üçün janın kıygan kaarman Saadak Ataevdin
uulu, komsomoldun müçösü, tarıh fakultetinin örnöktüü studenti
Turar Ataevge ıygarılat! – degen jarıyası uguldu.
Taanıgandar birin-biri çıkanaktarı menen türtkülöşüp,
“Söz “Turarovkaga” tiydi”, “opeey, tribuna talaşıp, TsKnın
kişisine körünmökçü bolgon “Turarovkañ” oñoy emes tura!”
deşip, tamaşa çala kübüröşüp kaldı. TsKanın kişileri da
kıygaçtana moyundarın burup, “tuñguç aktivdin uulu” degenge
kızıga köz çaptırıştı.
Koşo moynun bura bergen bir Jusup Zulpuev gana közün
alaytıp, ukkan kulagına işenbey eleydi. Koyuu çaçı juka
tarmalduu, arı alibettüü jigittin eldi aralap, tribunanı közdöy
arıştı kenen sala basıp baratkanı közünö urundu. Koltugunda
kıstargan kagazı bar. Küröşkö tüşçüdöy opurulgan basıgınan,
olburluu kelbetinen, çaçtı öskölöñ koygon türünön fizkultura
institutunun studentterine, özü aytkanday “kayran beş jıl
okuusun akıldı peştöögö emes, kolu-butunun bulçuñun çıñoogo
korotkon, anan da oşonusuna korston, koloktop Frunzenin
köçölörün taptagan köödök studentterine” okşoşturdu.
Tobo! Akıret deyt, akıreti jok ele akırı tübü kez kelbeseñ
koyö kal! Akıreti jok ele alakçı düynönün tamaşası beym! “Eki
too körüşpöyt, eki adam körüşöt” degen bayagı lakaptı süyüktüü
kaarmanı Talasbay Zulpuevge emnege ayttırmakçı boldu eken?
Añgemesinin ekinçi bölügündö uşunu jazmak oyunda bar ele, Nanay
kolotunun narı jagında kalgan elderdi kırgız avtonom oblusuna
koşkusu kelgendigi üçün “Abdırakman uuluçuluk” degen jalaaga
kabılıp, ak jerinen küygönünö aylası kurugan Talasbay Zulpuev
uşintip aytışı kerek ele! Syujettin uşul uçurdun boluşun

aldın-ala bilip-tuyganday tüzülgönün karasañ! Jorgolotup ır
jazçuda sıyıngan Parnasıbı, kara sözün jazçuda sıyıngan
atasının arbagıbı, aytor kaysı-bir sıykırduu küç ıñgayın
keltirip, añdınıp oturup kaleminin uçuna salıp atkanın
karasañ!
Tribunanı tiktep oturup, özögünün tereñindegi eski kegi
oygondu Jusuptun, tula boyun mayda kaltırak basıp, kanı teep
çıktı töbösünö. Öñgösü tügönüp, emi atasın attırıp iygendin
balasına tepkiletkeni atışkan tura! Erkimdi maytarıp,
kayratımdı jaşıtkısı bar tura bularıñ! Emi uşunusu
kalıptırbı! Mınçalık mazaktoo bolobu?! Julunayın deyt,
juluna albay oturdu, aykırıp aldınan çıgayın deyt, aykıra
albay oturdu. Izaası toldu içine. Tak oşol irmemde, başın
açuuluu çulguy bergende biröö bir muştagansıp kokusunan ele
murdunan kan ketti. Adegende murduna ısık şüüşün kelgeni
tuyulgandan, oñ kolunun üstünö sala janıp körsö, kan şıbala
berdi, “iy!” dep eki tanoosun çımçıp, ak köynögün bulgap albaska
şart eñkeyüügö arañ ülgürdü. Baykasa, sol tanoosu kanap atıptır.
“Jay uksam bolot ele munuñardı, uruksat beken?” degendey jan
jagın jal-jal tiktedi ele, sırtka çıksa oşondon arı kaçırıp
alışçudan beter, “şük otur!” degendey teşe karaşat zaldagılar.
Karan basıp oşonçodon dal bügünküdöy aşıgıçtuu künü unutup
çıga bergenin karaçı, sol koldop çöntögünün tübün sıypagılasa
jüz aarçısı jok. Papkesin şıyragına jölöy sala, şaşkalaktay
añtarıp, sıya sorguç suurup çıktı da tanoosuna bastı. Kolu
tanoosunda, çakçayıp eki közü tribunada çirengen Turar Ataevde.
Bir turup Saadak Ataevdin elesi tartılat közünö. Jalañkıçtay
körünöt közünö.
- Joldoştor! Iramatılık Saadak Ataev - menin tuugan
atam eken! Sovettik jana partiyalık körünüktüü kızmatker! – dep
baştadı sözün Turar Ataev. - Al kişi jañı zamanga jan-dili
menen kızmat ötögön, sovet biyligin ornotuu işine ayanbay
salımın koşkon azamattardan boluptur. Özü orto çarbadan eken,
birok sabattuu boluptur. Oşonun arkasında añ-sezimdüülüktün
ülgüsün körsötkön, eldi algaçkılardan kolhozgo ügüttögön kişi.
“May kolhoz” deyt elde, azır da bar. Men çoñ atamdın kolunda ösüp
kalıp, al kişini “ata” dep kalgam, atamdın aytuunda Saadak Ataev
koktu-kolotto köçüp jürgön bizdin eldi “Çıngıştın oolusu”
degen een jerdin oozuna kıştak kılıp kondurup, özü jol baştap,
öz kolu menen kıştaktın başındagı tunguç tamdın dubalın
urdurgan eken. Atam azır turgan oşol tam azır da bar! Eki
bölmölüü tam!

Eköönün köz karaştarı çagılışa tüşüp, Turar Ataev “bu
jigitti kayda kördüm ele” degiçe, Jusup Zulpuev öböktöy berdi.
Çeldey juka kagaz ele janagı sıya sorguçu, üç kotorup baskanda
kanga ezilip-juurulup kalbaspı. Jusup kaysaktap başın
salañdattı. Tomoloktolgon kagazdı aldına taştadı da, sol kolun
papkesine solop, dagı sıya sorguç izdedi. Jok. Oñ koçuşu kanga
tolup çıktı. “Emi emne kılam?” dep zamanası kuurulup,
zaldagılarga, prezidiumda oturgandarga jana bir mertebe
jaldıray közün agıttı ele, tumşugun kanjalata koyuşkansıp
tabalay karaşat tigiler dale. “Orus - akıykat, orus - booruker”
dep jürsö, tim ele söz okşoyt anıñ dele, tiginde oturgan
bıştaktay sarı çiykil orusuñ dele unçukpayt meltirep.
Tribunaga eelik kılgan neme zaldı jañırta bakıldap atat:
- Serjant Saadak Ataev nemetstik-faşisttik
baskınçılarga karşı kan-janın ayabay soguşup, til karmagan! Özü
tee alıskı Ketmen-Töbönün ele koynunan çıkkan tooluk kırgız
turup, nemisten kelgen neçen-neçen faşistti öz kolu menen
jayran kılgan! Baatırlıgı ordenge tatıgan!
Özü koşo maydanga jaltanbay kirgensip, töbösünö temir
kaska japkan, kundagı çolok avtomatın tuurasınan sundurgan,
uñkul murun, çuñkul köz nemistin mañdayınan tuş kelip,
maykandaşıp kaytkansıp, dalayının başın öz kolu menen
ayrıgansıp Turar Ataevdin köödönü kerilüü, ünü sıymıktuu.
Kuday betin salbasın, kökmöldür asman - asman bolup jaralganı,
töşü tüktüü kara jer - kara jer bolup jaralganı, oşol jer menen
köktün ortosundagı jarıkçılıkka başı kara, butu ayrı adam
balası - adam bolup kelgeni almustaktan kişi tukumu körö elek
uruş çıgıp keçeegide, oşol uruştun çuusu azır da jañırıp
turgansıyt uşul muundun kulagına. Kazat jıldarına oro-para
jarık düynögö kelgen, kan küygön jıldardın kapşabınan
jetimdiktin jürökkö tak salgan azabın, karıpçılıktın janga
batkan tozogun tekşi tartkan, emi mintip okup kişi boluuga
kögörö şaylangan uşul muundun arasında booru bütünü çanda
bolso kerek ele, jok ele degende çukuluraak birde-jarımı
uruştan kaytpay kalgan şorduu muun ele, oşol sebeptenbi, atası
soguştan ölgöndü uguşkanda baştarın iykep, Turar Ataevge
jandarı açıp oturdu. Anüstünö uruşta ölgöndördün dañkı
başkaça ardaktalçu emes bele.
On münöt süylöysüñ deldi ele, sözü on münöttön aşıp,
Turardın çaktaçuday türü jok.
- Berlinge çeyinki çelçeñ jerlerdi tebelep barıp, attiñ,
jeñiştin kününö jetpey, baatırlarça kurman boluptur. Serjant

Ataevdin ölgönün uguzçudagı kara kagazı atam Ataydın bokçosunda
saktaluu, “mayor Şevçuk” ısımduu komandirinin kolu koyulgan!
Kan koçuştagan oñ kolun jambaşına sürtö berip, Jusup
Zulpuev murdun al ortodo sol koldop buuguçaktı, kan köynögünün
töşünö tamdı. Eki kolun şımına almak-salmak sürtünüp,
kürmösünün jeñi menen da aarçıdı kızıl jayan tumşugun. Je bir
murdunun kanaganı tıyılıp kalsaçı, kıçagansıp, ildet
jarmaştı da kaldı.
Ardandı. Tak uşul öçtüünün aldına kelgende biröö
tumşugun kanjalata muştagansıp, murdunun kanı şüüşündöp
tıyılbay, köpçülüktün aldında başın biyik karmay oturuuga
şartı kelbegenine andan beter ardandı.
Aç çöölördün talandısında kalgan, aldan tayıp, aybatı
tügöngön kabılanday aylası kurup oturgan. Jüdögöndön közünün
çarası çögüp, musaapır tuyup oturgan özün.
Tak oşol maalda kimdir-biröö oñ karuusu tuştan bilinerbilinbes jumşak ukuladı. Murdunun ubarası menen bolup jatıp,
adegende tañazar albaganda, aliginin kolu katuurak türtkülödü.
Ormoñ etçüdöy kabagın çıtıy kılçaysa, ülbürögön içke bilektüü
bir selki saymaluu jüzarçısın sunup turat. İrmemge jüzünö
bakmakka başın kötördü. Karasa, akkuu moynuna jelbirööç
asıngan bayagı kız turat! Ünsüz tiktep, kirpiginin uçunda
şüüdürümdöy çolok jaşı turat! İymenbegenine tañ kaldı. “Me,
bayke!” degendey telmirip, közü menen muñayım suranıp turat,
“Kolumdan kelgen kömögüm uşu!” degendey ötünüp, jalbarıp turat.
Jusup Zulpuev boyun tüzöp, çıyraldı. Sol kolu menen murdun
kalkalap, jüz aarçını eñkeye oñ koldop ilip alaarda:
- Irakmat, karındaş, - dep şıbıradı.
Kirdüü kol menen karmagıs saymaluu jüz aarçını
büktömünön ayarlap jazıp, uçun tanoosuna kıstı ele, jıpar
samındın, atırdın añkıgan jıtı keñiljeerin ördödü. Oñdop
ekinçi uçun bastı. “Öh!” dedi içinen.
Kızıl-jaşıl jibek jipten saymaluu uşul jüz aarçı, uşul
jüz aarçı sunulgan irmem demöör boldu Jusupka, uşul irmemdi
tartuulagan ülbürögön içke bilektüü, kümüş jelbirööçtüü kız
arkasın tiygizip, perişte boldu Jusupka.
( Kiyin uşul okuyanı jelbirööç tagıgan kız mındayça
eskeret:
- Arstanım! Adam zöökürlükkö aldırganda közdörü çöö
keyiptenip kalaarın tuydum, közdörün boz çalıp, akşıñdap
kalaarın kördüm. Zaldagılardın çöölördön ayırması jok köründü
magan! Tribunanı mıkçıp, zaldı jañırta bakıldap süylögöndörü

çöönün jindi katkırıgınday tuyuldu! Tütpögön janım jüz
aarçımdı sundum özüñö... ).
“Durus ele ayttım okşoyt, çaktap süylöyün” dep Turar Ataev
tüşüp ketti tribunadan. Jabalaktap kol çapmay dagı kaytalandı.
“Kıbaları kandı okşoyt! Sözümdün kayrıgın komsorgçosunan
plakat, transparanttay taamay keltire albasam da kıraatın
keltirdim” dep Turar Ataev özünö-özü korston boldu. Aktiv bolot
degen uşu da.
Mındayda jogorton kelgendin közünö ilinip, nazarına
tüşüp kalmakka aşıkkandar jabalaktap köböyüp ketet emespi,
ulam biri jarışa kol kötörüp, jarış söz talaşuuda. Alardın
ünü baştagıdan katuu, öktöm.
Tarıh fakultetinin dımaktuu baldarı süylödü:
- Tik soguştun zamanında kompartiya menen komsomoldun
işin çangandarga komsomoldun katarınan orun jok!
- Universitet tört jıl böpölöp okutsa da joldoş
Zulpuevdin sabatı açılbaptır, sayası jaktan jetilbeptir!
- Okuunu ayaktoonun aldında tursa, erteñ bir mektepke
jumuşka jönötülöt, ösüp kelatkan jaş muundun arasında kantip
iş alıp barat? Kommunizmdin erteñki kuruuçuların
ideologiyalık jaktan kantip tarbiyalayt? Tatıksız!
Özdörün çımınduu sanagan filfaktın baldarı süylödü
tapandanıp:
- Mayıp iş! Mal alası sırtında, kişi alası içinde degen
uşul! Arabızda jürgönün tuybay kalıppız!
- Kuttuu universitetibizdin ıyık atın bulgagan sıykı!
- “Uçur” iyrimine jamınıp, el-jurttu köygö salgan çuut!
Komsomolduk biletten aylansın!
Bir añgeme jaza koyöm dep, kulagı mınça çuuldagan Jusup kep
kaytara albay otura berdi saymaluu jüz aarçını uuçtagan teyde...
VIII
Bir çoñ işti kıyratkansıp tribunadan tüşkön Turar Ataev
jup oturaarında kübür-şıbır tüşkön joro-joldoştorunun:
“Jabuuluu kara ingen çıgat! Kara ingen!” dep tamşanıp
jatışkanın kulagı çalganı esinde. Jüröktörü kabınan
kozgolgongobu, aytor tınç otura alışpay kopşoluşup, kümüş
jelbirööç tagıngan kız oturgan jakka utur-utur moyundarın
sozuşkanı esinde...
Komsomolduk kırmızı belettin oşondogu kızıl çeke talaşı
jıl aylanbay kız talaşka aylanaarın kim biliptir. Anan al

talaştın kumarı filfak menen tarıh fakultetinin studentteri
arasındagı añız-añgemege aylanıp ele tim bolboy, dalay
añgemenin jazılışına sebep bolooru andan beter oygo kelbegen
josun ele! Eki akın jaaktaşkansıp, udaa-udaa tögülgön oşondogu
saptar, eki jazmakerdin kaleminen udaa çıkkan oşondogu
añgemeler…
Oşol jılı okuuga tüşkön studentter ömüründö globustu
birinçi körçüdö ayran kalgandan baştarın çaykap, tañdayların
kagıp (şaarga oboluraak kirgenine öydösüngön birin-ekin kırgız
kep kılganday “degi ayıldık baldardın jorugu kurusun”),
tamaşaga çala aytkanday, al ortodo düynö çark aylanıp, tegerenip
atkan, düynö üşüntüp beykapar kırgızıñdın kör turmuşun koşo
aylandırıp-tegeretip atkan. Ay-jıldızdın biyiktiginen turup
oşonço jerdin içinen Suusamırdın aydaygak talaasına köz
çaptırgansıp, globustun booruna kadala tigilgen suusamırlık
student ne tañkalgandan, ne keyigenden başın çaykay: “kapıray,
uşunun betinde ele çaçırap ketpey, ukum jerdi aylançıktay arıberi kuru-beker çapkılap jürüppüzbü?!” dep tañırkasa, kırgız
balasınan jalgız Amerika menen Evropanın uzun tarıhın ireetin
buzbay oozanganga jarap, auditoriyanı jañırta, jañılbay dars
okup kalgan, oşonusu menen eçendin gana oozun açırgan mugalimi:
“emi kuru beker çapkılabaybız, kızıl bayrak jelbiretip,
kommunizmdi közdöy algalap, aylanabız!” dep kompoe joop
kaytarganınday, kırgızıñdın jay turmuşu köç karasında koşo
aylanıp, koşo agılıp attı. Bul saparkı saamdarda kommunizmdi
közdöy aylanıp atkan.
Köktöm maalı bolçu. Momun kırgızdın atınan sovettik
tiriçilikke iritki salıp, turmuşun tetiri aylandırgısı kelgen
oolukmanın ayıbın açkan, abiyirin tökkön jıyından kiyin
aktiv katarduu jürgön Turar Ataev universitettin komsomol uyumu
oturgan kabatka kötörülüp baratsa (ekinçi kabatka çıkçu
tepkiçtin imerilgen jerinde), kümüş kübögünün ayınan
universitet içine dayını añız bayagı kız tak mañdayınan çıksa
bolobu. Albırıp algan negedir. Adegende karekteri çagılışa
tüştü. Oşol irmemde kız emne oy menen karadı kim bilet, aytor
jalt ete tiktey sala kayra daroo közün ala kaçıp, taardan
bıçılgan kitep kabın kuçaktagan teyde kaptaldata basıp, janday
ötö berdi. Moymol köz neme eken, negedir suz tarta tüştü. Turar
imerile tüşüp, közünün kıyıgın salıp artınan uzata tiktese,
may soorusuna tüşkön kara çaçın altı örüm kılıp örgön kız
arışın baçım taştap, bulaktagan boydon ketti. Kaykalay tüşüp,
çaçın oñdomokko moynun bir silkinip alganı gana
jaktırbaganday tür körsötüp, bulkunganday tuyuldu Turarga.

Bir bet kelip, sından ötkörböy jürgön eken çirkindiki, bul
saam kızdın sın-turpatı Turardın jadına taasın ornodu.
Alkımın japkan, dalayga söz bolgon kümüş jelbirööçün ele közü
çalgan jok, a birok ayçıray jüzü, ayça bel müçösü, oşol müçösünö
kınama oturgan kök kıjımıdan çıptaması, kenen jeñi bilekten
öydöröök, etegi baltırının üstün japkan kızıl satin köynögü
(koş etek mınday köynöktör ilgeride kızıl aşıkka tüşüp turçu
ele) köönündö kaldı.
“İi!” dedi içinen: “Tyanşandık okşoyt!”.
Birden olçoygon papke, kalıñ kagaz, jok ele degende duşman
közünö ırımdap sözsüz birden kitep kötörünmöy önörü bar
professor-dotsentterdin
utur
kaşınan
çıkkanına
utur
“Salamatsızbı!” dep ün çıgara uçuraşıp, ekinçi kabattın kuuş
korridorun boyloy baratkanda da aligi kızdın ayça bel müçösü,
maralday basıgı, beli kınalgan kök kıjımı çıptaması, kızıl
satin köynögü, albırgan jüzü köz aldında turdu. Emi anın sınturpatın tolturmakka üstü-başın iyne-jibine çeyin estedi.
“Çaçının örümü beşöö bele, altoo bele? Köynögünün büyürmö
jakası saymaluu bele? Kıjımı çıptamasının büçülügü injudan
bele, kümüştön bele? Baltırına kınalgan kökşaalı ötügü?..” dep
büşürködü.
Al zamanda kösöldü körgöndö kırgız balası közün jaynatıp,
kömököyün bülöp, arı sözdüü, arı jamakçı kelçü emes bele, anın
sıñarınday ayıldagı jorodo bozogo kızıp alçusundagı bir-eki
kurday kepke konok berbey ırdagan adistigine salıp, içinen
jamaktap da jiberdi:
“Kızıl-Bel, Kök–Bel arası,
Kızgaldaktın talaası.
Kızıl şayı köynögüñ,
Kızganıçtın dabaası”.
Een-jaykın jer, jayloonun jayıgı bolgonunda oşondon arı
koñurduu dobuşun koşup, zañkıldap ırdap jibermektir,
universitettin korridoru kuuştuk kıldı da azır.
Kaysı-bir arı jokko ıraa kıybagan kızganıç sezimi
oygonup, komsomol komiteti oturgan bölmönün bosogosun attap
kirerde küzündö okuudan kuulgandan beri iliksiz jogolgon Jusup
Zulpuevdi estedi. Zulpuevdin çuusun çubap, komsomoldon
aydaçudagı jıyında körbödü bele kızıl satin köynökçön kızdı!?
Oşonu da estedi.
Al kızdın oboluraak ele başka bir küyörmanınan jürök
tuylatkan ır alganınan, dal uşul irmemderde köñülü elep-jelep
bolup, universitetke batpay demi kıstıgıp, universitettin

artınan közdön daldaa, eençilik izdep baratkanı menen işi jok,
başka bir küyörmanı tumarça büktöp, berdirip jibergen kattı
türsül sokkon jürögünün aldına mıkçıy uuçtap, tumarday uuçtap
baratkanı menen işi jok, eski öçü Jusup Zulpuevdin
Korgolçosunan ak bakayın koşup bozdop, Barpıçasınan küyüp, al
kızga ır arnap jürgönü menen işi jok, “Maga ılayıktuu
körünöt!” dep oylodu.
Komsomol komitetinin eşigine tuura beş kadam kalganda:
“Kızıl-Suu menen Kojoyar,
Kıyandap agat İtagar.
Kıjımıdan çıptamañ,
Kıjaalat kıldı itabar,” - dep uladı jamagın.
Bu komsomol komiteti degeniñ kızık mekeme da! Kirip barıp,
ee-jaa berbegen kızuu talkuunun üstünön çıktı. Demeyde lektsiyaseminarlarda surak salsañ oozdoruna talkan tolturup alışkansıp,
meltirep oturup berçü studentter sözdüü dele. Erkek-urgaaçısı
aralaş uzun üstöldü tegerektey oturgan joon top aktivist
kurgurlarıñ söz jönötpöy, tuuradan çıgıp: “Menin sunuşum!”,
“Menin pikirim!” dep, meldeşke tüşkönsüp ar birinin sözü “men
ele men!” dep baştalıp, adattarınça elöörüp alışkan. Kimdirbiröönün tuulgan künün aytıp, üstölgö tayangandarı azdık kılıp,
üstünö çıga kala kakıldap atışat. Eki-üç münöt koyö turup, “Emne
mınça kamtama!” dep kulak salsa, Lenindin tuulgan künü
jakındap, oşogo kaygı jegendegi kerbezderi eken, ülgürböy
kalışçuday bolup ölüp-tala “işembilik”, “dubal gezit” degenderi
oşondon eken.
“Ee, kokuy!” dedi Turar Ataev aylançıktap turup, “22-aprelge
çeyin dagı kenen bir ay ubakıt bar emespi!”
Temselep emnege kirgenin tüşünböy, “uşintip aktivdüü
bolboy ele koyöyunçu” dedi da, tömön tüşüp, okumal elçilep kızıl
üygö baş baktı. Partiya bolmokko partiya tuuraluu kitepter jakşı
emespi, taktay tekçede katar tizilgen kızıl-kök tıştuu kitepten
koluna tiygenin alıp, terezenin tübündögü boş üstöldü eeledi.
Birok kançalık üñülüp okusa da okuganı tük meesine kirbey, eşik
açılsa ulam başın kötörüp, ooz jaktı şıkaalay berdi. Kızıl
satin köynökçön aligi kız uşul oturgan kızıl üygö kitep izdep
kirip kelçüdöy, altı örüm çaçın señseltip baş bagıp kalçuday
tuyulgandan, közü tolo körmökkö kuştarlanıp añdınat. Mına
uşintip janı tınç albay, köñülü toktoboy oturup, jol-jolduu
depterinin aktay betine uykaşın keltire tört saptı çiymeley
saldı.
Kökö-Meren, Üçülük,
Kögörö jürsöm künçülük.

