Ata Konuş

23.11.2010
2010 jılı 7 aprel okuyasında kaza bolgon baatırlardın jarkın elesine arnalat.

Ata Konuş
Aylananı boz tuman kaptap, kündün közü körünböy, jamgır sebelep jattı. Ayıldın çetinde joldun
betindegi körüstön tarapta bir karaan kiçinekey estelik taştın mañdayında katıp kalgan sımal
olturdu. Bul karaan jaşı kırk beşterdi çamalap kalgan Ayjamaldın karaanı ele.
Öñü öçüp baratkan eski joolugunun astınan saamay çaçtarı kuuday bolup mezgilinen erte agargan,
közünün aldın, betterin bırış baskan, çüködöy bolup bürüşüp oturgan bul ayaldı körgöndör 45 jaşta
dep aytpastır.
Al kaltıragan arık koldoru menen estelik betindegi jazuunu kudum nariste balanı kirintkendey bolup
eñ bir ayar, eñ bir kıldat sılagılap jattı. Estelik betinde bolso: “Azat uulu Egemen
31 avgust 1991j.
7 aprel 2010j.” – degen jazuular bastırılgan ele.
Uşul tapta Ayjamal deneni içirkentken jazdın suugun dagı, sebelep tögüp jatkan jamgırdı da
sezbesten, erinderi alsız açılıp öz aldınça bir nerselerdi aytıp kübüröngöndöy boldu. Kim bilet,
uşul tapta bozorgon boz beyittin janında turup, janday körgön uulunun kaysı kıyal-jorugun estep
jattı boldu eken?
Közünön akkan tamçı jaştar jaandın mayda tamçılarına aralaş jerge siñip jok bolup jattı. On
gülünün biri açıla elekte ok jep, oyron bolgon uulu Egemendin jarkıldagan elesi köz aldına tartılıp,
enenin oyuu alda-kayda çabıttap, ötkön ömürü köz aldına tartıldı.
***
Rayondun borborundagı ayantka el jık tolup, köçölör kızıl-tazıl jelekter menen koozdolup , şañduu ırküülör çıgıp, çoñ mayramdık saltanat ötüp jattı. Jaydın akırkı künü bolso da kün memirep tiyip
ayanttagı elge meerim tögüp jatkanday sezilet. Koluna gül kötörgön okuuçular, jaraşıktuu kiyingen
ulan-kızdar, ak eleçek kiygen apalar, ak kalpakçan atalar bul mayramdın körkünö körk koşup turgansıyt.
Baardıgının jüzündö kubanıç, bul kündön alar köp jakşılıktardı kütüp jatkansıyt. Uşul kalıñ
eldin içinde ay-kününö jetip turgan koş boyluu Ayjamal jubayı Azat eköö da bar ele.
Ooba, oşol künü Ayjamaldan ötkön baktıluu kişi bolbogondur. “Düynödögü eñ suluu ayal – bul koş
boyluu ayal,” – dep bekerinen aytılbasa kerek. Köküröktün astınan ıldıy kenen kılıp tigilgen koçkul
kızıl köynögü ansız da ajarluu Ayjamaldın kelbetine jaraşıp, körgön jandı suktandırıp turdu.
- Ayjamal, karasañ bizdin naristebiz jarık düynögö çıgam dep jatabı, içiñden tömpöyüp bilinip atat.
Kabatırlanıp, özünö jalooruy tiktep turgan Azattın ünün ugup, içinen bülk- bülk etip kıymıldap atkan
naristenin demin sezip Ayjamal küyösünö erkeley ün kattı:
- A egerde men bügün töröp kalsam, atın “Mayrambek” je “Mayramkül” koyöbuzbu?
Azat bir saamga oylono tüştü.
- Jok, “Mayrambek” je “Mayramkül” degidey bul jön ele mayram emes, özgöçö mayram, elibizdin
egemendüülügünün mayramı bolup atpaybı. Oşon üçün, eger erkek törösöñ “Egemen”, kız törösöñ
“Erkinay” koyölu.
- Egemen deysiñbi?
Ayjamalga birinçi bul at öön ugulup katkırıp jiberdi da kayra külküsün tık toktottu.
- Çın ele jakşı at bolçuday. Andan körö aman-esen törösöm eken.
Al künü eköö ayantta mayramdık saltanattı körüp, köpkö koltuktaşkan boydon basıp jürüştü.
Kündün nurları kızarıp batıp, uyasına jaşınaar mezgilde çındap ele Ayjamaldın tolgoosu baştalıp,
oşol künü alar uulduu boluştu.
- Mamaşalar, baldarıñardı emizgile, - degen ündön Ayjamal oygonup ketti. Mañdayında bala kötörgön
ak halatçan süykümdüü kız külüp turgan eken. Kiçinekey ımırkaydı koluna alıp jatıp, tulku-boyu
kölküldöp erip jatkanday bolup, algaçkı jolu enelik meerimdi, enelik sezimdi tuydu. Kızıl et
naristesinin jıtın jıttap, booruna kısıp –
- Kiçinekey Egemenim, menin! Eldik uul bolsoñ eken dep jaş ene jalbarıp jattı balasına. “Karasañ,
kabagı, kaşı, murdu da kırdaçınan kelip kak ele Azattın özünö okşoş bolçuday,” – dep Ayjamal içinen
ıraazı bolup, uulunun kebetesin küyösünö okşoşturup, aman-esen eki kolun booruna alganına jetine
albay süyünüp jattı.
Aradan bir juma öttü. Kaynejesi Bermet menen Azat eköö kelip Ayjamaldı töröt üyünön çıgarıp
kelişti.
- Kana, uulumdu emi jakından köröyünçü, terezeden ele körüp ketip attım ele – dep balanı körgönçö
şaştı Azat. Tüşürüp jiberçüdöy bolup, bek kuçaktap, bir balasın karap, bir uşul balanı toguz ay
kötörüp tolgonup jürüp töröp bergen jubayına karap, köñülü kuunak bolup, mañdayı jarıla kubanganın
jaşıra albadı.
- Uşu senin uşintip uulduu bolgonuñdu körböy, je üylöngönüñdü körböy apam menen atam birinin
artınan biri kete berbedibi. Uşunday jakşılıktı körüp, bapırap jentek berip mañdayıbızda otursa
emne? Neberesin koluna alıp, özdörü at koyup, emne degen kubanıçka batat ele? Jok degende eköönün biröö
bolsoçu?
Bermet öksüp ıylap jiberdi. Azat ejesin kuçaktap, booruna kıstı.

- Iylabaçı eje, ekööbüz ıylap büttük go. Mından arkı jaşoobuzda jakşılık bolsunçu dep tileyliçi.
Andan körö, koşuna-koloñdordu çakırıp, Mekkege barıp kelgen Akmat ajıga azan çakırtıp atın
koyduralı. Kanday deysiñ? Menin tayanarım jalgız özüñsüñ, anan sen mintip bırıldap ıylasañ emne
bolot?
- Bir çeti kubanıp, bir çeti ererkep kettim okşoyt. Men konok kamın köröyün. Iylagandan payda jok, –
dep çıyrala tüştü Bermet.
Arıdan-beri murdatan alıp koygon azık-tülüktörün alıp çıgıp, ak dastorkondu jayıp, bat ele
dastorkondun üstü dür-düyümgö tolup çıktı. Kelgen el, anın içinde Akmat ajı balaga batasın berdi:
- Negizi musulmançılıkta balaga jeti küngö çeyin azan çakırılıp at koyulat, bügün tuura ele jeti kün
boluptur, “jetinin biri kıdır” deyt, uşul kelgen eldin batası tiyip, Egemen eldik uul bolsun.
Iymanduu, namısköy, ata-enesine kayrımduu bala bolsun. Oomiin!
Baarı japırt alakan jayıp, balaga ak tilek kaaloolorun aytıp kelgen konoktor da taradı.
***
Kündör-küngö almaşılıp, ubakıt uçkan kuştay zımırap ötüp jattı. Balanı oorutpay çoñoytsom eken,
mınakey ün çıgarıp külüp kaldı, mına emi oturup kaldı, “kas” turup kaldı, dep bala menen uşalanıp
jürüp Ayjamal bir jıldın kanday bolup ötüp ketkenin da sezbedi.
- Ayjamal, batıraak kelçi! – dep kıykırgan Azattın ünün ugup Ayjamal jasap jatkan tamagın taştay
salıp, küyöösü televizor körüp oturgan bölmögö kirse, uulu Egemen öz aldınça akırın tam-tuñ etip
kadam şiltep atkan eken. Aga udaalaş ele televizordon da diktor: - “Bizdin mamleketibiz bügün
Egemendüülügünün bir jıldıgın saltanattuu mayramdap, bir jaşka tolgon baladay kas-kas turup,
erteñki keleçekke işenimdüü kadam taştayt degen işeniçtebiz!” – degen sözdördü aytıp Kırgız elin
mayramı menen kuttuktap jattı.
Beş –altı kadam şiltep anan jıgılçuday bolup boyun toktotup turup kalgan Egemendi Azat kötörö
kaldı da: “Ayjamal, tamagın bıştıbı? Balam ekööbüzdün kursagıbız açtı, sen bügün bizge degi tamak
beresiñbi?” – dep tamaşaladı.
- Uulubuz birge çıgıp atsa, anın üstünö bügün mayram künü bolso, men dele kanteyin, özgöçö dastorkon
dayardasam degen ele araket da, - dep Ayjamal küyöösünö külümsüröy karadı.
- Oo, kuday buyursa, Egemenibiz bügün kadam şiltedi, bilinbey ele bir jıl öttü, anan bilinbey ele
çoñoyup mektepke barat, anan askerge barıp, çoñ jigit bolot, anan kızdırdın baarı bizdin Egemendin
artınan çurkaşat go, sen menin artıman çurkaganday bolup? – Azat ayalına tiyişe süylödü.
- Ooba, sen çurkabay elebi?!
Eköö bir-birin tamaşalaşıp külüp jatışıp koşunası Jıpardın kirip kelgenin da baykaşkan jok.
- Aa iy, ay kaçan körsöm ele katkırıp külüp, bir-biriñdi jañı körgöndöy bolup ayabay ele ınaksıñar da.
“Kazan-ayak dele kagışat” deyt, degi ekööñör keede üy-bülöçö uruşkan künüñör bolobu.
- Keliñiz, keliñiz. Jıpar eje mayramıñız menen! Iras kelbediñizbi, menin da tamagım dayar bolup
kaldı, çogu biz menen tamaktanıp ketiñiz. Keldibek bayke üydöbü, çakırıp kele koyöyun, - dep Ayjamal
tura jönödü.
- Keldibek kara jerge kirsin, tañ atpay ele mas bolup algan, jatat üydö. Erteden beri çatak salıp atıp,
anı eptep arañ uktattık. Anan kiçine alaksıyınçı dep siler jakka bastım.
Jıpar öz armanın aytıp, albuuttana süylöp jattı. Dastorkon üstündö oturup, al Azat menen
Ayjamaldın ıntımaktuu jaşap jatkanına sırtınan bilgizbegen menen içinen köz artıp turdu.
“Karasañ, munun küyöösü içimdikti oozuna albayt, ata-enesinen kalgan birin-ekin maldı ulaştırıp,
köböytköndün araketin jasap atat. Çoñ okuunu bütpösö da ustaçılık kılgandı bilet. Ayjamal da öz
ookatına tıñ, üy-jayın taza karmap, mañdayı jarık kelin. Tüşkö çeyin ele mayramdık dastorkon jasap
jibergen tura,” – degen oylor kelip jattı da, esine bir nerse kele kalganday bolup: “İi basa, 31-avgust
silerdin uuldun da tuulgan künü emes bele. Esiñe jara çıkkırdıkı dese, taptakır unutup koyupturmun.
Kiçinekey bolso da oyunçuk kötörüp kelsem jakşı bolboyt bele,” – dep Jıpar özün ıñgaysız sezip ketti.
- Eçteke emes, eje, bügün tuulgan künün özübüzçö ele belgileyli dep çeçtik. Bügün uulubuz tuura birge
çıgıp atat. Kuday buyursa bir jumadan kiyin 7-sentyabrda tuşoo toy bersekpi dep atabız. Törölgöndö da
atı azan çakırılıp, 7-sentyabrda koyulgan. “7” degen san bizdin balabız üçün baktıluu san bolsun dep,
kiçine tölgö kılıp atabız. Birotolo tuşoo toydo ele alıp beriñiz oyunçuktu, - dep Azat astında oturgan
Egemendin betinen ööp jetine albay turdu. Bıytıygan koldoru menen atasının murutun sılap oynop
oturgan bir jaşar balanı 18 jıldan kiyin, apreldin jetisinde bul ömür menen koş aytışat dep anda eç
kimdin oyuna kelbegendir. “7” degen san Egemen üçün kargaşaluu san bolup kalaarın anda kim oyloptur.
“Toy boloor, toydun ertesi da boloor” degendey Azat menen Ayjamal ata-babadan keleatkan jörölgönü
jasap uulunun tuşoosun kesip özdörünun jakın –sanaalaştarına kiçinekey toy berişti. “Jetim öz
kindigin özü keset” degen sözdün da çındıgı barday, Azat menen Ayjamal ekööndö teñ eköönü koldonbuttan alıp koldop ketçü törkün da tuugan da jok. Azattın ejesi Bermet bar bolgonu menen köp dele
inisine karalaşa albayt. Antkeni küyöösu Temir kara mürtös, merezireek adam, kabagı açılıp köp kişi
menen süylöşö berbeyt. Özdörü eldin aldı bolup jakşı turuşsa dagı, düynönu körünö ala ketçüdöy
bolup, akçanın kulu bolup kalganday. Küyöösünün sırın tüşüngön Bermet dele anın oyuu menen bolup,
baarına moyun sungan. Je meni kötörö turgan ata-enem bolboso, jalgız inim Azattın kolunan emne kelet
ele, “taş tüşkön jerinde oor” deybi, aytor özünün oyun dele küyöösünö açık ayta albayt.

Al emi Ayjamaldın karangan-karmangan jalgız taenesi Azat menen Ayjamal baş koşkondon kiyin ele
köp uzabay kaza bolgon. Ayjamal özünün apasın süröttön gana körgön, taenesinin aytkanı boyunça apası
Çüy tarapka turmuşka çıkkan eken. Birinçi Ayjamaldı töröp, andan kiyin udaa ele ekinçi jılı da
boyunda bolup, törötü katuu bolup, “ayaldın bir ajalı töröttön” dep aytılganday, töröttön köz jumuptur.
Törögön uul balası da çarçap kalgan eken. Ayçolpondoy kızınan ajıragan taenesi “kiçinekey
Ayjamaldı men ele bagıp çoñoytoyun” degen oyun aytsa küyö balası dele karşı bolboptur. “Başında ay
sayın kattap, kelip-ketip turçu, andan kiyin ele takır dayını bilinbey ketti,” – dep taenesi eskerip
kalçu ele. Anı ukkanda Ayjamal “uşul küngö çeyin kızım bar ele” dep bir eskerip kelip koybogonuna
atasına içinen taarınıp kalçu. Taenesinin közü ötköndön kiyin tayakeleri dele köp katışpay kalıştı.
“Meni jarık düynögö jaratkan atam men jönündö kabar algısı kelbegenden kiyin, tayakelerime emnege
taarınat elem. Ar kimdin öz jaşoosu özünçö ötö beret tura. Andan körö küyööm menen ıntımaktuu
jaşap, oçor-baçar bolsom eken, köp bala törösöm eken, maga okşop jalgız bolboy, baldarım bir-birine
karaan-butak bolso eken,” – dep kıyaldançu Ayjamal.
***
Kün artınan kün agılıp, ay artınan ay jañırıp, aradan üç jıl öttü. Bul mezgildin aralıgında
Ayjamal özü kıyalında oylogondoy bolup, Egemendin artınan eki kızduu boluştu. Birinin atın Ayzada,
ekinçisinin atın Nurzada koyuştu. Nurzada törölgöndö Egemen törtkö, Ayzada bolso ekige jañı ele
tolgon ele. Egemen abdan jarooker bala boldu. Kiçinekey bolso da kişinin oyun ayttırbay sezip,
kolunan kelbese da tırmalap jardam bergenge araket kılçu.
Egemendin kiçinekey kezindegi joruktarın estegende Azat menen Ayjamal dayım külüp kalışaar ele.
Ooba, al künü Nurzadanı jañı töröp, töröt üyünön çıgıp kelip üydö Ayjamal anı emizip oturgan.
Añgıça ele kiçinekey kızı eemp atıp ele, “bırt-bırt” ettirip attı. Birotolo emizip bütüp karayın dep
Ayjamal da otura berdi. Bir maalda ele Egemen kelip, jeñinen tartkılayt, karasa kumgan kötörüp
keliptir. “Bıytıldatıp atpaybı, juubaysıñbı!” – dep koyöt.
- Akılıñan senin, uşul balam bagat go bizdi, - dep Ayjamal balasının kılıgına anda abdan ıraazı
bolgon.
Nurzada törölgönü Azattın üyündö dagı bir ıñaalagan naristenin ünü ugulup, jaş jubaylardın tüyşügü
murdagıdan da köböygönsüy tüştü. Balanın jıtı kanday keremet! Kança uykudan kalıp, kança çarçasa da,
Ayjamal baldarının külküsünön, jıtınan kubat alıp, tañdın atkanınan kündün batkanı bat sezilip,
enelik baktısı çeksiz bolup jürdü. Azat bolso üy-bülösünö murdagıdan da kamkor mamile kılıp, erteden
keçke ustaçılık menen alek bolot dagı, keçinde boşogondo Egemendi erkeletip, eki kızın booruna
kısıp kötörüp, Ayjamalga da kol kabış kılıp jardamın ayabayt. Oşentip jürüp, Nurzada bir ayga
tolgondo katuu oorup kaldı, eti ısıp, jötkürüp jötölö baştadı.
- Egemen menen Ayzadanı bir jaşka çeyin oorutpay çoñoyttum ele, emne bolup oorutup aldım, - dep
Ayjamal küypölöktöp jattı.
- Men Burul ejeni çakırıp keleyin, iyne saydırıp je darı berebizbi keñeş surabasak bolboyt go.
Imtırap jatkan kızın bir karap alıp, Azat eşikke jönödü.
Burul eje ayıldın darıgeri, çoñ kişi ooruybu, je kiçine bala ooruybu, baarın ele özü karap, darı
jazıp beret, darını da özü satat. Ayıldagılardın dele köbünün iştegen jumuşu jok, oorup kalışsa
“köz dogdur, kulak dogdur” dep ar bir dogdurga özünçö körüngöndöy dele şarttarı jok. Burul ejenin
bergen darıların içip Kudaydın közü tüz bolup, jakşı ayıgıp ketişet. Darı-darmek jardam
berbegenderi şaardan darılanıp kelişçü.
Eşik “kıyç” dep açılıp Burul eje anın artınan Azat kirip keldi.
- Suuk tiyip kalgan tura, jıluulap karmap, kaşık menen kaynak suunu köbüröök içirgile. Anan bul
darılardı berseñer bat ele jakşı bolup ketet. Köp sanaarkabagıla, Kuday saktasın – Burul eje
jootkotup, süylöp, sumkadan alıp çıgıp darıların berip ketti.
Üç maal darısın berip, dogdurdun aytkanın jasap, Ayjamal Azat eköö kızın karap ele çebelenip
jatıştı. Kündö erteñ jakşı bolup kalar degen ümüt menen jürüşüp bir juma ötüp ketti. Nurzadanın
abalı kündön-küngö oorloy baştadı.
- Darılar takır jardam bergen jok, karaçı, bügün taptakır ele ımtırap közün açpay kalıptır, emizeyin
desem entigip, emgenge da alı jok. Azat, emne kılabız? – Ayjamal bukuldap ıylap kirdi.
- Borborgo alıp barbasak bolboyt, men azır taksige süylöşüp keleyin. Iylabaçı, Ayjamal, andan körö
balanın oroo-çulgoosun kamdap dayar tur. Biz kelgiçe Egemen menen Ayzadanı Jıpar ejege süylöşsöñ
karap tursun.
Şaarga jetkiçe Ayjamaldın oyuu ongo, sanaası sanga bölündü. “Emnege üygö karmap turup aldım,
ertereek ele şaardık oorukanaga alıp barganga araket kılsak emne, balabızdı zıyan kılıp albagay elek.
Ayılda kalgan eki balam emne bolot, eköö teñ kiçine da, keçinde “Ata, apalap” ıylap uktabay Jıpar
ejenin da azabın koluna beret go. Andan körö, Keldibek bayke soo kelse eken keçinde, al içip alıp kelip
bakıldasa, baldarımdın jürögü tüşpögöy ele.
Baldar oorukanasının kabıldamasında közünün üstün kögörtüp boyöp algan, ak juumal tatınakay kelin
oturgan eken.
- Sizder ayıldan keldiñizderbi? Vı doljnı bıli priyti s napravleniem. Est u vas napravlenie? – dep
jarım-jartılay orusça süylöp Azatka karadı.

- Biz anı bilgen jokpuz. Kızıbızdın akıbalı naçar, közün açpay ele alsırap kalganınan şaşıp ele
biyakka jönöbödükpü.
- A svidetelstvo o rojdenii rebyönka toje ne imeetsya da?
- Jok, al dele oygo kelbeptir karındaş aylanayın, kızımdı tezireek jaygaştırçı, men kayra ele
ayılga çaap barıp, napravleniesin da, metirkesin da apkele kalayın.
- Vot, naçinaetsya, aylanayın-maylanayın, takır tüşünböysüñör, u nas toje est svoi pravila, men kabıl
ala albaym, ya niçego ne znayu.
Sözgö Ayjamal aralaştı:
- Çoñ kız, bir jakşılık kılıp koyuñuzçu, biz tezireek dogdurga körünüp keretüü iynesin saydırbasak,
kızıbızdan ayrılıp kalçudaybız. A tiyiştüü kagazdarının baarın sözsüz dayardap berebiz. İşeniñiz
bizge! – Ayjamal ıylap jiberdi.
- Niçem ne mogu pomoç. Kto sleduyuşçiy?
Bul kelindin kep ukçu türü jok, ünü keskin çıktı. Azat şaldaya tüştü.
- İnim, biyakka kelseñ – degen ündü ugup, artın karadı.
Jaşı elüülördü çamalap kalgan kara toru, közü bakıraygan kişi kol jañsadı.
- Akçañ barbı, inim? Sen munu menen antip süylöşpöy ele çakırıp turup halatının çöntögünö akça
salıp koysoñ ele iştin bütkönü. Tiyiştüü jerge jatkırat.
- Koyuñuzçu, bayke? Akçanı albay meni kolgo türtüp, uyat kılsaçı?
- Ha-ha-ha, - tigil kişi katkırıp jiberdi, – sen emne, toodon tüşkönsüñbü? Azır iştin baarı akça
menen bütüp kalgan, “Puluñ bolso kuluñ bolom” degen zaman azır. Uyalıp atsañ, men ortogo tüşüp bereyin.
- Jok, bayke uyalgan dele jokmun. Kızım üçün baarına dayarmın. Bul kelindin atı kim?
- Atı “Gülbübü”. Birok azır “Gülbübü, Gülnar” attuunun baarı ele Gulya bolup algan. Gulya buga şokolad
alıp jep koyçu dep ele çöntögünö salıp koy. Anan unutpa, kızıñdı darılagan darıgerdi özünçö ıraazı
kılasıñ. Oşondo jakşı karayt. Ayalım, anan neberem köp oorup dalaydı körgön üçün aytıp atam. Meni
tuura tüşün.
- Rahmat, bayke!
Azat tigil kişinin aytkanın jasadı. Çöntögünö akça tüşköndö surdanıp atkan Gulyanın öñü özgörüp,
jumşak süylöp baştadı.
- Men azır sizderdi Gülbarçın İsaevna degen jogorku kategoriyadagı vraç ejege jiberem. Ona u nas vraç
s bolşim stajem. Bat ele jakşı bolup ketesizder!
Darıger jazıp bergen darılardı alganı kelip Azattın üröyü uçtu: “Emne degen kımbat darılar, katuu
oorup kelgen kişi akçası jok bolso, jön ele ajaldan murun ölçüdöy tura.” Azat buşayman bolup jattı.
Ayjamal tıñısa kızıma jentek bersem dep sarı mayday saktap, ança-mınça ustaçılık kılıp çogultup
jürgön miñ somuna eçteke kelbeyt turbaybı. Ayılda bolso miñ somum bar degençelik kılıp, köñülü tok
jürbödü bele?
Azattın akçası eki küngö jetkidey ele darıga jetti. Şaşa-buşa darılardı Ayjamalga jetkirip berdi
da:
- Bulardı azırınça saydırıp tur. Men dagı azır darı alıp kelip berem – dep başka söz aytpastan közün
ala kaçtı da çıgıp ketti.
Azat oorukanadan tüz ele bet aldını közdöy şaşıla basıp barattı. Kaysı tarapka bagıt alganın özü da
tüşüngön jok. “Akçanı kaydan tabam” degen gana oy meesin jep jattı. Kiçinekey kızının ker sarı
bolup kıynalgan öñü, Ayjamaldın: “Eptep bir ayla kıla kör, Azat,” – degen ümüttüü köz karaşı gana köz
aldına tartılıp turdu.
“Ayılga barıp, uyumdu satsam, birok anı kim alat, ayılda dele azır akça tabış kıyın, men anı satkıça
eki-üç kün ötüp ketet, akçanı şaardan izdeş kerek. Şaarda kim bar? Je tuugan jok, je taanış jok.” dep oylonup kele atıp Azattın oyuna klasstaşı Bektur kele kaldı.
Ooba, ötköndö klasstaştar on jıldıkka çogulganda Azat klasstaştarına bir kozusun soyup konoktobodu
bele? Oşondo Bektur daregin taştagan, al şaarda özünçö dükön açıp iştetip atkanın aytıp maktangan.
Azat töş çöntögünö kol salıp bloknotun suurup çıktı. “Kuday jalgap, bloknotum janımda tura.”
Bloknottogu darek boyunça Bekturdun üyün bat ele taap bardı. Kirpiçten salıngan zañgıragan eki kabat
üydün janına kelip, kızıl darbazanın koñguroosun bastı. Darbazanın eşigin kiçinekey kız açtı.
Bosogonu attaganda ele kobur-sobur ündör çıgıp, baka-şaka tüşüp, üydö konoktor bar ekeni bilindi.
Bektur Azat menen uçuraştı da:
- Nietiñ tüzük eken, üydö konoktorum bar, jürü çoguu otur! – dedi.
- Jok, Bektur men şaşılışmın, kelgen jumuşumdu aytıp alıp ele uşu jerden nan ooz tiyip alıp kete
bereyin.
- Oşondoy da bolmok bele, men temir tulparluu boldum, jakşı sanaalaş öñçöy biznesmen dostorum
menen oşonu maylap oturabız. Kirbeseñ bolboyt. – Bektur bakıldap kızuu eken, bolboy türtkülöp
Azattı konok üygö kiyirdi.
Üydün içki jasalgasın, dastorkondun üstündögü düyüm tamaktardı, Bekturdun şaardık ayaştarın körüp,
Azat sürdöy tüşüp, koomay gana çetki boş orundukka köçük bastı.
- Bul menin ayıldan kelgen klasstaşım. Atı Azat. Mektepte bizdin klassta eñ jakşı okugan bala bolçu.
Baarıbız Azattın artına oturup alıp, depterin köçürçübüz. Ejeylerdin baarı Azattı jakşı körçü.

Meni bolso: “Mambetaliev, sen bul türüñ menen alıs bara albaysıñ, sabak okubaysıñ, kişi bolboysuñ!” –
dep uruşuşçu. Kudayga şügür, kişi bolup ele uşul darajaga jettim.
Konoktor uu-duu bolup külüp jatıştı. Baarı orto kızuu bolup kalgan eken, birinen-biri söz talaşıp,
köbünçö orusça süylöp jatıştı. Azattın esi oop oturdu: “Oorukanada dele, darıkana da dele, avtobusta,
jada kalsa bul Bekturdun üyündö da kırgızdar emne bolgon, kırgız menen kırgız emnege orusça
süylöşöt? Ene tilinde süylögön uyat bolup kalganbı? Keçöö ele ayılda çükö oynop çoguu çoñoygon Bektur
dele orusça süylöp kalıptır da.”
Al astına kuyulgan bir çını çaydı bat-bat uurtap tügötüp ketkençe şaştı. Üygö kirgende ele Bekturdun
ayalı Dinaranın kabagı bürkölüp, “bul kaydan kelip kaldı” degendey jaktırbagan tür körgözgön. Azattın
üstündögü jupunu kiyiminen ayaştarınan uyalgansıp, tekeber menmensigen köz karaş menen karap turdu.
Azattın üyünön bir kezde sıyın körüp ketse da al-jayın suraganga jaragan jok. Añgıça konoktordun
biröö ordunan turup:
- Bektur, döötüñ kut bolsun! Senikindey jakşı maşinaga köründüktü momunday kılıp dollar menen
beriş kerek! – dep 100 dollardık akçanı sundu.
Azat dollar akçanı ömüründö birinçi jolu körüşü. “İi, emi ıras Bekturdan akça çıgat eken” dep içinen
süyünüp ketti.
Bektur eşikke uzatıp çıkkanda, kelgen maksatın tüşündürdü ele, emi ele bakıldap külüp-jaynap atkan
klasstaşı ütüröyö tüştü.
- Azat, maga koşumçaga tüşüp atkan akçalardı men kayra ele erteñ kerekteym. Maşina alam dep bir az
karız bolup kaldım, oşonu berişim kerek. A düköndönümdön tüşkön akçanı kayra ele düköngö jumşap
turam, antpese bolboyt. Taarınba, dosum! – dedi Bektur.
Şagı sınıp, şaabayı suup emne kılaarın bilbey deldirey tüşkön Azattı körüp Bektur:
- Koyö tursañ, azır bir aylasın tabalı? Bul jerde bir koşuna eje bar, üstökkö akça beret. Eger sen makul
bolsoñ, men oşol ejeden surap bereyin, - dedi.
- Üstögüñ kanday? – Azat surooluu karadı.
- Üstünö akça koşup beresiñ, misalı 1000 som alsañ, üstünö dagı 200 som koşulat. Saga kança kerek ele?
- “Balañdın dartı ötüşüp ketken, öpkösünö katuu suuk tiygen, bir je eki ay darılaybız, köp küçtüü
darılar kuyulat,” – dedi dogdur. Maga bir on miñdey kerek bolot go. Darılar ayabay kımbat eken.
Bektur özünün üyünün mañdayındagı üygö kirip tez ele çıktı:
- Mınakey, sen suragan akça. Bir aydın içinde bergidey bol. Antpese üstögüñdün üstünö dagı akça
koşulat.
Koluna akçanı alıp jatıp Azat süyünüp ketti:
- Men buyursa ayga dele jetkirbey berem. Rahmat, Bektur, bul jakşılıgıñdı eç kaçan unutpastırmın.
Akçanı beker taap alganday bolup kubangan Azattın jonunan ter ketti,-al içinen Bekturga abdan ıraazı
bolup jattı: “Özü ortogo tüşüp, akça alıp bergenine rahmat, bolboso bul çoñ şaarda meni kim taanıp,
kim maga akça beret ele. Tezireek barıp, darılardı alayın”-dep oylop Azat darılardın attarı jazılgan
kagazın çöntögünön izdedi da, kurtkasın şaşıp atıp kiybey çıkkanın estedi. Ulagadagı bölmögö
kurtkasın ilip kirbedi bele, Azat kayra artın közdöy jönödü. Darbazanı Bektur açık boydon ele
kaltırıptır. Oozgu bölmögö baş bakkan Azat, Bekturdun ayalı menen süylöşüp jatkanın kulagı çalıp
kaldı.
- Zaçem on prihodil syuda? Dengi çto li prosil?
- Ooba, kızı oorup atıptır. Men artkı koşunanın üyünön surap bereyin demiş bolpup, özübüzdün ele
akçadan 10 miñ som bardim. Üstögü menen koşup beresin dedim. Emne bir ayda 10 miñ somuña özünön-özü
eki miñ som koşulup kalsa jamanbı ekööbüzgö? – Bektur korston bolup katkırdı.
Azır ele kubanıp terdep çıkkan Azattın üstünö biröö bir çaka suu kuyup iygendey bolup içirkenip
ketti, akırın kurtkasın alıp şaşıla çıga jönödü.
Ar dayım tüz jürüp, kalp aytkandı jaman körgön Azat es-mas bolup barattı. “Oo, Kuday adamdar emne
mınça eki juz, koşomatçı, kalpıçı bolup baratkan? Karızga bere albaym, soodada dostuk jok deyt, üstök
koşup ber dep açık dele aytsa bolmok da? Bul emne degen şumduk? Bügün ayabay oor kün boldu go?
Meyliçi, emne bolso da Nurzadam ayıgıp ketse bul kün dele bir jaman tüşümdöy bolup unutulaar”
Ar kaysı oydu oylop, buşayman bolgon Azat oorukanaga kantip jetkenin da sezbey kaldı. Kızına
kerektüü darılardın baarın alıp, Ayjamalga tapşırıp ayılga sapar tarttı.
“Ata” dep astınan tosup çurkap çıkkan Egemendin betinen ööp, kızı Ayzadanı tak kötörüp ala koygon
Azat baldarının kubanıp atalagan ününö balkıp, bir kün keçke körgön ızasın, jol jürüp kıynalıp
talıkşıgan denesinin oor bolup turganın, degi koyçu bardık kıyınçılıktarın bir azga bolso da unuta
tüşköndöy boldu.
Bala tili bal da, eköö çuruldap ulam birdemelerdi aytıp, atasına erkelep jatıştı.
- Ay, koyö tursañar kiçine, atañar çay içip alsın ,jol jürüp keldi, Azat, çayga kara- dedi Jıpar.
Süttöp kuyulgan buloologon ısık çaydı, kömöç kazanga bışkan nandı körgöndö Azat kursagının açkanın
emi bildi.
- Şaardın dogdurları emne deşti? Köpkö jatıp kalçudaybı? Degi jakşı karaşat beken? Jıpar üstüüstünö suroo jaadırıp jattı.

- Bir aydan aşık jatıp kalçuday bolup atat, öpkösünö suuk tiyip ötüşüp ketiptir. Darılar da kımbat
eken. Erteñ uydu mal bazarga alıp çıgıp, satıp, tıyın-tıpır kamdabasam bolboy kaldı. Sizge çoñ
rahmat, Jıpar eje eki balabızdı, mal-jandı karap turganıñızga. “Jakşı koşuna tuugandan artık”
degen söz dele uşunday ubakta aytılsa kerek.
- Eçteke emes, mınday da bir-biribizge karalaşpasak, anda emnebiz koşuna? Kiçinekey kızıbız jakşı
bolup ketse ele boldu, oljobuz ele oşol. Erten mal bazarga bargan atsañ baldardı bizdikine ele koyötur.
Sen kelgiçe karap berem, - dep Jıpar oozun jıya elekte ele tıştan Keldibek kirip keldi.
Adatınça dagı kızuu eken.
- Oo, Azatım kelip kalgan tura. Çürpöñ jakşıbı degi aylanayın?
Keldibek orto kızuu bolso da al-jaydı surap jan-alı kalgan jok.
- Azatbay, meni keçirip koy, sen özüñ içpegen jigitsiñ. Men dele içpey ele koyöyun deym, kayra ele bolboy
içip alam balaket baskırdı. Anın üstünö ayıldagı erkekter baarıbız ele jumuş jok erteden-keçke
ermegibiz karta, anan bir-biribizdi toorumay.
- Anan tooruşkanda körgözböy bir çaka kartoşkanı arakka almaştırmay da ee?- dep Jıpar Keldibektin
sözün ortodon buzup kakşıktay süylödü.
- Bolduçu, baybiçe açuulanbaçı, andan körö menden katkan akça-tıyından bolso Azatka bersençi, kayra
şaarga barganda Ayjamalga çay-çamek ala barsın.
- “ Jok, eçtekenin keregi jok ubara bolbogulaçı “- degen Azattın sözün ukpastan, Jıpar ordunan turup
idiş-ayak koygon üköktün içinen çaynekti alıp çıktı. Çaynektin içinde jüz aarçıga orolgon, büktölgön
kagazdı açtı ele, anın içinde bolgonu 200 somduk bir kagaz bar eken.
- Oo-oy, menin baybiçem jön ele bul 200 somdu jomoktogu Kaşçeydin jürögün katkanday ele katkan tura.
Ükök-üköktün içinde çaynek, çaynektin içinde- jüz aarçı, jüz aarçının içinde kagaz- kagazdın içinde
anan akça.
- Antip katpasam sen taap alasın da- dep Jıpar da külüp jiberdi.
- Men emi senin katkan jeriñdi, bilip aldım- dedi Keldibek.
- Men emkide özgörtüp başka jakka katam. Dagı uşul akçanın bolup kalganı jakşı bolbodubu?
- Uşunday ele saramjalduu baybiçem bar da- dep Keldibek bajalaktap akçanı Azatka sundu. Ookat-jayı
jupunu bolup jaşaşsa da, bererge aşın tappay, bir tuugan aga-jeñesindey bolup öntölöp, akırkı
akçasın katkan jerinen alıp çıgıp, eç jakşılık ayanbay turgan bul koşunalarının peyilin körüp,
Azat şaarda çöntögündö tutamdap akça salıp jurup da peyili tarıp kalgan Bektur menen Dinaranın
jüzdörün elestetip salıştırıp oturdu.
Ertesi Azat tañ kulanöök salganda ele turup alıp, uyuna koşup koylorun da satkandın kamın körö
baştadı. Tilekke karşı, beşinçi kün degende arañdap atıp özü suragan baadan arzan ötkörüp, koluna
tiygen akçanı alıp şaarga jönödü. Birinçi ele barıp Bekturga karızın berip kutuluunu oylodu da,
kayra kızınan sanaası tınbay oorukananı közdöy bagıt aldı.
Oorukananın bosogosun attaganda ele Gülbarçın İsaevna aldınan kütüp turgan nemedey ele tosup aldı.
- Salamatsızbı, eje? Kızım kantip kaldı?
- Kızıñ jakşı kuday buyursa, kündön-küngö jakşı jılış bolup jatat. Al emi ayalın bolso...al özü
oorup kaldı. Bul kattı küyöömö kelse berip koyuñuz dedi ele- dep darıger ayal kattı sundu.
“ Azat, kızıbız katuu oorugandan baştap emçekti takır eme albay atpadı bele, sen ketkenden kiyin ele
emçegim ooruy baştadı. Sütün saasam da bolboyt. Eki kündön beri etim ısıp takır koldorum kötörülböy
kaldı. Seni kütüp atıp bügün operatsiyaga kirüügö argasız makul boldum. Küyööm kelgende operatsiyaga
ketken bardık çıgımdardı tölöp beret dedim. Başka ayla kalbadı. Sen emi Nurzadanı jakşı karasañdep jazıptır Ayjamal.
Azat degdeñdep şaşkan boydon hirurgiya bölümün közdöy çurkadı. “ Mına, tagdırdın tamaşası, beçelge
jötöldün keregi emne “ degendey, karasan emi kızımdın ooruganı az kelgensip, Ayjamalda nookastap
kalganın. “Kakaganga muştagan” degen uşul da. Emi emne bolot?- degen oylorgo çömülgön Azat,
Ayjamaldı operatsiya kılgan darıgerge joluktu.
- Operatsiya iygiliktüü ayaktadı. Azır ayalıñız narkozdon oygono elek. Sizge bügünçö jolukkanga bolboyt.
Erten kelseñiz bolot. Al emi kança darı-darmek ketkenin bizdin emçi ayım kızıbız Aygülgö barsañız
aytıp beret,- dep arı jakta stoldo oturup, bir nerse jazıp jatkan kelindi körgözüp koyup, uzun boyluu,
jaşı 40 tardan ötüp kalgan hirurg jigit şaşılış basıp ketti.
- Kasımova Ayjamal sizdin kelinçegiñiz bolot turbaybı? Erteñden baştap kiçine-kiçineden
tooktuktun sorposun alıp kelip tursañız bolot. Operatsiyadan kiyin dagı köp darı-darmekter
kuyulat,ooruluu jakşı bolgonço. Bizdin hirurg Bolot Şarşenoviçke özünçö rahmat aytışıñız kerek.
Andan tışkarı ketken çıgımdardı tölöp koyuñuz,- dep Aygül tıkıldap süylödü.
Bekturga berem dep kelgen akçalardı tölöp berip Ayjamaldın dayının bilgen soñ, Azat kızına jönödü.
Nurzadanın öñü bayagıday ker sarı tartpay oñolup, közün açkan boydon oygoo jatkan eken. Azat kızın
koluna alıp, moynunan jıttadı. Kiçinekey bolso da kız atası kelgenini sezgendey bolup bolor-bolbos
uurtunan jılmaydı. Atanın jürögü ezilip ketti. “Emi emçek embey kalsa emne bolot” degen oydu oylop
Azattın jan düynösü kuuşurula tüştü.
- Sizdin kelinçegiñizdi operatsiyaga alıp ketkenden tartıp men karap attım kızıñızdı. Darılar taasir
etti okşoyt, murunkuday köp çırgoolonup ıylabay jooşup kaldı. “Küyööm kelgençe jakşı bagıp

tursañ” dep Ayjamal abdan surandı ele. Al ekööbüz teñ çamalaş ekenbiz. Menin atım Anara- dep koşuna
kerebette 3 jaşar erkek balanı kuçaktap oturgan kelin Azattın oyun böldü.
- Rahmat sizge! Alla ıraazı bolsun! Özüñüzdün uuluñuz da sakayıp ketsin!- dep Azat kelinge
ıraazılıgın bildirdi.
- Sizdin bir aylık kızga emi uydun sütün da bergenge bolboyt eken, 6-7 ay bolgonço enenin sütünö
jakındaştırılgan jasalma süt azıgın berip turuş kerek deyt. Darıger sunuş kılgan mobu süttü upçu
menen berip atabız, - dep Anara kutudagı kurgak süttü körgözüp, sütü da tügönüp baratat, - dep
koşumçaladı.
Tünü boyu tüyşölüp sanaa tartıp çıkkan Azat ertesi Ayjamalga keldi. Ayalınının betinen ööp,
“Kandaysın, akıbalıñ jakşıbı?”-dedi
- Azat, men da özümdü karabay özümö-özüm kıldım. Saga ele tüyşük tüştü go. Egemen menen Ayzada jakşı
ele jürüşüptürbü? Emne keçiktiñ? - dep Ayjamal özün künöölüü sezip közünön jaş kılgırdı.
- Baldar jakşı, alardan kam sanaaba, andan körö özüñdün deñ-soolugundu kara. Baş aman bolso baarı
tabılat. Men maldı satıp akça – tıyın alıp keldim. Keçikkenim oşol, mal ötpöy attı.
- Men dele oşentip oylogom. Emi men bir az jakşı bolguça Nurzadanı sen karap turbasañ bolboyt go.
Ayıldagı eki balabız emne bolot? - dep Ayjamal oor üşkürdü.
- Baldardı Jıpar eje karap atat, basa Keldibek bayke eköö saga salam aytıştı, çay kirgizip koy dep akça
da berişti-dedi Azat.
- Salamat boluşsun. Dagı bizdin bagıbızga Jıpar eje koşuna bolup kalganı jakşı bolbodubu.
- Ooba, Ayjamal, baldardı Bermet ejemderge alparıp taştayın desem, ayaktan çooçurkap ıylaşat go.
Andan körö kündö körüp jürgön Jıpar eje ele oñ go dedim. Köp sanaarkabaçı, buyursa baarı oydoguday
bolot- dep Azat ayalının köñülün tınçtandırganga araket kılıp jattı.
Bir ayalına, bir kızına çurkap eki oorukananın ortosunda jürüp Azat dagı bir jumanın kanday ötüp
ketkenin sezbey kaldı. Ayjamal kiçine tıñıp kalıp, kızının janına kotoruldu. Azattın janındagı
akçası dagı tügönüp, sanaluu ele akçası kaldı. Bir çeti baldarınan sanaası tınbay, bir çeti akça taap
keliş üçün Azat kayradan ayılga jolgo çıktı. Joldo ketip baratıp al oyunçuk satkan düköngö kirdi.
Akırkı akçasına Egemen menen Ayzadaga eñ arzanınan bolso da birden oyunçuk almak bolup düköndögü
oyunçuktardı karap jattı. Oşol mezgilde düköngö dagı boljol menen jaşı Azattın kuragındagı
jubaylar kirip, eerçitip kelgen uulu menen kızına oyunçuk tandatıp jattı. Uulu çoñ kımbat maşina
oyunçuktu, kızı bolso özündöy bolgon çoñ kuurçaktı sattırıp alıp, baldar baktıluu katkırıp, kubanıp,
oyunçuktarın kuçaktagan boydon çıgıp ketişti.
“Kanday baktıluu üy-bülöö, telegeyi tegiz”- dep Azat akırın ulutunup aldı.
- Eje, maga bul kiçinekey maşina menen kuurçaktı berip koyösuzbu?- degen Azattın suroosuna, satuuçu
ugar-ukmaksan bolup köñülsüz kayra suroo menen oroy kayrıldı.
- Kaysını?
Azat satuuçunun kebetesin körüp tañ kaldı, azır ele kelgen jubaylarga külüp-jaynap,jıluu-jumşak
süylöp, kiçinekey baldarınan öydö erkeletip oyunçuk tandatıp jalpaktap jatkan satuuçu jok.Ordunan
ırgıljıñ turup Azat suragan oyunçuktardı astına “mına, uşuunu elebi degensip ırgıta taştap koydu.”
“Adamdardın kiyimine, akçasına karap, mamile jasap kalgan zaman bolgon tura” - dep Azat maanayı pas
bolo tüştü da, oorukanadagı “Puluñ bolso kuluñ bolom degen zaman azır” dep aytkan kişinin sözün
estedi.
***
Küügüm talaş astında mal teylenip jatkan ubakta Azat kindik kan tamgan özünün ayılına jetip keldi.
Egemen menen Ayzada ata-apasın sagınıp kusa bolgongobu öñdörü kubarıp, közdörü kirtie tuşkön eken.
Azattı körgöndö betterine kızıl jügürüp, atası alıp kelgen oyunçuktarın karmalap, bir-birine
maktanıp baaga batırbay jatıştı.
- “Köydüñbü”, men seni ıylaba, atam, apam kelgende saga “kuuyçak” apkelet debedim bele, çın ele
aytıptıymınbı. Mına kayaçı menin da maçinem sonun eken- dep uluusu böbögünö maktanıp çuldurap
jattı.
- Ata, apam kaçan kelet, aldey kaçan kelet, ooyugan jeyi ayıktıbı? Ayzada ekööñöy ıylabay jüysöñöy
apañay bat kelet degen Jıpay apam. Men ıylagan jokmun. Men çoñoygondo batıy bala bolom - dep Egemen
atasın karap süylögöndö, kiçinekey uuluna kadimkidey es kire baştaganın baykadı Azat.
- Ooba, balam seni degen jigit deyt, jigitter ıylabaş kerek, sen degen baatır balasın da. Men apaña
ketkende sen böbögüñdü ıylatpay oynotup turuşuñ kerek- dep Azat baldarının deni-sak, aman-esen
turganına süyündü.
Ayjamaldın operatsiya bolgonun ugup Keldibek menen Jıpar da katuu kaygırıp, keyip-kepçip jatıştı.
Jaşoo degen küröş eken da, “tuulduñ-kaldıñ balaaga” degendey Azat, mından arkı jaşoosun kanday
boloorun oylono baştadı
Bir aptaday ubakıttın aralıgında Azat kalgan mal-jandıgın satıp, üstökkö algan akçasınan kutulup,
Ayjamal menen kızın oorukanadan çıgarıp keldi.
Nurzada tejemel bagılıp kalgandıktan, kutudagı kurgak süttü satıp aluu da özünçö bir kıyınçılıkka
turdu. Azat tünkü saat bir-ekige çeyin uktabay sandık, mayda çüydö jıgaç buyumdarın jasap, bazarga
alıp çıgıp, tapkan akçasına birinçi ele kızına süt, andan kiyii anan özdörünö tamak-aş alganga araket

kılıp jürdü. İştegen turuktuu jumuşu bolbogonduktan, kanday araket kılbasın tapkanı üy-bülösünö
öp-çap ele jetip attı. Oşentip, kündör ötö berdi.
***
Kündör ayga, aylar jılga almaşılıp, Egemen da es tartıp, kol araga jarap kaldı, al emi Nurzada bolso
ekige çıgıp çurkap kaldı. Bir künü Azat Ayjamalga kep saldı:
- Ayjamal, men köptön beri oylonup, seni menen keñeşsembi dedim ele. Mına, az kaldı, Egemen da kuday
buyursa mektepke barat. Balabızdı da okuuga dayardaş kerek. Bizdin tapkan akçabız künümdük tamaktan da
artpay kaldı. Nasıya alsak kantet, küröögö üydü koyöbuz.
- Anan, kantip tölöp kutulabız? – dep Ayjamal çoçup ketti.
- Nasıyanın akçasına mal alıp, semiritip anı kayra satıp turabız. Ortodon tüşkön akçanı çogulta
berebiz. Nurzada ekööñ oruuganda körbödükpü, azırkı zamanda akçañ bolboso kıynalıp ele kalçuday eken
kişi. Baldar bat ele çoñoyöt. Baldarıbızdı okutup, bir kesiptin eesi kılış üçün azırtan kam körbösök
bolboyt go? – dep Azat ayalına suroolu karadı.
Ayjamal ün katpay oylonup kaldı da, mınday dedi:
- Birin-ekin kurap algan maldı da satıp, ayagına çıgıp büttük. Dagı oşol malıbızdın bolgonu jakşı
bolbodubu, emnesi bolso da, oşol maldın arkası menen Nurzada ekööbüz sakayıp oturabız. Çın ele
birdeme kılbasak bolboyt go. Bilbeym degi, baldardın keleçegin oylop keede korkup da ketem, kündönküngö jaşoo kıyındap ele baratat.
- Korkpo, Ayjamal, körösüñ go biz baldarıbızdı jogorku okuu jayınan okutup, ilim-bilimdüü,
ıymanduu, kırgızdın jelegin jelbiretken namısköy uul-kızdardan kılıp tarbiyalaybız.
Baldarıbızdın iygiligin körüp ekööbüz sıymıktanıp karap turabız, - kudayım buyursa degen sözdördü
aytıp atıp Azat tolkundanıp ketti okşoyt, közdöründö uçkun payda bolup, jüzü aloloono tüştü.
- Nasıyadan jaman korkom, Azat. Köp kişiler üy-jayın tarttırıp iyip atışat. Degi üysüz kalbasak
boldu, - Ayjamal kabatır bolup turdu.
Jubaylar köpkö keñeşip atıp, akırı nasıya ala turgan boluştu. Al künü alar tün bir ookum bolgonço
süylöşüp oturuştu. Jakşı tilekterdi aytışıp, keleçek jönündö tattuu kıyaldanıp jatıştı.
Ataganat, bul turmuşta baardıgı adamdın oyundagıday bolo berbeyt turbaybı. Nasıyaga algan akçasına
Azat mal alıp, özü oylogondoy anı kayra satıp, aytor bolgon araketin kılıp jattı. Başında jakşı
iştep, üyünö da kireşe kirip, bir az oñolo baştaşkan. Birok, kiyinki jolkusunda Azat malın
oydoguday satıp, köñülü tolup, ayılın közdöy jönömök bolgondo büt akçasın tarttırıp jiberdi. Çoñ
mal bazarda aluuçudan satuuçu köp bolup, birin-biri türtkülöşkön eldin arasında jürüp kimge kandayça
bolup aldırıp iygenin özü da bilbey kaldı. Akçasın jogotkonun sezgende Azattın içi eñşerilip,
buttarı kaltırap, kulaktarı zıñıldap, kadam şiltegenge darmanı jok, közdörü karañgılap otura kaldı.
Bir dalayda barıp esine keldi.
Emne degen emgek, kançalagan meenet menen, kança ubakıtta tapkan akçasın bir köz irmemde tarttırıp
iyip oturup kalganına Azattın zeeni keyip, zamanası tarıp turdu.
Nasıya tölöör mezgil kelgende Azattın aylası ketti, karızga akça surap, kimge gana bargan jok. Ejesi
Bermetke bardı ele, jezdesi kabak bürköp baş çaykap: “jok,” – degen joobun ayttı. Ayıldagı kolunda
bar klasstaştarının, taanıştarının eç kimisi karızga berbedi. Koroosunda jalgız torpogunan başka
eçtekesi kalgan jok, emnesin beret ele deştibi, aytor, baardıgı ele ar kaysı sözdü aytıp, karız
berüüdön baş tarttı.
Möönötünön ötkörüp tölöy albagandıgı üçün köröögö koyulgan üyün bank tartıp aldı. Kiçinekey
baldarın jeteleşip Azat menen Ayjamal üysüz kaldı. Ata-enesinen kalgan üydü aldırıp jibergenge
Azattın içi tuz kuyganday açışıp, örttönüp jattı. Küyöösünün ındını öçüp, kupkuu bolgon öñün körüp
Ayjamal ün katpadı. Al Azattın den-soolugun oylop, çoçulap turdu, akırkı kündörü Azat abdan tünt,
oyçul bolup ketti, tünküsün jakşı uktay albay, üşkürünüp jürok tuşun karmalap köpkö oturçu.
Ayjamal je bugun çıgarıp ıylay albay, je küyöösün jootkotup söz ayta albay, tamagına bir nerse turup
kalgan nemedey nes bolup turdu.
“Azat üyün tarttırıp iyiptir,” degen kabar ayılga daroo ele taradı. Özünün mençik tegirmeni bar,
malduu-janduu, oşol ayıldın eñ bay jaşagan adamı Sultandın eski üyünö Azat üy-bülöösü menen
batirge çıgıştı. Sultan eski üyünün janına eki kabat kılıp çoñ üy salıp algan, murunku üyü boş
turçu.
İnisinin batirde jaşap jatkanın koşuna ayılda jaşagan Bermet bir jumadan kiyin ugup demeyde
kelbegen oşol ele künü Azattar jaşagan batirge jetip keldi.
Ejesin körgön Azat ölgön enesi tirilip kelgendey bolup ordunan uçup turdu. Anan kantet, uşunday
kıynalıp turgan ubakta bir tuuganıñ kelip jok degende jıluu sözün aytıp ketse köñülüñ kötörülö
tüşöt da.
Bermet al-jaydı suraganga jarabastan, bosogonu attaganda ele açuu sözdördü aytıp baştadı:
- Bul emne degen joruk? Atanın oçogun aldırıp iet degen emne? Erkek balanı kudaydan emne üçün
tileyt? Kolomtonun otu öçpösün dep tileyt. Kara janıñar jürüp çıçkanday üç balañardı baga albay
opol toodoy üydön ajırap oturasıñar. El degen kerek bolso uul-kızdarın kontrak tölöp okutup atıp dele
üy-jayın tarttırbay ele jaşap jatışat. Je okutkan balañar jok. Kara kursaktın kamın körö albay ataeneden kalgan murastı aldırat degen emne şumduk? Akılga çenep iş kılbaysıñarbı? “Alıbek alına

jaraşa” deyt, kaysı arıñarga nasıya alasıñar? Temteyip talaada kalabız dep oylogon joksuñarbı iya? –
Bermet özün karmana albay, öñdörü kumsarıp, oozu titirep, ee-jaa berbey süylöp jattı.
Azat turgan ordunda katıp kaldı, ejesinin aytıp atkan sözdörünün birin uksa, birin ukkan jok. Kulagı
çuuldap, Bermettin sözdörü alıstan jañırık bolup ugulup atkanday tuyuldu.Buga çeyin körgön kordugu
bir teñ, Bermettin uruşkanı bir teñ boldu. Ayjamal tura kalıp Bermetti kuçaktap ıylap jiberdi.
- Keçirip koyuñuzçu, eje? Biz mınday bolot dep oylogon emespiz. Jakşı tilek menen iş baştaganbız.
Baş aman bolso kayra üydü kaytarıp alganga araket kılabız. Bermet kelinin türtüp iydi:
- Sen kıldıñ uşunun baarın, Azat senin aytkanındı kılam dep uşunu kördü. “Ayal – jakşı, er – jakşı,
vazir – jakşı, han – jakşı” deyt. Sen jakşı bolsoñ mintip oçoguñan ayrılmak emessiñ. Men dagı
törkünüm bar dep koyöm, ekööñ emi maga törkün bolup jırgatpay ele koygula. Ekinçi men silerdin
bosogoñordu attabaym, ejem bar ele dep siler da meni oylobogula. Men silerdin munuñardı keçirbeym! –
dep jaaldangan Bermet eşikti tars jaap çıgıp ketti.
“Eje, toktoçu, katuu ketpeñizçi, joktun tübü ele jok bolbostur, jok dele bar boloor,” – dep Ayjamal
açuuga aldırgan kaynejesin toktotkusu keldi, birok buttarı şiltenbey uyup kalgan sımal turgan ordunan
kozgolo albay, tili kürmöögö kelbey, tek gana közdörünön ısık jaştar bet ıldıy salaalap agıp jattı.
- Apa, ıylabaçı, ıylabaçı deym. Men çoñoygondo atam ekööñö sonun üy salıp berem, - dep tizesin
kuçaktap ıylap jatkan Egemendi körüp Ayjamal köz jaşın aarçıp, balasının betinen ööp anan Azattı
karadı. Ar dayım ümüttün uçkunu janıp jalındap turgan küyöösünün ötkür kara közdörünün otu öçüp,
erinderi kebersip, kapkara bolup kayrılgan uzun kirpikterinen bir irmese ele jaş atıp ketkeni
turganın kördü. Ayjamal akırın barıp Azattın dalısınan sıladı da toktoo gana mınday dedi:
- Özüñdü karmaçı, Azat. Körösüñ go baarı jakşı bolot. Biz adamdar turmuştun sınoosuna çıdaş üçün
jaralganbız. Sanaaga aldırbasañ, den-soolugubuzdu da oyloylu. Bermet ejem dele keçiret bizdi, bir
tuugan da. “Duşman süydürüp aytat, tuugan küydürüp aytat,” deyt, bizge küyüp, janı açıgan üçün keldi da.
Bardıgın ubakıt jeñet. Azır açuuga aldırgan menen ubakıt ötköndön kiyin biz ansız da jaman akıbalda
turganda tuura emes süylöp alganın ejem tüşünöt boluş kerek.
Ayjamal bul sözdördü aytıp koyup, özün toktoo karmap, eç nerse bolbogon kişidey bolup, tamak jasaganga
kirişti.
- Azat, sen baldar menen koroogo kiçine alaksıp kelçi, men azır bat ele senin jakşı körgön tamagıñ
oromonu jasay koyöyun. – dedi Ayjamal.
Azat ayalın ıraazı bolup karadı, başına kanday kıyınçılık iş tüşsö koşo tartışıp, kanday abalda
bolbosun özün sabırduu karmagan Ayjamaldın kayratına baa berdi da unçukpastan, baldarın eerçitip
koroogo çıktı.
“Jaydın künü jaş baladay” degendey jañı ele sebelep jaap ötkön jamgır toktop, kün çayıttay açılıp,
asmandan kün jelesi körünüp, terebel koozdukka bölönüp turgan eken. Azır ele çıyrıgıp, içirkenip
sanaası çögüp turgan Azattın denesi kündün memirep tiygen nurlarına jılıp, köñülü az da bolso açıla
tüştü. Ar jakta kolun batkak kılıp oynop atkan Egemendi körüp:
- Uulum, batkak menen oynobosoñçu, azır seni körüp böböktörün da batkak bolot,” – degende, Egemen anda
atasına mınday dep joop berdi:
- Ata, men oynogon jokmun. Men bizge üy salıp atam, karaçı Sultan abanıkınday kılıp eki kabat kılıp
salsam, baarı bizdin üydü karap tañ kalışat, ee ata! – Azat uulunun sözünö içi jılıp, kenedey bolso da
atasına karaan bolup, es-akıl kirip çoñoyup kele atkanına süyündü da:
- Ooba, balam, kuday buyursa ekööbüz çoñ üy salabız, mına bir aydan kiyin sen mektepke barasıñ, akılduu
bala bolup, jakşı okusañ, bizge üy salıp bergenge barabar bolot.” – dedi.
***
Aradan bir ay öttü. Egemen jetige tolup mektep bosogosun attadı. Tuulgan künündö atası menen apası
alıp bergen okuu kiyimderin kiyip, portfel asınıp mektepke bardı. Koñguroo kagılıp, sırdın jıtı
ali kete elek klasska kirip, mektep partasına oturganda, Egemen özün bir keremet düynögö kelip
tüşköndöy sezdi. Çaçın töbösünö jaraşıktuu kılıp tüygön, kara toru, taptatınakay mugalim eje baldar
menen taanışıp jattı.
- Senin atın kim? – dedi al Egemendin janına kelip.
- Egemen. Azat uulu Egemen . – dedi Egemen.
- Oo, azamat bala turbaysıñbı, senin tuulgan künüñ keçöö boldu da, ee? Baldar “egemen” degen söz emneni
bildiret bilesiñerbi? Mından jeti jıl murun siler jañı jarık düynögö kelgen kezde bizdin kırgız
eli da özünün egemendüülügün algan. Egemen degen söz – öz aldınça erkin jaşagan ölkö degendi bildiret.
Bizdin tunguç prezidentibiz – Askar Akaev. Al kırgız elinin ösüp-önügüüsünö kam körüp, keleçekte
bizdin ölkönü güldögön ölkögö aylantam dep ubadasın berip jatat. Siler dagı öz salımıñardı koşup,
jakşı okuşuñar kerek.
Mugalim eje dagı köptögön sözdördü aytıp, bayöo sezim menen mektepke kelgen oynook münöz sekelek
baldardı bilim düynösünö akırın süñgütüp jattı. Egemen mugalimdin ar bir sözün köñül koyup uktu,
özün kadırese çoñ kişidey sezip oturdu. Tanapis bolgondo al astırtan janında oturgan kızdı jakşı
körüp, jıluu sezim menen karadı. Çaçın ekige bölüp, çoñ ak bantikterdi baylagan, közdörü bakıraygan
bul kiçinekey kız Egemendin közünö abdan süyküm köründü. Ejey jana atın suraganda “Jibek” dedi, atı
“Jibek” tura – dep içinen jattap aldı.

Özünün boyundagı jañı kostyum-şım, tuflisin ulam karap, Egemen içinen süyünüp jattı. “Okugan
jakşı tura, jañı kiyimderdi kiyip, jañı baldar-kızdar menen taanışıp, al emi ejeyiçi, ejey kanday
sonun jomok aytıp berdi.” – Egemen bul oylordu oylop, sabak bütsö bügünkü jañılıktarın atası menen
apasına aytıp berem dep köñülü kötörülüp, anan bir kezde “men jok, torpogum açka bolgon jok beken,” –
dep da oylonup ketti. Sabak bütköndö baldarçılap oynoboston, tüz ele üyün közdöy çurkadı. Ulam-ulam
eñkeyip, tuflisinin çañ bolgon jerin sürgülöp kelattı. Üygö kelip daroo ele jañı kiyimderin çeçip,
bir topko sılagılap, karmaladı da, apasının “Egemen, kel çay iç, kursagın açtıbı?” – degen sözün
ukpastan koroonun burçundagı mal saraydı közdöy jügürdü, “torpok suusadı go, suu bereyin dep oylodu”
al. Saraydı açıp, torpoktun kazıgı ele kalıp, özü jok ekenin körüp, kayra apasına çurkap keldi.
- Apa, kaşka torpogum kayda, sarayda jok eken? – dedi Egemen tañ kalıp.
- Aa, balam, biz keçöö kaşka torpoktu satıp, saga kiyim, okuu kural albadıkpı, emi atañ iştep, akça
bolgondo kayra saga torpok satıp berebiz. Makulbu? Taarınbaysıñbı? – dedi Ayjamal.
Egemen ün katpastan, kayra içki bölmögö kirdi da, ilinip turgan jañı kiyimderin bir karadı, erteden
beri süyünüp kiyip kelgen jañı kiyimderi közünö suuk körünüp ketti, “torpogum ele jakşı emes bele”
dep közdörünö jaş tegerene tüştü da apasın kapa kılbas üçün, kayra dastorkongo çay içkeni keldi.
Kanday açka bolup kelse da, tamakka tabiti tarpay kaldı. Bügünkü kubanıçtuu ötkön künü ayagına çeyin
kubanıçtuu bolso emne? Ayjamal uulunun kabagı salıñkı bolo tüşkönün körüp oor üşkürdü. “Torpoktu
janınday körüp, erteden keçke ermegi emes bele, çöbün berip, suusun berip, uykudan oygongondo ele
sarayga çurkaçu ele, balabızdı okuuga dayarday albay, jalgız torpogubuzdu sattık. Degi mından arkı
jaşoobuz emne boloor eken,” – dep Ayjamal uzun oydun uçuguna tüştü.
Apasının sanaaga bata tüşkönün körgön Egemen daroo özgördü:
- Apa, bilesizbi, mugalim eje senin tuulgan künüñ keçöö boldubu? – dep daroo ele bilip koybodubu,
menin tuulgan künümdü. Mektep maga ayabay jaktı. – Biz emi jakşı jaşaybız. Bizdin prezidentibiz
eldin jaşoosun oñdoyt – dep ayttı mugalim ejebiz. Mugalim kalp aytpayt da ee, apa?
- Ooba, balam, mugalim kalp aytpayt, al emi prezidentti bilbeym balam, - dedi Ayjamal.
- Anan menin janıma ejey Jibek degen suluu kızdı oturguzdu – dep Egemen bajıldap köñüldüü süylöp
kirdi. Balasının külüp süylöp atkanın körgön Ayjamaldın da köñülü açıla tüştü.
- Suluu kız beken? Balama jagıp kalgan go suluu kız, - dep erkeletip, tamaşalap Ayjamal da balasına
koşulup külüp jattı.
***
Egemen mektepke bargan kündön tartıp ele jakşı okuy baştadı. Özü teñdüü baldardan akılı, zeeni,
zirektigi menen ayrımalanıp turdu. Birinçi mugalimi – Sabira ejesi Egemendi oozunan tüşürböy
kaysı jerde bolbosun maktay berer ele. Egemen menen koşo Sultandın uulu Adilet da çoguu okuçu.
Adilet bolso tentek, söz ukpagan, kejir bala bolup çoñoydu. Egemen Adilet eköö mektepten üylörünö
çoguu kelip jürüştü. Küz ayaktap, kıştın algaçkı kündöründö ayılga bapalaktap kar jaap saldı.
Adatınça mektepten çıgışkan Egemen menen Adilet üylörün közdöy jönöştü. Añgıça ele Adilet çurkap
barıp astıda baratkan Jibekti butu menen çalıp jıgıp, karga oonatıp, beti-başın kar menen urgulap
kirdi. Baykabay bara atkan Jibek katuu jıgılıp, ıylap jiberdi. Açuusu kelgen Egemen Adiletti arı
türtüp Jibekti kolunan tartıp turguzup, kar bolgon kiyimin kübüp:
- Iylabaçı Jibek, üşüp kettiñbi? Bat-bat bassañ jılıysıñ. Kel sumkañdı men kötöröyün, - dep jerde
jatkan kızdın sumkasın koluna aldı. Özü da karga jıgılgan Adilet ıza bolo tüştü da, mınday dep
kıykırdı:
- Emne, Egemen sen kıyınsıñbı? Men bügün atama aytıp silerdi bizdin üydön kuup çıgartam. Üyüñ jok
senin, karda kayakka barasıñ? Bizdin üydö jaşap atkanın bilbey meni sogup koyöt, jindi! Egemen emne
deerin bilbey, unçukpay kaldı.
- Egemen emes, sen jindisiñ! Sen sabak bilbeysiñ. Tartibi jok, tentek balasıñ, seni klasstın baarı
jaman köröt. Egemendi bolso baarıbız jakşı köröbüz – dep ıza bolgon Jibek Adiletti jaman közü
menen karadı.
Egemen menen Jibek bapıldap jaap jatkan karga kiçinekey izderin kaltırışıp, ün debesten çoguu
basıp kelatıştı. Kardın appak bürtükçölörü jumşak sebelep, aylananı bir ukmuş koozdukka bölöp
turdu. Adilettin “üyüñ jok senin!” degen sözü Egemendin meesine ornop kalganday, kulagına ulam-ulam
ugulup jattı. Baarıdan da al Jibektin közünçö uşul sözdü ukkanga abdan uyalıp, özün pas sezip çünçüp
turdu.
Kiçinekey bolso da kıraakı Jibek Egemendin köñülü pas bolup kelatkanın sezip, köñülün kötörgüsü
keldi. Özü üçün boluşup, jagımsız sözdördü ugup kalgan Egemendi ayap, Jibek aga balalık sezim menen
bir nerse belekke bergisi keldi.
- Toktoy turçu, Egemen! – dedi da Jibek moyun oroguçun çeçip, moynuna ilingen bulgaarıdan tigilgen
tumarın alıp çıktı. Bulgaarı tumardın betinde üç burçuna üç köz monçok şuru bastırılgan eken.
- Men munu saga belekke berem. Kim tagınıp jürsö köz da tiybey anan baktıluu bolot – degen çoñ enem –
dedi Jibek.
- Çoñ eneñ saga berse anı sen maga berseñ bolboyt go? Çoñ eneñ uruşsaçı? – dedi Egemen.
- Çoñ enem uruşpayt, al maga başkasın jasattırıp beret, men saga çın köñülümdön berip jatpayımbı.
Alsañ, suranam, menden belek bolsun. Jibek bolboy ele tumarın Egemenge sundu.

- Rahmat saga! – Egemen belekti koluna alıp, kubanıçı koynuna batpay, jürögü düküldöp ketti. Anan
kantsin, klasstagı eñ jakşı okugan, eñ suluu kız Jibek Egemenge belek berip jatsa. Eköö teñ azır ele
körgön ızasın unutuşup, birin-biri kuup oynoşup çildenin ızgaarına kolu-betteri kızarıp üşügönünö
karabay üylörün közdöy çımıldap çurkap baratıştı.
Egemen bolso Jibek bergen tumardı moynuna salıp, kolu-butu üşüp jatkanı menen, jürögünün ısıp
turganın sezdi. Körsö, oşondo ele nariste sezim menen Jibekti jaktırıp kalgan okşoboybu. Egemen
Jibek bergen tumardı moynuna ar dayım tagınıp jürgöndü adat kılıp aldı. Sabagınan dayım “beş”
degen baalardı alıp, Azat menen Ayjamaldı kubantıp jürdü. Egemen üydö ilinip turgan çoñ atasının
komuzun karmalap, küü üyröngöngö da dilgir bolo baştadı. Azat kez-kezde köñülü kelgen ubaktarda özünün
atasınan kalgan komuzun kulagın tolgop, kırgızdın küülörün çertip kalçu. Uulunun komuzga ıntızar
bolup jatkanın baykagan Azat bir künü Egemendi mañdayına oturguzup alıp kep saldı:
- Egen, emne komuz üyröngüñ kelip jatabı? Azat Egemendi “Egen” dep erkeletçü.
- Ooba, ata, üyrötösüzbü? – uulu kubanıp ketti.
- Meyli, balam, üyrötöm. Maga da komuzdu atam üyrötkön. Azır çoñ atañ tirüü bolgondo seni astına
oturguzup alıp, komuzun küülöp koyup, kırgız elinin turmuşun, basıp ötkön tarıhın çagıldırgan dalay
sanjıra, ulamıştardı aytıp bermek. Çoñ atañ sanjıranı jakşı aytçu. – dedi Azat.
- Çoñ atam jok da emi, oşol ukkandarıñızdı maga aytıp beriñizçi? – Egemendin ogo beter kızıgı arta
tüştü.
- Makul, aytsa aytıp bereyin:
“Ar bir kırgız balası komuzdu birinçi kezekte sıylay biliş kerek. Bul bizdin ata-babadan muras bolup
kelatkan aspabıbız. Kırgız eli menen koşo komuz da dalay oor kündördü başınan keçirgen. Kırgız
ıylasa komuz da ıylap, kırgız kubansa komuz da kubangan. Komuzdu çertip üyrönöördön murda urpaktanurpakka aytılıp kelatkan ulamıştardan ugup alganıñ oñ balam. İlgeri ötkön zamanda, bir han jaşagan
eken. Anın bolgonu bir jalgız uulu boluptur. Han jalgız uulun abdan jakşı körçü eken. Oşol uulu
jigitteri menen mergençilik kılganı uuga çıgıp, attan jıgılıp ölgön deşet. Oşondo al uruunun eli
özünün hanına bul suuk kabardı kantip uguzarın bilbey aylası ketiptir. Sebebi, han: “Kim maga uulum
jönündö jaman kabar uguzsa, oşol kişinin tilin kesip salam!” - deçü eken. Suuk kabardı uguzganga eç
kimdin jürögü daabayt. Oşondo el arasınan bir akılman çıgıp, handın aldına kelip, komuzun kolgo
alıp, komuzdun muñduu küüsü arkıluu hanga uulunan ayrılganın bilgizgen eken.
Kırgızdın ar bir küüsünün özünçö tarıhı, basıp ötkön jolu bar. Bizdin küülördün miñ kubulgan
kayrıktarında urpaktardın ünü bar. – dep Azat bir saamga oylono tüştü.
- Ata, han akılmandın tilin kesken jok da, ee? – Egemen tınçsızdanıp suroo saldı.
- Jok, uulum. Akılman söz süylögön jok da, bardık sözdü komuz ayttı.
- Abdan kızık eken. Dagı aytıp beriñizçi? – dep Egemen atasına jakındap oturup surooluu karadı.
- Dagı birdi aytıp bereyinbi? Anda ugup tur, uulum – dep Azat komuzdu koluna alıp, bir-eki kayrıdı da
sözün baştadı:
“Bayırkı, bayırkı zamanda kırgız elinin ıntımaktuu, birdiktüü jaşap jatkanın körö albay sırttan
köz artkan duşmandar kol salıp turçu eken. Bir jolu çetten kelgen duşmandardın hanı kırgız elinin
eñ birinçi ele komuzun jok kılmakçı bolot. Al oşol jerdi jerdegen kırgızdardın bardıgının
komuzun “börk al dese, baş algan” jigitterine jıynattırat da, örttömökçu bolot. Oşondo jıynalgan
komuzdar çoñ toodoy bolup üyülgön deşet. Kırgızdın ak sakalduu bir karıyası komuzun koltuguna salıp
katıp algan eken. Duşmandar anın komuzun da taap alıp, örtkö ırgıtışat. Komuzdardı örttömök bolup
ört koygon kezde, ot jakşı tutanbay, oşol mezgilde kaydan-jaydan kara buluttar payda bolup jamgır
şartıldatıp tögüp, küyüp atkan ottu öçürüp salat. Açuusu kelip jaaldangan han bul komuzdardın baarın
attar menen tebelep, sındırıp, jok kılgıla dep buyurat jigitterine. Bayagı karıya kırgızdın komuzun
jok kılgısı kelgen hanga mınday dep aytkan eken:
- Sen komuzdu jok kıla albaysın. Komuz degen ar bir kırgızımdın jürögündö jaşayt. Komüz küüsü jañı
törölgön naristenin ünündö, komuz küüsü kırgızdın şıldırap akkan tunuk bulagında, komuzdun küüsü ak
möñgülüü Ala-Toonun çokusunda, komuz küüsü kırgızdın kızının nazik külküsündö, komuz küüsü
kırgızdın argımak atının dübürtündö, komuz küüsü kırgızımdın tokoyunun şuuduragında, kögültür
kölünün şarp-şurp etken tolkununda, darıyalarının orguştap akkan suularında, kırgız jigittin
taptagan bürkütünün kanatının kagışında jaşay beret.
- Toktot sözündü, aljıgan çal! – dep kaardangan kankor han karıyanın sözün ayagına çıgarbay jürökkö
saygan eken.
Çındap ele oşondo ak sakalçan atanın jürögü akırkı jolu “dirt-dirt” dep sokkondo komuz küüsü ugulgan
deşet. Öz kulagına özü işenbegen han jigitterin batıraak attarıñar menen tebelegile dep kıykırat.
Jaratılış da bul körünüşkö janı açıganday katuu şamal sogup kiret. Şamal sokkondo jerde jatkan
komuzdun kıldarı kıymılga kelip, komuz küüsü ulamdan-ulam katuulap çıgat. Attardın dübürtü
ugulganda komuz küüsü dübürt menen koşulup ogo beter büt jerdi jañırtıp çıkkan eken. Oşondo janagı
kankor han katuu çıkkan komuz küüsünön kulagı kereñ bolup, katuu sokkon şamaldan közünö kum tolup
körböy kalgan deşet.
Kördüñbü, uulum alakanday bir uuç bizdin el uşul aspaptı – bizdin komuzdu uşu küngö çeyin bizge
saktap kelgen. Komuz alardın sırdaşı da, muñdaşı da, kurdaşı da bolgon.”