Közüm tolo bir körsöm,
Köör taştan bele büçülük?
Jazıp bolup, kitebine üñülöördö janatada, tepkiçten
kötörülüp, korridordu boyloy baratkanda büşürkötkön oylor
kayra keldi uygu-tuygu tüşürüp: “Çaçının örümü beşöö bele,
altoo bele? Köynögünün büyürmö jakası saymaluu bele?
Büçülügü?..”.
Okuudan çıgıp kalbastın dalbasasında tırışıp okugan
studentter bolot, tüşünböy atsa bir jol süylömün üçtön, törttön
kaytalap okugan, anısı da meege kirbey atsa süylömün süylömdöy
jattap okugan studentter bolot, oşolor sıñarınday kiteptin
üstünö üñülüp, anda-sanda kübürönö okup, üstölgö öböktöp otura
berdi.
«Obşçaya tetrad»63 degen jañı çıga baştagan agezde, kitepti
kiteptey köçürgöngöngö ılayıktuu bolor ele, oşondoy kalıñ
tetraddan birden kötörüngön birin-ekin kurstaşı:
- Karmaganıñ kaysı kitep? – dep jöölöp ötüştü ele,
“Mınakey!” degençelik Turar kiteptin sırtın körsötö beret.
- Aa! – dep koyuşat kurbuları. – Senden boşoboyt öñdönöt?
- Azır emes.
Kök tıştuu bir kitepke ee çıgıp otura berdi uşintip. Köp
ele kişi kiret, köp ele kişi çıgat topurap. Top-top bolup
eerçişken, kızıl-ala kiyingen kız-kırkın kirdi. Birok kızıl
satin köynökçön kız körünböyt negedir. Kögala-sarala çıptamaçan,
betteri almaday albırgan kızdar kirip keldi çuurup. Jalgızdap
basışsa tobunan birindeçüdöy boluşup çoguusu menen kirip
kelişet da kızıl üyçü ayaldın mañdayına turup kalışat
türtüşüp. Birok kök kıjımıdan çıptama kiyingen kız körünböyt
arasınan negedir. Beş örüm, altı örüm çaçtarın señseltken
kızdar dele kirdi çuurup. Birok altı örüm çaçının uçu may
soorusunda çaypalgan kız körünböyt negedir... Turar üşkürünüp
aldı.
Jarım saat ötüp-ötpöy - okumuş etip kitepti ortolop kalgan janagı saptardı dagı uladı:
İçke-Suu menen Taktalık,
İderlüü jürsöm künçülük.
İziñen taap bir körsöm,
İnjudan bele büçülük?
Uşul saptar mandayınan bir körgöndö köñülünö bülük salgan
atı belgisiz aligi kızga özünön-özü arnalıp jattı jaman oyunda,

Kalıñ depter.

akındık daarıgandan şıgı oygongondoy uykaştuu çıgıp, uykaşı
uykaşına uçkaşıp, ak baraktın betine şuruday tizilip jattı.
Uşul saptar nepada aligi kızdın koluna tiyse daroo jürögünö çok
salçuday tuyulup, jürögünön, jürögünün tereñinen suurulup
jattı, oşol kızga dep sunulup jattı. «Arzuu saptarı!» dedi
oyunda. «...ga!» dep arnap koyörgo gana kızdın atın bilbey turdu
kıynalıp.
Tüş oogonço oturdu kezerip, inju büçülükçön kız kızıl üygö
kitep izdep kirgeni jok tomsortup. Beşimge çeyin oturdu
kögörüp, kara çaçı altı örüm kız kızıl üygö kitep surap baş
bakkan jok bozortup. Kançalık akıya oturbasın, karaanına zar
kılıp, ansayın añsatıp, kelbey koydu ındının öçürüp.
Kurstaştarın tañ kaltırıp, kızıl üydön eldin artı bolup
çıktı Turar. Birin-ekini menen jol ulaş basıp, butak-şagı
küçüktöp, bürü jarıla baştagan baktı aralay kelatkanda da janjagına kılçaktadı. Toptoşup baskan, juptaşıp baskan jaştar
jüröt toltura. Negedir izdegen kızı körünböyt. Oşondo dagı tört
sap ır jazçuday eeligip, “Aşıktıktan akın atanmak uşunday
okşoyt” dep oylogonu da bar. Sıñar tizelete oturguza kalıp,
depterinin betine tüşürüügö şaştırgan al saptardı keçinde, tee
uktar maalda dagı estedi.
Kurdaştarına jelbirööç kızdı körgönün, birok bügün
jelbirööçsüz körgönün aytıp, sırt kelbetin süröttöp berse, aları
«Aa! Bayagı jabuuluu kara ingen çıkçu kızbı!» deşip, dalayga
koburaşıp kep kılışkan.
- Tyanşandıkpı!?
- Özü! Özü!
Turar jelbirööçtüü kızdın jerdigin ötköndö jañılbay
tapkanın estedi. Orusu kaynagan Frunzege taymanbay okuuga
tüşkönü, bolgondo da universitettin filfagında jürgönü ele
dalay añızga aylanıp, jigitterdin arasında dañaza kütkönü menen
işi jok, uşintip boolgolop koybodu bele, oşonu estedi. TyanŞandık beş kökül suluunun şaardap ketkeni Tyan-Şan elinde
emne kep bolgonun kim bilsin, aytor Tyan-Şandık aşkan suluunun
Frunzege kelgeni ele bıltırtan beri bütün Frunzege uu-duu kep
bolgonun, erkek attuunun baarı oşol kündön uşul kün
universitettin filfagın añdınıp kalışkanın ugup, ogoter büyrü
kızıdı.
Közü
ilinbey,
oonalaktap
jatkan.
Bir
ookumda
janındagılardı çooçutup, kerebetinen kargıp turdu da burçtagı
çarçı üstölgö çaarala tursı, ak maykaçan otura kalıp, jol-jol
depterine jazganı bul ele:
Kümüştak başı keçüülük,

Külüktöy jürsöm künçülük.
Küyünböy barıp bir körsöm,
Kümüştön bele büçülük?
Katar kerebette jatkan kurbuları: «Turarovkabız emi
Kulmırza bolgonu kalganbı? » degendey baştarın kötörgön.
Ekibi, üç kündön kiyin uksa kök kıjımı çıptamasının üç
büçülügü ele üç kuplet ırga teñ kızdın atı «Zıynat» imiş,
artınan kalbay arzuusun aytıp, aşık bolgonu - Jusup Zulpuev
imiş! Oşondo Turar Ataev çından namıstanıp: «tal çıbıktay
buralgan uşunday kızdı çınarı kuuragır Jusupka kantip ıraa
köröyün!» dedi. Oşo kündön keç kalbay kızga söz ayttıruunu
çeçti.
Obolu, büçülük tuuraluu üç kupletti başına koyup, murunku
jamagın ayagına ulap, kızıl sıya menen köçürüp çıksa baş-ayagı
beş kuplet ır bolgon. “Z...ga” dep arnap, joop kütörün aytıp,
kudum bayagı ayıldın kızdarına kat taşıçu kezdegidey tumarça
büktöp, filfaktagı ele kurbu kızdarınan berdirip jiberdi.
Universitetti aylanıp eki künü küttü joobun. Jışaanası
da bolgon jok. Üç kün küttü joobun. İşaarası da bolgon jok.
Jatakanasında kalçuda arı basat münöt sanap, beri basat münöt
sanap. Tün uykusunan üç oygongon uçuru boldu. Joop kütüp
zarıkkandan aylası kurugan Turar kat jazgandan törtünçü künü
degende, tüştön kiyin filfaktın kızdarı jatkan jatakanaga
bardı joldoşun eerçitip.
Altınçı kün ele. Jasanıp alıştı. Oşol jıldarı şaarga
kirgen bir kurduu kırgız jaştarının kölböörtüp kara kostyumşım kiygen önörü çıkkan. Ak matadan köynöktörünün üstünö
modasın “diagonal” dep koyçu, jün kezdemeden bıçılgan kostyumşımdarın kiyinişti. Koçkul-kök, koçkul-kızıl tüstörü joljolunan kelgen, baltır tuştan çoymo menen tarttırıp koymo
jibek baypaktar çıgıp, kırgız balası da jibek baypaktuu bolo
baştagan. Andan kiyinişti. “Buyursa kızmatçılıkka jeteeribizge
mına-mına az kaldı” deşebi, aytor öydöñkü kursta okugandardın
fetrovıy şlyapa kiymey adatı bolor ele, Turar da alardı tuurap,
ookattuu kurdaşınan surap algan fetrovıy şlyapanı kaptalına
kıñayta kiyip aldı.
Düpüygön kara jıgaçtarga kömülgön eki kabat jatakana jaz
ilebine koynun kergensip, jıgaçtuu terezeleri kenen-kenen
açıluu eken barışsa. Kız-kırkındın dabışı ugulup, kıñıldap
ırdaganı da bar. Tuşunan barıp “Zıynat! Zıynat barbı?” dep,
kolu menen oozun kalkalap, bekem ün saluuga terezesin bilişseçi
jatkan bölmösünün je murda taanıbagan soñ...

Küymönüp turuştu da eşik kaytargan orus kempirge
“Zıynat” attuu kızdı izdep kelişkendegi jayın aytıştı. Ay,
uşul Frunzedegi eşik kaytargan oşondogu orus kempirlerdin
azabı! Mamlekettik bir maanilüü jaydı korugansıp eşik
kaytargan orus kempirdiki öttü emi. Tigil eköö kız ala kaçkanı
kelişkensip akıraya karap:
- Jigitterge joloogo bolboyt bul jerge! - dedi ırgıştap.
“Apey! Karındaşıbız bolot!” dep atıp arañ jooşutuştu
kempirdi.
- Kirip-çıkkandardan ayttırgıla, - dedi orus kempir akırı.
Çöögün kötörüngön kız baratkan eken:
- Karındaş, Zıynattı çakırıp beresizbi? – dedi Turar tuura
ele.
- Kimdi? – dedi çöögünçön kız imerilip.
- Zıynat, - dedi Turar.
- Zıynat?
- Ooba, Zıynat.
- Zıynat degen jok, Sıynat degen bar. Üçünçü kurstanbı?
“Zıynat ısımduu jok” degendi ukkanda jürögü bolk etip,
şaabayı suuy tüşkön Turar Sıynattı ukkanda oñolo tüştü.
- Oşol, oşol... – dep jiberdi boolgolop.
“Zıynat” emes, “Sıynat” turbaybı!” dedi içinde: “Kap, “S...ga”
debey, “Z...ga” degenim çekilik bolgon turbaybı?”.
Sıynat emi kızıl satin köynögün, kök kıjımı çıptamasın
kiyinip, akkuu moynuna kümüş jelbirööçün tagınıp, jazgı
güldöy türlönüp çıgat dep oylop alıptır tolkundangan Turar.
Çıkkan jok maalkatıp. Al ortodo jigitterdi arı şektüü, arı
jaktırbagan tür menen tiktegen orus kempir kuup çıkçuday
türdönöt. Tigil eköönö beti tüktöygöndöy körünöt.
Tüşünüp kötörüşöbü, tüşünböy kötörüşöbü kim bilsin, je
okuuga ıntızar kişinin kebetesi uşunday dep oyloşobu, aytor
kudum “Sovettik Kırgızstandın kızı” degen süröttögüdöy bolup
kitep kuçaktagan, kudum oşondoy bolup bir baylam kızıl jooluk
baylangan, anan da boş koluna kulagı kıyşık miskey karmagan
kız ötüp baratıptır. Andan ayttırıştı.
- Karındaş, Sıynattı aytıp koyösuzbu?
- Kim deyin? – dedi imerilip.
- Agası. Agası bolobuz.
On münöttöy sagalaştı. Üy içine kiyingeni okşoyt, jeñi
bilekten, etegi tizeden güldüü çıt köynökçön ele jeleñ çıga keldi
Sıynat bir ookumda. Oozgo deyre basıp kelip, sırtka bir baş
bagıp, kim çakırtkanın tüşünbögön kişidey tür kılıp, kayra
artka burulaarında:

Sıynatsızbı? – dedi Turar.
Ooba, - dedi kız ürkö karagan bolup.
Söz bar ele.
Koomaylangan Sıynat kütünüp kaldı.
Mındayraak basıp süylöşpöylübü, - dedi Turar.
Ayta beriñiz uşul jerden ele.
Basıp kelsek...
Kayakka? Jok, men basa albaym...
- Kat jazdım ele.
- Algam...
Süylöşüp alışsın degençelik kılıp, eerçigen joldoşu
eköönü een kaltırmakka okçunuraak bastı. Turar buydalbay:
- Kat berdim ele, – dedi.
- Kız nakıştuu okşoysuz! – dedi Sıynat.
- Emne? Emne dediñiz?
- Kañırış ugup kaldıñızbı? Kız janduu okşoysuz!
Mukaktanıp söz taba albay kalgan Turar:
- Sen üçün akın bolormun! – debespi.
- Kuday mañdayga şık jazbasa, jantalaşkanıñız kurusun!
- Jazsamçı!
- Içkınsañız, ıçkınçaak jazuuçu atıgasız!
- Şıktuumun!..
- Kuu çiren körünösüz! Kördüm jazganıñızdı!
Uşintip kaguu jep kalaarın oylobogon Turardın küybögön
jeri kül boldu. “Aşıktıktan ır arnadım özüñö” dep jürsö,
“ömürümdü sayıp, akınıñ boloyun özüñö” dep jürsö! Özü
Sıynattın mañdayında süylöşüp turat dagı emnegedir oyuna
Jusup keliptir. Jaktırbay tiktegen kızdın: “jazganıñ
Jusubumdun ırlarının janında şoona eşpeyt” dep oylop
alganın kaydan tuysun, “jaman Jusup ele menden artık jazat
beken? Körbödükpü Jusuptun jazganın?” dep oylodu içi
küygöndön. Jürögünö çok saldım go dep jürsö, muz bürkkönsüp
süylögönü emnesi? Esin jıyıp, oozun açkança kız eşikten attap,
baçımday basıp ketti. Söz tapkanga buyaması kelbey,
şaşkalaktagan Turar Sıynattın artınan eki iret atın
çakırganga arañ jaradı:
- Sıynat! Sıynat!..
Sıynat kaydan kayrılsın. Arkasınan koşo bosogonu bir
attap, ündökkö keltirçüdöy obduldu ele:
- Molodoy çelovek, Vı kuda! 64 – dedi orus kempir ordunan
kozgolup.

Jigit, kayakka barmakçısız!

Çanagı çukurduu közün üñüröytüp, kabagın çıtıp,
beregilerdin koburaşkandarın tüşüngönsüp bayatadan kadala karap
oturgan orus kempirdin aldında kalpı aşkerelengendey tuyulup,
ötürük aytıp kelgendegi sözünün törkünün, emi mintip kızdan
öküntörlük kep ukkanın al kempir bilip-tuyup koygonsup Turar
uyalganınan jerge kirip kete jazdadı. Orus kempirdin kırgızça
tüşünbögönü abiyir boldu da, bolbosoçu… (Kiyin-kiyin uşul
okuyanı Turar: “Agezdegi kırgız baldardın ıymanduulugun
kantesiñ!? Kırgızça ıpım bilbegen orus kempirdin közünçö
kaysı arıma uyalam oşondo?” dep eskeret).
Kızdan mınday kaguu jep körböptür başta. Beş kuplettik
ırının kunu, beş kündük ümütü mintip beş münöttük kepke
arzıbay kalganına ızaalangan Turar jorto basıp, jatakananın
oozunan çıgıp ketkençe aşıktı. Uygu-tuygu oy arasında “Beş
kündük bele!” dep koet, “Beş kündük emes!” dep koet...
Kırkalekey kara jıgaçtardın katarın kölökölöp, kıyşık
söñgögünö tayanıp turgan joldoşu Turardın bozala bolup,
şılkıygan türün körgöndö boyun tüzöp, söz ayta albay eleydi.
Jakın kelgen dosunun közün tiktedi jaldırap.
- Köñülü kalgansıp tak sekiret. Janagı jaman Jusup
başın aylantıp alsa kerek, - dep küñküldödü da Turar başınan
fetr kalpagın çeçti.
Tim ele kerstendey kerilip, Dzerjinkanı boyloto kaalgıp
baskan çoñ akından beşbeter fetr kalpak kiyip alganıçı! Fetr
kalpak jaraşpay turdu uşu azır.
- Mınday basıp keteliçi, dosum, - dedi.
Sölbüröböy, közdön daldaa basıp ketüünü kaaladı. Şaardın
aktivderçesinen
kölböörütö
kiyingen
kostyum-şımı
şölbürögönsüp jaraşpay turdu uşu azır.
Daroo jatakananın joluna burulbay, köçölöp köpkö
jürüşkön soñ Molodaya Gvardiya bulvarına çıgıştı da,
trotuardı boyloy jogoru bettep basıp kelatıştı. Kızga kumar
jigittin miñ kıyalı kurusun, emne gana kelbeyt kıyalga. Anın
sıñarınday Turardın miñ kıyalının içinde akkuu moyunduu,
kümüş jelbirööçtüü Sıynattı jandap baratsam bulvarda,
armanım bolbos bu barda dep kayrıgan bir kıyalı bolgonbu,
kudayım uşul azır anday tagdır buyurbay atkanına, anday kıyaldı
şamalday aydap alıstatıp atkanına tüpöyül tüşüp, tünörüp
kelattı. Emeleki okuyanı çolup-çolup kep salgan bolot.
- Özü degi eti tirüü, sözü çıyrak neme okşoyt, - deyt kunt
koyup ugup kelatkan dosu. – Jerligi kayak eken?
- Tyanşandık deşet go. Tyanşandık.
- Tyan-Şanın kenen emespi. Kaysı rayonu, ayılı deym da?