Azattın maanilüü da, mañızduu da kılıp aytkan bul sözdörü Egemenge ogo beter taasir etti okşoyt,
balanın köz aldına bul jomok katarı aytılgan ulamış kadimkidey elestep jattı.
Ata-balanın sözün aşkana taraptan çıkkan Ayjamaldın ünü buzdu:
- Egen, atañ ekööñör emneni ele süylööşüp atasıñar? Tamak bıştı, kelbeysiñerbi?
- Oy, Ayjamal sen aşpozçunun okuusun bizge ele tamak jasap beriş üçün okugansıñ go? – dep Azat ayalın
tamaşaladı.
- Anan kayakka barıp aşpozçu boloyun, şaarda jaşasak maga jumuş tabılmak, azır emi beşööbüzgö
aşpozçu bolgonumdu dele kuday kut kılsın. Saga jasagan tamagım jakpay kalsa, başka aşpozçu alam dep
çıksañ men jumuşsuz kalbayın – dep Ayjamalda küyöösünün tamaşa sözünö tamaşa menen joop berip
katkırıp küldü. Ayjamal jılmayganda, külgöndö eki jak uurtundagı uyaçalar çuñkurayıp özgöçö
jaraşık berip turçu. Ayjamaldın sözünö Azat da külüp jiberdi. Jubaylar köptön beri da mintip
külüşö elek ele. Alar dastorkongo koyulgan tamaktı köñüldüü oturup jep jatıştı. Jokton bar kılıp
daamduu tamaktardı jasay kalgan, kıyınçılıkka moyun sunup çögüp kalbagan, Azattın jeñilin jerden,
oorun koldon alışıp, dayıma küyöösünö baldarına kamkor mamile kılgan Ayjamaldı karap, Azat
içinen uşunday asıl ayaldı özünö tuş kılgan kudayga miñ mertebe ıraazı bolup oturdu.
Azat kündö keçkisin bir maal oturup Egemenge komuz üyrötö baştadı. Arı zeendüü, arı dilgir
Egemendin komuzga da şıgı bar ekeni bilindi. Azat uulu menen komuz çertip oturganda bolgon
köygöylördün kaygı kapasının baarın unutup, komuz küüsünön kubat alıp, jeñildey tüşör ele. Birok
da, kançalık alaksıyın dep araket kılbasın, aldırıp iygen üyü takır esinen ketpes boldu. Kantip üydü
kayra kaytarıp alam degen oy otursa, tursa oyunan ketpeyt. Ustaçılık kılıp tapkanı künümdük jaşootiriçilikten dele artçuday emes.
***
Tiriçilik menen alpuruşup jürüp dagı üç jıl öttü. Egemen ongo çıktı. Egemendüü ölkö bolgondun on
jıldık maarakesin tosobuz dep ayıl içi mayramdık maanayga bölöndü. Ayıldın çetindegi een ayantka
koozdop jasalgalangan boz üylör tigildi. Kırgızdın saltı boyunça boorsok bışırılıp, koy soyulup,
dastorkondor jayıldı. Ayıldın eli bolgon araketin kılıp, bul mayramdı köñüldüü toskondun
kamılgasın körüp jatıştı. Uluttuk oyundar oynolup, kazanda et kaynap, eleçek kiygen baybiçeler, ak
kalpagın jaraşıktuu kılıp kiygen ak sakaldar boz üydö tördün körkün açıp öz aldınça koburaşıp
oturuştu. Ötkön zaman jönündö, keleçek jönündö, sayasat tuuraluu ar kanday oylor aytılıp, ar türdüü
sözdör süylönüp jattı. Ayıldın eñ uluu aksakalı jaşı toksondu tayap kalsa da tüptüz baskan soguştun
da ardageri Abdrazak atanın sözün boz üydö oturgan el köñül koyup ugup jatıştı.
Abdrazak ata sözün alıstan baştadı:
- Soguş jılarında birikken soyuzdun eli ıntımaktın, tartiptin küçü menen jeñişke jetişti. Azır
zaman jaman dep zamanga taarınbagıla aylanayın baldarım. Zaman jaman emes, elibizdin peyili tarıp
baratat, adamdar öz napsisin tıya albay, napsisin kulu bolup atkanı ökündüröt.
- Tuura aytasıñ, Abdıke, – dep baybiçeler tarapta oturagan Salkın ene sözgö koşuldu. – Soguş
baştalganda men jap jaş kelin elem. Keçke kolhozdun talaasında iştep, keçinde kimdin üyündö bir
tabak talkanı bolso oşogo jarma bışırıp baarıbızdı çakırçu. Bir çınıdan suyuk jarmanı süylöşüp
oturup içip alıp çeribiz jazılıp, anan köñülübüz da, kursagabız da toyup kalçu. Erteñkige katıp koyöyun
dep eç kim oyloçu emes. Erteñkige da kudaydın buyurganı bolor dep kursagı aç bolso eldin peyili tok
ele. Azırçı? Üyünö kap-kap kılıp undu jıyıp salıp, unu kurttap atsa da bir tuuganına je jakınına
bereyin dep oyloboyt. Adamdın özü toyso da közü toyboy atsa, anan kantip oñolobuz?
- Sizdin sözüñüzgö men da koşulam, - dep ayıldagı mekteptin mugalimi Esentur sözdü uladı:
- Men başkanı aytpay ele özümdön misal keltireyin. Menin baykem Bekturdu bilesiñer, şaarda kündö
restoran, kazinolorgo kirip, emne degen akçanı çaçıp jüröt. Ötköndö men ayıldagı üyübüzdün üstün
açıp kayra jappasak bolboy kaldı, katuu jaan jaasa üygö suu kirip atat, kiçine akça-tıyından
kayrılışıñızçı degen ötünüç menen barsam, “özün jaşap atkan üydü özün oñdo, başımdı oorutpaçı!” –
dep koydu. Men özüm mugalim bolsom, aylık az, menin tapkanım jetip tursa men dele suranbayt elem da, dep Esentur süylöp jatkanda kañırıgı tütöp, karekterine jaş tolup ketti. Sözünün ayagın mintip
koşumçaladı:
- Öz bir tuuganı jönündö tuura emes söz süylöp atat dep oyloboñuzdar. Men bolgonu turmuştagı açuu
çındıktı öz jaşoomdon misal kılıp ayttım.
Boz üydö oturgan el bir saamga tunjuray tüşüştü. Janatan beri mayramdık maanayda baka-şaka tüşüp
oturuşkanı menen bardıgının jürögünün tüpküründö erteñki keleçekti oylop sanaarkap turuşkanı
bilinip turdu.
Tunjuragan tınçtıktı kayradan Abdrazak atanın ünü buzdu:
- On jıldan beri dele oñup ketken jokpuz. Bizdin el başka elden emnesi kem? Toobuz bar, tokoyubuz,
kölübüz bar, iş bolso iştey turgan bilimdüü jaştarıbız bar. Bizde “balık başınan sasıyt” bolup,
jogoru jakta oturgandarıbız oñ bolboy atpaybı. “Elüü jılda el jañı, jüz jılda jer jañı” deyt
baldarım, ümütübüzdü üzböylük. Dagı bir on jıldan kiyin bul mayramdı mından da saltanattuu ötkörüp,
telegeyibiz tegiz bolup kalgısı bardır. Anı men körböy kalam go, siler körösüñör buyursa.
- Jok, antip aytpañız ata, siz da körüñüz, oşondo sizdin jüz jıldık maarakeni koşo ötkörgüdöy
bololuk, - dep boz üydün ulaga tarabında oturgan jaştar uu-duu bolo tüştü.

- Antip aytkanıñar çın bolso, bügünkü mayramdın maanisin, şaanisin çıgarıp kiçine ırdap, komuz
çertip, oturbaysıñarbı. “Jaş kelse işke, karı kelse aşka” deyt, biz karılar ayakka kuyulgan
kımızıbızdı tügötüp, et-may çaynap koyup oturalı, siler jaştar ırday koygula aylanayındar, - dep
Abdrazak aksakal jaştardın katarında oturgan Azattı karadı.
- Azat, komuz çertip kalçu eleñ, bizge bir küünü oynop berbeseñ bolboy kaldı, - dep oturgan el Abdrazak
aksakaldın sözün süröp ketişti. Azat komuzdu koluna aldı da:
- Menin çertkenimdi ugup ele jürböysüzdörbü, eger tuura körsöñüzdör menin orduma uulum çertip
bersinçi, - dep komuzdu boz üydö oturgan elge kımız sunup jürgön Egemendi közdöy uzattı. Kütüüsüz
jerden aytılgan sözgö Egemen aptıgıp ketti.
Azat uulun eldin aldına çıgıp çertkenge üyrönsün dedibi, je balasının önörün baalap, tördö oturgan
karılar bata bersin dedibi, aytor komuzun sunup jatıp, Egemenge “uyalba, balam,” degen köz karaştı
bildirdi.
Komuzdu koluna alıp jatıp Egemen atası aytıp bergen ulamış esine tüştü. Komuzdun buroosun bir-eki
tolgodu da “Kırgız köçü” küüsün çerte baştadı. Komuz koluna tiygençe sürdöp atkan Egemen, komuz
koluna tieri menen küünün tarıhına süñgüp kirip ketkendey boldu. Azattıkınday bolgon şadıluu uzun
manjaları komuzdun kıldarın tilge kirgizip jatkanday tuyuldu. Büt jan-düynösü, jürögü menen berilip
çertip jattı. El tıptınç oturup, küügö gana kulak töşöp kalıştı. Ne degen keremet küü, ar bir ırgagı,
ar bir kayrıgı kırgızımdın jaşoosun köz aldıga elestetet. Uşunday zalkar küünü iyine keltirip
çertip jatkan bul jaş balanın talantına baa bergen el küü bütköndö şatıratıp kol çaap jiberişti.
- Azamatsın! Örkönün össün! Eç nerseden kem bolbo! – dep tuş-tuştan ıraazı bolgon el batasın berip
jatıştı.
Mayramdın körkün çıgarıp jaştar birinen-sala biri ırday baştaştı. Karılar bolso sanjıralardan,
nuskaluu sözdördön aytıp oturuştu. Baarının jüzdöründö mayramdık maanay. Ak dastorkon üstündö
beşbarmak jelgen soñ ak tilekter aytılıp, el da mayramdan üy-üylörünö taradı.
***
Kündör ötüp jattı. Bir künü Egemen mektepten süyünüp çurkap keldi.
- Apa, bizdin mekteptegi aşpozçu ejebiz es alganı ketet eken. Orduna iştegenge kimiñerdin apañar
aşpozçu bolso aytıp bargıla, - dedi direktor agayıbız. Siz barıp körböysüzbü? Ayjamal kubanıp ketti.
- Meyli, barsa barıp köröyün. Jumuş bolso jakşı ele bolboyt bele, - dedi al.
Ertesi erteñ menen Ayjamal aşpozçu kesibinin eesi degen kübölük kagazın alıp mektepke bardı.
Mekteptin direktoru Tilek Berdikojoev Ayjamaldı jıluu kabıl aldı da aşkananı közdöy eerçitip
bardı. Al jakta koş boyluu kelin idiş-ayagın tügöldöp tizip, ireettep jatkan eken.
- Ümüt, sen kayra kelgiçe Ayjamal ejeñ iştep turat. Bügün ötkörüp alıp, erteñ jumuşun baştasın – dep
Tilek eşikti közdöy jönödü.
- Eje, men töröp, balamdı kiçine toroltup anan jumuşka çıkkança bir-eki jıl iştep turasız go – dep
Ümüt Ayjamalga jılmaydı.
Jumuştu ötkörüp alıp Ayjamal üyünö baktıluu bolup kelattı. Elge aralaşıp, özüñdü el üçün kerektüü
sezip iştegenge ne jetsin. İştep tapkan aylıktın dele az bolso da berekesi bar da degen oylorgo
çulganıp üyünö bat ele jetip keldi.
- Oo, apam emi işteyt turbaybı – dep uulu, kızdardı tuş-tuştan çuruldap kubanıp jatıştı.
Kiçinekeyinen joopkerçiliktüü bolup öskön Ayjamal erte kelip, jumuşun baştadı. Tüş oogon kezde,
mekteptin direktoru kabagı salıñkı bolup aşkanaga baş baktı.
- Ayjamal, maga azır ele rayonduk elge bilim berüü bölümünön telefon çalıştı. Bul orunga rayondun
akimi özünün bizdin ayılda jaşagan jeenin jiberip jatıptır.Siz meni keçirip koyuñuzçu. Aşkananın
açkıçın mekteptin karoolçusuna tapşırıp kete berseniz bolot – dep aytıp koyup, Tilek eşikti akırın
jaap çıgıp ketti.
“Mekteptegi aşpozçunun ordunan öydö akim çeçip kalganbı, bul emne degen zaman. Keçöökü süyüngönüm
başkaça bolçu, kötörmölögön uruk-tuuganıñ jok bolso uşu eken da” degen oylor menen içi uygu-tuygu
bolgon Ayjamal açkıçtı tapşırıp üyünö keldi.
Ayalınan iştin çoo-jayın ukkandan kiyin Azat ün debesten bir topko başın jerge salıp oyluu oturup
kaldı. Bir kezde başın öydö kötörüp Ayjamalga karap mınday dedi:
- Men ötköndö Keldibek baykenin inisi Berdibekke joluktum ele. Al şaarda emerek jasagan tsehte iştep
jatıptır. Kelseñ saga dele jumuş tabılat degen. Ayılda jumuş bolbogondon kiyin ezilip jürö berbey,
tobokel kılıp şaarga barıp iştep körsöm kanday bolot? Akırkı kündörü atam tüşümö köp kirçü boldu.
Kabagın bürköp eç nerse aytpayt. Oygonup ketip ayabay buşayman bolçu boldum. Ata konuşun aldırıp
iygenime atamdın arbagı taarınıp jatkan sıyaktuu sezilet.
Ayjamal Azattın sözün ırastap, kebin ulap ketti:
- Ooba, arbak baarın sezet deşet turbaybı. Bizdin kıynalıp jatkanıbızdı körüp atabızdın dele arbagı
kozgolup jatat go. Men andan körö kamır juuruy salayınçı, boorsok bışırıp jıt çıgarıp, ataenebizdin arbagına bagıştap kuran okuyluçu. Ayjamal ordunan şart turup, kamır juuruganga kirişti.
- Ayjamal, menin şaarga barıp iştep köröyün degen oyuma sen kanday deysiñ? – Azat suroosun ayalına
kaytalap uzattı.

- Meyli, barıp iştep kör. Egemen menen eki kız bolup biyakta biz öz ookatıbızdı akırın kıla berebiz.
Birok, şaarda kayakka jaşaysıñ? Kıynalıp kalbaysıñbı? – dedi Ayjamal.
- Berdibekter menen çoguu jaşay tursam, anan dagı köröbüz da. Men jönündö kam sanaba. Andan körö akça
çogultup, özübüzdün üydü kayra satıp alsak, men maksatıma jetken boloor elem. Uşul tapta menin
birinçi maksatım ele oşol bolup kaldı. Iramatılık atam oorup butu baspay kalganda, şaarda okup
jatkan okuumdu ubaktıluu toktotup kelüügö argasız bolgom. Andan kiyin ele atam kaza boldu, jalgız uul
balası bolsom, apamdı taştap kete albay oşol boydon kalışka tuura keldi. Meditsina institutun eki
jıl okup, üçünçü jılı okuy albay kaldım. Jaşoo-şartım keskin türdö özgörüp ketpegende emgiçe
bakıygan vraç bolup bir jerde iştep turmak ekenmin. – Azat oor üşkürdü.
- Koy emi, köñülüñdü çögörbö. Bakıygan vraç bolbosoñ da emi şaarga barıp bakıygan usta bolup iştep
kelgeni baratpaysıñbı. Köp ele naalıy berbeçi. Üyübüz jok bolso da üy-bülööñ bar, baldarıñ bar.
Uzartıp uul, kızartıp kız töröp bergen ayalıñ bar. Bir üy-bülönün bakıygan atasısıñ, menin bakıygan
küyöömsüñ – dep Ayjamal Azattın “bakıygan” degen sözün ilip alıp, oşol sözgö atayın basım jasap
süylöp söz menen bolso da küyöösünün köñülün kötörgüsü keldi.
“Jakşı söz jan eritet” demekçi, ayalının aytkan sözdörünö Azattın da köñülü kötörülüp, ötüp ketken
markumdarga atap kuran okudu da, jañı baştay turgan işinen jakşılık tilep jattı. Ertesi Azat
şaarga jönöp ketti.
***
Atasının jogun bilgizbey Egemen apasına karalaşıp, üydögü mayda-çüydö jumuşka kol kabış kılıp,
özün murdagıdan da joopkerçiliktüü sezip kaldı. Ayzada menen Nurzadanın sabagına jardam berip,
alardın kanday okup jatkanın kündö tekşeret. Apası nan japsa da, kir juusa da tegerenip janında
jardamdaşıp jürgöndü jakşı köröt. Uulunun kıymıl-araketine, akılına ıraazı bolgon Ayjamal
içinen süyünüp kalat. “Meenetiñdi alayın dese, kiçinesinen tüyşükçül bolup çoñoydu. Bir nerseni
ayttırbay ele özü bilip araket kılıp jasap kiret. Baldarçılap anı-munu satıp ber dep ezeli aytpayt.
Eki karındaşın janınday köröt. Uşunday akılduu, tatınakay baldardı bergen kudayga da miñ mertebe
ırahmat”, dep Ayjamal içinen kudayga ıraazı bolup jattı.
Köp ötpöy ele mektepke ata-eneler çoguluşuna çakırık keldi. Mekteptin çoñ zalında jalpı ata-eneler
üçün çoñ jıynalış öttü. Ar bir klasstın klass jetekçi mugalimi çıgıp süylöp, baldardın okuudagı
jetişkendikterin, sabakka keçikken, kaltırgan, tartip buzgan okuuçular jönündö da aytıp jatıştı.
Ayjamal Egemen jönündö, eki kızı jönündö jalañ maktoo kepterdi ugup, töbösü kökkö jetip,
turmuşunan çünçüp jürsö da, bügün uşunça ata-enelerdin közünçö baldarı menen sıymıktanıp oturdu.
Janında oturgan Sultandın ayalı Gülsün başın jerge salıp, kirerge jer tappay turdu. Demeyde özün
elden öydö sezip tekeber jürgön bul ayal özünün baldar kızdarı tuuraluu tuura emes kepterdi ugup,
alardın jürüş-turuşuna mugalimder naarazı ekenin bildirgende, baarınan da janında oturgan
Ayjamaldan özün pas sezip, janı oşogo keyip jattı. “Karasañ, üstündö üyü jok, ürüp çıgar iti jok,
üyrüp alar kiyimi jok, bizdin eski üydö jaşap atışıp, munun baldarı dele tıñ çıkçuday. “Kurama
temir kurç” bolot deyt, kerek bolso kursaktarı dele çoñ toyup tamak jeşpeyt. Eçtekeden kem kılbay,
içintip-kiyintip çoñoytup atkan menin baldarımdı kara, kişini uyat kılıp.” degen oylordu oylop,
içki sezimderi menen buşayman bolgon Gülsün çoguluş bütüp tarap kelatkanda Ayjamalga atırılıp bir
tiydi:
- Batirdin akçasın batıraak berbeysiñerbi? Suramayın ele jürüp almay jayıñar bar eken.
- Gülsün eje, ar bir aydın jıyırmasında dep süylöşpödük bele. Dagı bir juma bar go? – dep Ayjamal
tañgala tüştü.
- Bir jumanı kütpöy ele berseñer emne bolot. Jıyırması debey ele bere berse bolot da. Dele bulardın
tak bolup ketkenin aytayın – dep Gülsün özünçö silkildep astıga basıp ketti.
Ayjamal Gülsün ejesinin jooruguna ıza bolgon jok, teskerinçe külküsü keldi. “Çoñ ele kişi da
uşunday bolobu, baldarına jakşılap tarbiya bergendin orduna maga asılat da. Baldarıñ akılduu çıksa,
oşol eken da baylık. Oo, kuday degi baldarıbız uşul kalıbınan jazbay jakşı adamdar boluşsa eken.”
Uşunday oylorgo malıngan Ayjamal üydün bosogosun attap jatıp, Azattın but kiyimin körüp süyünüp
ketti. İçkeri kirse baldarı baka-şaka tüşüp, atası kelgenge çuruldaşıp jetine albay oturuşkan eken.
Azattın da jüzü jarık, baldarın kuçaktap közdörünön kubanıçtın otu balbıldap turdu. Dastorkondun
üstü toltura tattuu tamak-aşka tolup kalıptır. Azat Ayjamaldı körüp ordunan turup, alıp kelgen
belegin sundu. Baldardın baarına bir sıyra jañı kiyim-keçe, Ayjamalga jıluu jemper alıp keliptir.
“Daraktın körkü jalbırak, adamdın körkü-çüpürök” tura. Azattın moturaygan tatınakay eki kızı jañı
kiyimderin kiygende kulpurup ele çıga kelişti. Egemen bolso atası alıp kelgen sport kostyumun kiyip
körsö boyuna kuyup koygondoy ele jaraşıp kaldı. Alıp kelgen kiyimderi baldarına çak bolup jaraşıp
kalganın körüp Azat da jetine albay turdu. Al şaarda jumuşka könüp kalganın, körgön-bilgen
jañılıktarın aytıp oturdu. Ayjamal bolso Egemendin, kızdarının betinen ööp, bügünkü çoguluşta
baldarının daregine jalañ jakşı sözdör aytılganın aytıp çeçekeyi çeç bolup jattı. Anın közünö
küyöösü arıktap, öñdörü kubarıp kalganday köründü.
- Azat, degi sen özüñ tamaktı jakşı ele içip jürösüñbü? Öñüñön azıp ketipsiñ da? Jumuşuñ oor
emespi? Bolgon akçañdın baarına bizge kiyim alıp salıp, kayra ketkende şaardan kıynalıp
kalbaysıñbı?

Ayjamal küyöösünö suroo üstünö suroo jaadırıp jattı.
- Mende baarı jakşı, könüp kaldım. Aylıktı iştegeniñe jaraşa tölöyt eken. Jakşı araket kılıp
işteseñ jakşı ele akça tapçuday ekensiñ. Belek-bekçekten tışkarı da akça arttırıp keldim. Silerge
taştap ketem. Özümö da jetet, kam sanaba. Men silerdi ayabay sagınıp kettim – dedi Azat
Baldarı atasına kündölüktörün açıp “beş” degen baaların körgözüp maktanıp jatıştı. Sagınışıp
kalgan üy-bülöö köpkö çeyin süylöşüp oturuştu. Azattın üyünün jarıgı tün bir ookum bolguça öçkön
jok.
Azat şaarda iştegeni üyünö ırıskı kire baştadı. Aylıgın alganda bir ayda bir şaardan ayılga kattap
turdu. Jañı jıldın astında Azat aylıgına koşup, dagı jakşı iştegendigi üçün sıylık alıp
köbüröök akça menen keliptir. Daroo ele oşol akçasına muzooluu uy satıp keldi.
- Egen, sen birinçi klasska barganda torpoguñdu satıp iydik ele, oşondon beri mal ala albay uşul müdöö
jürögümdü öyüp jürdü ele. Mınakey, emi uşul uy muzoosu menen seniki balam. Jakşılap baksañar,
“uydun sütü-tilinde” deyt, kursagı toyso uy süttü jakşı beret. – dedi Azat
Uydun ar jak ber jagına çıgıp karap, muzoonu jonunan sılagılap Egemendin kubanıçı koynuna batpay
turdu.
Süt içip, ayran uyutup degendey Ayjamaldın dastorkonuna bereke kirip kaldı.
Azat bolso kayradan şaarga ketip jatıp Ayjamalga özünün oyun bildirdi:
- Emi akırından mayda jandık, koy-eçkilerdi kurap alsak. Maldı kiçine köböytüp alıp, anan anı satıp
akça kılıp, üyübüzdü kayra alsak jakşı bolor ele.
- Azat, şaarda jumuş maga dele tabılat boluş kerek. Eki bölündü bolboy, şaarga ele köçüp ketsekçi?
Başında batirge çıgıp jaşap tursak, kiyinçireek jer alıp, şaarga dele üy salıp alaarbız. Kanday
deysiñ? – dep Ayjamal suroo saldı.
- Bolboyt go, Ayjamal. Salt boyunça, atanın konuşunda bir uulu kalıp, kolomtosunan tütün bulap turuş
kerek da. Mende astımda aga, artımda ini bolbogondon kiyin şaarga ketip kalışım tuura emes. Bizdin
ayıl dele çoñ ayıl go, keleçegi keñ ele bolot boluş kerek rayondun borboruna jakın, kölübüz
janıbızda. Men köldön eç jakka ketkim kelbeyt, çının aytsam. Şaarda el köp, jansaktoonun aylasın
kılıp ele buluñ-burçta mayda çüydö bir nerse satıp oturgan eldi körüp janıñ açıyt. Maşinanın
kımbatın minip asmandı karaganı da bar, kayır surap jer karaganı da bar. Jaykısın üp bolup aba
jetpeyt. Bizdin köldün abasına emne jetsin. – dedi Azat.
- Ooba, senin aytkanıñ da tuura. Şaarga barsak, baldar menen kıynalıp kalabız go. Men jön ele “Ayaldın
çaçı uzun, akılı kıska” dep aytkanday, kıska akılga salıp iydim okşoyt” – dep Ayjamal sözümdü kayra
aldım degençelik kılıp, közdörün ıldıy salıp turup kaldı.
- Jok, Ayjamal, sen kıska akıl ayaldardan emessiñ, sen menin Akıl Karaçaçımsıñ, jıgılsam tayanar
jölögümsüñ, müdürülsöm karmanar öbögümsüñ, akılın aytkan agamsıñ, jardamın ayabagan inimsiñ. Kuday
taalam maga aga je ini buyurbagan menen agadan artık, ininden kem emes, akılduu ayaldı buyuruptur. Men
oşogo şügür kılam – dep Azat bul sözdördü çın jürögünön aytıp jattı.
- Aşıra maktap jibergen joksuñbu? Çın ele oşondoy ayalmınbı? Sen şaarda jürüp akın bolup
baratkansıñ go? – Ayjamal küyöösünün sözdörünö tañ kala joop berdi.
- Kerek bolso akın dele bolup koyöbuz.
Men Azat degen akınmın
Ayalıma jakınmın
Akılduu bolso alganıñ
Keregi barbı akıldın? – dep Azat tört sap ırdı da uykaştırıp aytıp jibergende, eköö teñ katkırıp
külüp jiberişti.
- Bilesiñbi, Ayjamal, ilgeri bir kırgızdın baatırı joonu jeñip kelgende, aga ıraazı bolgon han:
“Baatırım, emne kaalaysıñ bereyin, suluuluk bereyinbi, akıl bereyinbi je ayköldük bereyinbi?” – dep
suragan eken, anda baatır: “Hanım, men erkekmin, erkek kişige suluuluktun dele keregi jok, andan körö
uşul siz aytkan üç sapatı teñ bar maga bir kız taap beriñiz. Menin ayalım suluu bolsun, tışkı kelbeti
ele emes, içki düynösü da suluu bolsun, ayalım akılduu bolsun, men tuura emes joldo baratsam akılın
aytıp tüzdöp, kemçiligimdi bilgizbey, jakşı jagımdı çıgarıp oñdop tursun, ayalım ayköl bolsun,
tuugan-uruk menen, el menen katıştırgan da ayal kişi bolot deptir. Oşondo han baatırdın sözün tuura
körüp, özü aytkanday akılduu jar taap bergen eken. Bala kezimde uşul ulamıştı ataman ugup, kiyin
çoñoyup üylöngöndö, menin ayalım da oşondoy bolso dep tilek kılçu elem. Kuday tilegimdi kabıl
kılganına ıraazımın. Bolboso turmuştun katuu sokkusun baştan keçirip turganda, ömürluk degen
jubayıñ da ızıldap bir jagınan uruşup tursa, men kayrattuumun degen dele erkegiñ jaşoodon aşa
keçip ketkisi kelet boluş kerek.
- Meni kötörümdüü kılıp tarbiyalagan taeneme rahmat. Baykuş taenem, meni jalgız bolso kiyin kanday
üy-bülögö tuş bolot dep köp oyloçu okşoyt. Men es tartkandan tartıp üy-ookatka üyrötüp, boy jetip
kalgan kezde üy-bülöölük turmuşka akıl sözdörün köp aytıp akırın dayardap jürüptür da körsö. Küyöögö
çıkkanda küyööñdü sıyla deçü taenem. “Erin sıylagan eşikke jatpayt, atın sıylagan jöö baspayt.” –
degen makaldı dayım aytçu ele. “Bolgonuna ıraazı bolup, topuk kılıp jaşagın, düynönün tübünö eç kim
jetken emes. Jıygan ookatın eç kim körünö ala ketpeyt, bul jalgan düynögö biz sınoo üçün jaralganbız.
Koluñan kelse adamdarga köbüröök jakşılık kıl!” – degen sözdörün ar dayım esteym.

Jubaylar uşintip süylöşüp jatkanda eşikten Egemen kirdi.
- Ata, sizdi Berdibek bayke çakırıp jatat. Ertereek jolgo çıgalı deyt.
Azat üy-bülösü menen koştoşup alıp şaardı közdöy sapar tarttı.
***
Mına oşol kündön tartıp, dagı dalay suular agıp, dagı dalay mezgil almaştı. Egemen on törtkö tolup,
on beşti közdöy karadı. Boyu bir kıyla ösüp, közgö süykümdüü bala boldu. Mektepte gana aldıñkı okuuçu
bolboston, üydö da apasının oñ kolu, jardamçısı, emgekçil, ak niet, ak jürök, adamdın oyun ayttırbay
sezgen da özgöçö sapatı bar. Özün kadırese jigit sezip, öz boyun da küzgüdön karanıp kalat. Mektepke
barganda Jibekti körgöndö emnegedir sürdöp, aytaarga söz taba albay ketet. Astırtan kayra-kayra
Jibekti karagısı kele beret. Mektep bosogosun attagan kündön tartıp ele Jibekti bötönçö jaktırıp,
kolunan kelgen jardamın ayabayt. Jibek bir künü çaçın beş kökül kılıp örüp kelse, bir künü eki örüp
gana artına taştap koyöt. Çaçın kanday kılıp örüp, kanday kılıp baylabasın, Jibektin ak juumal
kelgen tatınakay öñünö jaraşıp turat. Klasstaştarının baarına birdey mamile kılıp, ötö toktoo,
sezimtal kız. Egemendin közünö Jibek jomoktogu sıykırduu düynödön tüşüp kelgen perişte sımal
tuyulat. Sabaktan tarap kelatkanda eköö köbünçö çoguu basıp kelişet. Okugan adabiy kitepteri, andagı
kaarmandar jönündö süylöşüşöt.
Akırkı sabaktın koñguroosu şıñgırap baldar uu-duu bolup mektepten çurkap çıgıp jatıştı. Egemen
menen Jibek adattagıday ele birin-biri kütüp üylörün közdöy kelatıştı. Sözdü Jibek baştadı:
- Egemen, sen çoñoygondo kim bolguñ kelet?
- Menbi, men ak halatçan vraç bolgum kelet. Atam jaşoo-şartına baylanıştuu jaş kezdegi oyuna jetpey
kalıptır. Atam jetpey kalgan kesiptin eesi bolup, eldi darılap, atamdı kubantsam dep oyloym. A özüñçü
Jibek, özüñ kim bolgun kelet?
- Men da vraç boluunu samaym. Kızık, ekööbüzdün oyubuz teñ birdey eken. Mektepti bütköndön kiyin da
ekööbüz çoguu okuyt turbaybızbı, - dep Jibek Egemendi karap kubanıçtuu jılmaydı.
- Ooba, ekööbüz mektepten kiyin da çoguu okup kalsak, anda abdan sonun bolot ele. Biri-biribizge jardam
berip, tüşünböy kalgan suroolorubuzdu bolso birge talkuulap, kitepkanaga da çoguu barıp turmakpız –
dedi Egemen.
- Emnege “turmakpız” dep aytıp atasıñ? Bolboy kalçuday süylöp, “turabız” dep aytpaysıñbı – dep Jibek
Egemendin sözün oñdop koydu.
Egemen “ooba” dep baş iykedi, eçen-eçen: “Jibek, men dayıma seni menen birge bolgum kelet. Men seni
abdan jakşı köröm. Sen bötönçö jaralgan kızsıñ.” dep aytkısı keldi. Birok, ante algan jok. Tek gana,
moynundagı Jibek bergen tumardı köynögünün sırtınan akırın ayar karmap koydu. Sözdü kayradan
Jibek uladı:
- Senin manjaların uzun go, manjası uzun adamdar je hirurg je muzıkant bolso, tuura jolun tabışat
deyt go. Menimçe, saga hirurg ele bolgon jaraşat.
- Manjalarım uzun dele emes go? – Egemen koldorun açıp karap kaldı.
- Kantip uzun emes? Mınakey, upuzun ele bolup turbaybı. – Jibek Egemendin kolun karmap, manjaların
akırın sılap koydu. Jibektin kolu koluna tiygende Egemendin denesi tok urgan nemedey “dür” dey
tüştü. Jibektin kebezdey jumşak kolun karmap, jeteleşip baskısı keldi. Antüügö erki jetpedi.
“Kiçinekey kezde jeteleşip oynop kelişçü ele, azır antip bassañ öön körünöt da, kiçine kez ele jakşı
eken.” – dep oylodu Egemen içinen.
- Azat bayke kelip atabı? – Jibek suroo uzattı.
- Ooba, ayılıgın algan sayın kelip ketet. Keler maalı da bolup kaldı.
Egemen joop berip jatıp atasın sagınganın sezdi. “Azır üygö barsam atam üydö oturgan bolso.” – dep
oylop ketti.
Aytkanday ele Egemen üygö kelse, atası da jañı ele kelgen eken. Dastorkon üstündö oturup Azat özünün
oyun ortogo salıp, üy-bülösü menen keñeşip jattı.
- Dagı bir eki-üç ay iştep turup, anan birotolo ele biyakka kelsembi, rayondun borboruna emerek jasagan
kiçinekey tseh açıp iştetip körsökbü degen oydu oylop jatam. Kuday buyursa, birinçi üyübüzdü kaytarıp
alıp, özübüzdün üygö köçsök, andan kiyin Berdibek ekööbüz çoguu iş baştaylı dep çeçtik.
- Özübüzdün üygö köçöbüzbü? – Egemen süyünüp ketti.
- Ooba, balam, üç-tört jıldan beri kuragan mal-jandı satsak alabız üyübüzdü. Apañ ekööbüzdün da
çogultup jürgön akçabız bar. – Azat işenimdüü joop berdi.
- Tseh açış üçün da jay kerek da, anı kayaktan tabasıñar? – dedi Ayjamal.
- Çoñ düköndün janındagı tovar saktagan sklad azır boş ele turat. Oşonu ijaraga alalı dep süylöşüp
jatabız. Rayondun eli şaarga barbay ele jakın jerden kerektüü emerekterin algıday bolup kalat.
Emerektin ar kaysı türün jasagandı üyröndük. İş baştaganga köz jetip kaldı. Jumuş baştalıp,
butubuzga turup alsak, anan özübüzgö olpok emerek jasaym buyursa. Özübüzdün üydö, olpokko oturup alıp
anan televizor köröbüz. Uşul sözdördü aytıp jatıp Azat tolkundanıp, közdörünön kubanıçtın otu
janıp turdu. Ata konuşu kayradan koluna tiyip özdörünün üyündö tütün bulatıp jatkanın elestetip
Ayjamaldın bütkön boyu balkıp ketti.
***

Aradan üç jumaday ubakıt öttü. Egemen koroodo malga keçki çöbün salıp teylep jürgön. Darbaza
takıldaganınan çurkap çıksa, eşikte Berdibek baykesi turuptur.
- Apañ üydöbü? – dedi al uçuraşpastan.
- Ooba, - dedi Egemen çoçulap, antkeni Berdibektin kabagı ötö bürköö ele.
Berdibek üygö kirdi, anın öñ-dalaattan ketken kebetesin körüp Ayjamal korkup ketti:
- Emne boldu degi, tınççılıkpı? Azat oorubay elebi?
- Jakşı turasıñarbı? Azat kiçine kırsıktap, oşonu aytayın dep keldim.
- Emne kırsık? Tagıraak aytçı degi baybolgur. – Ayjamaldın jürögü şuu dey tüştü.
- Bizdin iştegen jerden emerekterge kerektüü bir top jabdıktar uurdalıp oşogo şektüü dep Azattı
karmap ketip, kamap salıştı.
- Emne deyt? Azat uuru emes da, ömürü uuru kılıp körgön jan emes da. – Ayjamaldın denesin kaltırak
bastı.
Berdibek bolgon okuyanı tüşündürüp berdi. Körsö, okuya mınday boluptur. Azat ayıldan jañı bargandan
eki jumadan kiyin ele iştegen jerinen bir top jabduular uurdalat. Karoolçu oşol tünü orduna jaş
balasın koyup, özü jakın bir tuugandarı kaza bolup, oşol jakka ketken eken. Tünüçündö belgisiz adamdar
uuruga kiret. Jaş bala uktap kalıp eç nerseni sezbeptir. Kojoyun uurunu taap bergile dep daroo ele
militsiya bölümünö kayrılat. Köp ötpöy ele militsiya kızmatkerleri kelip, jumuşçulardın kiyimin
kotorup kiygen jerdegi şkaftarın, sumkaların açıp tintüü jürgüzüşöt. Azattın sumkasınan emerekke
kerektüü buramalar, mayda-çüydö jabduular salıngan tüyünçöktü taap alışat. Azattın sumkasına anı
kim salıp koygonu belgisiz. Oşentip Azattı karmap ketişet.
Bul okuyanı ugup, Ayjamaldın töbö çaçı tik turdu.
- Berdibek, al jerde kança kişi işteyt?
- On beş kişi işteybiz.
- Anda oşol, oşol kişilerdin içinen biröönün kılganı da. Özü uurdap, anın ayıbım çıgıp kalbasın
dep Azatka künöönü oodara salış kerek bolgon da. Adamdın ubalınan korkpogon aybandar – dep
Ayjamaldın açuusu kelip, emne kıların bilbey turdu.
- Emi Azat emne bolot, iya? Bizdin koldon emne kelet? Kanday jardam kılabız? – Ayjamal Berdibekti
karap, andan jardam kütköndöy abalda turdu.
- Tergööçü menen süylöşüş kerek go deym. Aga akça beriş kerek. Menin bergen jardamım uşul bolsun
Ayjamal, - dep Berdibek çöntögünön kagazga orolgon akçanı Ayjamalga sundu.
- Men bul akçalardı Azat ekööbüz iş baştap kalsak, ijaraga tölöyün dep çogultup jürgöm. Azattı eptep
çıgarıp alsak, dagı kudaydın aytkanın körörbüz. Berdibek başın jerge salıp, oor üşkürdü. Tört
jıldan beri çoguu iştep, bir nandı bölüşüp jegen Azattın abalına janı keyip turdu. Azat eköö teñ
çamalaş bolso dagı, Azat aga bir tuugan agasınday bolup kalgan ele.
- Bizde da üygö dep çogultup atkan akçabız bar – dedi Ayjamal.
- Bügün keç bolup ketti, men Keldibek abamdarga da barıp, uçuraşayın. Erteñ menen çoguu çıgalı şaarga.
Bir ayla bolup kalar. Baldardın jürögün köp tüşürböy, özüñdü karma, Ayjamal – dep koyup Berdibek
baykesinikine ketti.
Tañ atkıça Ayjamal kirpik közün kakkan jok. Kayaktagı uyku? Bir arı, bir beri oodarılıp, üşkürünüp
jattı. Eldir-seldir tañga juuk bir az uyku aralap ketiptir. Tüşündö Azat eköö kölgö tüşüp atışkan
eken. Azat Ayjamalga suu çaçıp jeekte kubalaşıp oynop jürüşüptür, eköönün teñ jaş kezi, bir maalda
Azat kölgö çumkup kirip ulam arılap çabak ura baştadı. Ayjamal artınan jönödü. “Azat, alıs
barbaçı!” – dep kıykırsa da bolboy, Azat alıstap barattı. Katuu tolkun baştalıp, Azat körünböy kaldı.
“Azat, Azat...” – dep kıykıram dep atıp, Ayjamal çoçup oygonup ketti.
“Bul emnesi, sanaaga batkanda tüşüñö ar kaysı nerseler kire beret tura. Tüşkö köl kirse, suu kirse –
ömür dep kalçu ele taenem, ömürübüz uzun bolot eken dep öz aldınça tüşün jakşılıkka jorup, Ayjamal
Berdibek menen jolgo çıktı.
Tergööçü alardın sözün ugup da koygon jok, Azatka kılmış işi kozgolgonun bildirdi. Emi sot menen
süylöşösüñör – dep al kıska çort süylöp ketip baratkanda Ayjamal tergööçügö kayrıldı:
- Menin küyööm uuru emes, emnege kılmış işin bat ele kozgop iydiñer, çınıgı uurunu izdebeysiñerbi?
Tergööçü Ayjamalga oroy joop berdi:
- Senin küyööñdün sumkasına uurdalgan burama, jabduulardı men salgam go ee anda? Küyööñ jakında tseh
açam dep jürçü eken, biyaktan çetinen uurdap, dayardanıp atkan da. Tergööçü alar menen süylöşküsü da
kelbey ketip kaldı.
- Közdörün ala kaçıp, taysaldap turganın kördüñbü? – dedi Ayjamal Berdibekke karap.
- Ooba, men da baykadım. Munun bir bilgeni bar neme go. – dedi Berdibek.
- Çın tögünün daanalap bilbey ele, bat ele işti sotko ötkörüp iygeni kanday? – Ayjamal ıza bolup
turdu.
- Bular azır adamdın ubal-soobun oyloyt deysiñbi. Men oylop atam, bular çınıgı uurunu karmaştı, al
bularga köp akça berdi dagı kutulup ketti. Uurdalgan fakt bolup atkandan kiyin kılmış işin kozgop,
uurunu taptık dep Azatka oodarıp işti jaap koyuşat. Uuru bizdin arabızda jüröt da. Azat ekööbüzdü
koşpogondo on üç kişi bar dagı. Oşonun biröönün kılganı da, akırın baykatpay Azattın baştıgına
uurdalgan buyumdardan salıp koydu. – Berdibek öz aldınça oy jügürtö baştadı.