Jerligin suraganday boldubu!? Jelkesi tırışa tüşkön
Turar:
- Tañ! – dep tutalandı.
Kıjaalat oygo çöktü. Kök kıjımı çıptamaçan, kızıl satin
köynökçön Sıynattı közü tolo bir körüünü eñsegendegisin oylodu,
kösöldügün köör taş büçülükkö teñegenin oylodu. “Aytkandır!?
Tumarça büktöp kat berdirgenimdi aytkandır?” dep oylodu.
“Balkim okutkandır!?” dedi.
- Emiten ele jaman üyüt baştaba. Üstök-üstök kat berüüñ
kerektir, - dedi dosu.
- Tuura aytasıñ. Jazuum kerek, - dep çıyralgan ele Turar, Üstü-üstünö jazuum kerek.
“Bügünkünü da aytıp baraar!?” dep oylodu al ortodo. Uşul oy
kelgende kektüü Jusup kekeer söz uzatıp, kıyşaya külüp alaarın
elestetti. Elestetti da ardandı. Janına teñebegen jaman
Jusuptun kekeer sözün ukçubu!? “Joobu bolmogu kerek!” dep
kekendi Turar. Bayagıda, tee bayagıda atasına akaarat aytkanın
ukçuda Jusuptu universitettin küzgü bagına alıp çıgıp, kök ala
koydoy soymokçu da bolgonun estedi. Negedir azır antip kaynay
algan jok. Bolgonu:
- Murdunan tütüktöp kan atkanday kılbasambı! - dedi.
- Ee, - dep sözdü burdu dosu, - Ötköndö ele agızbadıñbı. Emi
Sıynattı ala kaçıp ele sızga oturguzpasañ.
- Kaydagı josunga ündöysüñ, dosum! Antkender statyalap
kesilip atışpaybı! – dep çooçudu Turar, - Yurfaktın baldarınan
surasañ...
Kız ala kaçkandı eskinin kaldıgı sanap, statya bıçat emespi
azırkının sotu. Dosu ürpöyüp:
- Basa! – dedi.
- Balkim, tribunaga çıgıp, Jusup Zulpuyuptu sokpogonumda,
Sıynat sırtın salbayt ele, - dedi Turar.
- Balkim, - dep iynin kuuşurdu dosu.
Eköö uşintip “Molodaya Gvardiyanı” boyloy kele berişti,
kele berişti.
- Adaşıp ketpeybizbi? Alıs kettik go? – dedi dosu jan
jagına eleñdep.
Kaysı-bir jerden kulagı çalganın estep, oyuna tuura
kelgenden alaksımakka aytıp kalayın dedibi je alaksıtmakka
aytayın dedibi, aytor Turar:
- Basa, uşul bulvar başta At-Başı köçösü atalçu eken, dedi.
- Iya? – dedi dosu, - Kaydan bilip jürösüñ?
- Soñku jañı tarıhtan okugan, maal-maalında kırgızdın

tarıhın jaltanbay süylögön kandidat agaydan ukkanım. Keede
lektsiyadan sırtkarı jayda, jalañ kırgız studentter arasında
Esengul baatır, dagı emne baatır degenderdi eskerip, sanjıradan
kep salgandı ötö jaktırat emespi. Oşonun aytkanı...
- Ooba deseñ. Birok oşol agaydı korkom...
Tört-beş jılday ilgeri keñ Frunze kalaañ kırgızıñdı dagı
bir jolu eesi oogonço tañ kaltırtıp, “Oktyabr” attuu
kinoteatrluu kılgan ele. Kapkaluu sarayday zañgıragan imarat ele
anıñ. Oşol kinoteatrdın tuşuna kelişkende artındagı kara
jıgaçtuu baktın içinde, alıştın çetinde sıraluu sarı boçkeni
tegerektey türtüşkön top orustu körüştü.
- Bir krujkeden sıra jutpaylıbı? – dep sunuştadı Turar
al jaktı karap.
Fetr kalpakçan, kölböörügön kara kostyum-şımçan, kara toru
eki kara kırgızdın jöölöşkön top orustun arasına julunup
kirip barıp, julkuldap krujke talaşarın, orustan talaaşarın
elestete albay dosu dal bolup, kısındı.
- Jürü! - dedi Turar sarı boçkege dalay imerilgen kişidey
işenimdüü.
Dosu “tıyını!?” degendey, çöntögün sıypagıladı.
- Sarı çologum bar! Stipendiyamın jugu, - dedi Turar dosun
ayttırbay tüşünüp.
Turar eki iret sarı boçkege kezekke turup, eköö eki
krujkeden sıra jutuştu. Kara jıgaçka iyni menen jölönüp,
köbügü krujkenin kırınan aşkan sıranı tamşana jutkan Turar
çala-bula ayan kelgensip, Sıynattı tañ kaltırmakka añgeme
jazmakçı bolup şerdendi.
- Men bir añgeme je poema jazıp, Sıynatka jön kişi
emestigim bildireyin, - dedi.
- Jakşı bolot. Birok ne tuuraluu jazasıñ?
- Emi, kırgızga jaraşpagan temaga kiyligişpeym. Gastello
bolup emne kılam! Bekter bektey kezinde, handar handay kezeñde,
Er Esengul degen ötkön kırgızda! - dedi Turar. – Oşonu jazayın.
- Eey, koysoñçu, - dedi dosu, - Eskiçildigiñ bilinet.
Jusuptan beş-beter murdun kanjalap jürbösün...
- A men KGB jigin bilbegidey, jıtın albagıday kılıp
jazam. A çınında... Çınında tigi Dzerjinkada kaalgıp baskan,
şaa müyüz jazmakerler, ideologiyanın börk al dese baş algan
surakçı-dölöngüttörü emne demekten oşo desin, maa dese talap
jesin, iride Sıynatka jetsem boldu, - dedi erdemsip.
Dosu çooçuy karadı.
Kara jıgaçtın bürdögön butak-şagın kıyaldana tiktep
oturup,

köbügü jabırgan sıranın küçü kozgodubu, je jaydarı jazdın
küüsü oygottubu, je çın ele deerinin tereñinde uktap jatkan
şıgı kıtıgalıdıbı, aytor kıyalında bir ukmuş añgeme jarattı.
Kıyalında ukmuş bolup attı, anı okugan Sıynatı tañ kalıp attı.
Birok algaç saptarı “handar handay kezinde, bekter bektey
kezinde, bul jalgandan Esengul degen ötüptür” dep baştalganı
menen, kıyalınan arı ötpöy, on barak angemeni erteley jazıp,
Sıynatına suna albay, adegende on ay jürdü alpuruşup. Anan
aylar jılga almaştı, ubakıt bolso uça berdi. Şıgı çalabı, je
bilimi jetpedibi, jaza albadı kaşayıp, kıyalında durus ele
kelgensiyt, jaza kelgende ele eçteme jok.
Uçurunda, oşol jılı, jok degende kiyinki jılı kagazga
tüşürgönündö emine.
On jıl boyu kagaz betine tüşpöy, kıyalında gana jaşap,
janın kıynagan añgemenin syujeti mınday boluşu kerek ele.

IX
Kapka tragediyası
(Birinçi bölük)
Eki zamandı körgön, es tartkandan zamandın eki mertebe
oodarılganın körgön Er Esengul baatırdın içer suusu, körör künü
tügönüp barattı. Toguz kanat kiyiz üydün töründö tört kündön beri
töşök tartıp sunalıp, üzülö albay kıynalıp, eegi ekçelüü jatkan
Esengul baatır akka armanduu barattı. Aytkanı ezeli eki bolbogon
aytıluu Esengul ele, üzülgöndü ulaym dep jürüp, çaçılgandı
jıynaym dep jürüp, altı müçöl ömürün at üstündö ötkörgön Er
Esengul ele, atangörü-ü dünüyö, at başınday armanduu barattı.
Eki armanı bar ele...
Eçkidey jaşı kalganında adam balasın jaratkan Egem
erteli-keç tiletip koyöt emespi, anın sıñarınday “Teñirim jandı
kıynabay, but serppey üzülsöm” dep tilek kılçu ele, uguza da
tilençü, kupuya da tilençü. Tübünön ele biri kem bu dünüyö
tilegeniñdi buyura berbeyt eken, je mañdayına jazılgan buyruk
“munu da körüüñ kerek!” degenbi, içinen jaşoogo topuk kıla:

“aşarımdı aşadım, jaşarımdı jaşadım, keteyin ele keteyin,
Sarıseyit-Tukurdun 65 artınan keteyin, arbagı biyik Üçüke menen
Tülkünün artınan keteyin, Mamatkul-Tınaydın artınan keteyin!”
dep, ebak ölgöndördün artınan jitmekke nietin kançalık eerçitse
bolboy, ölöör aldındagı uygu-tuygu sanaasının üzül-kezil uçugu
jürögün ömür boyu öyügön armanga kelip takalıp, kaçankı armandı
kozgoyt. Kozgoyt da turat, kozgoyt da turat köküröktü açıştırıp...
Akıret deyt, akıretke baş bagıp körbögön son, ölüm
aldındagı kişinin emneni oylonup, emneni koygonun, dalbastap
emne janaleketke tüşüp jatkanın bilip bolobu, kapşıttı tirey
oturgan bir atanın baldarı – jalpı üstünön “Bolot uulu, Temir
uulu” dep koyöt alardı – tebeteylüü baştarın tekşi şılkıytıp,
telmirişet. Jañsap süylöşüp, ımdap baykaşıp, telmirişet ele
telmirişet. Eçendegen eregişte er öltürüp, eçendegen çabışta
dalay-dalay erlerdin ölgönünö közü kangan, jürögü köngön kan içer
nemeler - bular, negedir tördü tiktep, eleyişet ele eleyişet.
Eşik-tördöy jerdi eelep, döödöy bolup andagı jatkan kişinin
anda-sanda oor ontogonu sürdöntöt. Ölüm tuuraluu oylor tike
kaptap, düynönün jalganı menen çını, alakçısı menen akıreti
tuuraluu tünörtkön oylor nıgırat barın üstünön. Baatırdın anamına üzülöörünö udaa toguz kanat boz üydü tüp kötörö ökürmökkö
komdonuşat. Ar kimisi öböktöy kalıp ökürçü sözdörün belendep
algan içterinen: “Esil kayran atakem!”, “Esil kayran Esekem!”,
“Esilimdi emi kaydan tabamın!”. Terebelge çakçelekey sala mına
uşintip ökürgöndö, aga udaa kara jamıngan katın-kalaç almaday
betti ayrıp sala, çuru-çuu tüşüp koşkondo, Çüydün içi koşo
ıylap, köçmöndüü kırgız jurtunda, asıl manap tukumunda çanda
bir tuulçu kişinin oo düynö köçkönü bilinüü kerek. Jaka menen
jayloodogu tört tülüktü çetinen jıgıp, kişi alçudagı, körün
kenen kazıp, söök koyçudagı şaaniñ oñ-sol jatkan jurtka, tee
Anjıyan-Alaydan beri uguluu kerek. Tegi saypana “sart” degen
jurt jatat andan arıdagı çöldüü talaada. Körookatı sabizkürüçsüz ötpögön oşol sart ukpay kalbasın astı, Namangandın
sartına da, Kaşgardın sartına da tegiz uguluu kerek. Iraakka, tee
ıraakka uguluu kerek. Baatırdı joktoonu uşintip elestetip,
uşintip kütünüştü.
Esengul baatırdın jakasına jakın mandaş tokuna kalbaat
oturgan tamırçı - bayaraakta baldarının çakırtuu menen kelgen –
sırkoonun sunulgan kolun bilektep, tamırın tıñşayt.
- Suuk! - dep küñk etti bir maalda.
- Iya, - dep jaldıray tikteşti baatırdın baldarı.

Sarıbagış uruusunun ataları.

Kayran Esengul kaçankı Esengul ele. Bıyıl jetimiş üçtü
tayagan çagı bolçu. Boz üydün içi-sırtın orogon Temir-Bolot
uulunun uluu-kiçüüsünön beri uşul oygo jetelenbegen kişi jok,
Esenguldun altı müçöl ömürün bir sıyra tarazalap, bir sıyra köz
aldına tartpagan kişi bolgon jok.
At jalın tartkandan kılbaganı jok ele atabızdın! AnjıyanAlaydan türülgön oñ-sol Ketmen-Töbödön beriley attançuda
samsıy kaçkan aram kalmaktın artınan saya kuugan atabız emespi
mınabul, ata-babanın nagız konuşu – Sarı-Tokum 66, ÜçAlmatının koynu deyt, kiyin çagında oşol Üç-Almatının
ayınan kazak menen kastaşkan atabız emespi, Barak-Sarak degender
menen bastaşkan atabız emespi! Kayran jer Üç-Almatı, üzülö
tartıp kaygıñdı, uşul senin ayıñan közünün jaşın on talaa
kılıp ıylagan atabız emespi! Kara oozuna kan tolgur kalmaktın
zamanında ölçöösüz azıp ketippiz, atañdın körüü dünüyö ey,
oşondo sanıbız arbıbay koygonun armandap, kabırgası mayluu
Sarı-Tokumdun een öndürünö kazganaktata oturguzayın dese uruusu
kırgız jurtuñdun katarı çukak, ötöktüü koktu-kolotun tolturayın
dese uruusu kırgız eliñ başka çukak, oşondo jer sorusun eesiz
kaltırıp, eensiretip alganına, jetimsiregen jerdi karalaman
kazakka tebeletip salganına janı kaşaygan atabız emespi,
kaşaygandan etek-jeñin kagınıp, jer tepkiley üç iret tegerengen
atabız emespi!.. Kıstalaktıkı-ı, ala köödön Abılaydı eki
mertebe jıkçuda töbösün ayrıp, eerinin kaşın taanıtkan atabız
ele, İleden ötüp jılkı çapçuda kalmaktın ötün algan atabız ele,
ajalın oozuna tiştey kazak konuşun börüdöy aralap barçuda
Berdikojosun soyö kelgen atabız ele, altımıştan aşkança
sırnayzasın koltukka tolgop, jekege çıkkan atabız ele, jekebasar
atabız ele! Baş koykoñ atabız ele...
“Baş koykoñ atabız!” deşet bir demden. Jabalaktagan
uşunday oylor jaş-karısın ılgabay tunjurata biylep turdu.
Atagı aalamdan aşkan sanjırgaluu oşol kişi emi mintip kerege
sakalı öydö ekçelip, közü çukurayıp, kırgıy kabagı urkuyup,
jaagı uzarıp, janı kıynalgansıp jattı. Özü da söök-saaktuu,
oñbogondoy çoñ neme ele, uzununan salıngan kabat-kabat kiyiz
üstündö boyu da bir başkaça sunalat. Sıñar tizelep, dalısın
üñküytö jakın oturgan orto kuraktagı kişi aykarasınan
jabılgan töö çepkendi oñdomuş ete etegin tartıp, Esenguldu
kımtıgan boldu.
Başın salañdatıp, közün süzgön tamırçı esebinen
jañılganday söömöyü menen ortonun ondop jıldırıp, bilektegi

Üç-Almatının üstü, Balkaş kölünö ıktagan kenen jerlerdin atalışı.

tamırdın bülk-bülk sokkondogu ırgagın sanayt. Birde söömöyü
menen ortonun, birde ortonu menen atı jogun jıldırıp, küröö
tamırdı eki-üç jolu oñdop tıñşagan soñ:
- Baatır – oor! - dep tüñülttü başın kötörböstön.
Şaabayları birotolo suuy tüştü oturgandardın.
- Uçuktap suu uurtatıp körgülö, - dedi tamırçı. – Üç
kündön kiyin suuga kurut ezip berip, sapırıp içirip terdetkile.
Körölü!
Kırkalakey oturgandardın arasınan biröönün bışaktaganı
uguldu.
- Jaman joruk baştabay, jaşıñ tıy! Baatır tınç üzülsün,
- dep tap berdi Bolottun kök topuçan, kök ala sakal bir balası
tuyuk kalpakçan bir balasına.
Malakayçan ekinçisi oroyun buzup:
- Çıga tur! - dep eşik jakka eek kaktı.
- Jaşık öñdönösüñ! – dep öñün buzdu tıñsıngan bir
öspürüm.
Öñgüröp iybeske eegin kese tiştep, abaysızdan bışaktagan
testier – Esenguldun jaman neberelerinen ele – ergilçektin
tuşunan eñkeye berip, eşikti sol iynine sala kötörüp açtı da
çıgıp ketti bulkunup. Eşikti kötörüp, iregeden attaarda
ötügünün apkıtın çala basıp çalınıp, jıgılıp kala da jazdadı.
Ayagı çalıştaganda başı ergilçekke tiygenden kalpagı da
kıyşayıp ketkendey boldu.
“Jaman kişinin kıyalınan it kabat” dep oylondu tıñsıngan
öspürüm.
Tülkü içigin kımtına katar oturgan kişinin:
- Eşikti türdürüp salbay, - dep şıbıraganı uguldu.
- Jeldüü jakpayt. Tamırçı baatırdıkın suuk
debatpaybı. Jıluu karmoo oñ, - dep küñküldöy joop uzattı biri.
Eşiktin bir öñürü kötörülüp, “dalp” ete kayra tüşkönün
eles alganı da albaganı da kaytadan öz oyu menen alek. Janagı
kıtıgı oy menen alek. Ertegiden kalgan karı söz bar emes bele.
Oşonu menen alek. “Birinçide baş koykoñ tuulat, andan Kabaktın
kara barçını tuulat, andan kanjıgaluu kara señsel, at kaçırbas
boz aygır tuulat, andan içse toybos, kuysa tolbos kızıl meş
tuulat, andan çabalay baştuu, çap jaaktuu tuulat” degen söz bar
eski kişilerden kalgan. Aşık-kemi jok altı muundu sınga
tolturgan, altı muundu ölçögön ayıñ söz, kapıray. Mınabu
meltirep oturgandardın çöbörö-kıbırasına deyre merçemdep
sınga tolturup, altı muundan aşırbay, andan arkısı maydaçüydögö aralaşa, aralaşa-aralaşa akır zamanga jitip keteerin
aytkan söz, kapıray.

Meltirep oturuşkanı menen içterinen dımaktuu. Jargak
şımdarına tırmaktarın batıra tizelerin atkıy komdonup,
komdonup koyuşat. Ar kimi özün kara barçın sanap, kara barçın
sınına tolo elegin bilgeni kara barçın atıgaar kündü samap, eski
sözdü boyuna gana kup çaktap, boyuna gana jaraştırat. Kandan kanga
ötüp, altı muunga ketçü bolgon, altı muunga jetçü bolgon aligi
kupuya kasietti öz tukumunun beşenesine jorup, oşol kasiet
buytalbastan, adaşpastan öz tukumunun şıbagasına buyrugay ele
dep küsöyt, öz tukumuna gana jukkay ele dep küsöyt. Öz tukumunan
kara señsel, at kaçırbas boz aygır izdeyt aylantıp, içse toybos,
kuysa tolbos kızıl meş izdeyt tizmektep. Ayagı büdömük kaysıbir, kaysı-bir zamandardagı tukumunan çabalay baş, çap jaak
tuulsa dep ulutunat. Kudum Esengul bolup tuulsa, Esengul kayra
tuulsa dep ulutunat.
Eki ata alıstap baratkan Temir uulu dele talaşat uşul
tilekti, Bolot uulu dele talaşat uşul tilekti. Bolot uulu Temir
uulunan talaşat, Temir uulu Bolot uulunan talaşat. Bolot
uulunun içinde Esenguldun otuz uulu bar, otuz uulunun içinde
tonduu uulu bar, alar dagı talaşat uşul tilekti. Baybiçeden
tuulganı dele talaşat, tokoldon tuulganı dele talaşat.
“Atabızdı jazbay tartçusu özübüz” degen ümüt astırtan ar
birinin oy-sanaasın eelep, eregiştiret. Altımıştan aşkança
altı katın alıp, altoonu altıdan tuudurgan aksakalın dele
eregiştiret, ülbürçökkö kol tiygizip, kız öbö elek bozoyun dele
eregiştiret. Boz üygö batpay, sırttagı at mamı menen akırdı
dünüyö kapar aylançıktagan, sarı tonun kımtına kelgen-ketkendi
jaltak-jaltak tiktegen, özü boktoy bolso da kıyalı oktoy
salbırdın balası dele talaşıp jattı uşul tilekti içinde.
“Menin katınım tuugandır kızıl meşti, menin katınım
tuubasın kızıl meşti... Tuula elegi bar bolso menin belimdedir
dagıle, menin belimde jürgöndür kızıl meştüü kasiet. A körö
kız algan katınım jaraştı beken, jaraşpay kalıp jürbösün!
Jaman katındın...” degen oy küülögöndö boyloru talıkşıy,
içinen kamırınat.
Al ortodo, bu jarıkçılık menen koştoşup, baatırdın
ısık janı üzülör zamat, jer-suunu jañırta çuru-çuu tüşö
çurkurap, almaday betti apçıy tıta burkurap, kan kakşagan
joktoosu kılımga buzulbastan ugulguday, tee kılım tübünö
ugulguday aytılmagın kamdanıp, abaysızdan öksüp iybeske
erinderin kımtınat kapşıt talaşa tireşken katın-kalaç, kızkelin. İyinderi solkuldap, sooluktay jazday arañ turgan kimdirbiröösünün:
Esengul atın koysoñ, aa,

Egem-talaa aytpasañ,
Esengulday bolbos, aa!
Ekinçi bu jalganda,
Esengulday tuulbas, aa! – dep, közünün jaşın on talaa
kılıp, eçkire-eçkire ıylagısı bar.
Töbösündö közü bar deşçü ele. Anın sıñarı töbösündö közü
bardan beter uşunun baarın bilip, uşunun baarın tuyup jatat
Esengul baatır. Tilinde söölü bar deşçü ele. Anın sıñarı,
şoñşoyup oturgandarga adatınça bir kayrılıp söz aytsam deyt, söz
aytmakka obdulsam deyt. Kaydan! Tili kürmöögö kelbey, tündüktön
köktü tiktep jatat, kabılan çagında oñ koltukka sırnayza gana
tolgotkon, aç bilekke aybalta gana karmatkan karuusu kaçıp,
kaydadır kaçıp, kabat jazdıkka başın jölöp, oçorulup jatat. Esakılıñ tunuk boydon til-oozdon kaluunun jönü uşunday tura.
Sırttagı kımguuttu tuydu bir turup. Katar-katar üylör
tigilip, katar-katar kemege-oçoktor oe kazılıp, toguz kulak - toguz
kulak çoyun kazandar asılgandagı, könöktöp-könöktöp suu
belendegendegi, işi kılsa kişi alıştın, soyuştu jıguunun
kamın jegendegi kımguuttu boolgolodu. Kırktan bıçak saptatıp,
ilgerten aş-toydo bolo kelgen kımguut emespi. Eşiktegi apırtapırdın arasınan, kermede tizilgen tört tülük maldın arasınan
üy tuşuna baylangan tulpardın tört ayagın tuylatıp, koşkurganın
ajırattı. Başın kıñaytıp kulak saldı ele mamıda asa baylangan
tulparının - teke joomart buudan ele janıbar - ayagı menen jer
çapçıp, azınaganı jañırdı. “Eey, jarıktık!” dedi Esengul.
Baykasa eköö ele süylöşüp kaldı, eköö ele süylöşüp jattı.
Oşondo Er Esengul baatırıñ tündügü sıyrıluu çamgaraktan köktü
tiktep, kökmöldür asmanga jaldırap, közün sattı.
...Munun baarı ilgeri-ilgeri, tee ilgeride bolgon. Tekenin
ötündöy kurç kezinde bolgon. Kudum azırkıday dıñ suugan ubak
ele.
Top jigitin baştagan Esengul baatır el-jurttu sırtınan
karooldop, Üç-Almatının üstünön jer çalıp kelatkan.
“Atañkörüü İle 67! Atañkörüü Almatı! Ata-babanın söögü jatkan
jerden köz jumup kalçubuzbu!? Ata-babanın kindik kesip, kir
juugan jeri buyrubay kalçubu!?” dep, janı kayışkan nemeler
kara çabışka salıp, attarın zoruktura katuu jürgön soñ SuluuTördün68 oozunan bir örgüştü. Çaldardın:“özgödön da ögüzdöy çoñ
nemenin atı jürböy kıynaldı go!” degeninen mingiç at jeteletip
jana da çanaç-çanaç külazık artına uturlay çıkkan tuuganı

Başatı Kıtaydın Şinjañ aymagınan baştalıp, Kazakstandı aralap akkan iri darıya.
İli Ala-Toosunun tüştük öñüründö, Kordoydon öydö jaygaşkan ötöktüü jer.

Suluu-Tördün etegindegi apay bettegi üydöy kara taştın tübünön
karşı aldı alardı. Etektep baratkan nemelerdi at çabım jerden
taanıy sala öydö bolup, tebeteyin bulgaladı ele Esenguldar attın
başın burdu.
- Arıbañız baatır! Aman-esensiñerbi? Siler ketkenden
jurt uktabay, eleye jol karap kalgandan kabarıñardı bilmekke
çıktım. At çaldırıp algıla, - dedi amandaşmakka kolun sozgon
tuuganı.
Çılbırdı kıska karmap, alkıngan atının oozun kere tartkan
Esengul baatır eerdin kaşına öböktöy sol jagına oop, kayış
booluktuu buldursunu bilegine imerilüü kolun sundu.
- Köykülügüñ kantti? – dedi tuuganı zor attın kunduzday
kuyulgan koyuu jalına kolun soylotup.
Sözü oozunda, Esengul baatır attan tüşmökkö kıyşaydı ele
jol toskon jigitterdin arasınan sarı çiykil biröö suurulup
çıgıp, atın suuluktan, özün koltuktan aldı.
- Köykülügüm jaradı, - dedi Esengul baatır üzöñgüdön
butun ala, buldursunun eerdin kaşına ilip jatıp, - Bolboso
baleenibi!? Ala-Köldön aşpay, ara joldo jürböy kalmakmın.
Özüñör kanttiñer? El-jurt tınçpı, mal-kel amanbı?
- Şügür! Şügür! El-jurt tınç. Tınay tuuganıñız
jatat, Jarbañ tuuganıñız jatat...
Uşintip, Kaştektin eñişinen tartıp, Korogotuga çeyin
kılka kıştoogo kongon sarıbagış, soltonun baldarın birden
sanap, “balançanın baldarı tınç, mal-janı aman, tükünçönün
baldarı kazakka jılkı tiydi, bastançanın baldarına kazaktan
jılkı tiydi” dep, jurttun jönün aytıp, oozun jıya elekte,
oşonçodon:
- Kula beenin kulunu? – dep çok baskanday tak sekirse
bolobu mal janduu Esengul.
Kabırga tuuganı Kulatay degeni bar, oşonun tüpök kuyruk,
keñ sooru şarp kulası bıltırkı jazda – bugu, kulja aylarının
arası bolçu çaması - Şamşının jayloosunda kara sanı türülüü,
kar jiligi kadoodoy kara aygırdan kaçkanın bilçü ele, andan
kulagı şamday bir jakşı kulun tuulganın bilçü ele. Uşul çakta
kızır emdi jabagı bolgon oşol kulundan tabına kelse Akkula,
Agaladay aç buudan çıgarın boljooçu ele. Arka menen Alaydın
arasına, Kiçi-Buurul, İlenin arasına, Tülkübaş, Tüyüşköndün
arasına, Ulandın uçu menen Küyüktün kaykısına çapsañ arıgıs,
bütkül Ala-Toonu aylanta çapsañ jaragan argımak çıgaarın
boljooçu ele, çirkindiki. Tulpar çıkma tuuçunaktı özünö
ılayıktap, boyuna kup jaraşarın boljogondo, kalbır öpkö, jez
bilek açbuudandın dañkan çele ak karluu toolordun arasın andan-

mından bir attap, tuu belderden kargıp uçup ötöörün elestetkende,
oydu-tüzdü çabıttap, şamalday sızaarın elestetkende, añ-kemerdi
ılgabay joogo kireeri köz aldıga kelgende, kanı udurgup,
kuduretiñen kagılayın Kambar-Ata, kula beeñ kulun tuubay ele
Esenguldun künün tuuganday kubançu. Kulun çagında kunun
toguzdap malga bıçıp, başın surap algan jabagı bolçu oşol.
Jaza tayıp, kula beenin karager kulunun aldırganda oşol
jerden Esengul emne bolmok, bir kuday özü bilet. Balkim, sanın
bir atkıp alıp, Suluu-Tördün üstün sapırıp, talaa-tüzdü jañırta
aykırmak dagı, mürdömgö kelbesten aygay sala jönöp bermek, eek
aldında jatkan kazaktı soo koyboston jürö bermek, jürö bermek...
- Kula beelüü üyür aman, kula beenin kulunu da aman, - dedi
tuuganı. - Birok da balee basıp kırsıktap.
- Ok, jaagıñ sıngır! – dep tüktöydü Esengul baatır.
- Jar başınan uçup jambaşı sınık, - dedi tuuganı.
- Kaşaygırdıkı, kayaktı karap attıñar ele!
Oroñ-oroñ etip Esengul baatır, kanı jaman buzuldu, köñülü
jaman sögüldü. Kabagı kalıñdap, oñ-tetiri basıp sögündü.
On beş kün boyu bel çeçpey, talaa-tüzdü tünök kılgan
jigitter japırt attarınan tüşüp, kıstarıluu jaraktarın
albastan, basmayıldarın boşotposton tuşap, suuluktarın çeçe
sarı otko koyuştu. Baatırdın kabagınan kar jaap, oñ-tetiri basıp
kalganın ança tüşünö berbey büşürköştü da çet-çetinen jaylana
oturuştu. Ortogo kelgen çanaçtardın boosu sögülüp, oozu açıldı
ele, kark toygongo jetiştüü azık eken, süzmö, şie jırga sür et,
jılkının eti, sarı may, mayga köölöngön talkan eken.
- Üydün tamagınday bolobu! - dep tamşanıp koyuşat jol
çalgan jigitter.
- Az kaldı. Jaş sorpogo jetesiñer, – dedi Esenguldun
tuuganı.
Orto tolup, bapıraşat. Kırgıy kabagın salañdatkan Esengul
baatır gana bir kançada jaylanıp, anan arañ aralaştı. Jılkının
sırttuu kara kabırgası sunuldu aga:
- Alıñız, aba!
- İlenin içine kıtaydın oturganı anık beken? – dedi
tuuganı.
- Anıgı anık.
- Aralay aldıñarbı?
- Kantip araladık! İlenin boyu boş emes. Kıtayıñ kalıñ
çerüü oturguzup, kırgız karış kirçü bolso sazayın bermekke
jaragın kesep turat. Çagımda kıştoo oyu bar, - dep bark etti
kolundagı etti üzö tiştep, burdap çaynagan Esengul.
- Ataa, kıstalak! - dedi tuuganı tamagın kırınıp. – Köp

çıgar?
- Kolu miñ çamaluu. Koşuun-koşuun bolup, merçemdüü
jerde oturat.
- Üç-Almatı? – dedi tuuganı.
- Eey, nesin aytasıñ! Kınıgın tapkan kazagıñ etek aldınan
kirip, tuş-tuşunan eelep jatuunun alaketinde, - dedi Esengul
baatır. - Kişi oturguzpasak kazakka eelettirip alabızbı beym.
Tuuganı bu saam:
- Aram-eey! – degenge jaradı da Suluu-Tördün sögöttüü
jondorun meltirey tiktep, molo taştay oturup berdi kalıbınan
jazbay.
Kara kabırganın etin eki çaynap, bir jutkan Esengul
baatır:
- Karçıgasınan bar beken? – dedi.
Çanaçtın oozun kere açıp karmagan sarı jigit koydun sırtı
eki eli karçıgasın suurup çıgıp sundu.
- Ilayday semizin! - dedi Esengul baatır karçıganı alıp
jatıp.
Jaaktarı bülküldöp, unçukpay kalıştı. Uluulardan ozunup
süylöö degen bolçu emes ele, tobo, çanaçtın oozun karmap, çögölöy
oturgan sarı çiykil jigit bir maalda:
- Çerüüsü menen çelişip, İleni albay jan jokpu? – dep
tapandansa bolobu.
- Kılooñor tüşö elek balasıñar! - dedi karçıganı uzununan
sıyra tiştegen Esengul baatır. – Çelişip çerüü, çalışıp joo
körö elek ekensiñer. Kıtaydın çerüüsün kalmaktın çoçmorçon
jookerindey körüp jürösüñ go. Eçedesiñ?
- Bıyıl on jetige kirdim, aba.
Bu baldar körö elek, Esengul körgön anday çerüünü. Öz közü
menen körgön. Tekşi kıygaç közdüü, çılbır çaçtuu, atka jeñil,
tayga çak tegiz boyluu boluşat. Kök temirden zoot kiyip, birden
tüpöktüü nayza, jalañdatıp birden kılıç kötörünüşöt, kuçakkuçak jebe salıngan saadaktuu boluşat. Erinderin tiştene
ızırıngan tür menen kaz katar tizile kalıp, kılkıldata nayza
sunup, ses berüügö maş boluşat. Jıyırma beş jılday obolu köp
çerüüsün eerçitip, aykırıp süylögön çerüü başısı çoñ atası
Mamatkuldun jolun Ketmen-Töbö menen Toguz-Toronun arasınan
toskondo körgön. Öödösüngön önörü da bar. Sır kesege melt-kalt
kımız sunganda jipkirip koygon. Közgö ilbegen köpkölöñdügü da
bar. Jalgız-Terektin tüzündö oñdu-soldu aykırıp süylöy
çapkılap, attın alasında çimirilip, çegirtkedey sekireerde
közdörün akşıyta nayza sunup, kızık oyun koygon. Anısın
maşıguu deşet eken, anıgında maskarapozdukka köbüröök

okşoştursa da kırgızıñ uluu-kiçüü debey közdörü baylangandan
baştarın çaykap, jakaların karmangan. Bilerman çıkkan kişiler
şıpşına karap: “Ayardın okuusu deyt munu! Şıpşaydar!
Şıpşaydar!” deşken. Eçki sakal, çekir közdüü çerüü başısı
nayzasın kezep: “emi İle - kıtaydıkı, ötöm deçü bolbogula!” degen
ele oşondo. Kırgızdar toñdoosun tartıp, attap-tondop uzatıp
koyuşkan. Bu baldardın aldı anda madırabaş jaş bolçu, artı
jarık düynögö kele elek bolçu.
Kıtay menen kalmaktı oñduu ajıratıp bilbegen köp
türköydün biröö ele tigil jigit, “çerüü degen çerüüdöy ele
bolboybu!” dep, söz törkünün añdagan jok. Birok da manasçının
kara jinine arbalganı, kunt töşöy tıñşap, jerden bir karış
kötörülö buusuna buulukkanı bar neme ele, kalmaktı uşundan
jogoru kaçırganga özün Manas-Semeteydin çorosu sezip alganbı?
Balkim jigittin külü Külçoro sezip atkandır, özü da sarı
çiykilinen kelgen neme eken, beri degende Sarıtaz sezip algandır,
kim bilet? Anan da bilgiç bolup ketkenin kantesiñ!? Tuuganı
tıymakka jaman karadı ele aga bolboston:
- İlgerkiler Beejindi çaap, ordosun talagan tura, - dep
kaadalandı.
Kaçan bolso eki kırgızdın başı birikkendegi jabırap
aytılgan söz uşul. Közünö Manas, beregiden Üçüke-Tülkü69
körüngönsüp, tigile tiktegenin kara. Ontop iydi Esengul baatır:
“Emikinin Er Manası özüm dep jürsöm, Ak uul – Kuu uuldun
birinçi baatırı menmin dep jürsöm!”. Oşondo mintip joop
uzattı:
- Oboluda kıtay, manju, kiyinkide kalmak menen
kırılışıp jürüp, kırk san kırgız dalay-dalay buzulgan eken,
baldar. Ata-babanın zamanınan beri tukumubuz öspöy, azıp
ketkenibiz, bolbosoçu, mınça jerdi een kaltırıp, karap jatmak
belek...
Üç-Almatıdan tarta jol kata tolgongondogu kebi bolçu
uşul.
- Şirge jırgañdan 70 kele dagı, - dedi.
Sanı buzulup demekçi, çılbır çaç kıtaydın bir jorugu eske
tüşöt anda da. Jalgız-Terektin tüzöñündögü körünüştö çerüü
başı kırgızdın tütünmö-tütün esebin algan. Bu kaapırdın özün
kim sanap koyuptur deysiñ, ölçömök kimdin oyuna keliptir deysiñ,
çekir közdüü çerüü başısı bolso iride kırgızdın biy tüşkönün
tizmektep, “balança biy kança tütüngö eelik kılat, tükünçöñör
neçe tütüngö eelik kılat?” dep, sarıbagış, saruusun ılgabay,

Esenguldun ata-babaları.
Sogum etten dayardalgan külazık.

Koylon, Kıljır debey baldarın birden sanap, dañsa çiydirgen.
Oşondo kenen töşölgön kiyizdi tebeley, uy müyüz tarta kelbersiy
oturup, tebeteylerin señseltken jakşılardın ooz tolturup,
kerbezdene süylögöndörü da este. “Temir biydiki ança miñ tütün,
Bolot biydiki mınça miñ tütün, balança biydiki beri degende beş
miñ tütün, tükünçö biydiki üç miñ tütün” deşip, miñden aşıraaşıra süylögöndörünö maaşırlanıp, çerüü başı añırayganday
karasa, “tañ kaldırdık!” dep oyloşkon. Anan ele tümön-tümön
ugulgan eldi eskiden kalgan konuşka ornoştura kelgende,
neçelegen jerdin öñürü tolboy kalbadıbı, katıgün!?
“Ager aytkanıma könsö, Adıgine-Atanın baldarın
aldırtsam, Üç-Almatıga kondurtsam, İlege özübüz kirsek. Oşondo
kayradan adıgine-tagay bolup, kudum ata-babanın – AdıgineTagaydın zamanındagıday tatuu bolup, jatıp kalsak!” degendegi
kıyalı oşondon. Es tartkandan uga jürgön söz, “Adıginenin
baldarına altı ata tuuganbız” deçü ele çoñ atası Mamatkul, tobo,
emi sanasa segiz ata ötüp barat...
- Çın ele! – deşti turgandar. – Kara köpölök aydagan
zamandarda sanıbız buzulup!..
Tigil jigittin jaagı oşondo jap bolgonsugan. Jer çalgan
kazakka kapılet keptelebiz dep kim oyloptur, baatırdın sözü
muyutkan eken, jaaktarın çulçuyta et çaynap, koçuştarın toltura
talkan sugunup atışat dagı, ar kiminin oyu ar kanday çabıttap, ar
kimi ar kanday joktodu ata-babanın tukumun. Mındayda Akkoçkor,
Kañkı71 degenderdin atı atalat obolu, baba-bubalardın zamanında
jaşap ötkön sıyagı, añızı kulaktı dalay kandırgan oşol
Akkoçkor, Kañkı degenderdi esteşti adatınça. “Karabagıştan!”
dep aytılat oşolor, azır karabagış mında kalbay kalgandıgın
aytışıp, baştarın bir çaykap:
- Karabagıştan bele? Bagıştan bele? – deşti.
- Karagulçu? 72
- Karagulu da bolgon, tayakelerinin kegin kuuçuda
kalmaktın ogunan ölüp algan. Ketmen-Töbödö ölgön...
- Jo-ok, Ketmen-Töbönün narı jagında ölgön...
Boz ulan jigit:
- Üçüke-Tülkü? – dep kıyşaydı ele, Esenguldun tuuganı:
- Kalmaktan murun ölgön! – dep jüzün üyrüdü.
“Katın kolduu bolgonun ukkanıñ jok bele, makoo!” degendey
uguldubu uşul söz, işi kılsa “katın kolduu bolgon” deşkendey
içterinen dımıp, Esengul baatırdın aldında boz ulandın osol

Kalmaktar menen çabışta taanılgan baatırlar.
Kalmaktar menen çabışta ölgön tayakelerinin öçün almakçı bolup, kaza tapkan baatır.

suroosuna oñtoysuzdana tüştü bilgender. Bışı kulak bolgon
nemedey Esengul ündöböy oturdu.
- Sarıbagıştın balasın Kan Kudayan 73 kıstalañda
sandaltkan.
- Elin aç bel, kuu jondo jutup algan... – dedi tuuganı.
- Kudayandan kalganı? – dedi boz ulan.
- Kudayandan kalganı? Kudayandan kalganı sart içine kumday
siñip, mismildirik bolgon, - dep, tuuganı kebin dagı ulagıça,
üñküyüp oturgan Esengul:
- Ay, oşonu! – dep, bukanın moynunday moynun arı burup
ketti.
Söz üzülüp tekşi unçukpay kalıştı. Oylop bagışsa, jüz
jıl ala salıptır andan beri. Uşular ele kalmaktın kolunan je
katındın kolunan ajal tappay tirüü kalganında, tukumu uyup, jer
jaynap turmaktay keyip alıştı bir sıyra: adamdan çanda tuulgan
Akkoçkor sen ölböy kal, ölbögönüñdö Üç-Almatını eelemektir
urpagıñ, Kañkısının ömürü sırjebenin uçunda ketpegende, ka-ap,
Küyüktün kaykısına çeyin kañkı uulu şıkalmaktır, Karagul
deysiñerbi, atañkörüü-ü, Karagul tukumsuz ketpegende uzunduu
özöndün öyüz-büyüz jurtu bolmoktur...
Uşintip keyişti. Uşintip tört ele erdin atı
aytılgıçaktı atpay jurttun tört uruu elge kemigeni, Ala-Toonun
tört öñürü eñşerilip, eensiregeni aytıldı. Beş erdin atı
aytılsa, beş uruu jurtka kemigeni, altı erdin atı aytılsa, altı
uruu jurtka kemigeni aytıldı.
Külazıkka jık çanaçtar al ortodo kap ortolop, böksöröböksörö tüşkön.
Ar kimi ar kanday sanadı ata-babasının tukumun.
“Balançadan balança uulu taragan, tükünçödön tükünçö uulu
taragan. Jeti muun aylangıça özönü uzun Kemindin jakasına jık
tolduk, altı muun aylangıça özönü uzun Alamüdün, Ala-Arçanın
jakasına şıkaldık. Atadan altoobuz, jetööbüz...”.
Çanaç kuçaktagan sarı çiykil jigit gana atadan sıñar eken,
sıñarlıgın oylodu. Anan da çolok özöngö kongon jurttan bolçu.
“Kuday buyrup talabıma jetip, katınduu bolsom, kar tüşküçö
juuçu çaptırıp, Kişimjanımdı alsam, koluktum töldüü bolso,
çuburtup uul törösö, kokoloy başım boo-çuulu jurt bolso,
Korogotu sonun deyt, özönü uzun, jıbırtkası ilbeesindüü deyt,
Korogotunun koş jeegine tolo konso...” deyt kapkaydagı kıyalında.
Töböñdön kol çırak jakkanday ay jarık tündö, kız oyun
kurgandagı çıkıroon tündö aşıgı Kişimjanga jolukkanın bir
Boljolu XVIII kılımda jaşap ötkön uruu başçısı. Kaysı bir joortulu uçurunda anı
eerçigen kırgızdar kırgınga uçuragan imiş.

oylop, ebin taap jeñesinen oboço bölüp, Kaşkeleñdin kaşatında,
tolgon aydın jarıgında Kişimjanga jologonun eki oylop,
aşıgının çiydin tübün añdıtpay jolotkonun estegende jürögü
tuylap, “ay, janım, öñümbü je tüşümbü?” dep esi eñgiredi ele
oşondo, azır da eñgirey tüştü estegende. Oşondon kiyin ekööbü
oonagan jerdin tuşuna eki-üç kurday eendete bastırıp barıp, –
urçuktagı top jılgındın daldaası eken körsö, kömölönüp
ketişpey jolsuz kaşatka kantip çurkap tüşköndörü belgisiz aşıgın bilekten tartıp, belden imergendegi, jalbarganına
könböy, akıştatıp boy koşkondogu, anan kabınan çıkçuday sokkon
jüröktörün arañ basa, sır aldırbay kaşattan çıga kelişip,
kızdın etek-jeñin tüzönö, kep takıyasın oñdono oyunga
koşulbastan, köz kayraştıra basıp ketkendegi tündün sırın
katkan Kaşkeleñdin kaşatın mazarınday aylançıktap da jürgön.
Attın başın atayılap burup, kır menen bastırıp kalçusunda
ekööbünün turmuşun astın-üstün oodargan arzuunun çogu
kalgansıp, egerim kozgolboçuday meltiregen Kaşkeleñdin
toolorun çamgaraktata çimiriltken jerdin ogu kalgansıp, asman
tolo ay-jıldızıñdın Altın kazıgın, Jetigenin koşo aylanköçök attırgan, tünkü asmandı jerge jalp urgan, jerdi kökkö jalp
urgan sırduu kaşat anda jatkansıp top jılgındın tübündögü
ekööbünün oonaşkan jerin tiktep koyçu ele! Alakandın otunday
oşol jerdin közgö ısıgı! Eh, eger Kambarkanday küüçü
bolgonunda, kıl kıyaktın koş kılın “Kaşkeleñdin kaşatı,
Kaşkeleñdin kaşatı” dep sayratmak. Egerde kara tilin kayragan
ırçı bolgonunda akır zamandın baldarı unutpastan kep kıla
jürgüdöy nöşörlötö tökmök. “Tolgon aydın jarıgına çayıngan
salkınduu tündö Kaşkeleñdin tooloruna suktandıñ bele? Alıskı
kırı jakın körünüp, jakınkı kırı alıs körünüp, jayık ördöşü
azgırdı bele? Teniñ tolukşup, ay jarıgına koşo çayındıñ bele?
Ak çölmök atıp, kaşatında çurkadıñ bele küyügö? Çamınıp akkan
Çüy suusunun şookumu kulakta jañırgan tünündö, kız oyundu
şıltoogo jeñesine ayttırgan tünündö, kız-jigitter oydu-toonu
jañırta “Şırıldañ” sozgon tünündö, şıñgır külgön tolgon
ayıñdı taptıñ bele? Burañ belinen bura tartıp, kuçagıña toltura,
booruña kıstıñ bele?“ degendey nöşörlötmök. Küüsü da, ırı da
tabışmaktuu bolmok. Jandırmagın bilgender gana Kaşkeleñdik
Sarının Kişimjanga arnoosu dep aytışmak. Kuysa tolbos kızıl
meştin zamanına ugulganda, çabalay baş, çap jaaktuunun
zamanına ugulganda, “Kayran gana Sarı ırçı!” dep aytışmak
soñkular, “Çoñ Esenguldun, kadimki Esenguldun zamanında
jaşaptır!” dep tamşanmak kiyinkiler.