- A sen oşolordun arasınan şektüüsün baykagan joksuñbu? Jakşılap oylonup körçü. – Ayjamalda
Berdibek uurunu tapçuday bolup ümüt payda boldu.
- “Uurdagan kişi bir künögö batat, uurdatkan kişi miñ künöögö batat.” – dep koyuşat turbaybı, uurdagan
kişi uuruluk kılıp bir künöö kılat eken dagı, tigil uurdadıbı je bul uurdadıbı dep uurdatkan kişi
taza adamdardı da balkim uurdadı dep oylop miñ künöögö batat eken. Aytış kıyın, kim uurdaganın.
“Kıñır iş kırk jılda bilinet.” deyt. Akırı bilinet da.
- Berdibek, sen kızık ekensiñ? Akırı bilingeninin bizge emne keregi bar, bizge azır biliş kerek da.
- Ayjamal, ekööbüz azır emne kıla alabız, aytçı? İş sotko ötüp ketip jatsa. Andan körö sotko barıp
işin jeñildetip ber dep süylöşölü. Başka arga jok.
Eköö sotko barıp, sot menen jolugup süylöşüştü. Ayjamal bolgon akçasın berdi, sot para algandan
kiyin işti jeñildetüü jagın kararın ayttı. Andan kiyin ubaktıluu karmooçu jayda jatkan Azatka
barıp kezigişti. Azattın öñü azıp, jüdöy tüşkön eken.
- Men eç kimge jamandık kılgan jok elem, kim maga karasanataylık kılıp uşul işke barganın tüşünö
albay turam. Baldar da uktu da, ee? – Azat tınçsızdanıp suroo berdi.
- Egemen uktu, kızdarga aytkan jokpuz. Senin uurabaganıñdı biz jakşı bilebiz, jalgan jalaa menen
jamanattı kılıp atışat seni. Kudaydan korkpogon uşunday da kişiler bolot eken, ee? Akırı çındık
jeñet – dep Ayjamal özün Azattın közünçö toktoo karmaganga araket kılıp jattı.
- Sottun çeçimi çıkkança seni bul jerde karmap turuşat eken. Azat, sen özün toktoo, kayrattuu adam
emessiñbi. Bir az çıdap tur, çıdagan janıñ dagı da çıdaşka tuura kelet emi. – dep Berdibek sözgö
aralaştı.
Añgıça: “Ubakıtıñar büttü!” – dep militsiya kızmatkerleri Azattı alıp ketişti. Al ketip bara atıp
Berdibekke ötünüç menen akırın ayttı: “Berdike, menin baldarıma karalaşıp tursañ.” – dedi da
kömököyünö bir nerse takalıp kalganday bolup başka söz ayta albay Ayjamaldı bir karadı da şart
burulup ketti. Azattın bir jalt etip karagan köz karaşınan Ayjamal dalay nerseni okudu: “Baldarının,
üy-bülöösünün tagdırı emne bolot degen kabatırlanuu sezimdi, jaşoo menen küröşüp jatıp çarçagan,
jakşılıktan ümüt üzgön köz karaştı, adiletsiz adamdarga kıjırı kaynagan jek körüünü, oşol ele
uçurda Ayjamaldı ayap, jürögü kanap turgan sezimdi tuydu.”
***
Bir aydan kiyin Azattın sotu boldu. Sotko ayıldan Ayjamalga karaan bolup Keldibek menen Jıpar
jana Berdibektin ayalı Çolpon kelişti. Azattın iştegen jerinen Berdibek baş bolup beş-altoo
katıştı. Sot protsessi jürüp jattı. Ayjamal menen koşo kelgen Egemen atasın körüp, köz jaşın
çıgarbaganga araket kılıp arañ oturdu. Közü ıylabaganı menen Egemendin jaş jürögü ıylap jattı.
Atasının arıktap, kupkuu bolgon öñün körüp Egemen atasın ayap, közgö sürdüü körüngön, muzdak
dubaldarı içirkentken bul sot zalınan atasın koldon alıp kaçıp çıkkısı kelip turdu.
Sot bütüp, akırı öküm okuldu. Azattın murda sottolbogonun, buga çeyin iştegen jumuşun tak
atkarganın sot eske alıp bir jılga erkinen ajıratıldı. Sot zalınan ele Azattı alıp jönöştü.
Azat Egemendi karadı da:
- Uulum, akılduu bol, apañdı, karındaştarıñdı jakşı kara. Men kelgiçe bizdin üydün erkegi, tayanıçı
sensiñ balam. Biröölör atañ uuru, uurunun balası dep, şıldıñdaşsa eç ubakta ardanba. Akıykatta men
uuru emesmin. Asmanda kuday körüp turat, meni uşul abalga jetkirgenderi kudayım özü tarazalasın.
Iylaba, sen jigitsiñ, temirdey bekem, bolottoy kurç bol. – dedi.
Ayjamal bolso közünün jaşın köldötüp sottun artınan çurkadı.
- Jeñildetem dep ayttıñız ele go, erkinen ajıratpay ele, şartuu türdö kesildi deseñiz bolboyt bele. –
dedi al. Sot Ayjamalga eç nerse bolbogondoy karap turup mınday dedi:
- Beş je üç jılga kesilmek. Men jeñildetip, bir jıl kılbadımbı. Bir jıl bat ele ötöt. Sot
külümsüröp basıp ketti.
Ayjamal anın artınan barıp “Kantip ele bir jıl bat ötsün, silerge okşop kursagı tok, kaygısı jok
jürgön kişilerge bat ötüşü mümkün, al emi eç künöösü jok turup abakta jatkan kişige, anın üybülöösünö bir jıl kança ubakıtka sozulaarın, kança den-sooluktu alaarın bilesizbi?” dep albuuttanıp
kıykırgısı keldi. Birok, ante algan jok. Közünön akkan açuu jaştarın jutup kala berdi.
On kün ötköndön kiyin Ayjamal azık-tülük dayardap alıp Azattan sanaası tınbay joluguuga bardı.
Maga köp dele kelem dep ubara bolbosoñ. Andan körö baldardı jakşılap karasañ. Bir jıl biyakta
emi el körgöndü körüp, eptep turup turarmın. – dedi Azat.
Azat, sen köp kaygırba. Atabızdın konuşun alalık dep bolgon araketiñdi kılıp jattıñ ele. Sen
biyaktan çıgıp kelgenden kiyin, men Rossiyaga barıp iştep kelsembi dep oylop atam, eger sen tuura
körsöñ. Bul jerden altı-jeti jılda tapçu akçanı ayaktan bir-eki jılda ele çogultsa bolot eken.
Kudayım buyurup, oşondo müdööbüzgö jetip kalarbız. Sen kanday deysiñ? – dep bul oyun Ayjamal
küyöösünö atayın bildirgisi keldi, sebebi Azat bir jıl boyu dagı üy tuuraluu oylono berip ogo beter
sarsanaaga batpasa eken dedi.
Kim menen barasıñ, murda-kiyin barbagan jakka, saga oor bolup kalat go? – Azat Ayjamaldı
ayagan köz karaş menen karadı.
Berdibektin baldızı Novosibirsk degen şaarda eki-üç jıldan beri işteyt eken. Jakında
siñdim kelet, oşondo seni anı menen taanıştırıp koyöyun dedi Çolpon. Siñdisi Jıldızdın aytuusu

boyunça ayakta bir top ele kırgızdar iştep emgektenişet eken – dedi Ayjamal. Eköönün süylöşüü
ubaktısı ayaktap, sözdörünün ayagına çıkpay kalıştı.
Ayjamal ayılga kelip emne ookattın başın kılbasın, Azat oyuunan ketpey turup aldı. Oyuu ongo,
sanaası sanga bölünöt. Anın kıynalıp sanaa tartıp jürgönün körüp bir künü Jıpar ejesi üyünö
çakırdı.
Kızıma sep bereyin dep dayardana baştadım. Kün jıluuçulukta şırdagın bütürö salayın dep
atam. Seni da kiçine karmalaşıp alaksısınçı dep atayın çakırdım – dedi Jıpar.
Ooba, eje şırdak jasagandı üyrönüp alsam maga dele jakşı. Mende da kızdar turat. Alar dele
bat ele çoñoyöt da.
“Körüngön toonun ıraagı jok” deyt. Mına bizdin uuldarıbız üylönüp, kızıbız turmuşka
çıgıp bat ele çoñ ata, çoñ ene bolup kaldık. Bat ele uşintip kartayat ekensin.
Koyuñuzçu eje, karıbay ele turasız. Ar bir mezgildin jazdın jazday, küzdün küzdöy özünçö
keremeti, özünçö suluulugu bolot emespi. Oşondoy ele ar bir kuraktın, otuz jaş bolobu je altımış
jaş bolobu özünçö keremeti bar go.
Ayjamal, anıñ da tuura. Bizdin kuraktın keremeti neberede eken. Nebereñdi jıttap, anın kıyaljorugun körgöndö içiñ ezilet eken. Nebereni uşunçalık kudayım ısık kılıp jaratıptır.
Şırdak betine boyölgon kiyizden kooz oyuulardı tüşürüp jatkan Jıpar ejesine jardamdaşıp jatıp
Ayjamal özünçö oygo battı: “Bir kezde kat-sabatı jok bolso da elibiz uşunday kooz ajayıp oyuulardı
oyup, çiyme çiyip, sayma sayıp, kızdarına sep dayardap, özdörünün oy-tilegin oyuu arkıluu bildirgen
okşoboybu. Kol önörçülükkö köp maani bergen bizdin el atadan-balaga eneden kızına köönörbös muras
kılıp kaltırgan zerger koldor menen jasalgan uluttuk kiyimderdin, buyumdardın koozduguna kantip baa
berbey koyö alasıñ?” Ayjamal uşul oylordu oylop, az da bolso sanaasınan kiçine arılganday bolo tüştü.
Jıpar ejenin bolso neberesi kelip telefongo süylöşkülöçü dep çakırıp ketti. Jıpar bir topko
karmalıp jatıp anan çıktı:
- Ayjamal, Berdibek telefon çaldı. Azat katuu oorup kalıp, oorukanada deyt. Ookattı jıyıştıralı da
barıp körüp keleli. – dedi Jıpar.
- Emnesi oorup atıptır, katuu eken deysizbi? – Ayjamal korkup öñ-alattan kete tüştü.
- Korkpoçu, Ayjamal, şaardın oorukanasında dogdurlar karap atat deyt. Bir şıpaa bolup kalaar dep
Jıpar özün karmap toktoo süylöp jatkanı menen közdörün ala kaçıp korkup turganın kıraakı Ayjamal
baykap koydu.
***
Oorukananın oozunda Berdibek bir ak halatçan darıger menen süylöşüp turgan eken. Kabagı katuu tüşüp
kalgan Berdibekti körüp Ayjamaldın ogo beter jürögü tüştü.
- Abalı ötö ele oor – dedi da Berdibek unçukpay başın jerge salıp turup kaldı.
- Siz joldoşu bolosuzbu? – dedi ak halatçan ayal Ayjamaldı karap.
- Ooba, - dep Ayjamaldın tili arañ kürmöögö keldi, jürögü “dük-dük” sogup jamandıktın jışaanın
sezip atkansıp kabınan çıgıp ketçüdöy bolup ketti.
- Biz bolgon araketti kıldık. Joldoşuñardın kan basımı ötö jogoru kötörülüp meesindegi kan
tamırlar jarılıp ketken. Jürögü dagı oorup jürüptür. Bizge oor abalda keldi. Adam bolot dep ayta
albaym, ümüt az, darının küçü menen gana karmap turabız, sabır kılıñızdar – dep koyup darıger ayal
içkeri kirip ketti.
Jer astı-üstü bolup, közdörü karañgılap bir tuñguyukka tüşüp ketkendey boldu Ayjamal. Esine kelse
betine suu çaçıp ak halatçandar dürböp, Jıpar menen Berdibek eki koltugunan karmap turgan eken.
- Emne bolup atasız? Özüñüzdü karmañız. Sizdin baldarga emi ene da kerek. Baldardı oyloboysuzbu, darıger ayal Ayjamaldı uruşup jattı.
- Azat kayda, meni koyö bergileçi, men Azatka baram – dedi Ayjamal.
- Siz mintip otursañız, al jakka kirüügö bolboyt, sizdin joldoşuñuz azır kıldın kırında turat. –
darıger ayal Ayjamalga kirüügö tıyuu saldı. Ayjamal çıyrala tüştü:
- Men özümdü karmaym. Maga körüp çıkkanga uruksat beriñiz. Menin aytçu sözüm bar – dedi Ayjamal.
- Joldoşuñuz tilden kalgan, al siz menen süylöşö albayt. – degen dogdurdun sözün ukpastan, Ayjamal
köşörüp turup aldı.
Akırı darıger “Meyli, koştoşup alsınçı” dedibi, aytor uruksat berdi.
Berdibek menen Jıpar, teñselip arañ turgan Ayjamaldı karmap Azat jatkan palataga kirişti.
Kapşıtta koyulgan kerebette Azat jalgız jatkan eken. Öñü kupkuu bolup, közdörü jumulgan. Jüzünön
tirüülüktün belgisi ketip, ölük sını kirip kalganday köründü. Kabagın bürköp, bul jalgan düynödö
bütürö albay kalgan işterine janı keyip, bul jarık düynö menen koştoşo albay atkansıp, köl jeeginde
bir tamçı suuga zar bolup soolup jatkan balık sımal, erinderi kebersip jatkan eken.
Ayjamal eñkeye kalıp küyöösünün kolun karmadı.
- Azat, men keldim. Men Ayjamalmın. Sen eç nerseni oylobo. Baarı jakşı bolot. Men iştep atabızdın
konuşun sözsüz alabız. İşenip koy, men saga ubada berem. Men saga ıraazımın, Azat – Ayjamal bul
sözdördü ıylabay, özün sabırduu karmap turup ayttı da, küyöösünün kupkuu bolup turgan betinen akırın
öptü.

Kıymılsız jatkan Azattın kirpikteri bolor-bolbos irmelgendey boldu. Bürkölgön kabaktarı akırın
jazıldı da, közdörün kıçıgınan buurçak jaş tomolondu.
- Azat, sen menin sözdörümdü uktuñbu, tüşündüñbü? – dep Ayjamaldın ünündö kubanıç payda bolup,
süyüngönünön ıylap jiberdi. Azattın jüzdörü nurdanganday bolo tüştü. Bir butu jerde, bir butu kördö
bolup jatkan al Ayjamaldın gana kelişin kütüp jatkan sımal, jonunan bir oor jüktü alıp salganday
bolup denesi jazılıp, moynundagı küröö tamırı katuu bir “bülk” etip, akırkı jolu soktu da, biri kem
bul düynö menen tübölük koştoşup kete berdi.
Azattı akırkı saparga uzatuuga köp el çoguldu. Çogulgan eldi karap Akmat ajı öz sözün aytıp jattı:
- Azattı bul ayıldın eli jakşı bilebiz, ıymanduu adam ele, kamkor ata ele, eç kimge jamandık
kılbagan, kalp süylöbögön, namısköy jan ele. Bügün mına akırkı saparga uzatabız dep, baarıñar
çogulduñar. Azattın közü bar kezde siler kayda eleñer? Klasstaştarı birigip bir kara, jalgız ejesi bir
kara, ayıldagı alıs-jakın uruk-tuugan birigip bir kara soyup salıpsıñar. Azat kıynalıp üyün
aldırarda, karız surap baarıña bardı ele, azır soyup atkan malıñardı oşondo bergen bolsoñor, Azat ata
konuşunan ajırabayt ele go, uşul ooruga çaldıkpayt ele go. Azır siler soygon maldın etinen bir üzüm
jebeyt Azat, özüñör jep, anan baştıkka da salıp kötörüp ketesiñer. Uşul kanga siñip kalgan tuura emes
körünüştü kaçan taştaybız? Azat jalgan jalaa menen sottolup jatkanda üy-bülöösünö jardam berbey
uşul turgan el, anda siler kayda eleñer? Tirüüdö sıyıñ bolbogondon kiyin ölgöndön kiyinki ıydın
keregi jok. Biz bul düynögö jılañaç kelip, kayra jılañaç ketebiz. Eç kim jıygan mal-mülkün körünö
ala ketpeyt, biz tigil düynögö ıymanıbız menen, bul düynödö kılgan soop işteribiz menen ketişibiz
kerek.
Akmat ajı bul sözdördü janı açıganınan aytıp jattı. Andan kiyin al musulmançılık şariyatka
ılayktap, elge suroo berdi:
- Kalık uulu Azat kanday adam ele?
- Jakşı adam ele, musulman ele, jakşı adam ele...
Çogulgan el ajıga joop berip jatıp, baarı Azattı eskerip, közdörünö jaş alıp kabırgaları kayışıp
turdu. Attiñ arman, biz biri-biribizdin jakşılıgıbızdı tirüü kezibide baalap, tirüü kezibizde birbiribizge jakşı söz aytkandan da ayanıp, kör tirlik menen alışıp jürüp, adamdın közu ötüp ketkende,
aga közü tirüüsündö jakşılık kılbaganıbızga ökünüp kala beret ekenbiz da.
Şariyattın şartı boyunça markumdun alasa-beresesin taktaş üçün Akmat ajı Egemendi eldin astına
alıp çıktı. Moldonun aykan sözdörün aytıp, elge kayrılış Egemen üçün oorgo turdu. Al atasın akırkı
jolu sot zalınan körgönün estedi. Atasının “Iylaba, sen jigitsiñ, temirdey bekem, bolottoy kurç bol!”
degen sözdörü kulagına jañırganday boldu. Özün bek karmap, ünü kayrattuu çıktı:
- Ataman alasañar bolso menden algıla, bereseñer bolso maga bergile.
- Ataman alasañar bolso menden algıla, bereseñer bolso maga bergile.
- Ataman alasañar bolso menden algıla, bereseñer bolso maga bergile.
Uşul sözdördü aytıp jatıp on beşti karagan Egemen atasınan çındap ayrılıp, balalıgı menen da
birotolo koştoşkonun sezdi.
***
Azattın kırkılıgın bergenden kiyin Ayjamal küyöösünö ölüm aldında bergen ubadasın estep janı jay
albay, jürögü tüpöyül bolup jattı. “Rossiyaga iştegeni ketsem el emne deyt, karaluu ayal küyöösünün
aşına çeyin oturbay bala-çakasın taştap basıp ketti dep aytabı, dagı bir jıl aşına çeyin iştebey
üydö otura bersem kanday jan-saktoo bolot.”
Arı oylop beri oylop, akırında Ayjamal ketüünün kamın körö baştadı. El emne dese, oşo desin, men
Azatka bergen ubadamdı atkarışım kerek dep çeçti al. “ Agadan artık, iniden kem emes akılduu ayaldı
buyurgan kudayga men ıraazımın” degen küyöösünün sözdörün estedi. “Kapıray ölöörün bilgen nemedey
bolup körsö aldın-ala ele ıraazıçılıgın berip ketken tura.” Ayjamaldın közdörünö jaş tolo tüştü.
Birok ıylagan jok. Al közünün jaşın baldarına körgözbögöngö araket kılçu. Oşentip Ayjamal
aylasızdan belin bek buup, alıs jolgo sapar tartıp jönöp ketti.
Emi üydün tüyşügü büt Egemenge jüktöldü. Al karındaştarına üygö kirip ene, eşikke çıgıp ataday ele
bolup kaldı. Özü menen teñtuş on beş jaştagı baldar eçtekeden beykapar, ata-enesinin kuçagında
erkelep jürüşsö, Egemen eşikke çıgıp atası kuragan malın teylep, üygö kirip üy ookatın kılat.
“Başka tüşsö baytal jorgo bolot” degendey, adam balası başına tüşkön tüyşüktü kötörböskö çarası
jok tura.
Ayjamal ketip jatıp, koşuna-koloñ, taanıştardın baarına baldarın tabıştap ketken ele. Başında bir
sıyra baarı baldardın al-ahıbalın surap kelip, ketip turuşkan menen dele “Tütünü bölöktün tüyşügü
bölök” tura. “Apası üydö jürgön kezge kantip okşosun. Apañdın kuyup bergen çayı ele özünçö bereke eken
da. Üydün kutu-ata menen enede bolot tura”. Eki karındaşına tamak kuyup berip atıp Egemen uşulardı
oylodu.
- Azır atam menen apam kirip kelse ee, kanday jakşı bolot ele – dedi Nurzada balalık kıyalga aldırıp.
- Tamagıñdı jön içpeysiñbi, atabız kelbeyt emi, ölgön kişi da kelmek bele. Apam bolso bir jılga
çeyin kelbeym, bir jıl iştep anan kelem debedi bele. Ketkenine bir ele ay bolbodubu. Ayzada uluurak
öñdönüp Nurzadanı tıyıp koydu.

- Men atam menen apamdı sagınıp atam, tamak içkim kelbey kaldı, dep astındagı tamaktı arı jıldırıp
Nurzada öngüröp ıylap jiberdi. Aga koşulup Ayzada da bışıldap ıylap kirdi. Egemen emne kıların
bilbey kaldı. Al da uşul tapta bakırıp-bakırıp ıylagısı kelip turdu, karegine tolup kalgan açuu
jaştı çıgarbas üçün kirpikterin irmebey turdu.
***
Bir-birine okşoş kusalıkka batkan kündör kuyulup ötüp jattı. Jañı jıl kelerge da jakındap kaldı.
Erteñ menen turup koylorun karagan Egemen bir koydun tuuganı jatkanın kördü. Koyun tuuguzup, aga
jıluu suu, çöbün berip, kozusun telçiktirip atıp Egemen ordunan atıp turdu. “Karaçı, koy menen
alaksıp atıp, taptakır unutkan tura. Keçöö keçinde Nurzada erteñ jañı jılga karata jakşı köynök
kiyip kelgile, ata-enelerge mayramdık kontsert tartuulaybız dep ayttı ejeyibiz debedi bele. Üygö
şaşılıp kirip saattı karadı. Saat on eki boluptur. Dagı bir saat bar eken baştalarına, Egemen Jıpar
ejesinin üyün közdöy çurkadı. Keçöö koşunañardın kızının köynögün surap dayardap koyösuzbu dep
surangan ele. Egemen butu-butuna tiybey çurkap barattı. Katuu çurkaganga çekesinen çıbırçıktap ter
ketti. Köynöktü alıp mektepke atkan oktoy bolup ele kirip bardı.
Kızdardın baarı jañı jıldık köynöktörün kiyip, apaları bolso kızdarının çaçın jasalgalap
jatışkan eken. Nurzada bolso burçta eç kimge koşulbay terezeni karap ıylagısı kelip turuptur.
Baykesin körüp süyünüp ketti. Köynöktü kiygende Nurzadanın ajarı açıla tüştü. Kızdarga koşulup
balatı tegerenip biylep jatıp, al ata-enelerdin katarında oturgan Egemendi ulam karap, atası Azat
kelip oturganday bolup külmüñdöp turdu.
Egemen mektepten karındaştarı menen çoguu üyünö jañı ele kelse, artınan ele svet tekşergen ayal kelip
kaldı.
- Ay bala, svettin akçasın kaçan tölöysüñör? – dedi al atırılıp.
- Apam akça salsa ele tölöybüz, bizge da çektelgen jölök pul keçigip kelbey jatat – dedi Egemen.
- Apañ akça salbasa, siler jarık jagıp koldono beret ekensiñer da kaalaşıñarça, a men jüröt ekem da
plan tögö albay, kündö tamanım teşilip üy kıdırıp. Azır kıyıp ketebiz.
- Eje, eki kündön kiyin jañı jıl bolgon atsa, öçürböy ele koyö turuñuzçu, men akça kelse ele daroo
alparıp tögöm – Egemen jaloorup surandı.
- Başımdı oorutpaçı, balakay. Akçanı tölöysüñör, oşondo anan küygüzgöngö uruksat berebiz. Jañı jıl
menen menin emne işim bar? Uşunday jetim jesirlerdin azabı öttü maga.
Tanoolorun derdeñdetip, alkınıp süylögön bul toluk ayaldın kebetesi Egemendin közünö tilin
soymoñdotkon çaar jılandan da suuk körünüp ketti. Baldar jañı jıldın astında jarıgı jok oturup
kalıştı.
Kıştın künü küügüm kirse ele üyün içi da karañgılıkka çulganat emespi. Egemen ertelep çıraktı
dayardap, üygö ottu jagıp, anan keçki tamaktın kamın körö baştadı. Jıpar ejesi neberesin çurkatıp
iyiptir “jañı jıldı biz menen toskula” – dep ayttırıp. Egemendin da, Ayzada menen Nurzadanın da
bargısı kelgen jok. “Jañı jıldı ar bir üy-bülöö öz üy-bülöösü menen tosup mayramdayt da, biz ayakka
bargan menen dele eki kız ogo beter apamdı estep ıylaşat go, andan körö özübüzçö ele bololu” dep
oylogon Egemen, Keldibek baykesinin neberesine rahmat aytıp, “üydön ele tosobuz” dep anı uzattı. Bir
maalda al bir baştık kötörüp alıp kayra keliptir. Jıpar eje baldarga alma, momposuy berip
jiberiptir.
- Saat on eki bolguça köp bar, kelgile jañı jılga mantı jasap jeybiz – dedi Egemen böböktörünö karap.
- Et jok da – dedi Ayzada.
- Apam et jok ele, kartoşka menen dele sonun mantı jasaçu ele go. Silerge dele üyrötçü emes bele? Ekööñ
kız öñdönüp, turup mayramdık dastorkon jasabaysıñarbı, meni ele karabay. – Egemen karındaştarına
atayın uşintip söz baştadı. Buk bolup, ıylagısı kelip turgan alardı birdeme menen alaksısın degen
oy kelip:
- Kana, Ayzada sen kamır juura sal, Nurzada bolso kartoşka aarçısın – dedi al. Özü bolso ottu dagı
küçtöp koydu. Çıraktın bülbüldögön jarıgında üçöö kujuldap süylöşüp tamak jasaganga kirişti.
Kartoşka menen piyaz tuuralıp butköndö Egemen ordunan turup, tuzdun jok kalganın körüdü. Akırın
eşikke çıktı. Keç da bolup ketti, dükön da jabılsa kerek, anın üstünö ötköndö ele şeker tügönüp kalıp
karızga aldı ele, emi karızga tuz surap bargandan uyaldı. A birok, barbay koyöyun dese tuzu jok, tamaktın
daamı bolmok bele? Kançalık uyalıp, namıstanıp tursa da ayla jok, janındagı Sultan abasının eşigin
kaktı. Sultan bolboy Egemendi üyünö kiyirdi. Bölmönün ortosuna ilingen çoñ lyustranın, burçta
koozdolgon balatıga ilingen oyunçuktardın jılt-jult etip oçüp-küygön jarıgına Egemendin közü uyalıp
ketti. Üstöldün üstündö ne bir türküm tamak- aş koyulgan. Dastorkon çetinde ata-enesi menen baktıluu
jañı jıl tosup, televizordon mayramdık kontsertti körüp oturgan Adiletti körüp, Egemendin maanayı
pas bolo tüştü.
Eşikten tuz karmap kirgen Egemenge, üydün içi kunarsız da, komsoo da bolup köründü. Ot dürküröp küyüp
atsa da, üydö jıluuluk joktoy sezildi. “Bir üydün jarıgı, bir üygö tiybeyt” degen uşu da. Nurzada Azat
menen Ayjamal eköö çoguu tüşkön süröttü alıp kelip, üstöldün üstünö koyup koydu, atam menen apam
bolup çoguu tosolu dep. Bolgon tamagın dastorkongo koyuşup, Azattın arbagına bagıştap Egemen kuran
okup, anın artınan, alıs jerde jürgön apabız den-soolukta bolup, jakşı iştep aman-esen kelse eken,

bul kele atkan jıl, bizdin üygö jakşılık alıp kelse eken dep baldar bata kılıp, saattın jebesi kaçan
on ekini kagarın kütüp, ar kimisi öz aldınça oygo batıp tomsorup oturuştu.
Ayjamaldın baldarına jañı jılga karata berip iygen belegi, akçası keçigip keldi.Eşiktin
takıldaganın ugup Egemen eşikti açtı.
- Sen Egemensiñbi? – dedi çooçun kelin.
- Ooba, - dep Egemen tañ kala tüştü.
- Men silerdin apañardın janınan keldim. Apañar silerge akça, belek-beçkek beri iydi.
Apasın ukkanda Egemen süyünüp ketti:
- Apam jakşı jüröbü, oorubay elebi? – dedi al.
Eköö üygö kirişti.
Apañ jakşı jüröt. Silerge salam ayttı.
Men koşuna ayılda jaşaym. Apañ ekööbüz azır çoguu işteybiz. Men Berdibek baykeñerdin baldızı
Jıldız bolom. Silerge bul belekterdi apañ: “jañı jılga çeyin jetkire kör”, dep katuu surandı ele.
Men joldon karamalıp kalıp, emi keldim.
Jıldız alıp kelgen baştıktarın aça baştadı. Kudum apası kelgendey bolup, Ayzada menen Nurzada
süyünüp Jıldızdı tegerektep kalıştı. Baştıktan Jıldız çöntök telefon alıp Egemenge sundu.
- Bul saga – dedi al, andan kiyin Ayzada menen Nurzadanın koldoruna ukmuş kooz köynöktördü karmattı.
Ayjamal bir top azık-tülük berip iygen eken. Jıldız alardı dastorkongo koyö baştadı. Nurzada çıdabay
ketti okşoyt, bir mandarindi koluna karmap, kabıgın aarçıp kirdi.
- Nurzada, koyö tursañ, azır baarın dastorkongo koyup turup, birinçi atama kuran okup anan jeybiz – dedi
Egemen.
Kuran okulup, bir sıyra çay içkenden kiyin Jıldız Egemenge çöntök telefondu kanday kılıp
koldonorun üyröttü. Anan sumkasınan özünün çöntök telefonu menen çalıp, “Ayjamal eje men keldim,
baldarıñız aman-esen jakşı turuşuptur” dep süylöştü da.
- Azır, kütüp tursañ senin telefonuñ şıñgırayt – dedi. Aytkanday ele Egemendin telefonu çırıldadı.
Egemen çöntök telefondu kulagına takadı ele.
- Egen, balam kanday turasıñar? Jañı jılıñar menen! –degen apasının ünü uguldu. Apası janında
turup süylöp atkanday sezildi. Ayjamal andan kiyin kızdarı menen süylöştü. Kızdardın kubanganın
suraba. Apasın alar sagınganın aytıp jatıştı. Ayjamal da baldarın katuu sagınıp jatkanın aytıp,
birok bir jıl çıdaş kerektigin tüşündürdü, arı-beri barıp kelgenge jol kirege köp akça keterin
ayttı. Andan körö al akçaların çogultup birotolo kelerin, emi mından arı telefon menen kabarlaşıp
turarın bildirdi. Jıldız baldardın betterinen ööp, koştoşup çıgıp ketti. Jañı jıldın algaçkı
kündöründö jakşı kabar alıp kelgen bul kelindi baldar süymönçülük menen karap, uzatkan boydon kala
berişti.
Telefon jakşı ookat eken. Ayjamal baldarınan kabar alıp bat-bat çalıp turdu. Apasının ünün ugup,
telefon arkıluu süylöşköndön kiyin, baldardın köñülü kötörülüp, kadimkidey jırgap kalışçu.