Kara taştıbı! Mañdayına je küüçülüktü, je ırçılıktı
jazbaptır kudayım, a körö kılamık kar tüşköngö jetkirbey
kızdı ala kaçıştın sanaasın tartkan, dolonodon ukuruk tolgogon,
kıñıldap “Şırıldañ” ırdagan sarı çiykil jılkıçı kılıp
koyuptur mintip, kantsin. Kıyal degeniñ kurusun, buçkagın saamga
meltirey tiktep, jüyürtö otura çanaç kuçaktaganı menen işi jok,
emele İleni kep kılıp oturgan janı uşintip Kişimjanın
Kaşkeleñdin kaşatına eerçitip tüşkönün da estep aldı.
Kabırganın uçun müljüp oturgan Esengul baatırga karap: “Ababız
go altı katınduu!” dep suktana karadı.
- Köölöngön talkanıñdan kele! – çanaçtı közdöy obdulgan
jigitterdin biri kolun sundu.
- Aragıñdan ber!
Kol çanaçka eelik kılgan jigit arak kuyulgan köökördü –
bozodon tartılgan arak ele – koş koldop sundu.
Altı katınduu Esenguldun tañdayı katıp turgan eken,
köökördü şıpkay köñtörüp, kolunun üstü menen sakal-murutun
jana: “Bah! Arak emes beken!” dep tamşandı. Jigit köökördü
kaytalap sundu ele:
- Boldu, boldu, inim! – dep, kart-kart kekirdi. – Küçala go
munuñ!
- Eey! – deşti mayluu ettin artınan köölögön talkan sugunup,
jumuru kurgap oturgandar çanaçtuu jigitke tigilişip, –Tart
aragıñdan bizge dele!
Arak çurkaganga jumur-içegisi ısıp, denesi jibigen
Esengul baatır mayluu koldorun jekesan ötügünö türö-türö
aarçıp, “men boldum!” degendey kaptalına oodu da buura sanduu
ayaktarın uzatasınan suna jambaştap jata ketti.
Bu jarık dünüyöñ başı kara, butu ayrının şıbagasına
tiriliktin ne bir ırakatın çenebey ıroolop, ırayımın tökkön
bolso, oşonun biri – jayık töştü tayana kırıñan tüşüp jatuu
emespi, kıñaya jatkan teyde terebeldegi oy-kırga, örköçtönö
çubalgan kerme toolordun koozduguna suguñ artıp, kıyırı
munarıktagan etektegi talaa-tüzdün kenendigine töştün
biyiktiginen sanaasız köz çaptıra, tüpsüz oy-kıyalga çömülüptermelüü emespi. Kıraan kuştun balası kırımga karayt demekçi,
köçmöndüü kırgız balasının jazbay özdöştürgön bir önörü uşul.
- Töö-jılkıga ıras jer eken, - dep tamşandı Esengul SuluuTördün ayıştuu etegin kaykıta tiktep. – Kelerki jılı uşulardı
kıştasakpı!
Jer çalgandardı zarıga kütünüp, kara taştın tübündö jol
küzötö jatçusunda jer uusun sınga tolturgandan bölök ermegi

jokton Suluu-Tördü öndür-ötögünön beri tört tülük malga ölçöp
çıkkan tuuganı:
- Otu söldüü-çıktuu bolot, - dedi.
Aylanta köökör kötörüp, araktan kere-kere jutkan jigitter
tuuradan kujuldaşıp, sarı soygogu köñ bolgon mınabul tegerekke
eldi oturguzmaktın ılayıgı sözgö alındı zamatta.
- Etegi töögö, jılkıga ılayık, - dep koyuşat.
- Jılgası uyga, koygo ılayık, - dep koyuşat.
Uşintip bir sıyra kıyaldarında Suluu-Tördün oyunda at
oydolotup, mal “aydalap!” alıştı.
Kıyalında Suluu-Tördön tarta Üç-Almatının için OysulAta menen Kambar-Atanın tukumuna jık tolturgan Esengul uşu
saam sanaasın kızır emdi taydın kaygısına jeteletti. Astıñkı
eerdin kıyşayta tiştep, “Ata-a, sınıgı zildebey, muununa kirip,
mal bolor beken?” dep oturgan. Bir ookumda ottogu attardan oboço
turgan tulparının jer çapçıy koşkurunganın tuygandan
jumuluñku közün açıp, eegin jañsadı:
- Moberekini kara! - dedi. – Soo nemelerbi?
Baştarın kötörsö kırk elüüdöy jaraktuu kazak – kazaktıgı
kulakçınduu börkünön taanıldı - kaptaldagı kırdan çıga keldi
şoñşoyup. At koyçuday türlönüp, kebeteleri çındap suuk.
Adegende Esengul baatır saamga kozgolboy, jaldıray tiktedi:
uşundan tömön topuraktın közgö ürül-bürül ilingen teetigindegi
uçuna çeyin boljol kılıp, “eemin!” dep otursa, eminesi kokuy!?
Uşul oturgan tuştagı toolordon - ötköndögü jamgırdan kiyin
belinen tutaş kar baskan mınabul arkadagı arsak toolordon
tartıp mañdaydagı talaanın kıyırına deyre eelik kılıp atsa,
eenbaş bastırgan kanday nemeler? Je bir jönjay jürgön alaman
karakçılarbı?
Aldıdagı kazaktın eñçer boyluu tulkusunan, aldındagı
atınan oñoy joonun joktugun baamdagan tuuganı:
- Kaapırdın oroyu jaman! – dedi.
- Kapıray, tölgödö jok ele! – dedi Esengul baatır.
Kozgolbogon Esengul esin jıygıça:
- Attı tart! – dep bakırdı tuuganı.
Aydöştö tuygunt oturgan kırgızdar ordularınan atıp turup,
aykırgan teyde “attı ele attı!” dep, at-köölügün izdey karşıterşi çurkap, azıktuu çanaçtardı taştay attap-buttap çurkap, şaşkan janga tuşoosu da oñoyluk menen çeçilbey kalat mındayda
- kımguut tüştü. Mınça kişinin atka mingeni bir teñ,
Esenguldun mingeni bir teñ, mınça kişinin jarak şilegeni bir
teñ, jalañdatıp Esenguldun şilegeni bir teñ emespi, ürkördöy
jigit ottop ketken karagerdi oroy çurkadı obolu. Koşkurungan

karager tulpar kulagın kamıştay tikçiyte tura kalgan. Sarı
çiykil jigit şamdagay ele, tike çurkay murda jetip, jıloodon
karmay oozdugun kattı da baatırdın aldına oñdop tarttı.
Oşentip elde murda Esenguldu mingizişken.
Takay koynuna ala jatçu sırnayzasın tolgoy karmagan
Esengul baatır karakçı jürgön kazaktardı joldoştoruna
jiberbesten jol tosuuga kamınıp:
- İi!.. – dep temindi. – Nieti buzuktan bolbogun!?
İçine nayza aralatçuday temindi. Artınan jigitteri
eerçidi.
- Kaçırtkı bolup jürbösün! – dep eskertti tuuganı.
Adegende birin-biri añdıy, kabaktarın salandata buta
atımçalık jeldire kelişti eki top, anan aydarın tigip, mañdayteskey ün alıştı.
- Kimsiñer? – dedi Esengul baatır.
- Şapıraştı!74 – dedi kazaktar.
- Jok izdegeniñer emine?
Kazaktar iyinderin kuuşura birin-biri tiktep kaldı ele,
omuroodogu kömöldürügü kümüştön, karçıtı biyik at mingen,
nayzanı uzun karmagan kara tuulgaçan baştık adamı:
- Mınau jerler kıstaumız goy! Özüñder? – dedi.
Kanı buzulgan Esengul baatır:
- Deni-kardıñ soo nemesiñbi? Oozuña kara! – dep opuruldu.Uşundan Jetigen jakka karagan jerdin baarı sarıbagıştıkı
emespi!
- Sarıbagıstıkı-ı? – dep kıyşaydı kazak.
- Kıyama-at! Degi özüñ kimisi bolosuñ?
Uşintip eki baaatır ker-mur aytışkıçaktı, alım-sabak
aytışa özdörün taanıştırgıçaktı – bet mañdaydan bir kez kelbey
jürgön Abılay degeni bar kazaktın, oşogo jöökör jürgön neme
eken tigil baatır - eki jak ıkıs berip çukul keldi. Kooşu
kelişpegen eki baştık birin-biri sınay kajıldaşkança
kızuulangan jigitter birin-biri çet-çetinen omuroolop, sögünüp
turuştu: “Eey! Tigi mañkanı kara mañkanı! Arı jok! Arı jok!”.
Kokus kırgızdın atı ürküp, oktos berse, kazagı katkırat japıra,
kazaktın atı ürküsö, “mingeniñ çobur go!” dep, kırgızdın
katkırıgı kaptayt. Anan soyul kezep, nayza kezep, tap bermeyge
ötüştü. Birin-biri omuroolop jatıştı.
Kazaktın baatır çalışı çama-çarkın bilbegen öpköröök
köründü Esengul baatırga. Atı tuylap, közdörü şoykonduu
oynoktoyt. “Sarıbagış Esengul - men bolom!” degendi tañazar

Kazak uruusu.

albay, alsa da bilmeksen tür körsötüp, aytkanınday ele kazası
jetip turgan nemedey:
- Esengul ekeniñ çın bolso jekpe-jek! – dep aykırsa
bolobu.
Sayışpay jürgön kazak bele!? Uşunu ele kütüp turgan
Esengul baatır jigitterine:
- Emi bolbostur, baldar! - dedi. – Kiyin turgula!
Omurooloşkon atçandar ekige jarılıp, eki baatır okçun
bastırıp ketişti. Boljoldo altı jüz arış aralıktan at koymoy
boluştu.
Koltukka tolgoorunda eköö teñ tüpöktörü jelbiregen
nayzaların jerge bir urup, matay karmap, mañdayda kıyşaygan
küzgü küngö jıltıragan kılda uçun saamga şıkaalaştı. Birin
biri nayzanın uçuna ilmektin oñutun izdey şıkaalaşat. “Jaray
kör!” dep şıkaalaşıp, “Ajalıñdı uşundan tabasıñ!” degendey
kezenişet.
- Ka-ap, araaktan çappay, karageri ıraakçıl ele!
– Esenguldun tuuganı jürökzaada ün kattı.
Argımagın julkuntup, öröpkügön çapıraştı kazagın
kanday oy biylep turdu oşondo, bir kuday bilet. Balkim, “dalay
erdin kunu moynuñda ele, kekti kuuştun kıyabı tabıldı” degendir,
balkim, “maktangan baatırın ırgıta saysam, çın atagım Abılayga
jeteer” dep oylogondur, ay, kim bilsin? “Kolumdan kazak ölböy
jürdü bele!? Köp bolso Kökjal Barakçalık barsıñ!” dep oylodu
Esengul baatır. Kökjal Barak degeni bolgon nayman kazagınan.
Ajalı közünö körüngöndö barmagın kese çaynap, Kesken-Taştı
aralay kaçkan, kuyrugun tüyüp, Koçkor-Atanın toosun toguz aylana
kaçkan oşol Kökjal Baraktı kök jelkelep soygon, artınan Aytak,
Kürjü degenderin 75 solotkon sırnayza emespi mınabul. Baatır
nayzanın uçun attın başınan kere kulaç aşıra sundurup,
buudanın kuuş temindi. Temineerde:
- Kuu dalı, seni jebesem! – dep açuu aykırdı.
“Kuu dalı!?”. Esenguldun közünö “kuu dalı” körüngön tigil
kazak üzöñgülörün kagıştıra jardangan kırgızdın közünö kuu
dalı körüngön jok. Közdörün bardap-bardap, oñdu-soldu karap, ne
bar, ne jok, jeñderin karuudan türünüp, jaraktarın kezene kamduu
turuştu.
At jalına öböktöy nayza sundurgan kazak açuu aykırıp,
ilgirtpey tulparının oozun jaydı. Aldındagı atının jeldey
külüktügün kantesiñ, çatkayagın kere taştay adımdap, çımın-kuyun
bolup atırıldı, narday küçtüülügün kantesiñ, noopazday kazaktı

Kök jal Barak, Aytak, Kürjü – kırgızdardın kolunan kaza tapkan kazak baatırları.

kamgaktay kötörüp, alkınıp uçup barattı. Eerge köçügü jarmaşkan
eñçer müçö kazagı tüpküçtöy tüyülüp, nayzanın uçun mañdaydagı
Esenguldun öpkö-jürögünö kadamakka meljep kelattı. Köödönün
jara saymakka, kökürögün közöy saymakka boljop kelattı.
Kayıñ-dolonodon kırkılıp, aştalgandan antı uşunday
tura, ne bir ustalardın kolunan aştalıp-bülönüp atkandagı
baştatan antı uşunday tura, nayzanın uçu joonun öñgö jerine
meljenbeyt, tuura ele öpkö-jürögün aralata saymakka meljenet.
Kızıl öñgöçtü bölö kırkıp, jürögün toltosunan jara sayuuga,
öpkösün üzüp, kır arkasın bırkırata sayuuga meljenet.
Temir üzöñgüsün üzö tepçüdöy oñ kaptalına kıñaygan
Esengul da “Öpköñdü senin üzbösöm!” degenibi, aytor matay
karmagan sırnayzanın börünün tilindey jalañdagan kımasın
kazaktın kökürögü tuşka tuştadı. Tolgoy karmap, öpkö tuştan
ötkörö saymakka, kır arkadan jarım kez çıgara saymakka ölçöp
algan. Kazaktın köödönün bölö saymakka, eki dalısının ortosunan
nayzanın börü tilin eki karış çıgara saymakka ıktanıp algan.
Altı jüz arış aralık ele, altı irmemde jetçü aralık ele,
kazanday kömkörülgön tuyaktarınan muştumday-muştumday dañkan
ırgıp, ordunan jebedey atkan argımaktar eregeşip alganday
alkınıp uçtu, jetip bara alkımdaşıp çaynaşçuday, jaldan
tiştep çalışçuday julunup uçtu. Eki baatırdın öçögüşkönün
tuygansıp, “menin baatırım senikin alat!”, “menin baatırım
senikin jutat!” degensip, kan küsöp nayza sundurgandardı taşıp
uçtu.
Eki jaat bolup jardangan kazak menen kırgızıñ, jer
jañırta kıykırıp, süröp turdu. “Jangorozdop!”76 kıykırdı
kırgızıñ, “Alaçtap!”77 aykırdı kazagıñ.
Közüñ jamandıktı körbösün! Oozduktarın jara çaynaçuday
jaaktarın kerip, oozunan ak köbük çaçıratkan argımaktar atçan
erlerden ozunup jetip, omurooloru menen kagışçuday
şukşurulgan al attardan sunulgan nayzalar murun jetip, üy
ordunday jerdin tozu sapırılıp, abası uyulguy tüştü da
nayzalardın “kars” etip kagışkanı uguldu. Karaşsa, kazaktın atı
artkı ayaktarınan oçorulup, jambaşı sınganday jerge jalp etti
da oñolup turup kete albay, köz irmemge katıp kaldı. Muunu
talıganday aldıñkı ayaktarı solkuldap, artkı ayagın tartmakka
dalbastap, başın çulguy jütkünüp-jütkünüp aldı. Bolbodu.
Esengul baatır bolturbadı. Koltugun jırıp ketçüdöy bekem
tolgongon sırnayzası tüz kadala sootun ayrıp, kazaktın köödönün
jargan eken, kanga boyölgon kıması eki dalının ortosunan eki

Kırgızdın eski uraanı.
Kazaktın uraanı.

karış çıga tüşkön eken, Esengul nayzanın sabın saamga
boşotpoy, kaşında üzöñgüsün kere tepken teyden mürt üzülgön
şorduunu at-matı menen nıgıra basıp turdu. Eerdin kaşına
öböktögön boydon başı şılkıygan, oozu toltura koyuu kan
jütkürüp, eki kolu eki jakka salañdagan kazaktı közü kantalay
kumarlana karap turdu. Bayatada oynoktogon közdörü emi çanagınan
çıkçuday akşıyıp, karegi aynektey katkan kazaktı maaşırlana
karap, bir urup janın çıgarganına kıbaası kanıp turdu. Saamga
uşintip turdu da koltugun boşotup, nayzanı kopşop-kopşop
suurup aldı ele, “korr” etken dooş çıgara, eerden ooljuy kulagan
kazak oñkosunan “küp” ete jer sayıp, et-betinen tüşüp jatıp
kaldı. Kazanday kara tuulgası alıs ırgıp, çaçı jañıdan
kırılgan, burjuygan çaraday başı kuuragan soygoktuu topurakka
beti menen sayıldı. Oçorulgan buudan oşondo oñolup,
kılçılbırga çalına eesin aylançıktay azınadı.
Buloolongon kanga masaygan Esengul tizgindi kıska jıyıp,
çulu tuyaktarı jer oygon argımagın tuylata sööktü tegerete
bastırıp turdu saamga. “Eeñe tapşırdım seni!” degendey
bastırıp turdu. Anan eerden jay eñkeyip, kazaktın uzatasınan
ırgıgan nayzasın eñdi da azınagan azoo argımagın jılooloy beri
bastırdı.
- Oy-booy! Argımaktın omoktuusu tura! – dep asteydil
tamşandı sarı çiykil jigit. – Soorusunun biyigin aytçı!
- Soorunçuña kömöldürügün al! – dep tamaşaladı ekinçisi.
Jigitter bir-birine karap, kıyşaya külüp kalıştı.
Böödö katılganın tuygan jak kaçıp berçü ele, kayra çap
saluu bolçu emes ele. Kazak-kırgızda jok ele mınday koolu,
ardangan kazaktar aybat körsötüşsö bolobu!?
“Jekpe-jek!” 78 dep aykırıp, neçen-neçen er sayışka çıga
jürgön, eçen-eçen erdi kömölötö jıga jürgön baatırının emelede
eerden şıpırılganın körgöndögü közdörünö işenbey añıraygan
kazaktar adegende nesteydi. Kulaçtap jer kuçaktap, tumşugu menen
jer saya üstömönünön tüşkön baatırı ordunan kozgolup, oodarıla
turup kelçüdön beter, oonalaktay başın öydö kötöröördö kumtoposu aralaşkan oozu tolo kandı kıyşaya tükürünüp, çañın
sapıra jer çapçıp tura kalçudan beter ölük jatkan jerdi japırt
kadala karaşat. Kara tutkan baatırı jer kuçaktagan boydon
kozgolgon jok, çañ sapırılta çapçıngan da jok.
Kabaktarın kalıñ salañdatıp, ütüröñdögön kazaktar kur
namıstuu okşoboybu, je köptöp töbölöşöbüz deştibi, aytor aygay
salıp, bet mañday turgan kırgızdarga tobu menen japırıldı emi.

Jekeme-jeke!

Esengul baatır bastırıp kelgiçe kekengen eki jaat ıkıs berip,
nayzanın ıgın tapkanı nayzasın kezenip, çokmordun ıgın
tapkanı çokmorun şilenip, aleki zamatta kuyunday udurgup,
aralaşa tüştü. Uy tügündöy kalmaktın soñku iret “jagılap!”
kıykırıp ötüp, izi suuganı, ızı-çuusu ın-jıñsız jogolgonu
memirep tınç jatkan Suluu-Tördün tar koktusunda kişilerdin aç
aykırık, kuu süröönü kayradan jañırıp, aygaylagan nayzakeri
öpkö-jüröktü, takır koltuktu, tabarsıktı boyloto saymakka
nayzasın meljep, çokmorçonu çokudan arı şilemekke, jaza ketse
kök şilisin jança urmakka jantalaşıp, kırgızı kazaktın janın
suurusam deyt, kazagı kırgızdın janın suurusam deyt. Uşunça
kenen jerden Suluu-Tördün tar koktusuna tıgılıp, arı-beri
udurgugan top kara jerdi mayıştıra ölüp-tirile çabışıp,
kırgızı kazaktın janın tobu menen alsam deyt, kazagı kırgızdın
janın tobu menen alsam deyt, kazagı kırgızıñ kırılıp kalsa dep
uraan taştayt, kırgızı kazagıñ kırılıp kalsa dep uraan
taştayt...
- Aram, eey! – dep süylöndü Esengul baatır. – Azuulaşçu
silerbi!?
Oljogo eñgen nayzasın çelçeñ ırgıtıp, jıloologon attı
agıttı da çukulunan teminip, kazakka çetinen tiydi. Oşondo anın
joonun katarın jarıp arı ötüp, aralata beri ötüp, egem talaadan
beşenesine nayzadan ajal tabaarı jazılgan beşöönü udaası
menen jıga sayganı top kazaktı janınan tüñültüp, jaltanttı.
Alaman uruş menen alalbasına közü jetti alarıñ.
Şoru kaynap, ajalı toorugan dagı bir ala öpkösünün janın
suurup almakka, aylanıp bir tiymekke Esengul baatır attın
başın jana bir mertebe alçılana burganda kazak çıdabastan çetçetinen buzulup, bet keldi kaçıp berdi. Köbünçösü say ıldıy,
eñiştep kaçıştı. Kırgız oroloy kıskanda, kaça albastan ortodo
kalganı jabıla attan ırgıp tüşüp, kamçıların moyunga ile, jan
sooga suradı.
- Jan sauga! Jan sauga! – deşti jalınıçtuu.
Çabıştın kızıgına batıp, kızıp algan kırgızıñ toktono
albastan, küüsü menen bir tiyip, jançkılap öltürçüdöy çamınıp,
baştarın şılkıyta çögölögön kazaktın dagın eki-üçöön töbö
talaştıra urup jıktı.
- Şeşeñdi! – dep koyuşat baldar.
- Toktoy körgülö! Toktoy körgülö! – dep araçı tüştü Esengul
baatırdın tuuganı.
- Joo ayagan jaraluu! – deyt kızuu kanduu biröösü.
- Teñi kaçtı, boldu emi! – deyt tiginisi araga kolun sozup.
- Jalbarıp iydiñiz, bolbosoçu!