***
Kış mezgili ayaktap, ölbögön janga jaz keldi, anın artınan aptaptuu jay keldi, jay artınan kürkürögön
berekelüü küz keldi.
- Apam küzündö ketti ele, mına emi küz boldu keler maalı boldu ee – dep Nurzada menen Ayzada bötönçö
süyünüştü. Üy-jaydı tazalap, jıynap, koroonu şıpırışıp, “apam kelse bizdi jakşı ookat kılıp
atıpsıñar dep süyünsün deşip baldar bülünüp apasın kütüp jatıştı. Bir jıldın aralıgında alar öz
aldınça ookat kılgandı üyrönüşüp turmuştun açuu-tattuusun körüp kagılıp, sogulup kalışkan ele.
Ayjamal baldarına barar künün tak aytkan emes, keçke jol karap kütüşöt dep oylop, az kaldı, jakında
baram dep koygon.
Köp küttürböy Ayjamal da keldi. Baldarı menen süylöşüp sagınıçı, kusalıgı tarabay jattı
Ayjamaldın. Bir jıl körbögöngö Egemendin da, kızdarının da boyu ösüp, öz kuragındagı baldarkızdarday bolboy, toktoo orunduu süylöp jatıştı. Ertesi künü ele Ayjamal bir kezde Azat eköö
aldırıp iygen üydü barıp kayra satıp aldı. Egemen eköö keñeşip akitaş, sır alışıp, üydü aktap,
sırdap çıgıştı. Andan kiyin Ayjamal olpok emerek jana jañı tüstüü televizor satıp keldi.
Özdörünün üyünö, kança jıldan beri tilek kılıp jürgön ata konuşuna köçüp kelişti. Konok üygö olpok
emerek menen televizordu jaygaştırıp jatıp Ayjamal Azattın “Öz kolum menen olpok emerek jasaym,
özübüzdün üydö, olpokko olturup, televizor köröbüz” dep kubanıp süylöp jatkan jüzün elestetip, közünö
jaş tegerendi. Üy için tegerete karap, Azattı joktop jattı. Ayjamal ayıl aksakaldarın, koşunakoloñ, tuugan-uruktardan çakırıp Azattın aşın ötkördü. Aşka kelgen el Ayjamalga ıraazı bolup
jatıştı. Ayıldın sakalduusu Abdrazak ata mınday dedi:
- Aylanayın dese, kelin balama ıraazı bolup jatam, küyöösünün arbagın sıylap, alıs jerde suukka
toñup, köp kıyınçılıktı başınan keçirip, tiştenip iştep jürüp akça taap, mintip ata konuşun kayra
alganına. Azattı balamday körçü elem. Meni körgöndö “Atam ölsö ölsün, atamdı körgön ölbösün”
degensip öz atası Kalıktı körgöndöy sıylap turar ele. Kanteyin, jaş ketti, ajal uluk tura. Kuday-

taalam tuura körsö maga okşogon karılardı alıp, jaştar arabızda aman jürsö kana. Abdrazak ata
kemşeñdep ıylap jiberdi, közünön akkan jaş sakalı ıldıy kuyuldu.
- Oy, Abdrazak aba emne boldu sizge? Sizdey soguş körüp kelgen kişi da jaşık bolobu – dep neçen
jıldar kolhozdun aktivi bolup iştep jürgön, jaşı jetimişterden ötüp kalgan Muratbek Abdrazak
aksakaldın ıylap iygenine tañ kalıp suroo berdi
- Emne bolmok ele, azırkı zamana-zaatın özgörgönünö janım keyip jatat. Özübüzdün jaşoobuz jakşı
bolup tursa, kırgızdın uuldarı, kızdarı bötön el, bötön jerge akça tabuunun, jan baguunun aylasın
izdep, Ala-Toosun taştap ketişpeyt ele da. Kançaları ketip dayınsız jogolup atat, biyakta üy-bülöösü
ölüü-tirüüsün bilbey kütüp jüröt. Azatbayımdın koluktusun da Orusiyaga iştegeni ketkenin ugup,
içimen ele kabatır bolup jürdüm ele, degi aman-esen kelse eken baldarının mañdayına dep. Oşogo
ererkep kettim okşoyt. – dedi, Abdrazak ata.
Oturgan el Abdrazak atanın sözünön kiyin ele bolup jatkan köygöylör tuuraluu süylöşüp kirişti.
- El emne kılat anan? – dedi Muratbek aksakal, - Ar kim öz nanın özü eptep taap jegendin araketin kılıp
jatat. Tunguç prezidentibizdi mañdayı jarık, bilimdüü, ilimdüü adam dep alakan çaap süyünüp jattık
ele, jep-içip turup anıbız kuyrugun tüyüp kaçıp ketti. Biylik almaşıp, emi jaşoobuzda jılış bolot
desek, azırkı biylik dele jıgartpay kaldı go, deputattarıbız şayloo aldında eldin aldına kelip,
ukmuş ubadalardı berip ketişet da, şayloo bütköndön kiyin baarın unutup, şayloogo ketken
çıgımdardın ordun tolturuu üçün öz çöntöktörünün kamın körüşöt. Urpaktan-urpakka muras bolup
kelatkan jerdi satkan Bakiev menen deputattardan emne jakşılık kütsö bolot?
- Oşol jerdi saktkandar erteñ elin satat, - dep Abdrazak ata Muratbektin sözün ulap ketti. Mına, özüñör
bilesiñer ata konuşun alam dep Azat kanday kıynalıp jürüp kaza boldu. Azat menen Ayjamal ata
konuşutun barkın, narkın tüşüngön üçün emne degen araketin kılgan jok. Al emi bizdin deputattar,
prezidentibiz baş bolup Ata-Jurttun kadırın bilbey Üzöngü-Kuş menen Karkıranı satıp koyup
oturuşat. Ezelten beri bizdin alakanday bir uuç kırgız eli kaşık kanın tögüp, kança duşmandardan
korgop, urpaktarına muras kılıp kaltırgan jerdi oñoy-oltoñ ele satıp iygenderin körüp janıñ kaşayat
eken.
Abdrazak ata sakalın sılap, bir çekitti tiktep oyluu oturup kaldı. Kim bilsin, balkim uşul tapta al
elin, jerin korgoym dep Uluu Ata Mekendik soguşta gülgündöy ömürünön ayrılgan kuraldaş dostorun
estep kettibi, aytor andan arı sözün ulagan jok, tek gana oygo çömüldü.
Janatan beri Azat dosun içinen eskerip unçukpay oturgan Berdibek söz baştadı:
- Biz bala kezde Azattın üyünö köp kelçübüz. Iramatılık Kalık ata sanjıra, ulamıştardı jakşı
aytkan kişi emes bele. Tegerete bizdi oturguzup alıp, uykaş sözdör menen kuyuluşturup, jamaktaştırıp
sonun aytar ele. Ata-Jurt jönündö söz kılıp atkandan kiyin, Kalık atam aytıp bergen el oozunda
aytılıp jürüp bizge jetken bir bolumuş esime tüştü. Bayırkı zamanda bizdin tüpkü ata-babalarıbız
jerdegen jerge duşmandar kol salmakçı bolot. Oşondo eldin kanı tögülüüsün kaalabagan bizdin jurt
başında turgan hanıbız duşmandarga: “Kan tökpöylük, suraganıñdı bereyin!” – deyt eken. Duşmandın
hanı bizdin handın argımak atın suraptır. Miñ atka bergis külük argımak atın aylasızdan tartuu
kılat. Andan kiyin duşmandın hanı ayalıñdı ber deptir. Akılduu dese akılduu, ajarluu dese ajarluu
ayalın da berüügö argasız bolot. Aç köz han dagı dele toyboy, mobu jeriñdi maga ber dep bir takır jerdi
körgözöt. Al jer berilbeyt dep bizdin han kese aytkan eken. Oşondo duşmandın hanı – uşul çöp öspögön
kiçinekey takır jeriñdin emnesin ayap atasıñ? – dep suroo salat.
- Al jerdi menin ata-babam jerdegen. Çöp öspögön takır jer bolso da anın narkı biz üçün kımbat,
satılbayt dagı, tartuu da kılınbayt! – dep joop bergen eken jurt başçısı.
Duşmandın közü tüşüp kalgan kenedey takır jer üçün dalay er azamattar janın berip, kan suuday
agılıp jatıp bizdin el oşol jerdi saktap kalgan eken. – dep Berdibek sözün bütürdü.
Azattın aşına kelgen el Berdibektin aytkandarın berilip uguştu.
- “Ata-jurttun topuragı altın” degen söz da oşondon ulam kalsa kerek – deşip oturgandar birinin sözün
biri kubattap dastorkon üstündö şaşapay çay içişip turmuşta bolup atkan ar kaysı okuyalardan
süylöşup jatıştı.
Ayjamal da dastorkonun berekelüü kılıp jaygan eken, küz belgisi bilinip, ar türdüü jer-jemişter ak
dastorkondun körkün açıp jaynap turdu.
Erteden beri kelgen elge çay sunup, et bışkan kezde kolgo suu kuyup, atasının aşında tınbay çurkap
kızmat kılıp jürgön Egemen kirip-çıgıp atıp ukkan sözdün baarına özünçö oy jügürtüp jattı. “Çın
ele egemendüülüktü algandan beri eldin ayrım bir bölügü ele jakşı jaşap ketkeni bolboso, köpçülük el
kıynalıp ele kelatat. Jaşoobuz jakşı nukka burulsa jakşı bolboyt bele. Uşunça eldi çakırıp aş
bergendin orduna, atam tirüü bolup, uşul üydön toy bersek emne. Atam tirüü bolso üyübüzdün törünö
oturup kanday kubanat ele.” Uşunday oylordu oylogon Egemen aş bütüp el taragandan kiyin bügün ukkan
Ata-Jurt, egemendüülük, jurt başçısı jönündögü sözdör taasir etken okşoyt, ak barak betin çiymelep
ır jaza baştadı:
On beş jıldan beri ezilip,
Elibiz boldu ubara.
Şayloo aldında ar dayım
Aytılçu köp-köp ubada.

Anı ukkanda ayköl el
Kalışçu külüp kubana.
Ümüt üzböy kelatat,
Jırtıgın jamap ulana.
Keleçek emne bolot dep
Kıynalganın suraba.
Ezelten bir uuç elibiz
Ulut boydon saktalgan.
Atagı ketken alıska
Manası menen dañktalgan,
Akılman Bakay, Koşoydoy
Atası menen maktangan.
Eldin, jerdin baylıgı
El üçün gana sarptalgan.
Emi azır anın biri jok,
Köñüldü kaygı kaptagan.
Kaygını işenim aydasın
El jürögündö batpagan.
Namısköy jigitter çıgışaar
El ümütün aktagan.
Adilet padışa şaylaşaar
Ata-Jurtun satpagan.
Kulu bolup napsinin
Aram jolgo baspagan,
Kırgız elin kötörüp
Ak-Şumkarday taptagan.
Jañı nukka salıp jaşoonu
Jakşı jakka baştagan,
degen saptardı jazıp astına 21 sentyabr 2007-jıl dep özünün kolun koyup koydu.
Ertesi Egemen apasına bul ırın okup berdi. Ayjamal balasın tañ kalıp da, ıraazı bolup da karadı:
- Çoñ atañ sanjıraçı, jamakçı kişi bolgon eken. Özüñdün atañ Azat keede tört sap ırdı bat ele
uykaştırıp aytıp koyçu. Sen balam ır jazsañ bolçuday eken. Uşul ırıñdı gezitke berip körböylükpü?
- Jok, apa, men bul ırdı jön ele özümö saktap koyöm.
- Meyli, özün bil, balam. Kün jıluuçulukta atañdın aşın da berip alganıbız jakşı bolbodubu.
“Ölbögön adam altın ayaktan suu içet” dep kalçu taenem. Neçen jıldan beri köksögön müdööbüzgö jettik,
uşul kündü atañ bolup çoguu körsök emne? – dedi Ayjamal. Egemen da uşul oydu oylop tursa da apasın
köp kaygırbasın dep sözdü başka jakka burup ketti:
- Apa, bayagı bizdin üygö kelgen Jıldız eje da keldibi je kaldıbı tiyakta?
- Keldi al dagı, jazga çeyin üyündö bolup, jazında kayra barat. Ayakta kırgızdar köp, jaşoonun ayınan
bir jaşar balasın kaltırıp koyup iştep jüröt. Men da kayra jazında barıp iştep kelsembi dep
oylonup atam.
- Apa, siz barbay ele koyuñuzçu? Andan körö men işteyin. Bıyıl toguzunçu klasstı bütüp kübölük alsam,
andan kiyin şaarga barıp işteym. 10-11-klasstı şaarda keçki mektepterden dele okup alam da.
- Koy balam, okuunu taştaba, beliñ kata elekte, küçüñ tolo elekte emne jumuş işteysiñ? Sen jogorku
okuu jayına tapşırıp okuşuñ kerek.
- Ooba, apa, men iştep silerge jardam da berem, okuy da berem, okuu jayın sırttan okuu bölümünön dele
okusa bolot da. Keçöö Berdibek baykem: “Şaarga kelseñ, men janıma üyrönçük kılıp emerek jasagan
tsehke seni süylöşüp ornoşturayın.” dedi.
Ayjamal emerek jasagan tsehtin atın ukkanda selt etip ketti.
- Jok, uulum, ayakka barbay ele koyçu, keregi jok, oşol jaktan atañ emne boldu özüñ bilesiñ.
- Kuday bar ekeni çın ee, apa? – dedi Egemen.
- Ooba, kuday bar emey, anı emnege surap kaldıñ?
- Keçöö Berdibek baykem: “El köp bolup ayta albay kaldım, apaña aytıp koyçu” dep eşikten maga aytıp
berdi.
- Emneni?
- Atama jalaa japkan kişi avariya bolup, azır oor abalda deyt.
- Anı Berdibek kantip biliptir?
- Berdibek baykem jumuşka barsa koşo iştegender aytıptır: “Midin avariya boluptur” dep. Jumuştan
kiyin oorukanaga körgönü barsa, arañ ele jatıptır deyt, kolu, moyunu, jambaşı sınıp, jülüngö doo
ketiptir. Vraçtar: “Baspay kalışı mümkün” dep jatışıptır. Berdibek baykemdi körgöndö ıylap: “Men
öz jazamdı aldım, Azattın ölümünö men künöölüümün” deptir. Körsö, al uurdap çıkkan buyumdarın
inisine bazardan sattırıp atsa, inisin militsiyalar karmap ketiptir. Militsiyalarga, tergööçügö barıp al

para beriptir. Alar bolso biz kılmış açışıbız kerek, uurdagan kişini tapkıla dep bizdi özübüzdün
naçalnik kıynap atat, antkeni emerek jasagan tsehtin direktoru eköö baja eken dep aytışıptır.
- Uyat-sıyıttı bilbegen naadan tura Midin degen nemesi, anan uyalbay Azatka oodarganın kara – dep
Ayjamaldın janı kaşayıp ketti.
- Oşol Midin degen kişi anan aytıptır, bizde bir usta bar, jakında ayılına barıp emerek jasagan tseh
açam dep atat. Oşogo oodara kalsak okşoşup kalat dep, oşentip özü kutulup ketiptir.
- Kutulbay kara jerge kirsin – Ayjamal Egemendin sözün bölüp ketti. Bir jolu kutuldu, mına emi
tutulup oturat. Ak kişini karalagan kişi oñmok bele. Bul düynödön ele emes akıretten da alat jazasın.
Berdibek ayttı ele, akırı bilinet dep, aytkanı tuura keldi.
- Apa, emi çınıgı uuru bilingenden kiyin, atamdı jön jerden künöölüü dep ayıpka jıkkandıgı üçün
tergööçü, sottun özün kayra sottoso bolot da.
- Aa, balam “Karga karganın közün çukumak bele”. Andan beri bir jıldan aşık ubakıt öttü. Bizdi uga
turgan kim bar deysiñ? Boloor iş bolup, boyösu kangandan kiyin emi ayla barbı? Atañ ayttı ele: “Kuday
tarazalasın” dep, alar dagı kuday aldında joop berişet – dedi Ayjamal.
Ene dagı, bala dagı özünçö oygo battı. Egemen batıraak ele çoñoygusu kelip ketti. “Darıger bolboy ele
kara kıldı kak jargan adilet sot bolsom, akça üçün ak adamdardı karalagandardı jazaga tartıp, atamdın
öçün alsam” dep özünçö kıyaldanıp, Azattın ömürünö balta çapkanga sebepker adamdarga jek körüüsü
küçöp barattı.
***
Oşentip kündör ötüp jattı. Kayradan dagı bir jaz keldi. Jer beti uykudan oygonup jaşıl jibekten
köynök kiydi. “Jaz-jarış, küz-küröş” bolup, el jer aydoonun kamın körüp jatıştı. Kış boyu ele
Ayjamal bat-bat oorup çıktı. Bala kezinen ele bronhit oorusu bar ele, birok kiyinçeerek köp karmabay
kalgan, suuk jerde jürüp iştep kelip aba almaşkandıkıbı, je kaygıga aldırıp köp sanaa
tartkandıkıbı aytor, oorusu kozgolup murda kez-kez jötölüp kalsa, emi köbüüröök jötölüp, den-soolugu
naçarlap barattı. Kiçine bir nerse kılayın dese ele demigip ketet. Ayjamal ooruganın baldarına köp
bilbigizgenge araket kılat. “Oorunu jaşırsañ, ölüm aşkere kılat” degendey bir künü Ayjamal
oorusunan taptakır ele tura albay kaldı. Egemen “Tez jardam” çakırıp, apasın rayondun oorukanasına
alıp keldi. Dogdurlar Ayjamaldı karap körüp, anın oorusu astmaga aylanıp baratkanın aytıp,
oorukanaga jatkırıştı. Egemendin tüyşügü dagı köböydü, bir butu üydö, bir butu oorukanada.
Apasının saktap jürgön bir az akçası büt darı-darmekke ketti.
- Akça kalgan jok go ee, büt kettibi dep suragan apasına.
- Jok, büt ketken jok, bar dagı – dep Egemenge aylasızdan kalp suylögöngö tuura keldi.
Jaş kezinen jamandık körüp kalgan al “Oo, kuday atabızdan erte ajıradık ele, emi jok degende apabız
mañdayıbızda bolup, aman tursa eken” dep tilenip jattı.
Al ertesi erteñ menen Ayzada menen Nurzadanı sabakka ketirip koyup, özü sabakka bargan jok. Jumuş
iştep akça tabış kerektigin tüşünüp jattı. Eki köçö ıldıy jaşagan Taalay baykesinikine közdöy
jönödü. Taalay Egemenden jeti-segiz jaş uluu, çımır denelüü, kara jumuşka takşalgan jigit.
Ayıldagılardın kimisinin jumuşu bolso jaldanıp işteyt. Taalay üyünön jañı ele çıgıp baratkan
eken. Al Egemenge akça zarıl bolup atkanın ugup, bügün jer sayıp, kartoşka aydaganga baratkanın aytıp
özü menen koşo ala ketti.
Jazdın künü bolso da kün ayabay açuu tiydi. Egemen çarçaganın bilbey iştep jattı. Ulam mañday terin
jeñi menen aarçıp koyup uşul jumuştun daroo tabılıp kalganına süyünüp turdu. “Meyli çarçasam
eçteke emes, keçinde apama azık-tülük alparıp bersem boldu” dep oylodu. Al Taalayga “jumuş çıksa
meni da koşo ala jürösüñörbü apam oorukanadan çıkkança” – dedi ele, özü da başınan köp jokçuluktu
ötkörgön Taalay başın iykep daroo ele makul boldu.
Keçinde kojoyun kelip, Taalayga 200 som sundu. Taalay anı özü albay Egemenge berdi, Egemen “100 somun
siz alıñız da” dese Taalay baş çaykap “apaña birdeme ala barçı” dep bolboy koydu. Keçke çeyin kara
janın karç urup iştegen emgek akısın da albay, Egemendin abalın tüşünüp turgan Taalayga al abdan
ıraazı boldu.
Üygö kelip eki karındaşın eerçitip alıp, Egemen oorukananı közdöy jönödü.
Oorukananın janındagı düköngö üçöö çoguu kirişti.
“Bayke, munu albaylıbı, tigini albaylıbı” – dep Ayzada menen Nurzada Egemenge köp akça bardan beter
ar kaysı kımbat azık-tülüktördü körgözüp jatıştı.
Egemen oylonup jatıp kutudagı ayrandan birdi, almanın şiresinen birdi, anan bir çakmak kant, tattuu
tokoç aldı.
“Erteden beri dalbastap iştep tapkan akçasına köp dele nerse kelbeyt tura, azık-tülük da mınça emne
kımbattagan” dep Egemen içinen oylondu da, janı keyip çarçap turganın bilgizbey, palatanın eşigin
attadı.
Ayjamal baldarın körüp süyünüp ketti. Adep kelgendegiden bir kıyla jakşı bolo tüşkönün, darılar
jakşı taasir bergenin aytıp jattı.
Egemen alıp kelgen azık-tülüktörün tumboçkanın üstünö koyö baştadı.
Alda balam ay, bulardın baarın emne alıp algansıñ? Maga bolot, munu ele alıp kalayın – dep
Ayjamal ayrandı aldı da, kalganın kayra uzattı.

- Jok, apa sizge alıp kelbedikbi, bizde baarı ele bar – dep Egemen bolboy apasına kayra berdi.
Añgıça koşuna kerebette jatkan ayalga kızı menen küyöösü kelip kaldı.
- Küçtüü darılardı alıp atasıñ, seni jaş sorpo içsin dep keçöö bayagı baylap atkan kozulardın biröön
soyup saldım. Jazında vitamin kerek saga, jer-jemişterden köp jeseñ. Biyakta darılanıp çıkkandan
kiyin, “Kögültür Isık-Köl” sanatoriyine joldomogo süylöşüp koydum. Astma oorusun oşol
sanatoriyde jakşı darılaşat deyt – dep tigi ayaldın küyöösü bakıldap süylöp jattı, kızı bolso alıp
kelgen et, sorposun, kımbat baaluu jer-jemişterdin türün baştıgınan alıp çıga baştadı.
Jazında bala emes, çoñ kişinin dele jer-jemiş jegisi kelet emespi, Nurzada jer-jemiş salıngan
baştıktı keçke karap kalganın baykap, Egemen apası menen koştoşup çıkkıça şaştı.
Egemen ertesi da sabakka bargan jok. Taalay kelip “bügün Sultan abanıkınan kömür taşıp” işteybiz
dedi. Sultan aba degendi ukkanda ele, Egemen Adiletti estep, ayakka namıstanıp bargısı kelgen jok.
Birok, ayla barbı akça tapçu jerge barış kerek, apasına dagı bir nerse kerek bolup kalsaçı?
Eköö Sultandın üyünö kelişti. Koroogo tüşürülgön toltura kömürdü körgözüp, Sultan maktanıp kirdi:
- Men kömürdü dayıma jazında alıp dayardap koyöm. El kıştı kütüp jatıp anan kalçıldap üşügöndö arañ
alışat.
Sultandın sözünö Taalay da Egemen da unçukkan jok. “Elde dele akçası bolso jazında kışka kömür,
otun-suusun dayardap almak da. Akçası jogunan küzdü kütüp, küzdö tüşümün satıp alıp anan, kışka
dayardık köröt da. Sultan aba da kızık, bilip turup ele süylöy beret” dep oylop Egemen Sultan abasının
maktanıp süylögönün jaktırbay turdu. Anın oyunan keçöökü oorukanadan körgön kişinin sanatoriy
tuuraluu aytıp jatkanı ketpey turup aldı.
“Joldomo kança turat boldu eken, men kiyin iştep akça taap, apamdı da jibersem eken” dep oylonup,
apasının sanatoriyde es alıp jatkanın, özünün bolso kara kostyum-şım, appak köynök, galstuk tagınıp
alıp, anan japjañı maşina aydap apasına uçuraşkanı barganın, apası janındagı ayaldarga maşinadan
tüşüp jatkan Egemendi körgözüp “Bul menin sot bolup iştegen uulum” dep baktıluu külüp aytıp
atkanın elestetip, akırın jılmayıp da koydu.
Jumuştu bütürüp, karala-torala bolgon Egemen juunup-tarangıça keç kirip ketip, al künü apasına bara
albay kaldı. Erteñ menen turup mektepke sabagına jönödü. Birinçi sabak klass jetekçi çet-tilderden
bergen Altınay ejesinin sabagı ele. Altınay kirip kelip, baldar menen uçuraşkan soñ:
- Egemen, apañ oorup atabı? Sabakka emnege kelbey kaldıñ? Apañdın janında bolup atasıñbı? – dep
suradı.
Egemen joop bere elekte ele ozunup Adilet mınday dedi:
- Apasının janında bolboy ele, körüngödün kömürün taşıp, ar kimdin kartoşkasın aydap jüröt.
Klasstagılar uu-duu bolup külüp jiberişti. Bir gana Jibek külgön jok.
- Egemen eki kün kelbese da, jañı temanı eki saatta okup üyrönüp alat, al sen emes Adilet, sen ömür boyu
eçteke tüşünböy döñgöç boydon keletasıñ – dedi Jibek.
Bul jolu baldar-kızdar Adiletke külüp jatıştı. Adilet da, Egemen da uyalganınan kızarıp gana
unçukpay oturup kalıştı. Adilet Jibektin sözünön uyalıp oturup kalsa, Egemen bolso Adilettin
kemsintip süylögön sözünö basına tüştü.
Jakşı okugan okuuçusunun baldardın közünçö şagı sınıp kalganın baykagan Altınay, sabak bütköndön
kiyin ele özünçö surasam emne dep ökünüp kaldı. Baldardı tınçtandırıp, eçtekeni baykabagan kişi
bolup sabagın kızıktuu kılıp ötö baştadı.
***
Ayjamal oorukanadan eki jumadan kiyin çıgıp keldi. Dogdurlar aga oor jumuş kılganga, kapalanıpkaygırganga bolbostugun ayttı. Adam bolgondon kiyin kantip kapalanıp kaygırbayt, emi bir üy-bülöönü
baguu mildeti beşikten beli çıga elek Egemenge jüktölgöngö Ayjamaldın jürögü oorup turdu. Egemen
apasının köñülün kötörüp “ bizdin üydün üç kızın bakkanga menin kuduretim jetet, meni degen erkek
deyt” dep külup, apasının oorukanadan çıgıp üyünö kelgenine süyunüp jattı. Özü aytkanday ele Egemen
toguzunçu klasstı iygiliktüü bütürüp alıp, jumuş izdep borborgo keldi. Kulaktandıruulardı okup
jürüp Egemen, bir darıkanaga karoolçu kerek degen jazuunu körüp oşol darek boyunça izdep keldi.
- Sen kiçinekey ele bala ekensiñ da, maga çoñuraak toktolup kalgan kişi bolso jakşı bolot ele – dedi
darıkananın kojoyunu. Al ayal kişi eken.
- Menin jata turgan da üyüm jok, bul jerde tünküsün karoolçu bolup iştesem, kündüz dagı başka jerden
iştep kelet elem dedi Egemen. Balanın çıyrak, elpek, ak edil ekenin kıraakı kojoyun ayal baykadı da:
- Aylık az dep köp kişiler kelip makul bolboy ketti. Meyliñ anda, işteseñ işte, keçkisin baarı
jumuştan ketkenden kiyin büt eşikterdi bekitip bul jerge jatasıñ dep bir kiçinekey bölmönü
körgözdü, anan erteñ menen baarı jumuşka kelgen kezde kete berseñ bolot. “Tüñküsün bir şektüü nerse
baykalsa, bul knopkanı basasıñ” dep jumuştu tüşündürüp berdi. Egemen baarınan da jatkanına jay
tabılganına süyündü, meyli aylıgı az bolso da, batirge akça tölöyt elem debey, baş-paana kılganga
jakşı bolbodubu. Kursagı açkan Egemen bir jerden bir nerse özök jalgap alayın dep köçögö çıktı.
Ayaldamanın janında satıp atkan şorodon içip suusuñun kandırdı da, ayaldamada ilingen
kulaktandıruulardı okuy baştadı.
- Emne, jumuş izdep jürösüñbü? – degen ündü uktu. Janında on toguz-jıyırma jaştardagı çaçı
tarmaldaşkan, kara-toru bala turuptur.

- Ooba, dedi Egemen. Tigil bala Egemendi baştan-ayak bir karadı da:
- Araba süyröp işteysiñbi, bizdin bazarda iştegen bir balabızdı ayılda ata-enesi çöp çabışıp, toyut
kamdaş dep çakırıp ubaktıluu ayılına ketti. Al kelgençe iştep turasıñ.
- Meyli – Egemen daroo makul boldu.
- Menin atım Baktiyar – tarmal çaç bala kolun sundu.
- Egemen – dep Egemen jumuş taap berip jatkan Baktiyarga külüp karadı.
- Senin atıñ ukmuş go – dep Baktiyar bazarga erteñ kanday barış kerektigin Egemenge tüşündürüp berdi.
Egemen özünün jumuş tapkanın aytıp apası menen kabarlaştı. Andan kiyin Berdibek baykesine çaldı.
Berdibek Egemenge “şaarga kelgende baylanışsañ, men da seni menen çoguu jumuş izdeşem” – degen.
Egemen Berdibek baykesin da jumuştan bir kün suranıp jaman körünbösün dep oylop jumuştu özü ele
izdeştire baştagan.
Darıkananın daregin alıp, Berdibek jumuş bütköndö Egemenge kelip jolugup ketti. Al Egemenge tamak
alıp berip, koluna akça karmattı da, közdörü jaşıldanıp:
- Azat tirüü bolgondo sen mintip şaarga on altı jaşıñda jumuş iştegeni kelbeyt eleñ. Uulum, sak bol,
şaarda ar koşkon el köp, kep-keñeş kerek bolgondo maga çalıp tur. Akçañ tügönsö uyalbay ele aytıp tur,
men sen könüp ketkiçe karalaşıp turam – dedi Berdibek.
Atası kelip ketkendey bolup Egemendin köñülü kötörülüp kaldı. Darıkananın eşikterin bekitip,
darılardın jıtı siñip kalgan bölmödö Egemen erteñki künün oylop köpkö uktabay oturdu. Erteñ menen
birinçilerden bolup kelgen kojoyun ayal, darıkananın çaçılıp jatkan içki koroosunun taptaza bolup
şıpırılıp, ar kaysı jerde jatkan boş korobkalardın baarı jıynalıp irettelip kalganın körüp içi
jılıp ketti.
Ayıldın turmuşuna körgön, çıyrak Egemen tañ azandan turup alıp, eç kim anı şıpır dep aytpasa da
közünö körünüp turgan jumuştardı bütürüp koyup, darıkananın kızmatkerleri kele baştaşsa, bazarga
ertereek barsam dep kütüp oturgan.
- Emi kete berseñ bolot, Egemen sen azamat balasıñ go. Menin atım Zuura. Anan keçinde darıkana
jabılaar ubakta keçikpey kelseñ – dep kojoyun ayal Egemenge ıraazı bolgonun bildirdi.
Şaardın kımguut bolgon köçölörünö, bazarda iştegen eldin ızı-çuu jaşoosuna Egemen akırındık
menen könö baştadı. Zuura ejesi bolso Egemenden atası kaza bolgonun, ooruluu apası bar ekenin ugup, öz
apasınday bolup booruker mamile kılıp kaldı. Erteñ menen üyünön kelatkanda bir bankaga ısık boydon
tamak kuya kelet.
- İçip al, azır bazarga barıp araba süyrögöndö ele açka bolsuñ – deyt al.
Egemen algaç uyalıp jürdü, anan kiyinçereek Zuura ejesine könüp ketti. Şaarda dele Jıpar ejege
okşogon booruker ayaldar bar tura dep oylodu.
Bazarda araba süyröp jürüp Egemen özünön kiçinekey baldardın tırmalap araba süyröp, suusunduk satıp
kündün kuykalagan aptabında çurkap iştep jürgöndörün, bazarda kımguut eldin arasında jol-jol
açkıla dep türtkülöşkön özünö okşogondordu, açka kalıp kayır suragandardı, degi koyçu köp nerseni
kördü. Dalay elden, joldon arabası menen ötö albay “közüñdü karabaysıñbı” degen sözdördü ugup, kaguu
jedi. Bazarga köp akça menen kiyingeni, buyum alganı kelgen eldin köbü arabakeçterge boy kötörüp
karaşıp, jügün jüktötüp, jetçü jerine jetip alıp, aytkan akçasın kemitip berip, jön da ketip kalbay,
sögüp, ıza kılıp ketkenderin kündö öz başınan da ötkörüp jattı.
Kündün ısıgı bir jagınan kıynasa, oor jüktü süyröp alıp oşonço kımguut eldin arasınan alıp ötüü
ekinçi jagınan kıynayt. Uşunday ısıkta el öz kara janın arañ kötörüp jürgöndö, Egemenge
okşogondordun abalın elestetip körüñüz. Egemndin şaarga kelgenine bir ay bolup, avgust ayı ortolop
kaldı. Ketpegen jerinen ter ketip, kanı katıp suusap araba süyröp kelatkan Egemen ayıldagı üyün,
apasın böböktörün sagınıp, ayıldın ele janındagı köldü elestetip ketti. “Azır kölgö bir çumkup
çıksam ee, kanday jırgayt elem” dep kıyaldanıp ketti al.
Tüş ooy tamaktanıp kiçine oturup kalışkanda, Baktiyar Egemendin oyun bilgendey bolup:
- Kölüñdü sagınıp atasıñbı? – dep tamaşaladı.
- Ooba, azır köldün sonun kezi – dedi Egemen.
- Eki-üç kün üyüñö barıp es alıp kelbeysiñbi?
- Jok, Baktiyar bayke, men barganga jaraşa, eki karındaşıma jañı okuu jılına karata kiyim-keçe, okuukural, apama darı alparışım kerek. Dagı bir juma iştey turayın.
- Saga kança akça kerek? Men berip turam. Barıp kel üyüñö, apañ dele seni sagındı go. Kiyin kelgende
dele şaşpay beresiñ – dedi Baktiyar.
Egemendin kubanıçı koynuna batpay, özü tapkan akçasına Baktiyar bergen akçanı koşup, alam degen
kerektüü nerselerdin baarın aldı. Anan darıkanaga kelip Zuura ejesinen uruksat aldı, men kelgiçe
orduma turup beret dep Baktiyardı eerçite keldi. Zuura dagı Egemenge bir ayda tapkan mayanasın berdi da,
bir top darılardı kötörüp keldi.
- Bul darılar astma oorusuna jakşı jardam beret. Munu apaña ala bar – dedi Zuura.
- Kança som bolot eken? – dep Egemen akçasın tölömökçü boldu ele, “Men çın köñülümön berip atam”- dep
Zuura ejesi akçanı takır albay koydu.
Egemen kölgö ketip jatkan maşinada oturup Zuura ejesine, Baktiyarga ıraazı bolup kelattı. Baktiyar
Talastan bolot eken. Eköö kiçine es alıp oturup kalganda Baktiyar öz turmuşu jönündö aytıp bergen.

Atası araktı köp içip, apasın kündö ur-tokmokko alıp, dalay jolu apasına boluşam dep özü da kök ala
bolup köp tayak jegenin da jaşırgan jok. Anan atası menen apası ajıraşıp ketişiptir. Tört bala
menen oorukçan bolup kalgan apasın ayap Baktiyar da mektepti bütürgöndön kiyin ele tabılgan
jumuştardı iştep, apasına özünön kiçüü böböktörünö karalaşıp kelatkanın aytkan. “Sen atasız jetim
bolsoñ, men ataluu ele jetimmin. Azır atam Narın jakta jaşayt dep ugam, üylönüp eki balaluu
boluptur. Atam aragın koyup, azır üy-bülönün barkın tüşünüp, azırkı ayalının, baldarının közün karap,
jantalaşıp ookat kılat eken. Bizge bir kayrılıp, baldarım jaş kaldı ele, emne boldu eken dep koygon
jok. Meyli, jañı üy-bülöösü menen baktıluu bolsun. Biz dele çoñoyduk, maga karaganda sen baktıluu
ekensin. Atañdı estegende anın komuz üyrötkönün, aytkan ulamıştarın, akıl sözdörün estep kubattanıp
kalasın da. A men emneni esteym, kudaydın kutuu künü üydögü uruştubu, eşikte kar jaap atsa bizdi
jıñaylak-jılañaç kuup çıkkanınbı, çay kaynatıp içken çaynegibizdi arakka almaştırıp satıp
iygeninbi, kalama nan menen kara çay içkendibi, aytçı men emneni esteym?” – dep Baktiyardın özögü
örttönüp aytıp bergenderin Egemen joldu katar oylop kelattı.
Aylına kelip tüşköndö köldün abası sezilip, akırın sokkon jel argı “kelip kaldıñbı?” dep betinen
erkeletip sılap ötköndöy tuyuldu. Üyünün darbazasının janına jetkende, Egemen çöntögünön telefonun
alıp apasına çaldı. Al kelatkanın aytkan emes.
- Apa, kandaysıñar – dedi al.
- Jakşı balam. Özüñ kanday jürösüñ? Kün da ayabay ısıp atat. Bazarda kıynalıp ele atasıñ go – dedi
Ayjamal.
- Apa, men jakşı ele jüröm. Azır emne kılıp atasıñar? Ayzada menen Nurzada kanday jürüşöt?
- Men jarma bışırıp jatkam. Eki kız üydö sabagın okup atışat. Bişkek ısıkpı? – degen Ayjamaldın
suroosuna Egemen eşikti açıp kirip kelip, “Ooba, ısıp atat” dep külüp turup kalganda Ayjamal
kolundagı jarma çalgıçın tüşürüp jiberip esi oop turup kaldı. Bir aydan beri körbögöngö, anın
üstünö kapıstan kirip kelgenge al çoçup ketti, eşiktin astında turgan Egemendi körüp, Azattın jaş
kezin elestetti. Ene-bala kuçaktaşıp körüşüp kaldı. Koburaşkan ündördü ugup, arkı bölmödön kızdar
çurkap çıgıştı. Egemen kirip kelgende üydün içi jarık bolup kut kirip kelgendey boldu, Ayjamal
bererge aşın tappay, süyünüp jattı. Ayzada menen Nurzada bolso baykesi alıp kelgen kiyimderdi kiyip
körüp, depter, kalem saptardı öz ara bölüşüp atıştı. Egemen bergen akçanı çöntögünö salıp, jañı
jooluktu başına baylap, baştıktagı darılardı karap Ayjamal balasının er azamat bolup kalganına
bir çeti kubanıp, bir çeti uşunun baarın ısıkta emne degen emgek menen taap keldi dep ene jürögü
sızdap turdu.
Ertesi erteñ menen erte turup Egemen kölgö jönödü. Al kölgö dayıma kün çıga elekte bargandı jakşı
körçü. Antkeni, erteñ menen kün jañı kötörülüp kelatkanda köldün beti ne bir türkün tüskö koozdukka
bölönöt. Kündün çaçırap tiygen ajayıp nurları köldün üstünö monçok şurulardı tögüp iygen sımal
tolkundar jalt-jult etip özünçö ele bir keremet. Köl üstündö arı-beri oykup-kaykıp uçkan ak çardaktar
Egemenge salam aytıp atkanday sezildi. Jeekti boylop, tolkundardın şarp-şurp etken dabışın
tınşagan al eñkeyip kölgö jüzün çaykadı. Erteñ menen aba taza, köldün jeeginde el jok, tıptınç. Kumdu
şilep jeekke çabıttap urungan tolkundar Egemendin butuna çeyin kelip jattı. Kün toluk kötörülüp
çıkkança terebeldin koozduguna köz salıp, mookumu kanıp, rahattanıp karap turdu. Al şaardagı bazar
içindegi kımguut düynödön kelip ele bir keremet düynögö tüşüp kalganday sezdi özün. Aylana jımjırt.
Bul jımjırttıkta ak çardaktardın ünü menen tolkundardın şarpıldagı gana ugulup turdu. Egemen
çeçinip kölgö kirdi. Kasiettüü köldün tunuktugu ay, jerde jatkan kooz, ar türkün mayda taştar dapdaana
körünöt. “Kündö ısıp, çarçaganda meni eñsediñbi?” degençelik kılıp jumşak, muzdak tolkundar kelip
Egemendin denesine urunganda, al kölgö çumkup kirip çabak ura baştadı. Birinçi kirgende muzdak
sezilgen menen köldün içi jıpjıluu eken. Bir aydan beri çarçap talıkşıgan denesi jepjeñil bolup,
köl üstündö denesin erkin taştap Egemen kalkıp jattı. Al kiçine kezinen beri ele özü bir nersege
kaygırıp buk bolgondo, atasın sagınganda, ıza bolgon kündöründö dayıma kölgö kelgendi adat kılıp
algan. Köl anı ar dayım taarıngan balasın kuçagına kısıp soorotkon enedey bolup tosup alçu. Anan
anın sagınıçın, taarınıçın, kusalıgın, ızalıgın juup ketirip, jeekte jatkan akak taştarday appak,
taza kılıp çıgarıp koyçu. Beti-başı batkak bolup oynop kelgen balasın enesi kirintkende kanday
tazarıp kalat, oşondoy bolup Egemendin da denesi ele emes, jan-düynösü da kirden arılganday bolup
tazara tüşçü. Kayra kayrılıp dagı kelgençe kölümdön küç-kubat alıp keteyin degençelik kılıp Egemen
köldön köpkö çıkkısı kelbey turdu.
***
Eki kündön kiyin ele Egemen kayradan şaardın jaşoosuna aralaştı. Kayradan terdep-kurgap araba
süyröp jürdü. Avgusttun ekinçi jarımında el bazarda toltura bolup attı. Baldarın eerçitip kiyim
izdep okuuga dayardagan ata-eneler, bul jerden arzanıraak alıp, öz jerine alparıp kımbat satıp, uçurdan
paydalanıp payda tabuunu közdögön satarman, alamandar degi koyçu biri-birin türtkülöşkön el, but
koyörgo jer jok.
31 avgust da kirip keldi. Bir çeti mayram, bir çeti okuunun baştalaarına bir kün kalgandıktan bügün
bazar tañ atpay ele jık-jıyma elge toldu. Egemen arabasın süyröp joldon eptep ötüp kelattı. Çötögünön
telefonu şıñgıradı, apası eken. Ayjamal anı tuulgan künü menen kuttuktap, balasının al-jayın surap,
balasına den-sooluk, uzun-ömür tilerin aytıp jattı. Añgıça arttan bir ayaldın açuu ünü uguldu:

- Ay, bala ayda arabañdı, ısıkta joldun ortosuna toktotup koyup turganın, jaşabagır dese.
Al ayalga koşulup başkaları da jaalap kirişti:
- Kördük telefonuñ bar ekenin. Araba süyröp jürüp da dımagın aytayın munun. Süylöşçü jerdi tapkan
ekensiñ. Egemen telefonun öçürö salıp, arabasın arı aydap jönödü. Bul jarık düynögö jaratkan
apasının ünün ugup, jañı ele özünün tuulgan künü ekenin estep, kubanuu sezimi, mayramdık maanayı
jalbırttap küygön otko suu sepkendey bolup öçö tüştü. Tüşkö çeyin bir es albay çurkap iştep jürdü.
Bir maalda kısılgan eldin arasınan ötüp baratıp bir ayaldın özü kuraktuu balaga baştan-ayak jañı
kiyimderdi alıp kiygizip jatkanın kördü.
- Mına balam, kiyimiñdin jañı mort bolup, özüñdün janıñ bek bolsun. Jakşı okup, bilimdüü-ilimdüü
kişi bol, bolboso bobu baladay bolup ömür boyu araba süyröp kalasıñ – dep al ayal Egemenge uguza ayttı.
Erteñ menenki ayaldardan da bul ayaldın sözü katuu tiydi. Mektepte eñ aldınkı okuuçu bolup okugan
Egemenge bul söz meesine barıp sayılgan oktoy sezildi. Jürögü bir zırp etip aldı. Mektepte okup
jürgöndö erkin temada “Eneler – bul aalamdın tiregi” dep jazgan dil bayanın estedi. Anda Egemen
enelerdey asıl zat, aruu jan bul düynödö jok ekenin süröttöp, alardın meerimi menen jaşoo uçugu
ulanıp kelatkanın ır türündö jazgan. Al dil bayandı ejeyi bardık klasstarga okup berbedi bele?
Azırkı açuu tilin ayanbagan ayaldar dele ene da. Emne üçün “bul baykuş dele biröönün balası,
jırgaganınan araba süyröp jürgön jok da” dep oylop koyuşpayt.
Izalangan Egemen saatın karap, kursagının açkanın sezdi. Baktiyar dagı beş-altı bala bolup çoguu
tamaktançu jerge kelse, alar bir tort, muzdak suusunduktardan alıp Egemendi kütüp turuşuptur.
- Tuulgan künüñ menen! – deşti alar bir oozdon.
- Rahmat! Siler kaydan bildiñer? – dedi Egemen.
Baktiyar külüp jiberdi.
- Senin atıñ ele aytıp turbaybı tuulgan künüñdü! Emne maanayıñ pas, oorup turgan joksuñbu? – dedi al.
- Jok, oorubay ele. El bügün başkaça köp boldu go. – Egemen özünün ıza bolup turganın bilgizbegenge
araket kıldı. Koşo işteşken baldar ar biri Egemendi özünçö kuttuktap, baarının maanay jarık bolup,
kançalık çarçap-çaalıgıp turuşsa da kuykumduu sözdördön süylöp, biri-birin tamaşalap jatıştı.
Kara sur buluttardı şamal aydap iygendey bolup bul baldardın jürök jibitken sözdörü Egemendin
köñülündögü kirdi aydap jibergendey boldu.
Ertesi iştep jürüp Egemen keçke mektebin anan Jibekti estedi. Al klasstaştarın, özü oturgan partanı,
agay-ejeylerin sagınıp ketti. Kanday da bolbosun bilimimdi ulantıp, çoñ okuu jayın sırttan okusam
da bütüşüm kerek dep öz aldınça maksat koyup jattı. Keçke juuk darıkanaga kelse Zuura ejesi aga bir top
gezitterdi berdi.
- Egemen, bul gezitterde okuu-jaylardın kaysı kesipçilikke, kaysı bagıtta okuta turganı jazılgan. Sen
anan şaşpay okup körüp, köñülüñö jakkanına sırttan okuu bölümünö dokumentteriñdi tapşırıp koyup,
özüñ iştey berseñ bolot. – dedi al.
Egemen gezittegi kulaktandıruulardı okup çıktı, köpçülügü kontrakttık negizde ekenin körüp, kantip
okuurun, akçanı kaydan tabarın oylonup jattı. Egemen okuunu oylop, jakşı uktay albay, tañdı atırdı.
- Okup çıktıñbı? – dedi Zuura jumuşuna kelip.
- Ooba, birok negizinen baarı ele kontrakt tölöp okutat eken. – dedi Egemen.
- Men senin ayılıgıñdı köböytüp berem, bizdin pol juugan ejebiz dagı jumuştan ketip atat, anın
ordun dagı saga koşup bereyin. Erteli-keç biyaktın tazalıgın karap koyup turasıñ. Ansız dele eşiktin
astın, koroo-jaydı sen ele şıpırıp atpaysıñbı. Okuuga tapşıra ber, akçadan men jardam berem.
Aylıgıñdı alganda çetinen tölöp berip kutulaarsıñ. – dedi Zuura.
Egemendin asmandan izdegeni jerden tabılıp, oyun ayttırbay bilgen okuuga dilgir bolup jürgönün
baykagan, jardam bergenden ayanbagan Zuura ejege keziktirgen kudayga ıraazı bolup jattı. Al
dokumentterin tapşırıp, okuu-jayga kabıl alıngandan kiyin telefon çalıp, özünün student bolgonun
aytıp apasına süyünçülödü. Bul jañılık Ayjamaldı abdan kubanttı. Emi Egemen araba süyröp jürsö
dele, pol juup atsa dele, “okubay kaldım” degen oy jürögün ezbey, köñülü ösüp özün jakşı sezip jürdü.
***
Küz kelip, jalbıraktar sargayıp jerge tüşö baştadı. Egemen ordunda iştep jürgön bala ata-enesine
tüşüm jıynoogo kol-kabış kılıp koyup anan birotolo keleerin aytıptır.
- Bir aydan kiyin başka jumuş izdep kalasıñ go – dedi Baktiyar Egemenge. Baktiyar Egemenden üç jaş
uluu eken. Kıska ubakıttın aralıgında eköö abdan ınak bolup ketişti. Egemendin okuu-jayga
tapşırganın ugup süyünüp ketti.
- Men kiçinekey çagımdan ele jelek kaytargan askerlerdi körüp, alardın baskanına kursant bolup, asker
formasın kiyip, asmandagı jıldızdı elestetken jıldızdardı iynine tagıngan asker kızmatkeri
bolgum kelçü. – dep al arabasına süyönüp turup kaldı. Asker forması sizdin boy-kelbetiñizge sonun
jaraşıp kalmak. – dep Egemen Baktiyardın forma kiyip turganın elestetip ketti.
- Emi al maksatıma dele jetiş maga kıyın bolup kaldı go. Azır men çogultkan akçamdı büt toptop
karındaşımdı okutup atam. Erkek balanıkı da bilinbeyt, kız balanıkı kıyın eken. Elden kalbay okup,
elden kalbay kiyinsin dep araket kılıp atam. A men kaçan bolso bir kezde şartım bolgondo okup
alaarmın – dedi Baktiyar sabırı suz bolup.

- Okuuga karılık jok da. Kaysı ubakıt bolso dele okup alabız, andan körö den-soolugubuz bolup ele
uşintip apalarıbızga jardam berip tursak eken. – dedi Egemen.
Dagı bir ay bat ele ötüp ketti. Kün salkın tartıp, erteli-keç suuk bolo baştadı. Ayılda jürgön bala
kayra bazarga iştegeni kelip, Egemen emi başka jumuş izdeştirerden murun ayılga barıp kelüünü
çeçti.
Bul jolu Egemen bergen akçanı Ayjamal takır albay koydu.
- Koy balam, bul akçanı özüñö ele kerekte. Okup jatkanıñ da jakşı bolbodubu. Men bir koydu baylap,
semirtip satıp saga da kiçine akça kamdap koygom. Özüñdün akçaña munu koşup, kış kelatat, jıluu
kiyimderden alıp al. – dep Ayjamal enelik meerim menen katıp koygon jerden akçasın alıp Egemenge
sundu.
- Apa, siler bu akçaga kömür alıp algılaçı. – dep Egemen apasın ayap jattı.
- Kömürgö dele tabılat, atañdan kalgan birin-ekin mal-janıbız bar emespi. Oşondon satıp, kömürübüzdü
kamdap alabız, bizdi oylop kam sanaba. Andan körö özüñ kursagıñdı açırbay jıluu jürö kör kagılayın.
– dep Ayjamal uulum kelip kalsa jesin dep katıp jürgön kaymagın alıp çıktı. Ayzada menen Nurzada
bolso kündölüktörün kötörüp kelip Egemenge körgözüp, mekteptegi jañılıktardan aytıp jatıştı.
Ayjamal Egemendi tiktep oygo çömüldü. Bir kezde Azat şaardan kelgende çuruldaşıp baldarı anı
tegerektep alıp “beşterin” körgözüp maktanışçu emes bele. Egemen Ayzadadan bolgonu eki jaş
Nurzadadan tört jaş uluu bolso da kadırese toktolup kalgan salabattuu kişidey bolup, alardın
kündölügün tekşerip, akıl sözün aytıp atkanın körüp üşkürünüp jiberdi. Kerek bolso mınday baldar
azır oynoso oyunga, külsö külkügö, uktasa uykuga toyboy turgan çagı. Tagdırdın tataal jazmışın apası
menen koşo tartıp, turmuştun tüyşügünö erte malınsa da, kabagım-kaşım debey jarkıldap, eç sır
bilgizbey karındaştarına toodoy karaan bolup oturgan uulun karap Ayjamal içinen ayap oturdu.
Egemen şaarga kaytıp kelip, dagı jumuş karaştıra baştadı. Özü iştegen darıkanaga jakın jerden bir
aşkanaga ofitsiant kerek degen kulaktandıruunu okup, oşol jakka bardı. Boy-kelbeti kelişken
tatınakay Egemendi karap, üyrönüp ketet boluş kerek dep anı jumuşka alıştı. Bala kününön şamdagay,
tez kıymıldagan Egemen bul jumuştu da bat ele özdöştürüp aldı. Al şaarga kelgeni köp nerselerdi
başınan keçirip, köp nersege takşaldı. Araba süyröp jürüp dagı tekeber boy kötörgön, menmensiñgen
akçaluu kişilerdin, eptep-septep jan saktoonun amalın kılıp kolunan kelgen jumuştardı atkarıp
jürgön adamdarga kılgan mamilesin köp kördü ele. Anday okuyalardı bul jerden da körüp jattı. İçse,
içpese dagı eerçitip kelgen dostoruna je kızdarına özün körgözüş üçün köp tamaktı zakaz berip, al
tamaktın baarı kayradan taptaza boydon ele jugunduga tögülöt. Uşul ele ubakta köçödö karoosuz kalgan
kançalagan baldar kayır surap, bir sındırım nanga zar bolup jürüşöt. “Biröö içeerge suu tappay jürsö,
biröö keçeerge suu tappay jüröt” degeniñ uşul eken da.
Galstuk tagınıp, terebelge tekeber köz jügürtüp dalay kızmatker adamdar kelet dagı, oturup içipjegenden kiyin oozunan ak it kirip, kara it çıgıp, galstugu kıyşayıp sögünüp-sagınıp, töşünö jaba
kuzup maymıldın kebetesin kiyip kalganın körüp, Egemen ireenjip kalat. Al emi kızdarçı? Atasınday
bolgon uluu kişilerdi kuçaktap, alar menen oturup tameki da çegişip, spirt içimdikterin da içişip
jaljalaktap oturganın körüp Egemen janınan tüñülöt. Düynönü düñgürötkön kırgız elinin ruhaniy
baylıgı bolgon “Manas” eposundagı Kanıkey enebiz Semeteyge kırgız eli, jeri tuuraluu aytıp jatıp:
Kızıldan kiygen kürmönü
Kırkalay takkan tüymönü
Tal çıbıktay sunalgan
Jaragın alsa jaraşkan
Kulaçtap çaçın taraşkan
Ak kalpaktuu kızıl çok
Alganına jaraşkan
Kızıl bettüü kımça bel
Kızdarı sonun kırgızdın.
degen saptar esine tüşüp, ayrım kırgız kızdarının bizdin eldin kulk-münözünö tuura kelbegen
josunsuz joruktarın körüp Egemendin jan düynösü kirdey tüşçü.
***
Aradan bir jarım jıldan aşık ubakıt öttü. Bir biyakka, bir tiyakka çurkap iştep jürgön Egemenge
ubakıttın kanday bolup ötüp jatkanı dele bilinbey kaldı. Al mümkünçülügü bolgon kezde ayılga da
barıp apasına karalaşıp kele kalat. Egemen köptön beri üyünö bara elegin estep, jumuşunan uruksat
alıp, eki-üç küngö barıp kelgenge ayılına jönödü. Al maşinadan tüşüp jatıp Taalay baykesine kezigip
kaldı.
- Assalamu Aleykum, Taalay bayke, jakşı jürösüzbü?
- Aleykum Assalam. Kanday Egemen? Sen takır ele şaardık bolup kettiñ go.
- Jumuştan takır kol boşoboyt. Özüm da ayıldı sagınıp kettim.
- Kaçan ketesiñ? – dedi Taalay.
- Eki-üç kündön kiyin – dedi Egemen.

- Men bir üydü şıbap atkam, eki-üç kün jürsöñ, maga jardamçı bolup iştebeysiñbi? Akçasın jakşı ele
tölöp berem deyt. Eger eköölösök bat ele bütö koyöbuz. Kojoyun batıraak bütürüp berçi dep şaştırıp
atat. – dep Taalay Egemenden joop kütüp turup kaldı.
“Eki-üç kün üydö beker emne kılat elem, iştese iştey bergenim dele oñ go?” dep oylop Egemen makul
boldu. Ertesi turup Taalayga jolugup, eköö şıbala turgan üygö barıştı. Egemen al üydün eşiginin
janında agıp atkan suuga jakın jerden suusun taşıp, batkagın aralaştırıp dayardap, Taalay baykesine
çakalap batkak taşıp berip jattı. Mınday jumuştu ar dayım atkarıp jürgön Taalay üydün tışın
meltiretip şıbay baştadı. Egemen dagı emne jumuş kılbasın mayın çıgarıp jasagındı jakşı köröt.
Beti-başı batkak bolgonuna karabay al berilip iştep jattı. Kün tak töbögö kelip tiygen kezde apası
kuyup bergen jarmadan kuyup içişip, bir az şam-şum etip alışıp, kayra işke kirişişti. Ketmen menen
batkaktı aralaştırıp jatkan Egemen köçönün buruluşunan çıga kalgan baldar kızdardın ünün ugup
karap kaldı. Baarının maanayı jarık, katkırıp külüp kelatışkan ulan-kızdar özünün klasstaştarı
ekenin taanıdı. Arasında Jibek da bar eken. Egemen özünün batkak bolgon kebete-keşpirinen uyalıp
ketti. Kançadan beri Jibekti körö elek ele. Anın ajarı murunkudan da açılıp, apakay koftası, kapkara
yubkası aga bötönçö jaraşık berip turdu. Batkak bolgon koldorunan tartınıp al taptaza kiyingen
klasstaş baldarı menen kol sunup da uçuraşa algan jok. Tek gana baarı menen başın iykep salamdaştı.
- Egemen, kanday jürösüñ? Biz bügün akırkı koñguroo saltanatınan kele jatabız. Erteñ bolso bardık
klasstaştar çogulup ekskursiyaga baralı dep çeçtik. Senin kelip kalganıñ jakşı bolbodubu. Jürü erteñ
biz menen! – dedi Jibek Egemenden közün albay. Özünö tigile karagan Jibektin közdörünön Egemen
közdörün ala kaçıp taysaldap ketti. Emne dep joop aytaarın bilbey ketken Egemen:
- Jumuşum bütüp kalsa barganga araket kılam. – dedi da, kolunda karmap turgan ketmeni menen batkaktı
aralaştırayın dep, ketmendi küç menen taştaganda mañdayında turgan Adilettin şımına batkak
çaçırap ketti.
- Közüñdü karabaysıñbı, kelesoo dese. Özü batkak bolso ele eldin baarın batkak kılat go bul. – dep
Adilet süylönüp arı basıp ketti.
Klasstaştar arı uzap baratıştı. Jibek Egemendin janında turup süylöşküsü keldi, birok anın uyalıp
turganın baykap unçukpastan kete berdi. Ulam-ulam artın kılçaktap karap koyup barattı. Egemendin
tınç turgan içki düynösünö bülük tüşköndöy boldu.
“Okubay kalsañ ele jıyırma beşinçi mayda akırkı koñguroo bolorun dele estebeyt ekensiñ da, kap,
bügün biyakka kelbey ele üydögü jumuştardı kılıp üydö otursam emne. Klasstaştarga mınday ıñgaysız
abalda kezikpeyt elem.” dep bir oylonot da, kayra bir çeti Jibekti körgönünö kubanıp jattı.
Anın abalın ar jaktan baykap kalgan Taalay beri basıp keldi da:
- Sen dele on birinçi klasstı okup atkan bolsoñ, azır bulardın arasında jüröt eleñ. Senin ıñgaysız
abaldı kalganıñdı körüp men jaman bolup atam. Bügün keçke deyre işteyli, anan kalganın men özüm ele
bütüröm. Erteñ klasstaştarıñ menen es alıp ekskursiyaga barıp kel da. Mekteptin uyasınan uçkandan
kiyin, baarı tuş-tuşka taraşat. Bir-biriñ menen körüşköngö dele ubakıt bolboyt. Anın üstünö tigi
kız seni ayabay çakırıp ketti go. – dedi. Egemen oylonup kaldı.
Ayıldın bir tarabı kölgö jakın bolso, ekinçi tarabın toolor kurçap, toonun etek jagında karagayluu
tokoy jaygaşkan. Egemen klasstaştarı menen tokoygo es alganı kelişti. Kün memirep ısık tiyip jatsa
da, tokoydun içi salkın, jaydır-kıştır japjaşıl bolup turgan balatı karagaylardan dabırkaydın
jıtı jıttanıp, jerdin beti toburçaktarga tolgon. Butagı iyilip öskön arçalar közdün joosun alat. Ar
türdüü kuştardın sayragan ünü ugulup, tokoydun içi özünçö bir keremet koozdukka bölöngön.
Jaratılıştın suluuluguna suktangan Egemen türkün tüstör boyölgon tokoy içinin körkünö közü toyboy
karap jattı. Bir jagınan tokoydun şuuduragı ugulsa, ekinçi jagınan suunun şıldıragı ugulat.
Uurtunan külkü tögülgön, jaştıktın otu jangan baldar, kızdar bir-birine suu çaçışıp oynop, gül
terip, aytor tabigattın körkünö ogo beter körk koşup jatıştı. Egemen klasstaştarı menen bul jerge
kelgenine kubanıçı çeksiz bolup jattı. Klass jetekçi Altınay eje Egemen menen özünçö oturup
süylöşüp al-jayın, şaarda emne iş kılıp jürgönün suradı. Anan al Ayzada menen Nurzada eköö teñ
mekteptin aldınkı okuuçuları ekendigin eköönö teñ çet tilinen koşumça sabak ötüp, olimpiadaga
dayardap jatkanın aytıp berdi. Baldar kazanga ot jagışıp, kızdar tamak jasaştı. Dastorkon jayışıp
çoguu tamaktanıştı. “Talaanın tamagı tattuu” ekenidigi talaşsız. Taza suunun boyunda, tokoy çetinde
oturup tabigattın suluuluguna, koozduguna köz jügürtüp, ırahattanıp oturup tamaktanganga ne jetsin.
Ar kim aldıga koygon keleçek maksattarın aytıp, mektep bosogosun attagandan berki balalık
kündöründögü biri-birinin kılık-joruktarın eskerişip jatıştı. Andan kiyin alar bala çakta oynop
jürgön oyundardı eskerip oynop kirişti. Egemen oyunga köp köñülü çapkan jok. Al özünçö oboçolop
basıp Jibekke anan apasına gül deste kamdap almak boldu. Ne degen sonun güldör, birinen-biri kooz,
kaysı birin üzöörüñdü bilbey köz taygılat.
- Egen, sen emne oynoboy ketip kaldıñ? – degen ündü ugup, artına karasa Jibek turuptur. Al başına kooz
güldördön gül çambar jasap kiyip alıptır. Kapkara bolgon çaçtarı dalısına tögülüp, başına kondurup
algan gül çambar Jibektin didarına jaraşıp turdu.
- Menin oynogum dele kelgen jok. Karaçı bul jerdegi güldördü, abdan kooz eken.
Egemen tergen güldörün Jibekke sundu.

- Bul magabı? – dep Jibektin közdörünön ot jaynay tüştü da – “Rahmat” – dedi kubanganın jaşıra
albay.
- Uşunday kooz güldördü üzgöngö da koluñ barbayt eken. Birok, oşentse da apama kiçine gül deste ala
barayın dep terip atam. – dedi Egemen.
- Kel anda, men da terişeyin – dep Jibek dagı eñkeyip güldördön üzö baştadı. Al katarında gül üzüp
jatkan Egemendin köynögünün eki büçülügü boşop açılıp kalganın, Egemen eñkeygen sayın anın
kökürök tuşunan közgö taanış tumardın körünö kalıp jatkanın baykadı.
- Toktoçu, Egemen – dep al Egemendin moynundagı tumardı karmagılap otura kaldı. – Bul men bergen
tumarbı? – Jibek kapkara közdörün ogo beter bakıraytıp çon açıp Egemendi karap kaldı.
- Ooba, men anı oşondon beri saktap ar dayım tagınıp jüröm. – dedi Egemen.
Egemen tak mañdayında oturgan jibektey nazik, kebezdey jumşak, booruker da, jarooker da, al emi kee
bir ubaktarda ötkür da bolup ketken bul kızdın çaçtarınan akırın sılagısı kelip ketti. Aga degen aruu
sezimin bildirgisi keldi. “Sen bergen tumardı dayım kökürögümdön tüşürböy tagınıp jüröm, tumar
kökürögümdön orun algan bolso, sen menin jurögümdön orun algansıñ” dep aytkısı keldi. Eköönün
karekteri çagılışa tüştü. Kopkoyuu bolup kayrılgan kirpikterin irmebey Egemen Jibekti kadala karap
kaldı. Anın köz karaşınan algaçkı mahabattın uçkunu janıp turdu. Egemen eç nerse dep ayta albadı.
Jibek da unçukkan jok. Eköö teñ ün debegen boydon tergen güldörün koldoruna karmap, klasstaştarı
oynop atkan jerge kelişti.
“Men bergen tumardı oşonço jıldan beri azdektep saktap kelatkanın karabaysıñbı” dep Jibek içinen
oylonup Egemenge ıraazı bolup kelattı.
Bul kün Egemendin ömüründögü eñ jakşı kündördön boldu okşoyt, taza aba, tunuk suu, körktüü tokoy anan
gülçambar kiygen Jibek anın köz aldınan ketpey turup aldı.
***
Al şaarga kaytıp kele jatıp joldu katar Jibekti oylop jattı. “Jibektin telefon nomurun surap alsam
emne, şaarga emi okuuga tapşırıp kelse, jolugup turat elem da. Emnegedir ele Jibekti körgöndö söz
süylöy albay kalmay jayım bar” dep al özünün mokoktuguna ökünüp, kayra Jibek menen kantip baylanış
tüzörün oylop kelattı.
Egemen şaarga kelip Baktiyar baykesine joluktu. Baktiyar menen Egemendin ortosu üç jaş bolso da eköö
bir-birinen sır jaşırbagan dostordon bolup kalıştı. Baktiyar Egemenge “meni bayke debey ele atıman
aytıp, siz debey ele sen dep jürçü” degenine karabay ele Egemen siz degenden jazbayt. Baktiyar Egemendi
körgöndö bir tuuganın körgöndöy bolup süyünüp ketti.
- Kanday barıp keldiñ? Apañdıñ den – soolugu jakşı beken? Emne jañılık bar? – dep birinin artınan
birin aytıp suroo bere baştadı.
- Apam jakşı jürüptür. Klasstaştarıma kezigip kalıp, alar menen birge ekskursiyaga da çıgıp keldim.
Tokoygo bardık. Mektepti bütürüp atabız dep klasstaştar bala kezden berki kılık-joruktarıbızdı
eskerdik. – dedi Egemen.
- Oo, sonun bolgon turbaybı. Es algan jakşı da. Klasstaştarıñdın baarı ele emi şaarga kelişet boluş
kerek. Okuu jayına tapşırabız dep atışabı?
- Ooba, bir sıyra baarı ele okuuga tapşırıp körüşöt da. Ötpöy kalgandarı anan iştey baştayt boluş
kerek. Baarınan da Jibek ötüp ketse jakşı bolot ele.
- Jibek degen kim? – dep Baktiyar tañ kalıp Egemendi karap kaldı.
- Jibek menin klasstaşım. Ekööbüz mektep partasına oturgan kündön tartıp ele biri-biribizge jardam
berip jakşı mamiledebiz. Al abdan akılduu, nazik, suluu kız – dep aytıp jatıp Jibektin gül karmap
turgan elesi Egemendin köz aldına tartıla tüştü.
- Sen al kızdı süyüp kalgan joksuñbu? Süylögönüñ başkaça bolup kalıptır – dep Baktiyar tamaşalap
kaldı. Egemen unçukpay külüp jiberdi. Baktiyar andan arı Egemendi uyaltpayın dedibi suroosun toktotup
mınday dedi:
- Ekööbüz çoguu iştep jürgöngö könö tüşüptürmün. Azır seni körböy kalsam ele sagınıp ketem.
Ubaktıbız bolgondo bat-bat joluguşup turalıçı.
- Makul, Baktiyar bayke. Bazardagı baldarga salam aytıp koyuñuzçu – dedi Egemen.
Eki dos eki jakka bagıt alıştı. Eköö uşintip kezigip süylöşüp, bir-birine köygöylörün aytıp je
jañılıktarın aytıp, bir-birine keñeş berişip, bir az ubakıt süylöşsö da çerleri jazılıp againidey ısık bolup kalıştı.
Egemen darıkanaga tünkü küzötünö keldi. Darıkanadagı kiçinekey bölmösü eki jıldan beri özünün
ekinçi üyündöy ele bolup kaldı. Algaç darıkananın jıtınan başı oorup ketçü ele, azır bolso sezilbey
dele kaldı.
Kerebettin üstündö Egemen oyluu oturdu. Eki jıldın emne bolup ötüp ketkeni bilingen jok.
Klasstaştarı mektepti bütürüp, emi şaarga kelip atışsa, Egemen bolso şaardın turmuşuna, özünün
jumuşuna könüp kalgan uçuru. Egemendin emnegedir uykusu kelgen jok. Al ordunan turup burçta turgan
tumboçkadan kitepterin alıp çıktı. Jaykı sessiya da jakındap kaldı dep al erteli-keç ubaktısı bolo
kalgan kezde zaçyöt, ekzamenderge dayardanıp jatkan. Bir topko kitepten közün algan jok. Bir maalda
közdörü talıp ketti okşoyt, kitep betin jaap okugandarın kayra esine tüşürüp jattı.

Uktamakçı bolup jattı ele, uykusu kelbey arı-beri oodarılıp bir apasın oyloso, bir Jibek esine
tüşüp, anan bir maalda közü ilinip ketti.
***
Jaydın aptapttuu kündörü ayaktap kündün ilebi kaytıp küz kirip keldi. Egemen jumuşunda jürüp Jibek
jönündö oylonup jattı. “Okuuga öttü boldu beken, ötsö azır studenttik kündördü başınan ötkörüp
jürsö kerek. Bala kezde ekööbüz çoguu okuybuz, darıger bolobuz dep kıyaldançu elek, turmuş dayrasının
agımı ar kimdi ar kaysı jakka aydap taştaarın anda oylogon emes ekenbiz. Meditsinalık institutka
tapşırdı boluş kerek, oşol jakka barıp izdep körsömbü. Çöntök telefonunun nomurun bilsem jakşı
bolboyt bele” degen oyun
- Ofitsiant bizdin stolgo keliñiz - dep çıkkan ün buzup jiberdi.
Egemen ün çıkkan tarapka bet aldı. Bir jaş jigit tatınakay kız menen oturgan eken.
- Salamatsızdarbı? Emne kaalaysızdar? – dep Egemen ilberiñki suroo berip, alardın janına keldi.
- Bügün menin süylöşkön kızımdın tuulgan künü. Bizdi jakşı teylep, daamduu tamaktardan jaynata
kalsañız dedi jigit.
Kız kolundagı gülün jıttap baktıluu jılmaydı.
Bul jaş tügöylördün aytkan tamak-aşın berip, alardı teylep jatıp, Egemendin oyuna kayra ele Jibek
tüşö kaldı.
“Men da bul jigittey bolup bir kezde Jibekti eerçitip alıp es aluuçu jaylarga barıp, kuçak tolo
güldeste bersem ee” dep kıyaldanıp ketti.Egemen kanday da bolbosun Jibekti taap, aga joluguş kerek dep
çeçti. Al keçinde jumuştan boşogondo üyünö çaldı. Apası menen süylöşüp, anan karındaşı Ayzada
menen süylöştü da, Jibektin telefonun bilip berçi dep surandı. Ertesi Ayzada Egemenge joobun ayttı,
Jibek meditsina institutunun pediatriya bölümündö okup jatkandıgın bildirdi. Mına emi, Egemendin
kolunda Jibektin telefonu turat.
Al telefondu koluna karmap çala albay jattı. Aldın-ala emne dep aytaarın oylonup kirdi. Emnegedir
Jibek mañdayında turgansıp sürdöp ketti. Şadıluu uzun manjaları menen akırın telefondun nomurun
tere baştadı.
“Abonenttin telefonu öçürülgön” degen jooptu uktu da sabakta oturat go dep tim boldu.
Kündör ötüp jattı. Egemen dagı ele Jibekke jolugalı dep çala albay jürdü.
“Okuuga ötüp student bolgondo Jibek özgörüp ketken bolsoçu. Men sabaktamın, boş emesmin dep koysoçu.
Anda oşol boydon baylanış üzülöt da, andan körö çalbay ele barıp jolugayın” dep çeçti.
Bügün Egemen jumuşunan bir kün es alganga suranıp algan. Al erte turup çaçı- başın tarap ulam
kiçinekey küzgüdön özün karanıp jattı. Kiyimderin alıp çıgıp karasa ırıstuu dele kiyimi jok eken.
Arı karap, beri karap ıktaştırıp kiyindi da Jibek okugan jerge jönödü. Al raspisanie ilingen jerdi
karap birinçi kurstardın sabagı kaysı auditoriyada bolup jatkanın bat ele taap aldı.
Auditoriyanın eşigi çala jabılgan eken. Lektsiya okup jatkan mugalimdin ünü daana ugulup turdu.
Eşiktin açık jerinen Egemen auditoriyanın içine köz jügürtö baştadı. Astıñkı katarda, tak ele eşik
tarapta Jibek oturgan eken. Al murunkusunday çaçın örüp je baylabastan kejigesine tatınakay kılıp
tüyüp koyuptur. Kalem sabın koluna karmap, ak barak betine üñülüp lektsiya jazıp jatkan Jibek
Egemendin közünö oyluu da, toktoo da, sürdüü da köründü. Egemen kubanıp da, aldastap da ketti. Al
Jibektin özü kaalagan okuusuna ötkönünö süyündü. Añgıça koñguroo “çır” dey tüştü. Al artka
ketençiktep turup kaldı.
Eşik açılıp köz aynek tagıngan, ak çaç mugalim agaydın artınan baldar-kızdar duuldap çıga baştaştı.
Bardıgı jañı, tatınakay, öz boyuna jaraşıktuu kiyinişken. Egemen öz turpatın karap, öñü öçüp
eskirip bir az sürülüp baratkan djinsı şımınan, eskiligi jetip kalgan but kiyiminen uyalıp ketti.
Mınakey, Jibek da çıktı. Al janında katarlaş basıp kelatkan uzun boyluu, arık çıray balaga bir
nerseni aytıp kelattı. Jibektin üstündögü mala kızıl köynögü boyuna kup jaraşıp, çırayın açıp
turdu. Egemen artına şart burulup basıp ketti.
Al kançalık Jibekke joluguunu eñsep kelse da janına bargandan daabay alıstan körgönünö ele ıraazı
bolup barattı. Egemen ketip baratıp bazarda çoguu işteşip kalgan baldarga, anan Baktiyarga joluga
ketmek boldu. Baktiyar Egemen menen uçuraşkandan kiyin
- Jürü tamaktanıp alalı – dedi.
Eköö bazardın içinde jaygaşkan kiçinekey aşkanaga kirişti. Tamak üstündö eköö bolgon jañılıktarın
aytıp jatıştı. Egemen Jibekti izdep barıp, birok aga jolukpastan kete bergenin aytıp berdi
- Beker kılgansıñ. Ança bargandan kiyin jolugup al-jayın, kanday okup jatkanın surasañ bolmok.
- Jaynagan kızdar, baldar tanapiske çıgıp, ızı-çuu bolo tüşköndö emnegedir apkaarıp kettim. Anın
üstünö, çının aytsam, özümdün kebetemden da uyaldım – dedi Egemen.
- Kebeteñ emne eken? Boy dese boy, oy dese oy, öñ dese öñüñ bar. Sen adam menen süylöşköndö özüñö tartıp
turgan kasietiñ, adamkerçilik jakşı sapatıñ bar. Kee bir baldarçı? Baştan-ayak kıçırap kiyinip
turgan menen el menen süylöşköndü bilbeyt. “Tışı jaltırak, içi kaltırak”, adamdı ireenjitken
sözdördü süylöşöt.
- Baktiyar bayke, men Jibektin janındagı kızdar “Bul kim?” dep şıldıñdaşabı dep oylodum.

- Sen kızıksıñ, alardın emne işi bar. Sen özüñ aytpadıñ bele “Jibek akılduu kız” dep. Bir çeti
ayıldaşı, bir çeti klasstaşı bolgondon kiyin seni körgöndö Jibek dele kubanmak – dep Baktiyar
Egemendin butunan başına çeyin bir karap koydu da:
- Bir sıyra üstüñdü jañırtıp kiyim alıp alasıñbı? Akça jagınan kandaysıñ? – dedi.
- Ayzada menen Nurzadaga kışkıga kiyim satıp bereyin dep çogultup atkan akçam bar. Apama darı alış
kerek.
- Apañdın darısın al, kızdardın kışkı kiyimin dagı bir-eki aydan kiyin dele alsañ bolot da. Aga
çeyin kuday buyursa iştep tabasıñ da. Kel, çından ele saga kiyim karabaylıkpı? Bügün boş künüñdö
bazar kıdırıp al, andan kiyin boşoboy da kalasıñ.
- Men janıma akça algan emesmin da. Bir az ele akçam bar.
- Menden alıp turasıñ. Erteñ men sen iştegen tarapka bir jumuştar menen baram. Oşondo saga kirip ala
ketem.
- Meyli anda – dep Egemen makul boldu.
Baktiyar eköö bazar kıdırıp kiyim tandap jürüştü. Butunan başına çeyin bir sıyra jañı kiyim kiygen
Egemendi karap Baktiyar külüp mınday dedi:
- Mına emi senin artıñan Jibek özü çurkayt boluş kerek. Sen uyalıp jürö berbey anı menen baylanış
tüzgöngö araket kıl da. Algan kiyimiñ özüñö kut bolsun. Kiyimiñ emki küzgö jetsin, özüñ jüzgö jet!
- Rahmat, Baktiyar bayke!
Bir çeti Baktiyardın bir tuuganday mamilesine, bir çeti jañı kiyim kiygenge Egemendin köñülü
kötörülö tüştü. Al keçinde apasına çalıp jakında ayılga kattagan kişilerden darı-darmek berip
jibererin ayttı. Andan kiyin Jibekke çaldı, telefon çakıra baştadı, birok emnegedir Jibek
telefondu algan jok. Dagı bir çakırık ketirdi, dagı da algan jok. “Telefonu janında emes go, emnege
albay jatat” dep oylodu Egemen.
Aradan jarım saattay ubakıt ötköndön kiyin, Egemendin telefonu çırıldadı. Karasa Jibek çalıp
jatıptır.
- Maga sizdin nomer tüşüp kalıptır. Men Jibekmin dedi al.
- Jibek, kandaysıñ? – dedi Egemen.
- Egemen, bul sensiñbi? – dep Jibek Egemendin ünün daroo taanıdı. Men seni kaçan çalat dep – kütüp
jürdüm ele. Ayılga çalsam, inim aytkan, Ayzada telefonuñuzdu surap ketti dep. Men sen suratkan
boluşuñ kerek dep oylogom. Men jakşı ele jüröm özüm kandaysıñ?
- Jakşı. Jibek, okuuga ötüşüñ menen! Buyursa, özüñ kaalagan kesiptin eesi bolot turbaysıñbı!
- Rahmat, rahmat! Sen özüñ iştep atasıñbı?
- Ooba, iştep atam. Jibek, sen jatakanada jaşap atasıñbı?
- Jok, men taejemkinde jaşap atam. Üylörü kenen, anın üstünö menin okuuma da jakın.
- Aa, jakşı bolgon turbaybı! Okuu oor beken?
- Mekteptegidey emes. Bir temanı ötköndö bir neçe suroonu talkuulap karaybız. Lektsiyanı ülgürüp jazıp
kalayın dep ele araket kılıp jatam.
- Jibek men saga çalıp tursam bolobu?
- Albette bolot. Meyli, anda Egemen, telefondon kabarlaşıp turabız da ee? Jakşı kal. Körüşkönçö. –
dep Jibek aytkandan kiyin Egemen oylonup oturup kaldı. “Men seni kaçan çalat dep kütüp jürdüm ele”
degen sözün estep kubanıçtuu jılmaydı.
Oşol kündön tartıp Egemen menen Jibek bir-birine telefon çalışıp kabarlaşıp kalışçu boldu.
Küzdün akırkı kündöründö Jibek Egemenge telefon çalıp, taejesinin üyünö tuulgan kününö çakırdı.
Egemen emne belek alaarın bilbey başı kattı. Jakşı güldeste alayın dep oylodu, anan güldestenin
janına emne koşso bolot? Jibekke jakkıday, al süyünüp kalgıday nerse bolso jakşı bolot ele. Kımbat
buyumdardan aluuga Egemendin çöntögü tuura kelbeyt. Arı oylonup, beri oylonup jatıp akırı al suvenir
aldı.
Jibektin taejesi üç kabat çoñ üydö jaşayt eken. Bölmölörü kenen salıngan, içki jasalgası üydün
sırtkı körünüşünön da aşıp tüşkön mınday üydü Egemen körö elek ele. Jibek bolgonu özü menen çoguu
okugan eki kızdı çakırıptır. Dastorkondo tamak-aştın türü koyulgan eken. Egemen alıp kelgen güldü
vazaga salıp koyup, Jibek kızdardı taanıştırdı.
- Bul kızdar menin gruppalaştarım, Nuriya menen Jamiyla dep kızdardı körgözdü da anan
- A bul bala bolso menin klasstaşım. Atı Egemen – dedi. Bölmögö Jibektin taejesi kirdi. Çaçı kıska
kılıp kırkılgan, tolmoçunan kelip öz boyun karagan, tırmaktarın dıkat boyöp algan bul ayaldı körüp
Egemen apasın estep ketti. Atası ölgöndön beri apasının betinde bırıştar köböyüp, közdörünün nuru
ketip, bir jagınan oorusu kıynap arıktap ele baratat. “Menin apam kuraktuu ele ayal okşoyt, birok jaş
körünöt tura” dep içinen oylop koydu.
- Men Jibeşkanın taejesi bolom, atım Salkın, azır Jibek bizdikinde jaşap jatkandıktan ekinçi
apası bolom desem da jaraşat. Bügün Jibegibiz ömürdün eñ sonun, eñ suluu bolgon mezgili 18 jaşka
çıgıp jatat. Men gruppalaştarıñdın baarın ele çakır desem, özü bolboy koydu. Menin joldoşum da
komandirovkada jüröt.