Jigitter tekşi nayzalarının uçun öydölötö kötörüp,
çokmorlorun aldı. Tek, başı-közünön tamtık kalbay kanga boelgon
biröö gana joldoştorunun jol tosup, tizginin tutamday
tartkanına bolboston atın başka çapkılay oñ-tetiri teminip:
- Koyö ber ele koyö ber! – dep julundu.
- Sabır kıl, baatır, sabır kıl! – dep jaalaştı emelede ele
özdörü koşo ay-koygo kelbey, arıstanday atırılıp atkan
joldoştoru tuş-tuştan.
- Egey-şıgayımdın kegi üçün kanın içpesem! - dep
kokuyladı tigil.
Anısı “Egizimdey ele!” degendey jañırgandan kañırıgı
tütögön Esengul baatır:
- Tim turgula! – dedi.
- Böödö kanına zabın bolbo! – dedi tuuganı.
- Jaagıñ karışkır! Jaagıñ bas! - dedi Esengul baatır. –
Joonun işi joonukunday boluçu!
Jaaktarı jap bolup, kiyindey berişti. Ökürüp-bakırıp,
burkan-şarkandagan kırgız attan sekirip tüşör zamat jalañdagan
bolot kestigin suurup çıktı da jalınıçtuu karagan köp kazaktın
içinen alañdagan çettegisin koyço basa kalıp, “Ee!” degenge
ülgürtpöy karın tuştu boljop, uzununan eki mertebe eşe saydı.
Kürmöögö kelbey, kurgagan tilin tuurasınan çaynagan beçara kazak
kanı şırkırap akkan, içegi-kardı çubalgan kursagın koş koldoy
mıkçıy, bük tüşüp jıgıldı. Bolot kestigin konçuna kıstara
salgan kırgız közü kantalay jüyürtö basıp otura kalıp, kanjinine aralaşıp jatkan ölüktün üstünö jakın eñkeydi, adegende
orguştap barıp, anan tütüktöp agıp, kuuragan çöptü aralay
sarıgıp, turpakka siñip atkan ısık kanga eegin matıra içip
almakka moynun sozo eñkeydi. Öpkösün muzdak abaga toltura ilep
tartıp, jakşı ele eñkeydi ele, birok içe algan jok. Atadan neçen
ukkanın estep namısına kelse da eegin mala algan jok. Bokjindin jagımsız jıtı kañıljarın aralagandan jipkirip başın
öydö kötördü. Kandın bok-jinge aralaşpay taza şorgologon
tamçısına daroo oñ kolunun uuçun tostu. Saamga uuçun tosup,
kanga tolturdu da şurkurata uurtap iydi. Tamçı kanga zar bolup,
tañdayı kata suusagansıp üç iret udaa uurtadı. Üçünçüsün
uurtaganda esine kele soolukkan emedey “şuu” etkire üşkürüp
iyip, bileginin üstü menen tumşugun jandı.
- Sarının kegi emi jandı! - dep kıykırdı kanduu
oozdonup.
- Sarı?
- Basa, Sarıbız kayakta?
- Arabızda emes bele!? Kayakta? Kayakta? – degen ündör

jañırdı.
Kan uurtagan jigit “Tiginde!” degiçe, joldoştoru janjagın eleñdey karanıp, çokmorunun boosu bilegine orolgon
boydon attan kulagan Sarının anda-mında sulaygan ölüktün
arasında çalkasınan dardayıp jatkanın közdörü çaldı. Kokuylap
daroo jetip barışsa, nayza töönöp ötkön kokosu ayrılıp,
koyununa kan tolup, uzununan sunalat. Malakayı başınan
sıyrılıp, kögüştüü közdörü memirep jañıdan uykuga kirçüdöy
çala jumulgan. Bir karagan kişige közdörü tüpsüzdü tiktey kıyalga
çömülö katıp kalganday.
Karagerin tuylatıp, sırnayzasın booruna kısa bastırıp
kelgen Esengul baatırga dagı sarı çiykil jigit İlenin boyun bir
körüünü eñsep-kıyaldangan boydon, közün çala juma uktap kalganday
tuyuldu. İçi eñşerilip, söökçülük tuyumu kozgoldu.
- İleni gana algısı kelgen ereni-im! – dep keyidi Esengul
baatır Sarının tügü tüşö elek kıymılsız jüzün tiktep.
Negedir içinen kayrıp iydi. Küülöngönü bilinbey, küzgüdöy
beti meltildep, çamınganı bilinbey, çalkaya beti meltildep,
kemerlüü jeegi melt-kalt tolup, jayılıp agat İle-özön, oşol
özöndün bıtkılduu öyüz-büyüzün közü teşile körüünü eñsegen
teyden ölgönündöy tuyuldu bu jigit. İt murunu jış ösüp, kırçın
tal, jiyde, jılgınduu bolot büyüzü, jık söksööl kaptap kaptalın,
çiy, kamıştuu bolot öyüzü, jılga-jıbırtkasın añır balası
ördök-kaz, kekilik-kırgool ördöp, ala mışık balası jolbors
menen ilbirs, karsak balası karışkır menen tülkü joylop, kulanbökön kalıñ mekendep, berekesi tögülgön kenen jer bolot, ak
kelteni asınıp, oşol jerlerdi oozunan orguştagan ak köbügün
omuroogo çaçıratkan jelmayan minip aralap, öyüz menen büyüzgö
arkırata kattasam dep kıyaldangan boyunça oo düynögö ketkenindey
tuyuldu. El jayloodon tüşköndö, özöndü jeektep köçköndö, ÖgüzKeçüü, Kız-Keçüü, kırkaar tartıp keçkende, Kız-Keçüünün
tuşunan, kılkıldagan kız-kelin, ölöñ sozup ötköndö, oynoktoto at
minip, aşıgı mingen külüktü jıloodon almakka eñkeye berip,
kümüş sırgaluu kulagının tuşunan jüröktögü arzuusun şıbırap
aytuunu ala kaçkan kıyalında ala ketkenindey tuyuldu. Antpese,
ezeli körbögön İlenin eki jeegin nege zarlamak da nege oozanmak!
Közü çala jabılgan, aldanemeni koburaçuday bolup,
eerinderi çala açılgan ölüktü eer üstünön karap turçuda Esengul
baatır uşintip keyidi. “Elimdi arkama salıp eerçitip, İlege
oturguza albay, ataganat, degi-degi Kudayandan ayırmam ne?” degen
oy dagı bir iret meesin közöp, kökürögün açıştıra aralap öttü.
Kimdir-biröö jonundagı çepkenin çeçip, Sarının üstünö
aykarasınan jaba saldı.

- Bu şorduu tütün bulatkanga jaradı bele? – dedi Esengul
baatır atının başın tuuraga tartıp.
- Kaydan! - dedi Sarının sırdana joldoşu. - Kar kılamık
jaagança juuçu çaptırmak.
- Kuragı neçede ele?
- Jañı on jetige karagan.
- Aydarçaç kıtaydı albay kal, şorduu..., - dedi Esengul.
- Atadan jalgız tuyak ele! – dep kaygırıştı turgandar.
- Kögöndögülö! – dep öktöm kıykırdı Esengul baatır örüm
kamçıları moyundarına asıluu kazaktar jakka eegin öçtüü jañsap.
Kaarduu, öktöm dobuş kulaktarına şak etkende esteri
çıkkan top kazak bir-birinin koltuguna tıgıldı: “Ne deyt, ne
deyt, op-pirim!? Toodoy zañkaygan mınabu kırgızdın zöökürlönö
süylöngönü eminesi? Kögöndöp baylatkanı koyço muuzdaym degeni
emespi!? Kandı suuday agızıp, muuzdatkanı jüröbü!?”.
Kiyin-kiyin, agala sakal bolup, altımışka kirgençe
sırnayzanı oñ koltuktan tüşürböy, armansız sundurup, aç
buudanın alkınta dooron sürgön ömürün köz aldınan zaakımdata
sıdıra ötkörgön irmemderde je bir el-jurt añıraya oozun tiktep,
oroy-kurçay oturgan top jıyındarda kadalana surangandan uşul
okuyanı kıstara aytıp, kıraatın keltirip kep sala esteçüdö
boljop-baamdasa, Suluu-Tördün oozundagı çabışta jan taslim
ketken Sarıga söökçülügü bekerden oygonboptur. Oylop-baksa,
ajalın izdegensip aldınan çıkkan kazakka teginden tuş kelip,
sırnayzasın kezebeptir, teginden oşol kazaktın kara tuulgasın
karagerinin çaraday tuyagı menen tebelete bastırbaptır...
Birok dal uşul irmemderde, bir ese, suu jeektey kongon ayıl
üstünö sööktü tuurasınan artınıp, karaluu kaytaarın oylogondo,
baştarı şılkıygan top jigitti baştap, Irgaytının koktukolotun jañırta ökürüp tüşöörün, anı körgöndö jamandıktı
tuyup, jalgızınan ayrılganın sezgen enenin eleçegin ırgıtıp iye
çaçın jaya çıñırıp, et-betinen keteerin elestetkende köñülü
kirdep, bir ese, kan uurtaganına kökürögü öskön mınabul
jaloondoy jigitterge kupulu tolgon dal uşul uygu-tuygu
irmemderde, argımagın tuylatıp öydö-tömön bastırgan uşul
maaldarda üç uktasa tüşkö kirbegen kalabaluu okuyadan, tölgödö
jok kargaşadan kaparsız ele. Kargıluu toosu kulaarın, kara közün
kaşaytıp, karaan tutkan kabılandın dal bügün joo kolunan
sulaarın tuygan jok ele. “Kanduu jurt bolsok” dep gana kakşançu
kan dosunun köödönü jarılıp, içegi-kardı añtarılıp, kabınan
suurulgan öpkö-jürögü teñ bölünüp, teninen alıs ırgıtılaarı,
boz topurakka oonagan ölügü ökürüp alaar kişisi jok ay-talaada

sunalıp jatıp kalaarı oyuna da kelgen emes. Oşol, oşol
saamdarda...
...Oluya-Atanın oyduñun oñ tüştük jagınan orop, kün
jürüşkö çubalgan sayın balık jon – balık jon tartıp
böksölöngön döñsöölördü etektey kongon el arası bügün başkaça
kımguut. Jigitter at tezegin kurgatpay öydö-tömön çañ uyulguta
çapkılap, erteden-beri tınım jok. Çabarmandar boz çaptuu
döñsöölördü etektey tigilgen boz üylördün tuşunan tuş-tarapka
kuturganday çapkılap ketişet dagı, bir ookumda ele tuş-taraptan
öröpküy çapkılap kelişip, altın tüstöngön jibek jipten
keştelgen ak tuusu iregesinde şañkaygan çoñ üydün – ayçıktuu
asaba sayılgan ortodogu al üydü “kan çatır” dep koyuşat kaptalındagı mamılarga attarının mürü menen sayıla jol
talaşıp, tıgılıp kalışat. Aptıga: “Dep ayttı! Dep ayttı!”
deşip, amanat kepti aytuuga aşıgat.
Mañdaydagı, tak kan çatırdın mañdayındagı, jaraktuu
sarbazdardın kamoosundagı sayma alaçıktı aylanta kotolopsagalagan karalaman el kandan emne buyruk boloorun zarıga
kütünüp, alaçıktagı adamdın tagdırı emne menen bütöörün
bilmekke ıntızar. Ölümgö buyrulabı? Ölüm emey anan, ölüm ele
ılayıktuu go kankorgo! Ager ölümgö buyrulsa, darga asılabı je
başı alınabı? Antkeninde, almaday başın şıpıra çabuuga
kimisi ılayık boldu eken?
Kübür-şıbır kep aralayt el için.
- Koşoktoluu kelgen anau bala kim?
- Balası.
- Balası?
- İe, öz balası.
- Jaş ko!
- Bu iret tokoldon emestir!79
- Ha-ha-ha...
“Ha-halap” katkırgandar aldanemeni estep, tabaluu.
Kerege-saganagı jok tigilgen, kara tuurdugu çürgöy jabılgan
alaçıkta bolso kıl çaynaşkan neçen-neçen aykaşta kazaktın dalay
baatırın alıp, emikide kan Abılaydın özün attan oodara saysam,
başın kıya çapsam, çirkindiki, eki düynödö armanım jürbös dep
kıyaldangan adam jer muştap oturat, bügün tüş ooy oşol
kıyalının oyronu çıgıp, tun uulu menen çoguu bayloodo oturat.

Abılaydın murdaraaktagı Çüy kırgızdarına jortuulu maalında solto kırgızının
baştıgı Jayıl baatır uuldarı menen tügöl tutkunga tüşüp, tokoldon tuulgan uulu İtikeden
başkası öltürülgön bolçu. Jayıldın jakın adamdarı araga tüşüp, İtike üylönö elek
sebeptüü janın Abılaydan surap algan.

Uygu-tuygu armanduu oylor kököyün açıştırıp, ergilçekten közün
albay, eerdin tiştene tünöröt.
Karşısınan kez kelip, şor ayak menen betteşüügö jetpesten,
bayloogo tüşkönü emnesi, kapıray? Kap, birin-biri nayza suna
kaçırıp, “jutamın!” dep aykırıp, jekeme-jeke sayıştın
mookumuna kanbastan, karuusunun kayrılganı, bileginin
tolgongonu emnesi? Kaerinen jazdı, kapıray? Tañ. Kara alaçık
köp kazak, Tülkü-Başka jolotpoy, tülküdöy joylop çapçuda,
Küyüktün belin karooldop, külügün minip çapçuda, “Jaysañ,
Japegiñdi jayladım, aysal-buysal bolguça, Abak-Taragıñdı
moysodum, kanjıgamdan Kökjal Baragıñdın başın çeçtim,
kaapırdı Kara-Toonun karaanın körgüs kılaarmın, Samtır sarttı
aluuga mına-mına az kaldım!” deçü ele, “Samtır sarttı albasam,
Sadır atım öçsün” deçü ele, degeninde azuusu ayga bülönüp, sanın
atkıp iyçü ele, atañgörü-ü dünüyö, sır körsöttüm dep jürsö,
muraasına jetpey ömürdün, müdürülçü çagı bügünbü? Sırttan
Manas keptenip, kak jomoktoguday tümöndötö kol baştap, Sırdayranı boyloto çoñ kazatına attandı, çakçelekeyin çıgara
aarının uyugun çaçkansıp, Çolok-Korgon, Suzaktın 80 külün kökkö
sapırdı, oşondo küñgöy too menen terskey too bütkön talaalardı
karşı-terşi kezip, uçu-kıyrı bir talay jerdi aralay çaptı ele,
oşonçodon müdürülçü jeri - Oluya-Atanın alakanday oyubu?
Aldırarda jazdırar bolup, Abılaydın koluna tüşüp kalganı
kanday? Kapıray! “Üç uktasa tüşkö kirbegen joruk” degen
keptegidey okuya! Sarıbagış, solto san kırgız, kolun kütpöy
elinin, jalgız başına işenip, jalgız attanıp aldıbı? Balkim,
ımırtta tiybey, jarıkta tiyip algandan jazgandır!? Kanın
köökörlöp, kapılet kaçırıp kirgende, eliktey elirgen Karanar
külügün omuroogo teep teminip, aykırık salıp tiygende, şor
ayakka jetkirbesten karpa-kurp jolun bögögön kimisinin kolu
boluçu?
Kürjüygön moynunan ıldıy karşı-terşi arçındalıp,
tolgoy tartılgan kıl arkanga kolu-butu çırmaluu Kan Sadır
uşunday oylor menen alpuruşa birde tüktöyüp, birde tünörüp,
jabalaktagan suroolordu jandırmakka şaası jetpey eşeyip
oturu, joo kılıçı şilengende tonun karuu tuştan taarıp ötüp,
bulçuñ etin kıya tilgen jarakattın oorusun sezbey, kapkanga
tüşkön jaraluu jolborstoy küş-küş ete dem alıp, zamanası
kuurulup oturu. Tegerektin uu-çuusu daana ugulbay, kaydadır
ıraaktan kalkıganday jañırıp, düynö andan alıstap, al düynödön
alıstap, esi-köönü bügünkü okuyada. Katarında boortoktop, tañıluu

Kazaktın ordo kalaaları.

jatkan bagalçagı bekem kata elek balasına da köñül burgan jok
atügül.
Kolunan nayzasın kagıp iyip, “Uuçta!”, “Uuçta!” dep
kıykırıp, töö bastıga alçuday jabılgan top kazaktın içinen
kılıçın kıygaç kezegen ekööbünün atıp iyçüdöy tiktegen kektüü
közdörün estedi. Jañılbasa, biri Joogaç öñdöndü ele. Ooba, ooba,
japkak közdüü Joogaçtın özü. Abılaydın aytuu menen Talastın
ayagınan araga kirip, bir kurday aldına kelgen, kelgeninde
keregege jölönö oturup, “ayılımdı üç çaptı, ayıldaş tüşüp
konboymun, joolaşam oşol kul menen, uktuñbu!?” degendi başın
iykegiley-iykegiley ugup ketken bayagı Joogaçtın özü. Kakkı
jegenine musaapır keyiptenip, boz ala bolup uzagan bayagı Joogaç
bügün emi bayagı Joogaç bolboy, jıltıya karap, keekerdüü tim ele.
“Kap, elde murda uşu senin közüñdü tazalabay, kaapır!” dedi
içinde Kan Sadır.
Joogaçtın kektüü tikteşi köz aldına tartılıp, jürögü
jamandıktı tuyup turup aldı. Eger dal uşul saamdarda Kan Sadır
tört müçöl ömürünön jañılıp-jazgan iş izdegen bolso, elde
murda Joogaç menen joolaşıp, erteley çım jazdantıp
salbaganına ökündü. Kermek ökünüç köñülün öyüdü.
Kabagın karış tüyüp, kayra oygo çömüldü. Bu Abılaydın
sazayın koluna berüünü kaydan oylonup, kaydan kekenip jüröt? Bu
Jaratkan jarıkçılık dünüyönü jaratıp atkanda ele başınan
kalmak-kıtaydı bir jaat, köçmöndüü kırgız jurtun bir jaat
kılıp bölüp, uşul eki jaattı bir-birine batıştırbay anttaşkan
joo kılıp, jer betindegi tirgilikti kapkayaktan öçöşköndördün
talaşına salıp bergen eken, mınça kazaktı bilgen samtıragan
sartka eminege öçöştü!?
Oylop-baksa munun baarı Kapkadan baştalat eken. Ata
konuştun kam-kaygısı dep kozgoluşpadı bele, oşondon baştalat
eken. Obolu, oñ-soldun mıktıları Kapkaga türö çogulup, jıyın
kuruşkan. Mınday keñeş bir bolso tee ilgeride, kalmak dürböy
kaçıp baratkanda, Koşoy biy, Mamatkul degenderdin çagında
Koñur-Ögüzdün jayıgında bolgondur, oşondon beri el bilgileri
iyri otura tüz keñeşip, kırgızdın çegin ajıratuunu akıldaşıp,
çıbık kırkıp taraşa elek boluçu.
Jerdin jüzü kaymaktap bütüp, kumaktan too kuralıp,
bulaktan suu jaralıp, kırtışı katkandan kiyin karay topurak
betinen ar eldin tirgiligine, mandayına jazılgan ırısına
jaraşa ençisi
ajıratılgan eken, kuduretiñen kagılayın
Jaratkandın amirin kara, kumak menen bulaktın atası Ala-Too,
Uluu-Toolordun koynu, etek-öñürlörü oşol zamandan KırgızAtanın urpaktarının beşenesine buyrulgan eken. Öz ençisin

makul tappay, bölöktükünö koşo epsiz közün artkan kaapır kalmak
bu tegerekten jogolgonu tögöröktün tört burçu emi özünön-özü
törtkö bölündü dep jürüşsö, tört emey ele, özünön-özü üçkö
ülöşüp, süylöşüp algansıp kıtay menen kazak bir jagınan, jer
çukulagan sart balası bir jagınan çet-çetinen eelik kılıp, oñsoldun jayıt-konuşun tuş taraptan tarıtıp kelatkandan, Kapkaga
çogulçuda ata-babanın kindik kanı tamıp, kiri juulgan konuşjaylardı karooldoogo söz bekitişken. Oşondo, Üç-Almatını
küzötmöktün mildetin moynuna algan sarıbagış Esenguldun
“eliñdi Talas menen Çüygö kondurup ber!” dep ötünüü boyunça
Ketmen-Töbönün tünkatar-tüntöy sayagının teñin baştap, BeşTaştı aşa, tatıymın dep Talaska kondu, “Küyüktün beli menen
Tülkü-Baştın arasın kaytara kör!” degeninen, Kapkanın
kaykısındagı koroo-koroo koy kenen jataarlık tegiz jerge üç
aylanta dubal sokturup, korgon saldırdı, ordo turguzdu. Anan
“kan” atagı taradı Arkaga...
Ee, soñkularga bilinebi-jokpu kim bilsin, soñkularga
jetebi-jokpu kim bilsin, kıyla jurtka ugular kılık bolgon
oşondo.
Jayloo bışıp turgan maal boluçu. Jer betine mal batpay,
kan jayloodo ıñkıgan beş tülük böksödögü jayloogo çuburup,
böksö jayloodo ıñkıgan beş tülük kan jayloogo çuburup,
kalmaktın çagındagı kuu etek turmuş unutulup, karagay-çerlüü
Arımdı jaylagandar suusu mol Suusamırdan beri aş-toylop,
Suusamırdı jaylagandar Arımdan beri aş-toylop, soyuş-sogumu
kenen-çonon jıgılıp, kalk toyungan şay turmuş ele. “Ak uul, Kuu
uul - eki ata” dep koyuşat, aytuuda oşol ata-babalardın zamanında
kırgız balasının koy üstünö torgoy jumurtkalagan, may köl - süt
köl turmuşu bolgon okşoboybu, kalmaktan ürkköndö unutulgan
oşol turmuş jönü emiden eski kalıbına tüşkönsüp, eldin aldı
toguz kanattap, artı tört-beş kanattap üy tigip, oşol jıldarı
özön-östön boyloru da tölün tökkönsüp, kök tal – ak taldın jış
öskönün kantesiñ, uuk-kerege uzançulardın jaydı jaylay bir
ermegi jıgaç-taş, emerek çapmay bolup, jün, jal-kuyruk degeniñ
kap-kaptap kırkılgandan bir jagınan uzdardın erteli-keç janı
tınbay, kat-kat jıyılgan terilerdi ultarganga çololoru tiybey,
kuunagan el kudaydın kuttuu künü şatıra-şatman tüşö çamgarak
artınan çamgarak kötörüp, bülöö başına birden çamgarak kütünüp,
jurt kenelgeni bilingen kezeñ ele. Suusar tebeteydi señselte
kiyip, ooljuy bastırıp, ayılma-ayıl kıdıra kımız uulagan
erkektana koldogu maldın etin tangandan top-tobu menen
salbırındap, karkıra kanat sayına kaadalangan kız-kırkındın
altı bakan arnayı kurdurtkan erkeligi çıgıp, sarmerden

jañırıp, jurttun kabagı anık açılganı bilingen kezeñ ele. “Aş
köp jerde kaada köp” degen kep teginden aytılbasa kerek, anın
sıñarınday kalıñ jurttun bey-beçarasına deyre aşka aralaşkan
çagı ele. Ak töösünün kardı jarılıp, çıgdanı may-sütkö tolgon
eldin “töö çeçmey” degen ermegi da çıgıp, ayal attuunu jılañaçtap
çubatçudan beter “töö çeçmeylep” jügürüp kalışkan ele oşol
jıldarı.
“Kıyla jurtka ugular kılık” demegi uşul, jayloolop
jatkan eldin teñ jarımı “Sadır ayttı, attan!” degenden teke
kakşık – baş oonanın arası saratan jayda, iti may jebegen bir
sasık baydın töö çeçtirmeyine tört atan saymak bolgon toyuna
küyböstön, kapıletten kımguuttana tuurduk sıyrıp, üy bügüp, şaa
müyüz şüdüngüttörgö, çuudaları bapsaygan ayrı örköç töölörgö
artınıp, üyür-üyür jılkıların kütürötö aydap, koroo-koroo koyeçkisin sürö-sürö aydap, aşıgıçtan Uzun-Akmattı ördöp, çubap
köçüp kaldı. Jatındaşı Seyittin eldi buzup, aynıtkanına
könböstön, eerçimekke ıktıyar kılgan sayaktın, azganaktay
sarıbagıştın – tayları bolot alar - aldına tüşüp, duban buzgan
Karanar argımagın alkıntıp, köçtün başında özü bolup berdi.
Kalıñ jurt ilgeri kalmak kaptaçuda uşintip bir budun-çañ
tüşüp, sapırılsa kerek, emi kalmak kaptabay-etpey ele
sapırıldı. Oşol sapar özü sapırgan, “Küyüktün beli, TülküBaş!” dep azdagandan sapırgan.
Sayma alaçıkka batıp-batpay, küş-küş ete oor dem alıp,
bayloodo oturgan Kan Sadır uşunun baarın: çokuları kök tiregen
kalkagar toonu kerüülöy jürüp, kök muz kaptap jatkan tuu beldi
baştangan sayın kırkaar tartıp tüzölgön, surdangan bulut aska
başına uyulgup, şıbırgaktata kar jaap jibere elekte aşuunu aşa
konuuga aşıkkan sanjırgaluu köçtün sap aldında bolup bergenin
estep, birok Seyittin tilin makul tappay Ketmen-Töbönü taştay
köçkönünö kımınday da öküngön jok. Körsö, Ketmen-Töbögö batmak
emes eken baarı bir!
Kayradan kököyün tuzday açıştırgan armanduu oylorgo
çömülüp, ergilçekten közün albay tünöröt.
...Sırttan Manas keptenip, kak jomoktoguday kazganaktata
kol baştap, Sır-özöndü boyloto çoñ kazatına attandı, ÇolokKorgon, Suzaktın tozun sapırıp, kazakka jılas saldı, oşondo
uçu-kıyrı bir talay jerdi aralay çaptı ele, oşonçodon oozunan
juldurgan börü keyiptenip, müdürülçü jeri - Oluya-Atanın oyubu?
Aldırarda jazdırar bolup, nasili buzuk Abılaydın tutkununda
jatkanı kanday, kapıray?

Uçugu jok uşul oylor ulam kaptap kele berdi. Kaptagan
sayın mesteyip, üç uktasa tüşkö kirbeçüdöy sezilgen okuyanın
jandırmagın taba albastan dalbastayt.
Almaday bolgon ar başta bir ölüm bar emespi akırı. Al emi
joo betinde kaşık kanın köökördöp, el-jurttun namısına başın
sayıp koygon er kişinin ertebi-keçpi bir bet kelçü oşol jazmış
buyrugu menen kudaydın kuttuu künü arbaşıp jürörü andan anık.
Eçendin ölümün taap, eçen erdi çım jazdantçuda dalay iret mant
berip, ölümdön buytadı ele, ajaldı kaşınan aldadı ele. Dale
buytap-jazgırıp ketçüdön beter ölöör uçuru menen arbaşıp
kalganın tuybastan, tirüü jan bolup jaralgandan tarta
beşenesine jazılgan jazmışı uşul azır karış sagalap,
ergilçekten şıkaalap kalganın tuybastan, bu saam adam balasının
töbö çaçın tik turguzgan ölüm jazası uulun eköön kabat toorup
kalganın tañazar albastan, ergilçekti meltirey tiktep, üç uktasa
tüşkö kirbeçüdöy tuyulgan okuyanın jandırmagın tapmakka
alpuruşat: tolgoy tartılgan argamjıga çırmala baylanıp,
üñküyüp oturganı emnesi? Kere tartılgan kıl arkanga orolo
baylanıp, jaman Sartkulunun tutkununda tuşoodo jatçu kişi
emes eleñ!?
Uşintip otura berdi. Jaka-beldegi döñsöölördü aralay
çabıttap, tokmok jalduu attarın oydoloktoto kan çatırdın
mañdayındagı mamılarga tıgılgan çabarmandar jılan baskanday
sekirgen biy-baatırlardın “tübübüzgö jetip jürbösün! Öltürö
kör ele öltürö kör!” dep kakşana surangan amanat sözün
kezmetteşip Abılayga jetkirgeni menen işi jok, kakşangan
sayın kakaarduu jazmışındagı kazasının çeñgeeli katuulaganı
menen işi jok, erdin kese tiştenip otura berdi. Ertesi-keçi,
tüşü-beşimi tuyulbay, ubaktı-saattı unuttu. Uşul sapar ölümdü
jazgıra alaar beken? Uşul saam ajaldı alday alaar beken?
Oşentüügö kudureti jeteer beken? Basa, uuluçu!?
Uyasına tönöör maalında çoktoy aloolonup albırgan, çaap
barıp kol sunsañ jetçüdöy bolgon, jetseñ kulaçıña tolçuday
bolgon, tabaktay uyugan kızıl kün kıyırı közgö ilinip-ilinbey
meljigen çeksiz talaanın - Çolok-Korgon, Suzaktın tuşu bolup
kalat darkan talaanın oşol uçu – bütkön jerine, talaanın kızıl
çöl bolup uyugan kırım jerine batıp barattı. Talaa-tüzdü, oşol
talaa-tüzdün
üstündö
buuruldangan
asman-abanı
kızıl
küügümdöntüp, een kaltırıp barattı. Al emi eendengen aylananı
iñir basıp barattı. Erteden berki kımguut seeldep, katarlaşa
bastıra jurt kaytargan kayguulçu tölöngüttördün andan-mından ün
salışkanı, döñsöölördü aşıra üyür-üyür jılkı aydagan

jılkıçılardın kıyguulap kıykırganı köbüröök jañırıp, jamı
jurt tekşi oturuuga kam urdu.
Ulam eşik türüp entige kirgen çabarmandın tilin ugup koyup,
kereeli keçke eki anjı oydun kamoosuna talangan Abılay
kabagınan kar jaadırgan kalıbınan jazbay, eki tizesin mıkçıgan
teyde köz baylangan çaktı kozgolboy oturu. Lam ün katpayt. Kebin
jönötüp bolgon çabarman Abılaydın jüzünö bakpastan, saamga
başın salandatıp turat dagın, kolun kökürögünö algan boydon
artı menen jılıp çıgıp ketet. Jan-jökörlörü gana kara küçkö
baş iykeşip, ımdaşıp kalışat.
Abılay tolgonot. Arı tolgonup oylonot, beri tolgonup
oylonot. Arı tolgonup oylonso, mınabu Sadırdın közün
tazalaganı oñ, beri tolgonup oylonso attap-tondop atkazıp iygeni
oñ. Ne kıluu oñ?
Bir turup ölümgö ıraa körböyt: “Attap-tondop uzatsam, Sadır
iyge keleer bele? Oşondo jakşılıgımdı baalap, Tülkü-Baş,
Küyüktün kaykısın kazaktan talaşkanın koer bele? Oolukkanın
koyup, oyuk-tilik balasın kıyıktaganı tıyılaar bele? Jurtu
karaldaş konoor bele?”.
Kayradan oygo çömülüp, köñülü buzulat: “Je Oluya-Atanın
kaykısına kömsömbü seni? Talastın sayına kömsömbü seni? Je
kömüüsüz taştap, söögüñdü it-kuşka jem taştasambı?..”.
Abılay oygo çömülgön sayın, janında uy müyüz tarta
kırkalekey oturgan nöökörlördün sanaası sanga bölünöt. “Ataa!
Aynıp ketpegey ele! Arabızdan uşu Kamanbay baatır ılım
sanagan öndöndü ele, soogalap araçı tüşpögöy ele!” dep bölünöt.
Handın kabagın tiktep, oyundagısın okugandan beter:
“Öltürtkönüñ ele oñ!” dep çebelekteyt. Koldorunan gana kelbeyt,
nepadam kelçü bolso, jabıla arbap, “Öltürtöyün!” degen oygo
çömültüp salgıları kelet.
Çıypıyı çıkkan nöökörlördün biri – atı Joogaç ele aylasın taptı. “Aynıp kete eleginde kalgan kepti aş içken maalda
bezelentip jırauga ayttırayık” dedi. Dedi da dastorkon
jayılıp, buloolonto et tartılaar maaldı küttü kımıyıp.
Çabarmandardın ayagı tıyılıp, tabak-tabak et tartılgan maal
da keldi akırı. Kızır emdi taydın eti ustukandalıp bolup,
oturgandar taman çıkkan kazıdan, tıştuu kabırganın mayluu
etinen tamşana sugunup, jaaktarın bülküldötö jarışa çaynap
kalgan kezde aligi Joogaç ısımduu baatırı eñkeyip:
- Endi jıraunu bir tıñdasak kantedi, aldayar hanım! – dedi.
- Tıñdayık! – dep işaara etti han.
- Tıñdayık! – deşti jabıla.

Demeyde kol oynotup çalaarda dombrasının kulagın sol
kulagına bir takap, başın çulguy oñ kulagına bir takap,
jaybarakat küülöp kerbezdengen, demeyde tee kadim zamandagı –
Janıbek, Berdibek degenderdin zamanındagı küü atalarınan
kalgan ülkön küülördön oynogon, tört ayagı tıbıragan jorgo sımal
kızıgan çagında karga boyluu Kaztugandı kayrıp, Kaztugan bolup
elöörüp, jaagın jana: “Bu jalgandan ötkönçö, Kayrılıp seni
körömbü, Kayran da meniñ Edilim!81 Kayran da meniñ Edilim, au!”
dep kakşangan, kakşagan çagında özü gana ıylap tim kalbay, ukkan
adamdı koşo jaşıtkan jırau bul sapar aşıkkansıp kıska
küülöp, tamagın kırına dabışın başkaça sozdu. İride bügünkü
çabıştı ırga keltirdi.
Aahee-ey!
Arbagı süröp Alaştın,
Arasın çaptıñ Talastın,
Arbagı koldop Alaştın,
Akelettiñ elin Talastın.
Mayluu koldoru menen sandarın çapkılagan nöökörlör “Ay,
balilep!” kalıştı. Jırau ansayın “aaheylep” aban sozup, tilin
bezedi.
Aahee-ey!
Sarı - Arkadan attana,
Sar jayloodon baştana,
San kolun baştap kazaktın,
Sanaaga saldıñ kırgızdı.
Sadırın alıp içinen,
Say-saylattıñ kırgızdı.
Emi, kaysı-birin kep kılasıñ karagım, süröögö delöörüp,
öpkösü sabaaday köpkön jıraunun aytuunda kazak balası kazak
bolup jaralıp, Sarı-Arkaga jık tolgonu Sadırday joonu joolap
körö elek eken, üç jüzdüü kazak atalıp, “Alaştap!” aygaylaganı
mınday joogo tiye elek eken obolu, oşondoy kara joonun tilegi
mına bügün taş kaap, Talastın oozunan ozboy taş-talkanı çıkkan
tura.
Dombranın koştoosunda jırau mına uşintip kızıl tilin
bezedi. Demeyden bölök tuyladı, oozunan ak köbük atıp, kara jini
karmagan bakşıday oynodu. Keñ talaa - kızıl çöldün uçu-kıyrına
deyre uguzçuday sozup, “Aahe-eylep!” alat dagın, tilin bezeyt,

Volga darıyası.

“Aahe-eylep!” alat dagın, tilin bezeyt. Köptü ayttı soñunda,
Kökjal Baraktın suuy elek kegin ayttı, Abak-Tarak, Jaysandın
tölönbögön kunun ayttı. “Sadırıñdın ötközbögön jabırı jok
ele, berenderdin kegin kuup, mööröy aldıñ Abılayım!” dep ayttı.
Köñüldögünü taap aytkanına maaşırlangan biyler üy kötörö
ızırına kıykırıp, baştarın çaykay oturuştu.
Kıbası kangan Abılaydın közdörü jıltıldap, mıyıgınan
jılmaydı. Kalmak menen sayışçuda da mınday maktoogo tungan
emes. Maktoo kimdi gana mas kılbayt, maktoogo köşüldü. Tüyülüü
kabagı jazılıp, közü süzülö köşüldü.
Oozunan ak köbük atıp, talması karmaganday termelgeni
menen, eki iyni öödö kötörülö elöörügönü menen jez tañday
jıraunun köz kırı birde Abılayda, birde sanın atkıgan beregi
japkak közdüü Joogaçta. Oçoktogu ottun jalt-jult etken
jarıgında utur birin kıltıya tiktep, aytçu kebinin kıyabın
izdeyt. Kaçan gana Abılaydın mıyıgınan sırduu jılmayu ketpey,
moynun sozo kepke muyup kalganın tuygan jırau emi Sadırdı
boktoonun, köküröktögü kegin esi-kööndön jangıs kılıp karşı
kayraştıruunun kıyabı kelgenin baamdadı. Oşondo Joogaçtın
aldırtan aytuu menen Sadırdın oy-sanaasın mintip tilge
keltirip, tiginin kimdir-biröönü “kul” ataarın jarıya tögüp
saldı.
Körçü konboym aga men,
Körgözöm oşol kulga menen,
Ayıldaş konboym aga men,
Arbaşam oşol kul menen.
Jakalaş konboym aga men,
Joolaşam oşol kul menen...
Nieti buzuk Sadır uşintet imiş. Törö Abılayga öçtüülügü
uşunçalık küçtüü imiş.
Süröy-süröy oturup, kayraştıruunu kup keltirgenine
kubangan biyler közdörün alayta, “oşondoy beken kaapır!”
deşkensip, sögünüp koyuştu.
Kalpka ele çok karmaganday tak sekirgendey tür jasagan
Joogaç:
- Akmaktın esirgenin kara! – dedi.
Tökmönün ırı törö Abılayga jülüngö sayganday tiyip,
ezelki-ezelki, kenedeyden köküröktü ezgen ızaasın kozgodu.
Emeleki külpöñ külküsü jogolup, öñü kumsardı. “Kırgız
kelekeleyt eken da! Kırgızdın esinen çıkpayt eken da!” dedi uygu-

tuygu oy arasında. Tölö biydin 82 iregesinde jürüp, töösün bakkan
kezin estedi, “Tumşuksuz tuulgan uul eleñ, Töösün bakkan kul eleñ,
Taalaysız tuulgan uul eleñ, Taylagın bakkan kul eleñ” deçü sözün
estedi. Arılay kulak saldı jırauga. Arılay tıñşagan sayın söök
öçtü kasının jılandın uusunday arman-tilegi ugula berdi, ukkan
sayın köñülü oorlop, içi bülünö berdi, içi bülüngön sayın kaarı
kakaarday kaynay berdi...
Tuusun jıgıp kelermin,
Tuulgasın tartıp kiermin.
Kök zootun çeçip kelermin,
Köödönünö siermin.
Uşul sözüm etpesem,
Muratıma jetpesem,
Men – Sadır bolboy kalayın!
Munu ukkanda kabagın tüygön Abılaydın açuusunan jaaktarı
bülküldöp,çıkıy tamırları kögörö kööp çıktı.
- Anıkpı?! – dep kaga süylödü.
Dombrasın çort tıygan jırau başın iykektete:
- Anık emey! – dedi.
Ertegi menen erteñkini birdey tilge keltirip, epsiz mıktı
keltirip, esti oodargan jıraunun közünö tigilgen Abılay:
- Kansıngan nemenin oy-sanaasın kalayça bilip jürüñ? –
dedi.
- Degenime işenbeseñiz, et tartıp sınañız. Çıp-çırgasın
korotposton bir koydun etin aldına bükül tartıñız, büdömük
kalganın oşondo aytayın...
- Jıraunun aytuunday et askıla! – dep buyurdu da Abılay
tüktöyö oturup kaldı.
...Jarma bışım ubakıt ötüp-ötpöy sayma alaçıkta kezerip
oturgandarga et tartılmay boldu. Adegende çırak jagılıp, atabalanın kıl arkandap tañılgan kolu-buttarı boşotuldu. Bir
koroo koydun içinen iriktin aksagın tandap jara tartıp, aleki
zamatta jiliktep kazanga askan, jeñdi joon bilekten öydö türünö,
tındırbay ot kalap, kemegeni aylançıktagan kazak bir ookumda
“Kalak! Kalak!” dep kıykırıp, et dododoy üyülgön kileygen mis
tabaktı kuçaktay kele Sadırdın aldına koyö saldı. Kıtmır
karanıp, kestik taştadı:
- Etke karañız!

Kazaktın çoñ biylerinin biri. Abılaydı asırap çoñoytkon.

Taştadı da tak mañdayga çök tüşö oturdu. Mıljıñdagan
kazaktı kaakımçalık eles albagan Kan Sadır adegende tizesinin
aldındagı kestikke baam saldı. Mizi mırık, müyüz sabı ketilgen
kestik jatkanın bildi. Kimdin kolunan kelse da köönü kastın
kılganı! Jürögü jamandıktı tüpöyül tuygan Kan Sadır közünün
astı menen buulangan tabaktı tiktedi, juka biligi öçör-öçpös
jıltıragan kara çıraktın ürül-bürül jarıgında irmemge üñülö
karap, ettin çala bışkanın baamdadı. “Ee! Bildim seni. Asili
kuldun tuyuk sınga tüşürgöndögü kerbezi!” dedi içinde. Başın
kötörüp mañdayındagı mıljıñdagan kazaktın jüzünö tigildi.
Kılgıyma tikteşinen kıtmırluu nurdu kördü. Jaalı kaynadı.
Birde eti buloolongon mis tabaktı, birde kara kök tartkan
Sadırdı añdınıp jatıp, mıljıñdagan kazak kaptalın sala
oturgan öspürümdün kabagın baykagan jok. Oşentip jatıp çuñkur
kabaktuu bala baatır Doskulunun çaarı çaçıragan közdörün
baykabay kalganı!
Bir müçöldön jaşı jañı oogon Doskuluñ bala bolup başına
jün çıkkanı on eki müçönün mintip tartılışın egerim körgön
emes, egerim ukkan emes. Közüñ jamandıktı körbösün, oyrotto jok
mınabu josunu emnesi? Zaadisi kul kakbaştın bul emine
kordugu!? Emne kıyamatı!?
Jaagınan ajıratılbastan bükülü kaynatılıp, tili
salañdagan, müyüzü çala çabılıp, çala kuykalangan iriktin başı,
kök jaşık eti oydu-keldi ajıratılıp, küñ jiligi, kar jiligi,
joto jiligi, kaşka jiligi aralaş ustukandalgan jilikter,
şaşkalaktagan kaysı-bir tomoyaktın şalaakı kolu osol
omkorgondon uçtarı bırkıragan omurtkalar, mizi mırık eski
kestik, kuuçuñdagan kazaktın jıltır tikteşi – uşunun baarın
körgöndö baykooston tañuuga tüşkönünö ansız da jelkesi
tırışıp, köñülü zildep turgan nemenin kanı töbösünö teep, içi
muzdadı. Kerilip turup mis tabaktı bosogodon arı kömkörö teep
iygisi keldi, iriktin başın mıkçıy karmap, mıljıñdagan
kazaktı töbö talaştıra urgusu keldi, jelkeley basa kalıp, aleşem
etti oy-boyuna koyboy oozuna tıgıp, sugunta jedirgisi keldi...
Añgıça atasının ünsüz-sözsüz akırın obdulup, mırık
kestikti oñ kolgo alganın baykadı. Açuusu tıyıla nesteydi. Nege
antti? Ne kılgısı bar? Jarıktık kişinin ne bilgeni bar?
“A” dep ün katpastan Kan Sadır mis tabaktı kırınan kıpçıy
ilip jakın tarttı da sol koldop baştı aldı. Jakın karmap
irmemge tiktedi. Çala kuykalanıp, çala bışırılgan, müyüzü çala
çabılgan, tili uurtunan salañday, jaagı ajıratılbastan
tartılgan iriktin bükülü başın arbaşkanday tiktep, alakanına
sala salmaktap turdu.