Kana baldar, dastorkongo karagıla. Studenttik kez bizdin da baştan ötkön. “Studenttin bir toygonu –
orto bayıganı” deyt. Uyalbay tamaktan içip jey koygula – dedi da arkı bölmö jaktı karap, balasın
çakırdı.
- Aybek, balam kelbeysiñbi dastorkongo.
Arı jaktan kolu-beti kızdardıkınday nazik, apakay bolgon jaşı Egemen kuraktuu bala basıp kelip,
dastorkondun çetine oturdu. Anın jaş bolso da kerseyip turgan kebetesinen jetiştüü jaşoodo çoñoyup
bardı-joktu bilbegendigi, erke ösköndügü körünüp turdu.
- Baarıñar ele teñ çamal ekensiñer 18 ge çıkkansıñar go ee? dep Jibektin taejesi suroo saldı. Jibek
ozunup joop bere kaldı.
- Nuriya aprelde, Jamiyla mayda çıgat on segizge, a Egemen bolso özünün atı aytıp turganday 31-avgustta
on segizge tolgon. Egemen menden tuura üç ay uluu.
- Aa, jakşı eken. Jibektin tuulgan künün kuttuktap, kiçine ırdap, biylep degendey köñüldüü
oturbaysıñarbı – dedi Salkın.
- Taeje, Egemen komuzdu jakşı çertet. Komuz çertip berbeysiñbi bizge? – dep Jibek arkı bölmögö
çurkap çıgıp komuz kötörüp kele kaldı.
Egemen “Uulum, komuz çertip berçi” dep atasının boz üydün içinen kapiletten komuz sunganın estep
ketti, atasının “Uyalba balam” degensigen köz karaşı elestelip turdu.
- Köptön beri komuzdu koluma ala elek elem – dep al komuzdu koluna alıp, şañduu küünü şartıldatıp
oynop kirdi.
Jibektin bölösü Aybek “Uşul zamanda da tuulgan kündö jakşı muzıka ukpay, komuz çertebi?”
degençelik kılıp jaktırbaganday tür körgözüp, komuzdu ukkusu kelbey ordunan akırın turup çıgıp
ketti. Egemen komuz çertip bütköndö baarı şatıratıp kol çaap jiberişti.
- Azamat bala ekensiñ, abdan jakşı çertet turbaysıñbı. Bul komuzdu menin joldoşuma biröölör belekke
berişken. Üydö kança jıldan beri jön ele ilinip turat. Bügün komuzdun bagı açıldı go. Bizdin uulubuz
Aybek komuzga takır kızıkpayt. Şaarda ösüp, orusça okup, takır ele orus münöz bolup kaldı. Emi siler
özünörçö şaşpay otura bergile. Men tamagımdı karayınçı. – dep Jibektin taejesi aşkanasına çıgıp
ketti.
Jibek Egemenge kaysı klasstaştarına kezikkenin, kim kayakta okup jatkanın aytıp berip jattı. “Ar
kim özünö okşoş dos kütöt” degendey Nuriya menen Jamiyla da Jibektin özünö okşogon jönököy, kiçi
peyil kızdar eken.
Eki saatça oturgandan kiyin kızdar da keç kirip kete elekte üylörübüzgö jetip alalı dep şaşıştı.
Egemen da darıkanaga keçki küzötün ötkörüp alganı jönödü. Andan kiyin köpkö deyre Egemen menen
Jibek joluguşkan jok. Jibektin kışkı sessiyası baştalıp, al okuudan takır boşoboy jattı. Eköö
telefon arkıluu gana baylanışıp turuştu.
***
“Ötügü jokko özüm baram, tonu jokko salam ayt” dep kış da kirip keldi. Jumuşunan es algan kündörü
ayılga kattap Egemen apasının otunun jarıp berip, kömürün dayardap, kıştın kamılgasın kılıp jürüp
Jibek menen jolukkanga çolosu tiygen jok. Üyünö kömür tüşköndö Ayjamal ayabay süyündü.
- İi, balam ıras kılbadıñbı. Taenem aytçu ele “Aşıñ bolboso da kaşıñ bolsun” dep kışında üyüñdö ot
küyüp turganga ne jetsin. Ayılda dele jaşoo kıyın bolup kaldı. Köpçülük eldin kömürü jok, köñ kalap,
tezek jagıp atışat. Köñdün kömürdöy tabı bolboyt da. Elektrdi ekonomiya kılabız dep jarıktı da batbat öçürüp atışat. Ayrıkça kiçinekey baldarı barlarga ubal ele boldu. – dedi Ayjamal.
- Prezidentibiz özü aytıp jatpaybı televizordon, tezek terip kışka dayardangıla, ilgeri bizdin atababalarıbız tezek menen ele kün körgön dep. Svetti keçinde öçürüp salışat, je sabakka dayardana albay,
je tamak jasay albay karaylap kalabız. – dedi Ayzada.
- Başka ölkölör aldıga umtulup jaşap jatışsa, Bakiev bizdi tezek tergen, çırak menen jaşagan doorgo
alparat go. – Egemen janı kaşayıp ketti.
- Ooba, balam. Anı bir aytasınbı, eki aytasınbı, eldin ubalınan korkup eldi oyloboyt eken. Jumuşu
jok elge kıyınçılık ele bolup atat. Kömürü dele kımbat, unu dele kımbat. Dele arzan eçteke jok. Bizdi
bagam dep sen da kuuradıñ, jandalbastap eki-üç jerden iştep jürösüñ.
- Jok, apa emnege kuuramak elem. “Jaşıñda bersin meeneti, karganda bersin döölöttü” dep aytışat go.
Azır işteş kerek da. Anan karganda törgö oturup alıp sakalımdı sılap koyup, bozodon içip kart-kart
kekirip, toylordo komuz çertip, “ee, baldarım, biz jaş kezde emneni gana körbödük” dep aytam da dep
Egemen abışkanın ünün tuurap süylögöndö, anın ak sakalçan abışka bolgonun elestetip baarı külüp
jiberişti. Çart-çurt etip küyüp atkan ottu, çakadagı kömürdü, meştin tegereginde oturup alıp
kujuldaşıp süylöşüp atkan baldarın karap Ayjamaldın köñülü tınçıp, jürögü jılıp oturdu.
Egemen eki kündön kiyin, kayra şaarga sapar tarttı. Şaarga kelip ele al Baktiyar baykesine telefon
çaldı. Baktiyardın ünü telefondon arañ ele uguldu.
- Baktiyar bayke, emne oorup atasızbı?
- Ooba, etim ısıp, orduman takır turalbay denem oor tartıp salmaktanıp, eçtekege tabitim tartpay atat.
– dedi Baktiyar.
- Men azır baram. – dedi da Egemen jakınkı darıkanaga kirip darı aldı, düköngö kirip eki togolok
limon aldı.

Baktiyar jaşagan kiçinekey batirde özünön başka dagı altı bala jaşayt. Baarı özünö okşop, bazarda
araba süyrögön baldar. Baktiyardın eti ot menen jalın bolup ısıp jatkan eken.
- “Tez jardam” çakırayınbı? – dedi Egemen.
- Jok, eki-üç kün jatsam ele jakşı bolup ketem. Çakırbay ele koyçu.
- Sastumoolop kalgansız go, - Egemen alıp kelgen darıların ezip Baktiyarga içirdi da, - Azır
temperatura bir azdan kiyin tüşöt. – dep koşumçaladı.
- Egemen, men ayabay çarçadım. Bala künümön bir jakşılık körö elekmin. Men da saga okşop 9-klasstı
bütürüp alıp ele iştegeni kelgem. Oşondon beri mına beş jıldan altı jılga ketip baratat, koluman
araba tüşö elek, oor jük kötörüp birde terdep, birde üşüp körbögöndü kördüm. – al entigip süylöp
jattı.
Egemen Baktiyardın çor baskan koldorun, ındını öçkön öñün körüp ayap ketti. Ar dayım Egemen
kapalanganda köñülün kötörüp keñeş aytıp, kıyınçılıkka moyun sunbay özün bek karmap jürgön Baktiyar
bügün alı ketip, çarçanıp, bul jaşoodon tüñülüp turganın körüp, özü dele arañ jürgön Egemendin
jürögü tız etip, saygılaşa tüştü.
- Men azır çay dayarday koyöyunçu – dep Egemen ordunan turdu.
- Keçöö ayabay suuk boldu, kar tınbay jaadı, bazarda araba süyröp jürüp, butuman suu ötüp ketti, keçinde
kelip ele jıgıldım, kalçıldap ele jılıbay jatam. Anın üstünö ötügüm da jırtılıp kalgan, çaptasam
dele bolboy, oşerinen kar kirip, butumun baarı suu boluptur.
- Ötük alam dep atpadıñız bele ötköndö?
- Al akçaga munu aldım, al jazdıgının astınan japjañı çöntök telefon suurup çıktı.
- Munu emne kılat eleñer, andan körö ötük alsañız bolmok da. Eski telefon ele bolot ele da sizge.
- Men munu özümö algan emesmin, inime algam oşol ötükkö çogultkan akçaga. Anın erteñ tuulgan künü.
Klassındagı baldardın baarı ele çöntök telefon kötörüşüp kalıptır. Men tuulgan künüñö alıp berem
dep ubada berip koygom, meyli baldardan kalbasınçı. Maga okşop, çünçüböy çoñoysunçu degem. Al meni
erteñ ayabay kütöt boluş kerek – dep Baktiyardın közünön jaş tegerendi. Men bolso eski ötük menen eptep
kıştan çıgıp ketem go degem, keçööküdöy kar jaap saların kaydan bildim. Baktiyar kürs-kürs jötöldü.
- Baktiyar bayke, men erteñ erteñ menen avtobeketke barıp, silerdin ayılga kattagan aydooçulardan çöntök
telefondu berip jiberem. Tak tuulgan künündö özüñüz bara albasañız da belegiñiz jetip kalat.
- Oşentesiñbi? Rahmat saga. Anda jakşı bolbodubu, men telefondon kuttuktap koyöm, oorup atkanımdı
bildirbeş kerek, baykuş apam sarsanaa bolot.
- Keliñiz, Baktiyar bayke? Isık-ısık çaydan içiñizçi, azır terdeysiz – dep Egemen limon salıngan
çaydı sundu. Erteden beri açka kebersip jatkan Baktiyar çaydı akırın uurtap içe baştadı. Egemen
bolboy kıynap üç çını çay içirdi da, Baktiyardın üstün jıluulap baş jagın dumbalap jaap koydu. Bir
azdan kiyin anın beti kızarıp, çekesinen ter çıbırçıktay baştadı. Darılar taasir etip, ısık çay
içkenge denesi köşülüp, Baktiyardın közü ilinip ketti. Akırın koñuruk tarta baştadı.
“Tünü boyu kıynalıp, uktabay çıksa kerek. Kiçine uktasa es alıp kalat ele. Degi jakşı bolup erteñ ele
sakayıp ordunan turup ketse eken. Kokus Baktiyar baykem oorusunan jakşı bolo albay kalsa, anda
menikindey bolgon oorukçan apası, böböktörü emne bolot. Oo, Kuday bir üy-bülönü bagıp kelatkan
Baktiyar baykemdi ooruta körbö! Suranam senden – dep Egemen bış-bış etip demin üylöp uktap ketken
Baktiyardın janında kudaydan tilenip oturdu.
Ertesi Egemen Baktiyardın bergen amanatın ayılına jönötüp, anan telefon çaldı.
- Baktiyar bayke, kantip kaldıñız?
- Jakşımın. Sen Umay enesiñbi je Ulukman akesiñbi? – Baktiyardın ünü keçööküdöy bolboy katuraak
çıgıp, tamaşalap süylödü.
- Eköö teñmin! – Egemen da tamaşaga tamaşa menen joop berdi.
- Çın ele bügün ayabay jakşı bolup kalıptırmın. Keçöö sen meni ukmuş terdetiptirsiñ. Ter menen
çıgıp ketti okşoyt.
- Emi dagı jakşı bolgonço, bazarga çıkpay kiçine jıluulanıp, darı içip jata turuñuz. Men telefondu
berip jiberdim, sarsanaa bolboñuz.
- Çoñ rahmat! Iras kılbadıñbı.
Baktiyardın jakşı bolup kalganın ugup Egemendin sanaası tınçıy tüştü. Batıraak ele kış bütüp, jaz
kelişin tilep jattı. Jaz kelse ele jañı jaşoo, jakşı jaşoo baştalçuday sezildi. Emnegedir Egemen
bul jazdı demeydegiden başkaça kütüp jattı. Al bardık mezgildin içinen jazdı jakşı körçü.
Jazındagı jaratılıştın körkünö suktanıp, tabigat tattuu uykudan oygongondoy bolup, terebel jaşıl
tüskö bölöngöndö Egemendin da jürögündö kubanıç payda bolor ele. Egemen jazdın kelişin başkaça
kütüp jattı...
***
Köp küttürböy jaz da kirip keldi. Jaz – suluuluktun, jıluuluktun mezgili. Jazdın kelişi menen
adamdar da özün başkaça sezip, jürögündö jıluu sezim jılooloyt. Jaz adamga kubanıç, süyüü tartuulayt
emespi. Köçöögö çıkkanda jazdın jıtı jıttanıp, jaz demi sezile baştadı. Egemen jakındap kelatkan
mayramdı oylop, apasına, eki karındaşına belek almak boldu. Ayzada bıyıl 11-klasstı bütöt, aga
bütürüü keçesine kiygenge jakşı köynök alayın dep oylodu. Al bazardı kıdırıp jürüp Ayzadaga
köykölgön köynök, apasına da mektepke bütürüü keçesine ata-eneler barganda kiyip barsın dep kostyum-

yubka satıp aldı. Ötköndö barganda Nurzadanın sabakka kötörgön sumkası eskirip kalganın baykagan
Egemen aga jañı sumka aldı. Belekterin bir baştıkka salıp joldon tort aldı dagı Egemen üyünö
barmakçı bolup jolgo çıktı.
Al jumuşunan arañ surandı. Murda şaarga jañı kelgende kiçireek aşkanada iştep jürüp kiyin çoñ
kafege jumuşka ornoşkon. Kafenin kojoyunu sen dayıma ele mayramda suranasıñ mayramda bizge el köp
kelet, kişi jetişpeyt dep atıp arañ bir küngö uruksat berdi.
7 mart künü keçinde Egemen üyünö kirip keldi. Ayzada köynöktü kiyip körüp kubanıçı koynuna batpay,
küzgügö karanıp arı-beri tegerenip jattı. Al mınday belekti kütkön emes ele. Nurzada bolso eski
sumkadan kitepterin alıp çıgıp, daroo ele jañı sumkasına salıştırıp kirdi.
- Apa, siz da kiyip körüñüzçü, çak bolso eken? – Egemen tınçsızdınıp apasına kayrıldı.
- Balam, joldon çarçap kelbediñbi, çay dayarday koyöyunçu – dedi Ayjamal küypölöktöp kazan-ayagın
karmalap jatıp.
- İy, apa siler da kiyip körgülöçü anan birotolo çayga oturalı. – dedi Ayzada.
Ayjamal da kiyinip çıktı. Kostyum denesine kuyup koygondoy çak kelip, öñü açıla tüştü.
- Rahmat balam! Ömürüñ uzun bolup köp jaşa sadagañ boloyun! Bizdi mayramda köñülübüzdü kötörüp
kelgeniñe rahmat!
Ayjamal balasının betinen öptü.
- Rahmat bayke! – dep eki kız da kubanıp, eköö eki jaktan kelip Egemendi kuçaktap, eki betinen ööp
ketişti.
Egemen alıp kelgen torttu ortogo koyup, üy-bülö baktıluu bolup çay içip jatıştı.
- Bizge belek alam dep balam, akça-tıyından şaarga barganda kayra özüñ kıynalıp kalbaysıñbı? Bütürüü
keçesi bolguça dagı eki-üç ay barda. Azır jañı ele mart baştalıp jatpaybı. Maga köynöktü jön dele koyö
turuuñ eken. Baası da kımbat bolso kerek. Senin üygö kelgeniñdin özü ele belek, özü ele mayram maga. –
Ayjamal balasın ayap janı açıp süylödü.
- Baası aytılbayt, aytpaym baasın, – dep Egemen külüp koydu da sözün uladı, – men ayabay üygö kelgim
keldi, silerdi mayramda kuttuktap, uçuraşıp keteyin dedim. Emi kaçan kelerimdi ayta albaym go.
Kafenin kojoyunu bir küngö ele uruksat berdi. Men erteñ ele jolgo çıgam.
- İy, erteñ ele ketip kalasızbı? – Ayzada menen Nurzada bir oozdon jarışa süylöp baykesin ketirgisi
kelbey karap kalıştı
- Ooba, jumuşka jaman körünböy barış kerek.
Egemen apası menen, karındaştarı menen köpkö süylöşüp oturdu. Ayjamal bir maalda:
- Koy, balam, jatıp es al. Erteñ jumuşka çıksañ kıynalıp kalasıñ – dedi.
- Apa, dagı kiçine süylöşüp otura turalıçı. Menin uykum dele kelbey ele. Sagınçımdı jazıp alayın.
Şaarda jürgöndö silerdi ayabay sagınıp ketem. Emi kaçan körüşöörübüzdü kuday bilet? Men az uktaganga
dele könüp kaldım.
- Meyli, anda, sülöşsö süylöşüp otura turalı. Biz dele sagındık seni – dedi Ayjamal.
Ayzada jalañ “5” menen okup atkanın, jalpı respublikalık testke dayardanıp byudjettik negizde okuuga
ötköngö araket kılıp jatkanın aytıp berdi.
Nurzada bolso anglis tili boyunça ötkörülüp jatkan “AKSELS” programmasına katışıp III turdun,
çeçüüçü turdun jıyıntıgın kütüp jatkanın ayttı.
Eki karındaşının okuudagı iygilikterin ugup Egemen kubanıp kaldı. Alar tün bir ookum bolgonço
süylöşüp oturuştu.
Egemen ar kaysı oydu oylonup jatıp, bir maalda tattuu uykuga kirdi. Tañga maal al tüşünön çoçup
oygondu. Tura kalıp ketüügö kamınmakçı boldu. Apası eçak turup balasına erteñ menen jep ketsin dep
tamak dayardap jatkan eken.
- Apa, tündö bir kızıktay tüş kördüm. Aytıp bereyinbi? – dedi Egemen.
- Emne tüş eken?
- Eç oylonbogon nerse tüşkö kiret eken. Tüşümdö bir çoñ türü suuk ajıdaardı kördüm. Anı tegerektep
köp el jürüptür. Oşol eldin arasında men, anan Baktiyar bayke dep aytıp kalam go bazarda iştegen,
ekööbüz da bar ekenbiz. Uşunçalık köp el oşol ajıdaardın janında kiçinekey kumurskaday bolup kalat
ekenbiz. Biz kolubuzga taş alıp, soyul alıp ajıdaardı öltürö albay jatıptırbız. Janına jakındagan
kişinin baarın ajıdaar kuyrugu menen kanattarı menen çapkılap öltürüp jatıptır. Ajıdaardın
közdörü kıpkızıl bolup küyüp, oozunan ot çıgat eken. Oozunan ot bürküp, meni közdöy kelatıptır. Oşol
maalda kaydan-jaydan ele ak boz at minip, ak kiyim kiygen atam payda bolup meni koldon tartıp
jibergendey boldu. Çoçup oygonup kettim.
- Çın ele oygo kelbegen tüş eken. Atañ seni arbagında koldoyt eken, ajıdaardan saktap kalgan tura. Ottu
körgönüñ ottoy dürküröp ösöt ekensiñ balam. – Ayjamal uulunun tüşün jakşılıkka jorudu. Birok
içinen türü suuk ajıdaar kirgeni emnesi dep oylonup kaldı.
Egemen kayradan şaardı kozdoy jol jürüp kelatıp Jibekke telefon çaldı:
- Jibek mayramıñ menen! Jakşı jürösüñbü?
- Rahmat, jakşı, özüñ kandaysıñ?
- Jakşı. Men keçöö ayılga bargam. Bügün ele kayra çıktım. Azır joldo kelatam.
- Sen şaarga baratsañ, men şaardan kelatam.

- Mayramdı ayıldan ötköröt turbaysıñbı?
- Ooba, apamdın süt kuygan çayın sagındım.
- Meyli, anda Jibek, jakşı mayramda, uşul jaz saga bakıt alıp kelsin.
- Rahmat, Egemen, senin da on segizinçi jazıñ este kalgıday kızıktuu ötsün. Jibek menen suyloşup
butkon son al uçu-kıyırı korunbogon uzun joldu tiktep oyluu kelattı
Egemen avtobeketten daroo ele jumuşuna keldi. Mayram kündörü dayıma kafede el köp, jumuş da köp.
Erteden keçke tamak taşıp atıp, koluñ da butuñ da, ızı-çuudan, katuu muzıkanın ününön başıñ da
çarçayt.
Uşunday mayram kündörü es alıp jürgön eldi körüp Egemen suktanıp kalat. Al şaarga kelgeni akça
tabış üçün dem alış, mayram degendi bilbey ele iştep kelatat. Anda-sanda gana ayılga barıp keliş
üçün suranat, ayılga barganda dele es almay jok da, üydögü erkek bütürçü tışkı jumuştardı jasap,
apasına kol kabış kılgança ele eki-üç kün ötüp ketet. Al koldorunun talıp, buttarının salmaktanıp
oorup turganın sezip jattı.
Uşul tapta anın köz aldına oorup jatkandagı Baktiyardın “çarçadım, ayabay çarçadım” degeni elestelip
ketti. Körsö, Egemen dele çarçagan eken. Tündö da çala uktaganga, anın üstünö takır es albay iştep
kelatkanga anın denesi talıkşıp turdu. Kançalık kıynalıp, kançalık çarçabasın erdin bek tiştep
çımırkangan Egemen “bul kündör da ötüp keteer” dep özün-özü jootkotup koydu.
Aradan jarım aydan aşık ubakıt öttü. Egemen erteñ menen erte turup darıkananın polun juup bütüp
jañı ele kolun juup atsa, telefonu şıñgıradı. Baktiyar eken:
- Egemen kandaysın? Eldin arasında söz jürüp atkanın ugup atasıñbı?
- Ooba. Baktiyar bayke, özüñüz kandaysız? 2005-jıldın mart ayındagıday bolot degendi aytıp atasızbı?
- Aa, sen da ukkan turbaysıñbı? El kötörülgön jatıptır, biyliktegilerdi ketiriş kerek dep. Eldin dele
janına battı da.
- Ooba, ekinçi ınkılap bolot dep atışat.
Biylikke bizdin jaşoonu oñdoy turgan padışa kelse, elge jakşı bolboyt bele. – uşul sözdördü aytıp
jatıp Egemen, atasının aşın bergenden kiyin oturup alıp jazgan ırın estep ketti.
- Emne unçukpay kaldıñ? – dedi Baktiyar.
- Jön ele bir nerseni estep kettim. Kalgan sözdü jolukkanda süylöşpöylübü, Baktiyar bayke, men ubaktım
bolo kalganda sizge tie ketem.
- Makul. Jakşı kal.
Eki kündön kiyin Egemen Baktiyar baykesi menen jolukkanı bardı. Bul jolu da Baktiyar bolboy Egemenge
tamak alıp berip eköö kiçinekey aşkanada oturup süylöşüp jatıştı.
- Eldin azır kanı kaynap turgan kezi. Bakiev balası eköö bizdin eldin kanın sorup bütmöy boldu go –
dedi Baktiyar.
- Elge bergen ubadasın atkarıp, eldi uşunça kıjırdanuuga, jakırçılıkka jetkirbey ele jakşılap
işteşse bolmok. Aç közdükkö, napsige aldırbay işteşse bizdin el dele kötörülmök emes da.
- Bizge okşogon jaştardı karaçı? İştegenge jumuş jok, kee biri jetişpegen jaşoonun ayınan
içimdikke berilip, taştandı tögülgön jerden eptep birdeme taap kün körüp jatat. Kee biri diplomun
kötörüp alıp jumuş tappay jüröt.
- Azır bardık eldin ele süylögönü sayasat bolup kaldı. Kafede dele, bazarda dele, joldo ketip baratıp
dele, aytor jaş bala bolsun, je karı adam bolsun, kızmatkeri bi, je jumuşçubu baarının süylögönü
sayasat. – dedi Egemen.
- Ooba, tura aytasıñ, ekööbüz dele kançadan beri körüşö elekpiz. Bizdin sözübüz da sayasattan baştaldı
go. Andan körö özüñ jönündö süylöçü. Apañdar jakşı turuşupturbu? Alıp ketken kiyimderiñ çak
keldibi?
- Ooba, apama da, Ayzadaga da ayabay çak da boldu, jaraşıp da kaldı. Alardın kubanıçın körüp men da
terime batpay oturdum.
- Iras bolgon turbaybı? Bayagı boydon Jibekke kezige eleksiñbi?
- Jok, telefondon ele süylöşüp kalabız. Kezikkenge dele mende ubakıt jok bolup jatpaybı?
- Egemen, sen aga anı jakşı körörüñdü kaçan aytasıñ?
- Bilbeym, ubagı kelgende aytam da.
- Ubagı kelgende deysiñ da, a kaçan ubagı kelet, keç bolup kalsaçı? Al özü jogorku okuu jayında okup
jatsa, öñdüü-tüstüü kız bolso, aga başka baldar köz artıp jürsö kerek. Tarttırıp jiberbeysiñbi?
- Baktiyar bayke, Jibek ekööbüz birinçi klasstan beri bir partada oturup, bir tuuganday bolup kalganbız.
Al maga klasstaş katarı, dos katarı jakşı mamile jasayt. Egerde men aga özümdün sezimimdi bildirsem,
al menden kaçıp alıstay baştaybı dep oşondon korkom. Oşonu üçün eçteke dep aytpay ele koyö turganım
tuura go azırınça.
- Meyli emi, özüñ bilesiñ da. Birok, menin oyumça sen Jibekke özüñdün süyüñdü bildirip koygonuñ durus
bolmok. – dep Baktiyar unçupay kaldı.
Aldıdagı tamaktarın içip bütkön soñ Egemen Baktiyar menen koştoşup alıp, jumuşuna ketti. Al bügün
keçke jumuşta jürüp ele apasın oylop attı. Jayında sanatoriyge barıp es alsa kanday jakşı bolot
ele. Bul jayda apamdı jibere albaym go, Ayzada mektepti bütüp, şaarga okuuga tapşırganı kelet da, aga

da akça çogultuş kerek. Azır baskan-turganıñ ele bir top akça. Andan körö Ayzada okuuga ötüp ketse
debeysiñbi? Apamdı emki jayda jibergenge araket kılışım kerek eken.
Bir üydün jügün moynuna kötörüp, öz oyloru menen alagdı bolup kelatkan Egemendi az jerden maşina
süzüp kete jazdadı. Aydooçu aynekten başın çıgarıp kıykırdı:
- Köz barbı sende?! Joldu karabaysıñbı je emne jaşoodon aşa keçken nemesiñbi? Jüröktü tüşürüp
saldıñ.
Egemen eç nerse degen jok, özünün da jürögü tüşüp kaldı. “Azır maşina süzüp ketip mayıp bolup kalsam
je ölüp kalsam emne bolot ele. Anda baykuş apam menen eki karındaşımdın jaşoosu şorgo malınmak
da. Joldu karabay maşinanın astına çıga kalganımdı kara. Kuday meni çoñ saktadı. Mından kiyin
abaylap jürbosöm.” dep jürögü tüşkön Egemen darıkanasına jetip kalganın kördü.
***
Bilinbey ele dagı bir juma ötüp ketti. Tañ atpay ele çırıldagan telefondun ününön Egemen oygonup
ketti. Apası çalıp atıptır. Mınça erte çalçu emes ele, oorup kalgan jokpu dep Egemendin jürögü
oozuna tıgıla tüştü.
- Apa jakşısızbı? – dedi al uykuluu közü menen çoçulay.
- Özüñ jakşısıñbı, uulum? Oorubay ele jürösüñbü degi? Tünü boyu tüşümö kirip çıktıñ, sarsanaa
bolup tañ atpay çalıp atkanım oşol.
- Oy, apa dese, menin da jürögüm tüşüp kaldı sizdi oorup kalgan go, mınday erte çalçu emes ele dep.
- Ayılda kün jaap atat, silerde da jaan bolso kerek. Jazgı jel jaman bolot, jıluu jürö kör, kagılayın.
Ünüñdü ugup sanaam tınçıp kalbadıbı, kara janım dese – Ayjamal balasına telefondon jalınıp
jattı.
Apasının erkeletken ünün ugup, Egemen da erkelegisi kelip ketti:
- Apa – oo, men seni sagınıp kettim – dedi erkelegen ün menen.
Ayjamal tañ kala tüştü. Azat ölgöndön beri Egemendin bala öñdönüp bir erkelegenin körö elek ele.
- Sagınganıñan seket boloyun dese, kelip ketkeñe tuura bir ay boluptur, 7-martta keldiñ ele, bügün 7aprel boldu. Kelbeysiñbi anda balam, biz dele sagındık seni.
- Apa, azır bara albaym. 1-mayda mayramga karata barayın. Menden sarsanaa bolboñuz. Mende baarı
jakşı. Ayzada menen Nurzadanın betinen ööp koyuñuz.
- Meyli, balam jakşı kal.
Egemen apası menen süylöşüp bütüp turup darıkananı ötkörüp bergenge dayardana baştadı. Bir azdan
kiyin Zuura eje keldi jumuşka. Al bügün kündögüdön erte keldi. Adatınça bankaga kuyup algan tamagın
üstöldün üstünö koydu.
- Egemen, kel ısıgında içip al – dedi. Demeyde özünün kabinetine kirip ketçü ele, bügün je erte
kelgengebi, Egemen menen süylöşüp oturup kaldı.
- Uşu sendey balanı tarbiyalagan apañdı körgüm kelip jüröt.
- Jayında eki-üç küngö es alıp kelbeysizbi bizdikine. Apam menen taanışasız, kızdarıñızdı dele
alıp alıñız, bizdin üydö da eki kız bar, alar menen çoguu kölgö barışat.
Egemen çın dilinen Zuura ejesin kölgö çakırıp jattı. Egemendin jarkıldagan münözün, kiçi peyil,
adamkerçiliktüü, emgekçil sapatın jaktırgan Zuura anı öz balasınday körüp, enelik meerim menen anın
tamak içip jatkanın karap oturdu. Tamak içip bütüp Egemen bata kıldı. Anan Zuura ejesin karap
mınday dedi:
- Çoñ rahmat Zuura eje. Tamagıñız abdan daamduu boluptur. Sizdin maga kılgan jakşılıgıñızdı eç
ubakta unutpaym. Men dele çoñoyup çoñ kişi bolormun. Kayda jürsöm da kol üzböy siz menen katışıp
jürgöngö araket kılam. Siz menin ekinçi apam bolup kaldıñız.
- Egemen, sen azır dele çoñ kişi kılbagandı kılıp, çoñ kişi ele bolup kaldıñ. Men özüm dele oylop
jüröm, sen bilesiñ da, menin erkek balam jok ekenin, kiyin sen üylöngöndö ökül eneñ bolup ele alam,
ayttı-koydu debe. Je kaynene bolup alayınbı? – dep Zuura Egemendi tamaşalap katkırıp küldü. Zuura
ejesinin sözünö Egemen da külup jiberdi.
- “Külkü – den-soolukka külazık” deyt. Mına erteñ menen ekööbüz teñ jakşı külüp aldık, keçke çeyin
külüp jüröt boluşubuz kerek. Koy emi, sen da jumuşuña bara koy. Men da öz işimdi baştayın – dedi
Zuura.
Egemen özü iştegen kafege jetkende telefonu şıñgırap kaldı. Baktiyar tolkundanıp, şaşıp süylöp
jattı.
- Egemen, el Ala-Too ayantına bügün çogula baştaptır. Men da baldar bolup baratam. Tezireek kele kal.
Kaçankıga çeyin ele kıynalıp jürö berebiz? Al jerge bizge okşogon jaştardın baarı bargan jatışat.
- Makul, Baktiyar bayke! Men azır jumuştan suranıp çıgayın – dep Egemen da tolkundanıp ketti. El
kötörülüp çıgıp eski biylikti ketirse, jañı biylik kelip, jañıça jaşoo baştalıp, jañıça kadam
taştalıp, jaştardın müdöösü orundalıp, jaşoobuzda jakşı jakka özgörüü bolo turgan kün kelgen tura
dep oylodu. Kafenin eesi Egemen surangıça ele, “bügün iştebeybiz, es ala bergile, azır kafeni japkan
jatabız” dedi. “Iras bolbodubu” dep Egemen içinen süyünüp, daroo ele Ala-Too ayantın közdöy jönödü.
Ala-Too ayantının astına köp el çoguluptur. Eki-jagın karanıp Egemen Baktiyar baykesin izdep jattı.
Mınça köp kişinin arasınan tapçuday emes. Al telefon çalıp, ayantka kelgenin, kaysı tarapta turganın
bildirdi. Baktiyar baştagan bir top bala Egemen turgan jakka kelişti. Baarının tolkundangan

közdörünön, süylögön jalınduu sözdörünön uşul kün eldin turmuşuna çoñ buruluş jasay turgan kün
ekeni, erteñden baştap kırgız elinin jaşoosunda jañı barak açıla turganı bilinip turdu. Egemen janjagına köz jügürtüp köbünçö jaştar çogulganın baykadı.
Ayantka çogulgan el “Bakiev ketsin”, “Maksim ketsin” dep kıykırıp jatıştı. Eldin astına çıgıp elge
bergen ubadasın emne üçün atkarbay, eldin ırıskısına kol salıp içip-jegenine joop bersin degen
talaptı koyup, ak-üydün astında çogulgan el prezident çıgat dep kütüp turuştu.
Birok prezident çıkkan jok. Al napsinin kulu bolgon aç köz, eldin ırıskısına kol salgan uuru,
ubadasın atkarbagan kalpıçı, biylikti kolunan çıgargısı kelbegen mansapkor, para bergenderge kızmat
ordun bergen parakor, uşunça eldin jek körüüsün tuudurgan jeksur, öz balasın jana bir tuugandarın
gana biylik başına koyup koygon mitaam, öz jerin satkan çıkkınçı, eldin ubal-soobunan korkpogon
uyatsız bolgonu az kelgensip, uşunça eldin ününön, uşunça eldin sürünön korkup çıkpay öz janın
kalkalagan korkok dagı eken da.
Ayantta turgan eldin kanı kaynap, muştumdarı tüyülüp ızırınıp kütüp turuştu. Oşol maalda Bakiev
çıgıp, çogulgan kalıñ elden tuura emes iştegen künöösün moynuna alıp keçirim surap biylikti ötkörüp
berem dese kançalık kaardanıp tursa da bizdin el keçirmek. Sebebi, bizdin el ayköl Manas atanın
urpaktarıbız. Kanıbızga siñip kalgan ayköldük, keçirimdüülük, katıp koygon jakşı tamagın balasına
emes kelgen konoguna bergen meymandostuk sapattar bar. Bizdin el – kök meljigen Ala-Toosun mekendep,
erkindikti süyüp jaşap kelgen el. İlgerten ele bizdin ata-babalar “atañdı öltürgöngö eneñdi alıp ber”
degen bir nuska söz menen urpaktan-urpakka, ukumdan-tukumga kekçil bolboy, ayköl bolgongo üyrötüp
kelgen.
Prezident eldin aldına çıkmak turgay, kayra öz eline özü karşı çıgıp ok jaadıra baştadı. Atılgan
oktun ününön çogulgan el dürböy tüştü.
“Kırgızdar, kaçpagıla, artka kaytpagıla” dep ortodon kırgızdın jelegin kötörgön bir jigit dürböy
tüşkön elge kıykırıp kayrılıp jattı. Anın ünü el üçün Manas atanın uraanı sımal tuyuldu. “Tars”
dep ok jañırdı. Azır ele eline kol bulgalap, közünön jaştıktın otu jangan jigit töşü kanga boyölup
sulap tüştü.
Mınday alaamattı kim körgön? Aylana ört jıttanıp, ayant kanga boyölup jattı. “Tars” etip üröydü
uçurgan ok dagı jañırdı. Dagı bir jaş ömür kıyıldı, dagı bir jaş jigit başına ok tiyip, jıgılıp
tüştü. Egemen bir ay murun körgön tüşün estedi, oozunan ot bürkkön ajıdaardı öltürö albay jürgön
kumurskaday köp eldin arasında jürbödü bele, körsö uşul kündü aldın-ala körgön eken da. Kolunda
kuralı jok bolso da el artka çeginip kaçkan jok. Keçöö ele jazdın jıtı jıttangan ayanttan oktun jıtı,
kandın jıtı, örttün jıtı jıttanıp jattı. Adamzattın arasında uşunday taş boor, zulum, kankor
adamdar kantip jer üstündö basıp jüröt degensip asman da bürkölüp, kara bulut kaptap turdu. Ulam bir
azamattın kanı dirkirep agıp jerge tögülgön sayın Jer-Ene ontop jattı. Kuralsız öz eline kol
kötörgön padışa kay zamanda bar ele?
Kandı körgön el ogo beter kaardanıp, okton da, otton da korkpoy ölümgö tike karap turuştu. Baarının
tilegi bir ele, “Biz ölsök ölölü, artıbızdagı elge bir jakşı jaşoo kelse eken degen tilek ele.”
Unçukpay çıdap kelgen karapayım kalıñ eldin kıjırdanuusu çegine jetken eken.
Tolkugan eldin arasında jürüp Egemen Baktiyar baykesin tappay kaldı. Uşunday kattaal münöttördö
bizdin kanıbız bir, tüpkü atabız bir ekeni bilindi. Bir-birin taanıbagan jigitter kim jaradar bolso
aga çurkap nabıt bolgondorun kötörüp alıp çıgışıp boz-üydün tündügünö sayılgan uuktarday birigip
bekem turup, bir-birine jardam berip jatıştı. Özündöy bolgon jaş baldardın kırçın ömürü kıyılıp
jatkanın körgön Egemenge azır ölümdün korkunuçu jok bolup kaldı. Bir juma murun maşina süzüp kete
jazdaganda ölümdön korkkon Egemen azır ajalga tike karap turdu. Al Baktiyar baykesin izdep eki jagın
karanıp jattı. Añgıça “Egemen, men biyaktamın!” degen kıykırıktı uktu. Karasa Baktiyar arkı tarapta
turgan eken. Al kolun kötörüp bulgaladı da “ Egemen, sak bol, abaylaçı!” dep kıykırdı. Kıykırıkka
udaa ele “Tars” dep ok atıldı da, Baktiyar beti kanga boyölup jıgıldı. “Baktiyar bayke” dep kıykırgan
boydon Egemen jardamga çurkadı. Üç-tört kadam attap çurkagança dagı oktun ünü uguldu. Jürögünö ok
tiygen Egemen çalkasınan jıgıldı. Al közün çoñ açkan boydon asmandı bir karadı. Asmandı kaptap
turgan kara buluttun arasınan ak boz at mingen ak kalpak kiygen atası çıgıp Egemenge kolun sundu.
Atasın körgön Egemen akırın uurtu bolor-bolbos açılıp külümsürögöndöy boldu. Tünörgön kara
asmandı, jabalaktap kurçap turgan eldi, biri kem bul düynönü, aytılbay kalgan aruu mahabatın, jetpey
kalgan tilek-maksatın, karegine çögörgön boydon közün alsız jumup kete berdi.
Attiñ arman! Eki jansız dene eki jerde soolup jattı. Kırgızdın jelbiregen jelegin kaytargandı
eñsegen Baktiyar menen adilet sot bolgusu kelgen Egemen bul jalgan düynö menen tübölükkö koştoştu.
Attiñ arman! Çıraktay jangan jaş ömür jalp dep öçtü, möltür bulaktın taptaza suusunday agıp atkan
ömür tıp toktodu, jazdın tatına gülündöy açılıp kelatkan ömür soolup, jok boldu. Çındık izdep
çırkıragan jigitterdin janın açuu çıkkan oktun dobuşu alıp ketti.
Attiñ arman! On gülünün biri açıla elek Egemen bul jalgan düynö menen tüböluk koştoşup,
baatırlarday kaza taptı.
Bul alaamatka kübö bolgon töbödö kün ıylap, tomondo Jer-Ene sızdap jatkanday tuyuldu. Kündün ıyın,
Jer-Enenin ontogon ünün, asman menen jerdin ortosunda sokkon jel ugup, şamal ulup ay-aalamga
taratıp jattı:

Alda çıragım ay! Senin komuzdun kıldarın tilge kirgizgen manjalarıñ, küjürmön emgekçil koldoruñ
tüyülgön boydon ketti go!Ottoy balbıldap jangan kurç közdörüñö armanıñ toltura ketpedibi, jarıgım
ay! Jaş ömürüñ öçüp baratkan akırkı köz irmemde kaysı oydu oyloduñ eken? Mekenge bolgon süyüüñ,
eliñe bolgon süyüüñ, oorukçan apaña bolgon ayöo sezimiñ, Jibekke arnaganga ülgürböy kalgan algaçkı
tunuk mahabatıñ jürögüñdün tüpküründö ketpedibi, kulunum ay!
Sen... Egemen asıl maksattarıña, aruu tilekteriñe jetpey kaldıñ... Sen... kıyalıñda özüñ eñsegen
maşineni minip, aga apañdı sala albay kaldıñ... Sen... çıragım, özüñ jaş kiçine bala bolsoñ da, apañ
üçün karaanıñ aska-toodoy emes bele. Eki karındaşıñdın tayanar toosu, karmangan jölögü emes beleñ?
Sen özüñ süygön kızdın jok degende çaçınan sılap, mahabattın otuna balkıgan joksuñ... Ene sütü
oozunan kete elek nariste taza, bala boydon kettiñ, karaldım ay! Sen... biröönün asıl jarı, balanın
atası bolgon joksuñ... Iñaalagan ımırkayıñdın ünün ugup atalık ıyık sezimdi, oşol kubanıçtı
tuybay kaldıñ!... Özüñ tilek kılıp jürgöndöy, ak sakalçan karı bolup, tördö oturup nebereñe komuz
üyrötüp, ata-babadan kelatkan ulamıştardı aytıp bere albay kaldıñ... Kündün kızarıp batkanın
suktanıp karagandı jakşı körçü eleñ, emi kündün batkanın ertesi kayra agarıp suluu tañ atkanın
körböysüñ, arman...Attiñ ay! Ömürdün eñ külgün, eñ sonun ubagı 18 jaşıñda, zımırık kuştay uçkan
mezgiliñdin on segizinçi jazında kırçın ömürüñ kıyıldı go, çirkin!
Senin ömürüñö, sendey jigitterdin ömürünö balta çapkan ajıdaardı büt ay-aalam kargap jattı...
Töbösü biyik kök ursun
Tübü kara jer ursun!
Arkırap akkan suu ursun
Aydarım sokkon jel ursun!
Agarıp atkan tañ ursun
Kızarıp batkan kün ursun!
Aysız karañgı tün ursun!
Uşunça azamattardı töröp, erezege jetkirgen enelerdin emçek sütü ursun!
Bul kargıştı asmanda erkin uçkan kuştar da, jer üstündögü jan-janıbarlar da kaytalap aytıp
jatkanday boldu.
Jibek bul künü sabaktan erte keldi. Aşkana tarapta beykapar jürgön taejesi anı surooluu karap kaldı.
- Bizdi bügün erte taratıp iydi. Ala-Too ayantında el çogulup jatıptır. – dedi Jibek.
- Televizordu sayçı anda – dep Salkın da jasap jatkan aşın taştap, televizorgo ünülüp kaldı.
Okko uçup atkan baldardı körüp, eköö teñ esi oop oturup kalıştı. Añgıça televizordon aytılgan
şaşılış kan kerek degen kabardı ugup Jibek ordunan turup, jeñil kurtkasın kolgo alıp şaşıla çıga
jönödü.
- Sen kayakka, köçöödö alaamat bolup atsa, tınç üydö oturbaysıñbı? – dep Salkın Jibekke buyura süylödü.
- Men kan tapşırganı baram. – dedi Jibek.
- Otur üygö, senden başkasının dele kanı jetet. – dedi Salkın. Jibek Salkınga tike karadı.
- Taeje, sizdin uuluñuz Aybek üydö kompyuter oynop oturat, oşon üçün sanaañız tınç da, a tiyakta
Aybektey bolgon baldar okko uçup, jaradar bolup jatat. Egerde alardın arasında Aybek bar bolso, anda
siz emne bolot eleñiz?
Jibektin betke aytkan sözünö Salkın unçuga albay kaldı. Jibek toktolboston şart çıgıp ketti. Al
joldon Nuriyaga çalıp, kan tapşırganı baratkanın ayttı. “Jamiyla ekööñ da kan beresiñbi?” degen
suroosuna Nuriya daroo makul bolup, alar da bararın bildirdi.
Üçöö kan tapşırgan jerden joluguştu.
Kan tapşırıp jürüp, alar Jamiylanın oorukanda emçi bolup iştegen Gülmira ejesine joluguştu. Al
kan alganı keliptir. Gülmira alarga oorukanaga jaradarlar tolup batpay ketkenin, arı çurkap, beri
çurkap ak halatçan darıgerler jetişpey jatkanın aytıp şaşılış jönöp kaldı. Darıgerlik kesipti
tandap algan kızdar kolubuzdan kelgen jardamıbızdı berip, jok degende jaradarlardı kötörüşüp
jatkırışkanga dele keregibiz tiet boluş kerek dep Gülmira ejesinin artınan eerçip oorukananı
közdöy jönöştü.
- Meyli, barsañar jürgülö. Men başkı darıgerge aytıp uruksat surap köröyün, eger uruksat berse, anda
siler bizge jardam bergile – dedi Gülmira.
Alar oorukanaga kelişti. Közüñ jamandıktı körbösün, mındaydı körbögön jaş kızdar ıylagısı kelip
jatsa da, özdörün karmap, jaradarlardı kötörüp kiyirgenge jardamdaşa baştaştı. Palata turmak,
oorukananın koridoruna çeyin üstü-üstünö jarakat algandar ontop, kanga boyölup kelip jatıştı. “Tez
jardam” maşinası taşıganga ülgürböy, kee bir jaradarlardı mençik maşinalar alıp kelip taştap
ketip attı.
- Bul balanın denesi eçak ele muzdap kalgan turbaybı. “Tez jardam” emes berkindey maşina menen
apkelişken go. Ok jürökkö tiygen tura. Janı bar dep oyloşkon okşoyt. Bul balanı ölükkanaga jiberiş
kerek – degen darıgerdin ünün ugup Jibek jalt buruldu. Al ölüp jatkan balanın betin emes, ok tiygen
jerine, jürök tuşun karadı. Küröñ tüstögü kurtkanın booru açık, mala kögüş köynögü büt kanga boyölgon,
jakjayıp açılıp kalgan kökürögünön kıpkızıl kan dagı ele şorgolop taamp jatıptır. Anın
kökürögündögü közgö taanış tumardı körüp Jibek korkup ketti. Ooba, bul bayagı Egemenge özü bergen
tumar da. Jibek balanın betin karadı. Egemen eç nerseden beykapar, tınç tattuu uykuda uktap jatkan

sımal kapkara koyuu uzun kirpikteri jumulup jatkan eken. Bir nerse aytkanga ülgürböy kalgan erinderi
bolor-bolbos açılgan boydon ketiptir.
Jibek bir saamga ordunda katıp kaldı. Al kiçinekey kezde karga jıgılganda Egemendin koldon tartıp
turguzganın, tokoygo barganda külümsüröp gül sunganın, tuulgan künündö komuz çertip oturaganın, atam
jetpey kalgan tilegine men jetip darıger bolgum kelet dep aytkandarın bir köz irmemde köz aldınan
ötkörüp jiberdi. Al körgön közünö işengen jok. Tizelep otura kaldı. Denesi ebak muzdap kalgan
Egemenge eñkeyip, çekesinen sılap kan bolgon kökürögünö başın koyup bozdop ıylap jattı.
- Egemen, közüñdü aççı Egemen. Sen ölböçü, ölböçü deym. Meni ugup atasıñbı? Men Jibekmin. Men seni
jakşı köröm. Meni taştap ketpeçi.
Köz jaşın köldötüp jatkan Jibekti kurbuları koldon tartıp, ölüp jatkan Egemendin denesin ak
halatçandar arı kötörüp alıp ketişti.
Bul jarık düynö uşul tapta Jibek üçün karañgı bolo tüştü. İçi eñşerilip ot bolup küyüp jattı.
Kupuya kız sırı kılıp eç kimge aytpay jürgön appak mahabatınan, bakırañ köz, ayköl münöz Egemeninen
ayrılganına işene albay öksüp ıylagan boydon kala berdi.
***
“Uuluñdan ayrıldıñ” degen kabardı uguzganda Ayjamaldın kulaktarı çuuldap, közdörü karangılap jer
jarılıp ketkendey bolo tüştü. Buga çeyinki tagdırının tataal kündörünö sabırduuluk, toktooluk
menen turuştuk berip kelatkan Ayjamal bul jolu uulunun artınan koşo ölüp algısı keldi. Mından
arkı jaşoonun aga emi eç keregi joktoy tuyuldu. Egemendin jarkıldagan elesi köz aldına elestegen
sayın uulun attırgan jelmoguzdu tirüülöy örttöp öltürgüsü kelip turdu.
Nabıt bolgon uulunun söögün kırgızdın kızıl jelegi menen jaap alıp körüstöngö kötörüp ketip
baratkanda Ayjamal es-uçun jogotup jıgıldı.
Bul jolku turmuştun sokkusun kötörgöngö emi anın darmanı jok, özün abdan alsız sezip, taptakır çögö
baştadı. Başka tüşköndü kötörböskö ayla barbı. Çırıldap ıylagan apalagan eki kızın ayap emi men
ölsöm bular emne bolot dep Ayjamal kayra çıyraldı. İçi örttönup atsa da sırtınan bilgizbey eki
kızına eptep karaan bolup tursam eken dep oylonçu boldu.
***
Egemendin kırkılıgın bergenden kiyin uulun abdan sagıngan Ayjamal balasına bargısı kelip turup
aldı. Eki kızın erteñ menen sabakka ketirip koyup, özü körüstöndü közdöy bet aldı. Mınakey, al janatan
beri uulunun esteliginin janında jaanga da karabay kiyiminin suu bolgonun da sezbesten ötkön
kündörün baştan ayak elestep kıymılsız oturat.
Bul jaşoodon eç jakşılık, eç jırgal körböy boz topuraktı mekendep taş estelik bolup kalgan uulunun
tagdırına janı açıgan Ayjamal erteden beri öksüp ıylap jatıp, bugun çıgarıp, balası menen
süylöşköndöy bolup jeñildey tüştü. Janatan beri maydalap jaap jatkan jamgır da basılıp, kün
çayıttay açıla tüştü.
Ayjamal bul jerde dagı kança oturat ele kim bilet.
- Başıñdı kötörçü aylanayın – degen ündü ugup artın karasa, Akmat ajını eerçitip eki kızı ıylap
turgan eken.
- Sen mintip ıylay berseñ bul kızdarıñ emne bolot? Egemen senin ele uuluñ emes, jalpı kırgız eldin
uulu bolup baatırlarça kurman boldu. Senin uuluñ menen bütün kırgız jurtu sıymıktanat. Ertebi,
keçpi, bul akıret jayga baarıbız kelebiz. Kayrat kılçı aylanayın, estüü jan eleñ go – dep Akmat ajı
Ayjamaldın janına kelip maldaş tokunup oturdu. Ayzada menen Nurzada eköö apasının eki koltugunan
kuçaktap alar da çögölöp otura kalıştı. Akmat ajı kıraatın keltirip Egemenge, al jerde jatkan jalpı
arbaktarga bagıştap kuran okudu. Anan ordunan turdu da mınday dedi:
- Beşim namazın okup meçitten üygö baratsam kızdarıñ “üygö kelsek apam jok eken dep” ıylap izdep
kelatışıptır. Boldu, bolbodu uşul jakka ele keldi go dep oylodum ele. Jürgülö emi, üygö kaytalık.
- Apa, karaçı kiyimiñizdin baarı suu boluptur, kayra oorup kalsañız emne bolot? – dep eki kızı
çebelenip apasın eki koltuktan kötörüp turguzuştu.
- Kayrat kıl, Ayjamal, uuçuñ kur emes, eki kızıñ saga eki kanat bolup kökölöp uçurat. Kuday emi
kızdarıña ömür bersin, bak bersin, özüñö den-sooluk bersin dep tileyli.
Uuluna kuran tüşürgön Akmat ajının sözünö bel baylap kayrattana tüşkön Ayjamal, balasının tirüü
elesin körbösö da söögü jatkan jerge barıp oturganına Egemen menen jolukkanday bolup kelattı.
Aradan dagı bir ay öttü. Erteñ Ayzada mektepti bütürüp, jetilüü attestatın kolgo alçu kün. Al Egemen 8martka belek kılgan köynögün alıp çıgıp erteñki saltanatka dayardana baştadı.
- Apa, bizdin mugalimder erteñ sizdi mektepke sözsüz kelsin deşti. Bardık baldar ata-eneleri menen
barışat eken. Saltanattuu çoguluş bolot dep aytıştı, bizge attestat tapşırılat eken.
Ayjamal bir azga unçukpay oylonup kaldı. Kırgızdın saltın jakşı tüşüngön Ayjamal uulunun aşın
bere elekte eşikke çıgıp elge aralaşkısı kelgen jok. Birok, kızın oylodu. Baldar-kızdar ata-enesi
menen barsa, ansız da baykesinen ajırap kündön küngö öñünön azıp baratkan kızın ayap özün toktoo
karmap mınday dedi:
- Ooba, kızım baykeñ alıp kelgen köynöktörübüzdü kiyip alıp barabız. Al bizge eki-üç ay murun atayın
uşul küngö kiysin dep tilek kılıp alıp kelbedi bele.

“Jok, kızım, men kantip barmak elem” degen jooptu aytat go dep turgan Ayzada apasının kayrattanıp
aytkan sözünö süyünüp betinen ööp jiberdi.
Ertesi erteñ menen Ayzada köynögün kiyip alıp küzgünün janında solkuldap ıylap atkanın körgön
Ayjamal körmöksön bolup unçukpay arı basıp ketti. Özü da bir sıyra ıylap alıp, uulunun bergen
belegin koluna aldı.
“Ölöörün bilgendey bolup, ertelep bizdin kamıbızdı körüp koygonun karasañ” dep oylodu. Köynögün
kiyip, közünün jaşın aarçıp, Ayjamal kızdarının janına keldi.
- Dayar bolduñarbı, kızdarım? - dedi al ıylaganın bilgizbegenge araket kılıp.
- Oy-iy apa, supsuluu bolup kalat ekensiz, dep Nurzada süyünüp ketti.
- Apa, kettikpi anda – dep Ayzada kara küçkö jılmayıp apasın koldon aldı.
Üçöö jeteleşken boydon mektepti közdöy jönöştü.
Mekteptin bosogosun attaganda Ayjamal körgön közünö işene albay esi oop turup kaldı. Mekteptin
içine kirgendegi mañdaydagı dubaldın betine Egemendin sürötün çoñ kılıp tarttırıp ilip
koyuşuptur. Süröttün üstündö “Azat uulu Egemen atındagı orto mektepke koş keliñizder!” degen jazuu
bar eken. Egemendin jadırap külüp tüşkön bajıraygan sürötü “Apa, keldiñbi” dep salamdaşkanday
sezildi. Ayjamaldın muun-jüünü boşop, bütkön boyun kaltırak bastı. Ayjamaldı mekteptin
mugalimderi jarkın maanay menen tosup alışıp, mekteptin çoguluş bolçu çoñ zalına koştop kelişti.
Çoguluştu mekteptin direktoru açıp, saltanattuu söz süylöp, mektepke bügündön baştap Azat uulu
Egemendin atı koyulganın bildirdi. Uşunday baatır balanı tarbiyalap östürgön Ayjamalday enelerge
büt kırgız eli taazim kılaarın ayttı. Ayjamal tolkundanıp közünö jaş alıp oturdu.
Anı ar dayım “jok degende Egemendin artında bir tuyak kalsa emne, Egemendin uulu dep aytılıp
balamdın da atı öçpöyt ele degen” bir arman oy jürögün ezip kelatkan bolçu. Azır ulam-ulam “Azat uulu
Egemen” atındagı mektep dep aytılgan sayın, uulum ölgön emes eken dep Azattın da, Egemendin da atı
çıgıp atkanga kubanıp da, ıylap da jattı.
Andan kiyin bütürüüçü klasstardın klass jetekçileri süylöştü.
Ayzadanın ejeyi Begayım tolkundanıp söz baştadı: “Uyada jatkan jumurka uçup çıgıp kuş bolot” deyt.
Mınakey, bizdin mekteptin bosogosun attagandan beri bat ele ubakıt bilinbey ötüp, keçöökü kiçinekey
bayöo münöz baldarıbız bügün jetilip uyadan uçup çıgıp, altın mektebi menen koştoşup, turmuş
saparına attanganı turuşat. Saparıñar baysalduu bolsun! Silerge ak jol kaalaym!
Bul sözdördü aytıp bütüp Begayım Ayjamal oturgan astınkı katarga burulup bulardı koşumçaladı:
- Ayjamal eje! Sizdin uuluñuz Egemendin atı bizdin mektepke koyulganı baarıbız üçün çoñ sıymık, çoñ
kubanıç. Bizdin mektepti bütkön okuuçular kay jerde bolbosun namısın koldon çıgarbay jakşı
adamdar bolup “Azat uulu Egemen atındagı” mektepti bütköm dep çoñ sıymık menen aytkanday bolsun.
Men emi dagı siz üçün ekinçi kubanıçtuu kabardı aytkım kelip oturat. Bizdin bütürüüçübüz Azat kızı
Ayzada, bizdin mekteptin gana emes, rayon boyunça bütürüüçülördün arasınan jalpı respublikalık
testirlöödön eñ aldıñkı orunga çıgıp, jogorku körsötküçtögü upayga ee bolup özünün bilim deñgeelin
dagı bir jolu tastıktadı. Bul körsötküç menen Ayzadanı borbor şaarıbızdagı byudjettik negizde
okutkan okuu jayları sözsüz türdö kabıl alat degen işeniçtebiz.
Zalda oturgan ata-eneler, mugalimder bütürüüçülör dürkürötö alakan çaap jiberişti.
Şatıragan kol çabuular toktogondon kiyin, mekteptin bütürüüçülörünö jetilüü attestat tapşırıla
baştadı. Tatınakay kiyingen ulan-kızdar atı atalgan sayın jogoru kötörülüp çıgışıp, koldoruna
attestatın alıp baktıluu bolup orundarına kayra oturup jatıştı.
Jüzdörünön kubanıç, közdörünön jaştıktın nuru çaçırap turgan baldar-kızdardı karap Ayjamal da
içinen baarına bakıt tilep oturdu.
Saltanattın akırında mekteptin direktoru kayra söz alıp süylödü:
- Ayjamal eje! Siz üçün kubanıçtuu bolgon koş kabardan kiyin, dagı bir üçünçü kubanıçtı
kulaktandırıp koyölu dep turabız. Bizdin mekteptin 9 klassının okuuçusu Azat kızı Nurzada çet tilder
boyunça ötkörülgön AKSELS programmasının sınaktarına katışıp III turun da iygiliktüü tapşırıp,
emi 10 klasstı çet ölködön taktap aytkanda Amerikadagı Arizona ştatınan okuuga joldomo kelip oturat.
Sizdin kızıñızdın iygiligi bizdin mekteptin da iygiligi, bardık mugalimderdin da sıymıgı.
Biz sizdin baldar menen okko töşün toskon baatır Egemen menen, Ayzada menen Nurzadaday akılduu,
bilimdüü kızdar menen sıymıktanabız.
Sizdin urmatıñızga azır bizdin mekteptin jaş egemençileri ır atkarıp berişet. Zal içi kayradan
dürkürögön kol çabuularga tolup çıktı. Zaldın sahnasına asker formasın kiyip, töşünö “jaş
egemençiler” degen töş belgini tagıngan öspürüm baldar çıgıp mekenge kızmat kılam dep ırdap
jatıştı.
Ayjamaldın jürögünö kubanıç tolup, süyüngöndön mañdayınan ter çıgıp, kulagına Azattın bir kezde
aytkan sözdörü jañırdı:
- Bizdin baldarıbız kırgızdın jelegin jelbiretken uul-kızdar boluşat, körösüñ go biz oşondo
sıymıktanıp kubanıp turabız.
Sahnada asker formasın kiyip ırdap jatkan jeti bala, jetöö teñ közünö özünün Egemeni bolup köründü.
Ir ırdalıp bütkönçö Ayjamal Egemendi töröt üyündö birinçi koluna karmaganın, Egemendin tam-tuñ
basıp kadam şiltegenin, birinçi klasska barganın, Azat ölgöndö “atamdan alasañar bolso menden algıla”

dep aytıp atkanın, jarma bışırıp jatkanda şaar ısıkpı dep telefondon surap jatsa, ooba, ısıp atat
dep kapilet kirip kelgenin, akırkı jolu kelişinde “apa, mayramıñız menen” dep belek bergenin
elestetip kançalık özün karmansa da bolboy köz jaştarı kuyulup, bet ıldıy salaalap agıp jattı.
Saltanattuu ır ayaktap, mekteptin direktoru Ayjamaldı sahnaga çakırdı. Janagı ırdagan jeti balanın
biröö çurkap kelip kuçak tolo gül deste tapşırdı. Çoguluşka kelgen mugalimder, ata-eneler bardıgı
Ayjamaldı, anın kızdarının iygiligin çın dilinen kuttuktap kolun kısıp, betterinen ööp ketip
jatıştı.
Eki kızı eki jagınan kelip apasın kuçaktap kubanıp turuştu. Jüzdöründö kubanıç bolgonu menen
közdöründö uşul kündü, bizdin iygiligibizdi Egemen baykebiz körsö emne degen ökünüç turdu. Ayjamal
Ayzada menen Nurzadanı koltuktap, Akmat ajı aytkanday, menin uça turgan kanattarım bar tura dep
kaniet kılıp jattı.
Mektepke bara jatkanda Ayjamal denesi salmaktanıp, özün oor sezip arañ bardı ele. Azır bolso
kadimkidey özün jeñil sezip, baldarı menen sıymıktanıp, kökölöp uçup kelatkanday bolup üyünö
kaytıp kelattı.
Üygö keleri menen ele daroo Ayjamal kızdarı menen akıldaşıp, boorsok bışırıp erteñ Egemenge
kuran okutkanga dayardık körö baştadı. Añgıça telefon şıñgıradı. Berdibektin kubanıçtuu ünü uguldu.
- Ayjamal, kızdardın iygiligi kut bolsun! Biz Çolpon ekööbüz erteñ Ayzadanı kuttuktap özübüz dele
bargan jatkanbız, azır Keldibek baykemder çalıp, mekteptegi jañılıktardı aytıştı. Menin Keldibek
baykemdikinde baktırıp jürgön koylorumdun biröön alparıp soyö bergile Egemenge bagıştap dep
ayttım. Biz erteñ erteñ menen erte çıgıp barıp kalabız. Biz menen koşo Egemendin biyakta ekinçi apası
bolup kalgan Zuura eje da barat. Mekteptegi mugalimderden, koşuna-koloñdordon özüñ bilip çakırıp
koyösuñ da. – dedi Berdibek.
- Rahmat, Berdike! Men da jañı ele mektepten kelip, kızdarım menen süylöşüp, boorsoktun kamın körö
baştagam. Iras bolbodubu siler da kelseñer – dep Ayjamal dastorkondun kamın oylonup kirdi.
Tünü boyu tüyşölüp, uktay albay koygon Ayjamal tañ atpay turup alıp ele dastorkonun jaya baştadı. Al
bolgon tamaktarın alıp çıgıp dastorkongo koyup, Egemen özu kelip jep ketçüdöy sezip, dastorkonun
düyüm daamga tolturdu. Şaardan Berdibek, Çolpon, Zuuralar kelişti, mekteptin sakalduu mugalimderi,
koşunalar çoguluştu. Akmat ajı Egemenge atap kuran okudu. Kelgen el Egemendi eskerip oturuştu.
- Keldibek menen Jıpar emne körünböyt? Bügün üylöründö jok beken? – dep koşunalardın biröö
Ayjamalga suroo saldı.
- Erteñ menen bir sıyra kelip ketişken. Üç-tört kün murun kiçüü kelini uul töröbödü bele. Bügün
neberesin dogdurdan çıgara turgan kün eken, oşol jakka ketişken – dedi Ayjamal.
Dastorkongo bata kılınıp, kolgo suu kuyulup jatkan kezde Keldibektin uluu neberesi Kubat enteñdep
çurkap keldi.
- Akmat ata, sizdi atamdar balaga azan çakırıp at koyup bersin dep çakırıp jatat. Ayjamal apa, silerdi
da koşo kelsin dedi. Kaliça ene, sizdi da çakırıp atat, balanı beşikke salıp bersin dep – dep bala
tördö oturgan koşuna Kaliça apanı karadı da eki jaktı tegerete tiktep – koşunalardın baarı ele
biyakta turbaysıñarbı baarıñardı çakırıp keldim dedi.
- A bizçi, biz barbay ele koyölubu? – dep tördö oturgan mugalimder balanı tamaşalap kalıştı.
Agay-ejeylerinen uyalıp ketti okşoyt, Kubat beti kızara tüşüp akırın ayttı:
- Sizder dele barıñızdar.
- Ünü akırın çıgıp kaldı, biz barbay ele koyölu deşip mugalimder külüp jiberişti.
Akmat ajı baştagan koşunalar Keldibektin üyün közdöy bet alıştı. Koroodo jürgön Keldibek
koşunaların bajaktap tosup alıp konok üyünö kiyirdi.
- Dastorkongo karagıla, bir sıyra çay içip alıp anan, ata-babadan kelatkan jörölgönü jasaylı – dedi
Jıpar.
- Neberenin atın kim koygon atasıñar? – dep Ayjamal suroo berdi.
- Men baldarımdı kanteer eken dep unçukpay turdum. Çoñ atası koysun dep aytışaar beken, je özdörü
koyöbuz dep çıgışabı azırkı jaştarga da anday-mınday deş kıyın bolup kalbadıbı. Anan uulum keçöö
ayttı “-Ata, atın özüñüz ele koyuñuz” – dep. Aa, boluptur, men kelinim erkek törögöndö ele atın “Egemen”
koysombu dep içimen oylodum ele. Bizdin Egemenibizdey akılduu, el jeri üçün küyüp jangan, er jürök
meken üçün kızmat kılgan azamat baatır bala bolsun! – dep Keldibek jetine albay süylöp jattı.
Egemen dep öz balasının atın ukkanda Ayjamal tolkundanıp, jürögü düküldöp ketti.
- Kana baybiçe, neberemdi bul üygö kötörüp kelçi, bul jerde oturgan elden bata alalı – dedi Keldibek.
Jıpar neberesin kötörüp kirdi. Jañı törölgön kızıl et ımırkay ıñaalap ıylay baştadı.
- Aylanayın, ömürlüü bala bolsun, ak joltoy bolsun!
- Baktıluu bolsun, namısköy azamat bolsun!
- Kırgızdın çıgaan jigitterinen bolsun!
- Iymanduu bolup, ata-enesin, eli-jurtun ardaktasın!
Oturgan el naristeni alkap, kırgızdın ırımın jasap, köründük berip jatıştı. Imırkaydın ıyı
basılbay küçöp katuulap ıylay baştadı.
Köptön beri kiçinekey naristenin ıyın uga elek Ayjamaldın dene-boyu kölküldöp erip ketti.

“Mınakey, bir Egemen köz jumsa, men Ekinçi Egemen töröldüm, men barmın, meni ukkula” degençelik
kılıp bala barkırap ıylap jattı. Başkalar üçün naristenin ıyı könümüş ıy katarı ele sezilip jatsa,
Ayjamal bul ıydan, naristenin ününön köp nerseni tuyup jattı: darıyanın suusu tartılat, birok kayra
orguştap agat, çöptör kuurap jok bolot, kayra jaz kelgende japjaşıl bolup çıga kelet, bir ömür
toktoso, ekinçi ömür jaralat, adamzattın jaşoosu ulana beret, jaşoo uçugun ulap naristeler törölö
beret.
Ayjamal ordunan turup, Jıpar ejesine köründük berip, kiçinekey Egemendi koluna aldı, akırın
kökürögünö kıstı. Nariste tıp basıldı, el da tıp-tınç bolup oturup kaldı. Ayjamal naristenin
moynunan şuu ettirip jıttadı, ımırkaydın jıtınan artık bul düynödö jıt bolboso kerek. Ayjamal
naristenin jıtına, özünün kökürögündögü udurgup jatkan sezimderine es-mas bolo tüştü.
- Baatırdın apası bata bersin emi – dep koşuna-koloñdor jaalap jiberişti. Ayjamal kiçinekey
Egemenge el oozunda aytılıp kelatkan batanı çın jürögü menen ayttı:
- Kudayım uzun ömür jaş bersin
Irıskı, taalay bak bersin!
Irıskıdan mañdayluu bolsun!
Kızıl tilden tañdayluu bolsun!
Manas ataday uluu bolsun!
Kanıkey apaday suluu bolsun!
Almambet ataday bilektüü bolsun!
Aruuke apaday tilektüü bolsun!
Oomiyin – dep Ayjamal kolun kötörgöndö, baarı japırt alkan jayıp, kiçinekey Egemenge bata berişti.
Akmat ajı azan çakırıp balanın oñ kulagına, üç jolu kaytalap aytıp jattı:
- Senin ata-eneñ azan çakırıp koygon atı Egemen.
- Senin ata-eneñ azan çakırıp koygon atı Egemen.
- Senin ata-eneñ azan çakırıp koygon atı Egemen.
Ayjamal üyünö köñülü kötörüñkü bolup keldi. Akırkı eki kündögü jakşı kabarlar anın muñ basıp
kalgan jürögün jılıtıp, kaygıga kaptalgan sezimderinen az da bolso arıla tüşköndöy boldu.
Tün kirip el uykuga kirgen kezde, Ayjamal da jatmakçı boldu. Al ilinip turgan komuzdu karmagılap,
akırın kıldarın dirildetip kıymılga keltirdi da, anan kayra orduna ilip koydu. Andan kiyin
komuzdun janında ilinip turgan Egemendin tumarın aldı da, közünö jaş tegerenip anı jıttadı. Bul
tumardı Egemen ölgöndön beri jataarda bir jıttap turup jatkandı Ayjamal adatka aylandırıp aldı.
Tumarda balasının araba süyröp jürüp, batkak çılap jürüp, kafede tamak taşıp jürüp terdegen terinin
jıtı saktalıp kalgan ele. Ayjamal tumardı alakanına salıp köpkö oyluu tiktep turdu. Kündö tumardı
orduna ilip koyup jatçu ele, bügün emnegedir antken jok. Alakanına salıp tumardı booruna bek kısıp
jatkan boydon uktap ketti.
Tüşündö Ayjamal mürzölördü aralap jürüptür. Egemendin esteliginin janında başın tizesine koyup
alıp öpkö-öpkösünö batpay ıylap jatkan eken.
Beyitter düynösü jımjırt da, sürdüü da, muñduu da bolup turuptur.
Angıça asmandan kuştardın ünü ugulat. Ayjamal selt dep çoçup ketip asmandı karayt. Asmanda bir da
bulut jok köpkök, bir başkaça tunuk bolup turgan eken. Tak ele üstünön üç burçtuk bolup tizilip uçup
ötüp baratkan turnalardı körüp Ayjamal ordunan ırgıp turup tañ kalıp karap kalat.
Ayjamaldın töbösünön aylanıp uçup atkan turnalardın biröö ün katat:
- Apa, bul menmin. Taanıp atasıñbı? Üstündö jakındap tegerenip uçup atkan turnalardın biröösünön
Egemendin elesin körgön Ayjamal süyünüp ketet:
- Ooba, taanıdım seni. Siler emne üç burç bolup algansıñar?
- Apa, bizdi jakşılap karap alsañ. Biz baarıbız şeyit ketken baldarbız. Elibizdin birimdigin,
ıntımagın, tınçtıgın tilep biz ajırabay üç burç bolup asmanda uçup jüröbüz. Kök meljigen AlaToobuzdun çokuların ata-bababız azdektep kiyip kelgen ak kalpagıbızdın kelbetin elestetip üç burç
bolup alganbız. Komuzubuzdun da kılı üçöö da, apa.
- Tuura aytasıñ uulum! Men seni sagındım balam. Janıma kelçi, jok degende bir kuçaktap alayın,
kulunum! – dep Ayjamal şoloktop ıylap kiret.
- Apake, ıylabaçı! Biz ölgön jokpuz. Biz erkindikti süygön ayköl eldin jürögündö tübölükkö jaşay
berebiz. Sanaaga batıp, çökpöçü, başıñdı öydö kötör, apa! Sen jarık düynögö baatır uuldu jaratkan
ıyık ENEsiñ! Baatırdın enesi kayrattuu boluş kerek da. Emi ıylabaysıñbı, APA? Egemendin elesi
apasına surooluu karap turdu. Ayjamal şaşıp ketti:
- Makul balam, kayrattuu bolup ıylabaganga araket kılam – dep Ayjamal ubada bergen jaş baladay bolup
süylödü.
- Men uşintip aytarıñdı bilgem, Apake! Apa, munu jañı törölgön Egemendin beşigine baylap koyçu,
koluñdu açıp tosup alçı. Emi baarı jakşı bolot, apa! – dep Egemendin elesi asmandan bir nerseni
ırgıttı da külümsüröp apasına jılmaygan boydon alıstay baştadı. Ayjamal uçup kelatkan nerseni
tosup alıp karasa, al Egemendin jeti jaşınan baştap tagınıp jürgön Jibek bergen tumar eken.
Tumardı koluna bek kısıp Ayjamal asmandı karadı. Üç burç bolup tizilgen turnalar asmanga biyik
kötörülüp bir-birine ıktaşıp uçup baratıştı.

- Egemen, balam alıstabaçı, ketpey koyö turçu – dep turnalar uçkan jakka karbalastap çurkap baratıp
Ayjamal jıgılıp ketti. Azır ele süylöşüp atkan balası alıstap uçup ketkenine öküttö kalgan
Ayjamal:
- Egemen, Egemen dep kıykırıp balasın çakırıp ıylap jatıp, öz ününön özü çoçup oygonup ketti.
Közünön salaalap akkan jaşka jazdıgı suu bolup, solkuldap ıylap atıp ünü da kardıga tüşkön eken.
Tumardı karmap jatkan oñ kolunun alakanı ısıp terdep çıgıptır. Ayjamal ordunan kozgolup terezeni
karadı. Tañ ata elek eken. Terezeden tüşkön aydın jarıgında al uktap jatkan kızdarına köz jügürttü.
Eköö teñ memirep tınç, beypil uykuda jatkan eken. Kızdarın kımtılap jaap koyup, Ayjamal orduna
kelip jattı.
Al Egemendin elesin tüşündö emes ele, öñündö körgöndöy sezdi.
- Başıñdı öydö kötör, Apa!
- Sen baatırdın enesisiñ!
- Emi baarı jakşı bolot.
- Munu jañı törölgön Egemendin beşigine baylap koyçu! degen uulunun sözdörü kulagına kayra-kayra
jañırıp, tumardı alakanına bek karmagan boydon erteñki kündön jakşılıktın jışaanın sezip,
Ayjamal tañdın atışın çıdamsızdık menen kütüp jattı...
25.03.2011j.
Aşımova Damira Asanbekovna Balıkçı şaarı