Doskulu ansayın jaldıray karayt. Bul emine boluçu?
Jarıktık kişinin bul emine işaarası? Ne kılgısı bar dagı ne
degisi bar?
Kan atası şakşaktuu koldoru menen bırkıratıp iyçüdöy
mıkçıy karmagan baştın oñ jaagına mırık kestikti takay berip,
kuykum etinen çındap ooz tiyip alçuday üç eliçelik kıya tildi.
Jipkirbesten oozuna saldı. Üç bölö jara çaynap, bürküp iyebi
dese antken jok, kürmöböstön juttu. Juttu da mis tabaktı uulunun
aldına türtüp koydu. Mırık kestikti tim koydu.
Oşondo oyulgur bala Doskulu kan atasının jüzünö bakpastan
turup, mıljıñdagan kazaktın uurdana tiktegenin tañazar albastan
turup, eki jeñin bilekten öödö aşıkpastan türündü dagın, mırık
kestikti kolgo ala mis tabaktagı etke karadı.
İride baştı alıp, sol jaagınan kıya tilip ooz tiydi.
Jaagın ajıratmakka adegende kestikti tuurasınan soylotup, etin
tildi, koş koldop küçkö salıp, astıñkı jaagın üstüñkü jaagınan
bölök-bölök kayrıp ayrıdı. Eki kulagın kesip, mañdayın jara
tilip, tumşugun tuurasınan tildi. Eki közün çanagınan çıgarıp,
karegin tazaladı da ezeli közdü jalgız jebegen janı jalgız
sugunup iydi, adatta kırk bir söökkö ajıratılçu baştı aljabulja buzup, meesin koçuştap sugundu.
Bürküttöy kaldayıp, oturuşunan jazbagan kan atası ordunan
kozgolboy, kaşındagı çokçoygon kazaktın oozu açıldı aljayıp.
Anı menen toktogonu jok Doskulu. Emi jilikterge karap,
çetinen aldı. Oñ kelip turgan eken, joto jiliktin oñun alıp,
tuura etinen kıya tilip ooz iydi, kestiktin sabı menen eki urup
çagıp, kan aralaş kara çuçugun sordu. Sol jiligi turgan eken, sol
koldop alıp, etinen kıya tilip sol uurtuna saldı, tuurasınan
çagıp, çuçugun sordu.
Uşintip ar bir jiliktin etinen kıya tile ooz tiyip, çambıl
çuçugun şimidi. Kar jiliktin etinen da kıya tildi, kaşka
jiliktin etinen da kıya tildi, kar jiligin çagıp, çuçugun kabat
şimidi, kaşka jiligin çagıp, çuçugun kabat şimidi. Küñ
jilikke gana kol tiygizgen jok, başka müçögö bolso könülü çaap
karagan da jok.
Kabagı bürkölüü kan atası eegin kese tiştenip, demin içine
katıp kaldı. “Kabılandın siydigi-i!” dedi.
Kazaktın közü kadalıp, oozu aljayat ele aljayat. Doskulu on
eki müçö eti şakeldey üyülgön mis tabaktı koş koldop aldı da
kazaktın aldına taştadı.
- Me emi kazaktar, atañarga aş bergile! – dedi.
Kozgolbogon kan atası oşondo barıp oñ iynin kötörüp, ontop
iydi. Közün alaytkan kazak aljayıp açılgan oozun arañ jıyıp,

çarıgının buuguçun çubaltkan teyden köçügü menen jıla jönödü.
Lıp etip çıgıp ketti.
Bolooru boldu! Baş tartmaktan emne tart, astı, kesir
sunulgan tamaktın keşigi uşunday bolmok.
Ata-bala birin-biri tik bakpay, ün da katpastan, şük oturup
kalıştı. Tünörüp ar kimi öz oyu menen alek. Uygu-tuygu oyloru
menen alek.
Tünörgön Kan Sadır içten sızıp: “Janıñ aman turganda
aalamdı buzar, közü jok köykaşka er bolmoguñ bar ele, kap!” dep
tütödü. “Kayran gana çamgarak! Doskuluga arnalgan kara çamgarak,
kökölöböy kaldıñ, çamgaragı segizden tündügüñ arnayı kötörülböy
kaldı, kap!” dep tütödü. “On gülüñdün biri açılbay, kudalaşkan
jerindin arzışkan beş kökül kızın koldon alıp jetelep,
almaday albırgan betinen süyböy, uuçuñ uzarıp uul körböy, közüñ
açıp bala körböy, tukumdabay kaldıñ, kap!” dep tütödü. Kabırgası
sögülüp, kañırıgı uşintip tütödü. Tul katını emi tulañ çaçı
kuuday agara karıgança, başınan kara eleçegin tüşürböy, kabılanjolbors tuulgan uulunun kaygısına kan kakşap, ömürü ötkönçö
öksöp kalaarın oylogondo, esi eñgirep, dal boldu, muzdak ter
basıp, şal boldu. Erteden beri bosogonu boylop-sagalagan ajal
emi uulunun başın koşo tooruganın tuygandan sırttan şıbışişaara gana kütünüp, kulagın türüp kaldı. “Kanteli, kabat
ölöbüz!” dep, kabat ölöörünön kümön sanabay, jazmışına moyun
sundu.
Eşik türülüp, çarıgının buuguçuna çalıngan kazançı
jıgılıp-koop kirip kelgende Abılay aldındagı etke içteyi
tartpay, utur-utur pamil çay uurtap, sabırsız oturgan. Uy müyüz
tarta oturgandar jardana kazançının oozun tikteşti. Kan sürünön
sürdükköndön aptıga süylögön kazançı akırındap demin basıp,
emeleki körgönün tökpöy-çaçpay ayttı. Dastorkon çetindegiler
közdörün alayta: “Bu eminesi?” degençelik birin-biri abay
tiktenişti ele, Abılay aytkanınday ele jırauga akıl saldı:
- Ee, jırauım! Jaldırabay baçım ayt, jandırmagı ne
boluçu? Jaagı ajırabagan baştın jaagı ayrılıptır, bul emine
boluçu?
Uşunu ele kütünüp turgan jırau Kan Sadırdın jaak
tilçüdögü önörün törösünün janına batkıday, çuçuk şimirgen
balanın kılganın çuçuguna jetkidey saymedirep jandırdı:
- Azireti töröm! Anık duşmandıgı bilindi çengeelindegi
tutkunundun. Endi jandırmagın aytayın, azır bol: atasının
baştı buzbastan jaagınan kıya tilip ooz tiygeni – Abılay, jaza
tayıp koluñdan aman-esen kutulsam, akırı jaagındı tilem
degeni! Al endi uulunun atasınan aşkan kastıgı bar, tim koysoñ,

ukum-tukumuña deyre söök öçtüülügü öçpöyt. Aligi baştın soo
jaagın tilip ooz tiygeni – ayım oñunan tuup, aman çıksam
koluñan, sol jaagındı tilem degeni, jaagın kayrıp ajıratkanı –
jaagındı ayrıym degeni, eki közün oyup jegeni - eki közüñ
kaşayta oybosom, uşu senibi, degeni, meesin koçuştap sugunganı senibi, akırı başındı jutpasam degeni! Jilikti birden
çakkanı jiligindi çakpasam degeni, çuçugun kabat şimigeni ukum-tukumuñdun say-söögün sızdatıp, kızıl uuk kılbasambı
degeni...
Saymediregen jırau uşintip tajrıyba kılıp attı. Ukkan
kişinin tula boyun dür ettirip, üröyün uçurup ayttı.
- On törtündögü aytkanı! – degen kübür-şıbır uguldu.
“Ukum-tukumuñdu kırattı!” eşitkende otuz uulduu Abılay
kalçıldap, kanı suyuldu: ”Ölçöösü öz başı menen ketki-ir!
Valimdin baleesin alabı, Eşimim menen Adilimden aylanabı,
Ospanım menen Şıgayımdın meenetin je, Kasım menen
Sızdıktın...”83.
- Baarıdan da uulunun jürögündö kara jeri jok
kabılandıgı bar, birok da atasınan aşkan kastıgı küç, ukumtukumuña deyre öç çıgat!
Jırau bayatadagı sözün bir kayrıp tamamdadı.
- Atası menen uulunun topuragı bir jerden! – dep bakıldap
koyö berdi japkak közdüü Joogaç aga udaa.
Al antip, aytıp oozun jıygıça, Abılay ay-buyga kelbesten::
- Ukum-tukumuma ubalı tiybesin aramdın! Öltürgülö! – dep
buyurdu. – Muuzdap bolgondo ekööbünün teñ köödönün kak jarıp,
jürögün suurup apkeliñder!
Baatırlardın biri balanın tamçı kanına araçı tüşkön
boldu:
- Hanım! Al da bizdey neme eken, on törtündö oyronuñ, orgup
turgan bala eken, öltürböçü...
Abılay kulak salbadı. Bayagı ele kara başıñ jutkur Joogaç:
- Ölümün özü tilenip atpaybı! – dep jirep, araçı tüşkön
kişini kıygaçınan karap koydu.
Kanga suusagan kaarduu kandın ökümü eki bolçubu,
kileñdegen tölöngüttör aleki zamatta sayma alaçıktı ordu-tübü
menen kamgaktay oñtorup jiberip, Kan Sadırdı uulu menen çoguu
koldorun tolgop, degdeñdete jılañbaş süyröp jönöştü. Bir maal
takançıktay “Şeşeñdi!” dep albuuttana aşatıp kaldı Kan
Sadır.
Tün nılday karañgı. Çıyrıktırgan jel sogup turu.

Abılaydın baldarı.

Üstündögü joo kiyimin sıyrıp, jalañkat dambal-köynökçön
kaltırışkan soñ, alıştın boyuna iyinden nıgıra basıp
çögölötüşköndö, Kan Sadır eegin öödö kötörüp, töbödö
jımındagan sansız jıldızdarga soñku mertebe köz çaptırganga
ülgürdü, jıldızdardın ireetin tüzöp, Altın kazıktı ayra
taanıp, tegerete jıldız oñop, jeldettin kanjarı kardın eşe
soygondo kara toonu baştana, kara topuraktı jazdana kulaarın
boljodu.
“Atangörüü-üü, eki ooz söz amanatım bar ele!” degen arman oy
soktu üşkürtö: “Eki ooz kep amanatımdı jelge ketirbey, jadına
tüyüp, Kapkadagı topto çıbık kırkıp, kılıç jalaşkan dostoruma
jetkirüügö jaragan birde-jarım adam tabılsaçı! Çıngış!”.
Kapkanın jayıgına kaz katar tolo jıyılgan kalıñ eldi
estedi dagı bir jolu. Oñ-soldun tolgon erleri türö çogulup,
kılıç jalaşıp, ay tuyaktı aksarbaşıl aytçuda, jer-suunun çegin
karooldonu makuldaşçuda jık jıyılışpadı bele, oşonu estedi:
“Kayda jürüştü eken erender? Kunumdu kuup alaarga kimisi
jarayt boldu eken emi? Kolunan keleer bereni kim boldu eken?
Jatındaşım Seyitpi? Ay, oşonum jarabas, baarı bir oñ-soldun
mıktısı – Esengul ele. Toptu buzgan kırgıy köz Esengul, ılaaçın
arış kayran Esengul, kaydasıñ? Ata-a, Kapkadan kayra
kezdeşpeybiz emi, azıp keter bekensiñ...”.
Jarıkçılıktın jaşoogo tatıtkan ümütü tattuu emespi,
köödöy karañgılıkta jan-jagın karandı. Öñçöy suuk karaan
öñdöndü. “Karañgıda kasiret sözümdü kulagı çalgan jan tabılaar
beken! Armanduu sözüm jetkirmeyin, jegeni tamagınan ötpögön,
jegeni jelim, içkeni irim bolup, tün uykusu üç bölüngön,
akırettik söz ele dep janı çırıldap-çırkıragan kişi çıgaar
beken bu jalganda! Boluu kerek. “Bolot!” dep ümüt bayladı.
Oşondo özögün ört çalganday küygüzgön arman-kereezin ayttı
küñgürönö:
Ilaaçın arış, kırgıy köz,
Bolot biydin Esenkul,
Ayta bar menin kebimdi,
Kızı talak Abılaydan,
Ala körsün kegimdi!
Uşunu gana aytkanga ülgürdü. Dagı aytmak, beregidegi uluu
toolordun boorun tayanıp kün körgön jurttun uçuna ugulsun dep,
uzun-uzun kep aytmak. Ülgürbödü. Sözün belendep, oozun açıp
aykırgıçaktı, “Kuusun menin kunumdu!” dep aytkıçaktı, koş
mizi jalañdagan kurç kanjar karın tuşka kadaldı. Uusu
ooruksuntkandan “Ay!” dep enkeye bergende, koko tuşka jana bir
kanjar jedi. Jer kulaçtap, küüsü menen küp etip, et-betinen

kömölöndü. Boolgologonunday ele kara toonu baştanıp jıgıldı,
tobo. Janı kayra kirçüdön beter akırkı al-küçün üröy ayagın
tartıp, kayra tirülçüdöy tuylap kördü. Oor tartkan denesi
tuylaganga könböy, közü süzülüp, tamagı kirkirep jatıp kaldı.
Oşondo jara tartılgan kardınan orguştap akkan, kıya
kırkılgan kokosunan tütüktöp akkan ısık kanına kaptalınan
çılanıp, üşünö kelalbay üstömönünön çılanıp, aç talaanın
topuragında oonap jatıp, kindik kanı tamgan jurttan künçölük
alıs, jaynagan agayın-tuugandan ayçalık alıs, ögöylögön jayda
dalbas ura tuylap jatıp, öbökkö kelbey özörüp, tomolonup jatıp,
“kanjıgadan başıñdı öz kolum menen çeçpey kaldım!” dep
çırıldadı kayran baatırdın kayran janı. Öpkö-jürögü
jançılıp, akırek-süymülçögü bırkırap, demi kirbey kekirtegi
kirkirep, kirteyip-karañgılagan közü süzülüp baratkanda, “ü”
deerine ün kalbay, dalbastagan janı üzülüp baratkanda, kıyalında
“Sartkulu!” dep aykırıp, ay-aalamdı janırta bakırdı oyunda.
Tirüüçülüktön ümütü üzülöör irmemde, çöödöy talagandardın
kolunan jakşılık bolbosunan küdörün üzöör irmemde, kayra
oygongus, kansıratkan uykuga çögöör irmemde, oy tereñinde
belendegen akırkı sözün akıret dosu Esengul baatırga bagıştadı
dagı bir iret:
Ayta bar menin kebimdi,
Alsın menin kegimdi...
Kanın içmeydin kezegi Doskuluga jetti. Baş alganga
maştıgı aşıngan eñgezer jeldet kanı tamçılagan kanjardı
karın tuşka malıp alaarda, jakın turgan biröö joon bilekten
karmap toktottu da Doskulunun tike mañdayına tura kalıp:
- Emne armanıñ bar, baatır? – dedi.
- Kanteyin! Aysız tündö kazakka katılıp, kızıl uuk kıla
sababay, kak töböñdü kandabay, bir mookumdan kanbay kaldım, sayaksaruu elimdi arkama jergelete tizip, ımırt tündö ılaaçınday
tiybey kaldım, “Jankorozdop!” aykırıp, Çolok-Korgondon ıraak
aşpay kaldım. Namısıma uuday tiygen Abılaydın tukumunan
birde-jarımının
mañdayınan
kez
kelip,
jekeme-jeke
nayzalaşpay kaldım. Altın türküktüü, kümüş bosogoluu
çatırının çamgaragın tüşürö çaap, buzbay kaldım, katılıp
kirgen kazaktı mazarluu talaanı aralata, bazarluu Taşkenden
aşıra “tateletip” kuubay kaldım, Oluya-Atanın oozuna ordomdu
kurbay kaldım, soo...
Añgıçaktı, ar-namısı kozgolgon biröö açuulana jer
tepkilep, terebeldi jañırta bakırdı:
- Sonundukka karap turasıñbı! Soy! Baçım soy!
Jalañkıçtın janın al da jürögün suuru!

Eñçer boyluu eñgezerdey jeldet tizelegen ulandın
boyunçalık eñile berip, kulaçın kerip, adegende içegi-kardın
eşip almakka kanjarın şiledi. “Jediñ!” dep bakırgan ulan bük
tüşüp barıp suladı.
Al tündö kotologon el saamdan kiyin çayırga çılangan şam
çıraktın jarıgında uzun-kıskaluu katar sunalgan eki ölüktün
köküröktörün şamşarlap jarıp, köödöndörün soyloto joon
bilekterin
matırgandardın,
jüröktörün
toltosunan
suurugandardın kızıgına batıp, körgönü-körbögönü dele koş
alakan tolo kılday karası jok, çılk may kaptalgan jürök
çıkkanın kıylaga kürüü-küü tüşö kep kılıp, bir ookumga deyre
udurgup turuştu...
Ee, soñkularga bilinebi-jokpu kim bilsin, soñkularga
jetebi-jokpu kim bilsin, asman tolo jıldızdar beykut
jımıñdagan oşol-oşol saamdarda, jerdin kırtış-dıñın suutkan
keç küzdün aza boydu çıyrıktırma al tünündö, Oluya-Atanın
ayıştuu jakasında uşunday azaluu okuya bolgon. “Jortuuldap
çıgarınan kandayça kabarsız kaldık!” dep aykırıp, “Kokuy kün,
bir boorumdan ayrıldım!” dep jer koygulap, eegindegi sakalmurutun julgan Er Esenguldu ölöör-ölgüçö armandatıp azapka
salgan, butu körünö salañdap, közü jumulup baratkan çagında da
kabırgasın kayıştırgan kargaşaluu okuya uşundayça bolgon.
...Elüüdön aşkan çagında Er Sadırdın kaygısın bir teñ, ÜçAlmatını Adıgine-Tagaydın uuldarına kark tolturuunun
kaygısın bir teñ tarttırgan altı müçölük ömürü mintip tügönüp
baratkanda, tündügü sıyrıluu çamgaraktan ötkörö tiktey,
kökmöldür asmanga jaldırap közün satçuda, kuu mamıda asa
baylanuu teke joomart buudanı menen kupuya sırdaşıp kalçuda Er
Esengul baatır uşunu estedi. Sırnayzanın börüdöy tilin
jalandatıp, kimdi gana saygan jok ömüründö, birok da öçü kanbay
koydu, “Üç-Almatı, Üç-Almatı!” dep jürüp neni gana kılgan jok
ömüründö, birok Üç-Almatının koynu oyundagıday elge-jurtka
tolboy koydu.
Oşol jılkı bolgon oljosu - Kaşkeleñdik bir tuubiyneni
ayaldıkka aldı. Jetinçi kılıp aldı. Bilse, jılkıçı Sarıdan
boyuna bütüp, kümön kalganı bar eken. Oşonu da talaştı.
Tuubiyneden tuulgan uul tonduu uul boldu, torolgondo beş tütün
jan boldu, oşentip, tonduu balanı toptuu kıldı. Birok ÜçAlmatı tolbodu. Bayagı jılkıçı Sarının okuyası kılt etkeni da
uşundan.
Esengul bulduruktap, ün kattı.
- Iya! – dedi Nıyazbek.
- Or-mo-nuñ? – dedi.

- Ormonbu? Mınakey! Ay, Ormon, kelçi! - dep kılçaydı
Nıyazbek.
Oyronu Ormon suurulup çıkkan jok mında oturgandardın
arasınan.
- Eşikte, - dedi kök ala sakal kişi.
- Çakır! Baçım kelsinçi! – dedi Nıyazbek.
Kök ala sakal kişi iregeden başın çıgarıp:
- Ormon! Ay, Ormon! Baçım kir! – dedi.
Janatada bışaktap, başın salgan boydon çıgıp ketken
bala kayra kirip keldi. Çök tüşö otura kaldı çoñ atasının
mañdayına.
Esengul testierdin töbösünön iskep-iskep, jıttagısı
keldi. Buulgan tilin kürmömökkö küçün toptop, kimisi bolbosun
kulagına kuya jürçü añızdı dagı bir mertebe kaytalagısı keldi,
“Ayta jür menin kebimdi!” degisi keldi. Kürmögöndöy boldu
tilin. Birok dedibi, debey kaldıbı, bilbey kaldı. Es-uçu üzülüp,
üzül-kezil özünö kelip-kelbey jatıp, eki düynönün ortosunda
eldir-seldir sunalıp jatıp, bilbey kaldı. Tili kürmöögö
keldibi-jokpu, deçüsün dedibi, debey kaldıbı? Dedibi, debey
kaldıbı? Dedi okşoyt go, anda emnege bışaktaganı tıyılbagan
Ormon başın iykep-jañsabayt. Jo-ok, eşitti okşoyt, oşon üçün
bışaktap atpaybı bala!? Jubarımbek dese!?
Teke joomart buudandın jer çapçıp, azınaganı jañırdı.
Bayagı jabagısında jambaşı sınıp, muununa kirgen kulataydın
tukumunan! Kılagar közü süzülgön Esengul içinen tölgö kıldı da,
kulaktı bir tundura jañırıp barıp alıstagan, zaakımday
alıstagan azınoo ündü eerçip, “küş!” ete akırkı demin çıgarıp,
bu düynönü añgıratıp boş taştap, üzülüp kete berdi. Tüpkürdö
sokkon soñku oy-tuyumunda jer üstü menen kaykıp uçkan
jılkılardın arasında kaydadır tüpsüzgö köçüp barattı. Ayaalamdı jañırta azınap-kişenegen jılkılardın agımında kanat
bütkön kulataydı çaap, too-taştı attatıp, kaalgıp uçup barattı.
Tap etine kelip turgan eken janıbar, tört ayagı tıbırap, ıraaktı
samap kalgan eken janıbar, janıbardın azınaganı nege mınça
janga jagımduu da köşültö tattuu! Janıbardın azınaganı nege
mınça...
X
“Kapka tragediyasının” boljolduu syujeti uşunday çıguusu
kerek ele. Ooba, anan uşintip atalışı kerek ele. Syujeti
uşintip keltirilgende gana jaman oyunda Jusuptukunan aşıp
tüşkön añgeme jazılmak. Bolgonu uşunday añız. Esi ordunda

kırgızdın baarı ele bilgen añız. Birok saatı çıkpay, daroo
keltire albay koydu. Anısı başına küygültük gana üydü. “Handar
handay kezinde, bekter bektey kezinde, bul jalgandan Er Esengul
ötüptür...” degenden arı ötpöy, on barak angemeni erteley jazıp,
Sıynatına suna albay, aranı suutup, arada on jıl jürüp
albadıbı şaardı taptap! Al ortodo ata-babasının tüşünö da
kirbegen kapkayaktagı kandidattık naamga azgırılıp, diñkinin
soolutkan uşul iştin tüyşügü bir jaktan kolun bayladı...
Kiyin-kiyin, eki ortodo baş koşkonu menen otu küyüşpöy,
ajıraşsa dele, Sıynatın unutkara albay: “At-aa, uçurunda
ilgirtpey kagazga tüşürgönümdö Sıynat dele meniki bolmok bele!”
dep, dalayga barmagın kese tiştegen uçurları boldu. Akırı
jazdı. Birok kızıgı, Sıynatsız jazıp kaldı. Kep uşunda.
(Ulandısı bar)

Click or select a word or words to search the definition